Zamojskie Studia i Materiały
Rok wyd. XIV, zeszyt 1(35) ZAMOŚĆ 2012
Fizjoterapia
Ewa Kostrzewa-Zabłocka1, Grażyna Kierepka2
1 Katedra
Pielęgniarstwa Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji w Zamościu
kierunku Pielęgniarstwo w Wyższej Szkole Zarządzania i Administracji w Za-
2 Studentka
mościu
Edukacja w Szkole Cukrzycy
w Chełmie
Streszczenie
Wprowadzenie. „Szkoła Cukrzycy” to ogólnopolski program edukacyjny, którego
celem jest prowadzenie wśród lekarzy, pielęgniarek i pacjentów kampanii na rzecz
zapobiegania cukrzycy i propagowania aktywnej postawy wobec choroby.
Cel pracy. określenie wpływu programu edukacyjnego „Szkoła Cukrzycy” na stopień wyrównania metabolicznego u osób chorych na cukrzycę, uczestniczących w zajęciach dydaktycznych w Chełmie.
Materiał i metoda. W badaniach uczestniczyło 73 chorych na cukrzycę w wieku
od 43 do 78 roku życia. Badanie przeprowadzono w Przychodni „Zdrowie” gdzie
znajduje się Poradnia Diabetologiczna oraz w Stowarzyszeniu Chorych na Cukrzycę
w Chełmie. W ankiecie wzięło udział 40 kobiet i 33 mężczyzn. Ponad połowa posiadała wykształcenie średnie (47%), a tylko 11% podstawowe. Większość z uczestników
ankiety (46 osób) stanowili emeryci, pracujących zawodowo było 15%. Wskaźnik BMI
u badanych osób wskazywał na nadwagę, otyłość I i II stopnia. U większości osób
(40 ankietowanych) cukrzyca została zdiagnozowana w ciągu ostatnich 11 lat. Cukrzyca typu 2 była u 86% osób, a tylko u 14% cukrzyca typu 1.
Wyniki. Biorąc pod uwagę szczegółowe kryteria ustalone przez PTD w 2011 r. na
podstawie danych zawartych w ankietach (wiek chorego, typ cukrzycy, czas trwania
choroby) ustalono, że prawidłowe stężenie HbA1c było u 33% chorych, a u 67% było
powyżej normy.
Wnioski. Edukacja jest niezwykle ważnym elementem terapii diabetologicznej oraz
pozwala na zmniejszenie liczby powikłań cukrzycowych. Osoby, które biorą udział
w szkoleniach poszerzających wiedzę o cukrzycy, mają lepsze wyniki badań, w tym
niższe stężenie hemoglobiny glikowanej (badania w Środzie Wlkp.). Ankietowani
deklarują chęć poszerzania swojej wiedzy i rozumieją, jak ważna jest edukacja diabetologiczna w procesie ich leczenia.
Słowa kluczowe: cukrzyca, Szkoła Cukrzycy, edukacja diabetologiczna, wyrównanie metaboliczne
Zamojskie Studia i Materiały
Wstęp
Cukrzyca to choroba znana od tysiącleci. Obserwacje lekarzy i naukowców już
przed wiekami zaowocowały opracowaniem rekomendacji dla chorych (na przykład
zalecenie wysiłku fizycznego) [1]. Leczenie cukrzycy zmieniło się, kiedy odkryto korzystne skutki podawania chorym insuliny, opracowano metodę przemysłowej produkcji insuliny oraz użyto inżynierii genetycznej do wytworzenia insuliny w procesie biosyntezy [14]. Obecnie prowadzonych jest wiele badań, których celem jest
opracowanie metod pozwalających na pełne wyleczenie cukrzycy, ale także zneutralizowanie wpływu cukrzycy na codzienne życie chorego i długość jego życia [3, 7].
Tym staraniom towarzyszą oczekiwania chorych, a dodatkowa presja wynika z alarmujących sygnałów międzynarodowych organizacji i naukowców, którzy zwracają
uwagę na lawinowo rosnącą liczbę przypadków zachorowań na cukrzycę. Ta choroba nazywana już jest epidemią XXI wieku i uważana za problem całej ludzkości [8].
Z badań, jakie przeprowadził TNS OBOP na zlecenie Koalicji na Rzecz Walki
z Cukrzycą, wynika, że w Polsce na cukrzycę choruje ok. 2,5 miliona ludzi, co stanowi ok. 6% populacji. Szacuje się, że ok. 30% chorych nie wie o swojej chorobie.
Zachorowalność rośnie wraz z wiekiem, w grupie 20–29 lat choruje 29 500 osób,
w grupie 40–49 lat to już 87 000 badanych, a po 70 roku życia, aż pół miliona
Polaków. Statystyczny mieszkaniec Polski cierpiący na cukrzycę jest w wieku pomiędzy 50 a 70 rokiem życia, posiada wykształcenie średnie, mieszka w małym
mieście (do 50 tysięcy mieszkańców) i jest rencistą lub emerytem. Częściej jest
to kobieta, niż mężczyzna [18]. Z raportu wynika też, że wiedza polskiego społeczeństwa w zakresie cukrzycy jest znikoma. Co piąty Polak nigdy nie wykonał
badania sprawdzającego stężenie glukozy we krwi, a co dwudziesta osoba sądzi,
że cukrzycą można się zarazić [16].
