Anadolu Üniversitesi
Sosyal Bilimler Dergisi
Anadolu University
Journal of Social Sciences
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını
Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
7th Grade Students’ Understanding Level and Misconceptions some of Geography
Concepts in The Social Studies
Doç. Dr. Nazlı Gökçe - Arş. Grv. Murat Ekici - Esma Kapan
Öz
Abstract
Anahtar Kelimeler: Coğrafya, Kavram Yanılgısı,
Sosyal Bilgiler
Keywords: Geography, Misconception, Social Studies
Bu çalışma ile ilköğretim 7.sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programında yer alan
“harita, göç, doğal kaynak, iklim, nüfus, coğrafi konum, doğal ortam, yerleşme, coğrafi bölge ve beşeri
ortam” kavramlarını anlama düzeyleri ve kavram
yanılgılarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada nicel araştırma yöntemlerinden tarama modeli benimsenmiştir. Veriler araştırmacılar tarafından
geliştirilen geçerlilik ve güvenilirlik çalışmaları yapılan Coğrafi Kavramlar Testi ile toplanmıştır. Test
Eskişehir ilindeki toplam 384 öğrenciye uygulanmıştır.
Veriler, Excel ve SPSS (20,0) programları ile çözümlenmiştir. Öğrencilerinin bazı coğrafya kavramlarını
anlama düzeylerinin cinsiyetlerine göre anlamlı farklılık gösterip göstermediğine t testi ile öğrencilerinin
bazı coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri ile
sosyal bilgiler dersindeki başarı puanları arasında
ilişkiye korelasyon testiyle bakılmıştır. Açık uçlu sorulardan elde edilen öğrenci cevapları ise; “anlama,
sınırlı anlama, anlamama, yanlış anlama, cevap vermeme” olarak belirlenen 5 düzeyde analiz edilmiştir.
Araştırmanın sonunda öğrencilerin, “yerleşme, coğrafi bölge, coğrafi konum, iklim, göç” kavramlarına
ilişkin kavram yanılgılarının olduğu, “doğal kaynak
ve doğal ortam” kavramlarını ise daha iyi anladıkları görülmüştür.
This study aims at identifying the seventh grade students’ level of understanding and fallacy of the concepts
“map, migration, natural source, climate, population,
geographical position, natural environment, settling,
geographical region and human environment” which
are included in the Social Studies curriculum. Survey
method as one of the quantitative research methods
was used in the study. The data was collected using
the Geographical Concepts Test, which was developed
by the researchers and found reliable according to the
results of reliability tests. The test was administered to
384 students in Eskişehir. The data were analyzed by
using Excel and SPSS (20,0) programs. A t-test was
applied to find out whether the students’ understanding
level of geographical concepts significantly changed according to their gender. A correlation test was used to
find out whether there were differences in students’
understanding level of some geographical concepts and
their achievement scores in the social sciences course.
The answers gathered through open-ended questions
were analyzed on five levels of “understanding, limited
understanding, not understanding, misunderstanding,
not answering”. The results yielded that the students
had fallacies about the concepts of “settling, geographical region, geographical position, climate, and migration” but they had a better understanding of the concepts
“natural source and natural environment”.
Doç. Dr. Nazlı Gökçe, Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi, [email protected]
Arş. Grv. Murat Ekici, Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi, [email protected]
Esma Kapan, Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü İlköğretim ABD yüksek lisans programı mezunu, [email protected]
sbd.anadolu.edu.tr
83
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
Giriş
Bilim ve teknolojinin ve bunlara paralel olarak bilgi
birikiminin çok hızlı bir şekilde arttığı günümüzde, bu bilgilerin tümünün öğrenenlere aktarılması
mümkün olamayacağı için son yıllarda, kavramlar
düzeyinde öğretime önem verilmeye başlanmıştır.
Kavramlar, nesnelerin insan beynindeki soyut ve genel tasarımlarıdır (Türk Dil Kurumu, 2012). Kavramlar bilgilerin yapı taşlarını, kavramlar arası ilişkiler
de bilimsel ilkeleri oluşturur. İnsanlar, çocukluktan
başlayarak düşüncenin birimleri olan kavramları ve
onların adları olan sözcükleri öğrenirler; kavramları
sınıflar, aralarındaki ilişkileri bulur, böylece bilgilerine anlam kazandırır, yeniden düzenler, hatta yeni
kavramlar ve yeni bilgiler üretirler. İnsan zihnindeki
bu öğrenme ve yeniden yapılanma süreci her yaşta
sürüp gider (Milli Eğitim Bakanlığı, 2005).
Doğanay’a (2005) göre olgular, kavramlarla tanımlanmaya ihtiyaç duyarlar. Doğru belirlenen kavramlar genellemeler/ilkeler türetirler. İlkeler hayatın sürekliliği içinde anlamlı açıklayıcı yapılara dönüşerek
kuramları oluştururlar. “Olgu-Kavram-Genelleme/
İlke-Kuram” olarak ifade edilen dört evre, dünyaya
bakan insanın, ona bütüncül bir anlam verebilmesi
yolunda sergilediği hiyerarşik zihinsel etkinliklerdir.
İnsan gerek kendine, gerekse hayata ve dünyaya verdiği anlamı “dil” aracılığıyla yapılandırmakta, ifade
etmekte ve başkalarıyla yine dil ile paylaşmaktadır.
Bu anlamın yapılandırılması ise işte bu dört ana evreyi içermektedir. Ülgen (2001), kavram öğrenmeyi diğer öğrenmeler için anahtar olarak kabul etmektedir.
Ona göre; “temelde, kavramlar insanlarla ve onların
duygu, düşünce, hareket bütünlüğü içinde edindikleri
tecrübeleri ile var olurlar. İnsanların ürettiği bu kavramlar dünyayı anlamaya ve onunla bütünleşmeye
yarayan, sonuçta insanlar arası iletişimi sağlayan ve
ilkeler geliştirmeye temel olan bir çeşit bilgi formudur.
Eğitim çoğu zaman kavramlarla ilgilidir.” Sonuç olarak kavramlar, bireyin fiziksel ve sosyal dünyayı anlamasını ve anlamlı iletişim kurmasını sağlarlar.
Kavram öğretimi; ilköğretimin ilk yıllarından itibaren önem verilmesi gereken bir süreçtir. Temel
kavramların ilköğretimde tam ve doğru olarak öğretilmesi, öğrencilerin, orta öğretim ve daha sonraki
dönemlerde karşılaşacakları kavramları yine tam ve
doğru olarak anlamaları için gereklidir. Doğru bir
şekilde öğrenilmeyen, yanılgıların ve kargaşaların
olduğu kavramlar, bireylerin hem daha sonraki öğrenim hayatlarını olumsuz etkilemekte, hem de günlük
84
ve mesleki yaşantılarında daha büyük anlama ve kavrama problemleriyle karşı karşıya gelmelerine neden
olmaktadır (Yılar, 2007).
