Rehberlik Hizmetleri
Çağdaş Anlayışa Göre Eğitim
Çağdaş bilimsel anlayışa göre eğitim;
bireyin bedensel, duygusal, düşünsel ve sosyal
yeteneklerinin kendisi ve toplum için en uygun
şekilde gelişmesi oluşumudur. Kısaca bireyin her
yönüyle bir bütün olarak kendisi ve toplumu için
geliştirilmesi sürecidir.
Eğitimin Amaçları
Eğitimin genel amacı: bedence, ruhça
sağlıklı, topluma etkin şekilde uyabilen insanlar
yetiştirmektir.
Eğitimin Amacı
Bireyi Kendisi İçin
Yetiştirmek
Bireyi Toplum İçin
Yetiştirmek
Bireyi Kendisi İçin Yetiştirmek
1. Bireyi bir meslek sahibi yapmak
2. Toplumsal uyumu sağlamak
3. Kendisini geliştirme olanakları vermek
Bireyi Toplum İçin Yetiştirmek
1. Toplumun düzenini ve sürekliliğini sağlayacak iyi
bir insan, iyi bir vatandaş olarak yetişmesine yardımcı olmak
2. Toplumun ekonomik yaşamı için nitelikli insan
gücünü sağlamak
3. Bireye iş yaşamında esnek, gelişmeye açık, yaratıcı
ve verimli olabilecek davranışlar kazandırmak
Eğitimin İşlevi
Çağdaş eğitimin işlevi; öğrencilerin bedensel,
ruhsal ve toplumsal yönlerden bir bütün olarak devamlı
bir şekilde gelişmelerine, topluma aktif uyum
yapabilecek mutlu ve üretken kişiler olarak
yetişmelerine ortam sağlayarak yardım etmektir.
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANIN ÖĞRETİM VE YÖNETİMLE
İLİŞKİSİ
Okul öğrenciye bilgi ve beceri kazandırmayı amaçlar. Öğretim ve eğitimin
yanı sıra rehberlik ve psikolojik danışmadan da yararlanarak öğrencinin kişiliğini
geliştirmesine yardımcı olmaya çalışılır. Bu yüzden öğretim ve eğitim yönetimi diğer
kişilik hizmetleri ile birlikte eğitim sürecinin üç temel boyutudur. Ancak birbiri ile bu
denli yakından ilişkili olmalarına ve aynı amaç doğrultusunda hizmet vermelerine
karşın bunları birbirinden ayıran yanları da vardır. Bunlar:
Görev ve rol ayrılığı: Öğretmenler öğretim görevini, yöneticiler de yönetim
görevini çoğu kez bir başlarına yerine getirmektedirler. rehberlik ve psikolojik
danışmanlıkta ise ilgililerin tümü sürekli birbiri ile ilişki içinde bulunmak , gerekli
kararları birlikte vermek zorundadırlar.
Bireysel yardım: Çağımızda öğretimin bireysel ayrılıklar göz önünde
tutulmadan gerçekleştirilemeyeceği açıktır. Ancak gerek sınıfların kalabalık olması,
gerekse öğretmenin bu iş için yeterince zamanın olmaması nedeniyle okullardaki
öğretim genellikle orta düzeydeki öğrencilere göre ayarlanmaktadır. Rehberlik ve
psikolojik danışma hizmetlerinde ise, öğrenci “kendine özgü özelliklerine göre
öğrenen ve yaşayan” birer birey olarak görülmektedir.
Gönüllülük: Rehberlik hizmetlerinde gönüllülük temel ilkedir. Rehberlik
çalışmalarından elde edilen sonuçlar öğrenciyi başarılı yada başarısız diye
nitelemek, sınıf geçirmek veya sınıfta bırakmak amacı ile kullanılmamaktadır.
Kişinin Öznel Dünyasına Yöneliş: Bugünkü öğretim ve yönetim daha çok
anlatma ve aktarma niteliği ağır basan uygulamalarla sürdürülmektedir. Karşılıklı
konuşmaya iletişime ve etkileşime oldukça az yer verilmektedir. Rehberlik
hizmetleri ise daha çok kişinin duygusal dünyasına öznel yaşantılarına dönük bir
hizmet özelliği taşımaktadır bu hizmet aracılığı ile kişiliğinin güçlendirilmesine
yardımcı olunmaktadır.
Sonuç olarak rehberlik ve psikolojik danışma ile öğretim arasında şöyle
bir ilişki söz konusudur:
Rehberlik ve psikolojik danışma eğitimin temel boyutlarından biridir.
Öğretim ve yönetim görevlileri ile rehberlik ve psikolojik danışma görevlileri aynı
amaç çerçevesinde benzer bir tutumla ancak ayrı görev ve rollerle etkinlik
göstermektedir. Eğitimin amaçları önceden hazırlanmış olmasına karşılık rehberlik
ve psikolojik danışmada amaçlar ve bir takım kurallar önceden saptanmamakta
bunlara psikolojik danışma sonunda varılmaktadır.
Okulun Yapısı
Öğretim
Öğrenci Kişilik
Hizmetleri
Amaç
Bireyin kendisi ve toplum için en uygun
düzeyde geliştirilmesi
Yönetim
Öğrenci Kişilik Hizmetleri (Ö.K.H.)
Öğrenci Kişilik Hizmetleri, çağdaş eğitim
anlayışının örgün eğitim etkinlikleri içine katmayı zorunlu
gördüğü profesyonel bir hizmetler grubudur. Okulda,
öğrenciye öğretim çalışmalarından ayrı, sınıf öğretimi
dışında sağlanan ve onun kişiliğinin duygusal ve toplumsal
yanları ile sağlıklı bir şekilde gelişmesine hizmet eden
etkinlikleri kapsar.
Öğrenci Kişilik Hizmetlerinin Amacı
Bireyin eğitimden en olumlu bir şekilde
yararlanarak, her yönüyle tüm olarak gelişmesine ve
sağlıklı bir kişilik kazanmasına olanak sağlayacak eğitim
ortamını yaratmaktır.
