KEiB / BDT Araştırma Dizisi No : 2
UKRAYN
iSTANBUL TicARET ODASı
YAYıN NO : 1992 - 24
KEiB / BDT Araştırma Dizisi No : 2
UKRAYNA
iSTANBUL TicARET ODASı
YAYıN NO: 1992 - 24
Çalışmayı Hazırlayanlar:
Prof. Dr. Nazım Engin
Özlenen Sezer
içiNDEKiLER
Sayfa
SUNUŞ
.......................................................................................................................................
DEGERLENDiRME ............................................................... ....................................................
1
GiRiş .........................................................................................................................................
7
1. ÜLKE VE TOPLUM ...... .........................................................................................................
9
1.1. Genel'Bilgiler .................................... :..........................................................................
9
1.2. Demografik Yapı, işgücü ve Beşeri Sermaye ..............................................................
9
1.3. Sosyal Göstergeler .. .................................................................................................... 12
2. EKONOMiK DURUM ........................................................................................,................... 17
2.1. Genel Ekonomi .................. ............... ....... ................... ........... ... ....................... ... ......... 17
a) Ekonominin Kurumsal
Yapısı
..................................................................................... 17
b) istatistiki Bilgiler ......................................................................................................... 17
2.2.
Tarım, Ormancılık, Balıkçılık
........................................................................................ 20
2.3. imalat Sanayi ............................................................................................................... 21
2.4.
Doğal
Kaynaklar ve Madencilik ................................................................. ~.................. 27
2.5 Bütçe (Kamu
Finansmanı)
.................................. :......................................................... 29
2.6. Ödemeler Bilançosu (Dış Ticaretin Yapısı) .................................................................. 33
3. DIŞ TicARET ................................................. ....................................................................... 35
3.1. Genel
Dış
Ticaret ......................................................................................................... 35
3.2. ihracat - ithalat ........................................................................................................... 37
3.3. Türkiye - Ukrayna
Dış
Ticareti ..................................................................................... 42
4. PiYASANıN YAPıSı, SATIŞ KANALLARI, DAGITIM KANALLARI ................................... 47
5. MEVZUAT ............................................................................................................................. 53
5.1.
Dış
Ticaret Rejimi ve Kambiyo
Mevzuatı
..................................................................... 53
5.2. Ukrayna Cumhuriyeti
Yabancı Yatırımlar Yasası
5.3. Ukrayna Cumhuriyeti
Dış
........................................................ 59
Ekonomik Etkinlikler Yasası ................................................ 61
5.4. Ukrayna Cumhuriyeti Vergi Sistemi
Yasası
................................................................. 62
5.5. Ukrayna Cumhuriyeti Devlet işletmeleri Varlıklarının Özelleştirilmesi Yasası ............. 65
5.6. Ukrayna Cumhuriyeti, Küçük Devlet işletmelerinin Özelleştirilmesi
(Küçük Özelleştirme) Yasası ............................................................ ; ........................
66
6. PiYASAYA GiRişTE ÖNERiLER .................................. ......................... .............................. 69
6.1. Potansiyel Faaliyet Alanları ve ihraç Mallarımız için Piyasanın Durumu .................... 69
Sayfa
7. iŞADAMLARı içiN YARARLı BiLGiLER........... ... ..................... ... ....... ........ ............... ......... 80
ÜLKEYE GiDiş ................................................................................................................... 80
* Pasaport ve Vize işlemleri..... ....................................... .......................... .....................
80
* Nasıl Gidilir? ................................................................................................................ 80
* Ne zaman Gidilir? .........................................................................................................
80
* Gümrük Kontrolü .......................................................................................................... 80
GÜNLÜK YAŞAM ............................................................................................................... 80
*
Ulaşım
*
Haberleşme............................................................................................ .... .................
.......................................... ;................................................................................ 80
80
* Otel ve Lokantalar ........................................................................................................ 80
TABLOLAR LisTESi
Sayfa
TABLO NO
1.
Cumhuriyetlerde işgücünün cinsiyetiere göre dağılımı .................................................
2.
işçi ve ücretliler içinde yerli halk dışındakilerin payı .................................... ................. 10
3.
Ukrayna Cumhuriyetinde
4.
Ukrayna ile ilgili istihdam fonuna ilişkin resmi projeksiyonlar. ............ .......................... 11
5.
Ukrayna Cumhuriyetinde 1979'da 1989 nüfus
istihdamın dağılımı
9
............................................................... 10
sayımlarına
göre
emeklilik yaşı üzerinde olanlar ................................................................."....................
11
6.
Sosyal göstergeler........... ......... ..... ... ........... ..................... ............. ........ ......... ....... ....... 12
7.
Gelir bölüşümü ............................................................................................................. 12
8.
SSCB Mevduat bankalarında kişi başına düşen ortalama tasarruf mevduatı .............. 13
9.
Yıllar itibarıyle kişi başına düşen
tüketim
harcamaları
................................................. 13
10.
Bellibaşlı gıda
11.
Bağımlılık oranları.........................................................................................................
15
12.
Kamusal demiryolu
ağı..... ...... .............................. .................. ...... .......... ....... ................
15
13.
Yol
14.
Net maddi ürünün sektörel
15.
Sektörel net maddi üretim ............................................................................ ................ 19
16.
SSCB 'de
ağı
maddelerinin
kişi başına düşen miktarları
............................................. 14
.......................................................................................................................... 15
tarımsal
üretim
dağılımı
miktarları
Ukrayna Cumhuriyetinin %
payları
............................................................................. 18
ve Rusya Federasyonu ve
..................................... .......................................... 20
17.
Tarımsal Üretim ..........................................................................................~ ................. 21
18.
SSCB ve Ukrayna'da
19.
Cumhuriyetlerde sektörlerin toplam net milli
20.
Sektör
21.
Belli
22.
Cumuhuriyetlerde net maddi üretimin artış hızı .......................... .......................... ........ 25
23.
Net maddi üretim ve cumhuriyetlerin payı............................. ....... ........... ................. ..... 26
24.
inşaat sektörü ............................................................................. .................................. 26
25.
Pazarlanabilir demir cevheri üretimi ve görünürdeki tüketim ...... .................................. 27
26.
Cumhuriyetlerin kömür üretimi ........... ................................................................... ....... 28
27.
Cumhuriyetlerin doğal gaz üretimi ................................................................................ 28
kişi başına
üretim ......................................... .............................. 22
bazında kişi başına düşen
başlı sınai
net
çıktı
hasıla
içindeki
payları
........... .................. 22
.............................. ... .................................. 23
ürünlerin üretiminde yüzde paylar ....................................................... 23
TABLOLAR LisTESi
Sayfa
TABLO NO
28.
Cumhuriyetlerin petrol üretimi ...................................................................................... 29
29.
Ukrayna Cumhuriyeti bütçesine ait özet bilgiler ........................................................... 31
30.
Ticaret göstergelerine
31.
Yaratılan
32.
Dış
33.
Ukrayna'da
ticaretin
yapısı
..................................................................................... 38
34.
Ukrayna'da dış ticaretin
yapısı
..................................................................................... 39
35.
Ukrayna'da
başlıca
36.
Türkiye'~in
Ukrayna'ya
37.
Türkiye'nin Ukrayna'dan ithal
38.
Ukrayna'da fiyat
39.
Döviz
katma
ilişkin
değere
özet bilgiler ............................................................ "......... 34
göre Cumhuriyetlerin
dış
ticaret dengeleri ............................. 35
ticaret dengeleri ...................................................................................................... 36
dış
kurları
maddeler itibariyle üretim. .... ... ... ... ...... ... .......... .............. ............... 41
ihracatında bellbaşlı
artışları
ettiği
ürünler .................................................... 43
ürünler ................................................................... 46
....................................... :....................................................... 48
................................................................................................................. 58
SUNUŞ
Eylül 1991, Dünyanın ikinci büyük gücü Sovyetler Birliği'nin çöküşünün başladığı tarih. Bir zamanlar herbiri kendi zengin tarihi ve kültürel birikime sahip 15 Ulusal Cumhuriyetten oluşan büyük
bir federasyon. Bugün ise bu ülke olmadığı gibi Avrupa Topluluğu gibi üye ülkeler topluluğu olarak
da nitelendirilmeyen Bağımsız Devletler Topluluğu.
işte bu çalışmada Bağımsız Devletler Topluluğu'na dahilolan ülkelerden ilk aşamada 7 tanesi
(Rusya, Ukrayna, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Azerbaycan ve Kırgızistan) incelenerek
her biri ayrı bir kitap olarak hazırlanmıştır.
Bu çalışmalar yapılırken ilk olarak bu ülkelerle ilgili yayınlanmış veya yayınlanmamış temin edilebilen bütün yerli ve yabancı yayınlar taranmış, daha sonra üçer kişilik üç ekip bu ülkelere gitmiş
ve elde edilen bilgiler mahallinde de değerlendirilerek eksik olanların tamamlanabilmesine
çalışılmıştır. Ancak, hemen belirtelim bu araştırmanın' sahaya yönelik kısmı güç koşullarda
gerçekleştirilmiştir. Öncelikle yeni bağımsızlığını kazanan Cumhuriyetlerde derlenmiş bilgilerin bulunmaması veya mevcut bilgilerin verilmek istenmemesi veya görüşme yapılan kişilerden alınan
bazı bilgilerin bir başkası tarafından doğrulanmaması gibi.
Araştırmanın gerçekleştirilmesi amacıyla
bu ülkelere yapılan ziyaretlerde Türk Büyükelçilikleri
en büyük yardımcımız olmuştur. Özellikle Orta Asya Cumhuriyetlerindeki Büyükelçilerimiz zor
çalışma şartlarına ve kısıtlı kadrolarına rağmen güçlükleri yenmemizde en büyük desteği
vermişlerdir. Bu nedenle Alma Ata Büyükelçimiz Sn. Argun Özbay'a, Taşkent Büyükelçisi Sn. Volkan çotur'a, Bişkek Büyükelçisi Sn. Metin Göker'e, Aşkabat Büyükelçisi Sn. Selçuk incesu'ya,
Bakü Büyükelçisi Sn. Altan Karamanoğlu'na,. Kiev Büyükelçisi Sn. Acar Germen'e ve Moskova
Ekonomi ve Ticaret Müşavirliği Yetkililerine teşekkürlerimiz sonsuzdur.
Bu proje Genel Sekreter Yardımcısı Dr. Cengiz Ersun'un koordinasyonunda Prof. Dr. Nazım
Engin, Prof. Dr. Rona Turanlı, Prof. Dr. Osman Z. Orhan, Doç. Dr. Ahmet incekara, Erdoğdu Pekcan, Özlenen Sezer, Zehra Mumcu ve Nuran Mihmandarlı'dan oluşan ekip tarafından gerçekleştirilmiştir.
Araştırmaların
bu ülkelerle iş ilişkilerine girmeyi planlayan tüm ilgililereyararlı olmasını dili-
yoruz.
Prof. Dr. ismail ÖZASLAN
Genel Sekreter
OEGERLENOiRME
Bugün artık tarihe kanşmış olan Sovyetler Birliği, herbiri kendi zengin tarihi ve kültürel birikimine sahip 15 Ulusal Cumhuriyetten oluşan bir federasyondu. ilk Rus devleti, 862 yılında, bir Viking
olan Prens Rurik tarafından, şimdi Ukrayan'nın başkenti olan Kiev'de kurulmuştu. Devletin merkezi
1238 yılında Moskova'ya taşınmış ve bugün Ukrayna ve B.Rusya olarak bilinen Cumhuriyetler ilk
dönemlerde Litvanya ve daha sonra da Polonya tarafından yönetilmişti.
Rusya devleti XVii. yüzyılın sonlarına kadar, Batı'da olan gelişmeleri bir hayli gerilerden izleyen bir ülke iken XVIII. yüzyılın başlarından itibaren önce Çar B.Petro'nun, daha sonra da II. Katerina'nın gayretleri sonucu batılııaşmaya başlamış ve modern bir ordu kurarak sınrlarını batıya ve
güneye doğru genişletmiştir. Rusya'nın büyük bir askeri ve ekonomik güç olarak kabul edilmesi ise,
esas olarak, Napolyon'un 1812-13'lerde mağlup edilmesi ile olmuştur. XiX. yüzyılda ise Rusya'nın
ekonomik ve politik güç olarak artık iyice kendini gösterdiğine tanık olunmuştur.
1917 yılının Mart ayında Romanof hanedinanın çökmesi ile Rusya'da yeni bir dönem başlamış,
aynı yılın 7 Kasım'ında "Ekim Devrimi" (Bolşevik Devrim) gerçekleştirilmiştir. Bu devrim, siyasal
çoğulculuğun tüm izlerini tarihin derinliklerine gömmüş ve tüm yetkiler S.B. Komünist Partisi'nin
bünyesinde toplanmıştır. Stalin döneminde S.B., temeli kitle terörüne ve totaliter yöntemlere dayalı
bir diktatorya tarafından yönetilmiş, N.Kuruşçef dönemi ise katı totaliter yapının kısmen
yumuşatıldığı bir dönem olmuştur.Fakat Brejnev zamanında, Stalinizmden vazgeçmenin işin
mantığı gereği komünist sistemin çökmesi anlamına geleceğinin anlaşılması üzerine yumuşama
eğilimlerine son verilmiş, bununla beraber Stalin döneminin aşırılıklarına bir daha geri dönülmemiştir. Brejnev'in 1982 sonunda ölümünden sonra erine KGB'nin eski başkanı Yuri Andrapov
geçmiştir. Andropov, ekonomik reform konusunda ilk tartışmaları başlatan kişidir. Andrapov, sistemdeki çürüme ve dejenerasyonun üzerine kararlılıkla gitmiş, hatta günümüzde çok önem kazanan çevre sorunları ile bile yakından ilgilenmiştir. Bunların yanında, Andrapov'un en önemli
katkısının, daha sonraları, Mart 1985'de partinin başına geçen M.Gorbaçov'un kariyerini
hazırlaması olduğunu söyleyebiliriz.
Perestroyka öncesi, yani geleneksel Sovyet politik sistemi, nomenklatura ilkesi olarak adilkeye dayandırıımıştı. Buna göre, ülkedeki tüm önemli görevlere atamalar Komünist Partisi tarafından yapılıyordu. Stalinizmin kötü mirasına karşı kararla hücumlar, Gorbaçov'un glasnost
(açıklık) ve perestroyka (yeniden yapılanma) politikaları ile yeniden gündeme getirilmişti. 1991 yılı
Ağustos ayındaki darbe girişimine kadar Sovyetler Birliği, komünist sisteme özgü güç yapısını
aşama aşama terketme ve onun yerine hukukun hakimiyetine dayalı gerçek çok partili sisteme
geçme sürecini yaşamaktaydı. Gorbaçov'un iktidara gelmesinden sonra politik sistemde büyük
değişiklikler gerçekleştirilmiş olmasına karşın, darbe olduğunda, sistem Avrupai anlamda bir demokrasi olmaktan çok uzaktı ve piyasa ekonomisine geçiş yönünde de sadece birkaç adım
atılabilmişti. Darbe girişimine kadar geçen dönemde meydana gelen en önemli değişiklik, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin gücündeki gözle görülür azalmaydı denilebilir. 1991 yılı ortalarına gelene kadar Sovyetler Birliği Komünist Partisi en az 5 önemli gruba bölünmüştü. Antikomünist Politik
Muhalefet de çok yaygın olmakla beraber parçalanmış bir görüntü sergiliyordu.
landırıla
Sovyetler Birliği'nde 1990 ve 1991 yıllarında yaşanan politik mücadelenin çoğu, Gorbaçov
önerilen Birlik Antlaşması'nın temel ilke ve felsefesi üzerine yapılan tartışmalardan kaynaklanmaktaydı. Gorbaçov, böyle bir Antlaşmayı, çoğu Cumhuriyetin Sovyet Birliği'nden ayrılma isteklerinin su yüzüne çıktığı ve ileri derecede gerçek otonomi istedikleri 1990 yılında önermişti. Fakat Gorbaçov'un önerileri başlangıçta, Rusya Federasyonu Başkanı Yeltsin dahil çeşitli Cumhuriyetierin liderleri tarafından, merkezin elinde çok fazla güç bıraktığı gerekçesi ile reddedildi. Fakat
daha sonra aylar süren şiddetli çatışma ve tartışmaların sonunda, 23 Nisan 1991'de, Sovyetler Birliği ile Cumhuriyet temsilcileri arasında Birlik Antlaşması'nın genel çizgileri konusunda anlaşmaya
varıldı. Sovyetler Birliği, Cumhuriyetlere önemil ödünler verdi. Bilahare ayrıntılar konusunda yapılan uzun görüşmelerden sonra Birlik Antlaşması 20 Ağustos 1991'de imzaya hazır duruma getirildi.
tarafından
1
Geçmişte 15 cumhuriyet Kremlin'in, daha doğrusu Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin eyalet-
leri gibi yönetilmişti. Bu Cumhuriyetlerin kendilerine özgü bir güç yapıları olmakla beraber gerçekte
tüm önemli kararlar ve atamalar Moskova tarafından denetleniyordu. Cumhuriyetlerdeki ulusal
komünist partiler de Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin sıkı denetimi altındaydı. Ayrıca, bu partilerin parti birinci sekreterleri her Cumhuriyetin kendi ulusundan gelmekle beraber ikinci sekreterler
hemen daima Rus ya da Ukrayna'lıydllar. Bununla beraber, Ağustos 1991'deki darbeden önce de
Cumhuriyetlerin çoğunda komünist olmayan hükümetlerin işbaşında olduğunu veya CumhuriyetIerin pro-bağımsızlık duyguları taşıyan komünist liderler tarafından yönetildiğini söylemek gerekir. Bu
nedenle, darbeden hemen sonra merkezin gücü tümden çökmüş ve Cumhuriyetler kade-rlerini belirleme konusunda tamamen bağımsız bir duruma gelmişlerdi.
Bugünlere nasıl gelindiğini değerlendirebilmek açısından yukarıdaki bilgilere ek olarak ayrıca
Sovyetlerin ekonomik kalkınma deneyimi konusunu da kısaca gözden geçirmek yararlı olacaktır.
1928 yılında kabul edilmesinden sonraki 40 yıl boyunca Sovyetler
bir şekilde % 5'in üzerinde bir büyüme gerçekleştirmiştir. Bu gelişmede sanayi
, sektörü motor işlevi görmüş, tarım sektörü ise sürekli geri kalarak sanayiyi, gıda ve emek
yönlerinden besleme görevini üstlenmiştir. SSCB'nin kendine özgü ve bol sınai kaynak tabanı, Sovyetler Birliği'nin 'uluslararası iş bölümü'ne girmeden ve ciddi ödemeler dengesi güçlüklerine
uğramadan yüksek bir ortalama büyüme hızı gerçekleştirmesini olanaklı kılmış, emeğin bololması
da emek verimliliğindeki gelişmelerin mütevazi olmasına karşın, büyüme hızının yüksek olmasına
katkıda bulunmuştur. 1950'Iere gelindiğinde Sovyetler Birliği görünürde dünya çapında güçlü bir
sanayi ülkesi durumuna gşlmişti. Görünüş bu olmakla beraber ekonominin _temelinde yatan
eğilimler pek içaçıcı değildi ve ekonominin teklemeye başlayacağının işaretleri daha 1960'Iarın
başında kendini hissettirmeye başlamıştı-. Gorbaçov döneminde geriye dönük olarak yapılan hesaplamalar, 1970'Ieri sonlarına gelindiğinde büyüme hızının yüzde sıfıra yaklaştığını göstermekteydi. Artık kırsal kesimden sanayiye emek transferinin sınırlarına gelinmiş ve 1980'Ierin başların­
dan itibaen, daha verimsiz alanların üretime açılması nedeniyle doğal kaynakların üretim maliyetlerindeki artış da ekonomiyi zorlayacak boyutlara ulaşmıştı. 1990 ve 1991 yıllarında Sovyetlerin
kömür ve petrol üretimi de şiddetle düşmüş ve modern teknoloji ve ulaşım altyapısından yoksun
olan Sovyetler Birliği sanayii büyük bir darbe yemişti. Bugün artık herkes, büyümenin yeniden
gerçekleştirilebilmesinin, batılı firmalarla yoğun bir işbirliği ile gerçekleştirileceğinin ve hem beşeri
hem de maddi kaynaklar açısından önceliklerini üretkenliğe ve enerjinin daha etkin bir şekilde
kulanımına verilmesi gerektiğinin bilincine varmıştır.
Birinci
Beş Yıllık Plan'ın
Birliği istikrarlı
Sorunların sancıları
hissedilmeye başlayınca ardarda gelen Sovyet yöneticilerinin, planlama
gereksinimlere uyarlama çabalarına girdiğine tanık olunmuştur. Bu yöndeki
girişimlere, yukarıda da değinildiği gibi Kuruşçev zamanıda başlanmış, Brejnev-Kosigin yönetimi
1965 yılında sınai planlama sistemi ile ilgili önemli bir reformu uygulamaya koymuştur. Sistemi talebe duyarlı bir duruma getirmeyi hedef alan bu reformlar Sovyetlerin tarihinde ilk defa karı başarının
esas göstergesi olarak kabul etmiş ve böylece sistemi maliyetlere daha duyarlı bir duruma getirmeyi amaç edinmiştir. Ayrıca, bunlarla uyumlu olarak fiyat sisteminde değişiklikler yapılmış ve
şirketlerin bir sermaye ücreti ödemesi uygulamasına geçilmiştir. Yatırım ve sınai _arz koularında da
çok sınırlı da olsa ademimerkeziyetçiliğe geçilmeye çalışılmış, tarımsal alanda da benzeri düzenlemelere gidilmiştir. Bu çabalar içinde bulunulurken, aşma aşama, belirlenen yeni planlama
göstergelerinin ancak ve ancak sistemde piyasa güçlerinin işleyişine çok daha fazla olanak
sağlanması ile işlevsel hale gelebileceği görülmüş, kısmi reformların etkili olamayacağının bilincine
varıimış ve tüm bunların sonucu olarak eski sistemin değiştirilmesi yönündeki baskılar artmıştır.
sistemini
çağdaş
Bir yanda bu yönde eğilimler sözkonusu olurken diğer yanda da 1970'Iere gelindiğinde, bu konularda karşılaşılan güçlükle politik tutucuları harekete geçirmiş ve ekonomik reform girişimlerini
sona erdirme gayretlerine tanık olunmuştur. Ayrıca, 1960'Iarın sonlarında başlayan ademi merkeziyetçilik eğilimleri de geri döndürülmeye çalışılmıştır. 1970'Ierde petrol fiyatlarının 4 kat artması ve
altın fiyatlarının bunu destekler yönde yükselmesinin Sovyet ekonomisini olumlu yönde etkiiemesi,
o dönemdeki lide Brejnev'i, ekonomik reformlar gerçekleştirilmeden de sorunların çözülebileceği
2
düşüncesine itmiş,
fakat maalesef, 1970'lerin sonlarına gelindiğinde ekonomik sorunların intikam
geri döndüğü görülmüştür. Brejnev, sınai planlama yönünden bu duruma pek müdahale
etmemiş, bununla beraber, 1990 yılına kadarki dönemle ilgili olarak çıkardığı gıda programı yasası,
çiftliklerin yönetiminde yeniden ademimerkeziyetçiliğe dönüşü sağlamıştır. 1982 yılı ortasında
yayınlanmış olan bu yasanın hazırlanışında Gorbaçov'un çok etkisi ve katkısı olmuştur.
alırcasına
Gorbaçov, Brejnev'den sonra gelen Andrepov ve Çerrenko dönemlerinde de ekonomik politien önemli kişi olmuş; bu durum politikalarda sürekliliği
sağlamıştır. Andropov'un yaklaşımının zayıf tarafı, çeşitli hedefler belirleyerek, sistemi, piyasa mekanizmasına daha çok dayandırma yerine teknolojiye ve kaliteye daha. duyarlı yapmayı
amaçlamasıydı. Bu ise, 1965 yılında yapılan hatanı yinelenmesi anlamına geliyordu. Gorbaçov'un
kumandayı ele almasından sona işlerin düzelmeye başladığı söylenebilir. Bugün ise, hemen artık
herkesin merkezi planlı sistem terkedilmedikçe eski Soyet ekonomisinin kendisini toparlayamayacağını kabul etmiş olduğunu söyleyebiliriz. 1989 yılına gelene kadar ise Sovyet liderleri merkezi
planlama ile piyasa ekonomisinin ilkelerini birleştirerek merkezi planlamanın muhafaza edilebilekaların oluşturulup uygulanmasında
ceği inancını taşıyorlardı.
Bu reformist strateji, genel ademimerkeziyetçiliği, Cumhuriyetlerin ve şirketlerin kendi kendilerini finanse etmesi gereğinin vurgulanmasını, toptan ticaretin liberalizasyonunu, fiyat reformlarını
(yani sübvansiyonların aşama aşama kaldırılmasını ve denge fiyatlarının uygulamaya konulmasını), emeğe ilişkin teşviklerin geliştirilmesini, kooperatif sisteminin genişletilmesini, küçük
işletmelerin seçici bir şekilde özelleştirilmesini ve dış ticaret sektörünün ademimerkezileştirilmesi
yönünde reformları ve benzeri öğeleri içermekteydi. Fakat uygulamada bu yaklaşım hiçbir gözle
görülür iyileşme sağlayamamış ve bu tür kısmi piyasa sosyalizmi türü reformların,nihai çöküntünün
hızlandırılmasından başka bir işe yaramadığı görülmüştür. Bunun nedeni, bu tür reformlarla, eski
sistemin temel direkleri dinamitlenirken, onun yerini alması istenen piyasa ekonomisinin temel direklerinin dikilememesiydi.
1990 yılı yazında GorbaçOV'un danışmanları, Doğu Avrupa ülkelerinin öncülüğünü yaptıkları
türde radikal bir reform paketinin hazırlanması gerektiği konusunda Gorbaçov'u ikna etmişlerdi. Bu
plan daha sonraları 'SOO gün planı' veya 'Shatalin Planı' olarak adlandırılmıştır. Bu planın belirgin
özelliği, ekonominin hızlı bir şekilde özelletirilmesi gereğini kabul etmesi yanında devlet bütçesinin
harcamalarda yapılan önemli kısıntılar yoluyla denetime alınması ve fiyatların liberalize edilmesi
gereklerini de kabul etmesiydi. Bu planla toplum, yaşam standartlarının düşürülmesi, enflasyon ve
işsizlik gibi önemli fedakarlıklara katlanma zorunda bırakılıyor ve tünelin sonunda feraha
çıkacakları vaadediliyordu. Shatalin planını bir diğer önemli niteliği, icrai gücün önemli bir kısmını
Cumhuriyetlere devretmesiydi. Birlik, daha çok Sovyet Ortak Pazarı ve ortak para birimi yoluyla bir
arada tutulmaya çalışılıyor, merkezi kumanda sistemi ise terkediliyordu.
Shatalin Planı'na, güçlerini yitirmekten korkan muhafazakarlarca şiddetle karşı çıkılmıştır.
Bunun nedeni, Shatalin Planı uygulamaya konulup devlet bütçesi denetim altına alınınca, askerisınai sektörde ve devlet kollektif çiftliklerinde kısıntılar yapmanın kaçınılmaz olmasıydı ve ayrıca
toprak özelleştirildiğinde zaten kollektif çiftlikler de ortadan kalkacaktı. Fakat Shatalin Planı,
Gorbaçov'a yapılan yoğun baskılar sonucu akamete uğratılmış ve böylece, perestroykanın 1985
yılında gündeme gelmesinden sonra ilk kez daha çok liberalleşme ve piyasa ekonomisine geçme
çabaları önemli bir darbe yemişti.
Bunun ardından ortaya çıkan tutucu-reaksiyoner rejim, sistemin temelinde, merkezi planlamaya dayalı özü (yani ağır sanayi ve askeri-sınai yapılanmayı) muhafaza etmeyi amaçlıyordu. Burada, piyasa ekonomisi ve özel girişimin, bu özün çeperinde yeşerebileceği umuluyordu. Bu görüşün
önde gelen savunucusu Başbakan Valentin Pavlov, Brejnev veya Stalin türü bir rejimi
önermemekle beraber radikal reformları da şiddetle eleştiriyordu. Aslında Pavlov'un geleneksel anlamda bir komünist olduğunu söylemek güçtür. Onun istediği, Komünist Partisi örgütünün, Birlik
bürokrasisi ve sınai-askeri yapılanma adına muhafaza edebilecek ne tür imtiyazlar kalmışsa onları
muhafaza etmekten başka bir şey değildi, denilebilir. Bu stratejinin temel yanlışı, piyasa mekanizmasını ve özel sektörü sistemin merkezine oturtmayıp çeperine itmesiydi. Böyle bir durumda ise
3
özel sektörün, eski sistemin verimsiz ve enflasyonist yükünü kaldırması olanaksızdı ve dolayısıyla
da anılan stratejinin sürdürülebilmesi mümkün değildi. Bu stratejinin aslında, sistemi çöküntüye
götüren eski sistemden pek farkı da yoktu. Pavlov, ağır sanayiye yeni yatırımlar yapılması ve teknolojik düzeyinin modernize edilmesi gereğinden söz etmekteydi. Fakat bu öneri yapıldığında Sovyet ekonomisi zaten iflas etmiş durumdaydı.
Sözünü ettiğimiz bu tutucu rejim, yönetimde kök salacak kadar kalamamıştı. 1991 yılı
ekonomik kriz derinleşmeye başlamıştı ve ekonomi gittikçe kötüye gidiyordu. Bu arada
da yeni bir reform planının temelleri atılmaktaydı. Bu yeni planın hazırlayıeısı, Shatalin Planı'nı
hazırlayan ekipteki 2. adam olan Griogory Yavlinsky idi. 1991 yılı Mayıs ayında Yavlinsky,
Gorbaçov'u, işlerin üstesinden gelmek için yalnızca radikal piyasa refrmlarının yeterli olamayacağı
konusunda ikna etmişti. Ona göre bunun için Batıdan önemli miktarlarda yatırım ve yardım çekmek
gerekmektedir. Yavlinsky ayrıca, Harward Üniversitesi'nden bir grup iktisatçı ile birlikte önerilerini
geliştirmiş ve Gorbçov'a sunmuştur. Gorbaçov'un 1991 Temmuz'unda G 7'Ierle yaptığı Zirve Toplantısı'nda Sovyet ekonomisinin yeniden yapılanması için bu ülkelerden talep ettiği mali desteğin
temelinde yatan öneriler bu önerilerdir. Gorbaçov bu yardımları bu toplantıda sağlayamamış olmakla beraber Batılıları, eski Sovyetler Birliği'nin gerçekten radikal reformlar yapacağı konusunda
ikna edebiimiştir. Bu görüşmeleri takiben IMF'ye ortak üyelik statüsü kazanılmıştır.
başlarında
Sovyetler Birliği ekonomisinin tarihçesi ile ilgili bu kısa bilgilerden sonra, Cumhuriyetlerin reform girişimlerinde karşılaştıkları sorunlar konusunda da bazı bilgileri gözden geçirmekte yarar
vardır.