Öğrencilerin kavramları, bilimsel olarak kabul edilen tanımından farklı olarak algılaması “kavram
yanılgısı”, öğrencilerin çevreden, aileden veya bir
şekilde daha önceden öğrenilmiş kavramlarla yeni
öğrendikleri arasında mantıklı bir bütünlük ve ilişki
oluşturamaması ise “kavram kargaşası” olarak ifade
edilmektedir (Yel, 2006, s. 150). Kavram yanılgıları ve
kargaşaları hem öğrenciler hem de öğretmenler için
sıkıntı verici bir mesele oluşturmaktadır (Aydoğan
vd. 2003, s. 112; Atılboz, 2004, s. 148; Ekiz ve Akbaş,
2005, s. 62).
Coğrafya, kavramlar bakımından oldukça zengin bir
bilim dalıdır. Senemoğlu’na (2005, s. 511) göre kavramlar, Coğrafya ilminin olduğu gibi diğer disiplinlerin de temelini oluşturmaktadır. Coğrafya biliminde,
terim ve kavramlar, coğrafi olgu ve olayları tanımlamak için kullanılmaktadır. Bu nedenle de coğrafya
öğretiminde oldukça geniş yer tutmaktadır. Turan
(2002, s. 69) bunu şöyle açıklamaktadır:
“Coğrafya kendi alanına giren konuları incelerken
karşılaştığı nesne ve maddeleri adlandırarak, onların
kolayca tanınmasını sağlar. Örneğin, yeryüzü şekillerini ova, plato, dağ, taraça gibi adlar vererek tanıtır.
Diğer taraftan coğrafya, yeryüzünde meydana gelen
olayları da adlandırır. Örneğin, gel-git hareketleri,
heyelanlar, depremler, volkanik hareketler birer tabiat
olayı olmasına rağmen, onları ayrı ayrı adlandırmak
suretiyle olayların incelenmesini kolaylaştırmıştır.
Coğrafyada kavram ve terimlerin oldukça geniş olarak yer almasının bir başka nedeni ise; coğrafyanın
bir konu üzerinde araştırma ve inceleme yaparken
sosyoloji, antropoloji, jeoloji, tarih, hidroloji, botanik, meteoroloji, astronomi, jeodezi gibi bilimlerden
yararlanması ve bu bilimlerde kullanılan terimler ve
kavramları kendi ilkesinin gereği olarak, coğrafi olay
ve olguları tanımlamak, sentez yapmak ve açıklamak
amacıyla kullanmasıdır.”
Akbaş’a (2008) göre; coğrafi kavramların doğru kullanılması ile iyi bir coğrafya eğitimi arasında yakın bir
ilişki bulunmaktadır. Kavramlar bakımından önemli
olan Coğrafya konuları ilköğretimde özellikle Sosyal
Bilgiler dersi içinde verilmektedir. Sosyal Bilgiler;
Coğrafya, Tarih, Sosyoloji gibi Sosyal Bilim disiplinlerinden seçilmiş bilgiler ışığında ilköğretim çağın-
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Eğitim Özel Sayısı
daki çocuklara toplumsal yaşamla ilgili temel bilgi,
kavram, beceri, tutum ve değerleri kazandırarak iyi
ve sorumlu vatandaş yetiştirmeyi amaçlayan bir öğretim programıdır (Erden, Tarihsiz: 8). Sosyal Bilgiler
dersi, demokratik bir toplum için; demokratik tutum
ve değerlere, problem çözme ve karar alma becerilerine sahip, üretken ve katılımcı bireylerden oluşan etkin yurttaşlar yetiştirme gibi çok önemli bir misyona
sahiptir. Bu misyonu yerine getirebilmesi için dersin
öğretim programında yer alan çok sayıdaki kavramın, her öğrencinin zihninde aynı anlam oluşturabilecek şekilde geliştirilmesi gerekmektedir (Doğanay,
2005, s. 233). Sosyal Bilgiler Öğretim Programının
yapısını oluşturan temel ögelerden biri kavramlardır. Sosyal Bilgiler Öğretim Programlarında (4., 5.,
6., 7. sınıflar) öğrencilere “anlam çözümleme tabloları, kavram ağları ve kavram haritaları” ile çok sayıda coğrafi kavramın öğretilmesi amaçlanmaktadır.
Programda coğrafya ile ilgili kavramların özellikle
“İnsanlar, Yerler ve Çevreler” öğrenme alanında “Yaşadığımız Yer” ve “Bölgemizi Tanıyalım” ünitelerinde; ayrıca “Üretim Dağıtım, Tüketim” öğrenme alanının “Ürettiklerimiz” ünitesinde yoğun olarak kullanıldığı ancak bununla beraber diğer ünitelerde de yer
aldığı görülmektedir (MEB, 2005; Gökçe, 2011). İlgili
çalışmalara bakıldığında son yıllarda ilköğretimde
coğrafi kavramların öğretimi ve kavram yanılgılarına yönelik araştırmalar dikkat çekmektedir. Bu çalışmalar geçmişten günümüze incelendiğinde; Yazıcı ve
Samancı’nın (2003), “İlköğretim Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Ders Konuları İle İlgili Bazı Kavramları
Anlama Düzeyleri” adlı araştırmalarında “Güzel Yurdumuz Türkiye” ünitesindeki kavramlar üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Araştırmacılar çalışmanın
sonunda, öğrencilerin en fazla yayla, Anadolu, kıyı,
dağ, akarsu, boğaz, iklim, yağış ve bölge kavramlarında yanılgıya düştüklerini tespit etmişlerdir.
Bozkurt vd. (2004), “İlköğretim 6., 7. ve 8. Sınıf Öğrencilerinin Erozyon Hakkındaki Ön Bilgilerinin ve
Kavram Yanılgılarının Tespiti” konulu bir araştırma
yapmışlardır. Ekiz ve Akbaş (2005) ise; ilköğretim 6.
sınıf öğrencilerinin astronomiyle ilgili; evren, güneş
sistemi, gezegen, yıldız, uydu, yörünge ve güneş kavramlarını anlama düzeylerini ve bu kavramlarla ilgili
yanılgılarını ortaya çıkarmayı amaçlamışlardır.