Öğrenci Kişilik Hizmetlerinin Kapsamı
Öğrenci Kişilik Hizmetleri
Sağlık
Hizmetleri
Sosyal
Yardım
Hizmetleri
Rehberlik
Hizmetleri
Özel
Yetiştirme
Hizmetleri
Sosyal ve
Kültürel
Hizmetler
Rehberliğin Gelişmesi
Rehberliğin gelişmesinde 20. Yy’da geleneksel eğitim anlayışına yöneltilen
eleştirilerin önemli bir yeri vardır. Bu eleştirilerle birlikte geleneksel okul anlayışı
terk edilmeye başlanmıştır. Çünkü eğitimden beklenen yeni ihtiyaçlara ve
beklentilere cevap vermesidir.
Geleneksel Okullara Yapılan Eleştiriler
1. Yalnız akademik başarıya önem vermesi. İnsanın diğer yeteneklerinin görmezden
gelinmesi.
2. Duygulardan soyutlanmış yüzeysel yaşantılarla yetindiği için kalıcı ve köklü
davranış değişiklikleri sağlayamamaktadır.
3. Geleneksel eğitim daha çok bir yarışma ortamı yarattığı için öğrencilerin çoğunda
yetersizlik duyguları oluşmasına yol açmakta, aynı zamanda güven ve dayanışma
duygularını yok etmektedir.
4. Bireysel farkları dikkate almadığı için yetenek ve ilgileri geliştirmede yetersiz
kalmaktadır.
5. Bireylere yaşama aktif uyum yapabilecek özellikler kazandırmada yetersiz
kalmaktadır.
Rehberliğin gelişmesini etkileyen etkenler
Sosyo-Kültürel ve Ekonomik Etkenler
1. Hızlı değişmeler sonucu topluma uyumun güçleşmesi
-Bilimde ve teknolojide gelişmeler
-Toplumlar arası kültürel alış-verişin hızlanması
-İnançlar ve değerlerdeki değişmeler
-Nüfus artışı ve göçün etkisi
-Kuşaklararası çatışmalar
-Suç işleme oranının artması
-Ruhsal bozukluklar ve hastalıkların artması
2. Aile yapısının ve fonksiyonunun değişmesi
-Geleneksel aileden çekirdek aileye geçiş
-Çocuk eğitiminde ailenin rolünü etkileyen çevresel
etmenlerin artması
-Ailenin fonksiyonlarından bazılarının okula kayması
-Kadının çalışma hayatına katılması
3. Toplumun nitelikli insangücü ihtiyacının artması
-Kalkınmada nitelikli insangücü gereğinin kabul
edilmesi
-Toplumun iş hayatındaki değişmeler
-Mesleklerin çeşitlenmesi ve meslek seçiminin
zorlaşması
Felsefi ve Psikolojik Etkenler
1. Toplumda demokratik fikir ve düşüncelerin gelişmesi
-Bireye verilen değerin artması
-Bireylere tanınan seçme özgürlüğü
-Bireye karar verme gücünün kazandırılması
-İlerici eğitim anlayışının benimsenmesi
2. Demokrasinin eğitime etkisi
-Eşit eğitim hakkı ve toplu öğretime geçiş
-Öğrenci merkezli eğitim anlayışının gelişmesi
-Demokrasinin istediği insan özelliklerinin eğitimde
kazandırılması için uygun ortam sağlama gereği
3. Psikoloji/Psikometrideki gelişmeler
-Bireyin kişilik özelliklerinin ölçülmesi ve tanınması
-Eğitimde bireyin duygusal yönüne verilen önemin
artması
-Bireyin özellikleri ile öğrenim ve meslek alanları
arasındaki ilişkinin kavranması
Rehberlik Çalışmalarının Tarihçesi
Rehberlik çalışmalarında ABD öncülük etmiştir. İlk olarak
meslek seçimi ile iş bulmaya yardım etmek amacıyla başlamış daha
sonra bireyin eğitsel ve kişisel gelişimini de kapsamak üzere
genişlemiştir.
Mesleki rehberlik çalışmalarında 20. Yy.ın başında gelişen
zeka ve yetenek testlerinin gelişmesi önemli bir rol oynamıştır.
İlk büro 1908’de Boston’da Frank Parsons tarafından
açılmıştır.
1913 yılında ABD’de rehberlik hizmetleri eğitim sistemine
alınarak sistemli bir şekilde gelişmeye başlamıştır.
Türkiye’de Rehberlik Hizmetleri
1950’li yıllarda Türk-Amerikan işbirliği kapsamında
başlatılmıştır.
İlk öncü çalışmaları yapanlar Prof. Dr. Feriha BAYMUR ve Prof.
Dr. Hasan TAN’dır.
1953-54’te Gazi Eğitim Enstitüsü, Pedagoji ve Özel Eğitim
bölümünde ders olarak konulmuştur.
Yine 1955’de de Ankara Demirlibahçe İlkokulunda ilk rehberlik
merkezi açılmıştır.
Kalkınma planlarında “yöneltme” hizmetleri ön plana
çıkarılmıştır.
8. Şurada 9. Sınıfın yöneltme sınıfı olması belirlenmiştir.
1970-71 öğretim yılında 24 okulda rehberlik uygulamaları
resmen başlatılmıştır.
Rehberlik Hizmetleri
1. Psikolojik Danışma Hizmetleri
2. Oryantasyon Hizmeti
3. Bireyi Tanıma Hizmeti
4. Bilgi Toplama ve Yayma Hizmeti
5. Yöneltme ve Yerleştirme Hizmeti
6. İzleme ve Değerlendirme Hizmeti
Tanımlar
REHBERLİK HİZMETLERİ
“Rehberlik, seçimler ve uyum yapmada, problem çözmede bir kişinin diğerine
verdiği yardımdır” (Jones, 1963)
“Rehberlik, problem çözebilmesi, bağımsız hale gelebilmesi ve içinde yaşadığı
toplumun sorumlu bir üyesi olabilmesi için bireye verilen yardım sürecidir” (Glanz,
1964)
“Rehberlik, demokratik ortam içinde bireyin kapasite ve yeteneklerini en uygun
biçimde geliştirmeyi amaçlayan ve uzman kişilerce verilen tüm eğitim programının
bir parçası olarak sunulan hizmetlerdir” (Mortensen ve Schmuller, 1966)
“Rehberlik, bireye kendini anlaması, çevredeki olanakları tanıması ve doğru kararlar
vererek özünü gerçekleştirebilmesi için yapılan sistematik ve profesyonel yardım
sürecidir” (Kuzgun, 1992)
“Rehberlik, bireye, kendini anlaması, problemlerini çözmesi, gerçekçi kararlar
alması, kapasitelerini kendine en uygun düzeyde geliştirmesi, çevresine dengeli ve
sağlıklı bir uyum yapması ve böylece kendini gerçekleştirmesi için uzman kişilerce
verilen psikolojik yardımdır.” (Kepçeoğlu, 2001)
Bu tanımlardan hareketle aşağıdaki genellemeleri yapabiliriz.