Günümüzde hemen herkes yeni oluşan tüm Bağımsız Cumhuriyetlerde piyasalara serbestlik
kazandırılması yönünde acilen adımlar atılması gerektiğini kabul etmekle beraber, atılacak
adımların ne olduğu konusunda bir fikir birliği olduğunu söylemek mümkün değildir. Sorun, piyasa
mekanizmasına ve kapitalizme aşina olmamaktan çok daha derinlerde yatmaktadır. Sözkonusu
Cumhuriyetlerde gerek yönetenler ve gerekse de yönetilenler Komünist ideoloji ve onun yarattığı
değerlele yoğurulmuş durumdadırlar. Unutulmaması gereken bir nokta da, Komünist Parti'nin
ölmüş olmasının, o partinin ideolojisini de tümden defnedilmiş olması anlamına gelmediğidir.
Özellikle söylemek gerekirse, Komünizmin ve merkezi planlamanın değerlerini geride bırakmak
pek kolayolmayacaktır.
Sovyetlere ve bağlı Cumhuriyetlere ilişkin istatistiki bilgileri değerlendirirken unutulmaması gereken bir nokta şudur. Bu Cumhuriyetlerde iktisadi istatistikler çoğu yararlı hizmetleri üretken
değildir diye dışlamaktadır. Ayrıca yatırımlar, sermayeyi geri kazanmak üzere hiçbir önlem
alınmadan yapılmaktadır. Batıda çok önemli bir işlev gören borsa simsarlığı bu Cumhuriyetlerde tutuklanmaya konu olabilmektedir. Birkaç örneğini verdiğimiz bu durumlar iktisadi reformların önünde
büyük engelleroluşturmaktadır. Bir Sovyet vatandaşı için gayet doğalolan uygulamalar, Batılılar
için düşünülmesi ve kabul edilmesi olanaksız olabilmektedir. Bu nedenle, herşeyden önce, toplumun temelinde yatan mantalite iyi kavranmalıdır. Bunun ise kolay bir iş olmadığı açıktır.
Söz konusu Cumhuriyetlerle ilgili önemli bir konu da, Cumhuriyetlerin karşılıklı ekonomik
bağımlılığı konusudur. Yıllarca süren merkezi planlama uygulamaları, bu Cumhuriyetleri, piyasa
ekonomilerinde normal kabul edilebilecek boyutların çok ötesinde birbirin'e bağlamıştır. Eski Sovyet
ekonomisi önemli derecede bölgelerarası iş bölümünü içermekteydi. Bu iş bölümu, kısmen, farklılık
gösteren karşılaştırmalı üstünlüklerden ve müşterek ekonomik birlikten kaynaklanmakta olup,
ayrıca Sovyet ekonomik sistemine özgü şu iki öğe tarafından da desteklenmektedir. .
1) iktisadi bakanlıkların branşlara göre örgütlenmesi: Bu durum, genellikle, bir Cumhuriyet
içinde çeşitli bakanlıklar arasında cereyan eden ticaretten ziyade, belli bir bakanlık içinde cereyan
eden Cumhuriyetlerarası ticarete daha yatkın bir sonuca yol açar.
2) Ölçek ekonomilerine verilen önem: Bu durum, piyasada, tüm birliğin gereksinimlerini
karşılayan bir iki firmanın kalması sonucunu doğurabilmektedir.
istatistikler, Sovyetler Birliği'nde Cumhuriyetlerarası ticaretin son derece uzmanlaştığını
göstermektedir. Rus Cumhuriyetinde dış ticaretin payı az olmakla beraber diğer tüm Cumhuriyetler
4
birbirlerine iktisadi açıdan son derece bağımlıdırlar. Cumhuriyetlerin birbirlerine yaptıkları ihracat,
Cumhuriyet dışına yapılan ihracatın 5 ile 10 misli fazlasıdır. Eskinin bu mirasını devralan yeni
Bağımsız Cumhuriyetlerin birbirleri ile yoğun bir şekilde karşılıklı ticaret anlaşmalan imzaladıklan
görülmektedir.
GiRiş
Ukrayna Cumhuriyetini çeşitli yönleri ile inceleyen bu çalışma 6 ana bölümden oluşmaktadır.
Çalışmanın hazırlanmasında çeşitli yerli ve yabancı yazılı kaynağın yanında, esas olarak,
çalışmanın hazırlanması amacıyla Ukrayna Cumhuriyetine yapılan araştırma gezisinde elde edilen
"birinci elden" kaynaklardan, yapılan görüşmelerden ve izlenimlerden yararlanılmıştır. Değerlen­
dirmeler Ağustos 1992 itibariyledir.
"Ülke ve Toplum" başlığını taşıyan birinci bölümde, Ukrayna Cumhuriyeti hakkında genel bilgiler yanında ülkenin demografik yapısı, işgücü, beşeri sermayesi ve sosyal göstergeleri konusunda
bilgiler yer almaktadır.
Ukrayna Cumhuriyetinin yakın geçmişteki ekonomik durumu, eldeedilebilen veriler
çerçevesinde, çalışmanın ikinci bölümünde ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Önemli olması nede- .
niyle dış ticarete ilişkin bilgiler üçüncü böümde ayrıca değerlendirilmiştir.
Çalışmanın
dördüncü bölümü Ukrayna Cumhuriyetinde piyasanın yapısını ve satış ve dağıtım
konu almaktadır. Güncel bilgilerin ağırlıkla yer aldığı bu bölümün, diğer bölümler gibi,
Ukrayna Cumhuriyeti ile ticari ilişkilerimizi geliştirmeyi amaçlayan girişimcilerimize çok yararlı olabilecek bilgiler içerdiği inancındayız.
kanallarını
Bu
aşamada
bir
uyarıda
da bulunmakta yarar vardır.
Hemen belirtelim ki, bugün, SSCB'nin dağılması ile oluşan diğer bağımsız Cumhuriyetlerde
gib, Ukrayna Cumhuriyetinde de hemen herşeye belirsizlik hakimdir. Politikalar yeniden beIilen me ve oluşturulma aşamasındadır. Yasalar sık sık değişmekte, yetkililerin ve uygulayıcıların
bile bu değişiklikleri yeterince izleyip kavrayabildiklerini söylemek pek mümkün olamamaktadır.
Herkes -yasa yapıcısı, girişimcisi, tüketicisi, üreticisi- bir bekleyiş içindedir.
olduğu
Çalışmanın beşinci bölümü, Ağustos 1992 itibariyle, Ukrayna Cumhuriyetindeki "Mevzuat" ile
ilgilidir. Bu bölümde dış ticaret ve kambiyo mevzuatı, yabancı yatırımlar mevzuatı, dış ekonomik etkinlikler mevzuatı, vergi mevzuatı ve özelleştirme mevzuatı ana çizgileri ile ele alınmaktadır. Bu
mevzuat içinde, girişimcilerimizi yakından ilgilendiren düzenlemelerden bazıları le diğer yararlı bilgilerikısaca şu şekilde özetleyebiliriz.
* ihracatçı şirketler, ihraç edilen malın türüne bağlı olarak, elde ettikleri dövizgelirlerinin % 20 -
70
arasındaki
kısmını
bir oranını yetkililere devretmek
serbestçe kullanma hakkına sahiptir.
zorundadırlar. Şirket,
döviz gelirinin geri kalan
* Ukrayna Cumhuriyetinde dış ticaretin yaklaşık % 70'i hükümetlerarası ikili anlaşmalar
çerçevesinde gerçekleşmektedir. Dış ticarette "barter" yoluyla ticaret önemli bir ağırlığa sahiptir.
Bunda, ithalat için gerekli olan dövizin kıt olmasının payı büyüktür.
* Ukrayna'nın ikili ödeme anlaşmaları imzaladığı ülkelerle yapılan ticarette ödemeler, bu
anlaşmalarda
belirtilen paralar cinsinden ve anlaşmalarda belirlenen kurallar çerçevesinde
Bu alan dışındaki ticarette ise ödemeler konvertibi döviz ile yapılmaktadır.
Barter esasına dayanmayan cumhuriyetler arası ticarette ödeme aracı rubledir. Barter
anlaşmalarının düzeni ile ilgili ayrıntılı bilgi esas metinde yer almaktadır.
gerçekleştirilmektedir.
Ukrayna yasalarına göre, Ukrayna'da ikamet eden tüm gerçek ve tüzel
bir lisans alma işleminden sonra dış ticaret ile iştigal edebilirler.
kişiler,
oldukça basit
* 1 Ocak 1992 tarihinde belli malların diğer cumhuriyetlere ihracı için izin alma zorunluluğu getirilmiştir.
* Ukrayna Cumhuriyeti Yabancı Yatırımlar Yasası; yabancı yatırım şirketleri, yabancı
yatırımların
devletçe denetlenmesi, yabancı yatırımcıların Ukrayna'da mülk edinmesi, serbest ekonomik bölgelerdeki yatırımlar, birlikte üretim ve yatırım gibi konuları içeren 8 bölümden
oluşmaktadır. Yasaya göre, bir şirketin "yabancı yatırımiı şirket" olabilmesi için, yabancı
yatırımcının ya taahhüt edilmiş yetkili sermayenin en az % 20'sine, ya da belli bir takvim yılı boyunca ortalama en az 100.000.- $'Iık paya sahip olması gerekmektedir. Yasanın 21. maddesi yabancı
7
yatırımlı ,şirketlerin
kurulma prosedürünü düzenlemektedir. 29. madde ise, bu tür şirketlerin hangi
koşullarda lisans almadan ihracat ve kendi gereksinmeleri için ithalat yapabileceklerini
açı klamaktad i r.
*
ve
Aynı Yasanın
39. maddesi, yabancı yatırımcıların Ukrayna'da yerleşik bir
evrakını elde edebilmesinin yasal çerçevesini çizmektedir.
diğer kıymetli
firmanın
hisselerini
* 31 Mart 1992 tarihinde yürürlüğe giren bir yasaya göre, yabancı yatırımiı şirketler, belli
koşullarda, tüketim mallarını gümrük vergisine tabi olmaksızın ithal edebileceklerdir.
'
göre bu tür şirketlerin karları da vergiye tabi değildir.
Aynı
yasaya
* Araştırma metninde Ukrayna Cumhuriyeti Dış Ekonomik Etkinlikler Yasası ayrıntılı bir şekilde
ele
alınmaktadır.
* Beşinci bölümün son kısmında Vergi Sistemi Yasası yer almaktadır. Yasa, vergi türlerini ver-
gilerin
toplanmasını,
rumluluğu
konu
vergi mükelleflerini ve vergi
yasasının
ihlali durumunda sözkonusu olacak so-
almaktadır.
Yasanın
5. maddesi Ukrayan'da sözkonusu olan vergileri ve zorunlu ödemeleri sıralama~tadır.
12. madde ise gelir üzerine konan vergilerle ilgilidir. Ayrıntılar ana metinde yer almaktadır.
Çalışmanın 6. ve 7. bölümleri ukrayna piyasasına girişte ihracatçılarımıza yönelik çeşitli
önerileri ve faydalı bilgileri kapsamaktadır. Ayrıca ülkede günlük hayatla ilgili bilgiler de bu bölümde
yer almaktadır.
8
1. ÜLKE VE TOPLUM:
1.1. Genel Bilgiler:
Ukrayna Cumhuriyeti, 15 eski Sovyet Cumhuriyetinden biridir. Başkenti Kiev'dir. 1.1. 1990 itibariyle nüfusu 51.839.000'dur. Bu rakam, cumhuriyetlerin toplam nüfusunun % 18'ine tekabül etmektedir. Ukraynalılar Slav kökenlidir. Ukrayna Cumhuriyeti nüfusunun 44.186.000'i Ukraynaııdır
(Toplam nüfusun % 72,Tsi Ukraynalı, % 22,i'i Rus kökenlidir). Ukraynalıların, cumhuriyetlerin toplam nüfusu içindeki payı % 15,5'dir. Bu oranlarıyla Ukraynalılar, milliyetler sıralamasında Ruslardan sonra ikinci sırayı almaktadırlar.
Ukrayna Cumhuriyetinin yüzölçümü 604.000 km2'dir. Bu alan eski SSCB yüzölçümünü %
2,Tsine tekabül etmektedir. Ukrayna'da km2'ye düşen kişi sayısı % 5,9'dur. Eski SSCB ortalaması
km2'ye 12,9 kişidir. Kentsel nüfusun toplam nüfusa oranı % 6Tdir. Ukrayna Cumhuriyetinde nüfus
artış hızı, Ermenistan ve Gürcistan Cumhuriyetlerinin nüfus artış hızlarından sonra en düşük nüfus
artış hızıdır (% 0,26) ve eski SSCB'nin ortalama nüfus artış hızının (% 0,66) bir hayli altındadır.
Ukrayna Cumhuriyeti, tarıma elverişli toprakları, doğal zenginlikleri ve sınai altyapısı ile eski
SSCB'de Rusya Federasyonundan sonra ikinci önemli Cumhuriyet konumundadır. Olaya ekonomik ilişkiler ve ekonomik işbirliği açılarından bakıldığında da Ukrayna Cumhuriyetinin, diğer BDT
cumhuriyetlerine kıyasla, Rusya Federasyonu ile birlikte öncelikli bir yere sahip olduğunu
söyleyebiliriz. işbirliği için gerekli koşulların hızlı bir şekilde geliştiği, altyapının ise buna uygun
olduğu bilinmektedir. Fakat Türkiye, bu cumhuriyetle işbirliği konusunda, diğer bazı BDT cumhuriyetlerine göre Batı'nın yoğun rekabeti ile karşılaşacağını gözönünde bulundurmak zorundadır.
Aşağıdaki satırlarda Ukrayna Cumhuriyetinde demografik yapı, işgücü ve beşeri sermaye ve
sosyal göstergeler konularında, elde edilebilen bilgilerin olanaklı kıldığı ölçüde bilgi verilmeye
çalışılacaktır. Daha sonraki bölümde ise Ukrayna Cumhuriyeti'nin ekonomik durumu ve ekonominin kurumsal yapısı incelenecektir.
1.2. Demografik Yapı, işgücü ve Beşeri Sermaye:
Ukrayna mhuriyetinde diğer konularda olduğu gibi, demografik yapı, işgücü ve beşeri sermaye
bilgiler çoğu kez maalesef eski döneme aittir ve. cumhuriyetlerin eski
SSCB içindeki ağırlığı konusunda bilgi vermektedir. Bu konularda ulaşılabilen en son veriler genellikle 1989 yılına aittir. Çalışmamızda bu konularda elde edebildiğimiz veriler değerlendirilmeye
çalışılacaktı r.
konularında ulaşılabilen
kategorilerinde çalışanların cinsiyeti açısından bakıldığında ilginç bulgulara
Tablo 1, çeşitli kaetgorilerde çalışanlar içinde kadınların oranı konusunda bilgi vermektedir. Buna göre, Ukrayna'da istihdam edilen ücretiller içinde kadınların payı %
52'dir. Kollektif çitliklerde istihdam edilenlerin ise % 45'i kadındır.
Olaya,
çeşitli iş
ulaşılmaktadır. Aşağıdaki
TABLO: 1
Cumhuriyetlerde işgücünün Cinsiyete Göre Dağılımı, 1989
(Her katagoride çalışan kadınların %'si)
SSCB
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Beyaz Rusya
işçi / Ücretli
Kollektif
Çiftlikler
Yüksek Eğitimli
Uzmanlar
Yüksek Eğitimi
Olmayan Uzmanlar
51
52
52
53
44
39
45
43
55
57
55
56
65
67
66
67
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vol. 1, s.220
9
Tablo 1'deki ilginç bir nokta, Ukrayna'da, yüksek eğitimi olan uzmanların % 55'inin kadın
olmasıdır. Bu oran örneğin Tacikistan gibi bazı Türki Cumhuriyetlerde maalesef % 38'e kadar
düşmektedir.
Tablo, çeşitli sektörlerde istihdam edilenler içinde, o cumhuriyeti temsil eden milliyetten olmayanların oranını vermektedir. Örneğin Ukrayna Cumhuriyetinde ekonominin tümünde istihdam edilenlerin % 70'i Ukraynalı, % 30'u ise diğer milliyetlerdendir.
TABLO: 2
işçi ve Ücretliler içinde Yerli Halk Dışındakilerin Payı (%), 1989
Toplam
Ekonomi
Tarım
18
30
22
41
52
24
25
21
11
16
31
16
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Beyaz Rusya
Estonya
Letonya
Litvanya
Ulaştırma
Sanayi
. inşaat
Ticaret
22
31
24
39
54
19
16
27
19
38
51
21
Haberleşme
17
32
23
57
62
29
15
29
22
53
62
33
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vol. 1 , s.224.
Ukrayna Cumhuriyetinde istihdam ın çeşitli faaliyet kolları arasındaki dağılımı aşağıda Tablo
3'de yer almaktadır. Tabloya göre Ukrayna Cumhuriyetinde işgücünün % 29'u sanayi sektöründe,
% 16,1'i toplumsal hizmetlerde, % 7,9'u ise inşaat sektöründe istihdam edilmektedir. Kollektif
çiftliklerde istihdam edilenlerin toplam oranı ise % 13,8'dir.
TABLO: 3
Ukrayna Cumhuriyetlerinde istihdamın Dağılımı (%), 1989
Tarım
Kollektif
Çiftlik
Devlet
Çiftlik
Sanayi
inşaat
2.0
13.8
5.5
29.0
7.9
Özel
Merkezi
Hükümet
1.5
Taşıma
HaberI.
Ticaret
7.6
7.2
Toplumsal
Finans Hizmetler
0.5
16.1
Konut
3.5
Devlet
Hizmetleri
Güvenlik Siyasal
Yönetim
Kendi işinde
Toplam
Kooperatifler
Çalışanlar
1.5
2.0
1.6
0.4
100
Diğer
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vo1.2, s.198.
Yapılan
tahminler 1991 yılında BDT'deki ücret fonu toplamı içinde Ukrayna Cumhuriyetinin
% 16.3 olduğunu, toplam istihdam içindeki payının % 18.3'e ulaştığını göstermekte,
yardıma muhtaç her 100 kişiden 11.4'ünün Ukrayna Cumhuriyetinde olduğuna işaret etmektedir.
Aşağıda yer alan Tablo 4 ise, 1991 yılı ile ilgili istihdam fonuna ilişkin resmi projeksiyonlar konusunda bilgi vermektedir.
payının
10
TABLO: 4
Ukrayna ile ilgili istihdam Fonuna ilişkin Resmi Projeksiyonlar, 1991
( Milyon Ruble Olarak)
istihdam
Fonu
1991'deki Harcamalar
Cumhuriyetten
Devredilen
Merkezi Fona
Transfer
774.0
474.6
299.4
193.0
Merkezi
Yeniden
Fonların
Dağılımı
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vo1.2, s.213.
Yukarıdaki
dan
bilgiler, ukrayna Cumhuriyeti'nin merkezi fona
göstermesi açısından önemlidir.
katkı yaptığını,
oradan gelen fonlar-
yaralanmadığını
Aşağıdaki
yaşı
Tablo 5, 1979 ve 1989 nüfus sayımlarına göre Ukrayna cumhuriyetinde emeklilik
üzerinde olan kişilerle ilgili bilgi vermektedir.
TABLO: 5
Ukrayna Cumhuriyetinde 1979 ve 1989 Nüfus Sayımlarına Göre
Emeklilik Yaşı Üzerinde Olanlar (bin kişi)
Emekliler
9.333
Çalışanlar
Yaş Bağımlılık
Oranı
Emeklilik
Çalışanlar
Yaş Bağımlılık
Oranı
28.805
0.324
10.095
28.721
0.379
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vo1.2, s.198.
istatistikler, Ukrayna Cumhuriyetinde toplam nüfusun yıllık ortalama artış hızının çok düşük bir
oranda olduğunu göstermekte, çalışma yaşındaki nüfusun ise yılda ortalama % 0,1 oranında
azaldığına işaret etmektedir. Ukrayna Cumhuriyeti, 15 Cumhuriyet içinde nüfus artış oranı en
düşük olan cumhuriyet olmanın yanı sıra, çalışma yaşındaki nüfusun artış hızının negatif olduğu
tek cumhuriyettir.
işçi ve memurların ortalama aylık maaşlarına ait istatistikler ise Ukrayna Cumhuriyetinde 1985
yılında
ortalama 173,9 ruble olan ortalama ücretin 1990 yılında 248,3 rubleye yükseldiğini
göstermektedir. Bu cumhuriyette ücretler 1986-1990 döneminde 1981-85 döneminin yaklaşık iki
misli bir oranda artmıştır. SSCB ortalaması 100 kabul edilirse Ukrayna'daki ücretlerin 91 olduğu
hesaplanmıştır. Sanayi sektöründe çalışan işçilerin ortalama aylık maaşları, genelortalamanın
üzerindedir. Ukrayna Cumhuriyetinde sanayi sektöründe ortalama aylık maaşlar 1985 yılında
201,5 ruble iken, bu rakam 1990 yılında 277,7 ruble olmuştur. istatistikler, her iki rakamın da
SSCB ortalamasının altında olduğunu göstermektedir.
inşaat ve montaj işlerinde çalışan işçi ve memurların oralama aylık maaşlarının da SSCB ortalamasının altında olduğu
görülmektedir. Buna göre, bu işlerde ortalama aylık maaş 1985 yılında
Ukrayna Cumhuriyetinde 214,4 ruble iken SSCB ortalaması 239,3 ruble olmuştur. 1990 yılı rakamları ise, sırasıyla 308,8 ruble ve 349,7 rubledir. Aynı genel eğilim, emekliıerin ortalama aylık
ücretlerinde de yansımasını bulmaktadır. 1991 yılında Ukrayna Cumhuriyetinde emeklilerin ortalama aylık ücretleri 103,6 iken, BDT ortalamasının 109,2 olduğu görülmektedir.
Özetle söylemek gerekirse, ortalama ücret ve maaş gelirler açısından Ukrayna Cumhuriyeti,
BDT ortalamasının altındadır.
11
1.3. Sosyal Göstergeler:
Ukrayna Cumhuriyetinin sosyal yapısı konusunda sağlıklı bir izlenim edinebilmek amacıyla Ukrayna Cumhuriyetinde eğitim düzeyi, bağımlılık oranları, kişi başına gelir, tasarruf ve tüketim, ortalama aile genişliği, doğum oranları, konut koşulları, gelir dağılımı, tüketim kalıpları ve kara ve demiryolu ağı gibi çok çeşitli konularda mevcut bulunan istatistikleri gözden geçireceğiz.
Aşağıda
yer lalan Tablo 6, Ukrayna Cumhurietinde ortalama aile genişliği, doğum ve ölüm
oranları, hastane yatak sayısı gibi konularda bilgi vermek üzere hazırlanmıştır. Bir karşılaştırma
olanağı sağlamak amacıyla Tabloda SSCB'ne ilişkin rakamlar da yer almaktadır.
TABLO: 6
Sosyal Göstergeler, 1989
Ortalama
Aile
Binde
Doğum
Oranı
Genişliği
Binde
Ölüm
Binde
Oranı
Artış
Oranı
Doğal
(Kişi)
3.5
3.2
SSCB
Ukrayna
17.6
13.3
10.0
11.6
7.6
1.7
Binde
Ç.ocuk
Olüm
Doğumda
Oranı
(Yıl)
22.7
13.0
69.5
70.9
Ijayat
Umidi
Binde
Alkol
Bağım.
Onbinde
Doktor
14.9
15.2
44.4
43.9
Onbinde Hasta
Yatak Sayısı
Kürtaj (15-49 Yaş Binde)
1988
Spor Kuruluşları, 1987
Bin Kişi Başına
133
135
82
62
102
102
SSCB
Ukrayna
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vol. 1, s.232
Ukrayna Cumhuriyeti, eğitim düzeyi açısından BDT'nin iyi durumda olan cumhuriyetlerinden birisidir. Ukrayna'da 1989 yılında 10.000 kişiye düşen bilim adamı sayısının 42 (bunlardan 39'u Ukrayna kökenli) doktora derecesine sahip olaların sayısının ise 161 olduğu görülmektedir. Aynı yıl,
10.000 kişiye düşen uzman sayısının 1319 olduğu, bunlardan ortalama 569 tanesinn yüksek
eğitime sahi bulunduğu hesaplanmıştır.
milli gelir açısında bakıldığında, Ukrayna'nın SSCB ortalamasının
görülmektedir. 1975 yılında kişi başına düşen gelirin SSCB'de1 00 olduğu kabul
edilrse Ukrayna'da 92 olduğu görülmektedir. istatistikler, Ukrayna'da kişi başına düşen gelirin yıllar
içinde arttığını ve 1975 yılında 92 olan rakamın 1988 yılında 96'ya çıktığını göstermektedir. Fakat
bu artma eğilimi, henüz, Ukrayna'nın, BDT ortalamasına ulaşmasına yetmemiş gözükmektedir.
Olaya
kişi başına düşen
altında olduğu
Aşağıda
yer alan Tablo 7, gelir
bölüşümü
konusunda 1990
yııı
itibariyle bir fikir vermek
amacıyla hazırlanmıştır.
Gelir
BDT
Ukrayna
BÖlüşümü,
TABLO: 7
1990 (Toplamın Yüzdesi Olarak)
75 Rubleye
kadar olanlar
75 - 100
Ruble
7.7
2.7
10.6
8.6
Aylık
Gelir
100 - 150 150 - 200 200 - 250
Ruble
Ruble
Ruble
28.1
31.2
12
23.9
28.0
14.9
16.2
250 - 300
Ruble
300
Ruble
8.0
7.9
6.8
5.4
Yukarıdaki
Tabloda görüldüğü gibi 1990 yılında Ukrayna Cumhuriyetinde nüfusun büyük bir
% 60'1), ayda 100 ruble ile 200 ruble arasında bir gelire sahiptir. 1990 yılı itibarile
200-250 ruble arası aylık ortalama gelire sahip olanların oranının ise yaklaşık % 16 olduğu
görülmektedir. Bu hali ile Ukrayna Cumhurietinde nüfusun büyük bir oranının, Sovyet standartlarına göre orta-üst gelir grubunda yer aldığını söylemek mümkün gibi gözükmektedir.
oranı (yaklaşık
Olaya, kişi başına düşen ortalama yıııık gelir açısından bakıldığında 1985 yılında Ukrayna
Cumhuriyetinde ortalama yıllık gelirin 1442 ruble olduğu, bu rakamın 1990 yılında 2122 rubleye
yükseldiği görülmektedir. Aynı yıllarda SSCB ortalaması, sırasıyla 1516 ruble ve 2255 olmuştur.
Bu rakamların da gösterdiği gibi, Ukrayna Cumhuriyetinde kişi başına düşen ortalama yılık gelir
SSCB ortalamasının altındadır. Kişi başına düşen yıııık ortalama gelirin, SSCB ortalamasından
yüksek oludğu tek Cumhuriyet Rusya Federasyonudur. Federasyonda ortalama gelir, SSCB ortalamasının bir hayli üzerindedir ve bu Federasyonda nüfusun fazla olması Sovyet ortalamasını
yukarıya çekmektedir.
Cumhuriyetler bazında kişi başına düşen tasarruf mevduatı verilerine bakıldığında Ukrayna
Cumhuriyetinin performansının, kişi başına gelir rakamlarından daha iyi olduğu görülmektedir.
Buna göre, 1989 yılı sonu verilerine göre, SSCB ortalaması 100 kabul edilirse Ukrayna Cumhuriyetinde kişi başına tasarruf mevduatı 123'dür. Tasarruf mevduatınınkentsel-kırsal kesimler arası
dağılımında ise kentsel kesimde tasarrufların daha yüksek olduğu ortaya çıkmaktadır. Yine 1989
yılı sonu itibariyle kentsel mevduatıarın SSCB için ortalaması 115 iken Ukrayna'ya ait ortalama
134'dür. Kırsal kesim ortalamaları ise, sırasıyle 70 ve 99'dur. Hemen belirtelim ki, ukrayna Cumhuriyetine ait bu rakamlar, tüm diğer cumhuriyetlere ait rakamlardan daha yüksektir ve bu bakımdan
da ilginç bir sosyal olguya işaret etmektedir.
Aşağıda
yer alan Tablo 8, SSCB'deki ve Ukrayna'daki mevduat bankalarındaki tasarruf mevduiçindeki gelişimi konusunda bir fikir vermek üzere
hazırlanmıştır. Görülebileceği gibi, Ukrayna Cumhuriyetinde kişi başına düşen tasarruf mevduatı
SSCB ortalamasının bir hayli üzerindedir.
atının kişi başına düşen miktarının yıllar
TABLO: 8
SSCB Mevduat
SSCB
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Bankalarında Kişi Başına Düşen
Ortalama Tasarruf
( Yıl Sonları itibariyle, Ruble)
Mevduatı
1985
1986
1987
1988
1989
1990
793
867
977
863
947
1065
939
1037
1160
1038
1149
1276
1174
1299
1439
1319
1461
1642
Olaya tasarruflar açısından değil de kişi başına düşen tüketim harcamalar açısından
bu kez, Ukrayna ortalamasının, SSCB ortalamasının altında olduğu görülmektedir.
Tablolarda, karşılaştırma olanağı sağlamak amacıyla, ayrıca, Rusya Federasyonuna ilişkin rakamlar da yer almaktadır.
bakıldığında,
TABLO: 9
Yıllar itibariyle Kişi Başına Düşen Tüketim Harcamaları (Ruble)
SSCB
Rusya Federasyonu
Ukrayna
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1253
1411
1178
1275
1431
1298
1301
1459
1239
1382
1551
1316
1501
1689
1435
1718
1938
1666
13
Kişi başına düşen
tüketim harcamaları açısından Ukrayna, SSCB ortalamasının altında bir
düzeyde olmakla beraber, kişi başına düşen kullanılabilir konut alanı açısından SSCB ortalamasının üzerinde yeralmaktadır. Örneğin, kişi başına düşen kullanılabilir alan SSCB'de 100 ise Ukrayna'da 111'dir. Kentsel kesime ait rakam SSCB için 97 iken Ukrayna için 103, kırsal kesime ait
rakamı SSCB için 106 iken Ukrayna için 129'dur.
Temel bazı tüketim maddelerinin kişi başına düşen miktarları da bir ülkenin gelişmişlik
düzeyinin bir göstergesi olarak alınabilir. Olaya bu açıdan akııdığında Ukrayna'nın durumunun,
uluslararası standartlara göre bir hayli iyi olduğunu söylemek mümkündür. Ukrayna, ayrıca, belli
başlı gıda ürünlerinin tüketimi açısından g,' nellikle Sovyet ortalamasının da üzerinde bir düzeye
sahiptir. Tablo 10 bu konuda aydınlatıcı bilgiler vermektedir.