Pomimo ciągłego postępu w badaniach nad cukrzycą, choroba ta wciąż ma status nieuleczalnej. W tym wyścigu o zdrowie chorego jest jeden element, który daje
szansę na pokonanie choroby i jej skutków — postawa chorego, który współpracując z lekarzem ma możliwość realnego wpływu na rezultaty terapii. Aby było możliwe wykorzystanie tego potencjału, pacjent musi dysponować wiedzą, która pozwoli
mu być partnerem lekarza w terapii a nie tylko elementem wspomagającym leczenie,
ale prowadzącym ten proces, jego zasadniczą częścią. Prowadzenie edukacji chorych
na cukrzycę zmniejsza liczbę i skutki powikłań cukrzycowych, ogranicza koszty
leczenia, jest korzystne zarówno z punktu widzenia pacjenta jak i systemu opieki
zdrowotnej [12]. Drugim, równie ważnym elementem ograniczania skutków zachorowań na cukrzycę jest profilaktyka, której celem jest jak najwcześniejsze wyselekcjonowanie osób z grupy ryzyka. To daje szansę na podjęcie odpowiednich działań
niedopuszczających do rozwoju choroby [19]. W obydwu tych obszarach ogromną
rolę odgrywają pielęgniarki: w zakresie profilaktyki, są to pielęgniarki środowiskowo-rodzinne, a w odniesieniu do edukacji: pielęgniarki-edukatorki. Należy podkreślić, że kwestia ta jest coraz bardziej zauważana i doceniana w publikacjach, ale
też wynikają z nich coraz większe oczekiwania od pielęgniarek. Ze względu na to,
że pielęgniarki są dla pacjenta źródłem informacji, oczekuje się od nich wiedzy merytorycznej, profesjonalizmu w zakresie opieki oraz wysokich kwalifikacji w zakresie odpowiedniego komunikowania się z pacjentem. Zadanie pielęgniarek-edukatorek
polega na przekazywaniu osobom chorym na cukrzycę odpowiedniej wiedzy na te44
Ewa Kostrzewa-Zabłocka, Grażyna Kierepka Edukacja
w
Szkole Cukrzycy
w
Chełmie
mat diety, koniecznych badań wykonywanych samodzielnie oraz sposobów korzystania z przyrządów używanych w trakcie leczenia i monitorowania cukrzycy. Rolą
edukatorki jest też przygotowanie pacjenta do optymalnej terapii cukrzycowej. Pielęgniarka wspiera chorego w trudnym procesie wprowadzania zmian w jego życiu,
pokonywania wcześniejszych nawyków i akceptacji rygorów związanych z terapią
cukrzycy — cukrzyca jest przecież często chorobą osób dojrzałych i starszych, które
mają mocno utrwalone nawyki i przyzwyczajenia [10].
Szczególną rolę w edukacji w obszarze cukrzycy odgrywają pielęgniarki specjalizujące się w diabetologii, gdyż w największym zakresie mogą przekazywać pacjentom wiedzę uczestnicząc w zorganizowanej edukacji, pełniąc rolę partnerów w takich przedsięwzięciach, jakim jest na przykład „Szkoła Cukrzycy”. Ten program
edukacyjny spełnia ważną rolę jako instrument skutecznej edukacji. Jego rezultaty
mogą być osiągnięte dzięki ogromnemu zaangażowaniu organizatorów i pomysłodawców tego programu, ale także osobom (lekarzom, i pielęgniarkom), które organizują zajęcia Szkoły w całej Polsce [5].
Ważnym elementem leczenia w cukrzycy (zarówno typu 1 jak i typu 2) jest edukacja terapeutyczna. Została ona wprowadzona jako element leczenia już w 1920 r.
przez pionierów diabetologii takich jak: E.P. Joslin (USA), E. Roma (Portugalia)
oraz R.D. Lawrence (Anglia) [4]. Edukacja chorych, ich rodzin i ogółu społeczeństwa
w zakresie chorób przewlekłych, a zwłaszcza w zakresie cukrzycy, jest istotnym elementem procesu leczniczego. Jednakże efektywna edukacja pacjentów z cukrzycą,
wymaga wielu godzin poświęconych każdemu choremu, czego zwykle brakuje czasu
w przychodni [13].