1. Rehberlik bir süreçtir.
2. Rehberlik bireye yardım etme işidir.
3. Rehberlik yardımı bireye dönüktür.
4. Rehberlik bilimsel ve profesyonel bir yardımdır.
5. Rehberliğin esası bireyin kendini gerçekleştirmesine yardım
etmektir.
REHBERLİK NE DEĞİLDİR?
a) Rehberlik çocuğun elinden tutup yürütmek, bütün ihtiyaçlarını karşılamak değildir.
b) Rehberlik öğrenciyi korumak, her sıkıntıdan kurtarmak, problemlerini çözmek için
doğrudan yardım yapma değildir.
c) Rehberlik öğrenciye öğüt vermek, telkinde bulunmak, tavsiye yapmak değildir.
d) Rehberlik öğrencilere test uygulamak, anket yapmak, fiş doldurmak dosya tutmak
gibi rutin işler değildir.
e) Rehberlik okulda disiplini sağlama, öğrencileri tehdit etme, kontrol altında
bulundurma, onları yargılama işi değildir.
f) Rehberlik idarenin istek ve arzularını öğrencilere empoze etmek, öğrenci ile okul
idaresi arasında aracılık etmek işi değildir.
g) Rehberlik öğrencilerin devamsızlıklarını incelemek, karne yazmak sekreterlik
yapmak değildir.
h) Rehberlik öğrenciyle ahbaplık etmek, sohbet yapmak, dertleşmek değildir.
I) Rehberlik bilgi vermek, ikna etmek inandırarak ve önderlik ederek çocukların
davranışlarını etkilemek değildir.
Rehberliğin Amacı:
Bireylerin kendini gerçekleştirmesine yardım etmektir.
Birey
Kendini tanıma
Kendini anlama ve kabul etme
Ben kimim? Özelliklerim nelerdir? Kuvvetli ve zayıf yönlerim? Yeteneklerim? İlgi ve eğilimlerim?
İhtiyaçların nelerdir? ... gibi soruların yanıtları
Bulunduğu ortamı ve çevreyi tanıma
Çevredeki eğitim ve iş olanakları nelerdir? Ailenin sınırlılıkları? Toplumun gerçekleri, bana sağlanan
fırsatlar?.. Vb. soruların yanıtları
Ben ne yapabilirim? Ne yapmalıyım?
Yeteneklerimi nasıl geliştiririm? Çevrenin fırsatlarını nasıl değerlendirebilirim? Sorunlarımı nasıl
çözebilirim ve bulunduğum ortama nasıl uyum sağlayabilirim?
Kendini Gerçekleştirme
Kendini gerçekleştiren birey
1. Daha yeterli kişiliğe sahiptir.
2. Daha verimlidir.
3. Başkaları hakkında iyi düşüncelere sahiptir.
4. Zamanını iyi kullanır.
5. Kendine saygı duyar.
6. Yaratıcıdır.
7. Geleceğe dönüktür.
8. Değişmeye açıktır.
Rehberliğin Kapsamı
Rehberlik hizmetleri, öğrencinin her yönüyle tüm
olarak
gelişmesini
ve
böylece
onun
kendini
gerçekleştirmesini amaçlayan psikolojik yardım hizmetlerini
kapsadığı için bu hizmetlerin bir bütünlük içinde verilmesi
gerekmektedir.
Rehberlikte Hizmet Alanları
Bilgi Toplama ve Yayma
Oryantasyon
Yöneltme ve
Yerleştirme
Psikolojik Danışma
İzleme
Değerlendirme
Çevre/Veli İle İlişkiler
Araştırma ve
Geliştirme
Bireyi Tanıma
Müşavirlik (Konsültasyon)
Psikolojik Danışma Hizmeti
Psikolojik danışma “Bireyin karar verme ve problem
çözme ihtiyaçlarını karşılayarak gelişim ve uyumunu
sürdürmesine yardımcı olmak amacıyla bireyle yüzyüze kurulan
psikolojik yardım ilişkisidir.” (Gibson ve Mitchell, 1990)
Yardımı alan kişiye “danışan”, yardımı verene de
“psikolojik danışman” denir.
Oryantasyon Hizmeti
Okula yeni başlayan öğrencilere, eğitim yılı başında,
okulu, kurallarını, işleyişini tanıtmak, okul ve çevrede
ihtiyaçlarını nasıl karşılayacakları hakkında bilgi vermek ve
böylece yeni girdikleri ortama kısa sürede alışmalarına
yardımcı olmak üzere yapılan çalışmalardır.
Bireyi Tanıma Hizmeti
Bireyi tanımaya dönük hizmetlerdir. Bireyi tanıma
amaçlı kullanılan yöntem ve tekniklerin sonucu Toplu Dosya ya
kaydedilir.
Bilgi Toplama ve Yayma Hizmeti
Üst öğrenim kurumları hakkında, okulun programı
hakkında ve meslekler hakkında elde edilen bilgilerin
öğrencilere, velilere sunumudur.
Yöneltme ve Yerleştirme Hizmeti
Bireyin kendine uygun bir mesleğe, programa ya da üst
öğrenim kurumuna yerleşmesi için yapılan hizmetlerdir.
İzleme ve Değerlendirme Hizmeti
Yardım alan öğrencilerin izlenmesi, yöneltme ve
yerleştirme sonucunun izlenmesi hizmetleridir. Mezunları
izleme araştırması, yapılan etkinliklerin değerlendirilmesi vb.
Müşavirlik (Konsültasyon) Hizmeti
Okuldaki rehberlik uzmanın, öğretmen ve yöneticilerin
ortak bir rehberlik anlayışı kazanmaları, bu alanlardaki bilgi ve
becerilerini artırmaları için onlara yardımcı olmasıdır.
Rehberliğin İlkeleri
1. Rehberliğin temelinde, insan hak ve sorumlulukları ile yakından ilgili demokratik
ve insancıl bir anlayış vardır.
