Jastarnia 18 pażdziernika 2012
MODEL BEZPIECZEŃSTWA
SPOŁECZNEGO NA TLE TEORII
SYSTEMÓW
dr Janusz GIERSZEWSKI
II Konferencja Naukowa
Forum Bezpieczeństwa
Bezpieczeństwo wewnętrzne i ochrona infrastruktury krytycznej
Jastarnia 17-19 X 20112
1
Założenia …
2
Przyjęto, że system bezpieczeństwa jest zespołem różnych elementów
wzajemnie ze sobą powiązanych oraz wzajemnie na siebie
oddziaływujących. W procesie analizy wyróżniono system
bezpieczeństwa społecznego, w którym można wyróżnić złożone
elementy wzajemnie powiązane w całość. Kolejnym elementem było
określenie elementów brzegowych systemu tj.: wejścia (oddziaływanie
na podsystem społeczny przez otoczenie i sam system) oraz wyjścia
(oddziaływanie systemu na otoczenie i na siebie). Analizę systemu
bezpieczeństwa społecznego dokonano głównie w ujęciu celowościowym
(przez cele bezpieczeństwa społecznego i możliwości rozwiązywania
problemów społecznych) oraz częściowo przez elementy brzegowe
teorii konfliktu (ujęcie przyczynowe).
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
CAŁOŚĆ TO WIĘCEJ NIŻ SUMA CZĘŚCI
Arystoteles
Teoria systemów
1. System to zbiór elementów
2. O stanie systemu decydują powiązania między
poszczególnymi elementami ( układy, interakcje,
sprzężenia) - nie stan danego elementu
3. Typ interakcji wyróżnia system
BEZPIECZEŃSTWO PAŃSTWA JEST
(nad)SYSTEMEM
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
3
Ogólna teoria systemów
4
to hipotetyczna najbardziej ogólna "teoria wszystkiego", która zakłada, że
własności struktur systemowych są uniwersalne. Została zapoczątkowana w
biologii przez Ludwiga von Bertalanffyego, rozwijana i uzupełniana przez
cybernetyków oraz cybernetyków społecznych, adoptowana w inżynierii jako
inżynieria systemów, i obecnie poszerzana na nauki ekonomiczne oraz
społeczne.
Ogólna teoria systemów dotyczy wszystkich obiektów, które można uważać
za inteligentne, np. ludzkie organizacje i systemy złożone, takie jak ludzietechnologia, człowiek-społeczeństwo-środowisko. W ostatnich latach pojawiła
się nowa nazwa nauki o uniwersalnych własnościach systemów – ang.
systemics, co można tłumaczyć jako systemika – w Polsce do tej pory nie
używana (pojawia się jednak termin "systemologia").
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
5
Pojęcie systemu
System
σύστημα systema – rzecz złożona) –
oznacza połączyć, złączyć, jakikolwiek obiekt fizyczny lub
abstrakcyjny, w którym można wyróżnić jakieś wzajemnie
powiązane dla obserwatora elementy. W tym sensie
podział czegoś na systemy jest względny i zależy od tego
kto, przy pomocy czego i do czego poklasyfikował jakiś
zbiór na systemy. Dlatego też elementy jednego systemu
mogą stanowić składniki innych systemów.
W filozofii systemem nazywa się zbiór tez i twierdzeń
stanowiących pewną spójną całość. Także zasady
organizacji czegoś – zbiór przepisów lub reguł
obowiązujących w danej dziedzinie.
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Organizacja systemu
6
Organizacja systemu to jego
struktura w formie sieci relacji
między elementami oraz własności
tych relacji. Niezmienność takich
struktur jest warunkiem
rozpoznania tożsamości systemów.
W strukturze systemu mogą
występować podsystemy, czyli
elementy systemu, które same są
systemami. System którego
elementami są inne systemy jest
nadsystemem.
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Klasyfikacja systemów
Istnieje wiele kryteriów hierarchicznej klasyfikacji/taksonomii systemów.
