SŁOWNIK POJĘĆ PSYCHOTRAUMATOLOGICZNYCH
Czym jest psychotraumatologia?
Jest nauką, która ma około 100 lat. Swoje korzenie ma w pracy z weteranami
wojennymi, a jeszcze wcześniej w pracach Freuda. Jest kompendium wiedzy o
tym, co dzieje się z człowiekiem w trakcie doświadczania traumy i po niej.
Termin trauma pochodzi z greki oznacza ranę, przebijać, jako skutek
gwałtownego działania z zewnątrz.
Obejmuje przeżycie przez człowieka nagłego i gwałtownego lub długotrwałego,
zewnętrznego lub wewnętrznego zagrożenia, wiążącego się z uczuciem
śmiertelnego lęku, bezsilności, bezradności, a często także z fizycznym bólem i
zranieniem. Do sytuacji traumatycznej dochodzi wtedy, gdy osoba narażona
jest na sytuację wywołująca ogromny lęk, do którego nie można się
przygotować, ani dostosować i od której nie można uciec. Efektem jest stan
szoku i ogólnego zamętu.
KLASYFIKACJA TRAUMY
T- traumy czyli wydarzenia związane z bezpośrednim zagrożeniem życia:
działania wojenne,
działania kryminalne: gwałt, znęcanie się, ciężkie zaniedbanie,
wykorzystanie seksualne, tortury,
uprowadzenie, napady rabunkowe, zabójstwo,
katastrofy naturalne i komunikacyjne,
inne ciężkie choroby i wypadki,
inwazyjne zabiegi medyczne,
nagła utrata bliskich osób i bezpieczeństwa socjalnego
t- traumy – czyli mniej katastrofalne wydarzenia związane z wystraszeniem,
upokorzeniem, poniżeniem, wstydem i bezradnością.
CO DECYDUJE, ŻE DOCHODZI DO PSYCHICZNEJ TRAUMY
- nie ma fazy przygotowawczej - nagłość
- nie ma możliwości ucieczki
- nie ma możliwości walki
- bliskość śmierci
To czy sytuacja będzie traumatyczna dla danej osoby, zależy od wielu
czynników:
1. Samo wydarzenie: jak bardzo jest zagrażające? Jak długo trwa? Jak często
się zdarza?
2. Sytuacja życiowa w chwili zdarzenia: wsparcie ze strony rodziny i
przyjaciół
3. Fizyczne cechy osoby: odporność genetyczna, siła, sprawność, wiek
4. Zasoby zewnętrzne: pomocny przyjaciel, bezpieczne miejsce
5. Zasoby wewnętrzne: zdolność radzenia sobie z niebezpieczeństwem,
wyuczone zdolności
OBJAWY TRAUMY
Faza I
• nadmierna czujność,
• natrętne obrazy i wspomnienia,
• skrajna wrażliwość na światło i dźwięki,
• nadpobudliwość,
• przesadne reakcje emocjonalne, przesadny przestrach,
• koszmary senne i lęki nocne,
• gwałtowne zmiany nastroju, np. napady wściekłości, wstydu,
• dysocjacja, zamrożenie emocjonalne
•
amnezja
Faza II
• ataki paniki, niepokoju, fobii,
• osłupienie lub umysłowe odrętwienie,
• nadmierny przestrach,
• unikanie pewnych okoliczności, które kojarzą się z traumą
• narażanie się na niebezpieczne sytuacje,
• częsty płacz,
• zwiększona lub zmniejszona aktywność seksualna,
• amnezja i zapominanie,
• niezdolność do kochania, opiekowania się kimś lub wchodzenia w związki
z ludźmi,
• lęk przed śmiercią, chorobą psychiczną,
Faza III
• nadmierna nieśmiałość,
• stłumione lub osłabione reakcje emocjonalne,
• niezdolność podejmowania zobowiązań,
• zespół chronicznego zmęczenia lub niski poziom energii,
• kłopoty z systemem odpornościowym, problemy endokrynologiczne –
np. dysfunkcja tarczycy,
• choroby psychosomatyczne (bóle głowy, problemy z kręgosłupem,
astma, kłopoty z trawieniem, zespół jelita nadwrażliwego, ostre stany
zespołu napięcia przedmiesiączkowego)
• depresja, poczucie zbliżającego się nieuchronnie nieszczęścia,
• poczucie oderwania od rzeczywistości, wyobcowania i izolacji, bycie
martwym za życia,
• zmniejszone zainteresowanie życiem.