2. Rehberlik anlayışı, her türlü çalışması ile öğrenciyi merkeze alan bir sistemi
öngörür.
3. Rehberlik yardımının esası, öğrencilerin kendi kişiliklerini daha iyi anlamaları ve
problemlerine çözüm yolları bulmada onların kendi kendilerine yeter bir duruma
gelmelerini sağlamaktır.
4. Rehberlik hizmetleri öğrencinin
gerçekleştirmesine yardım etmelidir.
her
yönüyle
gelişmesi
ve
kendini
5. Rehberlik uygulamalarında öğrenci ile ilgili herkesin ortak bir anlayış ve işbirliği
içinde çalışması gereklidir.
6. Rehberlik uygulamaları her okulun amaç ve ihtiyaçlarına uygun alanlarda
yoğunlaştırılmalıdır.
7. Uygun bir okul rehberlik programı, çevre koşulları ve özellikleri ile öğrenci
nitelikleri ve ihtiyaçlarının düzenli ve sistemli olarak değerlendirilmesi temeline
dayandırılmalıdır. 8. Okulun etkili bir öğretim programı, etkili bir rehberlik
programını gerektirir. Öğretim ve rehberlik hizmetleri karşılıklı olarak birbirine
bağımlıdır.
9. Rehberlik hizmetlerinde bireysel farklara saygı esastır.
10. Rehberlik hizmetleri planlı, programlı, örgütlenmiş bir biçimde ve profesyonel bir
düzeyde sunulmalıdır.
11. Rehberlik hizmetlerinde “süreklilik”, “gönüllülük” ve psikolojik danışma
ilişkilerinde ayrıca “gizlilik” esastır.
12. Rehberlik hizmetleri çok yönlü ilişkiler sistemi içinde yürütülmelidir.
13. Her birey seçme özgürlüğüne sahiptir.
Resmi Gazete’de 17.04.2001 tarihinde yayınlanan 24376 sayılı Milli
Eğitim Bakanlığı Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetler
Yönetmeliği’ne göre Rehberliğin İlkeleri
a) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri, eğitim kurumlarının eğitim-öğretim
etkinlikleri bütünlüğü içinde yer alır.
b) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri tüm öğrencilere açık bir hizmettir.
c) Her öğrenci eğitim sürecinde kendisine sunulan seçenekler arasında seçme
özgürlüğüne sahiptir.
d) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinde insana saygı esastır.
e) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin bireysel boyutunda gizlilik esastır.
f) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri öğrenci, veli, uzman, öğretmen ve
yönetici gibi ilgililerin iş birliği ile yürütülür.
g) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinde bireysel farklılıklara saygı esastır.
h) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin yürütülmesinde hem bireye hem
de topluma karşı sorumluluk söz konusudur.
ı) Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin yürütülmesinde bilimsellik esastır.
REHBERLİĞİN TEMEL İŞLEVLERİ (FONKSİYONLARI)
1-Uyum sağlayıcı fonksiyonu; Özellikle okulların ilk sınıflarında bulunan
öğrencilerin fiziki, sosyal, psikolojik, eğitim ve akademik yapılara uyum sağlaması
için yapılan çalışmaları içerir.
2-Yöneltici fonksiyonu; Okul içi eğitsel, mesleki, boş zaman değerlendirme, sosyal
ve kültürel kollara ilgi ve özellikleri dikkate alınarak yapılan çalışmalardır.
3-Ayırıcı fonksiyonu; Çeşitle durumlara bağlı olarak sınıf içinde uyum
sağlamayanların programları aksatmaması için yapılan ayrıştırılması işlemleridir.
(özel sınıf)
4-Önleyici fonksiyonu; Duygusal gerginliklerin, zararlı alışkanlıkların
uyumsuzlukların ortaya çıkmaması için yapılan çalışmalardır.
5-İyileştirici fonksiyonu; uyumsuz ve çeşitli sapmaların düzeltilmesine yönelik
çalışmalarıdır.
6-Geliştirici fonksiyon; Bireylerin kendilerini tanımaları, yeteneklerini
kullanmaları, ilgi ve özelliklerini tatmin etmeleri ve geliştirmeleri için ortam
hazırlama çalışmalarıdır.
7-Aydınlatıcı fonksiyonu; Öğrenciler için okul içi ve okul dışı eğitsel, kişisel ve
mesleki imkanlar konusunda aydınlatılması, okulda yapılan çalışmaların
tanıtılmasına yönelik çalışmalardır.
8-Bütünleştirici fonksiyonu; Gerek öğrenciyle ilgili çalışmalarda okul aile ve
çevre işbirliğini sağlama, gerekse öğrencilerin sosyal bütünleşmelerine dönük
çalışmaları kapsamaktadır.
REHBERLİĞİN ÇEŞİTLERİ
Rehberlik hizmetlerini çeşitlere ayırarak incelemek, sistemli bir
yaklaşım olması bakımından yararlıdır. Fakat rehberliğin amaç ve ilkelerine
yaklaşımda bir değişikliğe neden olmaz.
1- Birey sayısına göre rehberlik çeşitleri;
a) Bireysel rehberlik
b) Gurup rehberliği
2- Eğitim uygulamaları düzeylerine göre;
a) İlkokullarda rehberlik
b) Orta okullarda rehberlik
c) Lisedeki rehberlik
d) Üniversitelerde rehberlik
e) Yaygın eğitim kurumlarında rehberlik
3- Rehberliğin temel işlevlerine göre rehberlik çeşitleri;
a) Uyum sağlayıcı rehberlik
b) Yönlendirici rehberlik
c) Ayarlayıcı rehberlik
4- Sorun alanlarına göre rehberlik;
a) Eğitsel sorunlarla ilgili rehberlik
b) Mesleki sorunlarla ilgili rehberlik
c) Kişisel sorunlarla ilgili rehberlik
5- Kurum türlerine göre rehberlik;
a) Eğitim kurumlarında rehberlik
b) Sağlık kurumlarında rehberlik
c) Sosyal yardım ve hayır kurumlarında rehberlik
d) Adli kurumlarda rehberlik
Rehberlik Hizmetlerinin Yürütülmesinde Kullanılan
Modeller
Glanz rehberlik hizmetlerinin yürütülmesinde dört
model bulunduğunu belirtmektedir. Bunlar:
1. Merkezileşmemiş - Genellenmiş
2. Merkezileşmiş - Uzmanlaşmış
3. Müfredat Programı Çerçevesinde Rehberlik ve
Psikolojik Danışma
4. İnsan İlişkileri ve Grup Çalışması Modeli
Merkezileşmemiş - Genellenmiş
Bu model rehberlik hizmetlerini eğitimin bir parçası olarak
görmektedir.