TABLO: 10
Bellibaşlı Gıda Maddelerinin Kişi Başına Düşen Miktarları
( Aylık Kişi Başına Gelir Rakamlarına Göre), 1989
Et ve Et Ürünleri (Kişi Başına Kg)
SSCB
Ukrayna
Ortalama
75 Rubleye
Kadar
75 - 100
Ruble
65
68
27
43
47
49
100 - 125 125 - 150
Ruble
Ruble
58
57
150 - 175 175 - 200
Ruble
Ruble
67
64
74
71
82
77
372
368
392
393
417
405
230
262
241
283
249
291
93
109
97
117
103
122
91
113
91
115
97
114
Süt ve Süt Ürünleri (Kişi Başına Kg)
SSCB
Ukrayna
367
382
216
304
Yumurta
SSCB
Ukrayna
221
272
95
116
(Kişi Başına
109
196
(Kişi Başına
72
92
86
115
43
93
216
250
Kg)
85
98
Patates
SSCB
Ukrayna
Tane)
185
228
Sebze
SSCB
Ukrayna
352
352
316
314
(Kişi Başına
77
111
90
104
Kg)
86
111
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vo1.2, s.204.
14
Bir diğer sosyal gösterge bağımlılık oranı olarak bilinen kavramdır. Tablo 11, Ukrayna ve
SSCB'ye ait bağımlılık oranlarını karşılaştırmalı olarak vermektedir.
TABLO: 11
Bağımlılık Oranları
(% Olarak)
SSCB
Ukrayna
Çocuk
Yaşlı
Toplam
49
41.2
30.7
37.9
70.7
79.1
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, 1991 Vo1.2, s.204.
Gelişmişliğin bir göstergesi de sahip olunan demiryolu ve karayolu ağlarıdır. Aşağıda Tablo 12,
Ukrayna Cumhuriyetinin sahip olduğu demiryolu ağının SSCB toplamı içindeki yerini 1960-1980
dönemi için verirken, Tablo 13 aynı karşılaştırmayı toplam yol ağı açısından ve 1980-1988 için
yapmaktadır.
1960
SSCB
Ukrayna
125.8
21.1
TABLO 12
Kamusal Demiryolu Ağı, 1960-1988
(bin km)
1970
1984
1985
1986
135.2
22.1
141.8
22.6
144.9
22.7
145.6
22.7
1987
1988
146.1
22.7
146.7
22.8
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vo1.3, s.111.
Yol
SSCB
Ukrayna
TABLO 13
1980-1988
(bin km)
Ağı,
Toplam
Sert Toplam
Sert
Sert Toplam
Sert Toplam
Sert Toplam
Yüzeyli
Yüzeyli
Yüzeyli
Yüzeyli
Yüzeyli
1341.3
209.8
921.1 1542.6 1181.4 1586.4 1172.5 1609.9 1196.0 1737.0 1298.9
165.7 247.3 201.9 246.9 206.5 249.5 209.2 258.6 219.9
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vo1.3, s.113.
15
2- EKONOMiK DURUM:
2.1. Genel Ekonomi:
a) Ekonominin Kurumsal
Yapısı:
Eski SSCB, görünüşte bir federe devlet olmakla beraber gerçekte son derece merkeziyetçi bir
sahipti. Ekonomik ve siyasal yaşamla i1gil her türlü bilginin derlenmesi, işlenmesi, politikaların oluşturulması ve kararların alınması tam anlamıyla Moskova'nın güdümündeydi. Birliğe bağlı
cumhuriyetlerin, özellikle iktisadi politikaların oluşturulması ve uygulamaya konulmasındaki tek
işlevleri, Birlik düzeyinde (Moskova'da) alınan kararırın tartışmasız uygulamaya konulmasından
ibarettL Bu nedenle, böyle bir geçmişten yola çıkan tüm yeni bağımsız cumhuriyetler gibi Ukrayna
Cumhuriyet de, yeni bir devlet kurulmasının heyecanının yaşandığı bu ilk aşamalarda, kendine
özgü iktisadi politikaları oluşturmak ve uygulamaya koymak için gerekli olan sağlıklı bir kurumsal
alt yapıya sahip değildir. Bu bakımdan gerek Ukrayna Cumhuriyeti ile gerekse diğer cumhuriyetlerle ilgili değerlendirmeler yapılırken bu noktanın akılda bulundurulmasında yarar vardır. Bugün
görünen odur ki, bu cumhuriyetlerin her birinde ve Ukrayna'da ne hükümet ileçeşitli bakanlıklar
arasındaki ne de yasama ve icra organları arasındak yetki ve sorumlulukların sınırları açık bir
şekilde çizilmiş değildir. Bunların bir sonucu olarak, reform çalışmaları ve piyasa ekonomisine
geçiş girişimleri birbirinden habersiz çeşitli odaklardan kaynaklanabilmektedir.
yapıya
Ukrayna Cumhuriyetine stabilizasyon ve yeniden yapılanma programlarının uygulamaya konulesas olarak, Maliye Bakanlığı ile Merkez Bankası'nın (Ukrayna Ulusal Bankası) sorumluluğndadır. Fakat halihazırda bu iki kuruluş da azgelişmiş denilebilecek bir yapıdadır. Ayrıca, şimdi
Ekonomik ilişkiler Bakanlığı'nın Maliye Bakanlığı karşısındaki konumları konusunda da bir belirsizlik sözkonusudur. Merkez Bankasının Başkanı yasal açıdan Parlamento tarafından atanmaktadır
ve yine yasal açıdan Merkez Bankası özerktir, fakat de facto olarak yetkilerinin ne olduğu konusunda belirsizlikler vardır. Uygulamada, para politikası ile ilgili kararların bakanlar kurulu tarafından belirlendiği, Parlamentonun da bu konuda etkili olabildiği görülmektedir
ması,
Ekonomiye ilişkin böyle bir kurumsal çerçevede, önceliğin, Hükümetin kurumsal kapasitesinin,
kapsamı bir makroekonomik istikrar paketi oluşturup uygulamaya koyabilecek güce kavuşturul­
masına verilmesi gerektiğini söyleyebiliriz. iktisadi reformların sağlıklı bir şekilde uygulamaya konuIabilmesi ve özel sektörün güçlendirilerek gerçek anlamda piyasa ekonomisine geçilebilmesinin
yolu, kurumsal yapıya ilişkin belirsizliklerin ortadan kaldırılmasından geçmektedir.
b) istatistiki Bilgiler:
Ekonominin kurumsal yapısına ilişkin bu kısa bilgilerden sonra Ukrayna ekonomisinin genel
durumu konusunda bazı bilgiler vermekte yarar vardır.
Ukraynanın
de
nüfusu
yaklaşık
52 milyondur. Bu nüfusun % 67'si kentlerde, % 33'ü
kırsal
kesim-
yaşamaktadır.
1990 yılında ulaşılan net maddi üretim 118 milyar ruble iken bu rakamın 1991 yılında 190 milyar rubleye çıktığı hesaplanmıştır. Aynı yıllarda gayri safi yurtiçi hasıla (GSViH) ise sırasıyla 164,8
milyar ruble ve 234,0 milyar ruble olmuştur. Aşağıdaki tablo, üretilen net maddi ürünün sektörler
arasındaki dağılımı konusunda bilgi vermektedir.
17
TABLO: 14
Net Maddi Ürünün Sektörel Dağılımı, 1989
( Net Maddi Ürünün Yüzdesi Olarak)
Ukrayna
Sanayi
42.6
Tarım
28.2
10.5
5.1
inşaat
Ulaştırma ve iletişim
iç Ticaret
Dış Ticaret
Diğer
TOPLAM
6.1
5.9(1)
SSCB
41.9
23.4
12.8
5.6
6.5
1.6
8.5
1.3
100.0
100.0
Kaynak: "A Study of the Soviet Economy",
(Economic Reviev: Ukraine, IMF Nisan 1992.)
1) SSCB'nin diğer cumhuriyetleri ile olan ticaret dahil
Net maddi ürünün büyüme hızının yıllar itibariyle bir düşüş eğilimine girmiş olması Sovyet sisteminin çözülmesinin ardında yatan en önemli nedenlerden biridir. Aşağıda yer alan tablo bu konuda bir fikir vermek amacıyla hazırlanmıştır Tabloda görüldüğü gibi sektörlerin tümü açısından 1990
ve 1991 yılları negatif büyüme yıllar olmuş ve net maddi üretimin düşmesi nedeniyle ekonomi
küçülmüştür.
18
TABLO: 15
Sektörel Net Maddi üretim: Reel Büyüme Hızları, (%)
1988
1989
1990
1991
Tahmini(1)
Sanayi ve Madencilik
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Tarım ve Balıkçılık
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
3.6
3.5
3.7
2.3
1.9
3.4
-1.7
-2.1
-0.8
-8.9
-7.0
-13.4
-1.6
-3.1
-0.4
5.1
3.1
6.9
-3.6
0.9
-7.0
-5.1
-6.2
-4.2
2.3
9.1
18.1
16.1
18.9
-8.2
-1.6
-10.6
-0.3
-1.5
0.2
2.5
-1.1
6.6
0.6
1.9
-0.7
-3.1
-6.5
0.5
-4.1
-3.6
-4.7
2.0
1.0
3.0
-0.6
-0.7
-0.5
-4.1
5.4
-12.2
-7.3
-5.5
-8.5
6.8
5.0
7.3
7.9
4.9
8.7
11.7
9.3
12.4
-9.0
-8.2
-9.3
-4.9
2.2
9.3
9.5
9.3
-4.8
4.0
-8.7
-7.9
-7.4
-8.0
11.1
59.8
-0.1
7.0
11.5
5.5
4.6
25.9
-2.3
-5.6
-5.4
-5.7
-6.2
3.8
-17.9
. -17.8
-6.2
3.8
-17.9
-17.8
2.3
2.3
2.3
2.8
2.1
4.1
-2.3
-1.5
-3.4
-7.8
-6.6
-9.6
Ormancılık
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
inşaat
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Ulaştırma ve Haberleşme
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Ticaret ve Hizmetler
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Devlet Satın Alımları
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Diğer
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Dış Ticaret
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Toplam Maddi alan
Gayri Safi Çıktı
Maddi Girdi
Net Ürün
Kaynak: Ukrayna istatistik Bakanlığı ve IMF personeli tahminleri
(Economic Review: Ukraine, IMF, Nisan 1992.),
1) Yetkililerin IMF'ye sağladığı kapsamlı verilere dayanmaktadır.)'
19
2.2.
Tarım, Ormancılık, Balıkçılık:
Ukrayna Cumhuriyeti tarım için son derece elverişli olan topraklara sahip bir ülkedir. Bu toprakKafkasya'nın güney kesimleriyle birlikte ele alındığında, BDT'nin en önemli üretim alanlarını
oluşturmaktadır. Yüzlerce kilometre genişliğindeki "CHERNOZEM" Batı Ukrayna ve Kuzey Moldavya'dan Urallara ve Altay Dağlan'na kadar 4000 km'lik bir alana yayılmaktadır.
lar,
1988 yılı itibarile tarımsal üretim 48.400 milyar rubleye ulaşmıştır. Bu miktar, Sovyetler Birliği
üretiminin % 16,Tsine eşittir. Aynı yıl kişi başına düşen tarımsal üretim 939 ruble olmuştur. Yine
aynı yıla ait toplam hububat üretimi ise 51.025.000 ton olmuştur. Aşağıdaki tablo, başlıca tarımsal
ürünlerde ve balıkçılıkta Ukrayna Cumhuriyetini eski SSCB içindeki ağırlığını sergilemektedir.
TABLO: 16
SSCB'de Tarımsal Üretim Miktarları ve Rusya Federasyonu ve Ukrayna Cumhuriyetinin % Payları
(1989 Yılı Sonu itibariyle)
SSCB
Hububatlar
Ham Pamuk
Şeker Pancarı
Ayçiçeği
Tohumu
Patates
Sebzeler
çay
Et
Balık
Süt
Tereyağ
Yün
Yumurta
Şeker
RUSYAFEDERASYONU(%)
UKRAYNA(%)
53.0
26.0
38.3
53.5
46.7
28.8
0.3
50.1
74.0
51.3
47.3
7.9
57.7
31.6
53.2
40.8
26.7
25.9
196.7 milyon ton
8.5 milyon ton
97.4 milyon ton
7.0 milyon ton
72.2 milyon ton
28.7 milyon ton
535.7 bin ton
20.1 milyon ton
3.2 milyon ton
108.5 milyon ton
1.734 bin ton
479.0 bin ton
84.8 milyar adet
13.3 milyon ton
21.3
10.1
22.3
25.3
6.2
20.4
52.5
Yukarıdaki
tabloda açıkça görüldüğü gibi, Ukrayna Cumhuriyeti nüfusu itibariyle eski SSCB'de
Rusya Federasyonundan sonra ikinci sırada yer almasına ve nüfusunun SSCB nüfusunun %
18'ine tekabül etmesine karşın, çoğu tarımsal üründe toplam üretimi çok önemli bir kısmını
karşılamaktadır. Bu oran örneğin, şeker pancarında toplam SSCB üretiminni % 53'ünü, şeker
üretiminde % 52'sini ve ayçiçeği tohumu üretiminde % 40'ınl aşmaktadır.
Tarıma ilişkin diğer
veriler incelendiğinde, Rusya Federasyonu ve Ukrayna'nın, bu sektörde
yaratılan katma değerin % 68'inigerçekleştirdiği görülmektedir. Kişi başına düşen tarımsal ürün
bazında ise, önde gelen üreticilerin litvanya, Beyaz Rusya ve Ukrayna olduğu görülmekte, tarım­
sal üretime verdikleri öneme karşın, Özbekistan ve Tacikistan'ın bu Cumhuriyetlerin gerisinde
kaldığına tanık olunmaktadır.
Tabloya da yansıdığı gibi, Ukrayna'nın ve Baltık Cumhuriyetlerinin et, süt, yumurta, patates,
ayçiçeği tohumu şekerpancası vs. gibi ürünlerde yüksek paylara sahip olduğu görülmektedir.
Üretimde kullanılan üretim araçları (sabit valıklar) açısından ise Rusya Federasyonu, Ukrayna ve
Kazakistan'ın toplam üretim araçları parkının % 83'üne sahip olduğu, kişi başına düşen sabit
varlıkların ise Baltık Cumhuriyeteri ve Rusya Federasyonunda en yüksek, Türkmenistan dışında
Orta Asya Cumhuriyetleri ve Kafkasya'da ise en düşük olduğu görülmektedir.
Tabloda
ayrıca
gerçekleştirildiği
toplam SSCB
görülmektedir.
balık
üretiminin
20
yaklaşık
% 10'unun Ukrayna Cumhuriyetinde
Ukrayna Cumhuriyeti'nin toprakların % 95'i siyah-toprak diye adlandırılan ve son derece verimli
olan topraklardır. Ukrayna'nın iklimi ılımandır. Yeterli miktarda su kaynaklarına sahiptir. Ukrayna'nın ekiii aianiarı 32 bin hektardan fazladır. Bu alanlann 16 bin hektan tahil üretimine, 10,7 bin
hektarı yem ürünlerine ve 2,2· bu hektarı da sebze üretimine ayrılmıştır. Kişi başına tahıl üretimi
1989 yılında 990 kg olmuştur (Bu rakam Macaristan'da 1490 kg, ABD'de 1150 kg, Fransa'da 1060
kg, Almanya'da 445 kg, ingiltere'de 400 kg'dır). Kişi başına düşen et üretimi ise yılda 85 kg'dır (Bu
rakam Macaristan, ABD, Fransa, Çekoslovakya, Bulgaristan, Almanya ve Romanya'dan az, Polonya, Yugoslavya, ingiltere, italya, Japonya ve Çin'den fazladır).
•
Ukrayna bir "şeker" ülkesidir. 1989 yılında kişi başına düşen şekerpancarı üretimi 1005 kg'dır
(Macaristan'da 450 kg, Çekoslovakya ve Fransa'da 415'er kg, Almanya'da 330 kg). 1988 yılında
Ukrayna'nın şeker ihracatı 3773 bin ton olmuştur. Bu, SSCB'nin şeker ihracatının % 80'ini
oluşturmaktadır.
1990 ve 1991 yıllarında çoğu tarımsal ürün üretiminin büyüme hızı negatif olmuş, bir diğer
deyişle, bir önceki yıla göre toplam üretim reel anlamda küçülmüştü. Aşağıda yer alan tablo bu konuda bir fikir vermek üzere hazırlanmıştır.
TABLO: 17
Tarımsal Üretim
(Bir önceki
yıla
göre %
değişme)
1990
1991
-1.6
0.5 ,
-6.4
-13.3
-10.4
13.6
16.4
-2.7
-1.0
-23.8
-6.7
-7.5
-6.1
-12.6
-11.3
-42.3
-16.0
-1.9
-12.1
Tahıl
Et
Süt
Yumurta
Patates
Sebze
Meyve (Üzüm Dahil)
Şeker Pancarı
Pamuk
Yün
Kaynak: Ukrayna istatistik Bakanlığı (Economic Review: Ukraine,
IMF, Nisan, 1992).
Tabloda açıkça görüldüğü gibi çeşitli tarımsal ürünlerin üretiminde bir önceki yıla göre 1991
yılında büyük oranlı düşüşler yaşanmıştır. Görüşme olanağı bulduğumuz yetkililerin "ekonomi dibe
vurdu" dediklerinde söylemek istediklerinin bir
kısmı yansımasını
bu rakamlardan
bulmaktadır.
2.3. imalat Sanayii:
Ukrayna Cumhuriyetinde başlıca imalat sanayii ürünleri arasında metalurji araçları, dizel lokomotifler, traktörler ve televizyon alıcıları ön plandadır. Ayrıca topluluğun kok kömürü üretiminin
yanısıra suri gübre ve sülfürik asit Jretiminin 1/5'i Ukrayna Cumhuriyeti tarafından karşılan­
maktadır.
Çok yönlü bir sınai üretim yapısına sahip olan Ukrayna'da ferro metalurji önde gelen bir yere
sahiptir. 1990 yılında 45 milon ton çekme demir, 53 milyon ton çelik, 14 milyon ton yuvarlak metal,
21
600 milyon ton çelik boru üretilmiştir. Kimyasal üretiminin büyük kısmını madeni gübreler, bitkilerin
korunması ile ilgili ilaçlar, sülfürik asit, soda, kimyasal elyaf ve plastik maddeler oluşturmaktadır.
Ukrayna'da makina inşa sanayii de önemli bir yere sahiptir.
Aşağıdaki
tablo, 1988 verilerine göre Ukrayna'da kişi başına üretimi göstermektedir.
TABLO: 18
SSCB ve Ukrayna'da Kişi Başına Üretim, 1988
SSCB
Kömür (Ton)
Demir Cevheri (Ton)
Çelik (Ton)
Hububat (Ton)
Patates (kg)
Et (kg)
Süt (kg)
Tereyağ (kg)
Şeker (kg)
Kaynak:
2.6
0.8
0.5
0.7
250.0
70.0
377.0
6.3
30.0
Görüşme olanağı bulduğumuz Ukrayna'lı
Tabloda
görüldüğü
UKRAYNA
gibi, Ukrayna'da
3.5
2.1
1.0
1.0
370.0
85.0
471.0
8.6
100.0
yetkililerden
kişi başına
derlenmiştir.
üretim SSCB
ortalamasını
bir hayli üzerindedir.
Eski SSCB'de net maddi ürünün yaklaşık % 16'sı Ukrayna'da üretilmekte ve böylece NMÜ'ün
Rusya Federasyonundan sonra en fazla katkıyı Ukrayna gerçekleştirmekteydi.
oluşturulmasında
Aşağıda
yer alan tablo, yaratılan katma değerin sektörlerarası yüzde dağılımını göstermektedir. Tablo, ayrıca tarım ve sanayi sektörlerinin toplam üretime katkılarının yaklaşık aynı olduğunu
da göstermektedir.
TABLO: 19
Cumhuriyetlerde Sektörlerin Toplam Net Hasıla içindeki Payları, 1988
(Sektörde Üretilen Katma Değerin Yüzdesi Olarak)
Toplam
BDT
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Azerbaycan
Kazakistan
Türkmenistan
Özbekistan
Tacikistan
Kırgızistan
100
61.1
16.2
1.7
4.3
0.8
3.3
0.8
0.8
Tarım
Sanayi
100
17.9
17.9
2.3
6.4
1.3
5.5
1.3
1.4
100
63.7
17.2
1.7
2.5
0.5
2.4
0.6
0.6
,inşaat
100
13.5
13.5
1.8
6.0
1.2
3.8
0.9
0.8
Taşımacılık
Haberle§me
100
13.8
18.8
0.9
6.7
0.8
2.7
0.5
0.5
Diğer
100
14.5
14.5
1.2
3.5
0.4
2.4
0.6
0.5
Olaya, sektör bazında kişi başına düşen net çıktı açısından bakıldığında ise durum aşağıdaki
tabloda görüldüğü gibidir.
22
TABLO: 20
Sektör Bazında Kişi Başına Düşen Net Çıktı, 1988
SSCB = 100
Toplam
Tarım
Sanayi
,inşaat
Taşımacılık
Diğer
Haberleşme
SSCB
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Azerbaycan
Kazakistan
Türkmenistan
Özbekistan
Tacikistan
100
119
90
70
74
61
47
43
53
Kırgızistan
100
124
95
69
44
37
35
31
42
100
98
99
94
111
104
79
70
91
100
122
75
74
104
97
55
50
54
100
128
77
37
117
62
39
27
32
100
130
80
50
61
33
34
34
33
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, 1991 s.214.
Yukarıdaki
tabloda görüldüğü gibi, Ukrayna'da sektör bazında kişi başına düşen net çıktı, tüm
sektörlerde SSCB ortalamasının altındadır. Rusya Federasyonu ise tarım hariç diğer sektörlerde
ortalamanın üzerinde bir performansa sahiptir. Tabloda yer almamakla beraber, Beyaz Rusya'nın,
Estonya'nın, Letonya'nın ve Litvanya'nın da ortalamanın üzerinde olduğu bilinmektedir.
Evvelce de belirtildiği gibi, Ukrayna Cumhuriyeti, çeşitli açılardan, 15 Cumhuriyet içinde Rusya
Federasyonundan sona 2. sırada yer almaktadır. Aşağıdaki tablo, belli başlı sınai ürünlerin
üretiminde Ukrayna'nın ağırlığını Rusya Federasyonu ile karşılaştırmalı olarak vemektedirr.
TABLO: 21
Belli Başlı Sınai Ürünlerin Üretiminde Yüzde Paylar, 1989
(SSCB = 100)
Elektrik Enerjisi
Petrol
Doğal Gaz
Kömür
Pik Demir
Çelik·
D/C Hadde Mamülleri
Çelik Borular
Demir Cevheri
Elektrikli Motorlar
Metal Kesme Makinaları
Petrol Ekipman
Kimyasal Ekipman
Tarım Alet Makinaları
Hayvan Besiciliği
Ekskavatör
Kuleli Vinç
Kalsine Soda
Kostik Soda
RUSYAFEDERASYONU
UKRAYNA
62.5
90.9
77.3
55.4
54.0
57.9
57.1
60.7
44.4
22.6
46.6
66.0
81.6
63.1
57.1
31.6
62.3
50.7
73.7
17.2
0.9
3.9
24.3
40.8
34.2
34.5
33.5
·45.5
35.8
22.6
25.3
16.8
28.5
27.9
28.8
29.2
22.6
26.3
23
TABLO: 21
Belli Başlı Sınai Ürünlerin Üretiminde Yüzde Paylar, 1989 (Devam)
(SSCB = 100)
Gübreler
Kimyasal Elyaf
Oto Lastiği
Mobilya
Şeker
Et
Balık
Tereyağ
Bitkisel Yağlar
Konserve
Kereste
Tomruk
Kağıt
Çimento
Asbest Cevheri
Çatı izole Malzemesi
inşaat Tuğlası
Pencere Camı
Pamuklu Kumaş
Yünlü Kumaş
Jean Kumaş
ipekli Kumaş
Çorap
Triko
Ayakkabı
Radyo
TV
Renkli TV
Kasetçalar
Buzdolabı
Elektrik Süpürgesi
Ütü
Çamaşır Makinası
Bisiklet
Çocuk Bisikleti
Motosiklet
RUSYA FEDERASYONU
UKRAYNA
73.0
51.1
46.9
69.2
56.3
31.6
74.0
47.3
34.7
39.1
91.6
82.0
84.5
60.2
55.7
58.8
53.8
61.9
71.9
65.3
66.2
50.4
40.2
39.2
45.7
65.0
44.9
37.4
51.9
55.6
78.6
53.2
67.2
61.5
60.2
68.4
14.8
15.0
.12.3
16.3
18.7
52.6
10.1
25.4
33.2
23.3
3.1
8.2
5.6
16.7
16.2
15.3
22.6
20.9
7.0
10.3
15.2
14.1
20.3
18.3
23.4
6.7
35.9
37.7
31.7
13.6
17.8
29.6
9.7
14.9
18.9
10.1
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, 1991, Vol. 1, s.214.
Olaya, net maddi üretimin artış hızı açısından bakıldığında ise durum aşağıda gösterildiği gibidir.
24
TABLO: 22
Cumhuriyetlerde Net Maddi Üretimin Artış Hızı, 1971-1989
(Ortalama Yıllık Yüzde Artış)
Kişi Başına
Toplam
SSCB
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Beyaz Rusya
Estonya
Letonya
Litvanya
Moldovya
Gürcistan
Ermenistan
Azerbaycan
Kazakistan
Türkmenistan
Özbekistan
Tacikistan
Kırgızistan
1975 - 1985
1986 - 1989
1971-1985
1986 - 1989
4.4
4.4
3.8
6.2
4.2
4.2
4.1
4.1
5.9
6.9
6.4
3.1
3.1
5.1
4.4
4.2
2.7
2.5
3.0
3.8
3.2
3.9
6.0
3.6
-0.1
1.9
0.7
1.9
4.9
2.9
3.2
4.9
3.5
3.7
3.3
5.5
3.4
3.6
3.2
3.1
5.2
4.9
4.6
1.8
0.4
2.2
1.4
2.1
1.7
1.0
2.6
3.1
2.5
3.3
5.1
2.2
-1.2
2.0
0.8
0.9
2.2
0.3
0.0
2.9
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, 1991, Vol. 1, s.215.
Tabloda görüldüğü gibi, Ukrayna Cumhuriyetinde 1971-1985 döneminde net maddi üretimin
hem toplam hem de kişi başına ölçümlerde SSCB ortalamasının altında iken 1986-1989
döneminde SSCB ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. Tabloda ilgi çeken bir diğer nokta da,
net maddi üretimin artış hızının 1986-1989 döneminde, daha önceki döneme kıyasla, Ukrayna
dahil hemen tüm cumhuriyetlerde düşüş göstermiş olmasıdır. Verililikteki bu düşüş eğiliminin,
SSCB'nin çözülmesinin ardında yatan önemli nedenlerden birisi olduğunu söylemek sanırız yanlış
olmayacaktı r.
artış hızı
SSCB'de üretilen net maddi üretimin Cumhuriyetler arasında nasıl dağıldığı konusunda bir fikir
edinebilmek amacıyla aşağıdaki Tablodan yararlanabiliriz. Tablo, Cumhuriyetlerde üretilen net
maddi üretimin 1989 yılındaki cari ruble değerleri yanında, Cumhuriyetlerin toplam içindeki
ağırlıkları konusunda da fikir vermektedir.
25
TABLO: 23
Net Maddi Üretim ve Cumhuriyetlerin Payı
(Cari Fiyatlarla, Milyar Ruble), 1989
Net Maddi Üretim
SSCB
Rusya
Ukrayna
Özbekistan
Kazakistan
Gürcistan
Azerbaycan
%
673.7
412.7
108.9
21.5
28.4
10.1
11.5
5.6
4.7
4.9
Kırgızistan
Tacikistan
Türkmenistan
100
61.26
16.16
3.19
4.22
1.50
1.71
0.83
0.70
0.73
sektörüne yapılan sermaye yatırımları
açısından baktığımızda da Ukrayna Cumhuriyetinin ağırlığının Rusya Federasyonundan sonra ikinci sırada olduğu görülmektedir.
Olaya bir de
Aşağıdaki
yatırımlar açısından örneğin
Payı
inşaat
Tablo bu konuda bir fikir vermektedir.
TABLO: 24
inşaat Sektörü (Sermaye Yatırımı)
Milyar Ruble, Ocak 1984 Fiyatlarıyla, 1990
Net Maddi Üretim
Rusya
Ukrayna
Özbekistan
Kazakistan
Gürcistan
Azerbaycan
Tacikistan
143.971
31.114
8.505
13.059
2.545
2.863
1.856
Üretim ve yatırımlar konusunda şimdiye kadar söylenenleri ana çizgileri ile özetlersek şunları
söylemek mümkündür:
Eski SSCB'de yaratılan net maddi ürünün yaklaşık % 60'1 Rusya Federasyonu, yaklaşık %
16'sı ise Ukrayna Cumhuriyeti tarafından üretilmektedir. Olaya kişi başına üretim açısından
bakıldığında, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Beyaz Rusya ve Baltık Cumhuriyetlerinin Orta Asya
Cumhuryietlerine oranla daha üretken oldukları görülmektedir. Kişi başına endüstriyel katma
değerin bu cumhuriyetlerde, Orta Asya Cumhuriyetlerinin 3-4 katına ulaştığı görülmektedir.
1986-1989 döneminde kişi başına düşen net maddi ürün, Baltık Cumhuriyetleri, Ukrayna ve
Beyaz Rusya'da en hızlı artışı gösterirken, Güney Cumhuriyetleri ve Orta Asya'da artış hızının
oldukça düşük olduğu görülmektedir. Bu dönemde kişi başına düşen NMÜ Ukrayna'da % 2,6,
Beyaz Rusya'a % 3,1 oranında artarken Gürcistan'da % 1,2, Azerbaycan'da % 0,8 oranında
azalmış, Kazakistan, Özbekistan ve Tacikistan'da ise önemli bir artışa tanık olunmamıştır.
26
2.4. Doğal Kaynaklar ve Madencilik:
Dünya yüzölçümünün yaklaşık % 0,45'ine sahip olan Ukrayna dünyanın sahip olduğu madeni
hammaddelerin % 5'ine sahiptir. Ukraynanın kişi başına ürettiği demir cevheri ABD'nin 10 misli, AImanya'nın ise 100 mislidir.
Demir cevheri akımından dünyada önemli bir yere sahip olan Ukrayna, manganez cevheri
da dünyanın en zengin bölgelerinden biridir. Titanyum cevheri inşaatta kullanılan kayalar, bromin ve grafit açısından da Ukrayna zengin bir ülkedr. Bu cumhuriyette ayrıca kaplıca olarak kullanılan çok sayıda maden suyu kaynağı vardır. Kömür, çimento ve ateşe dayanıklı kil
bakımından da kendiihtiyaçlarını karşılayacak miktarda kaynağa sahiptir.
bakımından
Ukrayna'nın doğru
kesimleri, özellikle DONETS havzası, maden yatakları ve doğal kaynaklar
açısından en zengin yörelerdir.
Aşağıda yer alan tablo, Ukrayna Cumhuriyetindeki pazarlanabilir demir cevheri üretimi ve
görünürdeki tüketim konusunda bilgi vermektedir.