Generalnie, edukacja medyczna może być prowadzana w różnych formach: indywidualnej, grupowej, poprzez dostarczanie materiałów dydaktycznych (także programów komputerowych) [2]. Indywidualne szkolenie jest najskuteczniejsze, bo może
być dostosowane do potrzeb konkretnego pacjenta, ale wymaga zaangażowania
personelu (jest kosztowne). Grupowa edukacja jest łatwiejsza do wdrożenia, towarzyszy jej wymiana doświadczeń między pacjentami, ale wadą jest to, że ogranicza
indywidualne podejście do potrzeb pacjenta. Z kolei przekazanie choremu materiałów jest relatywnie najtańszym rozwiązaniem, ale pacjent nie zawsze może lub
umie z nich skorzystać [21]. Warto też podkreślić, że efekty edukacji w leczeniu
zależą od organizacji zdobywania wiedzy. Lepsze efekty daje edukacja ze strukturą programową, zaplanowana i zorganizowana, prowadzona przez wykwalifikowany
personel [11].
Wiele lat doświadczeń w zakresie organizacji edukacji dotyczącej cukrzycy pozwoliły na opracowanie zaleceń dotyczących organizacji szkoleń w zakresie tak specyficznej choroby jaką jest cukrzyca. Publikacje wskazują, że najlepsze rezultaty
daje zorganizowanie szkoły prowadzonej przez zespół składający się z lekarza, pielęgniarki oraz specjalisty z zakresu żywienia [5]. W literaturze poruszającej problematykę edukacji w zakresie cukrzycy opracowano też szereg konkretnych wskazówek
dotyczących organizacji takich szkoleń. Za najbardziej skuteczne uznaje się szkolenia organizowane według przygotowanego planu [10].
Powszechny jest też pogląd, że programy szkolenia i spotkania powinny być profilowane według poszczególnych rodzajów cukrzycy, na przykład: program ogólny
dla chorych na cukrzycę typu 1, na cukrzycę typu 2, dla chorych z otyłością, dla
45
Zamojskie Studia i Materiały
kobiet ciężarnych lub planujących ciążę oraz program dla chorych słabo widzących
i niewidzących [17].
Szczególnie istotne jest zróżnicowanie edukacji w zależności od typu cukrzycy.
Typ 1 ujawnia się głownie u osób młodych i wymaga osiągnięcia innych celów.
W pierwszym okresie cukrzycy typu 1 najważniejsze jest zniwelowanie zagrożeń
związanych z powikłaniami ostrymi, więc edukacja jest zwykle bardzo intensywna
i obejmuje także naukę wykonywania iniekcji insuliny. Natomiast przy cukrzycy
typu 2 konieczna jest zmiana trybu życia — ustalenie diety i organizacja wysiłku
fizycznego [15].
Odpowiedzią na znaczący wzrost liczby zachorowań na cukrzycę w Polsce oraz
koniczność intensyfikacji i zapewnienia skuteczności edukacji w zakresie cukrzycy
jest niewątpliwie przedsięwzięcie nazwane „Szkołą Cukrzycy”. „Szkoła Cukrzycy”
to ogólnopolski program edukacyjny, którego celem jest prowadzenie wśród lekarzy
i pacjentów kampanii na rzecz zapobiegania cukrzycy i propagowania aktywnej postawy wobec tej choroby. Idea kompleksowego, ogólnopolskiego programu powstała
na bazie sukcesu Szkoły Cukrzycy w Środzie Wlkp., prowadzonej przez lek. med.
Andrzeja Paciorkowskiego. Przedsięwzięcie to było tak dużym sukcesem, że podjęto
decyzję o rozszerzeniu tej metody edukacji na cały kraj [5, 11].
Program został opracowany pod kierownictwem Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych i Diabetologii Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Akcję prowadzi Porozumienie Zielonogórskie (PZ), przy udziale
i pomocy zrzeszonych w PZ organizacji pracodawców i ich członków. Koordynatorem programu jest Andrzej Paciorkowski, a Przewodniczącym Rady Naukowej — prof. dr hab. med. Bogna Wierusz-Wysocka. Podstawą formalną realizacji
programu jest umowa PZ i ZG PSD. Porozumienie Zielonogórskie przygotowuje
materiały edukacyjne, współpracuje przy organizowaniu odczytów, spotkań i prelekcji. Wszystkie spotkania w ramach „Szkoły Cukrzycy” odbywają się pod patronatem Zarządu Głównego Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków (PSD). PSD propaguje działania edukacyjne i zajmuje się techniczną organizacją spotkań, w tym
także pozyskiwaniem sponsorów wspierających akcję [11].
Głównym celem „Szkoły Cukrzycy” jest usystematyzowanie edukacji diabetologicznej i dostarczenie kompleksowej wiedzy na temat cukrzycy. Korzyści z programu odnoszą lekarze pierwszego kontaktu, którzy podnoszą swoje kwalifikacje
zawodowe, dzięki czemu będą w stanie szybciej rozpoznać cukrzycę w jej wczesnym stadium. Oczywiście beneficjentami programu są przede wszystkim chorzy
na cukrzycę, którzy pozyskują wiedzę pozwalającą zmniejszyć ryzyko wystąpienia
groźnych powikłań [4, 5]. Zaplanowano, że program będzie realizowany w okresie
od października 2010 r. do czerwca 2011r. Wykłady w ramach „Szkoły Cukrzycy”
są prowadzone w cyklach 7–8 spotkań kończących się testem sprawdzającym wiedzę. Uczestnicy otrzymują materiały szkoleniowe: wydruk streszczenia wykładów
oraz materiały pozwalające na sprawdzenie wiadomości poprzez udzielenie odpowiedzi na pytania testowe [11].