Bu modele göre rehberliğin amacı, öğrencilerin öğretimden
en yüksek derecede yararlanabilmeleri için uygun koşulları
hazırlamak, akıl sağlığını koruyucu ve geliştirici önlemleri almak,
öğrencilerin kişisel planlamalar yapabilme ve yerinde kararlar
verebilme gücünü geliştirmelerine yardımcı olmaktır.
Rehberlik hizmetleri eğitim programlarının içerisindedir.
Öğretmenler rehberlik hizmetlerinde birinci derecede rol alan
kimselerdir. Rehber uzmanın rolü öğretmenlere yardımcı olmaktır.
Merkezileşmemiş - Genellenmiş yaklaşıma göre
okulda bir rehber uzmanın bulunmasına gerek yoktur. Eğer
bir uzman varsa o’da rehberlik hizmetlerinde bilgi verme ve
grup rehberliği etkinliklerine ağırlık vermelidir. Psikolojik
danışma hizmetleri rehberliğin vazgeçilmez bir öğesi olarak
görülmez.
Bu modele göre rehber uzman öğretmenlik
formasyonuna ve deneyimine sahip olmalıdır. Bu uzmanın
okulda kabulünü kolaylaştıracaktır.
Rehberliği öğretim hizmetleri türünden sayıp bu işleri öğretmenlerle
yürütmenin olumlu yanları
1. Rehberlik ilkeleri öğretim etkinliklerine yansıyabilir, grup rehberliği akademik
kursların bir parçası olarak planlanıp yürütülebilir.
2. Bütün okul personeli, özellikle öğretmenler, rehberlik hizmetlerinde aktif rol
alacağı için hizmetlerin yürütülmesi kolaylaşacaktır.
3. Her öğretmen öğrenciler ile ilgili kayıtlar tutacağı için öğrencilerini daha
yakından tanır ve bunları öğretimde kullanır.
4. Öğrenci, güvendiği öğretmeninden yardım isteyebilir.
5. Bir öğrenciye birden fazla öğretmen yardım edebilir.
6. Öğretmenler öğrencileri daha uzun süre gözlemleyebilmektedirler. Buda
onların öğrencilerini daha iyi tanımalarına ve onların güçlüklerini kolayca
görebilmesine yardım eder. Böylece öğretmenler sorunlara çözüm bulabilirler.
Rehberliği öğretim hizmetleri türünden sayıp bu işleri
öğretmenlerle yürütmenin sakıncaları
1. Öğretmenler özel olarak yetiştirilmedikleri rehberlik alanında hizmet verme
durumunda kalmaktadırlar.
2. Her öğretmen, kendi anlayışına göre bir rehberlik programı uygulayabilir.
3. Bireysel danışma ihmal edilir.
4. Öğretmenin öğrenci özelliklerine ilişkin kayıt tutma işi çok zamanlarını alır
ve buda öğretim ve rehberlik hizmetlerini aksatabilir.
5. Kayıtların belli bir yerde tutulmaması yani toplu dosyanın olmaması
rehberlikteki sürekliliği sağlamayı güçleştirmektedir.
6. Hizmetler birinci derecede öğretmenler tarafından gerçekleştirildiğinde rehber
uzmanın hizmet alanı yayılmakta ve rehber uzman bir alanda
uzmanlaşamamaktadır.
Merkezileşmiş - Uzmanlaşmış
Bu modele göre rehberlik hizmetleri alanda uzmanlaşmış
kişiler tarafından gerçekleştirilmelidir. Bu modele göre
hizmetlerin merkezinde psikolojik danışma vardır. Öğretmen
rehberlik hizmetlerine sadece bilgi verme hizmetlerinde
katılmaktadır.
Rehberliği bir uzmanlık hizmeti olarak gören
bu modelin olumlu yanları
1. Rehberliğin uzmanlar tarafından yapılması kaliteyi artırmaktadır.
2. Bu modele göre şekillenen bir örgütte uzmanların rol ve
fonksiyonları açıkça belirlenmiştir.
3. Bu modele göre uzmanlar kendi alanlarında iş bölümü yapabilirler.
Daha da uzmanlaşabilirler.
4. Rehberlik hizmetleri öğretim ve yönetimden ayrıldığı için rehber
uzmanlar tamamen rehberliğe yönelirler.
5. Toplu dosya geliştirme ve bilgi toplama hizmetleri daha sistematik
yapılır.
Rehberliği bir uzmanlık hizmeti olarak gören bu modelin
sakıncaları
1. Rehberlik hizmetleri birkaç uzmanın elinde kalabilir. Diğer çalışanlar
kendilerini sorumsuz hissedebilirler.
2. Rehberlik hizmetlerinden pek az kimse haberdar olur ve toplanan
bilgilerden pek az kimse yararlanabilir.
3. Rehberlik hizmetleri eğitim faaliyetlerinden soyutlanabilir.
4. Psikolojik danışma hizmetleri bilgi verme hizmetlerini ihmale uğratacak
şekilde engelleyebilir.
5. Uzman personel yetiştirmek ve onları okulda çalıştırmak çok zaman ve para
gerektirebilir.
Müfredat Programı Çerçevesinde Rehberlik ve Psikolojik Danışma
Bu model rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin
akademik programla kaynaştırılması esasına dayanır. Bu modelde
bir sınıf ortamında psikoloji ve uyum kursları yolu ile rehberlik ve
psikolojik danışma yardımının verilmesi ile karakterize edilebilir.
Müfredat programında benliği veya kendini inceleme, eğitsel ve
mesleki planlama, değerler gibi konular sınıf faaliyetlerini canlı
tutan konular arasında yer almaktadır.
Müfredat Programı Çerçevesinde Rehberlik ve Psikolojik
Danışma Modelinin Olumlu Yanları
1. Rehber ve psikolojik danışma hizmetleri diğer akademik
çalışmalarla paralel bir yapıya kavuşur.