Nieleczona trauma może prowadzić do następujących zaburzeń:
uzależnienia od alkoholu, hazardu, narkotyków, seksu
zaburzenia związane z jedzeniem
zaburzenia somatyczne, częste choroby
samookaleczenia, zachowania destrukcyjne, sporty ekstremalne
wycofanie się z życia społecznego
zaburzenia w sferze seksualnej
zaburzenia kompulsywne
reakcje z ciała np. przyspieszone tętno, pocenie się, drżenie mięśni,
poczucie słabości, utrudniony oddech
myśli samobójcze
natrętne myśli
MECHANIZMY OBRONNE
Dysocjacja – jest mechanizmem obronnym, ochrania nas ogromnym lękiem i
rosnącym gwałtownie pobudzeniem. Stan podobny do snu, w łagodnej formie
przejawia się jako rodzaj odpłynięcia, zmniejszonego kontaktu z
rzeczywistością, wrażenie wyjścia z ciała, obserwowania siebie z boku.
Przerażenie, złość i ból rozpływa się w stanie nienaturalnego spokoju. Nic nie
czujemy. Czasami ratuje nam życie.
Osoby, które w dzieciństwie wielokrotnie przechodziły traumę łatwo i
nawykowo się dysocjują, nie zdając sobie z tego sprawy.
Choroby psychosomatyczne – określenie na choroby somatyczne (fizyczne), w
powstaniu których biorą istotny udział czynniki psychologiczne (głównie
emocjonalne). Określenie psychosomatyczny wprowadził niemiecki psychiatra –
Heinroth w 1818 roku.
Emocje przyczyniające się do powstania chorób psychosomatycznych
to: sytuacje konfliktowe, frustracje czy gniew, zwłaszcza jeśli są tłumione i
przeżywane wielokrotnie.
Amerykański psychiatra i psychoanalityk Franz Alexander twierdził, że problemy
z ciałem są następstwem zdarzeń wywołujących emocje. Uważa się go za
jednego ze współtwórców medycyny psychosomatycznej. Uważał on,
że teoretycznie każda choroba jest psychosomatyczna, przy czym zaznaczał, że
każda z chorób psychosomatycznych może mieć inne czynniki przyczynowe je
wyzwalające.
Do typowych chorób psychosomatycznych zalicza się:
astma oskrzelowa,
choroba niedokrwienna serca,
choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy,
cukrzyca,
nadciśnienie tętnicze,
nadczynność tarczycy,
niektóre choroby skóry,
niektóre postacie otyłości,
zapalenie jelita grubego
Mechanizmy obronne
Mechanizm
obronny
Definicja
Przykład
Wyparcie
Usunięcie ze świadomości lub
utrzymywanie poza
Student zapomina o terminie
świadomością myśli, wyobrażeń
egzaminu. Pacjent zapomina
i wspomnień, które są bolesne
o terminie wizyty.
lub budzą lęk (konflikt pomiędzy
id i ego)
Zaprzeczenie
Udawanie, że sytuacja naprawdę
zagrażająca lub wzbudzająca lęk
nie ma miejsca (konflikt
pomiędzy impulsami id i
frustrującą je rzeczywistością)
Przekonanie, że pomimo
palenia papierosów nie
zachoruje się na raka płuc
ani na zawał serca "Mnie się
to nie zdarzy"
Reakcja
upozorowana
Wyrażenie uczuć lub zachowań
przeciwnych niż rzeczywiście
odczuwane, po to by prawdziwe
pozostały wyparte. Zachowanie
przeciwne wyrażone jest
przesadnie.
Wylewnie gratulujemy
koledze sukcesu, którego mu
zazdrościmy. Osoba
oglądająca pornografię staje
na czele komitetu do jej
zwalczania.
Projekcja
Przypisanie własnego,
nieakceptowanego impulsu innej
Kobieta, której zaloty są
osobie. Lęk neurotyczny
odrzucane, odbiera
przekształca się wówczas w
zachowanie mężczyzn jako
obiektywny – z zagrożeniem
molestowanie seksualne.
zewnętrznym łatwiej sobie
poradzić.
Przeniesienie uczuć,
Mąż wszczyna z żoną kłótnię
Przemieszczenie zainteresowań itp., uznanych za po tym, jak skrytykował go
nieodpowiednie, z jednej osoby zwierzchnik w pracy. Córka
na inną, z jednego przedmiotu
na drugi, o mniejszym ryzyku,
zagrożeniu, niebezpieczeństwie,
lub w większym stopniu
akceptowaną społecznie –
bardziej "dozwoloną"
odczuwa silną złość wobec
matki, ale swoją agresję
przenosi na kogoś innego ze
swojego otoczenia, np. na
swoją koleżankę.
Zajęcie się malarstwem lub
fotografią o tematyce
erotycznej (akty). Osoba o
skłonnościach sadystycznych
zostaje pracownikiem ubojni
zwierząt.
Sublimacja
Przemieszczenie celu
popędowego na zgodny z
akceptacją społeczną.