Cin vd. (2005), “İlköğretim 6.sınıf Öğrencilerinin
Türkiye’nin Matematik Konumunu Anlama Düzeyleri ve Yanlış Anlamaları” adlı çalışmalarında, öğrencilerin Türkiye’nin matematik konumunu yeterli
anlayamadıklarını ve bununla ilgili pek çok yanılgıya
sahip olduklarını tespit etmişlerdir. Doğar ve Başıbüyük (2005) ise; “İlköğretim ve Ortaöğretim Öğrencilerinin Hava ve İklim Olaylarını Anlama Düzeyleri”
adlı çalışmalarında, çeşitli eğitim kademelerinde
okula devam eden öğrencilerin hava ve iklim kavramlarıyla ilgili kavram yanılgılarının araştırılmasını
ve bu kavramların gelişim düzeylerinin incelenmesini amaçlamışlardır. Araştırmacılar çalışmada iklim, iklim elemanları, hava (atmosfer), hava durumu
kavramlarının öğrenciler tarafından nasıl algılandığı
üzerinde durmuşlar; bu kavramların tam olarak tanımlanamamasının yanında, kavram yanılgılarının
çokluğuna dikkat çekmişlerdir.
Öktem (2006), “İlköğretim 4 ve 5. sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersinde Yer Alan Kavramları
Anlama ve Kazanma Düzeyleri” adlı çalışmasında
öğrencilerin coğrafyayla ilgili iklim, doğal afet, nüfus, erozyon, bölge, dağ, yağış, göç, mevsim, deprem,
kroki ve kuş bakışı kavramlarını anlama ve kavrama
düzeylerini belirlemiştir. Çakmak (2006) ise; “İlköğretim 6. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersi Nüfus ve Yerleşme Konusunda Geçen Kavramları Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları” adlı doktora
çalışmasında öğrencilerin kavram yanılgılarını tespit
etmiştir. Ayrıca öğrencilerin başarı testinden aldıkları
puanlar ile cinsiyet, baba ve anne eğitim düzeyi gibi
kimi değişkenler arasında anlamlı ilişkiler bulmuştur.
Alkış (2006), “İlköğretim Öğrencilerinin Yağış Kavramını Algılamaları Üzerine Bir Araştırma” adlı
doktora tezinde, öğrencilerin nem kavramını, bulut
kavramını, yağış kavramını ve yağış çeşitlerinin oluşumunu algılamaları olmak üzere dört 7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya
Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları altında inceleme yapmıştır. Araştırmacının diğer
bir çalışması da (2007) “İlköğretim 8.Sınıf Öğrencilerinin Rüzgâr Kavramını Algılamaları” üzerinedir ve
araştırmanın sonunda, öğrencilerin rüzgâr konusuyla ilgili yeterli anlamayı gerçekleştiremedikleri sonucuna ulaşmıştır.
Yılar (2007), “İlköğretim 5. Sınıf Öğrencilerinin Bazı
Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram
Yanılgıları” adlı çalışmasında; 5. sınıf Sosyal Bilgiler
ders kitabındaki Bölgemizi Tanıyalım ünitesinde geçen bazı coğrafya kavramlarının (iklim, doğal afet,
erozyon, heyelan, deprem, fay hattı, bölge, ova, plato,
sbd.anadolu.edu.tr
85
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
yanardağ) öğrenciler tarafından anlaşılma düzeylerini belirlemeyi amaçlamıştır.
İlgili araştırmalar, Coğrafya kavramlarının öğretiminde Sosyal Bilgiler dersinin önemini ortaya koyması bakımından dikkat çekicidir. Coğrafya konularının
öğrenciler için anlamlı ve yararlı olması için coğrafi
kavram, ilke ve genellemelerin öğretimine ağırlık vermek gerekmektedir (Erden, 1997, s. 39). Coğrafya öğretiminde kavram ve terimler öğrenciye öğretilecek
coğrafi bilgilerin yapı taşlarını oluşturmakta, coğrafi
olgu ve olaylar, ancak kavram ve terimler sayesinde
öğrencilerin zihinlerinde yer tutmaktadırlar (Turan,
2002, s. 70). Buna karşın coğrafya konularının öğrenciye anlaşılır hale getirilmesinde güçlüklerle karşılaşılması bilinen bir gerçektir. Bu güçlükler daha
çok soyut kavramların yoğunlukta olduğu konularda
yaşanmaktadır. Özellikle coğrafya eğitimiyle ilgili yapılan son araştırmalar; öğrenim zorluğu çekilen konular içerisindeki kavramların tespit edilmesi ve yeni
öneriler getirilmesini istemektedir (Akbaş, 2002; Akbaş, 2008; Coşkun, 2003, s. 148; Çakmak, 2006; Ekiz
ve Akbaş, 2005; Yazıcı ve Samancı, 2003).
Sosyal Bilgiler Öğretim Programındaki kavramların
büyük bir kısmı Coğrafya konularıyla ilgilidir. Yazıcı
ve Samancı’ya (2003, s. 83) göre öğrencilerinin sosyal
bilgilerle ilgili ilkeleri öğrenebilmeleri ve karşılarına çıkabilecek sosyal problemleri çözebilmeleri için
derste verilen temel kavramları, dolayısıyla coğrafya
konuları ile ilgili kavramları çok iyi anlamaları gerekmektedir. Öğrencilerin coğrafi kavramları anlama
düzeylerini belirlemek ve kavram yanılgılarını tespit
üzere gerçekleştirilen çalışmaların tamamlanmasına katkıda bulunmak ve alan yazındaki bir boşluğu
doldurmak üzere yapılan bu araştırma ile ilköğretim
7. sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler dersindeki bazı
coğrafya kavramlarını anlama düzeylerini belirlemek
ve kavram yanılgılarını tespit etmek amaçlanmıştır.
Bu çalışmanın hem Sosyal Bilgiler eğitimi hem de
Coğrafya eğitimi bakımından önemli olduğu düşünülmekte ve Sosyal Bilgiler öğretim programında
önemsenen kavram öğretimi konusunun ne ölçüde
gerçekleştirildiğinin aydınlığa kavuşturulmasına katkı sağlayacağı umulmaktadır.
Amaç
Araştırma ile 7. sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler
dersindeki bazı coğrafya kavramlarını anlama düzey86
leri ve kavram yanılgılarının belirlenmesi amaçlanmaktadır. Bu kapsamda araştırmada şu sorulara yanıt
aranacaktır:
1. 7. sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler dersindeki bazı coğrafya kavramlarını (harita, göç, doğal kaynak, iklim, nüfus, coğrafi konum, doğal
ortam, yerleşme, coğrafi bölge ve beşeri ortam)
anlama düzeyleri nedir?