TABLO: 25
Pazarlanabilir Demir Cevheri üretimi ve Görünürdeki Tüketim
(Milyon metrik ton olarak) 1980 - 1989
Toplam Üretim
1980
1981
SSCB
Ukrayna
ihracat (SSCB)
Demir (Fe)
içeriği (SSCB)
(Tahmini)
Grade (%) (Tahmini)
244.7
125.4
46.8
242.4 244.4 245.0
136.4
56
133.1 124.2 134.7 135.9 136.2
55
55
55
55
55
44.1
1982
42.8
1983
42.8
1984
1985
1986
1987
1988
1989
247 247.6 249.9 250.9 252.0 241.0
- 121.9 120.3 118.0
45.9 43.8
46.2
45.4 43.1
42.0
136.2 .137.9
55
55
138.6
55
132.5
55
Kaynak: AStudy of the Soviet Economy, IMF, 1991, Vo1.3, 5.279.
Yukarıdaki tablo,
Ukrayna'nın demir cevheri üretimini, eski SSCB'nin toplam üretimi ile
karşılaştırmalı olarak vermektedir. Ukrayna Cumhuriyeti, bu konuda, 15 Cumhuriyet içinde birinci
sıradadır.
Ukrayna, SSCB'nin bütünü açısından kanıtlanmış toplam demir cevheri rezervlerinin 54,2 milyar metrik ton olan miktarının 16,5 milyar metrik tonuna sahiptir (*)
Ukrayna, SSCB'nin yıllık toplam 1074 bin metrik ton olan kurşun rafine ve tasfiye etme kapasitesinin 25 bin metrik tonuna, toplam 1130 bin metrik ton olan çinko tasfiye ve rafine etme kapasitesinin de 80 bin metrik tonuna sahiptir (*).
Ukrayna Cumhuriyeti kömür üretimi bakımından da,Rusya Federasyonundan sonra BTD'yi
oluşturan cumhuriyetler içinde ikinci sırayı almaktadır. Aşağıdaki tablo bu konuda bilgi vermek
amacıyla hazırlanmıştır.
(*) Kaynak: A Study of the Soviet Economy, VOI.3, s.280 ve 282.
27
1970
BDT
Rusya F.
Ukrayna
Kazakistan
Özbekistan
624
345
207
62
4
4
3
Kırgızistan
Diğer
TABLO: 26
Cumhuriyetlerin Kömür Üretimi
1970 - 1989
Milyon ton
1975 1980 1985 1989 1970
701
381
216
92
5
4
3
716
391
197
115
6
4
3
726
395
189
131
5
4
2
740
410
180
138
6
4
2
100
55
33
10
1
1
1
(Yüzde)
1975 1980 1985
100
54
31
13
1
1
100
55
28
16
1
1
100
54
26
18
1
1
1989
100
55
24
19
1
1
gibi Ukrayna, BDT'nin kömür üretiminin yaklaşık % 25'ini
gerçekleştirmektedir. Tabloda dikkati çeken bir nokta, Rusya Federasyonunun kömür üretiminin
toplam içindeki oranının bir istikrar göstermesine karşın Ukrayna'nın payının 1970-1989
döneminde azalma eğilimi, Kazakistan'ın payının ise bir artma eğilimi göstermekte oluşudur. 19761990 döneminde Ukrayna'da kömür üretimi 1930'Iardaki düzeyine gerilemiştir.
Tabloda
görüldüğü
Aynı eğilim Ukrayna'nın doğal
gaz üretim
açısından
da geçerlidir.
TABLO: 27
Cumhuriyetlerin Doğal Gaz Üretimi
1970 - 1989
Milyon Metreküp
1970 1975 1980 1985 1989 1970
BDT
Rusya F.
Ukrayna
Türkmenistan
Özbekistan
Azerbaycan
198
83
61
13
32
6
289
115
69
52
37
10
435
254
5771
35
14
643
462
43
83
35
14
796
616
31
41
90
11
100
42
31
7
16
3
(Yüzde)
1975 1980 1985
1989
100
72
7
13
15
2
100
77
4
5
11
1
100
40
24
18
13
3
100
58
13
16
8
3
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, 1990, Vo1.2,' s.212.
Aşağıda yer alan tablo ise, 1970-1989 döneminde, Cumhuriyetlerin doğallikit gaz dahil petrol
üretimleri konusunda fikir vermektedir. Tabloda görüldüğü gibi bu konuda Rusya Federasyonu çok
büyük bir ağırlığa sahiptir. 1980'Ierden itibaren Ukrayna, SSCB'nin toplam üretiminin ancak % 1'ini
üretmektedir.
28
TABLO: 28
Cumhuriyetlerin Petrol Üretimi (Doğal Gaz Likit Gaz Dahil) 1970 - 1989
( Milyon Ton: 1 milyon ton/yıl =20.000 varil/gün) (Yüzde)
BDT
Rusya F.
Ukrayna
Gürcistan
Azerbaycan
Kazakistan
Türkmenistan
Özbekistan
1970
1975
1980
553
285
14
491
411
13
20
13
15
2
17
24
16
1
603
547
8
3
15
19
8
1
1
Diğer
1985 1989
1970
1975
1980
1985
1989
607
552
5
100
81
4
100
84
3
100
91
1
100
91
1
13
25
6
3
6
4
4
1
4
5
3
100
91
1
1
2
3
1
2
4
1
2
4
1
595
542
6
1
13
23
6
2
1
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, Vol. 1, s.212.
2.5. Bütçe (Kamu
Finansmanı):
Genel Bilgiler:
Eski SSCB'yi oluşturan diğer cumhuriyetlerde olduğu gibi Ukrayna Cumhuriyetinde de maliye
gelenekselolarak pasif bir yapıya sahiptir. Bunun nedeni, bir yandan, bütçenin gerek gelir
gerekse gider yönlerinin genel ekonomik plan hedefleriyle uyumlu olması gereği, diğer yandan da
cumhuriyetlerin ve yerel yönetimlerin finansmanının, SSCB karar organlarının direktifleri yönünde
politikası
gerçekleştirilmesiydi.
1980'Ierin 2. yarısından başlayarak katı plancı anlayışın yumuşadığına tanık olunmuş ve elde
edilen gelirin giderek artan bir bölümünün cumhuriyetlerde bırakıldığı görülmüştür. 1991 yılında
Ukrayna Cumhuriyetinin bütçesi Birlik bütçesinden ayrılmış ve Birlik bütçesinin kısmen bu cumhuriyetten, Birlik bütçesine yapılacak gelir transferleri yoluyla finanse edileceği kabul edilmiştir. Uygulamada ise bu transferler aşama aşama azaltılmış ve yıl sonunda Ukrayna Cumhuriyetinin bütçesi
tamamen bağımsız hale gelmiştir. Bu gelirneye paralelolarak bütçe dışı fonlar da ademi merkezileştiriimiş, cumhuriyetler içinde de yerel yönetimlere daha büyük bir otonomi kazandırılmıştır.
Gerçekleştirilen bu köklü değişiklikler kuşkusuz bütçeye ilişkin istatistiki verilerde yıllar arası
karşılaştırmalar bir hayli güçleştirmiştir.
Aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi, gelenekselolarak denk olan Ukrayna Cumhuriyeti bütçesi,
1991 yılında GSYiH'nin % 14'ünü aşan bir oranda açık vermiştir. Bu açık, gelirlerdeki azalmadan
çok değerlerdeki aşırı artışan kaynaklanmıştır. Şirketler gelir vergisi hasılatındaki azalmaya karşın
toplam vergi hasılatı az da olsa artmış ve GSYiH'nin % 35'i düzeyine ulaşmıştır. Birlik bütçesine
yapılan transferlerin 1991 yılı sonunda sıfırlanmasının bir sonucu olarak da devlet bütçesinde
kalan vergi hasılatı miktarı artmış ve 1990 yılında GSYiH içinde % 27 olan payı 1991 yılında %
32'ye yükselmiştir.
Harcamalardaki artışlar ise çok daha büyük boyutlarda olmuş ve toplam devlet bütçesi harcaGSYiH'ya oranı 1991 yılında % 28'den 1991 yılında % 46'ya yükselmiştir.
Sübvansiyonlar da GSYiH'nin % 5'inden daha fazla bir oranda artarak 47 milyar rubleye ulaşmıştır.
Bu miktarın 21 milyarı gıda sektörüne, 13 milyarı kömüre, geri kalan 13 milyar da konut, ulaşım ve
diğer hizmetlere yönlendirilmiştir. Sosyal güvenlik ağı ile ilgili bütçe giderleri de yine GSYiH'nin
yaklaşık % 5'i oranında artış göstermiştir. Bütçede oluşan açık ise tümüyle banka kaynaklarına
malarının
29
başvurularak kapatılmış, bu ise devlet iç borçlarının 48 miyar rubleye (GSViH'nin % 20'sinden fazlasına)
yükselmesi sonucunu doğurmuştur. Emeklilik fonu, sosyal sigorta fonu istihdam fonu ve istikar fonundan oluşan bütçe dışı fonların 1991 yılında GSViH'nin yaklaşık % 2'si oranında fazla
verdiği görülmüştür.
1992 yılı için hazırlanan bütçe tasarısı, bütçe geliri ve giderleri arasında bir denge kurmayı ve
bu dengeye daha ziyade yeni gelir kaynakları yaratılması yoluyla ulaşmayı amaçlıyordu. Bu anlamda olmak üzere, uygulamaya konulacak olan KDV'den ve tüketim vergilerinden büyük katkılar bekleniyordu. Ayrıca, şirket gelir vergisi tabanının (enterprise income tax base) da geniletilmesi hedefleniyordu. Toplam olarak devlet vergi geliri hasılatının, GSViH'nin yaklaşık % 20'si oranında
artacağı umuluyorken harcamaların bu oranın en çok 1/3'ü kadar artacağı hesaplanıyordu. Bununla beraber, bu toplam içinde sübvansiyonların payının GSViH'nin % 20'si oranından GSViH'nin en
çok % 5'i oranına geriletilmesi amaçlanmaktaydı. Bu yolla, eğitim, savunma ve sosyal güvenlik ağı
harcamalarına daha büyük bir pay ayrılabileceğidüşünülmekteydi. Fakat hemen belirtelim ki, toplam üretimi bir miktar artacağı ve fiyatların en çok 2-3 kat yükseleceği beklentilerine dayandırıimış
olan bu hesaplamaların yanlışlığı, daha yılın ilk üç ayı bitmeden gün yüzüne çıkmıştır. Bunu gören
hükümet, hemen, harcamaların gelirlerin izin verdiği Iimitlere çekilmesini emreden bir genelge
çıkarmış, fakat bu genelgeye uyulması pek sözkonusu olamamıştır. Bunun, bazı mallara verilen
süvansiyonların yeniden uygulanmaya başlamasının ve amaçlanan vergi düzenlemelerinin bir türlü
uygulamaya konulamamasının bir sonucu olarak bütçe açıkları hızla artmaya başlamış ve bütçe disiplini kalmamıştır. 1992 yılı Ağustos ayı başlarında görüşme olanağı bulduğumuz Ukraynalı yetkililerin günde % 2-2,5'a ulaştığını ifade ettikleri enflasyonun ardında yatan en önemli nedenlerden
biri kuşkusuz ,bı:! .bütçe açıklarıdır.
30
TABLO: 29
Ukrayna Cumhuriyeti Bütçesine Ait Özet Bilgiler
(GSYiHnin Yüzdesi Diarak)
i. Merkezi Hükümet Operasyonları
Ukrayna'da toplanan vergi hasılatı (1)
Şirket gelir vergisi/transfer/satış vergisi/KDV
Tüketim vergileri
Bireysel gelir vergisi
Çernobil katkısı
Diğer
Ukrayna'daki harcamalar (2)
Cari
Sermaye
Fazla / açık (-)
ii. Devlet Bütçesi
Devlet bütçesi hasılatı (3)
Devlet bütçesi harcamaları (4)
Cari
Dağılım: Subvansiyonlar (5)
Devlet ücretlerinin endekslenmesi
Güvenlik ağı
Eğiti m/sağı i k
Askeri
Çernobil
Sermaye
Fazla / açık (-)
Memorandum kalemi
Devletin yurtiçi borcu (dönem sonu)
1989
1990
1991
33,0
12,8
12,0
34,0
12,2
12,4
34,8
11,3
12,2
4,1
4,4
3,9
4,2
5,1
7,4
27,3
22,8
4,4
5,8
31,4
27,2
4,2
2,6
48,3
44,6
3,7
-13,5
53,4
51,8
1,6
26,2
25,7
23,0
14,0
27,4
28,0
25,4
14,5
31,8
46,1
42,7
20,0
53,4
53,4
51,8
5,0
0,6
6,4
1,8
7,0
6,9
10,4
3,0
2,7
0,5
2,5
-0,6
3,4
-14,4
5,4
5,6
20,6
1992
Orijinal Bütçe
53,4
16,4
21,2
2,7
3,3
6,4
3,4
6,0
6,2
13,5
3,3
6,4
1,6
8,9
Kaynak: Ukrayna Maliye Bakanlığı (Economic Review: Ukraine,IMF, Nisan 1992, s.22'den naklen)
Notlar: (1) Ulusal sosyal sigortaya yapılan katkı hariç,
(2) Ulusal sosyal sigorta harcamaları hariç,
(3) "Ukrayna'da toplanan hasılat" eski Birlik Hükümetine yapılan transfer
(4) "Ukrayna'daki harcamalar" eksi doğrudan Birlik bütçesinden finanse edilen kısım
(5) 1990-1991 döneminde bankacılık sistemi tarafından doğrudan finanse edilen
bütçedışı sübvansiyonlar dahil
Genel Bütçenin
Yapısı:
Ukrayna Cumhuriyetinde genel bütçe, cumhuriyet hükümeti bütçesi, yerel yönetimlerin
bütçeleri ve bazı fonlardan oluşmaktadır. Cumhuriyet düzeyinde etkili olan üç en önemli fon, sosyal
güvenlik hizmetleri ile ilgilidir: Sosyal Sigorta Fonu, Emeklilk Fonu ve istihdam Fonu. Bu üç fon,
1991 yılından itibaren bağımsız Ukrayna kurumları olarak etkinlik göstermeye başlamıştır. Bunların
dışında, ekonomik destekleme etkinlikleri ile ilgili iki fon daha vardır: Kömürü, belediyelere ilişkin
altyapı ve zarar eden kuruluşları subvanse etmek amacıyla kurulan Ekonomik istikrar Fonu; 1991
31
yılı
Eylül ayından başlayarak özel sektör çiftçilerine ve bu çiftçilere girdi sağlayan sanayilere destek
sağlama amacıyla kurulan Özel Çiftçilere Yardım Fonu. Bu fonlardan Ekonomik istikrar Fonu'nun
faaliyetine 1992 yılı içinde aşama aşama son verilmektedir.
Cumhuriyet bütçesi, merkezi planla yönetilen ekonomilerdeki geleneğin bir devamı olarak, ekonomideki kaynakların yeniden dağılımı konusunda çok etkili bir öneme sahiptir. Ulusal düzeydeki
subvansiyon programlarına ek olarak, bu bütçe, yüksek eğitim, savunma adalet ve önemli altyapı
yatırımları gibi harcama alanlarını. içerir. Yerel yönetimler ise, daha ziyade, ilk ve orta öğretim,
sağlık ve refah sistemi gibi hizmetlerle yerel altyapı yatırımları ile ilgili harcamaları
yönlendirmektedirle. Devlet bütçesi gelirlerinin ana kaynakları, her yıl Parlamento tarafından belirlenen bir formüle göre, cumhuriyet ve yerel yönetimler arasında paylaştırılır. Bu paylaştırma
yapılırken, yerel yönetimlerin zorunlu harcamaları ile gelir kaynakları arasındaki olası dengesizikler
giderilmeye çalışılır. Yerel yönetimlerin en önemli gelir kaynakları, gerçek kişilerden kooperatiflerden ve kollektif çiftliklerden alınan gelir vergisi ile belli resim ve harçlardır. Devlet bütçesinin en
önemli iki gelir kaynağı şirket karları vergisi (enterprise profit tax) ve ciro vergisidir (turnover tax)
(Bu son vergi 1992 yılı başında yerini KDV'ye bırakmıştır). 1991 yılında bu kaynaklardan sağlanan
gelirlerin her biri toplam vergi hasılatının 1/3'ünden fazlasını sağlamıştır ki bu GSYiH'nin % 1011'ine eşittir.
Halihazırda şirket karları
üzerinden % 35 oranında alınmaktadır.
Tarımsal kooperatiflere 1990 yılı ortasından başlayarak tanınan tam muafiyet dahilolmak üzere
çeşitli muafiyetlerde vergi tercihleri (tax preferences) sözkonusudur. Uygulamada vergi tabanının
aşındığnıın görülmesi üzerine yeni kurumlardan alınacak gelir vergisi (enterprise income tax)
tasarısı hazırlanarak parlamentoya sunulmuştur. Bu tasarıya göre ortalama etkin vergi oranının
yaklaşık % 18 olacağı 'tahmin edilmiştir.
vergisi, bilanço
karları
1992 yılı Ocak ayı başında uygulamaya konulan KDVoranı, fiyatları serbest bırakılan gıda madeleri ve hizmetler için % 22, fiyatlarını yönetimce belirlenenler için ise % 28'dir (vergi dahili fiyatlar
üzerinde % 22 ve % 28. Bu tür bir uygulama, gerçekte, KDVoranlarının % 22'den ve % 28'den
daha yüksek olduğu anlamına gelmektedir). KDV- ihracat hariç, tüketim, sermaye malları ve ithalat
dahil tüm ticari işlemlere uygulanmaktadır.
1992 yılı başından itibaren uygulamaya konulan bir diğer vergi de, tütün, alkollü içkiler ve diğer
"lüks" mallar üzerine uygulanan tüketim vergisidir (excises). Dış ticaret üzerine konan vergilere gelince, bu tür vergilerden sağlanan hasılat gelenekselolarak bütçe gelirlerinin çok düşük bir oranına
eşit olmuştur. Geçmiş dönemde, Cumhuriyette toplanan tüm gümrük vergileri Birlik bütçesine
aktarılıyordu. Yeni dönemde gümrükler güçlendirilmiş olmakla beraber (halihazırda 42 tane sınır,
26 tane de yurtiçi gümrük kapısı vardır). 1992 yılı başından bu yana gümrük vergisi uygulamasına
geçilmemiştir. Bunun için tarife politikasının gözden geçirilmesi beklenmektedir.
Ukrayna'da son dönemde uygulamaya konulan bir vergi de 1991 yılı Temmuz ayında uygulamaya konulan kişisel gelir vergisidir Ipersonel income tax). Bu vergi, daha önceleri tüm SSCB de
uygulanan vergi rejiminin yerini almıştır. Şu anda 4 vergi dilimi sözkonusudur: % 12, % 15 ve % 20
ve % 30. En yüksek vergi oranı olan % 30, Nisan ayı itibariyle aylık geliri 6600 rublenin üzerinde
olan gelirlere uygulanmaktaydl. Doğaldır ki, enflasyon nedeniyle gelirler arttıkça bu rakam revize
edilmektedir. Asgari ücretin altındaki gelirler vergiye tabi değildir. Bunun yanında emekli aylıkları ve
aile yardımları içinde muafiyetler sözkonusudur.
Yukarıda da ima edildiği gibi, Ukrayna Cumhuriyetinde sosyal güvenlik şemsiyesi, daha ziyade
devlet bütçesi dışındaki fonlar yardımıyla sağlanmaktadır. Dolayısıyla, sosyal güvenlik ağının
genel bütçe içindeki payı bir hayli küçüktür. Fakat 1991 yılında tüketim mallarına yapılan yüksek
oranlı zamları karşılamak amacıyla bu sosyal güvenlikle ilgili ödemelerde yapılan artışlar, sosyal
güvenlik ağının bütçe içindeki payının % 15'Iere yükselmesi sonucunu doğurmuştur. Bütçenin en
büyük harcama kalemi subvansiyonlarıdır. Subvansiyonlar, toplam harcamaların % 50'si gibi
önemli bir oranı temsil etmektedir. Subvansiyonlar, negatif fiyat farkları şeklinde uygulanmaktadır
(yani, üretici ve toptan fiyatlardan daha düşük olan perakende fiyatlar şeklinde ve daha çok et, süt
32
ürünlerine, ekmeğe, diğer temel gıda maddelerine, zarar eden kamu kuruluşlarına ve tarım
sektörüne) verilmektedir.
Bütçe giderlerinin geri kalan kısmı, eğitime ve sağlığa gitmektedir. Buraya ayrıian pay toplam m
yaklaşık % 25'i kadardır (GSYiH'ya oranı ise 1989-1990 döneminde yaklaşık % 7 iken, eğitim
sektöründe gerçekleştirilen ücret artışlarından sonra bu oran 1991 yılında % 10'a yükselmiştir).
Çernobil mağdurlarına bütçeden hala önemli bir payın ayrıldığını da belitmekte yarar vardır. Bu
payın 1992 yılında önemli bir oranda artırılmış olması da ilginçtir.
2.6. Ödemeler Bilançosu (Dış Ticaretin Yapısı)
Ukrayna'nın dış
ticareti gelenekselolarak eski SSCB'yi oluşturan cumhuriyetlere yönelik
1989-1990 döneminde gerek toplam ihracatın gerekse toplam ithalatın % 80'inden fazlası cumhuriyetler arası ticaret olarak gerçekleşmiştir. Ukrayna'nın toplam ticareti, yurtiçi fiyatlarla
ifade edilirse de tahmini dünya fiyatları ile ifade edilirse de devamlı olarak açık vermiştir. Ukrayna
Cumhuriyetinin dış ticareti son yıllarda bir düşüş eğilimine girmiş ve özellikle de 1991 yılında diğer
cumhuriyetlerle, eski COMECON üyelerıyle ve diğer ülkelerle olan ticaret bağlarının ciddi şekilde
kesintiye uğradığına tanık olunmuştur.
olmuştur.
Eski SSCB'nin ekonomik yapılanışının son derecede merkeziyetçi bir nitelik taşımasının doğal
bir sonucu olarak, Ukrayna'nın uluslararası sermaye hareketleri içinde doğrudan yer almadığı ve
uluslararası sermaye piyasasında borç-alacak ilişkileri içine girmediği görülmektedir. Ukrayna
Cumhuriyeti ile ilgili olarak kayıtlara geçen yegane uluslararası sermaye işlemi ortak girişimlere
(joint ventures) yapılan yabancı yatırımlara ilişkindir- ki bunun da 1991 yılı başı itibariyle 100-200
milyon dolarlık bir meblağa ulaştığı tahmin edilmektedir.
Burada "tahmin edilmektedir" ifadesini vurgulamak gerekir. Çünkü, diğer cumhuriyetlerde
gibi Ukrayna Cumhuriyetinde de gerek üretime gerekse dış ticarete ilişkin istatistiki veriler
henüz eksiksiz ve sağlıklı olmaktan bir hayli uzaktır. Hizmet ticaretine veya sermaye hesabı
işlemlerine ait veri bulmak mümkün olamamaktadır. Mal ticaretine ilişkin veriler mevcutsa da bunların yorumlanmasında dikkatli olunması gerektiğini unutmamak gerekir. Bu tür ticaret verilerine
ilişkin ilk sorun "değerlendirme"ye ilişkindir. Ayrıca, veriler, Moskova bağlantılı dış ticaret örgütleri
aracılığı ile gerçekleştirilen ticaret yanında savunmaya ilişkin ihracat ve ithalatı da içermemektedir.
Bunun yanında istatistiklerin yalnızca resmi kuruluşlarca gerçekleştirilen ticarete ilişkin olması da
üçüncü bir sakıncayı yaratmaktadır.
olduğu
Mal ticareti ile ilgili olarak ulaşılabilen bilgiler, gerek cumhuriyetler arası ve gerekse diğer
ülkelerle olan dış ticaretin, (tahmini) dünya fiyatları ile ifade edildiğinde, bir açık verdiğini ve bu
açığın 1988 yılından başlayarak giderek arttığını göstermektedir. Aşağıdaki tabloda görÜldüğü gibi
bu açık 1990 yılında 7,5 milyar valuta rubleye (yaklaşık $ 12 milyar) ulaşmıştır. Maalesef 1991
yılına ait hiç bir elde edilememiştir. Edinilebilen bilgiler, ikili anlaşmalar çerçevesinde
gerçekleştirilen ticaret dahil dış ticaretin büyük ısmının esas olarak barter (trampa) ticaret olarak
gerçekleştirildiği şeklindedir.
Aşağıdaki tabloda yurtiçi ve dünya fiyatları ile yer alan rakamlar dikkatle incelendiğinde şöyle
bir yorum yapmak mümkündür. Dış ticarette uygulanan kurlar gerçekçi değildir ve bu kurlar gerek
ihracatta gerekse ithalatta gizli subvansiyonların varlığına işaret etmektedir. ihracat açısından bu
subvansiyonlar, mevcut ticari kurlarda rekabet gücünün olmadığı anlamına gelmektedir. Tablodaki
rakamlar, ayrıca, subvansiyonlar kaldırıldıkça ve fiyat liberalizasyonunda mesafe kaydedildikçe,
göreli fiyatların ne oranda değişime uğramak zorunda kalacağı konusunda da ipuçları vermektedir.
33
TABLO: 30
Ticaret Göstergelerine ilişkin Özet Bilgiler
1987
1988
1989
1990
1991
(Milyon ruble olarak)
i. Yurtiçi fiyatlarla ticaret
Toplam ticaret dengesi
ihracat
ithalat
Dış ticaret dengesi
ihracat
ithalat
Cumhuriyetlerarası ticaret dengesi
ihracat
ithalat
ii. Dünya fiyatlarıyla ticaret
Toplam ticaret dengesi
ihracat
ithalat
Dış ticaret dengesi
ihracat
ithalat
Cumhuriyetlerarası ticaret dengesi
ihracat
ithalat
-6.2
44.0
50.2
-7.7
6.3
14.0
1.6
37.7
36.2
-2.9
46.9
49.9
-6.6
6.9
13.4
3.6
40.1
36.4
-6.5
48.1
54.5
-7.0
7.6
14.6
0.5
40.5
40.0
-8.1
45.7
53.8
-7.8
7.3
15.1
-0.3
38.1
38.7
-5.9
43.3
49.2
-2.1
6.9
9.1
-3.7
36.4
40.1
-3.0
44.4
47.4
-1.4
7.5
8.9
-1.6
36.9
38.5
-5.6
47.8
53.5
-0.5
8.7
9.2
-5.1
39.1
44.2
-7.5
44.0
51.5
-1 .5
7.8
9.3
-6.0
36.2
42.2
-12.1
51.0
63.1
(GSYiH'nin % si olarak)
iii. Ticaret Oranları
Toplam ihracat
Toplam ithalat
Dış ihracat
Dış ithalat
Cumhuriyetlerarası
ihracat
ithalat
Memorandum Kalemleri
ABD Dolarına göre kur
Valuta ruble
Piyasa kuru
GSYiH (Milyar ruble)
Cumhuriyetlerarası
31.8
36.1
5.1
6.7
26.7
29.4
31.2
33.3
5.3
6.3
25.9
27.1
31.0
34.7
5.6
6.0
25.4
28.7
26.7
31.3
4.8
5.6
22.0
25.6
0.58
0.61
136.3
142.2
0.61
6.22
154.1
1.67
5.56
164.8
Kaynak: Ukraynalı yetkililer ve Ukrayna Eximbank'ı
(Economic Review: Ukraine, IMF, Washington D.C., Nisan 1992)
34
1.72
90.00
234.0
3. DIŞ TicARET:
3.1. Genel
Dış
Ticaret:
Bundan önceki bölümün sonunda Ukrayna Cumhuriyeti'nin dış ticaretinn yapısını elde edebildiğimiz veriler çerçevesinde genel çizgileri ile incelemiştik. Aşağıdaki satırlarda ise, Ukrayna Cumhuriyetinin diğer cumhuriyetlerle olan ticari ilişkileri ile, eski hali ile SSCB bugünkü hali ile BDT
cumhuriyetleri dışındaki dış dünya ile olan ticari ilişkilerini yine elde edilebilen veriler çerçevesinde
daha ayrıntılı bir şekilde değerlendirmeye çalışacağız. Hemen hatırlatalım ki, bundan önceki veriler
gibi aşağıdaki veriler de esas olarak SSCB dönem ne ait verilerdir ve bu bakımdan cumhuriyetlerin
SSCB içindeki ağırlığı konusunda bir fikir vermektedir. Cumhuriyetlerin bağımsızlıklarını kazanmalarından sonra, bu verilerin, cumhuriyetlerin bugünkü konum ve güçleri konusunda ne derece
sağlıklı bilgi verdikleri konusu tartışmaya açıktır., Tablolardaki rakamlar değerlendirilirken konunun
bu yönünün akılda bulundurulmasında kuşkusuz yarar vardır.
Eski SSCB'de gayrisafi yurtiçi hasıla (GSYiH) rakamları sadece SSCB düzeyinde vardır. Cumhuriyetler için ayrı GSYiH rakamları yoktur. SSCB için olan rakamlar da katma değer cinsindendir.
Aşağıda yer alan tabloda, yaratılan katma değere göre cumhuriyetlerin dış ticaret dengeleri, 1988
yılı için ve yurtiçi fiyatları cinsinden verilmektedir. Tabloda görüldüğü gibi, 1988 yılında Ukrayna
Cumhuriyetinde üretilen net maddi ürünün (NMÜ) % 39, 1'i Topluluğu oluşturan diğer cumhuriyetIere ihraç edilirken, % 6,7'si Topluluk dışına ihraç edilmiştir. Bir diğer deyişle Ukrayna Cumhuriyeti,
üretilen net maddi ürünün % 45,8'ikni ihraç etmiş, geri kalan % 54,2'sini ise yurtiçinde tüketmiştir.
Olaya dış ticaret dengesi açısından bakıldığında ise, Ukrayna Cumhuriyeti, Cumhuriyetlerarası ticareUe, NMÜ'nün % 3,5'i oranında bir ticaret fazlası verirken yurtdışı ticarette NMÜ'nün % 6,4'ü
oranında bir ticaret bilançosu açığı vermiştir. Bu durumda, 1988 yılında, Ukrayna Cumhuriyetinin ticaret bilançosu açığının üretilen NMÜ'ne oranı % 2,9 olmuştur. Dış ticaret rakamları, "üretken olmayan" hizmetleri kapsamamaktadır.
Yaratılan
Katma
Değere
TABLO: 31
Göre Cumhuriyetlerin Dış Ticaret Dengeleri, 1988
(Yurtiçi Fiyatlarıyla)
Dış
ihracat
Cumhuriyetler
Cumhuriyetler
Arası
SSCB
SSCB
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Azerbaycan
Kazakistan
Türkmenistan
Özbekistan
Tacikistan
Kırgızistan
Yurtdışı
Toplam
7.5
8.6
6.7
3.7
3.0
4.2
7.4
6.9
1.2
36.8
26.5
45.8
62.3
33.8
54.9
50.5
48.7
51.4
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, 1991, Vol. 1 s. 225.