2. Psikoloji rehberlik ve psikolojik danışma amacı ile
kullanılabilmektedir.
3. Uzmanlar öğretmenlerle daha iyi kaynaşmaktadır.
4. Rehberliliğin sürekliliği ve yaygınlaştırılması daha iyi
sağlanmaktadır
Müfredat Programı Çerçevesinde Rehberlik ve Psikolojik
Danışma Modelinin Sakıncaları
1. Grup rehberliği yüzeysel, yalın ve anlamsız olabilmektedir.
2. Öğretmen hem sınıf öğretmeni hem de danışman rolünde
olabilmektedir.
3. Programın istekleri esnek olmayabilir.
4. Çok sayıda iyi yetişmiş elemana ihtiyaç vardır.
İnsan İlişkileri ve Grup Çalışması Modeli
Bu modelde rehberliğin mesleki ve eğitsel danışma ya
da psikolojik testler gibi spesifik alanlarından çok uyum,
sağlıklı düşünme, etkili insan ilişkileri gibi konuları üzerinde
yoğunlaşılmaktadır.
İnsan İlişkileri ve Grup Çalışması Modeli Modelinin Olumlu
Yanları
1. Uyum ve kişilik olgunluğuna ağırlık veren daha geniş bir rehberlik
anlayışına yer vermektedir.
2. Grup çalışmasını herkesin kullanabileceği bir teknik haline getirmektedir.
3. Birçok kişinin ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere çalışmasına olanak
sağlamaktadır.
İnsan İlişkileri ve Grup Çalışması Modeli Modelinin Sakıncaları
1. Test ve psikolojik danışmaya yeterince yer vermemektedir.
2. Eğitimi yetersiz kişiler tarafından yürütülmeye yatkındır.
3. Belli bir meslek örüntüsünün olmayışı, her uygulayıcının kendine göre
bir yol izlemesine olanak verir.
Rehberlik Uygulamalarında Stratejiler
Mathewson rehberlik hizmetlerinin tarihsel gelişimi içinde çeşitli şekillerde
uygulandığını bununda izlenen stratejilerden kaynaklandığını belirlemiştir. İzlenen
stratejilere göre bu uygulamalar bir doğrunun uç noktalarında şekillenmektedir.
Eğitici ya da Yöneltici: Doğrunun bir ucunda yer alan uygulamada
rehberlik bir öğrenme süreci olarak görülür. Amaç bireyin karar
verme gücünü eğitim yoluyla geliştirmek ve kendini yönetebilir
kılmaktır. Diğer uçta yer alan rehberlik anlayışında ise, bireyin
kapasitesinin, olanaklarının bir uzman tarafından değerlendirilmesi
ve alınacak önlemler konusunda bireyin bilgilendirilmesi vardır.
Öğrenme
Süreci
Bireyin uzman
tarafından
değerlendirilmesi
Sürekli ya da Bir Probleme Bağlı: Bir uçta rehberliği sürekli ve
yığılmalı bir süreç olarak gören ve herkesin (bir sorunu
olmayabilir) rehberliğe ihtiyacı olduğunu savunan bir anlayış,
diğer ucunda ise rehberliğin kriz durumlarında ya da uyumsuz
kimselere verilen bir profesyonel yardım olarak gören anlayış yer
almaktadır.
Herkes
için
Kriz durumları
ya da sorunlu
bireyler için
Kendi Kendini Değerlendirme ya da Başkaları Tarafından
Değerlendirilme: Bir uçta kişinin dış yardıma ihtiyaç duymadan,
benlik tasarımı ve kimlik geliştirebileceği diğer uçta ancak
başkalarının yardımı ile gerçekleştirebileceğini kabul eden görüş
yer almaktadır.
Kendisi
Dış Yardım
Kişisel Güç ya da Sosyal Değer: Kişisel değer ucunda ilgi,
birey ve onun doyumunda odaklanmıştır. Diğer uçta ise
toplumun istekleri ön plandadır.
Birey ve
onun ilgi ve
doyumu
Toplum
Öznel ya da Nesnel Olana Odaklaşma: Kişiliğin öznel yanına
odaklaşmada daha çok bireyin psikolojik durumu (kaygıları,
çatışmaları vb.), nesnel olana odaklaşmada ise, test verilerine
önem verilmektedir.
Bireyin psikolojik
durumu
Test verileri
Çok Yönlü ya da Tek Yönlü: Bir boyutta rehberliğin tüm
sorunlarla ilgilenmesi gerektiği, diğer ucunda ise, sadece mesleğe
yönelme sorunları ile ilgilenmesi gerektiği görüşü yer almaktadır.
Tüm
sorunlar
Mesleğe
yönelme
Koordine Etme ya da Uzmanlaşmaya Önem Verme:
rehberliğin çeşitli kişi ya da kuruluşların bu
çalışmalarını koordine edicisi olması gerektiği, diğer
hizmetin sadece uzmanlar tarafından yürütülmesi
anlayışı yer almaktadır
Koordine
etme
Bir uçta
alandaki
uçta ise,
gerektiği
Uzmanlaşma
Mathewson, uygulamada bu stratejilerin ağırlığına göre
üç tür rehberlik modelinin olduğunu belirtmektedir. Bunlar:
1. Yöneltici Rehberlik
2. Uyum Sağlayıcı Rehberlik
3. Eğitim ve Gelişime Önem Veren Rehberlik Modeli
(Gelişimsel Rehberlik)
Yöneltici Rehberlik
Bu modelde danışmanın çalışmaları; yöneltici,
probleme yönelik, dışardan değerlendirici, toplumun
ihtiyaçlarına ağırlık veren, nesnel verilere dayanan, tek yönlü
ve uzmanlaşmış işlemler bütünü olarak görülmektedir. Bu
modelde danışman aktif ve egemen bir roldedir. Bu rehberlik
modeline göre bu tür bir uygulama çağdaş anlamda
rehberlikten çok “yöneltme” kavramına denk düşmektedir. Bu
model bundan dolayı mesleğe yöneltme için uygundur.
Uyum Sağlayıcı Rehberlik
Bu model, bireysel psikolojik danışma ve vak’a
incelemesi sonucunda elde edilen verileri değerlendirmeye
ağırlık veren bir rehberlik anlayışıdır.