Tematyka spotkań została ustalona centralnie i obejmuje m.in. takie zagadnienia
jak: rozpoznanie cukrzycy, elementy dobrego leczenia cukrzycy, efektywną prewencję powikłań, zespół metaboliczny, ostre powikłania cukrzycy. Placówki zdrowotne,
które przystępują do projektu, implementują ten program, dzięki czemu łatwiej mogą
46
Ewa Kostrzewa-Zabłocka, Grażyna Kierepka Edukacja
w
Szkole Cukrzycy
w
Chełmie
rozpocząć działania, a jednocześnie standardowy program zapewnia odpowiednią
jakość szkolenia w ramach programu. Założenia programu oraz materiały edukacyjne przygotowane zostały pod nadzorem Rady Naukowej, co zapewnia wysoki
poziom merytorycznych działań edukacyjnych [5, 11].
W spotkaniach „Szkoły Cukrzycy” mogą uczestniczyć osoby z cukrzycą oraz
członkowie ich rodzin, a także inne osoby zainteresowane profilaktyką zdrowotną.
Udział jest bezpłatny. Hasłem przewodnim programu jest myśl, którą sformułował
Elliot Proctor Joslin, słynny amerykański diabetolog: „Chorzy na cukrzycę wiedzący najwięcej — żyją najdłużej” [5]. Niezależnie od prowadzonego procesu dydaktycznego, w trakcie zajęć pozyskuje się dane pozwalające na ocenę skuteczności
działania „Szkoły Cukrzycy” i wpływu edukacji na wyrównanie metaboliczne chorych na cukrzycę uczestniczących w zajęciach.
Cel
Celem pracy było określenie stopnia wpływu programu edukacyjnego „Szkoła
Cukrzycy” na stopień wyrównania metabolicznego u osób chorych na cukrzycę,
uczestniczących w zajęciach dydaktycznych.
Materiał i metody badań
W badaniach uczestniczyło 73 chorych na cukrzycę. Badanie przeprowadzono
w Przychodni „Zdrowie” oraz w Stowarzyszeniu Chorych na Cukrzycę w Chełmie.
Pacjentom rozdano anonimowe ankiety do wypełnienia. Każda ankieta składała się
z 13 pytań otwartych. Analizę badań opracowano przy pomocy programu Excel.
W poszczególnych zajęciach „Szkoły Cukrzycy” uczestniczyło od 46 do 107 osób
(por. rys. 1). W ankiecie wzięły udział 73 osoby. Dwie ankiety były w znacznym
stopniu niekompletne i z tego względu nie zostały uwzględnione w zestawieniu.
Przedstawione poniżej dane dotyczą więc 71 osób. W ankiecie wzięło udział 40 kobiet i 31 mężczyzn. Najmłodszy uczestnik miał 43 lata, a najstarszy 78 lat. Niemal
połowa z nich (33 osoby) posiadała wykształcenie średnie, 17 osób — wyższe, 13 —
zawodowe, a 8 osób — podstawowe. Większość z uczestników ankiety (46 osób)
stanowili emeryci. Status rencisty posiadało 12 osób. 11 osób zadeklarowało się jako
osoby aktywne zawodowo, a 2 osoby — jako bezrobotne.
Na wstępie ankiety, osoby podawały dane o swoim wzroście i wadze oraz obwodzie pasa. U badanych pacjentów przeważnie występowała nadwaga i otyłość I i II
stopnia (rys. 2). Ankietowani podali informacje o tym, kiedy rozpoznano u nich
cukrzycę. U większości osób (40 ankietowanych) cukrzyca została zdiagnozowana
w ciągu ostatnich 11 lat (2001–2011), u 13 ankietowanych — w latach 1990–2000,
u 7 osób — w latach 1980–1989, a u jednej osoby diagnozę postawiono w latach
1970–1979. Znaczącą większość ankietowanych (61) stanowiły osoby z rozpoznaną
cukrzycą typu 2. Ankietowanych pytano też o odczuwanie objawów hipoglikemii,
ciężkiej hipoglikemii oraz hiperglikemii. Objawy hipoglikemii (opisane w ankiecie
jako: poty, drżenie rąk, osłabienie, kołatanie serca) odczuwało 41 osób, nie odczuwało — 25 osób, a 5 osób nie udzieliło odpowiedzi.