35
Yurtdışı
Arası
(GSYiH'nin %'si olarak)
5.4
26.5
21.1
(NMÜ'nün %'si olarak)
29.3
18.0
39.1
58.7
30.9
50.7
43.2
41.8
50.2
Ticaret Dengesi
Toplam
(GSYiH'nin %'si olarak)
-5.8
-5.8
(NMÜ'nün %'si olarak)
0.1
3.5
19.2
-19.9
-2.0
-8.0
-20.8
-8.7
-8.0
-8.7
-6.4
-9.1
-7.1
-3.9
-0.8
-2.8
-14.3
-8.0
-8.6
-2.9
10.2
-27.0
-6.0
-8.9
-23.7
-23.1
Olaya dış ticaret dengesi açısından bakıldığında, 1988 yılında yalnızca Beyaz Rusya ve Azerbaycan bir fazla vermiş, diğer tüm cumhuriyetler 1988 yılını dış ticaret dengesi açığı ile kapatmıştır.
Yukarıdaki Tabloda yer alan olguya, oranlar cinsinden değil de değerler cinsinden baktığı­
mızda,
durum
aşağıdaki
Tabloda
gösterildiği
Dış
Yurtiçi
gibidir.
TABLO: 32
Ticaret Dengeleri, 1987
(Milyar Ruble)
Fiyatlarıyla*
Dünya
Cumhuriyetler
Arası
SSCB
Rusya Federasyonu
Ukrayna
Gürcistan
Azerbaycan
Kazakistan
Türkmenistan
Özbekistan
Tacikistan
Kırgızistan
3.6
1.6
0.6
2.0
-5.4
-0.3
-3.9
-1.1
-0.5
Fiyatlarıyla*
Cumhuriyetler
Yurtdışı
Toplam
-50.4
-32.4
-7.7
-0.9
-0.8
-2.1
-0.2
-0.1
-0.1
-0.7
-50.4
-28.8
-6.2
-0.3
1.2
-7.5
-0.5
-4.0
-1.2
-1.2
Arası
28.5
-3.9
-1.5
0.2
-6.6
-4.5
-1.4
-1.0
Yurtdışı
Toplam
7.7
12.8
-1.5
-0.2
-0.3
-1.1
-0.1
-0.1
-0.1
-0.4
7.7
41.3
-5.4
-1.8
-0.1
-7.7
-0.1
-4.4
-1.3
-1.4
Kaynak: A Study of the Soviet Economy, IMF, 1991, Vol. 1 s. 225.
Yukarıdaki
tabloda görüldüğü gibi 1987 yılında Ukrayna Cumhuriyeti, diğer cumhuriyetlerle
olan ticari ilişkilerinde yurtiçi fiyatlarıyla 1,6 milyar ruble değerinde bir fazla vermiş, yurtdışı ticaret
dengesi ise 7,7 milya ruble açık vermiştir. Dünya fiyatları ile ifade edildiğinde bu 'dengelerin her iksinin de açık vermiş olması bunun yanında, yurtiçi fiyatlarla ifade edildiğinde daha büyük olan
yurtdışı ticaret açığının dünya fiyatları ile ifade edildiğinde büyük oranda düşüş göstermesi, buna
karşın yurtiçi fiyatlarla fazla veren ticaret bilançosunun dünya fiyatlarıyla ifade edildiğinde bir açığa
dönüşmesi ve ruble cinsinden değerinin büyümesi ilginçtir ve sanırız SSCB'de uygulanan fiyatlandırma sisteminin neden olduğu çarpıklığın ilginç bir örneğini oluşturmaktadır. Tablonun alındığı
kaynakta tabloda kullanıin değerlendirme yöntemi ve uygulanan kur ile ilgili yeterli bilgi verilmediği
için bu konuda daha sağlıklı bir yorum yapmak mümkün olamamaktadır.
* Ticaret değerlerini dünya fiyatları cinsinden tahmin edebilmek amacıyla, 1987-1989
dönemine ait cumhuriyetlerarası ve dış ticaret verileri Goskomstat (Moskova) tarafından şu şekilde
revize edilmiştir: Ekonomideki 3000 altbranşın her birinin ihracat ve ithalatının döviz cinsinden ortalama fiyatları, resmi kur ($ 1= ruble 1,8) üzerinden rubleye dönüştürülmütür. Daha sonra, bu
şekilde elde edilen ruble cinsinden fiyatın, sözkonusu branşın ortalama yurtiçi fiyatına oranı bir katsayı olarak alınmıştır. Bu şekilde elde edilen katsayı, tüm cumhuriyetlerde, yurtiçi fiyatlarla ölçülen
dış ticarete ve cumhuriyetlerarası ticarete tekdüze bir şekilde uygulanmış ve ticaretin dünya fiyatları ile ifadesi bu şekilde gerçekleştirilmiştir (Economic Review: Ukraine, IMF, Nisan 1992, s.42).
36
3.2. ihracat-ithalat:
Yukarıdaki satırlarda
meye
çalıştık.
açılarından
Ukrayna Cumhuriyeti'nin dış ticaretini genel nitelikleri açısından inceleise aynı konuya ihracat, ithalat ve dış ticaret dengesi
bir şekilde yaklaşmaya çalışacağız.
Aşağıdaki satırlarda
daha
ayrıntılı
Askeri teçhizatı gözönüne almazsak, Ukrayna'nın eski SSCB Cumhuriyetlerine ihracatının ana
kalemlerinin demir cevheri içeri n ve içermeyen madelerden, makinelerden ve diğer metal
eşyalardan, gıda maddelerinden, rafine edilmiş yağlı ürünlerden ve bazı tüketim maddelerinden
oluştuğunu görürüz. ithalatın da bu ürülerle bağlantılı olduğunu ve esas olarak ham petrol,
gübreler ve bitkisel koruma ilaçlarından oluştuğunu görmekteyiz. Ukaynanın dünyanın geri kalan
kısmı ile olan ticaretinde ise ihracat kalemlerini esas olarak elektrik ve kömürün, metal cevherlerinin ve eski COMECON üyelerine yaptığı benzer ürünlerin oluşturduğunu, buralardan yaptığı temel
ithalatın ise sermaye ve tüketim malları olduğunu görmekteyiz.
SSCB'nin çözülmesinden sonra bağımsızlıklarını kazanan diğer cumhuriyetlerde olduğu gibi
Ukrayna Cumhuriyetinde de dış ticarete ilişkin güncel verileri bulmak maalesef henüz mümkün olamamaktadır. Eldeki en son veriler 1990 yılına veya en iyi bir olasılıkla 1991 yılı tahminlerine
ilişkindir. Bu durum ise, kuşkusuz bugüne ilişkin sağlıklı değerlendirmeler yapılabilmesini bir hayli
güçlendirmektedir.
1988 yılına ait veriler incelendiğinde, Ukrayna'da ihracatın üretime oranının % 16 olduğunu,
yani ukrayna'nın toplam üretiminin % 16'sını diğer cumhuriyetlere ve dış dünyaya ihraç ettiği
görmekteyiz. Aynı yıl toplam ithalatın toplam tüketim içindeki oranının ise % 17 olduğu
görülmektedir. Bir diğer deyişle, 1988 yılında Ukrayna, toplam tüketiminin % 17'sini diğer cumhuriyetlerden ve dış dünyadan yaptığı ithalatla karşılamıştır.
Yine 1989 yılı verilere baktığımızda, Ukrayna'nıntoplam ithalatının 49,9 m~yar ruble olduğunu,
bunun 36,4 milyar rublesinin diğer cumhuriyetlerden yapıan ithalat oludğunu, geri kalan kısmının
ise yabancı ülkelerden karşılandığını görüyoruz. Aynı yıl Ukrayna'nın toplam ihracatı 46,94 milyar
ruble olmuş, bunun 40,06 milyar rublesi diğer cumhuriyetlere, 6,88 milyar rublesi de yabancı
ülkelere gitmiştir. Bu rakamlar, Ukrayna'nın toplam dış ticaretinin 1988 yılında bir açık verdiğini, bu
açığın esas olarak yabancı ülkelerle yapılan ticaretten kaynaklandığını göstermektedir.
Toplam ithalat ve ihracat değerlerini yukarıda olduğu gibi yurtiçi fiyatlarıyla değil de dünya fiyatları ile ifade ettiğimizde, 1988 yılına ait toplam ithalatın 47,4 milyar ruble, toplam ihracatın ise 44,5
milyar ruble olduğu, bir diğer ifade ile, gerek ithalat değerinin gerekse ihracat değerinin dünya fiyatları ile ifade edildiğinde bir miktar daha düşük olduğu görülmektedir. Fakat hangi fiyatlarla ifade
edilirse edilsin, Ukrayna'nın ihracat-ithalat dengesinin (dış ticaret dengesinin) 1988 yılında bir açık
verdiği açıktır.
Ukrayna'nın dış
durumu
aşağıdaki
ticaretinin yapısına ulaşılabilen 1989 ve 1990 yılı verileri
tablodaki gibi olduğu görülmektedir.
37
ışığında baktığmızıda
TABLO: 33
Ukrayna'da Dış Ticaret'in Yapısı
(Toplam Yüzdesi Olarak)
Toplam ihracat
Yabancı ülkelere ihracat
Elektrik enerjisi
Petrol ve gaz sanayisi
Kömür sanayii
Metalurji
Makinalar ve metal işleme
Diğer
Cumhuriyetler arası ihracat
Elektrik enerjisi
Petrol ve gaz sanayisi
Kömür sanayii
Metalurji
Makinalar ve metal işleme
1989
1990
100.0
18.2
1.7
1.7
1.0
4.6
6.7
2.5
81.8
0.4
1.3
100.0
17.7
1.8
1.4
0.9
4.1
6.8
2.7
82.3
0.7
1.8
0.5
19.8
39.3
20.2
0.6
18.4
42.3
18.8
Diğer (1)
Toplam ithalat
Yabancı ülkelere ihracat
Elektrik enerjisi
Petrol ve gaz sanayisi
Kömür sanayii
Metalurji
Makinalar ve metal işleme
100.0
17.2
0.2
0.2
1.3
6.6
9.0
82.8
Diğer
Cumhuriyetler arası ihracat
Elektrik enerjisi
Petrol ve gaz sanayisi
Kömür sanayii
Metalurji
Makinalar ve metal işleme
Diğer (2)
100.0
18.1
0.2
0.2
0.8
8.3
8.5
81.9
0.6
0.6
19.9
·21.0
0.6
0.6
11.0
33.3
17.4
12.0
29.5
18.3
Kaynak: Economic Review: Ukraine, IMF, Nisan 1992)
1. Esas olarak petrokimya ve gıda sanayii
2. Esas olarak kimyasal maddeler ve hafif sanayi
Yukarıdaki
tablo incelendiğinde 1989 yılında Ukrayna'nın toplam ihracatının % 18,2'si yabancı
ülkelere giderken ihracatın % 81,2'si diğer cumhuriyetlere yönelik olmuştur. 1990 yılında diğer
cumhuriyetlere yapıla ihracat artarken yabancı ülkelere yapılan ihracat gerilemiştir. Tabloda dikkati
çeken bir nokta, diğer cumhuriyetlerin ve yabancı ülkelerin toplam ithalat içindeki payları, toplam
ihracat içindeki payları ile son derece yakın bir paralellik göstermektedir. 1990 yılına ait verilere
oranlar cinsinden değil de değerler cinsinden bakıldığında durumun aşağıdaki tablodaki gibi
olduğu görülmektedir.
38
TABLO: 34
Ukrayna'da Dış Ticaret'in Yapısı, 1990
(Toplam Yüzdesi Olarak)
Yurtiçi Fiyatlarıyla
ihracat ithalat Denge
Toplam Ticaret
Sanayi
Elektrik enerjisi
Petrol ve gaz sanayii
Kömür sanayii
Ferro metalurji
Nonferro metalurji
Kimyevi mad. ve petrokim.
Makineler ve metal işleme
Kereste, ağaç işI. ve kağıt
inşaat malzemeleri
Hafif sanayi
Gıda sanayii
Diğer
Tarım
Diğer faaliyet türleri
Maddi üretim yapan
sektörlerin toplamı
Yabancı ülkeler
Sanayi
Elektrik enerjisi
Petrol ve gaz sanayii
Kömür sanayii
Ferro metalurji
Nonferro metalurji
Kimyevi mad. ve petrokim.
Makineler ve metal işleme
Kereste, ağaç işI. ve kağıt
inşaat malzemeleri
Hafif sanayi
Gıda sanayii
Diğer
Tarım
Maddi üretim yapan
sektörlerin toplamı
Dünya Fiyatlarıyla
ihracat ithalat Denge
43.5
0.7
0.6
0.7
7.6
0.9
3.9
17.9
0.4
0.6
2.3
6.7
1.1
1.7
0.6
51.7
0.2
3.9
0.4
2.7
2.1
5.7
18.7
1.9
0.5
9.7
4.0
1.8
1.4
0.7
-8.1
0.5
-3.2
0.3
4.9
-1.2
-1.8
-0.9
-1.4
0.1
-7.4
2.6
-0.7
0.2
-0.2
42.6
1.0
1.4
0.6
9.0
1.5
3.3
20.3
0.3
0.6
0.8
3.0
0.7
0.8
0.6
50.0
0.3
10.9
0.4
3.1
3.5
4.6
19.4
1.3
0.5
2.9
2.2
0.9
0.7
0.8
-7.4
0.7
-9.5
0.3
5.9
-2.0
-1.3
0.9
-1.0
0.1
-2.1
0.8
-0.2
0.1
-0.2
45.7
53.8
-8.1
44.0
51.5
-7.5
7.1
0.5
0.3
0.5
1.6
14.2
7.7
0.8
0.6
0.4
1.7
0.1
0.7
3.0
, 8.9
0.1
0.1
-1.2
0.8
0.5
0.3
1.4
7.8
0.9
2.4
0.1
0.1
0.1
0.2
0.1
1.3
5.0
0.4
0.2
0.5
0.2
0.1
4.1
2.3
0.4
0.9
-7.1
0.5
0.2
0.4
1.3
-0.1
-0.5
-2.6
-0.3
-0.1
-4.0
-1.7
-0.3
-0.8
7.3
15.1
-7.8
39
0.·1
0.2
0.1
0.3
0.1
1.0
4.3
0.3
0.1
1.0
1.5
0.1
0.4
9.3
-0.3
-1.3
-0.2
-1.0
-1.3
-0.4
-1.5
Yurtiçi Fiyatlarıyla
ihracat ithalat Denge
Cumhuriyetlerarası
Ticaret
Sanayi
Elektrik enerjisi
Petrol ve gaz sanayii
Kömür sanayii
Ferro metalurji
Nonferro metalurji
Kimyevi mad. ve petrokim.
Makineler ve metal işleme
Kereste, ağaç işI. ve kağıt
inşaat malzemeleri
Hafif sanayi
Gıda sanayii
Diğer
Tarım
Diğer faaliyet türleri
Maddi üretim yapan
sektörlerin toplamı
Kaynak:
Ukraynalı
Dünya Fiyatlarıyla
ihracat ithalat Denge
36.5
0.2
0.3
0.2
6.1
0.9
3.1
15.5
0.4
0.6
2.2
6.1
1.0 .
1.5
0.4
37.5
0.2
3.8
0.3
2.5
2.0
4.4
13.7
1.5
0.4
5.6
1.8
1.4
0.5
0.7
38.4
38.7
-1.0
-3.5
-0.1
3.6
-1.2
-1.3
1.8
-1.1
0.2
-3.4
4.4
-0.4
1.0
-0.3
34.9
0.3
0.8
0.2
7.3
1.4
2.6
17.3
0.3
0.6
0.7
2.8
0.6
0.7
0.5
41.2
0.3
10.8
0.3
2.8
3.4
3.6
15.2
1.1
0.4
1.8
0.7
0.8
0.2
0.8
-10.0
-0.1
4.5
-1.9
-1.0
2.2
-0.8
0.1
-1.1
2.1
-0.2
0.5
-0.3
-0.3
36.2
42.2
-6.0
-6.2
yetkililer (Economic Review: Ukraine, IMF, Nisan, 1991)
Yukarıda
tabloda görüldüğü gibi, yurtiçi fiyatlarla ifade edildiğinde 1990 yılında toplam sınai ihracat 43,5 milyar ruble iken toplam sınai ithalat 41,7 milyar ruble olarak gerçekleşmiş ve böylece
sınai dış ticaret bilançosu 8,1 milyar ruble açık vermiştir. Tabloda görüldüğü gibi tarımsal ithalat ve
ihracatın toplam dış ticaret içindeki yeri bir hayli düşüktür. Tabloda dikkati çeken bir diğer nokta da,
makina ve metal işleme sanayinin gerek ihracat gerekse ithalat içinde önemli bir paya sahip
olmasıdır. Bu sanayi dalında itcaret dengesi, ulusal fiyatlarla ifade edildiğinde bir miktar açık verirken, dünya fiyatları ile ifade edildiğinde bu açığın bir ihracat fazlasına dönüştüğü görülmektedir.
Tablodan izlenebileceği gibi bu sanayi dalında ticaretin önemli bir kısmı diğer cumhuriyetlerle
gerçekleştirilmekte, dış dünya ile ticaretin payı göreli olarak düşük kalmaktadır. Bu alanda dış
dünyaya yapılan ihracat, bu ülkelerden gerçekleştirilen ithalatın yaklaşık yarısı kadardır. Toplam ticaret içinde ikinci ağırlığa sahip sanayi kolu gıda sanayiidir. Bu dalda Ukrayna'nın ticaret bilançosu
fazla vermekte ve bu alandaki ticaretin daha çok diğer cumhuriyetlere yönelik olduğu görülmektedir.
Ukrayna'nın dış
ticaretine ihracata ve ithalata konu olan mallar itibariyle bakacak olursak durumun aşağıdaki tabloda yer aldığı gibi olduğu görülmektedir. Tablo, belli mallarda cumhuriyetlerarası ithalat ve ihracat miktarları yanında, bu malardaki toplam üretim ve toplamtüketim miktarları
ve ihracat-ithalat dengelerini de vermektedir. Tabloda bazı rakamlar değer cinsinden bazı rakamlar
ise miktar cinsinden verilmiştir ve bu bakımdan tablodaki rakamları yorumlarken dikkatli olmak gerekmektedir. Tabloda görüldüğü gibi 1990 yılında "tüm maddeler" gözönüne aındığında ihracatithalat (ticaret) dengesi açık vermiştir. Bu açık esas olarak sanayi ürünleri ticaretindeki açıktan kaynaklanmış, tarım ürünleri ticaretinden sağlanan fazla bu açığı kapatmaya yetmemiştir. Tablo, 1990
yılında eveşyaları ticaretinde de Ukrayna'nın bir ticaret fazlası verdiğini göstermektedir.
40
Diğer
TABLO: 35
Ukrayna'da Başlıca Maddeler itibariyle Üretim,
Cumhiyetiere Ticaret ve Tüketim Miktarları (1990
Cumhuriyetlerarası
Üretim
Bütün maddeler, milyon ruble
ürünler, milyon ruble
Et, bin ton
Süt ve ürün, bin ton
Yumurta, milyon adet
Un, bin adet
Arpa, bin ton
Makarna. bin ton
Şeker, bin ton
Ekmekçilik Ürün, bin ton
Balık, bin ton
Balık konserve, bin ton
Margarin, bin ton
Ayçiçek Yağı, bin ton
Sebze Konserve
Meyve Konserve
Patates, bin ton
Sebze, bin ton
Meyve, üzüm dahil, bin ton
Sanayi ürünleri, milyon ruble
Hafif sanayi ürün, milyon ruble
Pamuk kumaş, milyon mt.
Yün Kumaş, milyon mt.
ipek kumaş, milyon mt.
Hazır giyim, milyon ruble
Trikotaj, milyon adet
Çorap, milyon çift
Deri giyim, milyon adet
Eveşyaları, milyon ruble
Mobilya, milyon ruble
Buzdolabı, bin adet
Çamaşır Makinası, bin adet
Televizyon, bin adet
Radyo-teyp, bin adet
Porselen ürün, milyon ruble
Cam ve mutfak eşy. milyon ruble
Bisiklet+motor, bin adet
Tarımsal
ihracat
67296.2
37776.6
2320.5
18087.3
9236.8
7200.0
873.8
360.4
6704.1
1107.9
587.6
327.5
288.5
945.6
741.1
965.3
2220.4
4177.8
1891.0
29519.6
13968.4
590.4
52.7
190.7
4723.6
397.1
440.0
192.7
10349.9
1944.5
902.8
787.5
3773.8
777.4
329.6
173.2
932.9
ithalat
12332.3 14046.2
6275.2 1772.9
315.6
25.3
1664.0
81.9
1020.2
42.4
165.5
11.5
93.0
118.4
29.2
1.0
3436.6
110.9
0.5
233.4
500.2
70.8
431.5
44.8
0.4
487.8
46.8
271.4
17.5
164.6
66.4
88.9
15.6
264.3
92.7
159.9
14.7
6057.2 12273.3
1181.3 5524.0
86.2
935.8
41.7
4.4
63.0
130.6
158.4
496.3
1.8
35.7
25.6
39.8
23.8
14.7
3619.3 3228.4
93.7
166.4
269.6
277.8
26.8
240.3
2097.5
208.8
734.9
371.0
94.5
23.8
31.8
56.1
493.2
650.7
yılı)
Tüketim
ihr.-ith.
Üret+(ihr-ith)
-1713.9
+4502.3
-290.3
+1582.1
+977.8
+154.0
-25.4
+28.2
+3436.6
+110.4
-266.8
-360.7
+44.4
+441.0
253.9
+98.2
+73.3
+171.6
+145.2
-6216.2
-4342.6
-849.6
-37.3
-67.5
-337.9
-33.9
-14.2
+9.1
+290.9
-72.7
-8.2
-213.5
-1888.8
-363.9
+70.7
-24.3
-157.5
69010.1
33274.3
2030.2
16505.2
8259.0
7046.0
899.2
332.2
3267.5
997.5
854.4
688.2
244.1
504.6
487.2
867.1
2147.1
4006.2
1745.9
35735.8
18311.0
1440.0
90.0
258.2
5061.5
431.0
454.2
183.6
10059.0
2017.2
911.0
1001.0
1141.3
258.9
197.5
1090.4
Aşağıda yer alan tabloda 1990 yılında Ukrayna'da başlıca maddelerin ihracat ve ithalat miktarile ihracat-ithalat dengelerini ve ithalat/tüketim ve ihracat/üretim oranlarını vermektedir. Buna
göre 1990 yılında Ukrayna 7619 bin m3 kereste ithal etmiş, 8 bin m3 kereste ihraç etmiş ve bu
alandaki ticaret dengesi 7601 bin m3 açık vermiştir. Aynı yıı toplam kereste tüketimin % 49'u ithal
kereste ile karşılanmış, toplam kereste üretiminin ise çok cüzi bir kısmı (% 0,2'si) yabancı ülkelere
ihraç edilmiştir. Tablo, diğer cumhuriyetlere yapılan kereste ihracatın yabancı ülkelere yapılan kereste ihracatından daha fazla olduğunu da göstermektedir.
ları
41
Diğer
Cumhur.
Başlıca
Maddeler
ithalat
Kereste, bin m3
Çimento, bin ton
Kimyasal gübre, bin ton
Plastik maddeler, bin ton
Oto lastiği, bin adet
Dikiş makinaları, bin adet
Tarım makinası, adet
Hadde makinası, adet
Aydınlatma malzemeleri, milyon rbl.
Hizmet .sektörü için mak. ekip. "
Traktör, adet
Otomobil, adet
Metalurji mak. adet
Kamyon adet
Hadde mam. bin ton
Kömür, bin ton
3.3. Türkiye· Ukrayna
Dış
7619
941
2270
319
6234
3929
8962
4513
102.4
62.3
50355
115148
15263
112042
5511.2
18927.8
Satılan
ihracat
18
2681
538
221
7703
6587
8
112
1434
23
291
316
7603
28.1
98.8
57142
104688
23073
21477
15275.4
9116.5
649
0.4
0.1
9805
6239
1669
2843
2737.1
10919.6
ith/Tük. ihr/Üre.
%
%
ihr-ith
49
3
45
35
68
58
100
63
88
56
56
71
56
97
21
15
0.2
12
11
27
69
69
70
65
66
54
67
62
78
40
6
-7601
2040
-1732
-98
1469
2658
-8962
3090
-74.3
36.5
6787
-10460
7810
-90565
9764.2
-9811.3
Ticareti
Türkiye-Ukrayna dış ticareti geçmiş yıllar itibariyle incelenirken doğalolarak SSCB dış ticareti
içinde düşünülmelidir. Bu sebepten iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi ve mal çeşitliliği SSCB
bütününde oluşmuştur.
Ukrayna bağımsızlığını ilan ettikten sonra Türkiye ile dış ticaretinin nasıl bu hedef izleyeceği
önümüzdeki yıllarda belli olacaktır. 1992 yılını ilk altı ayında Türkiye'in Ukrayan'ya ihracatı 8 milyon
905 bin 961 dolar olmuş, aynı dönemde ithalatı 21 milyon 492 bin 556 olarak gerçekleşmiştir.
ihracatmız genelolarak gıda maddele ve tekel ürünleri üzerinde yoğunlaşırken, ithalatımız
çeşitli
hammaddeler ağırlıklı olarak
bulunmaktadır.
42
TABLO: 36
TÜRKiYE'NiN UKRAYNA'YA iHRACATıNDA BELli BAŞlı ÜRÜNLER
(1992 - ilk altı ay - 5000 $ ve üstü)
MalınAdı
iSTPOZ
10019031
Ekmeklik buğday:
10030029
Diğer
11010011
Buğdqy
Ölçü
diğerleri
arpalar: tohumluk olmayan
unu
12060010 Ayçiçeği Tohumu: tohumluk
15171090 Margarip: sıvı olmayan, katı süt yağı oranı % 15
17019911 Şeker: Beyaz, kristal
18063210 Kakao müstahzarları: doldurulmamış, ilaveli ağırlıklı
18069021 Diğer çikolatalı mamüller: doldurulmuş
19021929· Makarna: ekmek buğday un-imiği içeren pişirilmemiş
~
c.u
22021012
Meyvalı
14102359
1,103,124,98
Kg
2502000
189975
5,851,086,753
2,675,116,450
4,507,603,914
716,358,00
359,933,99
303,6Ei9,98
239,612,92
Kg
Kg
Kg
2 Kg
KG
KG
1651590
KG
KG-ADET
KG-ADET
8,283,971,878
1,981,895,390
_1 ,620,f',1~,266
" 360,422,568
120698
26137
15000
5000
20240
39232921 Polivinil klorürden çanta, torba külah vb.
40111012 Çelik kuşaklı radyal binek oto dış lastikleri
40131011 )<auçuktan oto iç lastikleri
42022111 'Dış yüzleri tabii deri-köseleden el çantaları
(Dolar)
Kg
KG
hijyenik eşya
Değer
444,983,99
diğer
Plastikten su deposu, bide benzeri
(TL)
3,077,126,657
levha, yaprak film folyo vb.
39229029
Değer
5855061
8000
19500
7000
22021013
39219076
Miktar 2
Kg
LT
LT
KG
gazozlar
Kolalı gazozlar
Polivinil klorürden
diğer
Miktar 1
..,;..'"
,:-
49,010;298
44,809,416"'1.
88,996,479
206,193,127
175,552,320
431,086,99
53,7~13,97
7,875,00
7.200.00
14.300.00
30.100.00
32.000.00
142.117.716
20.679.99
14129
1505
1915
1915
351,333,077
29,555,099
KG ADET
235
1000
48,074,123
46.005.97
5,409.98
6,950.00
KG
814
986,965,869
159,62~8.00
KG
5832
5,780,431,661
929,647.98
KG
4217
346,376,077
62,716.00
4
42031011
Tabii deri-köselen kadın kadın giyim eşyası
42031012
Tabii deri-köseleden erkek giyim
54079429
Değişik
55132119
Diğer bezayağı:devamsız poliester pamuk,boyalı en 135cm KG-M
850
10000
61,082,070
10,500.00
61422000
Pamuktan, kadın-kızlar için örme takım giysiler
KG ADET
236
800
39,881,923
6,317.28
61044300
Sentetik elyaftan, kadın-kızlar için örme elbiseler
KG ADET
448
1000
140,509,646
25,720.00
61045311
Sentetik liflerden, kadın-kızlar için örme etekler
KG ADET
740
2000
176,456,515
32,300.00
eşyası
mensucat baskılı, değişik oranda elyaf
TABLO: 36
TÜRKiYE'NiN UKRAYNA'YA iHRACATıNDA BELLi BAŞlı ÜRÜNLER (Devam)
Malın Adı
iSTPOZ
Miktar 1
Miktar 2
Değer
(TL)
Değer
(Dolar)
61083110
Pamuktan
kadın-kızlar
için örme gecelikler
KG-ADET
546
2000
238,693,580
38,000.00
61083120
Pamuktan
kadın-kızlar
için örme pijamalar
KG-ADET
555
2000
38,000.00
61091011
Pamuktan örme
KG-ADET
756
4000
238,693,580
63,011,646
61101021
Yünden erkek-erkek çocuklara örme
KG-ADET
420
630
312,372,312
45,600.00
61101049
KG
YÜ nden kadın kız çocuklara benzer giyim eşyası
Sentetik/suni lif, erkek-erkek çocuk. yakalı, ince örme kazak KG-ADET
KG-ADET
Sentetik/suni lif, kadın-kızlara yakalı, ince örme kazaklar
Sentetik liflerden erkek-erkek çocuklara diğer örme hırkalar KG-ADET
KG
Sentetik/sunilif, erkek-erkek çocuk. diğer benzer giyim eşya
KG-ADET
Pamuktan spor kıyafetleri: Örülmüş
KG-ADET
Sentetik lif kadın-kız çocuk yüzme kıyafeti: kauçuk ip % 5
KG-ADET
Külotlu çorap: Sentetik, tek kat 67 Desteks, diğer
1885
1043
1311
144,680.00
2400
814,729,434
158,646,972
61103011
61103013
.f:>.
.f:>.
Ölçü
tişörtler
hırkalar
29,040.00
10,228.22
57,179.99
29,249.99
124,449.99
15,149.99
100,34.98
1672
1000
4361
117
1190
7000
1500
25488
68,412,482
373,525,856
200,370,397
735,391,612
82,765,207
687,410,893
5023
5100
1,067,867,046
62043390
Pamuktan erkek/çocuk için aorak, rüzgarlık benzeri diğer eş KG-ADET
KG-ADET
Sentetik liflerden diğe kadın, çocuk ceketleri,
964
3000
281,073,922
195,470.90
51,449.99
62045921
Diğer dokumalık
KG-ADET
3212
4194
62064011
Suni/sentetik kadın, çocuk bluzları
KG-ADET
1500
5000
117,150,014
468,456,577
17,514.85
85,749.99
62071112
Pamuktan erkek, çocuk için slipler
KG-ADET
780
29000
40,024,738
5,975.99
62129019
Pantolon askısı, çorap bağı jartiyer vb. parçaları
KG
669
166,168,251
26,700.00
64021900
Spor ayakkabılar: Dış tabanı - yüzü kauçuk - plastik
KG-çiFT
41.890.178
6.262.92
64031900
Diğer
KG-çiFT
2040
7461
343.688.992
51.318.68
64035111
Bileği kapatan, tabanlı kösele, yüzü deri ayakkabı içi<24 cm KG-çiFT
Bileği kapatan, tabanlı kösele, yüzü deri diğer erkek
KG-çiFT
ayakkabı içi<24 cm
KG-M2
Asfalt vb'den çatı, bina yüzünde kuL. eşya: mesnedi diğer
KG-M2
Diğer cilalı sırlı seramikten diğer küpler vb.