7
Najbardziej ogólne, interdyscyplinarne podziały podstawowe to:
– systemy abstrakcyjne i fizyczne:
– abstrakcyjne: np. systemy pojęć, reguł, modeli, działań,
– fizyczne: zbudowane z materii lub/i energii.
– systemy statyczne i dynamiczne:
– system statyczny jest niezmienny w czasie, może być abstrakcyjny lub fizyczny,
– system dynamiczny to taki, w którym zmiana w jednej części wpływa na pozostałe;
największy dynamiczny system fizyczny to Wszechświat.
– systemy otwarte, zamknięte i autonomiczne - ten podział w zastosowaniu do systemów fizycznych jest
subiektywny i przybliżony, choć często używany:
– systemy zamknięte są przeważnie abstrakcyjne, zaś
– systemem otwartym i autonomicznym jest np. każdy organizm żywy.
Podstawową różnicą między systemami biologicznymi a psychicznymi i społecznymi, jest to, że
biologiczne przetwarzają i reprodukują zdarzenia, zaś psychologiczne są określane przez
komunikację, świadomość i sens (rzeczowy, czasowy i społeczny).
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Przykłady …
8
Pojęcie system występuje w języku naturalnym i we wszystkich naukach i
technologiach. Jego konkretne znaczenie tzw. "specjalizacja" zależy od tego
gdzie jest użyte.
system społeczny, system państwowy, system prawny, system gospodarczy –
nauki społeczne
system informatyczny, system operacyjny –
informatyka
system autonomiczny –
Internet, cybernetyka, terapia w psychologii systemowej
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Model
9
• Model (łac.) próbuje naśladować rzeczywisty system lub proces.
• Uproszczony opis pewnego wycinka rzeczywistości.
• Pewna hipoteza co do sposobu działania jakiegoś procesu.
• Działanie modelu rożni się mniej lub więcej od rzeczywistego procesu.
• Przystosowany do z góry zadanych celów.
Ogólna teoria systemów tłumaczy funkcjonowanie układów i organizacji w oparciu
o podejście sieciowe i współdziałanie wielu elementów
Podobnie jak organizmy biologiczne, które są zależne od różnych elementów
ekosystemu – instytucje bezpieczeństwa społecznego muszą posiąść umiejętność
adoptowania się do zmieniającego się otoczenia i mieć świadomość podmiotów z
którymi są współzależne.
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Po co budować model systemu?
10
• Analiza i lepsze zrozumienie procesu
• Rozwiązanie problemu decyzyjnego
• Ze względu na koszty
• Ze względu na bezpieczeństwo
• By sprawdzić koncepcję systemu, który
jeszcze nie istnieje
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Rodzaje modeli
11
• Modele mentalne
– Prowadzenie samochodu
– Jazda na rowerze
– Operator nadzorujący proces przemysłowy
• Modele werbalne
– Systemy ekspertowe
– Wspomaganie diagnostyki medycznej
• Modele matematyczne
– Formuły, relacje, równania
konkretny i abstrakcyjny
statyczny i dynamiczny
deterministyczny i probabilistyczny
normatywny (preskryptywny) i opisowy (deskryptywny)
 analogowy i symboliczny
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Podejście do budowanych modeli
12
• Podejście analityczne
– opis systemu oparty na prawach fizycznych
• Identyfikacja systemu
– model budowany na podstawie eksperymentu
• Kombinacja powyższych
– Identyfikacja pewnych parametrów fizycznych
• Analiza – badanie zachowania systemu
– Analiza ilościowa
– Analiza jakościowa
• Analiza systemu statycznego y = F(u)
– Jakie jest y przy zadanym u
• Analiza systemu dynamicznego
– Jakie jest y(t) przy zadanym u(t)