2. 7. sınıf öğrencileri Sosyal Bilgiler dersindeki
hangi coğrafya kavramlarıyla ilgili kavram yanılgılarına sahiptirler?
3. 7. sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler dersindeki
bazı coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri,
öğrencilerin cinsiyetlerine göre anlamlı farklılık
göstermekte midir?
4. 7. sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler dersindeki
bazı coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri ile
Sosyal Bilgiler dersindeki başarı puanları arasında ilişki bulunmakta mıdır?
Yöntem
Araştırmada nicel araştırma yöntemlerinden tarama
modeli benimsenmiştir. Araştırma için Anadolu Üniversitesi Etik Kurul onayı ve Milli Eğitim Müdürlüklerinden gerekli izinler alınmıştır. Veriler, araştırmacılar tarafından hazırlanan Coğrafi Kavramlar Testi
(CKT) ile toplanmış, 7. sınıf öğrencilerinin Sosyal
Bilgiler dersindeki bazı coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları belirlenmeye çalışılmıştır.
Evren ve Örneklem: Araştırmanın evrenini Eskişehir ilindeki 7. sınıf öğrencileri oluşturmaktadır. Araştırmada belirlenen coğrafi kavramlar 7. sınıfta pekiştirme düzeyinde verildiğinden, çalışma kapsamına 7.
Sınıf öğrencilerinin alınmasına karar verilmiştir. Eskişehir ilindeki 7. sınıf öğrencilerinin sayısı bilinmemekle birlikte Eskişehir Valiliğinin ve İl Milli Eğitim
Müdürlüğünün internet sitelerinden alınan bilgiye
göre 31 Aralık 2011 tarihi itibariyle ildeki ilköğretim
öğrencisi sayısı 80.027’dir. Altunışık, Çoşkun, Yıldırım ve Bayraktaroğlu’na (2010) göre farklı büyüklüğe
sahip evrenlerde temsil yeteneğini sağlayan örneklem
büyüklükleri şöyledir: 5000-6000 aralığında 357, 10
000-15 000 aralığında 370, 75 000- 100 000 aralığın-
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Eğitim Özel Sayısı
daki 382. Buna göre çalışmanın örneklemi, 20122013 öğretim yılında araştırmaya katılmaya istekli ilköğretim okullarından seçkisiz örneklem yöntemiyle
belirlenen 384, 7. sınıf öğrencisidir.
Veri Toplama Aracının Geliştirilmesi, Geçerlilik
ve Güvenirlilik Çalışmaları: Sosyal Bilgiler Öğretim
programlarında (4. 5. 6. ve 7. sınıflar) coğrafi kavramlara en çok İnsanlar, Yerler ve Çevreler öğrenme ala-
Tablo 1. Sosyal Bilgiler Dersinde Bazı Coğrafi Kavramların Sınıf Düzeylerine Göre Verilme Düzeyleri
Kavramlar
Beşeri ortam
4.Sınıf
5.Sınıf
6.Sınıf
7.Sınıf
Bölge
Coğrafi konum
Doğal ortam
Göç
Harita
İklim
Nüfus
Yerleşme
Doğal kay naklar
Bu kavram giriş düzeyinde verilecektir.
Bu kavram geliştirme düzeyinde verilecektir.
Bu kavram pekiştirme düzeyinde verilecektir.
nında yer verilmektedir. Bu nedenle araştırmada bu
öğrenme alanındaki coğrafi kavramlar dikkate alınmıştır. Tablo 1’de bu kavramların 7. sınıfta pekiştirme
düzeyinde olduğu görülmektedir.
Araştırmada belirlenen 10 kavramla (harita, göç, doğal kaynak, iklim, nüfus, coğrafi konum, doğal ortam,
yerleşme, coğrafi bölge ve beşeri ortam) ilgili çoktan
seçmeli ve açık uçlu sorulardan oluşan Coğrafi Kavramlar Testi hazırlanmıştır. Testin geçerlilik, güvenirlilik ve kullanışlılık çalışmaları için şunlar yapılmıştır:
Testin geçerlilik çalışmalarında ölçme aracıyla ölçülmek istenilen özelliğin bir başka özellikle karıştırılmadan doğru olarak ölçülebilmesi için doğrudan belirlenen 10 coğrafi kavramla ilgili çoktan seçmeli ve açık
uçlu sorular hazırlanmıştır. Kapsam geçerliliği için
uzman görüşü alınmış ve her kavramla ilgili eşit sayıda
soru hazırlanmasına dikkat edilmiştir. Çoktan seçmeli
sorularda coğrafi kavramın tanımının doğrudan sorulması yerine sorular hikayeleştirilmiş ve öğrenciden
coğrafi kavramın ne olduğunu anlaması istenmiştir.
Testte çoktan seçmeli soru maddeleri; objektif madde
türlerinden biri olması, objektif puanlanabilmesi, çok
sayıda kişiye kısa sürede uygulanabilmesi, üst düzey
bilgi ve beceri ölçmeye elverişli olması, puanlamaların
kolay ve kısa sürede yapılabilmesi gibi özellikleri dikkate alınarak tercih edilmiştir (Çakan, 2008). Ayrıca
Gelbal (1994), eğitimdeki ölçmelerde çoktan seçmeli testlerin, geçerlilik ve güvenilirlik yönünden diğer
araçlara göre üstünlük sağladığı; bu bakımdan çoktan
seçmeli testlerin, özellikle geniş gruplar üzerinde yapılan ölçme çalışmaları için hali hazırda en geniş uygulama alanı bulan araç durumunda olduğu görüşündedir.
Teste, deneme uygulama sonunda madde analizleri ile
atılacak maddeler düşünülerek 30 çoktan seçmeli soru
maddesi ve kavramların ne olduğunun doğrudan sorulduğu 1’er açık uçlu soru yazılmıştır.
Deneme testi, 71 öğrenciye ulaşılarak yapılmıştır.