Objawy ciężkiej hipoglikemii (opisane w ankiecie jako konieczność wizyty pogotowia ratunkowego lub podania glukagonu-Glica-Gen Hypokit) potwierdziło 5 osób,
47
Zamojskie Studia i Materiały
120
liczba osób
100
80
60
40
20
0
1
2
3
4
5
6
7
8
nr wykładu
Rys. 1. Frekwencja na wykładach „Szkoły Cukrzycy”
15
liczba osób
12
9
6
3
0
otyłość
otyłość
niedowaga waga
nadwaga otyłość
prawidłowa
I stopnia II stopnia III stopnia
brak
danych
Rys. 2. BMI dla wszystkich uczestników ankiety
63 osoby udzieliły odpowiedzi negatywnej, 2 osoby nie udzieliły żadnej odpowiedzi.
Odczuwanie objawów hiperglikemii (określonych w ankiecie jako duże pragnienie,
częste oddawanie moczu, senność, apatia, nudności) potwierdziło 29 osób, nie potwierdziło 37, a 4 nie odpowiedziały na pytanie. Uczestnicy ankiety przekazali informacje o tym, w jaki sposób są leczeni. Większość przyjmuje tylko leki doustne.
3 osoby zadeklarowały, że są leczone tylko dietą (rys. 3). Kolejne pytanie ankiety
dotyczyło miejsca leczenia. Ankietowani mogli wskazać kilka miejsc jednocześnie.
W przypadku leczenia szpitalnego, pytanie dotyczyło pobytu w ostatnim roku.
Do zanotowanych wyników wprowadzono korekty, gdyż w kilku przypadkach
osoby twierdziły, że nie były leczone w szpitalu, a jednocześnie wskazywały, że
w ostatnim roku przeprowadzono wobec nich takie zabiegi, jak usunięcie nerki lub
pęcherzyka żółciowego czy wstawienie rozrusznika serca. Analiza ankiet pokazuje
też na inne źródło ewentualnych błędów w wynikach — wiele osób oprócz kategorii
48
Ewa Kostrzewa-Zabłocka, Grażyna Kierepka Edukacja
w
Szkole Cukrzycy
w
Chełmie
brak danych
8%
insulina i leki doustne
17%
tylko insulina
6%
dieta
4%
tylko leki doustne
65%
Rys. 3. Sposób leczenia cukrzycy
tak
nie
nie wiem
brak danych
60
50
40
30
20
10
0
retinopatia
nefropatia
cukrzycowa
neuropatia
cukrzycowa
stopa
cukrzycowa
Rys. 4. Powikłania cukrzycowe
„wyłącznie lekarz rodzinny” wskazywało też na leczenie u diabetologa i w innych
przychodniach specjalistycznych.
Uczestnicy ankiety zostali zapytani o to, czy w ich rodzinie (ojciec, matka, brat,
siostra, babcia, dziadek, dzieci) występowały przypadki cukrzycy. Wyniki były podzielone niemal równo, z niewielką przewagą odpowiedzi negatywnych (40 osób).
Kolejne pytanie ankiety dotyczyło powikłań cukrzycy. Odpowiedzi w ankiecie były
skonstruowane w ten sposób, że wskazane były 4 powikłania: retinopatia cukrzycowa, nefropatia cukrzycowa, neuropatia cukrzycowa i stopa cukrzycowa (rys. 4).
Na pytanie o samodzielne oznaczanie glukometrem poziomu cukru we krwi,
63 osoby odpowiedziały twierdząco. Ankietowani, którzy przeprowadzają samokontrolę, deklarowali też częstotliwość dokonywania pomiarów. Większość osób wykonuje testy codziennie 3 lub więcej razy. Z ankiety wynika, że znaczna większość
uczestników prowadzi zeszyt samokontroli. Uczestników ankiety zapytano też o to,
czy samodzielnie oznaczają obecność glukozy i acetonu w moczu. Udzielone odpowiedzi wskazują, że tylko niewielki procent osób przeprowadza takie testy.
Uczestników pierwszych zajęć „Szkoły Cukrzycy” zapytano, czy wcześniej brali udział w spotkaniach edukacyjnych na temat cukrzycy. 47 osób odpowiedziało
49
Zamojskie Studia i Materiały
twierdząco. Kolejne pytanie ankiety dotyczyło tego, skąd uczestnicy dowiedzieli się
o „Szkole cukrzycy”. Podanych zostało 6 źródeł, a uczestnicy mogli wskazać więcej niż jedno. Dwie osoby udzieliły odpowiedzi spoza podanych przykładów, gdyż
o Szkole dowiedziały się od pielęgniarki i lekarza zakładowego.
Uczestników ankiety zapytano o ich ocenę własnego stanu zdrowia. Odpowiedzi
miały sześciostopniową skalę (bardzo zły = 1, bardzo dobry = 6). Większość ankietowanych oceniła stan swojego zdrowia na 4. Ankietowanych zapytano o ich ocenę
własnej wiedzy na temat cukrzycy. Przy odpowiedzi stosowano sześciostopniową
skalę, gdzie 1 oznaczał „bardzo słabą” a 6 — „bardzo dobrą”. Większość odpowiedzi mieściła się w przedziale 4–5 punktów.