61103021
61103029
61121100
61124190
61151290
62019219
64039121
68071019
69089079
maddelerden
kadın,
spor ayakkabıları: Yüzü deri
çocuk etekleri
2622
2160
9,851.84
430
1000
74.682.360
12.000.00
5000
16407
9000
152.446.950
22.500.00
512
4716
103.661.771
18.486.99
164.121.015
26.737.78
60225
TABLO: 36
TÜRKiYE'NiN UKRAYNA'YA iHRACATıNDA BELli BAŞlı ÜRÜNLER (Devam)
MalınAdı
iSTPOZ
~
ol
73089041
Demirlçelikten diğer inşaat aksam i
73218111
Demirlçelik gaz
76071112
Alüminyum mesnetsiz
76101000
Alüminyum
84172090
Ekmek, pasta, bisküvi için
84182131
yakıtıı, yanmış
KG
çıkışlı
Miktar 2
44282
(TL)
Değer
(Dolar)
827.678.340
148.6~77.49
93.352.950
15.000.00
KG
KG
5619
252.633.774
37.798.99
6974
364.419.360
55.8'76.00
KG-ADET
6600
2
372.988.906
62.834.00
KG-ADET
KG-ADET
7488
156
84371010
Ev tipi kompresörlü çeşitli buzdolabı: hacım<250 lt.
Değirmencilikte kullanılan hububat vb temizleme mak. cih.
3950
12
189.051.751
232.172.743
61.044.00
39.112.00
84381010
Ekmek, pasta, bisküvi imali için makina-cihazlar
KG-ADET
8380
21
562.117.823
92.262.28
84522900
Diğer dikiş makinaları
KG-ADET
160
3
53.541.072
7.800.00
84741010
Maden cevherini
ayırma, eleme-yıkama makinaları
KG-ADET
36050
1
3.099.239.100
515.000.00
84749090
Maden cevherini
ayırma, eleme-yıkama makinaları
KG
5750
511.524.900
85.000.00
84799099
85088039
Özel fonksiyonlu diğer makinaların diğer aksam-parçaları
KG
KG-ADET
550
190
43.169.520
6
43.191.104
8.000.00
8.003.97
85141010
Ekmek, pasta-bisküvicilik için
KG-ADET
9013
455.947.728
68.719.99
85142011
Sanayide
KG-ADET
3600
5
17
375.000.000
68.480.26
85153911
Jeneratör/rotatif konvertörlü ark kaynağı
KG-ADET
470
2
42.748.617
7.921.99
85299093
Radar, telsiz-uzaktan kumanda
85361029
Diğer
87019014
Tekerlekli yeni ziraat-ormancılık traktörleri:37KWgüç<59KW KG-ADET
87042321
Dizellyarı
90041090
Diğer güneş
94060020
Demir-çelikten prefabrik yapılar
Diğer taşlayıcı
kalınlık<0.021 mm
haddeli,
pencere çerçeveleri,
pervazlar-eşikler
diğer fırınlar:
elektriksiz
- bileyiciler
kullanılan
rezistanlı
endüksiyon
elektrik devreleri
ocak fırınlar
ocak-fırınları
cihazı,
makina-cihazları
plastik kabin vb.par.
techizatı
dizel yeni damperler: taşıma kapasitesi>20 ton
gözlükleri
Genel Toplam
26
Değer
2131
kapı,
soba vb.
Miktar 1
KG-ADET
şeritler:
gaz
Ölçü
KG
3152
188.218.073
27.673.99
KG
235
42.106.470
7.802.99
2528
1
67.991.994
12.600.00
KG-ADET
17470
1
978.570.278
'152.351.00
KG-ADET
27
600
42.498.908
6.143.99
40.900.535
6.500.00
54.156.914.474
8.905.961.26
KG
7000
TABLO: 37
TÜRKiYE'NiN UKRAYNA'DAN iTHAL ETTiGi BELli BAŞlı MALLAR
(19926 Aylık $)
iSTPOZ
~
o>
27021000
27040041
27131100
28030049
28141000
29051110
31022100
31054011
32041211
32041400
32041500
34021300
40021990
41012121
41021022
41022914
54033120
72011012
72023000
72082419
84295211
85182990
85282021
85299099
85401210
85409191
Malın Adı
Ölçü
Linyit: Aglomere edilmemiş
KG
Karni Kömürü
KG
KG
Petrol Koku : Kalsine edilmemiş
Diğer Karbon Karaları
KG
KG
Saf Amonyak
KG
Saf Metil Alkol
KG
Amonyum Sulfat
Amonyum Dihidrojenortofosfat (monoamonyum fosfat)
KG
KG
Asit Boyalar
KG
Direkt Boyalar - Bu esaslı müstahzarlar
KG
Vat Boyalar - Bu esaslı müstahzarlar
KG
iyonik Olmayan yüzeyaktif Organik Maddeler
KG
iyonik Olmayan yüzeyaktif Organik Maddeler
Öküz - inek Derileri: Taze,yaş, tuzlu, bütün yaş ağırlık 15Kg KG - Adet
Koyunların yünlü kuru derileri: Ham
KG - Adet
KG - Adet
Koyunların diğer kuru derileri: Yünü alınmış
Viskoz ipeği tek kat ip:67 Desi 1m=120 tour,perkn. olmayan KG
Alaşımsız dök. demir: fosfor%0.5, manganez%40, silis>% 1 KG
KG
Ferro siliko manganez
Demir-çelik rulo: sıcak (kalınlık 3mm)diğer yeniden haddelik KG
Kulesi 360 derece dönebilen lastik tekerlekli ekskavatörler KG - Adet
KG
Diğer çeşit hoparlörler, kabine monte edilmiş/edilmemiş
Resim tüplü siyah beyaz vd.tek renkli monitörler:Ekran 42cm KG - Adet
Radar, telsiz uzaktan kumanda cihazı diğer aksam parçaları KG
TV alıcısının katod ışınlı tek renkli resim tüpü: Ekran 42cm KG - Adet
TV alıcısının katod ışınlı tek renkli resim tüpü: Ekran 42 cm KG
Miktar 1
6215000
16273985
5938250
657720
91541642
995157
86017373
5808670
12300
1500
5520
31392
3110
81391
15850
5700
14044
2665369
2000000
2701795
40565
30
17280
6957
8960
70
Miktar 2
3283
12400
4000
2
2637
2880
Değer
(TL)
1.632.280.000
3.923.796.300
1.837.302.000
1.623.268.000
79.400.753.200
706.880.000
25.916.649.900
5.827.657.000
417.754.348
50.945.652
98.500.000
136.085.000
25.954.000
321.395.000
123.178.828
27.971.172
391.800.000
2.081.500.000
6.149.750.000
4.271.306.800
384.780.000
3.080.000
403.100.000
311.100.000
126.400.000
9.220.000
136.202.407.200
Değer
(Dolar).
235.572.23
597.326.19
266.386.10
249.763.14
12.766.053.64
122.409.66
4.002.475.48
870.094.11
62.463.27
7.617.47
15.627.48
19.805.71
3.841.05
55.664.50
17.858.12
4.064.'40
62.160.88
300.404.10
953.953.97
686.705.27
58.861.86
505.49
65.999.86
50.346.95
20.082.62
1.513.21
21.497.556.76
4. PiYASANıN YAPıSı, SATIŞ KANALLARI, DAGITIM KANALLARI
Bağımsız
Devletler Topluluğu bünyesinde Rusya'dan sonra gelen ikinci büyük devlet olan Ukrayna doğal kaynaklar dışından son derece zengin bir. ülkedir. Nüfusun büyük bir bölümü
şehirlerde yaşamaktadır. Halkın eğitim düzeyi oldukça yüksek olup, yaklaşık yüzde yüzlük bir okur
yazar oranına ulaşılmaktadır.
Ukrayna bir çok sanayi kuruluşunun bulunduğu gelişmiş bir endüstriye sahip bir bölgedir.
Ancak temelde Rusya'da rastlanılan özelliklere burada da rastlanmaktadır. Bunlar yıllardan beri
süregelen bir merkezi rejimin doğal etkileridir. ESki SSCB içindeki sistem gereği tüm toplumlar birbirlerine aşırı 1ağımll kılınmışlardır. Günümüzde çeşitli kanunlar ve mevzuat açısından büyük
boşluklar bulunmakta, bu durumda eski SSCB kanunları geçerli olmaktadır. Ukrayna bağımsız­
lığını elde ettikten sonra alınan ekonomik kararların hemen hemen hepsinde Moskova'da alınan
kararlar ile bir paralellik görülmektedir. Ekonomik şartların gelişmesine bağlı olarak Ukrayna'da kişi
başına düşen gelir ve refah düzeyi artacaktır, fakat ekonomik olarak Rusya Federasyonundan
yüzde yüz bağımsız olunması mümkün değildir. Ukrayna'da günümüzde yaşanan karışıklık
ülkedeki ekonomik şartların büyük hızla kötüleştiğini göstermektedir.
Ukrayna artık bağmsız bir devlettir. Bu karar ve istek halkın her kesiminde görülmektedir.
Ancak bağımsız bir devlet olabilmek için yeterli kurumsal yapı henüz oluşmamıştır. Gerekli kurumlar ve kanunlar açıdan büyük bir eksiklik görülmektedr. Ukraynadaki diğer bir olayda yaşanan sistem değişkilğidir. Bir başka ifadeyle, Ukrayna hem bağımsız bir ülke oiurken, bir yandan da merkezi sistemden ayrılıp serbest piyasa ekonomisine geçmektedir. Bu iki değişikliği bir arada yaşayan
Ukrayna'da ekonomide büyük sıkıntılar yaşanmaktadır. Örneğin ekonominin en önemli aracı "para"
konusundaçelişkili bir durum vardır.
Aslında eski Sovyetler Birliğini oluşturan ve günümüzde bağımsız olan Baltık Cumhuriyetleri,
Moldovya gibi ülkeler kendileri için ayrı bir para birimi çıkaracaklarını ifade etmişlerdir. Ukrayna da
bu paralelde hareket etmiş ve grivna isimli yeni bir milli para çıkaracağını açıklamıştır. Ukrayna'nın
bu tür bir girişimde bulunurken ortaya koyduğu gerekçeler piyasadaki para arzı sıkıntısına son vermek, bağımsız bir politikası izleyebilmek ve devlet kavramını güçlendirmek şeklinde ifade edilebilir.
Ukrayna 1993 yılında piyasaya çıkarmayı planladığı "grivna" isimli para, tedavüle çıkana kadar
kupon isimli geçici bir parayı piyasaya arzetmiştir. Aslında kuponun bildiğimiz manada para olup
olmadığı tartışılmaktadır. Piyasadaki kuponların bir çoğunda seri 'numarası yoktur. Bankaya gidip
hesap açtırdığınız zaman banka defterine kayıtlar ruble olarak geçmekte, ancak gerçekte
yatırdığınız kupon olmaktadır.
Ukrayna'nın
piyasa yapısı aynı sistem ile yönetilmiş olduklarında Rusya ile büyük benzerlkler
göstermektedir. Uzun yıllar boyunca merkezi sistem ile yönetilmiş olan bu ülke şimdi piyasa ekonomisi araçlarını ve prensiplerini uygulamaya çalışmaktadır. Ukrayna'nın en büyük avantajı,
ABD'deki, Kanadadaki, kısacası tüm dünyadaki Ukraynaııların ülkelerine dönüp çeşitli kurumların
başına geçerek çalışmaya başlamaiarıdır. Ancak piyasa ekonomisi için gerekli kurumsal yapı hazır
olmadığından bu kişilerin kısa dönemde verimli sonuç almaları mümkün görülmemektedir.
Ukrayna kendisini "Arupalı ve gelişmekte olan" bir ülke olarak görmektedir. Ancak, bankacılık,
alt yapı sistemleri, haberleşme gibi özellikle hizmet sektöründe büyük yatırımlara ihtiyaç vardır.
Ülkenin içinde bulunduğu ekonomik yapı, risk faktörünün yüksek olmasından dolayı yatırımlar için
çok elverişli değildir. Ülkedeki sanayi tesislerinin yeni teknoloji ile çalışır hale gelmesi ise yüksek bir
maaliyeti ortaya çıkarmaktadır. 1992 yılının sonuna doğru gerçekleşmesi beklenen hükümet
değişikliğinden sonra ülkede köklü reformların yapılacağı ifade edilmektedir.
Ekonomik şartlar Ukrayna'dabir hiperenflasyon dönemi yaşandığını göstermektedir. Ülkede
Temmuz 1992 itibariyle günlük enflasyon oranının % 2,0-2,5 olduğu belirtilmektedir. Bu tür ekonomik ortamda döviz kuru aynı gün içinde değişiklik göstermekte, sabah ve öğleden sonra farklı kurlardan rubleyi veya dövizi bozdurmak mümkün olmaktadır. işlek caddelerde, çeşitli büyük
mağazaların önlerinde ruble, Dolar veya Mark değişimi gerçekıeştirilmeketdir:_§()~C!~Jg_ş_On_derece
----_._--,.
-"
~.
-,-
----_.~---_.
._----"--------47
rahat bu biçimde yapılan bu değişimde kadınlar milli piyango bileti satar gibi kuponları ellerinde
tutup aynı işi yapan arkadaşları ile sohbet etmekte veya yün örmektedirler.F,>gtzaLy-erlerincie-de
para değişiminin sıkça yaplldığl_yerleıc:HLLTemmuz1~~_~U!LI:>_9rjyle_l_Al1)erikan Doları 250 kupon,
Eylül 1992 itibariyle 1 Amerikan Doları 320 kupondı.ir):--Ülkede yaşanan hızlı enflasyon oranı ve hayat şartlarının güçlüğü tüm halkın alım gücünü
menfi olarak etkilemektir. Halk uzun vadede bu sorunlu dönemin bileceğini umarak kendi gelirini
artırma yoluna gitmektedir. Orta gelirli bir Ukraynalının lüks tüketime ayıracak geliri yoktur. Her ne
kadar toplu taşıma araçları, haberleşme, sağlık himetleri gibi hizmetler için yapılan harcamalar
sembolik miktarlarda da olsa temel ihtiyaç maddeleri için aile bütçesinden yapılan harcamalar gelirin büyük bölümünü oluşturmaktadır.
Halk hafta sonlarını <!acalardş geçirmekte, ayrıca bazı temel
de üreterek sağlamaktadır. (Daçalar küçük yazlık evlerdir).
ihtiyaçlarını daçaların
bahçelerin-
Ukrayna'da sosyal hizmetler son derece gelişmiştir. Devlet bütçesinden sosyal güvenlik hizmetleri için ayrı bir fon ayrılmış, yüksek enflasyon oranından ve piyasa ekonomisine geçiş
sürecinde yaşanan zorluklardan nispeten halkı koruyabilmek için çeşitli önlemler alınmıştır. Emekli-:.
lik yaşı Ukrayna'da kadınlar için 53, erkekler için ise 60'dır. Ülke nüfusunun yaklaşık dörtte biri
-emekli maaşı·-almaktadir. 199fyılında çıkarılan yenı bir kanunla emekli maaşının tespiti için "memurun tüketici bütçesi" esası getirilmiş, diğer fiyat artışlarına bağlı olarak 1 Ocak 1992 itibariyle
emekli maaşı 400 ruble olarak belirlenmiştir.
Piyasa ekonomisine geçişte sosyal çalkantıları ve problemleri önlemek için 1991 'de işsizlik
fonu oluşturulmuştur, tüm ülkede 400 ofis ile çalışan bu kurum işsizliğin ilk üç ayı için en son alınan
maaşın % 75'ini, diğe altı ay içinde % 50'sini ödemektedir.
Devlet tarafından sağlanan çeşitil güvencelere rağmen halkın içinde bulunduğu ekonomik
durum oldukça güçtür. 1991 yılının üç aylık dönemlerine göre fiyat artışları aşağıdadır.
TABLO: 38
Ukrayna'da Fiyat Artışları
Ortalama enflasyon
Gıda maddeleri
Gıda harici maddeleri
1.üç ay
2.üç ay
3.üç ay
4.üç ay
13.2
7.0
17.7
90.5
88.0
92.4
99.9
88.6
108.6
120.0
101.0
135.4
Kaynak: Economic Review, IMF
Bu rakamlara ve satış kanalları bölümünde çeşitli ürünlerin fiyatlarına bakarsak bir aylık emekli
maaşı ile iki kilo et alınabileceğini görürüz. Bu durum mevcut ekonomik alım gücünün düşüklüğünü
göstermektedir.
Satış Kanalları
ile büyük benzerlik göstermektedir. Çeşitli Rus ürünlerinin
satıldığı. büY~J5 __9~~afları yarı yarıya Eo§~url!lakta, halk dükkanıarın önünde uzun saatler
kuyruktaoeklemektedir. Havalandırma tertibatı olmaya bu dükkanıarda satılan ürünler kısa zamanda tükenmekte, anck yeni parti malın gelmesi bazen çok uzun zaman almaktadır.
Piyasa
yapısı
Rusya
piyasası
~ıda !!laddelerinin e~un satıjdığı yerler semt pazarlarıdır. Üstü kapalı ve geniş bir alana
yayılmış olan bu pazarların üst katları pazaramaTgetlrenler tarafından otelolarak kullanılmaktadır.
Çeşitli komşu cumhuriyetlerden ve Ukrayna'nın diğer bölgelerinden gelen ürünler burada bazen
kupon, bazen de ruble satılmaktadır. Genelde kadınların satış yaptıkları bu pazar yerlerinde sabit
fiyat yerine pazarlık sistemi geçerlidir. Bu tür pazar yerlerinde çok farklı kalitede ve farklı fiyatta
48
ürün bulmak mümkündür. Büyük bir alana yayılmış olan pazarlarda sebze meyve et ve çiçek birarada satılmaktadır. Satıcılar hesaplarını abaküs ile yapmakta, alıcılarda poşetlerini kendileri getirmekte veya satın almaktadırlar.
Şeftali
Domates
Patlıcan
Maydanoz
Kuru Fasülye
Sarımsak
Soğan
Salatalık
Domuz eti
Dana eti
Bir sepet gül
Gladyöt
140
90
150
4
8
10
20
45
250
200
1300
30
-200 kupon/kg (iyi kalite)
-100 kupon/kg
kupon/kg
ruble (1 demet)
ruble (1 su bardağı)
ruble (dört baş)
ruble/kg
ruble/kg
ruble/kg
ruble/kg (parça et)
ruble (7 adet gül)
ruble (tek bir adet)
(~ Tekstil ürünleri satan büyük mağazalarda sürekli bir kalabalık görülmekte ancak büyük miktarI~da alış veriş yapılmamaktadır. Bu mağazalarda piyasaya arz edilen ürünler Türkiye piyasasına
göre
düşük
kışlıklar
ve orta kaliteli ürünlerdir. Genellikle
birarada görmek mümkündür.
canlı
renklerin hakim
olduğu
ürünlerde
yazlık
ve
~addeıerin üstünde küçük barakalarda veya üstü açık tezgahlarda tek bir kazak, veya mayo,
veya anorak bulmak mümkündür. Tek bir çikolata veya sigara veya parfümde
arz edilmektedir.
Kiev'de tekstil ürünleri satan bir
Penye elbise
Penye etek
Penye uzun kollu tişört
Yünlü kazak (makina örgüsü)
Kumaş erkek pantalonu
Deri ceket
Kot etek
Büyük anorak
Kumaş pantalon-etek
Rusyada
olduğu
mağazadan alınan
1800
1280
290
520
2600
18000
1000
22000
1500
gibi Ukrayna'da da dövizli
fiyat örnekleri
aşağıdadır
aynı şekilde satışa
(Temmuz 1992).
kupon
kupon
kupon
kupon
kupon
kupon
kupon
kupon
kupon
satış
yapan
mağazalar vardır.
Bu tür mağazalar çok geniş bir ürün yelpazesi içinde satış yaptıklarından mağazaların alanları
oldukça büyüktür. iki yüz metrekare alandan bin metrekareye kadar alan bu mağazalarda, beyaz
eşya! her türlü elektrikli aletler dondurulmuş gıda maddeleri ve tekstil ürünleri satışa sunulmaktadır.
49
·~iev'de bu şekilde satış yapan bu mağazadan Temmuz 1992 itibariyle alınan fiyatlar
aşağıdadır.
Adidas eşofman
Kazak
Yün çorap
Yün eldiven
Erkek gömleği
Gelinlik
Lastik ayakkabı
Çocuk ayakkabısı (0-2 yaş)
Çocuk ayakkabısı (6 yaş)
Altın küpe
Elektrikli Aletler
Sony walkman
Fischer TV (73 ekran)
. Saç kurutma makinası
Sanyo ütü
Sanyo mutfak robotu
Siemens elektrik süpürgesi
Philips el mikseri
Fritöz
Moulinex elektrik süpürgesi
Mutfak eşyaları
Teflon tava 2 adet
Tepsi 3 adet
Şarap bardağı 6 kişilik
içki ve gıda maddeleri
Smirnof vodka (küçük şişe)'
Napolyon Konyak
Bianco Martini
Heineiken Bira (Teneke kutu)
62
44.50
2.40
3.35
15
220
35
3.90
11.50
10
ABD $
ABD $
ABD$
ABD$
ABD$
ABD$
ABD $
ABD $
ABD$
ABD$
48
800
46
50
108
141
59
100
168
ABD$
ABD $
ABD $
ABD$
ABD$
ABD$
ABD $
ABD $
ABD $
23 ABD $
23 ABD $
64 ABD$
2.90
15
7.62
0.67
10;35
1.59
2.00
1.41
3
0.59
1.12
7.82
2.96
3.97
0.45
0.94
1.62
1.13
3.19
2.59
2.59
3.19
3.00
3.44
2.89
Şampanya
Su (2 it.)
Portakal suyu (2 it.)
Portakal suyu (1 it.)
Çikolatalı süt (1/2 it.)
Meyvalı yoğurt (küçük boy)
Milka çikolata
Zeytinyağı (1 lt, teneke kutu)
Zeytinyağı Livia (1/2 lt plastik şişe)
Zeytinyağı (1/2 lt plastik şişe)
Pirinç (1/2 kg)
Komposto (250 gr. cam şişe)
Ananas (1/2 kg)
Çikolatalı yuvarlak bisküvi (tek adet)
Karışık bisküvi (1/2 kg teneke kutu)
Sade bisküvi (300 gr kağıt ambalaj)
Donmuş pizza (2 dilim)
Donmuş spagetti (ufak paket)
Donmuş mantar (küçük paket)
Bounty çikolata (10 adet birarada)
Gofret (400 gr)
50
ABD$
ABD $
ABD $
ABD $
ABD $ (Rus malı)
ABD $ (Fransız malı)
ABD $ (Alman malı)
ABD$
ii
ABD$
ii
ABD$
ii
ABD $
ABD $ (Yunan malı)
ii
ABD $
ABD $
"
ABD $ (Alman Malı)
ii
ABD $
ii
ABD $
ABD $
"
ABD $
ii
ABD$
ii
ABD$
ii
ABD$
ii
ABD$
ABD$
"
ii
ABD$
Dağıtım Kanalları
Ukrayna bağımsızlığı ilan ettiği tarihe kadar (1 Aralık 1'991) Sovyetler Birliği rejimi altında Moskova'dan idare edilmştir. Merkezi yöntemle idare edilmiş olan ülkede bütün dağıtım sistemi yine
merkez tarafından belirlenmiştir. Rusya'da da rastladığımız bu yapı burada da aynen bulunmaktadır. Eski rejimde SSCB bünyesinde yer alan büyük dış ticaret şirketleri ve fabrikalar Ukrayna'nında dağıtım sistemini oluşturmuşlardır.
Ülkenin bağımsızlık tarihi olan 1 Aralık 1991 itibariyle ülkedeki dağıtım sistemi büyük, bir
Eski devlet kurum ve kuruluşları anonim şirket olmuştur. Ayrıca yeni kurulan firmalara ithalat ihracat yapmaizni verilmiştir.
değişiklik geçirmemiştir.
Üretici de tüketici arasındaik zincir kendiliğinden oluşmakta ve aracı toptancı kurumlar henüz
kullanılmamaktadır.
Kurulan yeni firmaların dış ticaret yapma yetkisi varsa da bunların çoğu küçük ve orta ölçekli
firmalar olduklarından ayrıca hem dış ticarete yabancı olmaları hem de dış ticaret mevzuatını çok
hızlı değişmesine ayak uyduramamaktan bu faaliyetlerini dış ticaret birliği aracılığıyla yapmayı tercih etmektedirler.
UKRIMPEX, ilk Ukrayna dışJicar~U)Jı:!jğidir. 1987 yılında kurulmuş olan bu birlik 60 ülkeyle iş
yaprnaı<tad!r. Faaliyet alanı içerisinde her - türlü ithalat ve ihracat işlemi, yabancılarla ortak
yatırımlar, danışmalık ve pazarlama hizmetleri, yabncı firmaların temsilciliğigibi konuların bulunduğu UKRIMPEX, her iri kendi sektörlerinde uzman onbir firmadan oluşmaktadır. Bu firmalar Intertechnika, Prommash Firm, Dnipro Firm, Nwa Firm, Kobzar Firm, Interkiev Firm, Butex Firm, Ukrimpex Consult Firm, Trans Ukrimpex, Exporeclama, Ukrimpex Broker's Aktivity Firm isimli
kuruluşlardır.
UKRiMPEX dış ticaret birliğine yapılan müracaatlar hangi firmanın ihtisas sahasına girmekteyse o firma tarafından değerlendirilmektedir. Bu birliğin telefon ve faks numaraları aşağıdadır.
UKRIMPEX: TeL.: 0070442162174
Tlx.: 131384 ukie
Faks: 0070442162996
51
5. MEVZUAT
5.1.
Dış
Ticaret Rejimi veKambiyo
Mevzuatı:
Ukrayna Cumhuriyetinde, her alanda olduğu gibi dış ticaret alanında da, yetkililer, çeşitli konulara ilişkin politikalarını yeniden belirleme ve tanımlama aşamasındadıriar. Bu nedenle, günümüzdeki durumun en belirgin özelliği her şeye belirsizliğin egemen olmuş olmasıdır. Yasalar sık sık
değişmekte, yetkililerin ve uygulayıcıların bile bu değişiklikleri yeterince izleyip kavrayabildiklerini
söylemek pek mümkün gözükmemektedir.
Örneğin kurlarla ilgili düzenlemeleri gözönüne aldığımızda, komünist sistemin 1991 yılı sonunda tamamen yok olmasının ardından kurlarla ilgili düzenlemelerde tam bir boşluğun egemen
olduğunu görmekteyiz. 1991 yılı boyunca şirketlerin, elde ettikleri ihracat gelirlerinin % 50 ile % 80'i
kadar bir kısmını yetkililere devretmeleri zorunluluğu vardır. Bu devir işleminde geçerli olan kur 1,8
Ruble = 1 $ idi. Devir oranının ne olacağı, katma değere ve firmanın iştigal alanına göre yetkililerce
belirleniyordu. 1992 yılı Şubat ayında yeni bir düzenlemeye geçiimiş ve yine belli kıstaslara göre
şirketlerin döviz gelirlerinin %20 ile % 75 oranındaki bir kısmına vergi olarak el konulması esası
getirilmiştir. Geri kalan kısmı şirket serbestçe kullanma hakkına sahiptir. Uygulamada şirketlerin,
ileride kendileri açısından daha uygun düzenlemelerin yapılacağı beklentisi ile ihracat gelirlerini
devretmede yavaş davrandıkları görülmektedir. Bu nedenle dövizlerin açık artırma ile satıldığı piyasa son derece güçsüzdür. Bunun yanında, evvelee ihracat gelirlerini Moskova'daki Vneshekonombank'a yatırmak zorunda kalmış olan Ukrayna şirketlerinin bu hesaplarının bloke edilmiş olması,
günümüzde ithalat yapabilmek için gerekli olan dövizin satın alınabilme olanaklarını son derecede
kısıtlamaktadır. Bu işlerde düzensizlik ve belirsizlik egemendir. Bu durum, ihracat vergisi ile birlikte
ele alındığında, dış ticaret ilişkilerinde neden trampaya (bartere) başvurulduğunu çok açıkça
açıklamaktadır (Kur konusuna aşağıda geri döneceğiz).,
Cumhuriyetlerarası
ticaretin 1991 yılında önemli oranda düştüğüne yukarıda ilgili bölümde
değinilmişti. Cumhuriyetler arasında yapılan karşılıklı anlaşmaların bir sonucu olarak ticaretin 1992
yılında canlanacağı umulmakta ve bunun iki kanalda gerçekleşmesi beklenmektedir.
1) Ticaretin % 70inin hükümetlerarası anlaşmalar çerçevesinde ve devlet satınalımları şeklinde
(yani remi kanallardan) gerçekleşeceği umulmaktadır. Burada ihracat-ithalat dengesi sağlanmaya
çlışılmaktadır.
ticaretin geri kalan kısmının esas olarak barter yoluyla ve
veya hızla gelişen mal değiş tokuşu (commodity
exchanges) yoluyla gerçekleşeceği umulmaktadır. Fakat hemen belirtelim ki, yılın ilk altı ayında
edinilen izlenimler, ticaretin umulduğu şekilde canlanmadığını göstermektedir. Bunun ise yurtiçi
üretim düzeyi üzerinde olumsuz etkilerinin olacağı açıktır.
2) Cumhuriyetler
arasındaki
doğrudan şirketler arasındaki bağlantılar kanalıyla
Ekonomi üzerinde olumsuz etkileri olan bir diğer olgu da ithal petrolün fiyatı ile ilgilidir. Petrol
esas olarak Rusya'dan ithal edilmektedir ve Ukrayna'nın ruble alanından çıkma arzusunda olması,
petrol ithalatı için hangi ödeme aracının kullanılacağı konusunda belirsizlikler ve güçlükler yaratmaktadır.
Edinilen izlenimlere göre, Ukrayna Cumhuriyeti yetkilileri cumhuriyetlerarası ticaretin kritik
önemini idrak ve bu ticaretin kısa dönemdeki yararlarını kabul etmekle beraber, orta dönemde ticaretin yönünü konvertibi döviz alanlarına kaydırmanın gerekli olduğuna inanmaktadırlar.