Rehberliğin amacı, bir güçlüğü, bir sorunu ya da bir
uyum bozukluğu olan bireylerin davranışlarının gerisindeki
nedenleri ortaya çıkarmak, uyum sağlayıcı yeni davranışlar
geliştirmesi için gerekli önlemleri almaktır. Bu durumda
danışman bireyi dışsal tekniklerle tanımaya çalışır.
Gelişimsel Rehberlik
Bu modelde bireysel ve grupla psikolojik danışma ya
da derslerde geçirilen yaşantılar yoluyla bireyin benliğini ve
çevresini daha iyi tanımasına ve bu ikisi arasında ilişki
kurabilme gücünü geliştirmesine yardımcı olunur.
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANIN SINIRLILIKLARI
Rehberlik ve psikolojik danışma, “her derde deva” bir hizmet değil,
sınırlılıkları olan bir hizmetler bütünüdür.
Bireyin tanınması ancak bu hizmetlerden yararlanmak isteyen kişinin
kendisi, anne babası, öğretmeni, yöneticisi ile anlayış ve işbirliği yapabildiği
ölçüde gerçekleştirilebilmektedir.
Rehberlik uzmanından beklenen; bu hizmetlerden yararlanmak isteyen
kişiye gerçekleri, sorunları anlatarak çevresi konusunda bilinçlenmesini
sağlamaktır. Böylece birey kendi güçlerini kullanarak sorunlarını çözebilecek ve
kendini gerçekleştirebilecek duruma gelecektir. Rehberlik ve psikolojik danışma
hizmetleriyle sağlanmak istenen başarı budur. Bundan sonraki başarıyı kişinin
olanakları, kararı, girişim gücü ve çabası belirleyecektir. Onun için okulda
rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin verilmesiyle, öğrencilerin tüm
sorunlarının ortadan kaldırılacağı sanılmamaktadır. Ayrıca, rehberlik ve psikolojik
danışma hizmetlerinden, kısa sürede sonuç alınamadığı da bilinmektedir.
REHBER ÖĞRETMENDE BULUNMASI GEREKEN
ÖZELLİKLER
a) Rehber öğretmen gelen olarak insanlara karşı saygı ve değer verici
tutuma sahip olmalıdır.
b) Rehber öğretmen yardımsever ve yardım yapmaya istekli olmalıdır.
c) Rehber öğretmen özverili olmalıdır.
d) Rehber öğretmen, öğretmen öğrenci ve velilerle işbirliği ve
bağdaşım içinde olmalıdır.
e) Rehber öğretmen maskesiz, saydam (İçi dışı bir) olmalıdır.
f) Rehber öğretmen insanları karşı ön yargısız olmalıdır.
g) Rehber öğretmen şartsız kabul, olumlu ilgi, saygı ve kabul edici
olmalıdır.
h) Rehber öğretmen EMPATİK anlayışa sahip olmalı, olay ve
sorunlara danışanın bakış açısıyla bakabilmelidir.
I) Rehber öğretmen içtenlikli olmalıdır.
j) Rehber öğretmen güvenilir ve dürüst olmalıdır.
k) Demokratik tutum, hak ve eşitlik anlayışına sahip olmalıdır.
l) Gelişmeye açık, araştırıcı, bilimsel, dinamik olmalı, mesleki
gelişime katkıda bulunmalıdır.
m) Rehber öğretmen kendine güvenli ve kendine değer verici
olmalıdır.
n) Bütünleştirici, uzlaştırıcı, yapıcı ve yaratıcı, problem çözme
bilgi ve becerisine sahip olmalıdır.
Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Etik
Etik, Yunanca “karakter”
sözcüğünden türetilmiştir.
anlamına
gelen
“ethos”
Etik: İnsanların töresel ya da ahlaksal ilişkilerini, davranış
biçimlerini ve görüşlerini araştıran bir felsefe dalıdır. Basit bir
anlatımla etik, doğru ve yanlış ölçütleridir.
Mesleki Etik: Belli bir meslek grubunun, mesleğe ilişkin
olarak oluşturup, koruduğu; meslek üyelerine emreden, onları belli
bir şekilde davranmaya zorlayan; kişisel eğilimlerini sınırlayan;
yetersiz ve ilkesiz üyeleri meslekten dışlayan; meslek içi rekabeti
düzenleyen ve hizmet ideallerini korumayı amaçlayan mesleki
ilkeler bütünüdür.
Psikolojik Danışma ve Rehberlikte Etik Kodlar
PDR-DER Etik Kurallar Komisyonunca geliştirilmiş ve
yayınlanmış olan etik kurallar bu alanda hizmet veren herkesi
kapsamaktadır.
PDR elemanlarının benimsemeleri gereken başlıca ilkeler:
1. Yetkinlik
2. Dürüstlük
3. Duyarlı ve saygılı olma
4. Bireysel ve kültürel farklılıklara duyarlılık
5. Sosyal sorumluluk
6. Mesleki ve bilimsel sorumluluk
Etik standartlar ise;
1. Genel standartlar
2. Psikolojik danışma ilişkileri
3. Ölçme ve değerlendirme
4. Araştırma ve yayın
5. Müşavirlik
6. Mesleğe hazırlık
7. Özel çalışma
8. Personel yönetimi
1. Genel Standartlar
PDR elemanlarını tüm etkinlikleri için geçerlidir.
A. Yetkinlik Sınırlar: Danışmanın uzmanlık alanında hizmet vermesi.
B. Uzmanlık Alanlarında Sürekli Gelişme:
C. Bireysel Farklılıklar:
D. Toplumun Değerlerine ve Törelerine Saygı:
E. Ücret İlişkileri:
F. Duygusal Cinsel Yakınlık:
G. Başkalarına Zarar Vermeme:
H. Gizli Bilgiler:
İ. Profesyonel Kimlik:
2. Psikolojik Danışma İlişkileri
Sizler psikolojik danışma yapmayacağınız için size bu
konu hakkında bilgi vermeyeceğim
3. Ölçme ve Değerlendirme
A. Testi veren, testin uygulanmasından önce ve sonra test ve testin amacı ile
sonuçlarının nerede kullanılacağı hakkında testi alana bilgi verir.
B. Bir danışana uygulanmak üzere test seçilirken testin geçerli, güvenilir ve
danışan için uygun olduğuna ilişkin hem yasal hem de ahlaki açıdan uygun
olmasına dikkat edilir.