Bu pilot uygulama sonunda madde analizleri yapılmıştır. Testteki her maddenin madde güçlük (p) ve
madde ayırıcılık (r) indeksi hesaplanmıştır. Bir testteki maddelerin ayırt edicilik gücü ne kadar yüksekse
test o kadar geçerli kabul edilmekte ve ayırt edicilik
gücü –1 ile +1 arasında değişmektedir. Ayırt edicilik
gücü 0,4’ün üzerinde olan maddeler; çok iyi, 0,4–0,3
arasında olan maddeler; iyi, 0,3–0,2 arasında olan
maddeler; zorunlu hallerde kullanılabilir veya düzelsbd.anadolu.edu.tr
87
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
tilerek kullanılabilir maddelerdir. Aynı zamanda ayırt
edicilik gücü 0,2’nin altında olduğu halde madde güçlük indeksi 0,60-0,90 arasında olan maddeler üzerinde
çalışılması gerekenlerdir (Kalaycı, 2008). Buna göre;
madde analizi için öncelikle üst ve alt gruptan örneklemdeki öğrencilerin %27’si incelenmiştir. 30 çoktan
seçmeli soru içerisinde 1. maddeyi üst ve alt gruptaki
öğrencilerin tamamı doğru yanıtladığı için, ayrıca 23.,
28. ve 29. sorular madde ayırt edicilik gücü 0,20’nin,
madde güçlük indeksi 0,60’ın altında olduğu için atılmıştır. Her kavramla ilgili 2 çoktan seçmeli soru olması
benimsendiğinden, madde güçlük ve ayırıcılık indeksi
iyi olsa da en iyi olan sorular seçilerek 20 çoktan seçmeli soru belirlenmiştir. Ayrıca testte anlaşılmayan ifadeler yeniden gözden geçirilmiş ve düzeltilmiştir.
Düzenlenen deneme testi, güvenilirlik çalışması için
farklı bir gruba yeniden uygulanmıştır. Testi yarılama
(eşdeğer yarılar) yöntemi ile testin iki yarısı arasındaki tutarlılık araştırılmıştır. Bu yöntem, testin bir kez
uygulanmasına dayandığından oldukça kullanışlıdır.
Tek numaralı sorular ve çift numaralı sorular ile elde
edilen iki yarı; iki ayrı testmiş gibi kabul edilip aralarındaki korelasyon hesaplanmıştır. Bunun için testin
her iki yarısında 10 coğrafi kavramın yer almasına
dikkat edilmiştir. Sperman-Brown formülünden de
yararlanarak testin bütün güvenirliği kestirilmiş ve
bulunan .74 değeri alan yazına göre yeterli kabul edilmiştir (Tekin, 2012).
Verilerin Toplanması ve Analizi: Araştırmacılar
tarafından geliştirilen ölçme aracı ile öğrencilerden
toplanan veriler, ayrıca okul idaresi ya da ders öğretmeninden alınan, öğrencilerin Sosyal Bilgiler dersi
başarı puanları, SPSS programında analiz edilmiştir.
Öğrencilerin anladıkları ve anlamadıkları coğrafi
kavramlarla ilgili frekans ve yüzdeler hesaplanmış,
öğrencilerinin bazı coğrafya kavramlarını anlama
düzeyleri ile Sosyal Bilgiler dersindeki başarı puanları arasında ilişki korelasyon testiyle, öğrencilerin bazı
coğrafya kavramlarını anlama düzeylerinin cinsiyetlerine göre anlamlı farklılık gösterip göstermediği
bağımsız iki grup arası farkların testi (Independest
Samples “t” test) ile analiz edilmiştir. (Büyüköztürk,
2011). Açık uçlu soruların çözümlenmesinde ise betimsel analiz yapılmıştır.
Bulgular ve Yorumlar
Bu bölümde, 7. sınıf öğrencilerinin Sosyal Bilgiler
dersindeki bazı coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri ve kavram yanılgılarını ortaya çıkarmak amacıyla
başarı testi ile toplanan veriler tablolar halinde sunulmuş, grafiklerle gösterilmiş ve yorumlanmıştır. Tablo
Tablo 2. İlköğretim 7. Sınıf Öğrencilerinin Coğrafi kavramlar Başarı Testindeki Çoktan Seçmeli Sorulara Verdikleri Yanıtlar
1.soru
11.soru
Yanlış
f
59
64
%
Toplam
15,4
16,7
Doğru
f
325
320
84,5
83,3
384
384
Göç
2. soru
12.soru
82
175
21,4
45,6
302
209
78,6
54,4
384
384
Doğal
Kaynak
3. soru
13. soru
65
76
16,9
19,8
319
308
83,1
80,2
384
384
İklim
4. soru
14.soru
82
172
21,4
44,8
302
212
78,6
55,2
384
384
Nüfus
5. soru
15. soru
195
186
50,8
48,4
189
198
49,2
51,6
384
384
Coğrafi
Konum
6. soru
16. soru
114
125
29,7
32,6
270
259
70,3
67,4
384
384
Doğal Ortam
7. soru
17.soru
147
73
38,3
19,0
237
311
61,7
81,0
384
384
Yerleşme
8.soru
18.soru
193
222
50,3
57,8
191
162
49,7
42,2
384
384
Coğrafi
Bölge
9.soru
19.soru
195
185
50,8
48,2
189
199
49,2
51,8
384
384
Beşeri Ortam
10.soru
20.soru
181
92
47,1
24,0
203
292
50,9
76,0
384
384
Harita:
88
%
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Eğitim Özel Sayısı
2’de, 7. sınıf öğrencilerinin coğrafi kavramlar başarı
testindeki çoktan seçmeli sorulara verdikleri doğru ve
yanlış yanıtlarının frekans ve yüzdeleri görülmektedir.
Tablodaki sonuçların daha iyi görülmesi için Şekil 1’de
başarı testi sonuçları grafik ile gösterilmiştir.
Tablo 2 ve Şekil 1’de öğrencilerin yanıtları incelendiğinde, en çok yanlış yapılan soruların; yerleşme (18.soru, f
222 ve 8.soru, f 193) ve nüfus (5.soru, f 195 ve 15.soru, f
186) kavramları ile ilgili olduğu görülmektedir. Bunları, coğrafi bölge (9.soru, f 195 ve 19.soru, f 185) ve beşeri ortam (10.soru, f 181 ve 20. soru f 92) kavramları
350
300
250
200
150
100
50
0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
DOĞRU 325 302 319 302 189 270 237 191 189 203 320 209 308 212 198 259 311 162 199 292
YANLIŞ 59 82 65 82 195 114 147 193 195 181 64 175 76 172 186 125 73 222 185 92
Şekil 1. İlköğretim 7. Sınıf Öğrencilerinin Coğrafi Kavramlar Başarı Testindeki Çoktan Seçmeli Sorulara Verdikleri
Yanıtların Grafiği
izlemektedir. Öğrencilerin en çok doğru yaptığı sorular
ise; harita (1. soru f 325 ve 11. soru f 320), doğal kaynak (3. soru f 319 ve 13. soru f 308) ve doğal ortam (17.
soru f 311, 7. soru f 237) kavramları ile ilgilidir. Bunları
iklim (4. soru f 302 ve 14. soru f 212) ve göç (2. soru f
302 ve 12. soru f 209) kavramları izlemektedir.