Izolacja
Pozbawiona złości, lub
Oddzielenie myśli (agresywnych wściekłości myśl, żeby
lub seksualnych) od
wykrzyknąć coś
towarzyszących im uczuć, które nieprzyzwoitego, np. w
kościele i wyrządzić krzywdę
podlegają stłumieniu.
bliskiej osobie.
Uczeń z niewspółmiernym
Intelektualne przetworzenie
do wagi poruszanego tematu
impulsów agresywnych lub
zapałem prowadzi
seksualnych, pozwalające odciąć abstrakcyjną, akademicką
Intelektualizacja się od nierozładowanych napięć, dyskusję. Mąż, odczuwający
niezaspokojonych potrzeb
wzrastającą niechęć do żony,
seksualnych, konfliktowych myśli z ogromnym
zaangażowaniem rozprawia
lub uczuć.
np. o polityce, biznesie, itp.
Racjonalizacja
Użycie samooszukujących się
usprawiedliwień
nieakceptowanego zachowania
lub niepowodzenia.
Wynajdujemy dobre strony
ze wszech miar niekorzystnej
dla nas sytuacji, lub
zdarzenia, np. podkreślając
korzyści zdrowotne płynące
ze spacerów w sytuacji, gdy
skradziono nam samochód.
Anulowanie
„Odczynianie” – usunięcie czynu
Szef nie wyrzuca z pracy
agresywnego w rytualny sposób,
podwładnego, który źle
poprzez odkupienie go,
pracuje, lecz przyznaje mu
wynagrodzenie go komuś. Rytuał
doroczne nagrody.
jest odczuwany jako przymus i
Obsesyjne mycie się, mające
nie poddaje się ocenom
zapobiec napawającemu
intelektualnym. W odróżnieniu
lękiem zarażeniu siebie lub
od religijnego, wykonywany jest
innych.
samotnie.
Student reaguje płaczem,
wdaje się w bójki, niszczy
swoją własność, zachowuje
się, lub ubiera infantylnie,
posługuje się słownictwem
oraz wymową typową dla
małych dzieci.
Regresja
Powrót, zwykle pod wpływem
stresu, do zachowania
charakterystycznego dla
wcześniejszego okresu
rozwojowego.
Identyfikacja z
agresorem
Przejęcie zachowań lub
atrybutów agresora, by zmienić Noszenie ubrań wojskowych
się z odczuwającego strach w
lub broni.
tego, kto budzi strach.
Nerwica – jak ją rozpoznać?
Nie ma na świecie osoby, która w ciężkich sytuacjach nie przeżywałaby lęku,
napięcia czy różnych dolegliwości czysto fizycznych, jak drżenia ciała czy skurczy
mięśni. Takie objawy szczególnie towarzyszą nam w przełomowych chwilach
naszego życia, czy trudnych psychicznie sytuacjach. Mogą one występować
podczas dojrzewania, ale także w sytuacjach czysto życiowych takich, jak ślub,
rozmowa o wymarzoną pracę czy narodziny dziecka. W tych przypadkach
wspomniane symptomy są naturalną reakcją naszego organizmu na stres i
zazwyczaj przemijają bez żadnej kuracji. Jeżeli jednak taki stan utrzymuje się
dłużej, czy nawet nasila pomimo tego, że sytuacja stresowa już dawno
przeminęła, możemy mówić o zaburzeniach nerwicowych.
Objawy nerwicy
Objawy jakie przejawia nerwica ukazują się głównie w sferze naszego myślenia,
przeżywania, zachowania i postrzegania, a więc ogólnie mówiąc w emocjach.
Nerwicy towarzyszy wiele objawów, występujących z różnym nasileniem,
wywołujące uczucie cierpienia i dyskomfortu. W szczególnie obciążających
sytuacjach głównie zauważymy lęk oraz silne napięcie, którego przyczyny są
nieuświadomione. Taki brak rozumienia przyczyny lęku jest o tyle groźny, że po
jakimś czasie zwykły lęk zaczyna przemieniać się w różnego rodzaju fobie.
CZYM JEST PSYCHOZA?
Słowo „psychoza” określa stan psychiczny, w którym dochodzi do utraty
pełnego, prawidłowego kontaktu z rzeczywistością.
Objawy psychozy obejmują zaburzenia uczuć, myślenia i zachowania. Zakres i
sposób manifestowania się objawów może być jednak znacząco różny u
różnych osób. Możliwa jest sytuacja, że dwie osoby doświadczające psychozy
mają zupełnie inną „konstelację objawów”.