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Wiedza potrzebna do modelowania
13
• Wiedza eksperta
– Teoria (prawa fizyki, ekonomii, …)
– Doświadczenie (wyniki badań
naukowych)
• Wiedza eksperymentalna
– Dane pomiarowe
– Obserwacje
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Operacjonalizacja pojęć
14
Analiza systemowa - koncepcja z zakresu nauk społecznych wykorzystująca dorobek
teorii systemów.
Układ – bliskoznaczny termin polskojęzyczny, np. układ równań znaczy to samo co system
równań.
System złożony, czyli poprawnie układ złożony (w fizyce, chemii, biologii i innych
naukach).
Analiza systemowa, to podejście badawcze w naukach społecznych, uznające pojęcie
systemu i jego analizę za kluczowe dla zrozumienia zjawisk społecznych.
Analiza systemowa jest szczególnie przydatna do złożonych zadań w szybko zmiennym
otoczeniu, typowym dla naszych czasów. Jest ona formalnym i jawnym badaniem
wspomagającym działanie osób odpowiedzialnych za decyzje lub linię postępowania w
określonej (złożonej) sytuacji charakteryzującej się niepewnością. Ma na celu określenie
pożądanego działania lub linii postępowania przez rozpoznanie i rozważenie
dostępnych wariantów oraz porównanie ich przewidywanych następstw.
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Bezpieczeństwo społeczne
JAKO SYSTEM CELOWY
Bezpieczeństwo społeczne MUSI BYĆ SYSTEMEM CELOWYM
... jedynie system celowy jest w stanie odpowiedzieć na wyzwanie
kompleksowe.
System celowy to taki, który dokonuje wyboru środków dla
kształtowania siebie, otoczenia i wzajemnych powiązań
– dla osiągnięcia celu.
15
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
ZAGROŻENIA
wg źródła
16
NATURALNE
wg rodzaju zdarzenia
SPOŁECZNE
MILITARNE
Susze
Demografia
Agresja
zbrojna
Powodzie: opadowe,
roztopowe, zatorowe,
sztormowe.
Patologie
społeczne
Pożary
Migracje
Mrozy
System opieki
społecznej:
służba zdrowia, edukacja
Wiatry: tornada,
huragany.
Trzęsienia ziemi
Atak na wybrane
obiekty
Brak systemu
obronnego
Opady: grad, deszcz,
śnieg (zamiecie)
Kryzysy gospodarcze:
energetyczny, dostaw żywności, in.
Pomór zwierząt
Krach systemu finansowego:
Inflacja, krach na giełdzie
Inne katastrofy
naturalne
Katastrofy
komunikacyjne.
Konflikt
graniczny
EKONOMICZE
TECHNICZNE
wg rodzaju zdarzenia
POLITYCZNE
Kryzys
polityczny
Rządy
niedemokratyczne
Utrata kontroli państwa
nad systemem finansowym
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Katastrofy
budowlane.
Zagrożenia
technologiczne:
Środki toksyczne,
pożary zakładów,
nielegalne
przechowywanie
odpadów, błędy
technologii
wytwarzania np..
żywności
Destabilizacja
systemu ekologicznego
Bezpieczeństwo społeczne, socjalne ?
17
•Celową działalność państwa i innych organizacji w dziedzinie kształtowania
warunków życia i pracy ludności oraz stosunków społecznych, mająca na celu między
innymi zapewnienie bezpieczeństwa socjalnego, zaspokojenie potrzeb wyższego
rzędu, zapewnienie ładu społecznego”. (Barbara Szatur-Jaworska, Grażyna FirlitFesnak).
•Działalność państwa, samorządu i organizacji pozarządowych, której celem jest
wyrównywanie drastycznych różnic socjalnych między obywatelami, dawanie im
równych szans i asekurowanie ich przed skutkami ryzyka socjalnego” (Julian
Auleytner).
•Odpowiedzi polityki państwowej na podstawowe ryzyka społeczne dla zatrudnienia,
dochodu i bezpieczeństwa socjalnego” (Edwin Amenta).
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Wykluczenie społeczne – postrzeganie