Öğrencilerin başarı testinde çoktan seçmeli sorulara
verdikleri yanıtlar incelendiğinde “yerleşme ile göç”,
“nüfus ile nüfus yoğunluğu”, “iklim ile hava durumu”
kavramlarını birbirine karıştırdıkları görülmüştür. Öğrencilerin başarı testinde çoktan seçmeli sorulara verdikleri yanıtlara bakarak yerleşme ve nüfus kavramlarını iyi anlamadıkları, buna karşın harita, doğal kaynak
ve iklim kavramlarını daha iyi anladıkları söylenebilir.
Tablo 3’de öğrencilerin coğrafi kavramlarla ilgili açık
uçlu sorulara verdikleri yanıtlar “anladı, sınırlı anladı,
anlamadı, yanlış anladı ve cevap yok” olarak belirlenen 5 düzeyde ele alınmaktadır. Tablo 3 ve Şekil 2 incelendiğinde öğrencilerin ancak yarısı tarafından en
iyi anlaşılan kavramların beşeri ortam (f 153), doğal
ortam (f 126) ve doğal kaynak (f 119) olduğu, buna
karşın yerleşme (f 1), coğrafi bölge (f 12), göç (f 18)
ve iklim (f 31) kavramlarını anlamadıkları görülmektedir. Öğrencilerin ancak yarısının coğrafi kavramları
doğru açıklaması aslında bu kavramların da çok iyi
anlaşılmadığını göstermektedir.
Öğrencilerin anladığı kavramlara şu örnekler verilebilir. Bir öğrenci harita kavramını “bölgenin kuşbakışı
görünümünün belli bir oranda küçültülerek düzleme
aktarılmış biçimidir” biçiminde doğru olarak ifade
etmiştir (Öğrenci 2). Başka bir öğrenci ise, göç kavramı ile ilgili olarak “belirli bir nedenlerden dolayı bir
bölgeden başka bir bölgeye geçici veya temelli olarak
yerleşmektir ”demiştir (Öğrenci 70). Öğrenciler, doğal
kaynak kavramını “insan eli değmeden kendiliğinden
oluşan kaynaklardır”(Öğrenci 180), iklim kavramını
“bir yerin uzun yıllar boyunca süren hava koşullarıdır”
(Öğrenci 223), nüfus kavramını “sınırları belli bir bölgede yaşayan insan sayısı” (Öğrenci 36) olarak ifade
etmişlerdir. Kimi öğrenciler de coğrafi konum kavramını “coğrafi konum bir yerin dünya üzerinde bulunduğu yerdir” (Öğrenci 33), doğal ortam kavramını
“insan eli değmemiş, kendi kendine oluşmuş ortamdır”
(Öğrenci 10) biçiminde yazmışlardır. Yine öğrenciler
sbd.anadolu.edu.tr
89
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
Tablo 3. İlköğretim 7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler dersindeki Bazı Coğrafi Kavramları Anlama Düzeyleri
Anladı
n=384
Sınırlı Anladı
Anlamadı
Yanlış Anladı
Cevap Yok
Kavramlar
f
%
f
%
f
%
f
%
f
%
Harita
60
15,62
166
43,22
16
4,16
104
27,08
38
9,89
Göç
18
4,68
213
55,46
13
3,38
110
28,64
30
7,81
Doğal Kaynak
119
30,98
146
38,02
28
7,29
33
8,59
58
15,10
İklim
31
8,07
81
21,09
42
10,93
169
44,01
61
15,88
Nüfus
68
17
184
47,91
17
4,42
85
22,13
30
7,81
Coğrafi Konum
27
7,03
66
17,18
83
21,61
124
32,29
84
21,87
Doğal Ortam
126
32,81
147
38,28
20
5,20
47
12,23
44
11,45
Yerleşme
1
0,26
116
30,20
39
10,15
156
40,62
72
18,75
Coğrafi Bölge
12
3,12
39
10,15
83
21,61
160
41,66
90
23,43
Beşeri Ortam
153
39,84
107
27,84
36
9,37
24
6,25
64
16,66
yerleşme kavramını “bir insanın barınma ihtiyacını
karşılamak için yapılan yapıtlarda yaşamasına yerleşme denir” (Öğrenci 338), coğrafi bölge kavramını
“ülke içinde benzer iklim, bitki örtüsü ve yer şekilleri
özelliklerine sahip en geniş yerlerdir” (Öğrenci 41) ve
beşeri ortam kavramını “insan eliyle oluşturulan ortam” (Öğrenci 42) biçiminde açıklamışlardır.
Öğrencilerin coğrafi kavramlara ilişkin anlama ve sınırlı anlama düzeyleri birlikte değerlendirildiğinde;
doğal ortam (f 273), doğal kaynak ( f 265) ve beşeri
ortam ( f 260) kavramlarını diğer kavramlardan daha
iyi öğrendikleri söylenebilir. Öğrencilerin yanıtları
incelendiğinde genellikle coğrafi konum (f 83), coğrafi bölge (f 83) kavramlarını anlamadıkları, iklim (f
169) ve yerleşme (f 156), kavramlarını ise çoğunlukla
yanlış anladıkları görülmektedir. Coğrafi bölge kavramını yanlış anlayan öğrenci sayısı ise oldukça fazladır (f 160). Öğrencilerin en çok yanıt veremedikleri
kavramlar ise, yine coğrafi bölge (f 90), coğrafi konum (f 84) ve yerleşme (f 72) kavramları olmuştur.