Niezależnie od przeprowadzenia ankiety, u uczestników szkolenia oznaczono
HbA1c. Wyniki umieszczono w 64 ankietach. Biorąc pod uwagę szczegółowe kryteria
ustalone przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) w 2011, na podstawie
danych zawartych w ankietach (wiek chorego, typ cukrzycy, data zdiagnozowania),
ustalono, że prawidłowe stężenie HbA1c oznaczono u 21 osób, a u 43 było ono
nieprawidłowe. Wynik ten może być w pewnym zakresie błędny, gdyż w przypadku
kryteriów szczegółowych dotyczących osób w wieku powyżej 70 lat dane w ankietach nie pozwalają rozstrzygająca stwierdzić, czy stężenie hemoglobiny glikowanej
jest prawidłowe — 2 przypadki (rys. 5).
prawidłowe
33%
powyżej normy
67%
Rys. 5. Stężenie HbA1c u uczestników szkolenia
prawidłowe stężenie
nieprawidłowe stężenie
nie był
na szkoleniu
24%
był
na szkoleniu
76%
nie był
na szkoleniu
37%
był
na szkoleniu
63%
Rys. 6. Udział w szkoleniu a stężenie HbA1c
50
Ewa Kostrzewa-Zabłocka, Grażyna Kierepka Edukacja
w
Szkole Cukrzycy
w
Chełmie
Kiedy porówna się informacje o stężeniu hemoglobiny glikowanej i informacją
w ankiecie, dotyczącą wcześniejszego udziału w szkoleniach dotyczących cukrzycy,
można sformułować wniosek, że wśród osób o prawidłowym HbA1c, odsetek osób
uczestniczących w działaniach edukacyjnych był nieco wyższy, niż ten sam wskaźnik dla osób o nieprawidłowym HbA1c (rys. 6).
Wnioski
W ramach ogólnych wniosków można stwierdzić, że dane dotyczące charakterystyki uczestników „Szkoły Cukrzycy” w dużym stopniu pokrywają się ze statystycznym obrazem osoby chorej na cukrzycę, określanym na podstawie badań ogólnopolskich (cytowanych we wcześniejszych rozdziałach niniejszej pracy). Generalnie
ciekawe jest, że ankietowani dobrze oceniają opiekę medyczną w zakresie cukrzycy.
Natomiast odpowiedzi na wiele pytań ankiety oraz bezpośrednie deklaracje chorych potwierdzają, że edukacja diabetologiczna jest pacjentom bardzo potrzebna.
Z jednej strony nawet na podstawie ankiety można się przekonać, że niektóre osoby
chore na cukrzycę mają niewystarczającą wiedzę na temat swojej choroby i jej powikłań (świadczy o tym na przykład liczba braków odpowiedzi na niektóre pytania,
ewidentnie błędne odpowiedzi oraz rozbieżność pomiędzy samooceną wyrównania
metabolicznego a wynikami badań laboratoryjnych), z drugiej strony ankietowani
deklarują chęć poszerzania swojej wiedzy i rozumieją, jak ważna jest edukacja diabetologiczna w procesie ich leczenia.
Badania były prowadzone na początku cyklu zajęć prowadzonych w ramach
„Szkoły Cukrzycy”, co nie pozwala na tej podstawie w pełni i ostatecznie ocenić
wpływu Szkoły na wyniki wyrównania metabolicznego (do tego celu niezbędne
są wyniki drugiej ankiety), jednak odpowiedzi udzielone w ankiecie potwierdzają pozytywne efekty wcześniejszych szkoleń, w których uczestniczyli ankietowani,
na zdrowie pacjentów. Wyniki ankiet potwierdzają też generalny wniosek wynikający z publikacji poświęconych cukrzycy, dotyczący wagi problematyki powikłań
w cukrzycy — w tym obszarze niestety w największym stopniu widać niedostatki
wiedzy uczestników ankiety.
Podsumowując wyniki badań, można sformułować 3 podstawowe wnioski: 1) edukacja jest niezwykle ważnym elementem terapii diabetologicznej; 2) edukacja diabetologiczna pozwala na zmniejszenie liczby powikłań cukrzycowych; 3) osoby, które
biorą udział w szkoleniach poszerzających wiedzę o cukrzycy, mają lepsze wyniki
badań, w tym niższe stężenie hemoglobiny glikowanej.
Dyskusja
Niniejsza praca omawia kwestie cukrzycy i proces jej leczenia oraz na tym tle pokazuje rolę chorego w terapii. Omawiane zagadnienia stanowiły bazę do podkreślenia
roli chorego w leczeniu, ale przede wszystkim do zwrócenia uwagi na bardzo cenną inicjatywę podjętą przez środowisko medyczne, jaką jest Program Edukacyjny
„Szkoła Cukrzycy”.