W przebiegu psychozy można wyróżnić kilka faz:
- fazę prodromalną
Występują w niej pierwsze, często mało specyficzne lub słabo nasilone objawy
zaburzeń psychicznych (czytaj: wczesne objawy psychozy).
zaburzenia snu
zaburzenia nastroju
drażliwość
lęk, niepokój
trudności z koncentracją uwagi, uczeniem się
utrata energii i napędu do działania
podejrzliwość
przelotne halucynacje, najczęściej słuchowe
- fazę ostrą (ostry epizod psychotyczny)
W fazie tej dochodzi do utraty kontaktu z rzeczywistością, często
charakteryzuje ją występowanie halucynacji i urojeń
- fazę zdrowienia lub rezydualną
Psychozę można leczyć. W tej fazie dochodzi do całkowitego lub częściowego
ustąpienia objawów
Depresja: objawy
Depresja to nie tylko smutek i przygnębienie, ale też utrata zainteresowań i
radości życia. Człowiek funkcjonuje w zwolnionym rytmie, ma zaburzenia
koncentracji i obniżoną samoocenę. W sposób ponury i pesymistyczny patrzy
na świat, przyszłość widzi wyłącznie w czarnych barwach. Dotykają go
zaburzenia snu, który jest płytki i nie daje relaksu.
Wyczerpanie emocjonalne
To odczucie, że jest się nadmiernie obciążonym emocjonalnie. Wyczerpanie
emocjonalne może przejawiać się m.in. obniżonym nastrojem, niepokojem,
zniechęceniem, rozczarowaniem, uczuciem bezradności i beznadziejności, a
także stałym zmęczeniem i odczuwaniem różnorodnych dolegliwości
somatycznych
Starość
Stare osoby w naszym społeczeństwie są otaczane opieka, ale nie szacunkiem.
Zdarza się, ze choroba i starzenie się nie są akceptowane przez najbliższe
otoczenie. Szczególnie młode osoby nie interesują się niedomaganiami osób
starszych, ponieważ same są w innej fazie rozwoju związanej z otwieraniem się
na życie.
Osoby starsze zmagają się z dwoma stresorami:
Upośledzenie funkcji ciała, zmysłów, mózgu i funkcji pamięci
Społeczne przekonanie, że osoba starsza jest bezużyteczna
Efektem postępujących zmian fizycznych jest poczucie, ze jest się
mniejszym, bardziej bezradnym, gdy świat zewnętrzny wydaje się być
większy i mniej podatny kontroli. Starsi ludzie częściej odczuwają lęk
przed ruchliwymi ulicami, pociągami, samolotami i wszelkim zamętem.
Umieranie, strata, żałoba
Miesiące, które następują po orzeczeniu diagnozy śmiertelnej choroby są
zwykle straszne. Najpierw pojawia się szok oraz zaprzeczanie chorobie, po czym
następuje poczucie osamotnienia, któremu towarzyszy strach, wstyd, lęk przed
fizycznym bólem, poczucie winy i bezsensowności życia. Dominuje uczucie
niepewności „ile życia mi zostało”.
Następnie pojawia się złość i chęć targowania się z losem, czy Bogiem ożycie.
Potem następuje depresja związana z myśleniem o konsekwencjach śmierci.
Z czasem pojawia się wewnętrzna akceptacja śmierci.
Dla bliskich często oznacza pełne poczucia winy oczekiwanie na moment, kiedy
będzie po wszystkim. Niemniej czasami bywa bardzo cennym czasem dużej
otwartości i bliskości.
Dopełnienie żałoby
Przez pierwsze kilka tygodni żałoby utrzymuje się silny stres, ten stan w
niektórych sytuacjach może trwać miesiącami lub latami. Z czasem
wypracowane zostają nowe sposoby odczuwania. Bezposrednie odczucie, ze
zmarły odszedł na zawsze ustepuje miejsca barwnym wspomnieniom.
Pozostawiona osoba powoli wraca do życia, a zmarły pamiętany jest z
wdzięcznością.
TERAPIA
Istotą urazu psychicznego jest pozbawienie siły i zerwanie związków z innymi.
Powrót do zdrowia polega więc na tym, by osoba straumatyzowana odzyskała
siłę i stworzyła nowe związki.
Relacja terapeutyczna stwarza bezpieczne granice, które mają na celu
wzmocnienie u pacjenta poczucia siły i zbudowanie prawidłowej relacji opartej
na współpracy, by powrócić do zdrowia;
Pacjent w relacji terapeutycznej „zaprasza” terapeutę do odegrania dynamiki
swoich zaburzeń relacyjnych (np. odgrywanie związku z prześladowcą).
Terapeuta analizując z pacjentem reakcje przeniesienia i przeciwprzeniesienia
ułatwia pacjentowi rozumienie specyfiki swoich zaburzeń i pomaga mu
uporządkować swój świat emocji, czego efektem staje się odzyskanie przez
pacjenta możliwości budowania stabilnej i opartej na zaufaniu relacji z drugim
człowiekiem.
Download

Słownik pojęć psychotraumatologicznych