Wykluczenie społeczne najczęściej kojarzy się ludziom z
wygnaniem, odizolowaniem jednostki, wyłączeniem ze
społeczeństwa i brakiem akceptacji w środowisku
Drugim najczęściej wskazywanym rozumieniem pojęcia
„wykluczenie społeczne” jest brak możliwości
korzystania z życia społecznego
Na wykluczenie społeczne w największym stopniu
wpływa bezrobocie, alkoholizm i narkomania, a także
ubóstwo i choroby psychiczne
Najpowszechniejszymi powodami wykluczenia
społecznego w Polsce są bezrobocie, alkoholizm i
ubóstwo
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
18
Kwestie społeczne to zjawiska i okoliczności tworzące stan
napięcia społecznego, wywołujące powszechne zaniepokojenie i
dążenie do rozwiązania problemu.
Kwestie społeczne:
 dotyczą specyficznych potrzeb społecznych i indywidualnych
członków tych zbiorowości;
 na skutek kumulacji niekorzystnych sytuacji prowadzą do
powstania szczególnie trudnych sytuacji dla grup społecznych i
całych zbiorowości;
 wprowadzają zakłócenia w rozwoju społeczeństwa.
19
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Współczesne definicje sytuują
wykluczenie/marginalizację w kontekście:
20