C. Testi veren kişi, uygulanan testler ve sonuçları hakkında halka bilgi verirken,
yanlış iddia ve algılamaya neden olmayacak şekilde, doğru bilgi verir.
D. Farklı testleri uygulama, puanlama ve yorumlama için farklı yetenek ve
hazırlığa ihtiyaç vardır. Bu nedenle testi veren bu konuda kendi yetenek ve
hazırlık sınırlarını aşan işlere girmez.
E. Testler standardize edilirken bazı standartlar sağlanmalıdır.
F. Testlerin posta ile uygulanması gibi bir uygulama meslek etiğine aykırıdır.
G. Test sonuçlarının geçerli olması için test güvenliğinin sağlanması gerekir.
H. Eldeki araçlara ait sınırlılıkların olması durumunda danışman zaman zaman
araçları gözden geçirerek güncelleştirir veya bunları amaca uygun hale getirir.
İ. Testi veren, bireye ve gruba ait test verilerini açıklarken yeterli yorumu yapar.
J. Test sonuçlarına dayanarak karar verme sorumluluğunu taşıyan uzman, eğitsel ve
psikolojik ölçme araçları, geçerlik ölçütleri ve testlerin araştırmalarda kullanılması
gibi konular hakkında yeterli bir anlayış ve bilgiye sahip olmalıdır.
K. Hakkında yeterli teknik bilgi bulunmayan araştırma sonuçlarını yorumlarken
dikkatli olunmalıdır.
L. Uzman, eski test sonuçlarının güncelliğini kaybetmiş olabileceğini göz önünde
bulundurarak, eski test sonuçlarına dayalı olarak yorumlar yapmaz.
M. Testlerin bilgisayar aracılığı ile kullanılmasında belirlenen ilkelere dikkat edilir.
4. Araştırma ve Yayın
A. PDR elemanları araştırmaları düzenleme, yürütme ve rapor etme sırasında,
bilimsel yeterlilik ve ahlak ilkeleri konusundaki standartlara uyarlar.
B. PDR elemanları araştırmalarını, sonuçların yanıltıcı olma olasılığını en alt
düzeyde tutacak şekilde planlarlar.
C. PDR elemanları araştırmaya katılan ve araştırmadan etkilenen insanların
haklarının korunmasından ve huzurlarının sağlanmasından sorumludurlar.
D. Araştırma için yanlış bilgi vermenin gerekli olduğu durumlar dışında,
araştırmaya katılan kişiler araştırmanın amacından haberdar edilirler.
E. Araştırmaya katılanlar gönüllü olmalıdır.
F. Araştırma sonuçları rapor edilirken, araştırma sonucuna veya verilerin
yorumuna etki edebilecek, araştırmacının bildiği tüm değişkenler ve koşullardan
açıkça söz edilir.
G. PDR elemanları, araştırmasını tekrar etmek isteyen ehliyetli diğer kişilere
yardım ederler.
H. Araştırma sonuçlarını rapor etmede veya orijinal verileri sağlamada,
deneklerin kimliklerinin gizli tutulması için gereken özen gösterilir.
İ. Araştırmanın raporunun yazılmasında kaynaklarını gösterir ve telif haklarına
dikkat eder.
J. PDR elemanı mesleki veya bilimsel değeri olduğuna karar verilen herhangi
bir araştırma sonucunu meslektaşlarına aktarır.
K. Bir araştırmayı birden fazla yayıncıya göndermez.
L. PDR elemanı araştırmasına katkı sağlayanlara teşekkür eder.
5. Müşavirlik
A. Kişi ya da kişilerden çok çözülecek sorunla ilgilenir.
B. Müşavir ile yardım isteyen arasında problemin tanımlanması, amaçlanan
değişiklik ve önerilen çözüm yolları ile ilgili anlayış ve uyuşmanın olması
gerekir.
C. Yardım alanı geliştirmeye dönük olmalıdır.
D. Müşavir, hizmet için hazır olduğunu ilan ederken mesleğin etik standartlarına
titiz bir şekilde bağlı kalır.
E. Müşavir, kurumlarda görev aldığında ayrıca bir ücret talebinde bulunmaz.
6. Mesleğe Hazırlık
A. Eğitim programlarından sorumlu olan kişilerin hem öğretici hem de
uygulayıcı olarak beceri sahibi olmaları gerekir.
B. Öğretim elemanları hazırladıkları programlar aracılığı ile öğrencilerin
gelecekteki çalışmalarını engelleyebilecek kişisel sınırlılıklarına dikkat
etmelidirler.
C. Öğretim elemanları, mesleğin etik sorumluluk ve ilkeleri hakkında
öğrencileri bilgilendirirler.
D. Öğretim elemanları kendi eğitim kurumları içerisinde öğrencileri eğitim
programlarına yerleştirirken hem toplumun hem de öğrencilerin ilgi, yetenek
ve ihtiyaçlarını dikkate alırlar.
7. Özel Çalışmalar
A. Özel çalışmalar için ilgili makamlardan izin alınmalıdır.
B. Özel çalışma yeri ile çalıştıkları kurum birbirlerinden ayrılmalıdır.
8. Personel Yönetimi
A. PDR elemanlarının çalıştığı kurumun amaç ve işlevleri hakkında yeterince
bilgi sahibi olması ve kendi çalışmalarında bu amaç ve işlevlerin
gerçekleştirilmesine yardımcı olması beklenir.
B. PDR elemanları görevli oldukları kurumda birlikte çalıştığı iş arkadaşları ile
iyi ilişkilere dayanan dengeli bir çalışma düzeni sağlamakla yükümlüdür.
C. Uzmanlar çalıştıkları kurumlarda kendi sorumluluk sınırları içinde kalan
işlerle ilgili her türlü bilgiyi tutmak, bu bilgilerin ve kullanıldığı çeşitli araç ve
gereçlerin gizliliğini sağlamak zorundadırlar.
D. Uzmanlar kendi çalışmalarını kısıtlayan durumlardan ya da kurum içinde
yıkıcı ve zararlı olabilecek gelişmelerden bağlı bulunduğu üstlerini zamanında
bilgilendirmekle yükümlüdürler.
Eğitim kalbe dokunmaktır.
Teşekkürler
Download

Slayt Başlığı Yok - Milli Eğitim Bakanlığı