Dane zaprezentowane w pracy pokazują, jak konieczne jest podejmowanie działań dotyczących cukrzycy, określanej jako epidemia XXI w. Pokazują też, że szczególnie ważne jest prowadzenie działań edukacyjnych w tym obszarze. Potwierdzają
to nie tylko opinie specjalistów zawarte w publikacjach cytowanych przez niniejszą
51
Zamojskie Studia i Materiały
pracę, ale też informacje z ankiet pokazują, że chorzy na cukrzycę mają niewystarczającą wiedzę o istocie choroby i jej leczeniu. Niniejsza praca pokazała też, że koncepcja „Szkoły Cukrzycy” ma solidne podstawy teoretyczne i realizuje rekomendacje zawarte w publikacjach naukowych oraz wynikające z wcześniej prowadzonych
działań edukacyjnych.
Jedną z największych wartości „Szkoły Cukrzycy” jest fakt, że jej sukces w dużym stopniu wynika z zaangażowania lekarzy i pielęgniarek, którzy świadomi zagrożeń związanych z cukrzycą, podjęli wyzwanie zorganizowania programu edukacyjnego. Ta kwestia jest widoczna na etapie centralnej organizacji „Szkoły Cukrzycy”,
ale także — a może przede wszystkim — na poziomie wdrażania programu w terenie. Zorganizowanie zajęć wymaga nie tylko wiedzy z zakresu cukrzycy, ale także
zapału i zdolności organizacyjnych, a przede wszystkim umiejętności nawiązania
dobrego kontaktu z chorymi. Na podstawie ankiet można stwierdzić, że edukacja jest niezwykle ważna w leczeniu cukrzycy i jej powikłań oraz, że faktycznie
ma wpływ na konkretne wyniki badań laboratoryjnych prowadzonych u chorych
na cukrzycę.
Edukacja terapeutyczna w cukrzycy według Pani Profesor Wierusz-Wysockiej
ma przebudować hierarchię wartości egzystencjalnych i wzbogacić osobowość pacjenta tak, aby zbudować nową motywację do pełnego stosowania w życiu codziennym zdobyczy technicznych i organizacyjnych do celów zapobiegawczych
i leczniczych oraz zwiększyć jego sprawność zwalczania stresu powodowanego przez
cukrzycę. Jej podstawą jest aktywne uczestnictwo pacjentów w procesie leczenia
oraz konieczność tworzenia odpowiednich programów edukacyjnych dla nich oraz
ich rodzin (20). Zrozumiano, że cukrzycy nie można efektywnie leczyć bez uprzedniego dokładnego poinformowania chorego o istocie choroby oraz przyswojenia przez
niego odpowiednich zachowań zdrowotnych, spowalniających rozwój choroby [20].
M. Koziarska-Rościszewska twierdzi, że edukacja musi mieć charakter ciągły. Podstawowe wiadomości o chorobie powinny być przekazywane wielokrotnie, pacjent
musi stale ćwiczyć, aby opanować metody samokontroli i samo opieki. Należy systematycznie sprawdzać uzyskaną wiedzę i umiejętność wykorzystania jej w życiu codziennym zmienionym przez chorobę. Edukacja musi być dostosowana do indywidualnych potrzeb oraz możliwości intelektualnych chorego. Tak realizowany proces
daje choremu możliwość przejęcia odpowiedzialności za efekty terapii, czyniąc go
aktywnym współuczestnikiem leczenia, dając szansę na dobrą kontrolę przebiegu
choroby oraz uniknięcie ewentualnych powikłań [9].
Prowadzenie edukacji chorych na cukrzycę zmniejsza liczbę i skutki powikłań
cukrzycowych, ogranicza koszty leczenia — jest korzystne zarówno z punktu widzenia pacjenta jak i systemu opieki zdrowotnej [6]. Warto też podkreślić, że w edukacji diabetologicznej niezwykle ważną rolę odgrywają pielęgniarki, które podczas
procesu leczenia są najbliżej chorego i w wielu aspektach terapii stanowią jego
wsparcie i mają duży wpływ na końcowy efekt leczenia.
Materiał zawiera wyniki badania ankietowego prowadzonego w Chełmie. Po opracowaniu ankiet z całej Polski, możliwe będzie porównanie rezultatów i wprowadzenie ewentualnych ulepszeń. Mam nadzieję, że dzięki temu ten niezwykle potrzebny
program edukacyjny będzie miał lepsze wyniki, a chorzy na cukrzycę osiągną
lepszą jakość życia.
52
Ewa Kostrzewa-Zabłocka, Grażyna Kierepka Edukacja
w
Szkole Cukrzycy
w
Chełmie
Literatura
1. Colwell J.A., Cukrzyca. Nowe ujęcie diagnostyki i leczenia, Urban & Partner, Wrocław 2004, s. 86–101.
2. Czech A., Tatoń J., Cukrzyca. Podręcznik diagnostyki i terapii, Elamed, Katowice
2009, s. 80–87.