Ukrayna'da geçerli olan para konusuna gelince, bu konunun bir hayli karışık oludğunu
söylemek yanlış olmayacaktır. Diğer cumhuriyetlerde olduğu gibi Ukrayna Cumhuriyetinde de
geçerli olan para rubledir ve Ukrayna Cumhuriyeti rubleyi, diğer cumhuriyetler gibi, bir parasal birlik
içindeki bir ülke gibi kullanmaktadır. Karışıklık, 1991 yılının son aylarında "kupon" denilen ve
yalnızca Ukrayna sınırları içinde geçerli olan para benzerinin tedavüle çıkarılması ile başlamıştır.
Başlangıçta bu kuponlar, rubleye, sınırlı sayıda malların satın alınmasında "geçerlik" kazandırmak
53
amacıyla çıkarılmıştı
ve yalnızca bir kez kullanılabiliyordu. 10 Ocak 1992'den başlayarak bu eski tip
kupanlar uygulamadan kaldırılmış ve yerine Ukrayna Ulusal Bankası (Merkez Bankası) tarafından
çok amaçlı kupanlar çıkarılmıştır. Bu sisteme göre kupanlar devlet mağazalarında geçerli olan para
haline gelirken rublenin kullanımı kira ödemeleri, ulaşım ücretleri, belli hizmetlerin ödenmesi ve
"özel" piyasalardan mal satın alınması ile sınırlandırılmıştı. Bu uygulamadan amaç, Ukrayna'ya
özgü bir ulusal paranın yaratılmasıydı: Başlangıçta bu kupanlar rubleden daha değerliyken sonrada kupon hızla değer yitirmiş ve Ocak 1992 ortalarında 1 ABD Doları 10 kupona ve yaklaşık 100
rubleye eşitken, Ağustos 1992 başlarında serbest piyasa kuru 1 $ = 160 ruble ve 1 $ = 275 kupon
olmuştur.
Kupanlar, Merkez Bankası tarafından, önceden belirlenmiş miktarlarda piyasaya sürülmektedir.
Burada, Ukrayna firmalarında çalışanlara ödenecek ücretlerin tutarı, emeklilik ödemeleri ve devlet
kuruluşlarında
çalışanlara
yapılacaködemeler tutarı
gözönüne alınmaktadır. Sistemin
sakıncalarının birinin kökeninde bu uygulamanın yattığı söylenebilir. Çünkü, uygulamada,
dolaşımdaki kupon ve, rublenin göreli miktarları ile, ekonomide devlet mağazaları ve özel
mağazaların çoğunun devlet mağazalarından alışveriş ettiği bilinmekle beraber uygulamanın
başlarında bunların ücretlerinin yalnızca % 25'ini kupon olarak ödenmesi de bazı sorunlar yaratmış
ve özel kesimdeki fiyatların hızla yükselmesi etkisini doğurmuştur. Sistemin bir diğer sakıncası rublenin kullanım alanının daraltılması olmuş, bu da özel mağazalarda fiyatların artması etkisini
doğurmuştur.
Kupanların dolaşıma nasıl girdiğine
gelince: Şirketler, çalışanlarına ücretlerini ödeyebilmek için
gerek duydukları kupanları, çalıştıkları ticaret bankasından sağlarlar. Ticaret bankası, Merkez Bankasının o yerdeki şubesinden gerekli yetkiyi aldıktan sona, kuponları sözkonusu firmaya öder ve
şirketin hesabını ödenen her kupon için 1 ruble borçlandırır. Eline bu yolla kupon geçen vatandaş
bu kuponlarla devlet mağazalarından alışveriş yapabileceği gibi bankalarda özel kupon hesabı
açabilir ve bu mevduat üzerinden ruble hesabına eşit faiz geliri elde edebilir. Kupon sahipleri yasal
olarak bu kuponları Ukraynalı olsun olmasın hiç kimseye satamaz denilmesine rağmen uygulamada buna engel olunamadığı bilinmektedir. Şehirlerin belli merkezlerinde Dolar, Mark gibi dövizlerin
kupon karşılığı alınıp satılması günlük yaşamın doğal bir parçası haline gelmiştir. Yine yasalolarak
Ukraynalı olmayan birinin kupon sahibi olabilmesi ancak Ukrayna ihracat-ithalat Bankası'nda döviz
bozdurma yoluyla olabileceği halde uygulamada çok yaygın bir döviz karaborsasının olduğu
görülmektedir.
Eline müşterilerden kupon geçen devlet mağazaları bu kuponlarla bankalarda ruble cinsinden
1 kupon = 1 ruble esasına göre hesap açabilirler. Fakat bu hesaplar, banka kayıtlarında normal
ruble hesaplarından ayrı tutulmaktadır. Bankalar, diğer hesaplar yanında bu tür hesapları da Merkez Bankasına bildirmekle yükümlüdürler. Kupanlar, bankaların "zorunlu karşılıkları"nı
gerçekleştirmede kullanılabilmektedir.
Geçmişte SSCB'de ve dolayısıyla da Ukrayna'da, dış ekonomik ilişkilerde başka parasal birimlerin de kullanılmış Olduğunu görüyoruz. Örneğin, valuta ruble, SSCB istatistiklerinde dış ticaret
işlemlerinde (ticarette, dış borç ilişkilerinde, ticari olmayan dış işlemlerde ve gümrüğe ait rakamlarda) kullanılan bir para birimi idi ve invalutniy ruble olarak adlandırılmaktaydı. Valuta ruble, altı
önemli yabancı paranın (Dolar, Yen, Pound, Sterlin, DM, Fransız Frangı ve isviçre Frangı)
ağırlıklandırılmış ortalaması olarak hesaplanmaktaydı. Bu para birimi yalnızca istatistiklerde yer
alan bir kavramdı ve gerçek dış ticaret işlemleri bu para birimi cinsinden yapılmıyordu. Eski COMECON ülkeleri ile yapılan ticaret ise "transfer edilebilir ruble" diye adlandırılan bir para birimi ile ifade
ediliyordu. Bu birimin resmi kuru, 1 transfer edilebilir ruble = 1 valuta ruble idi. Transfer edilebilir
rublenin dolar karşısındaki değeri, 12 yabancı paradan oluşan bir sepet tarafından belirleniyordu. 1
Ocak 1991'den başlayarak bu birim ile ifadeler uygulamadan kaldırılmıştır.
* Ağustos 1992 başlarındaki Kiev ziyaretimiz sırasında konuşma olanağı bulduğumuz Ukrayna Ulusal Bankası yetki-
lileri hryvnia (grivna okunuyor) olarak adlandırılan Ukrayna ulusal parası uygulamasına Eylül 1992 içinde, olmazsa en
geç 1993 yılı başlarında geçmeyi umduklarını ifade etmişlerdir. Fakat Ağustos sonlarında Ukrayna'dan gelen haberler,
ulusal para uygulamasından tümüyle vazgeçilip ruble alanı içinde kalmaya devam edileceği şeklindeydi.
54
Rublenin ticari kuru 1 Kasım 1990 tarihinde uygulanmaya başlamış ve başlangıçta valuta rublenin üç katı bir kur tesbit edilmiştir: 1 $ = 1,8 ruble. 1 Kasım 1990 tarihi ile 1991 yılının ortalarına
kadar, ticari olmayan işlemler (turizm) için farklı bir kur geçerli olmuş, bu kur başlangiçta 1 $ = 5
ruble iken giderek 1 $ = 30 ruble olmuştur.
.
Daha soraları bu kurun uygulanmasından vazgeçilmiştir. Günümüzde bu kur serbest piyasa
kuruna eşittir. Serbest piyasa kuru diye bilinen kur, Moskova'daki döviz açık artırma seanslarında
elde edilen kurdur. 1992 yılı Ocak ayı ortalarına gelinene kadar Ukrayna'da yeni ticari kurun ne
olduğu konusunda bir belirsizlik yaşanmıştır. 1991 yılı sonuna kadar dış borç hesaplamalarında
resmi kur, ticaret ve sermaye hareketlerinde ticari kur, turizm işlemlerinde ise ticari olmayan kur uygulanmıştır (Kurlarla ilgili bir tablo bu bölümün sonunda yer almaktadır).
Ödeme Şekilleri :
Diğer Cumhuriyetlerde olduğu gibi Ukrayna Cumhuriyeti'nde de cumhuriyetlerarası tlçş.retLQ!§~.
tic~~lt~rLj~yır:..rmllLgerekicJ:>lş ticaret dendiği zaman, eski Sovyetcumhuriyetleri dışında kalanülkelerle yapılan ticaret anlatılmak istenmektedir.
Ukrayna'nın ikili ödeme anlaşmaları imzaladığı ülkelerle yapılan ticarette ödemeler, bu
anlaşmalarda belirtilen paralar cinsinden, anlaşmalarda belirlenen kurlar çerçevesinde
gerçekleştirilmektedir. Bu alan dışındaki ticarette ise ödemeler konvertibi döviz ile yapılmaktadır.
Uygulamada dış ticaretin önemli bir kısmı barter anlaşmaları çerçevesinde gerçekleştirilmektedir.
Barter· esasına dayanmayan cumhuriyetlerarası ticarette ödeme aracı rubledir. Cumhuriyetlerarasında cereyan eden ve mal mübadelesi veya mal değiş tokuşu (comrrodity exchanges) şeklinde
gerçekleştirilen ticarette ise ödemeler konvertibi döviz ile yapılmaktadır.
,
Kimler ihracat-ithalat Yapabilir?
/ Ukrayna yasalarına göre, Ukrayna'da ikamet eden -tüm gerçek ve tüzel kişiler, oldukça basit
6~r lisans alma işlemini gerçekleştirdikten sonra dış ticaret faaliyetleri ile iştigal edebilirler. lisanslar, Ukrayna Dış Ekonomik ilişkiler Bakanlığı tarafından verilmektedir. Ocak ayının ortalarına
gelindiğinde 10 binin üzerinde kişinin lisans sahibi olduğu görülmüştür. ithali yasaKmallar listesi
son derecede kısadır ve esas olarak silahları ve uyuşturucu maddeleri-içermektedir. Bunıarı-n
dışındaki her tGrl':i"maf"ve-hizmet her tür kişi veya firma tarafından serbestçe ithal veya ihraç edilebilir. Döviz alım satımı konusunda yalnızca bankalar lisans alabilmektedir. Bugün Ukrayna'da mevcut bulunan ticaret bankalarının 1/3'ünden fazlası döviz ticareti yapma hakkını elde etmiştir. Bu
sayı hızla artmaktadır.
ticaret için resmen bir lisans alma zorunluluğu sözkonusu
olmamıştır. Fakat 1 Ocak 1992 tarihinden sonra, belli malların diğer cumhuriyetlere ihracı için izin
alma zorunluluğu getirilmiştir. Bu uygulama, diğer cumhuriyetlerdeki uygulamalara misHleme olarak
yapılmıştır ve barter ticaretin artış nedenlerinden birini oluşturmaktadır. Cumhuriyetlerarası ticaretin çok önemli bir kısmı barter şeklinde gerçekleştirilmektedir. Geri kalan kısımda ödemeler genellikle ruble ile yapılmaktadır. Yukarıda işaret edildiği gibi cumhuriyetlerarası ticaretin çok az bir
kısmı da mal mübadelesi, mal değiş tokuşu (comodity exchanges) şeklinde yapılmaktadır.
1991
yılında cumhuriyetlerarası
• Dış ticarette barter yoluyla. i~racatın değerlendiril~ptan __~1~ ~},f!tLE!!"llle, ith!llat~~~_ko_ntr~t_!i~~!ından
ı:leğerlendirilme~!~dir. Cumhuriyetlerarası barter anlaşmalarında ise yine aynı montrat fiyatı, buna ulaşılamaması durumunda ise yurtiçi toptan
eşya fiyatı uygulanmaktadır
(Economic Review: Ukraine, IMF, Nisan 1992, s.42).
55
Barter
Anlaşmalarının
Düzeni:
Barter Anışmalarının Düzeni
adını taşıyan Yasanın
maddelerini
şu şekilde sıralayabiliriz.*
Madde 1: ithalat-ihracat bağlantılarında vergi, ticaret hacminin değeri üzerinden % 10
oranında alınır.
Madde 2: Takası yapılacak mal hammadde ise, teknoloji bağlantılı ise veya yedek parça ise
vergi oranı % 5'dir. Getirilen mallar şahsen veya firmanın kendi ihtiyaçları içinse vergi sözkonusu
değildir.
Madde 3: Vergi, mal
sınırı
Madde 4: Yapılan ticaret
vergi sözkonusu değildir.
geçtikten sonra 60 gün içinde
bağlantısı
yatırılmalıdır.
eski cumhuriyetlerle ise ve
alışveriş
ruble cinsindense
Madde 5: Bu ilk 4 maddeye göre ödenmesi sözkonusu olan vergi mal ülkeye gelmeden de
(yani peşin) ödenebilir. Fakat bu peşin ödeme hiç bir indirim sağlamaz.
Madde 6: işlemden elde eQilen kar üzerinden vergi ödenmesi sözkonusu değildir.
Madde 7: 6. madde ile bağlantılı olarak, çifte vergilenmeye yer vermemek
üzerinden vergi o günkü geçerli kurdan mahalli para ile ödenir.
Madde 8: 33. maddenin 3. bendi yasadan
tarihine kadar uygulamadan kaldırılmıştır.
çıkarılmıştır.
16.
yasanın
amacıyla,
kar
2. bölümü 31 Ekim 1992
Madde 9: Tüm anlaşmalar Ticaret ve Ekonomi Bakanlığında 20 gün içinde kaydolunmak zo2. madde ile ilgili işlemler ise 10 gün içinde kaydedilmektedir. Kayıt için gerekli olan
rundadır.
işlemler şunlardır:
a)
Anlaşmanın şahitli
b)
Anlaşmada
ve noter tasdikli fotokopisi,
yer alan
malların
dökümü,
c) Üzerinde anlaşmaya varılan evrak ve fiyat listesi,
d) işlem için başlangıçta lisans gerekiyorsa, önce bu lisans ibraz edilecek, sonra yukarıdaki
işlemler yerine getirilecektir.
Madde 10: Parlamentoya bağlı bir komite, Ukrayna'nın dış ülkelerle kurduğu ekonomik
kontrol etme yetkisine sahiptir. Maliye Bakanlığı ise, anlaşmada bir aksaklık (ihtilaf)
doğarsa, hakem görevi görüyor ve gerekirse ceza verebiliyor.
bağlantıları
Madde 11: Bakanlar Kurulu, uygulamadan alınan sonuçlardan sonra 6 ay içinde, daha iyi bir
parlamentoya önerilerde bulunacaktır.
iş
ortamı sağlanabilmesi amacıyla
Madde 12: Yasa, kabulü tarihinde
Döviz Gelirlerinin
yürürlüğe
girecektir.
Bileşimi:
Ukrayna Cumhuriyetinde ihracattan elde edilen döviz gelirlerinin bileşiminin 1991 yılında
önemli bir şekilde değiştiği görülmektedir. 1991'den önce ihracatın % 70-75'i transfer edilebilir ruble
cinsinden gerçekleşmekteydi. Bu miktarın kabaca % 80'i sosyalist ülkelere yapılan ihracattı.
ihracatın % 10 ile % 20 oranındaki bir kısmı ise konvertibi döviz karşılığı yapılmaktaydı. Bu dövizin
bir kısmı, sosyalist blokla beraber COMECON dışında olan ülkelere yapılan ihracat karşılığı elde
edilmekteydi. 1 Ocak 1991 tarihinden başlayarak, Doğu Avrupa'da bulunan ticaret ortakları ile
yapılan ticaretin konvertibl dövize döndüğüne tanık olmaktayız. Bunun bir sonucu olarak Ukrayna'nın 1991 yılındaki ticaretinin yaklaşık yarısının konvertibl döviz ile yapıldığı görülmektedir. Geri
kalan kısım ise ya barter ticareti olarak ya da konvertibl olmayan dövizlerle gerçekleştirilmiştir.
* Ukraynalı yetkililerden elde edebildiğimiz metin maalesef Rusça idi. Burada bu Rusça metnin mealen çevirisi yer
almaktadır.
56
Döviz Gelirlerinin Yetkililere Devri:
1990 yılı sonundan 1991 yılı sonuna kadar geçen dönemde şirketler ihracatan elde ettikleri
dövizin ortalama % 58'ini 1 $ = 1,8 ruble resmi kurundan yetkililere devretmekle yükümıüydüler. Bu
şekilde elde edilen rubleler % 30 oranında bir gümrük vergisine tabi idiler. Elde edilen döviz ise üç
fon arasında paylaştırılıyordu. Bu fonlardan birisi, dış borçların zamanında ödenebilmesini
sağlama amacını güdüyordu. ikinci fon, hayati ithalatla ilgili idi. Üçüncü fon ise yerel yönetimlerin
kullanımına tahsis edilmişti. Döviz gelirlerinin şirketçe elde tutulan kısmı, şirketçe ithalat yapmakta
serbestçe kullanılabiliyor veya 1991 yılı başlarından itibaren, bankalararası döviz açık artırma seansıarında serbestçe satılabiliyordu. Bu dövizin kullanımı belli bir süre içinde olmak zorunda
değildi.
Döviz cinsinden ihracat gelirlerinin devri konusundaki kurallar 1992 yılında değişikliğe
uğramıştır. Başlangıçta, döviz gelirlerinin % 40'ının Devlet Döviz Fonu'na devri zorunlu kılınmıştı
ve uygulanan kurun resmi kur olacağı karara bağlanmıştı. Fakat uygulamada, döviz karşılığı resmi
kurdan elde edilen rublenin tamamının vergi olarak geri alındığı görülmüştür. 5 Şubat 1992'de yeni
bir döviz vergisi uygulamasına geçilmiş ve bu yolla hem devletin hem de yerel yönetimlerin..döviz
folarına kaynak yaratılması amaçlanmıştır. Bu düzenlemeye göre ihracatçıların bu fonlra, döviz gelirlerinin % 20 ile % 70'i arasındaki bir oranda katkıda bulunmaları zorunlu kılınmıştır. Oranın ne
olacağı, ihraç edilen malın türüne bağlıdır. ihracatçıların, bunun karşılığında ulusal para almaları
sözkonusu değildir. ihracatçının elinde kalan döviz ise ihracatçının tasarrufuna bırakılmıştır ama
yurda getirilmesi zorunludur. En az % 30 oranında yabancı sermaye iştirakli şirketler vergiden
muaftır. Bazı şirketler için de vergi indirimleri sözkonusudur. Bu indirimlerden yararlanan şirketler,
esas olarak, döviz cinsinden borcu olan şirketler veya devlet adına ihracat yapan şirketlerdir.
ithalat amacıyla döviz elde etmenin ise esas olarak üç yolu vardır:
(1) devletçe verilen bir siparişin kabul edilmesi ve bu siparişin yerine getirilmesinin ithalatı zorunlu kılması; (2) konvertibi döviz karşılığı ihracat yapılması; (3) döviz açık artırmalarına girmek.
Döviz Açık
Artırmaları:
Döviz alım satımıyla ilgili açık artırmalarda geçerli olan kuralları kısaca şöyle özetlemek
mümkündür. Açık artırma komitesi Eximbank, Ekonomi Bakanlığl,Ukrayna Ulusal Bankası (Merkez
Bankası) ve Maliye Bakanlığı temsilcilerinden oluşur. Açık artırmalara katılma hakkını kazanmış
olan katılımcılar, açık artırma komitesine alacakları veya satacakları dövizin miktarını ve kabul edecekleri eşik kurunu bildirmek zorundadırlar. Döviz talep edenler, dövizi ne amaçla talep ettiklerini
de bildirmek zorundadırlar. Amacın uygun görülmemesi durumunda komite talebi reddedebilir.
Döviz arz edenlerin talep ettiği en yüksek kurdan başlayarak talepler karşılanmaya çalışılır.
Dolayısıyla bir gün boyunca bir döviz için çeşitli kurlar sözkonusu olabilmektedir. Miktar üzerinden
% 1 oranında bir komisyon sözkonusudur. Açık artırmayı düzenleyenlerin, katılımcıların ödeme
gücü konusunda hiç bir sorumluluğu yoktur.
57
Döviz
1989
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Temmuz
Ağustos
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık
1990
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Temmuz
Ağustos
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık
1991
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Temmuz
Ağustos
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık
TABLO 39
(Dolar Başına Ruble)
Kurları
Resmi
Özel(1)
0.61
0.62
0.61
0.63
0.63
0.65
0.64
0.63
0.64
0.63
0.62
0;62
6.26
6.22
0.61
0.60
0.60
0.61
0.60
0.60
0.60
0.58
0.56
0.56
0.55
0.55
6.07
5.99
6.02
6.10
6.05
5.97
5.98
5.82
5.64
5.64
5.54
5.56
1.66
1.67
0.56
0.55
0.56
0.59
0.60
0.59
0.61
0.60
0.59
0.58
0.59
0.57
5.60
5.52
5.56
27.60
27.60
27.60
27.60
32.00
32.00
32.00
32.00
90.00
1.68
1.65
1.67
1.76
1.79
1.77
1.82
1.80
1.79
1.75
1.77
1.72
Ticari
Veb Açık
Ortalama
Artırma
24.96
25.98
27.82
31.30
33.92
36.00
38.80
49.60
44.07
33.90
57.50
74.32
Kaynak: Eximbank, Ukrayna (Economic Review: Ukraine, IMF, Nisan 1992, s.69
(1) Özel döviz kuru ayrıca ticari olmayan kur veya turist kuru olarak da adlandırılır.
58
5.2. Ukrayna Cumhuriyeti Yabancı Yatırımlar Yasası:
Ukrayna Cumhuriyeti'nin Yabancı Yatırımlar Yasası, Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin
"Dış Ekonomik Etkinlikler" ve "Yatırım Etkinlikleri" yasalarının amaçlarına, ilkelerine ve maddelerine dayanmaktadır ve Ukrayna toprakları üzerinde yapılacak yabancı yatırımların uyması gereken
koşul ve kısıtlamaları karara bağlamaktadır. Yayım tarihi 13 Mart 1992'dir.
Yasa, sekiz bölümden oluşmaktadır. Bu bölümlerin başlıkları şöyledir:
Bölüm 1: Genel maddeler (7 madde),
Bölüm 2: Yabancı yatırımların korunmasına ilişkin devlet garantileri (7 madde),
Bölüm 3: Yabancı yatırımların devletçe kaydedilmesi ve denetlenmesi (5 madde)
Bölüm 4: Yabancı yatırımlı şirketler (19 madde),
Bölüm 5: Yabancı yatırımcıların mülk edinmesi ve bireysel türdeki mülkiyet hakları (6 madde)
Bölüm 6: Üretim işbirliği, birlikte üretim ve birlikte etkinliğin diğer türleri üzerinde anlaşma (mukavele) esasına dayalı yabancı yatırımlar (3 madde)
Bölüm 7: Özel (serbest) ekonomik bölglelerdeki yabancı yatırımlar (1 madde)
Bölüm 8: Uyuşmazlıkların çözümü (1 madde)
Toplam madde sayısı 49
Yasanın
1. maddesi, Yasada geçen terimlerin (yabancı yatırımcılar, yabancı yatırımlar, yavermektedir. Buna göre bir şirketin "yabancı yatırımcı şirket"
olabilmesi için, yabancı yatırımcının ya taahhüt edilmiş yetkili sermayenin en az % 20'sine ya da
belli bir takvim yılı boyunca ortalama en az 100.000 $'Iık paya sahip olması gerekmektedir. Madde
2'ye göre bu Yasa münhasıran bu tür firmalarla ilgilidir. Yine madde 2'ye göre bu yasa Sovyet rublesi cinsinden gerçekleştirilen yabancı yatırımları kapsamaz.
bancı yatırımlı şirketler) tanımlarını
Madde 3, yabancı yatırımcıların Ukrayna'da yapma hakkına sahip oldukları yatırım türlerini 4.
madde ise yabancı yatırımları gerçekleştirme araçlarını ve yollarını açıklamaktadır. Madde 5, yabancı yatırımların hangi para cinsinden değerlendirilmeye tabi tutulacağı ile ilgilidir. Madde 6, Ukraynadaki yabancı yatırımcıların yatırım ve iş etkinliklerinde hangi yasalara tabi olacaklarını belirlemektedir.
Madde 8, yabancı yatırımların yasal statüsü ile maddeler 9-14 yasa
durumlarda yabancı yatırımcılara sağlanan garantilerle ilgilidir.
değişiklikleri
ve
diğer bazı
Beş
maddeden oluşan 3. Bölüm, yabancı yatırımların devlet tarafından kaydedilmesinde izlenecek prosedürle ve yabancı yatırımların denetimiyle ilgilidir.
Yabancı yatırımlı şirketlerle
yasanın
en uzun ve
ayrıntılı
ilgili maddeleri içeren 4. Bölüm 19 maddeden
bölümüdür.
Bu bölümde yer alan 21. madde, yabancı yatırımlı şirketlerin
düzenlemektedir.
oluşmaktadır
ve
kurulma porsedürünü
Madde 24'e göre yabancı yatırımlı bir şirket, kuruluş tüzüğündeki amaçlara uygun olan ve
yürürlükteki yasalara ters düşmeyen her türlü etkinlikle uğraşabilir. Sigortacılıkla iştigal edebilmek
için ve kıymetli evrakın dolaşımı ile ilgili konularda faaliyet gösteren bir aracı kurum olabilmek için,
yabancı yatırımlı firmanın Ukrayna Maliye Bakanlığından bir lisans alması gerekmektedir. Bankacılık konusunda izin mercii Ukrayna Ulusal Bankası (Merkez Bankası)
Madde 25, yabancı yatırımlı şirketlerin yavru firmaları, bağlı kuruluşları ve temsilcilikleri ile ilgili
konuları düzenlemekte ve bunların nasıl kurulabilecekleri ile ilgili esasları belirlemektedir.
Madde 26, ürünlerin Ukrayna piyasasında dağıtım koşularını, Madde 27 ise yabancı sermayeli
yatırımların derneklere ve birliklere katılmaları ve bu kurumları oluşturmaları ile ilgili kuralları belirlemektedir.
59
Madde 28'e göre, yabancı yatırımcının, yabancı yatırımlı bir şirketin yetkili sermayesine katılım
yoluyla sevkedilen mülkü, gümrük vergilerinden ve ithalat vergisinden, "iş Dernekleri" Yasası
tarafından belirlenen süreler çerçevesinde muaftır. Bu madde, yabancı yatırımlı şirketlerin ithalat
vergilerinden muaf olduğu diğer durumları da sıralamaktadır.
Madde 29 ise, yabancı yatırımlı şirketlerin hangi koşullarda lisans almadan ihracat ve kendi
gereksinmeleri için ithalat yapabileceklerini açıklamaktadır. Bu maddeye göre, bu tür firmalar,
kendi ürünlerinin, işlerinin ve hizmetlerinin ihracından elde ettikleri gelirleri tümüyle kendi tasarruflarında tutabilme hakkına sahiptirler (Burada gelirden döviz gelirleri kastediliyor). Madde 30'da yabancı yatırımiı şirketlerin döviz cinsinden harcamaları ile ilgili esasları düzenlemektedir.
Madde 31, yabancı yatırımlı şirketlerin mülk ve risk sigortası ile, Madde 32'ise bu tür şirketlerin
vergilenmesi ile ilgili esasları belirlemektedir. Madde 32'ye göre, 'yabancı yatırımiı şirketler, Ukrayna'da yürürlükte bulunan yasaların öngördüğü vergileri vermekle yükümlüdürler - yasanın belirlediği durumlar hariç olmak üzere. Bu madde, Yabancı Yatırımlar Yasası'nın en uzun ve ayrıntılı
maddesidir ve yabancı yatırımlı yatırımlara hangi durumlarda vergi indirimleri ve muafiyetleri
tanındığını açıklamaktadır.
Madde 33, yabancı yatırımlı şirketlerde muhasebe ve rapor verme esaslarını, Madde 34
taahhütlerini yerine getirme ve borçlarını ödeme esaslarınr, Madde 35 ise entellektüel
(düşünsel) varlık haklarını düzenlemektedir. Patentler, yeni buluşlar, sınai prototipier, ticaret
ünvanıarı vs. ile ilgili hakların korunması bu maddede ele alınmaktadır.
şirketin
Madde 36, çalışanlarla olan
haklarını, Madde 38 ise yabancı
sedürü konu almaktadır.
ilişkileri,
Madde 37, çalışanların sosyal güvenlik ve sosyal sigorta
yatırımiı bir şirketin faaliyetinin sona erdirilmesinde izlenecek pro-
Altı maddeden oluşan ve yabancı atırımcıların Ukrayna topraklarında mülk edinmesini ve bireysel türdeki mülkiyet haklarını düzenleyen 5. Bölümün ilk maddesi olan Madde 39, yabancı
yatırımcıların Ukrayna'da yerleşik bir firmanın hisselerini, tahvillerini ve diğer kıymetli evrakını elde
edebilmesinin yasal çerçevesini çizmektedir.
Madde 40, yabancı yatırımcıların devletçe çıkarılan kıymetli evrakı elde edebilmesinin, Ukrayna Kıymetli Evrak ve Borsa Yasası'nda belirtilen esaslar çerçevesinde olacağını belirtmekte,
Madde 41 ise yabancı yatırımcııarın özelleştirmeye katılımının tabi olacağı esasları
düzenlemektedir.
Madde 42 yabancı yatırımcıların Ukrayna'da toprak edinebilmesi ve doğal kaynaklara sahip
olabilmesi ile ilgili mülkiyet haklarını düzenlemektedir. Madde 43, yabancı yatırımcıların hangi
esaslar çerçevesinde bir mülkü kiralayabileceğini (Iease edebileceğini) esasa bağlamakta, Madde
44 ise doğal kaynakların çıkarılmasına ilişkin imtiyaz haklarını düzenlemektedir.
Üç maddeden oluşan 6. Bölüm, evvelce de ifade edildiği gibi, üretim işbirliği, birlikte üretim ve
birlikte etkinliğin diğer türleri üzerinde anlaşma (mukavele) esasına dayalı yabancı yatırımlar ile ilgili esasları belirleyen üç maddeden oluşmaktadır. Tek maddeli 7. Bölüm ise özel (serbest) ekonoik bölgelerdeki yabancı yatırımla ilgilidir. Burada yer alan madde 48'e göre, yabancı yatırımlar
açısından özel (serbest) ekonomik bölgelerde oluşturulan yasal rejim, bu Yasa'da oluşturulan
yatırım ve ekonomik faaliyet koşularından daha kısıtlayıcı (ve aleyhte) olamaz.
Yasanın
son maddesi (madde 49), yabancı atırımcıların taraf olduğu uyuşmazıkları çözüme
prosedürü ile ilgilidir. Bu maddeye göre, yabancı yatıımcı ile devlet arasında, yabancı
yatırımların düzenlenmesi ve şirketlerin etkinlikleri konularında çıkan uyuşmazlıklar,Ukrayna'nın
yabancı yatırımların korunmasına ilikin olarak imzaladığı uluslararası anlaşmalarda tersi belirtilmedikçe, Ukrayna Mahkemeleri tarafından incelenecektir. Belli koşullarda, uluslararası tahkime
başvurmak da, yine bu maddeye göre, mümkündür.