Problemów z uczestnictwem/
partycypacją (brak, niezdolność,
niemożność) w życiu społecznym
lub zbiorowym;
Problemów z prawami
społecznymi (odmowa,
realizowane w niewielkim
stopniu lub nierealizowane);


Problemów z dostępem
(ograniczony, utrudniony) do
zasobów, dóbr publicznych,
instytucji i systemów
społecznych;
Ubóstwa i deprywacji
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Przykłady kwestii społecznych
21

ubóstwo,

bezrobocie,

edukacja,

mieszkalnictwo,

zdrowie,

migracje,

ekokwestia,

patologia społeczna.
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Kwestie społeczne
22
bezrobocie
ubóstwo
edukacja bezdomność
mieszkaniowa
zdrowia
AIDS
narkomania migracje rolna
ekokwestia
alkoholizm
prostytucja rodzina
żebractwo
przestępczość
starość
mniejszość
przemoc
dziecko
niepełnospr
.
Wykaz wybranych kwestii społecznych
Źródło: Opracowano na podstawie: J. Auleytner, K. Głąbicka, Kwestie socjalne na przełomie wieków, 2001.
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Model ujawniania zagrożeń
23
monitoring
ocena
efektywności
diagnoza
bezpieczeństwo
społeczna
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
BEZPIECZEŃSTWO
Państwa
Zagrożenia
niemilitarne
Zagrożenia
militarne
Obronność
Bezpieczeństwo
cywilne
BS
24
Sposoby reagowania na zagrożenie
25
zagrożenie
• naturalne,
• cywilizacyjne
zdarzenie
• powszednie,
• kryzysowe
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
ratownictwo
• reagowanie
kryzysowe
Minimalizowanie zagrożeń
26
Otoczenie
Obszar
społeczny
obszar
polityczny
obszar
gospodarczy
Regulacja zagrożeń
Identyfikacja
Analiza
ryzyka
Wejścia
Działanieewaluacja
Wyjścia
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Ujecie systemowe
27
Postrzeganie bezpieczeństwa społecznego włączonego w sieć powiązań i zależności z
podmiotami zarówno w wewnętrznym jak zewnętrznym otoczeniu przypomina podejście
systemowe, zgodne z którym organizacje są systemami. Zdaniem Zofii Mikołajczyk o
tym, że przedsiębiorstwo jest systemem świadczą następujące cechy:
1/ funkcjonuje w otoczeniu, „czyli określonym środowisku stanowiących całokształt
warunków, na które składa się środowisko naturalne, polityczne, ekonomiczne i
społeczno-organizacyjne”,
2/ jest systemem otwartym, prowadzącym wymianę energii i informacji z otoczeniem,
3/ jest uporządkowanym w określony sposób systemem społeczno-technicznym,
4/jest systemem złożonym z szeregu jednostek o różnych rozmiarach i przeznaczeniu z
których każda stanowi podsystem odpowiedniego szczebla
5/ ma zdolność do usprawniania i doskonalenia.
źródło. Mikołajczyk, Techniki organizatorskie w rozwiązywaniu problemów zarządzania,
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Schemat analizy systemowej
28
Analiza
makrosystemowa
- dotyczy całości
systemu
bezpieczeństwa;
systemowa
średniego rzędu
- dotyczy
określonego
podsystemu (np.
bezpieczeństwa
społecznego);
mikrosystemowej
- gdy dotyczy
elementu systemu
(np. decyzji w
sprawie
bezpieczeństwa).
Otoczenie systemu
zasoby
System
bezpieczeństwa
społecznego
wejście
żądania
Sprężenie zwrotne
Otoczenie systemu
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
wyjście
Teoria systemów
Założenia i model bezpieczeństwa
społecznego
B
Bezpieczeństwo społeczne – system:
Bezpieczeństwo społeczne- system
• organizacja bezpieczeństwa społecznego jest złożoną całością (systemem); naczelnym jej celem jest zapewnienie
przetrwania i rozwój społeczeństwa; stanem organizacji jest homeostaza; podsystemy (rynek pracy,
zabezpieczenie społeczne, opieka społeczna)są analogami narządów organizmu
• zmiany w systemie bezpieczeństwa społecznego są wynikiem wpływu otoczenia: politycznego i gospodarczego
oraz możliwości adaptacji do otoczenia; adaptacja do otoczenia może być czynna lub bierna
• kierownictwo organizacji (minister pracy i polityki społecznej?) jest jej mózgiem: ustala normy, wartości i
kontroluje funkcjonowanie systemu
• konflikty są stanami patologicznymi
29
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Podsystem bezpieczeństwa
społecznego
30
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Elementy opisu bezpieczeństwa
społecznego
31
instytucje
bezpieczeństwa
teoria
systemów
system prawny
wskażniki
społeczne
aksjologia
polityka
społeczna
teoria konfliktu
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Model bezpieczeństwa społecznego
32
P(t)  prawdopodobieństwo utrzymania stanu bezpieczeństwa, P1(t)  stan
niezagrożenia, P2(t)  źródła zagrożeń, P3(t)  stan kryzysowy, 1, 2 
minimalizowanie zagrożeń przez instytucje (reakcja systemu bezpieczeństwa), 1, 2 
kontrola ryzyka, S1  rozmrażanie,
S2  zmiana, S3  zamrażanie
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Wnioski …
33
Z punktu widzenia teorii systemów otwartych bezpieczeństwo społeczne można określić
następująco:
 jest system bardzo złożonym probabilistycznym, który powinien zawierać układy
deterministyczne
•jest istotnym elementem wewnętrznego systemu bezpieczeństwa państwa;
•zapewnia warunki względnie stabilnego wzrostu systemu bezpieczeństwa państwa w
korelacji
z innymi podsystemami;
•jest elementem minimalizującym wystąpienie zagrożeń społecznych, ryzyk socjalnych
czy wykluczenia społecznego.
•możliwości komunikacyjne wewnątrz i zewnątrz systemu są istotne na poziomie analiz
społecznych,
•w jego obszarze istnieje możliwość wystąpienia, podtrzymania oraz neutralizowania
sprzężeń zwrotnych pomiędzy elementami systemu, a także sprzężeń zwrotnych
pomiędzy systemem a jego otoczeniem;
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Wnioski c.d.
34
Analiza systemowa jako metoda badawcza, charakteryzuje się
kompleksowym ujmowaniem problemów oraz wykorzystaniem
interdyscyplinarnych metod analitycznych do rozwiązywania
problemów bezpieczeństwa. Wprowadza ona paradygmat
systemowości, co w swoisty sposób pozwala na porządkowanie całej
przestrzeni badawczej, identyfikację podmiotowych i funkcjonalnych
systemów i podsystemów, uchwycenie oraz analizę prawidłowości
zachodzących w środowisku bezpieczeństwa. Tym samym metoda
analizy systemowej spełnia przesłanki właściwej oraz rzetelnej
metody badawczej całego spektrum zagadnień z dziedziny szeroko
rozumianego bezpieczeństwa.
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Pytania ?
35
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Dziękuję za uwagę …
36
www.januszgierszewski.pl
Jastarnia 18 pażdziernika 2012
Download

Model bezpieczeństwa społecznego na tle teorii systemów