3. Czyżyk A., Patofizjologia i klinika cukrzycy, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997,
s. 112–120.
4. Hojan M., Leczenie cukrzycy nie powinno być zbyt intensywne. „Cukrzyca. Biuletyn
Informacyjny” Polskie Stowarzyszenie Diabetyków, 2010, nr 171, s. 8–10.
5. Hojan M., Szkoła cukrzycy, „Cukrzyca. Biuletyn Informacyjny”, Polskie Stowarzyszenie Diabetyków, 2010, nr 174, s. 4–5.
6. Januszewicz W., Kokot F., Interna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2002,
s. 136–140.
7. Kokot F., Choroby przemiany materii, [w:] R. Brzozowski, Vademecum diagnostyki
i terapii, PZWL, Warszawa 1993, s. 67–69.
8. Kowal-Gierczak B., Cukrzyca. Skrypt dla Wydziału Pielęgniarskiego, Akademia Medyczna we Wrocławiu 1997, s. 45–50.
9. Koziarska-Rościszewska M., Edukacja i samokontrola, [w:] Szymczyk I. (red.), Cukrzyca. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, s. 116–119.
10. Lepka S., Kształcenie umiejętności pielęgnowania chorego z cukrzycą, Centrum Metodyczne Doskonalenia Nauczycieli Średniego Szkolnictwa, 1994, s. 25–28.
11. Ochniak H., Szkoła cukrzycy. Cukrzyca z lekarzem rodzinnym, Biuletyn Zarządu Głównego Stowarzyszenia Diabetyków, Bydgoszcz 2010, s. 6–8.
12. Otto-Buczkowska E., Kompendium wiedzy o cukrzycy, α-medica press, Bielsko Biała
2003, s. 68–70.
13. Skłodowska Z., Życie z cukrzycą — poradnik zdrowia, B-P Sp. z.o.o., Warszawa 1998,
s. 17–18.
14. Sokołowska-Pituchowa J., Anatomia człowieka, PZWL, Warszawa 2000, s. 175–178.
15. Szczeklik A., Choroby wewnętrzne. Stan wiedzy na rok 2010, Medycyna Praktyczna,
Kraków 2010, s. 17–20.
16. Tatoń J., Czech A., Bernas M., Diabetologia kliniczna, PZWL, Warszawa 2008,
s. 280–284.
17. Tatoń J., Cukrzyca. Nauczanie samoopieki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
1998, s. 45–50.
18. Tatoń, J, Czech A., Diabetologia, PZWL, Warszawa 2001, t. 1, s. 176–178, t. 2, s. 203.
19. Tatoń J., Palące problemy monitorowania jakości leczenia cukrzycy — nowe cele i metody w świetle własnych doświadczeń, Przewodnik Lekarza, 2009, nr 2(110), s. 14–15.
20. Trepińska M., Wierusz-Wysocka B., Diabetologia Kliniczna, Akademia Medyczna, Poznań 2004, s. 79–96.
21. Twardosz W., Wielka encyklopedia zdrowia, Horyzont, Poznań 2003, s. 142–150.
53
Zamojskie Studia i Materiały
Education at the School of Diabetes in Chełm
Abstract
Introduction. “School of Diabetes” is a nationwide educational program aimed
at leading a campaign among doctors, nurses and patients to prevent diabetes and
promote a proactive approach towards the disease.
Purpose of the paper. The paper is to determine the effect of the educational programme „School of Diabetes” on the metabolic control level in people with diabetes,
participating in classes in Chełm.
Material and method. The survey involved 73 patients with diabetes, aged from
43 to 78. The survey was conducted at the Clinic „Zdrowie” which is also the seat
of the Diabetes Outpatient Clinic and the Association of Diabetics in Chełm. The
survey was participated by 40 women and 33 men. More than half of the respondents
(47%) had secondary education and only 11% elementary education. The majority of
survey participants (46 people) were retired while 15% were working professionals.
The BMI of the respondents indicated overweight and levels I and II of obesity. Most
people (40 respondents) were diagnosed with diabetes within the last 11 years. Type
2 diabetes was observed in 86% of the people, while type 1 diabetes only in 14%.
Results. Taking into account the specific criteria set by the PTD in 2011, based on
the data entered in the questionnaires (patient age, type of diabetes, duration of the
disease), it has been found that HbA1c levels were normal in 33% patients and for
67% the results were above normal.
Conclusions. Education is an essential part of diabetes therapy and helps to reduce the number of diabetic complications. Participants of trainings designed at
improvement of knowledge on diabetes have better test results, including lower levels
of glycosylated hemoglobin (Research in Środa Wielkopolska). Respondents declare
their willingness to extend their knowledge and understand the importance of diabetes education in their treatment process.
Keywords: Diabetes, „School of Diabetes”, education diabetes, metabolic control.
54
Download

EDuKACjA W SzKoLE CuKRzyCy W ChEłMiE