Öğrencilerin coğrafi kavramlarla ilgili açıklamaları
doğru ama yeterli değil ise “sınırlı anladığı” düşünül90
müştür. Bunlara şu örnekler verilebilir. Bir öğrencinin harita kavramı ile ilgili “kuşbakışı görünümünün
belli bir oranda küçültülmesi” (Öğrenci 11), başka bir
öğrencinin, göç kavramı ile ilgili olarak “bir şehirden
başka bir şehre taşınma” (Öğrenci 28) olarak yaptığı
açıklamalardan bu kavramları sınırlı olarak anladığı
görülmektedir. Öğrenciler, doğal kaynak kavramını
“topraktan saf halde bulunan kaynaklar” (Öğrenci
157), iklim kavramını “bir bölgenin tespit edilen hava
durumları, sıcaklığı gibi faktörlerin tümü” (Öğrenci
36), nüfus kavramını “bir bölgenin insan sayısı” (Öğrenci 117) olarak ifade etmişlerdir. Kimi öğrenciler
de coğrafi konum kavramını “ülkenin hangi yarımkürede olduğunu belirleyen” (Öğrenci 55), doğal ortam
kavramını “çiçek, ağaç vb doğal şeylerin bulunduğu
yer” (Öğrenci 168), yerleşme kavramını “bir yerde
barınmak” (Öğrenci 33) olarak açıklamışlardır. Bazı
öğrenciler de coğrafi bölge kavramını “iklimleri, kültürleri bir birine benzeyen bölgeler örneğin Marmara”
(Öğrenci 33) ve beşeri ortam kavramını “kendiliğinden olmayan, başkaları tarafından oluşturulan şeyler”
(Öğrenci 1) biçiminde ifade etmişlerdir.
Öğrencilerin coğrafi kavramlar ile ilgili “bilmiyorum”
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Eğitim Özel Sayısı
250
200
150
100
50
0
Harita
Göç
Doğal
Kaynak
Anladı
İklim
Sınırlı Anladı
Nüfus
Coğrafi
Konum
Anlamadı
Doğal
Ortam
Yanlış Anladı
Yerleşme
Coğrafi
Bölge
Beşeri
Ortam
Cevap Yok
Şekil 2. İlköğretim 7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafi Kavramları Anlama Düzeylerini
Gösteren Grafik
(Öğrenci 7, 150, 220 gibi) ifadeleri ya da kavramı aynen tekrar eden açıklamaları “anlamadıkları” yönünde değerlendirilmiştir. Bunlara; iklim için “iklim”
(Öğrenci 57), coğrafi konum için “coğrafik bir konum”
(Öğrenci 9), yerleşme için “bir yer” (Öğrenci 43) biçimindeki açıklamaları örnek verilebilir.
Öğrencilerin coğrafi kavramlarla ilgili ilgisiz ya da
yanlış yanıtları “yanlış anladı” olarak değerlendirilmiştir. Örneğin harita kavramına ilişkin, “harita
Türkiye Cumhuriyetinin temel kültürüdür” (Öğrenci
89), göç kavramına ilişkin, “bir yerden bir yere gitmek” (Öğrenci 150), doğal kaynak kavramına ilişkin,
“huzurdur” (Öğrenci 248), iklim kavramına ilişkin,
“hava, toprak, canlı özellikleri ile o bölgeye ait bir bütündür” (Öğrenci 75) gibi açıklamaları “yanlış anladı”
olarak değerlendirilmiştir.
Tablo 3 ve Şekil 2’de öğrencilerin en iyi anladığı kavramların beşeri ortam, doğal ortam ve doğal kaynak
olduğu, buna karşın “anlamadıkları, yanlış anladıkları ya da yanıt veremedikleri” kavramların coğrafi bölge, yerleşme, coğrafi konum, iklim ve göç kavramları
olduğu görülmektedir. Tablo 2 ve Şekil 1’de de buradaki bulgular ile benzer biçimde öğrencilerin en çok
yanlış yaptıkları ve anlamadıkları kavramlar içinde
yerleşme, coğrafi bölge ve iklim kavramları görülürken, en çok doğru yapılan dolayısıyla en iyi anlaşıldığı düşünülen kavramlar içinde de doğal kaynak ve
doğal ortam dikkat çekmektedir. Farklı soru biçimleri ile öğrencilerin kavramları ne kadar anladıklarının
yoklanması ve sonuçta benzer sonuçlara ulaşılması
anlaşılmayan ya da yanılgıların bulunduğu kavramların daha iyi görülmesini sağlamıştır.
Tablo 4. İlköğretim 7. Sınıf Öğrencilerinin Başarı Testinden Aldıkları Puanların Cinsiyetlerine Göre t Testi Sonuçları
Cinsiyet
N
X
SS
Sd
t
p
Erkek
193
63,86
21,232
382
- 1.18
,243
Kız
191
66,28
19,174
sbd.anadolu.edu.tr
91
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
Tablo 4’de ilköğretim 7. sınıf öğrencilerinin başarı
testinden aldıkları puanların cinsiyetlerine göre t
testi sonuçları görülmektedir. Öğrencilerin başarı testinden aldıkları ortalama puanlar arasında kız
öğrenciler lehine 2.42 puan fark görülmektedir. Ancak bu fark istatiksel açıdan anlamlı değildir (t382=
-1.18; p>.05). Yani öğrencilerin başarı testinden aldıkları puanlar cinsiyete göre anlamlı farklılık gös-
Tablo 5. İlköğretim 7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersi Başarı Puanları ile Başarı Testinden Aldıkları Puanlar
Arasındaki İlişki
n=384
Test_Puanı
Sosyal Bilgiler Notu
Pearson Correlation
Sig. (2-tailed)
termemektedir.
İlköğretim 7. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersi
başarı puanları ile başarı testinden aldıkları puanlar
arasında anlamlı bir ilişki olup olmadığına korelasyon testi ile bakılmıştır. Tablo 6’da korelasyon analizi
sonucunda öğrencilerin sosyal bilgiler dersi başarı
puanları ile başarı testinden aldıkları puanlar arasında p < 0.01 düzeyinde anlamlı bir ilişki görülmektedir.
Tartışma ve Sonuç
Araştırmada, ilköğretim 7.sınıf öğrencilerinin Sosyal
Bilgiler Öğretim Programındaki “harita, göç, doğal
kaynak, iklim, nüfus, coğrafi konum, doğal ortam,
yerleşme, coğrafi bölge ve beşeri ortam” kavramlarını anlama düzeyleri tespit edilmiş ve hangi kavramlar ile ilgili yanılgılarının olduğu ortaya çıkarılmıştır.
Ayrıca öğrencilerin coğrafi kavramlar başarı testinden aldıkları puanların cinsiyetlerine göre anlamlı
bir farklılık göstermediği, öğrencilerin sosyal bilgiler dersi başarı puanları ile coğrafi kavramlar başarı
testi puanları arasında anlamlı bir ilişki olduğu tespit
edilmiştir.
Araştırmanın sonunda öğrencilerin en çok “yerleşme,
coğrafi bölge, coğrafi konum, iklim ve göç” kavramlarını anlamadıkları ya da yanılgılara düştükleri tespit
edilmiştir. Başarı testinde hem çoktan seçmeli hem
de açık uçlu sorular ile öğrencilerin anlamadıkları ya
da yanılgılara sahip oldukları tespit edilen kavramlar ise “yerleşme, coğrafi bölge ve iklim” olmuştur.