Ukrayna Yüce Sovyet'in'in 13 Mart 1992'da yayınlanan bir kararı gereğince bu Yasa 31 Mart
1992'de yürülüğe grmiştit. Ayrıı kararda, gümrük vergisi oranlarının kararlaştırılmasının beklenmesi
nedeniyle, yabancı yatırımlı şirketlerin, tüketim mallarını gümrük ve ithalat vergisi vermek zorunda
kavuşturma
60
kalmadan ithal edebilecekleri karara
vergiye tabi olmadığı ifade edilmişti.
Karara göre Ukrayna
bağlanmıştır. Aynı
kararda
ayrıca
Yabancı Yatırımlar Yasası'nın uygu!anışını,
bu tür
şirketlerin karlarının
Ukrayna Yüce Sovyet!
Dış
işleri Komitsi denetleyecektir.
13 Mart 1992'de yayınlanan Yabancı atırımlar Yasası'nın ardından 19 Mart 1992 tarihinde Ukrayna Devlet Başkanı L.Kravchuk'un, Dış Ekonomik Etkinliklerin Teşviki konusundaki kararı
yayınlanmıştır.
5.3. Ukrayna Cumhuriyeti
Dış
Ekonomik Etkinlikler Yasası:
Yukarıda
Ukrayna Cumhuriyeti Yabancı Yatırımlar Yasası ile ilgili bölümün giriş kısmında bu
Ukrayna SSC Dış Ekonomik Etkinlikler Yasası ile "Yatırım Etkinlikleri Yasası"nın amaç,
ilke ve maddelerine dayandığını ifade etmiştik. Aşağıdaki satırlarda, sözkonusu edilen Dış Ekonomik ilişkiler Yasası'nın maddeleri konusunda kısa bazı bilgiler verilecektir.
Yasanın,
Yasa 7 bölümden oluşmaktadır. Bu 7 bölümün ve bu bölümlerde yer alan' maddelerin başlıkları
şöyledir:
Bölüm i: Genel Hükümler
Madde 1: Terminolojinin
Tanımı
Madde 2: Dış Ekonomik Etkinliklerin ilkeleri
Madde 3:
Dış
Ekonomik Etkinliklerin
Kapsamına
Girenler
Madde 4: Dış Ekonomik ilişkilerin Şekilleri
Madde 5: Dış Ekonomik Etkinliklerin Gerçekleştirilmesine ilişkin Haklar
Madde 6: Dış Ekonomik Etkinliklerin
Uygulanan Yasalar
Kapsamına
Girenler
Anlaşmaları (Kontratları)
Bölüm 2:
Dış
Ekonomik Etkinliklerin Düzenlenmesi
Madde 7:
Dış
Ekonomik Etkinliklerin Düzenlenmesinin Temelleri
Madde 8:
Dış
Ekonomik Etkinliklerin Devletçe Düzenlenmesi,
Madde 9:
Dış
Ekonomik Etkinliklerin Devlet
Tarafından
Düzenlenmesini
ve Bunlara
Gerçekleştiren
Birim-
ler
Madde 10:
Dış
Ekonomik Etkinlikler Yerel Yönetim Birimleri
Madde 11: Dış Ekonomik Etkinliğin Gerçekleşmesinden Sonraki Vergilendirmenin ilkeleri
Madde 12: Dış Ekonomik Etkinlikten Elde Edilen Döviz Kazancının Zorunlu Dağıtımı
Madde 13: Dış Ekon<?mik
Düzenlemelerinin ilkeleri
Etkinliğin
Gerçekleşmesi
Durumunda Uygulanacak Gümrük
Madde 14: Dış Ekonomi" Etkinliklerin Muhasebesinin Uygulanışı ve Süjelerinin KrediIendirilmesi
Madde 15: Dış Ekonomik işlemlerin Sigortalanması,
Madde 16: Dış Ekonomik işlemlerin Lisansa Bağlanması ve Kotaların Belirlenmesi
Madde 17: Değişik Türlerdeki ihracat ve ithalatın Yasaklanması
Madde 18: Teknik, Sağlığa ve Veterinerliğe ilişkin ve Çevreyle ilgili Standartların vs. Kurumsalve Uygulanışı
laştırılması
Madde 19: Özel ithalat Prosedürleri
61
Madde 20: Dış Ekonomik Etkinliklerde Anti-Tekelci Önlemler
Madde 21: Devlet
ları
Siparişleri
Madde 22: Dış Ekonomik işlemlerin Muhaseesi ve Dış Ekonomik Etkinliklerin Süjelernin Raporve Denetlenmesi
Dış
Madde 23:
Bağlanması
Ekonomik Etkinliklerde Bilgi Edinmenin Güvenceye
Bölüm 3: Dış Ekonomik Etkinliklere ilişkin Özel Yasal Rejimier:
Madde 24: Özel Ekonomik Alanlar
Madde 25: Dış Ekonomik Etkinliklere ilişkin Diğer Özel Yasal Rejimler
Bölüm 4: Ukrayna'nın Diğer Ülkelerle ve Uluslararası Resmi
Örgütlerle Ekonomik ilişkileri
Madde 26: Ukrayna'nın Diğer Ülkelerle Ekonomik ilişkileri
Madde 27: Ukrayna'nın Uluslararası Resmi Ekonomik Örgütlerle ilişkileri
Bölüm 5:
Ukrayna'nın Dış
Ekonomik ve Ekonomik Etkinliklerini
Gerçekleştiren
Devletin ve Diğer ilgililerin Yasal Çıkar ve Haklarının Korunması
Madde 28: Ukrayna'nın
Çıkarlarının Ukrayna SSC'nin
Dış
Ekonomik Etkinliklerini
Gerçekleştirenlerin Haklarını
ve Yasal
Sınırları Dışında Korunması
Madde 29: Ukrayna'nın, Yabancı Ülkelerin Ayırırncı ve Düşmanca Davranışlarına Karşı Misiilernede Bulunma Gayretleri
Madde 30: Re-export'un
Sınırlandırılması
Madde 31: Haksız' Rekabete Karşı Gayretler
Bölüm 6:
Dış
Ekonomik Etkinliklerde Sorumluluk
Madde 32: Dış Ekonomik Etkinliklerin Süjelerinin Sorumluluğunun Genel ilkeleri
Madde 33:
Dış
Madde 34:
Ukrayna'nın
Madde 35:
Dış
Madde 36:
Sorumluluğun Gerçekleştirilmesinin
Ekonomik Etkinliklerde
Devlet Olarak
Sorumluluğun
Türleri ve
Şekilleri
Sorumluluğu
Ekonomik Etkinliklerin Süjelerinin
Sorumluluğu
Prosedürü
Madde 37: Bu Yasanın ve Ukrayna'daki Diğer ilgili Yasaların ihlali ile ilgili Özel cezalar
Bölüm 7:
Dış
Madde 38:
Uyuşmazlıkların
Ekonomik Etkinliklerdeki
Uyuzmazlıkların
Gözdengeçirilme Prosedürü
Dış Ekonomik Etkinliklerin Yerine Getirilmesi
Gözden Geçirilmesi
Madde 39: Bu
Sırasında
Meydana Gelen
Yasanın Uygulanmasından Doğan Uyuşmazlıklar
5.4. Ukrayna Cumhuriyeti Vergi Sistemi
Yasası:
Bu Yasa, bir vergi sistemi oluşturulmasının ilkelerini, vergi türlerini, gümrük vergilerini ve zorunlu ödemeleri, bunların toplanmasını, vergi mükelleflerini, vergileme amaçlarını ve vergi yasasının
ihlali durumunda sözkonusu olacak sorumluluğu konu almaktadır.
Yasa üç bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölüm genel maddeleri, ikinci Bölüm vergileri, gümrük
vergi ve resimlerini ve zorunlu ödemeleri, Üçüncü Bölüm ise özel maddeleri içermektedir.*
* Aşağıdaki Bölüm, Yasanın ingilizce çevirisinden Türkçe'ye çevrilmiştir. Çeviride ingilizce metne bağlı kalınmıştır.
ifade düşüklükleri bundan kaynaklanmaktadır.
62
Birinci Bölümde yer alan 1. Madde, Ukrayna'nın vergi politikasının, Ukrayna Cumhuriyeti
olarak uygulanan bir politika olduğunu ifade etmektedir.
tarafından bağımsız
3. Madde, Vergi sisteminin
oluşturulması
ve
amacı
ile ilgilidir.
4. Madde, Ukrayna Yüce Sovyetinin ve yerel Sovyetlerinin vergileme konusundaki yekilerini
konu almaktadır.
5. Madde, Ukrayna Cumhuriyeti genelinde geçerli olan vergileri, gümruk vergi ve resim türü ve
zorunlu ödemeleri konu almaktadır. Bu vergiler ve zorunlu ödemeler şunları içermektedir:
- Kar üzerine, vergi,
- Yabancı tüzel birimlerin Ukrayna SSC
vergi,
topraklarında
yasal yollardan elde
ettiği
kar üzerinden
- Muamele vergisi (turnover tax),
- Tüketim vergisi (exeise)
- Artık
değer
vergisi,
- ihracat, ithalat vergisi,
- Gelirler üzerine vergi, *
- Kollektif çiftliklerin ücret fonlar üzerine vergi
- Vatandaşlar üzerindeki gelir vergisi,
-
Doğal kaynakların kullanımı
için ödemeler,
- Toprak için ödemeler,
- Orman vergisi,
- Çevre vergisi,
- Devler resim ve
-
Ulaşım araçları
harçları,
sahipleri üzerindeki vergi,
- Gümrük vergi ve resimleri.
ikinci Bölümde yer alan 6. madde, kar üzerindeki vergiyi konu almaktadır. Maddeye göre kar
üzerinden vergi, gelir vergisi için tesbit edilmiş oranlardan ödenir. Madde 7, Ukrayna topraklarında,
yabancı tüzel birimlerin yasal yollardan elde ettikleri karlar üzerinden alınan vergi ile ilgilidir. Madde
8, muamele vergisini (turnover tax) konu almaktadır. Bu madde, bu verginin uygulamaya konulması ve miktarının belirlenmesi konusunda Bakanlar Kurulunun yetkili olduğunu belirtmekte fakat
vergi oranı ifde edilmemektedir.
Tüketim vergilerini konu alan Madde 9'a göre, bu vergiler, çok karlı olan ve tekel niteliği
taşıyan mallar üzerine konmaktadır. Bu vergi, mal birimi başına bir faiz olarak veya sabit bir rakam
olarak konur ve gelirler devlet bütçesne gider.
Madde 10'un konusu artık değer vergisidir. Burada vergi oranları, satılan malların, işlerin, hizmetlerin maliyeti üzerine bir faiz olarak tesbit edilir.Vergi hasılatı merkezi bütçeye ve yerel
bütçelere gider.
Madde 11, ihracat ve ithalat vergileri ile ilgilidir. Bu vergiler, bu yasanın 6. maddesinde belirtilen ve dış ticaret etkinlikleriyle iştigal eden tüm örgütler tarafından ödenir. Vergi hasılatı, merkezi
bütçe ve yerel bütçeler arasında paylaştırılır.
Madde 12, gelir üzerine konan vergilerle ilgilidir. Madde, bu vergiye konu olan öğeleri
sıralamaktadır. **
• Gelir vergisi
••
Aşağıda
oranları aşağıda ayrıca
yeralan gelir vergisi
ele
alınacaktır .
oranları
yasada yer
almamaktadır.
görüşmelerde tarafımıza verilmiştir.
63
Bu oranlar,
Ukraynalı
yetkililerle
yaptığımız
1-Yabancı yatırımcıların katılımı ile kurulan birlikte
% 30'un üzerindeyse) vergi oranı % 9'dur.
girişimler
için (joint ventures)
(yabancı
katılımın payı
- Karlılık oranı % 10'un altında olan kömür madenciliği işletmelerinin vergi oranı % 9'dur.
- Bitki yetiştiriciliğinde kullanılan madenierin çıkarılması ile ilgili şirkeler için vergi oranı % 9'dur.
% 9 oranında vergiye tabidir.
- Çiçek ve süs bitkileri yetiştiren şirketlerin vergi oranı % 9'dur.
- Folklor sanatı ile ilgili iş üreten firmaların vergi oranı % 9'dur.
-
Sınai
türdeki
tarımsal şirketler
- Bilimsel araştırma, proje planlaması ve dizaynı, proje planlaması ve teknolojik örgütler: Vergi
% 9'dur.
oranı
- Pilot-üretim
oranı %
80'i
aşmayan
pilot-üretim bitkileri % 9 oranında vergiye tabidir.
2. Gazinolardan, kumar aletlerinden, kitle konser-show etkinliklerinden video ve dinleme kasetlerinden elde edilen gelirlere uygulanan vergi oranı % 70'dir.
3.
Aracılıktan
işlerden
ve geçici yaratıcı takımlar (temporary creative teams)
elde edilen gelire uygulanan vergi oranı % 65'dir.
4. Açık
ye tabidir.
artırma-mübadel~,.alım-satım
5. Açık
% 75'dir.
artırmalarda satılan malların,
etkinliklerinde
aracılıktan
üretimin, mülkün
Bankacılık
ve
sigortacılık
yerine getirilen
elde edilen gelirler % 75 vergi-
satışından
elde edilen gelirin vergi
6. Hisse senedi, tahvil ve diğer kıymetli evraktan ve birlikte
katılımdan elde edilen gelirler % 15 vergiye tabidir.
7.
bidir.
tarafından
etkinliklerinden elde edilen geliler % 35
girişimlere
oranında
oranı
(joint ventures)
gelir vergisine ta-
Madde 13, kollektif çiftliklerin (balıkçılıkla uğraşanlar dahil) ücret fonlarına uygulanan vergilerle,
Madde 14 ise, vatandaşlar üzerine konan gelir vergisi ile ilgilidir. Madde 14'e göre, Ukrayna SC'de
gelir vergisi mükellefleri, Ukrayna ve diğer Sovyet Cumhurietleri vatandaşları ve Ukrayna'da devamlı olarak ikamet eden veya etmeyen yabancı uyruklu kişiler veya hiç bir devletin vatandaşı olmayan kişilerdir.
Madde 15 doğal aynakların kullanımı ile ilgili ödemeleri, Madde 16 toprakla ilgili ödemeleri,
Madde 17 orman vergisini, Madde 18 çevre vegisini, konu almaktadır.
Madde 19 devlet resim ve harçlarıyla, Madde 20 ulaşım
lerle, Madde 21 gümrük vergisi ve gümrük resmi ile ilgilidir.
araçları
sahipleri üzerine konan vergi-
Yasanın 3. Bölümü, Özel Maddeler başlığını taşımaktadır. Bu Bölümde yer alan Madde 22, yabancı tüzel birimlerin ve vatandaşların vergilenmesi ile ilgilidir. Madde 23 ise çifte vergilenmenin
önlenmesini konu almaktadır. Buna göre bir kişi veya birim, bu Yasanın veya Ukrayna SSC'nin
diğer yasal uygulamalarının ödenmesini gerekli kıldığı vergiler dışında başka bir vergiye tabi tutulamaz.
Madde 24, vergi ysasına uyulmasının denetimi ile, Madde 25 ise vergi yasasının ihlal etmenin
getirdiğ sorumlulukla ilgilidi. Bu madde, "vergi yasasının ihlali durumunda, suçu işleyen şirketler,
kuruluşlar, örgütler, bunların resmi kişileri ve vatandaşlar bu yasaya göre sorumluluk taşırlar" demekle beraber cezanın nevi ve miktarını belirtmemektedir.
1251-XII
numaralı
bu Yasa 25 Haziran 1991 tarihinde
64
yayımlanmıştır.
5.5. Ukrayna Cumhuriyeti Devlet işletmeleri Varlıklarınm Özeleştirilmesl Yasası
Bu yasa, Ukrayna'da, çoklu sahipliliği esasına dayalı ve sosai-yön~timleri olan bir piyasa ekônomisi yaratılması amacına yönelik olmak üzere; ulusal, (Kırım otonom Cumhuriyeti ile ilgili olarakL cumhuriyete ve yerel yönetimlere ait mülkün özelletirilmesine ilişkin yasaı, ekonomik ve
örgütsel esasları düzenlemektedir.
Yasa 6 bölümden ve 30 maddeden
Bölüm
oluşmaktadır.
Başlıkları şöyledir:
Bölüm 1: Genel maddeler (10 made)
Bölüm 2: Özelleştirmenin Prosedür ve Yöntemleri (9 madde)
Bölüm 3: Özelleştirmenin Finansal Yönleri (4 madde)
Bölüm 4: Özelleştirmenin Sosyal Yönleri (3 madde)
Bölüm 5: Özelleştirme Prosedüründe Anlaşma Yapmaya ilişkin Düzelemeler (2 madde)
Bölüm 6: Özeleştirme Yasasının ihlali Durumunda SorumlulUk ve Uyuşmazıkların Çözümü (2
madde)
(Toplam 30 madde)
Bu bölümlerde yer alan maddesinin
başlıkları
ise şöyledir:
Bölüm 1: Genel Maddeler:
Madde 1: Özelleştirmenin tanımı
Madde 2: Özelleştirme ilkeleri
Madde 3: Özelleştirmenin Yasal çerçevesi
Madde 4: Devletin Özelleştirme Programı
Madde 5: Özelleştirmenin Amacı
Madde 6: Özelleştirmede Taraflar
Madde 7: Devlet Özelleştirme Birimleri
Madde 8:
Satın Alıcılar
Made 9: Tröstler,
Yatırım Fonları,
Holding
Şirketler
Madde 10: Özelleştirmede Devlet Komisyonu
Bölüm 2: Özelleştirmenin Prosedür ve Yöntemleri
Madde 11: Özelleştirme prosedürü
Madde 12:
Müracaatların
Madde 13:
Şirket özelleştirmekomisyonu
teslimi ve
özelleştirmeye ilişkin kararların
benimsenmesi
Madde 14: Özelleştirme planı
Madde 15: Özelleştirme yöntemleri,
Madde 16: Özelleştirmeye konu olan şeyleri rekabetçi açık artırmalarda ve resmi kurumlarca
satılması
Madde 17: Kamuya ait
kiralanmış
mülkün (hsselerin)
satın alınması (kurtarılması)
Madde 18: Devlet elinde bulunan sahiplik haklarının (hisse senedi ve tahvilleri) satılması
Madde 19: Özelleştirmeye lişkin bilgilendirme
65
Bölüm 3 : Özelleştirmesi Finansal Yönleri
Madde 20: Özelleştirmeye konu mülk için ilk teklif fiyatının belirlenmesi
Madde 21: Özelleştirmeye konu olan devlete ait mülkün elde edilmesi için gerekli olan fazlası
kaynakları .
Madde 22: Özelleştirme sertifikaları ihracında ihraç miktarının ve sertitikaları nominal değerini
belirlenmesi prosedürü
Madde 23: Özelleştirmeden elde edilen gelirin kullanımı
Bölüm 4 : Özelleştirmenin Sosyal Yönleri
Madde 24: Devlet mülkünün ücretsiz
Madde 25:
alınması
dağıtımı
Çalışanların, çalıştıkları işletmeleri özelleştirilmesi
ile ilgil hisselerin
satın
konusunda elde edecekleri yararlar.
Madde 26: Özelleştiriimiş şirketlerde çalışanların sosyal güvenceleri
Bölüm 5 : Özelleştirme Prosedüründe Anlaşma Yapmaya ilişkin Düzenlemeler
Madde 27: Özelleştirme Anlaşmalarının sonuçlandırılması prosedürü
Madde 28:
Sahipliğin
yasalolarak el
değiştirmesi
Bölüm 6 : Özelleştirme Yasasının ihlali Durumunda Sorumluluk ve
Uyuşmazlıkların
Çözümü
Madde 29: Özelleştirme yasasının ihlali durumunda sorumluluk
Madde 30: Özelleştirme sürecinde ortaya çıkan uyuşmazlıklar
(Bu yasal metin, Ukrayna Parlamentosu Danışmanlar Konseyi tarafından 12 Nisan 1992 tarihinde ingilizeeye çevrilmiştir. Türkçeye çevirisi bu ingilizce metinden tarafımızca yapılmıştır.)
5.6. Ukrayna Cumhuriyeti, Küçük Devlet işletmelerinin Özelleştiriimesi
(Küçük Özelleştirme) Yasası
Bu yasa, küçük devlet işletmelerinin tüm varlıklarının, sahipliğin tek bir alım ve satım işlemi sonucunda tek bir satın alıcıya transferi yoluyla özelleştirilmesinin yasal mekanizmasının çerçevesini
çizmektedir.
Yasa 5 bölümden ve 25 maddeden
oluşmaktadır.
Bölüm ve madde
Bölüm 1: Genel Maddeler
Madde 1:
Yasanın
uygulama
alanı
Madde 2: Küçük
özelleştirmenin amaçları
Madde 3: Küçük
özelleştirmenin
Madde 4:
Satıcılar
Madde 5:
Satın alıcılar
Madde 6: Küçük
özelleştirmenin
yöntemleri
finansal
kaynakları
Bölüm 2: Özelleştirme Hazırlıkları
Madde 7: Özelleştirmeye konu birimlerin kaydı
Madde 8: Küçük
özeJleştirme
birimlerinin
satış
66
için
hazırlanması
başlıkları şöyledir:
Madde 9 : Küçük
özelleştirme
birimlerinin
satış fiyatının
belirlenmesi
Bölüm 3 : Küçük özelieştirme birimlerinin hisselerinin satılması yoluyla
özelleştirilmesi (Kurtarılması)
Madde 10: Hisselerin satılması yoluyla özell~ştirmeye konu olan birimlerin
kayıtlarının yayınlanması
Madde 11: Özelleştirilecek birimlerin hisselerinin çalışanlara satılması yoluyla özelleştirilmesi
Madde 12: Hisselerin satışı yoluyla özelleştirilecek biimlerin satış fiyatlarının belirlenmesi
Madde 13: Hisselerin satılmasından sonra kullanım haklarının sınırlandırılması
Bölüm 4 : Özelleştirilecek Küçük Birimlerin Açık Artırmada veya
Resmi
Aracılarca Satılması
Madde 14:
Açık artırmada satış
Madde 15: Resmi
Madde 16:
aracılarca satış
Açık artırmada
veya resmi
aracılarca satılacak
birimlerle ilgili bilgiler
Madde 17: Satıcıların açık artırmalarda ve resmi aracılardakatılım koşulları
Madde 18:
Açık artırma
Madde 19: Resmi
aracı
prosedürü
olma prosedürü
Madde 20: Özelleştirme sertifikaları kullanarak açık artırmalarda veya aracı resmi kurumlarca
satış
Madde 21:
Açık artırmada
veya resmi
aracılarda
Madde 22:
erdirilmesi
Açık artırmada
veya resmi
aracılarda yapılan anlaşmaların askıya alınması
serbest konvertibi döviz ile
satış
ve sona
Madde 23: Özelleştirilecek birimi açık artırmalarda veya resmi aracılarda tekrar satışı
Bölüm 5 : Sahiplik Haklarının Devri ve Satınalınan
Mülkün işlemlerinin tamamlanması Prüsedürü
Madde 24: Sahiplik
Madde 25:
hakları
Satınalım-satım anlaşması
(Bu yasa metni, Ukrayna Parlamentosu Danışmanlar Konseyi tarafından 12 Nisan 1992 tarihinde ingilizce'ye çevrilmiştir. Türkçeye çevirisi bu ingilizce metinden tarafımızca yapılmıştır).
67
6. PiYASAYA GiRişTE ÖNERiLER
6.1. Potansiyel Faaliyet Alanları ve ihraç Mallarımız için Piyasanın Durumu
Ukrayna piyasasına girişte temkinli davranıp, ekonomik şartların daha istikrarlı bir hale gelmesini beklemek gerekmektedir. Ülkede yapılacak yatırımlarda 1992 itibariyle risk oranı çok yüksektir.
Ülkede ticaret hayatını düzenleyen mevzuatlar açısından büyük boşluk vardır. Avukatlık hizmetleri,
bankacılık ve sigortacılık hizmetleri, tercüme büroları gibi ticarette gerekli kurum ve kuruluşlar
oluşmamıştır. Ticari anlaşmazlık durumunda müracaat edilecek merci ve geçerli olacak hukuk kanunları açısından çeşitli sorunlar çıkmaktadır. Ticari ilişkiye giren firmaların bu tür muhtemel sorunlara çözüm getirecek maddeleri anlaşmalarında belirlemeleri gerekir.
Ukraynalılar ile yapılacak ticari görüşmede Ukrayna'nın Rusya'dan bağımsız bir devlet olarak
kabul edildiğini ve bu bağımsız devletin iş adamlarıyla görüştüğünüzü hissettimeniz gerekir. Ukrayna halkı hala Rusya ile bir bütün olarak düşünülmek istenmiyor. Her ne kadar Ukrayna'nın
Rusya'dan ekonomik açıdan yüzde yüz bağımsız olamayacağı kabul edilse de Ukrayna
bağımsızlık kavramı konusunda son derece hassas davranmaktadır. Gerçi ülke, bağımsızlığını ilan
ettiği dönemden beri alınan ekonomik kararlarda Rusya Federasyonunda alınan kararlara bir para. lellik görülmektedir ve bu da aslında doğaldır. Eylül 1992 itibariyle edinilen belgelere göre Ukrayna
grivna isimli yeni bir para yerine yine ruble'yi kullanmayı kabul etmişitr. Bu ekonomik olarak doğru
bir karardır. Günlük % 2,0-2,5 enflasyonlu bir ortamda, yeni bir para çıkarıp, onu konvertibi yapmak, rasyonel bir tutum olarak görülemez. Bu şartlarda rublenin kuvvetlendirilmesi ve istikrarlı bir
para politikası uygulanması beklenmektedir ki nitekim son gelişmeler bu yöndedir.
Ukrayna'da hükümet ekonomik kararları alırken aşırı liberal davranmıştır, fakat alınan kararlar
çok çabuk değişmekte uygulamada büyük boşluklar görülmektedir. Ticari ilişkiye girerken bu hususlara özellikle dikkat etmek gerekmektedir. Karşınızdaki firmanın ticari geçmişini öğrenebilecek
herhangi bir merci yoktu. Bu sebepten işadamları tamamıyla kendi bulguları ve hisleriyle hareket
etmek zorundadırlar.
Bankacılık sektörünün en hızlı gelişen sektörler arasında olması beklenmektedir. Ancak yine
ticaret işlemleri büyük zaman tutmaktadır. Bu açıdan yurt dışında döviz bulunduran firmalar ile
çalışmak daha caziptir.
dış
Mal sevkiyatlarını küçük parçalar halinde yapmak ve elF yerine FOB mal teslimine yönelmekte
fayda vardır.
Haberleşme
sektörü ve hizmet sektörü Ukrayna yabancı yatırıma şiddetle ihiyaç duyulan alanlardır. Birçok yabancı firma bu konuda faaliyete başlamışlar, ancak ekonomik durumun giderek
kötüleşmesi sonucu faaiyetlerini yavaşlatmışlardır.
Ukrayna piyasasında da Türk basınının sesini duyurmasına ihtiyaç vardır. Bu arada bir çok yagazete günlük olarak yayınlanmaktadır. Ancak Türkçe gazete ve dergi bulmak oldukça zor-
bancı
dur.
inşaat sektöründe Türk firmalarına oldukça geniş imkanlar sağlanmaktadır. Aslında bu konuda
faaliyette bulunan bir çok Türk firması vardır.Genellikle idareci kadroyu Türkler oluşturmakta, işçiler
ise Ukraynalılardan seçilmektedir.
ihraç mallarımız açısından ilk etapta gıda maddeleri ve temel tüketim maddeleri ağırlıklı olarak
talep edilmektedir. Büyük satış mağazalarında satışa arz edilecek bu mallar arasında bitkisel ve
nebati yağlar, unlu mamuller ve kuruyemişler (küçük vakumlu ambalajlarda), sucuk sosis salam
sayılabilir. Yu'karıda sayılan ürünler çeşitli Avrupa markaları altında dövizli satış yapan mağaza­
larda satılmaktadır. Türk menşeili ürünlerin satılacağı bu tür bir mağazanın 1992 yılı sonuna doğru
Kiev'de açılması beklenmektedir. Türk ihraç ürünlerine yönelk potansiyel bir müşteri grubu da otellerdir. Ülkedeki otellerde açılacak mağazalar, ürünlerimize etkin bir talep yaratabilir. Ukrayna'da in!:
celemelerimiz sonucu edindiğimiz izlenim otellerde dövizli satış yapan bu mağazaların yeterli ürün
çeşidini bulundurmadığıdır.
69
7. iŞADAMLARı içiN YARARlı BiLGiLER
ÜLKEYE GiDiş:
Pasaport ve Vize işlemleri:
Ukrayna'ya gidiş için vize gerekmektedir. Ülkenin ayrı bir Büyükelçiliği veya KonsoloSluğu builgili vizeyi Moskova Büyükelçiliğinden almak veya ülkeye girişte almak
mümkündür. Vize pasaporttan ayrı bir kağıda işlenir ve seyahat boyunca saklanması zorunludur.
lunmadığından
Nasıl
Gidilir?
Türk Hava Yolları'nın Kiev'e direkt uçak seferi yoktur. Ancak Moskova aktarmalı olarak hava
yolu lile ulaşım mümkündür. Ayrıca deniz yolu ile Odesa Limanına ulaşım ve karayolu ulaşımı da
yaygın olarak kullanılmaktadır.
Ne Zaman Gidilir?
Yılbaşı
tatili haricinde ülkeye ziyaretlerin
kısıtlanacağı
bir dönem yoktur.
Gümrük Kontrolu:
Ukrayna her ne kadar bağımsizlığını ilan etmişse de gümrük formaliteleri yapılmamaktadır. Bir
başka .ifadeyle Moskova'dan Kiev'e gidildiği zaman gümrük ve pasaport kontrolu Kiev'de
yapılmamaktadır.
Günlük Yaşam:
IIımlı
bir iklime sahip Ukrayna'da
kıyafet
için özel bir itinaya gerek yoktur.
Ulaşım:
Ukrayna'da toplu taşıma araçları oldukça etkindir. Ancak Rusya'da ortaya çıkan ve alfabenin
kaynaklanan sorun burada da bulunmaktadır. Taksiler ise taksimetre yerine pazarlık usulünü tercih edip fiyatlarını dolar bazında söylemekte ancak daha sonra fiyatı
yabancılığından
düşürmektedirler.
Haberleşme:
. Haberleşme sistemlerinin köklü bir yeniliğe ihtiyacı vardır. Ukrayna'da şehir içi ve
ücretsizdir. Yurtdışına telefon ise hem çok uzun zaman alıp hem de oldukça
konuşma
Yurtdışı
ile teleks ile
haberleşme
daha yaygındır. Faks ise yeni yeni
şehirlerarası
pahalıdır.
yerleşmektedir.
Otel ve Lokantalar:
Ukrayna'daki otel ve lokantalara rezervasyonsuz girmek mümkün değildir. Tüm
rine girmek için de bu kural geçerlidir ve önceden rezervasyon zorunludur.
70
eğlence
yerle-
Download

UKRAYN