Bu kavramlara ilişkin sorular incelendiğinde öğrencilerin “yerleşme ve göç”, “iklim ve hava durumu”,
“nüfus ve nüfus yoğunluğu” kavramlarını birbirine
karıştırdıkları görülmüştür.
92
,529(**)
,000
Öğrencilerin başarı testinde yerleşme yerine göç kavramını, göç yerine de yerleşme kavramını doğru yanıt
olarak tercih etmeleri, Çakmak (2006) tarafından yapılan çalışma ile aynı özellikler göstermektedir. Çakmak (2006) da doktora çalışmasında, öğrencilerin
yerleşme kavramını çoğunlukla (%67) anlamadıkları ve göç kavramı ile karıştırdıklarını tespit etmiştir.
Öğrencilerin karıştırdıkları bir diğer kavram iklimdir. Yazıcı ve Samancı (2003), Doğar ve Başıbüyük
(2005), Öktem (2006), Alım ve diğerlerinin (2008)
çalışmalarında olduğu gibi öğrencilerin “iklim” kavramını da çoğunlukla “hava durumu” ile karıştırdıkları görülmüştür. Akbaş (2008) doktora çalışmasında,
öğrencilerin iklim konusundaki kavram yanılgılarını
ortaya çıkarmakla birlikte, bu yanılgıların giderilmesinde kavramsal değişim metinleri ile kavram haritalarının geleneksel coğrafya öğretim yöntemlerine
göre daha etkili olduğunu tespit etmiştir.
Öğrenciler çoktan seçmeli sorularda çoğunlukla
nüfus kavramını doğru yanıtlayamaz ve “nüfus yoğunluğu” ile karıştırırken açık uçlu soruda sınırlı anladıklarını gösteren açıklamalarda bulunmuşlardır.
Bu çalışmayla benzer biçimde yine Çakmak (2006),
öğrencilerin nüfus ve nüfus yoğunluğu kavramlarını
karıştırdıklarını ve kavram yanılgılarının olduğunu
tespit etmiştir. Araştırmada öğrencilerin en çok yanlış yanıtladığı sorulardan bir diğeri ise coğrafi bölge
kavramıdır. Öğrencilerin %50’si bu kavramla ilgili sorulara doğru yanıt verememiştir. Öktem (2006), Alım
ve diğerleri (2008) tarafından yapılan farklı araştırmalarda da öğrencilerin yaklaşık yarısının “bölge”
kavramıyla ilgili sorulara yanıt veremediği veya yanlış yanıt verdikleri tespit edilmiştir.
Araştırmanın dikkat çeken başka bir sonucu öğrencilerin çoktan seçmeli sorularda %70 oranında doğ-
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Eğitim Özel Sayısı
ru yanıt verdiği coğrafi konum kavramını açık uçlu
sorularda açıklayamamasıdır. Yine benzer biçimde öğrenciler çoktan seçmeli sorularda çoğunlukla
(%80’nin üzerinde) doğru yanıtladıkları harita kavramını, açık uçlu sorularda ancak %15,62 oranında tam
ve doğru olarak açıklayabilmişlerdir. Öğrencilerin yanıtları “anlamadı, yanlış anladı ve cevap yok” düzeyleri dikkate alındığında ise bu oran %42’ye ulaşmaktadır. Bu durum Yazıcı ve Samancı (2003) tarafından
ifade edildiği gibi öğrencilerin kimi kavramların anlamlarını ifade etmede bir takım sıkıntılar yaşadıklarını ve kavramları ancak hatırlama düzeyinde kaldıklarını göstermektedir. Oysa öğrencilerin kavramları
hatırlamaktan ziyade, anlamlı bir öğrenmeye sahip
olmalarına önem verilmesi gerekmektedir. Yazıcı ve
Samancı’ya (2003) göre; “Anlamlı öğrenme, yeni bilgilerin öğrencilerin bilişsel yapısında, eskileriyle doğru
bir şekilde ilişkilendirilerek ortaya çıkarılması demektir. Öğrencilerin bilgileri anlamlı öğrenmesi ise, kavramları doğru anlayarak kavram yanılgılarına düşmemelerine sebep olmaktadır”. Nitekim Akbaş’ın (2002)
coğrafi kavram yanılgılarıyla ilgili yaptığı çalışmada
da öğrencilerin çoğunun, coğrafi konuma bilimsel
gerçekle bağdaşmayan farklı tanımlar yaptıkları tespit
edilmiştir. Çalışmada, öğrencilerin bir yerin coğrafi
konumunu sanki bir ev adresi gibi düşündükleri ve
öğrencilerin ifadelerinin de bu düşünceyi destekler
biçimde olduğu tespit edilmiştir.
Araştırma, öğrencilerin Sosyal Bilgiler dersindeki
pek çok coğrafi kavramı birbirlerine karıştırdıklarını,
yeterince anlamadıklarını ve kavram yanılgılarına sahip olduklarını göstermektedir. Farklı araştırmaların
da ortaya koyduğu gibi öğrencilerin temel kavramları
yanlış öğrenmeleri gelecekte bu kavramlara bağlı başka kavramları da yanlış bir şekilde öğrenmelerine yol
açacaktır (Aydoğan vd., 2003; Ekiz ve Akbas, 2005).
Anlamlı öğrenme, öğrencilerin önceki bilgileri ile
yeni öğrendikleri bilgileri arasında tutarlı ve mantıklı
bir bağ oluşturulması sayesinde gerçekleşmektedir.
Fakat öğrencilerin önceki bilgilerinde kavram yanılgıları varsa, bu bağ kurulamamaktadır.
Araştırmanın sonunda öğrencilerin en iyi anladıkları
coğrafi kavramların “doğal ortam ve doğal kaynak”
olduğu görülmüştür. Coğrafyanın temel konusunu
doğal ortam oluşturmaktadır (Atalay, 2012). Öğrencilere Sosyal Bilgiler dersinde özellikle “İnsanlar,
Yerler ve Çevreler” öğrenme alanı ile insan, yer, çevre
etkileşimi, geniş ve renkli bir yelpazede sunulmakta-
dır. Öğrencilerden yaşadıkları yerdeki beşerî ve doğal
çevre kavramlarının anlamlarını bulmaları, yaşadıkları yerde veya dünyanın herhangi bir yerinde meydana gelen olayları, öğrendikleri coğrafî kavramları
kullanarak analiz edebilmeleri, bu olaylarla ilgili
sorunlar için çözümler önerebilmeleri ve geleceğe
dönük fikirler ortaya atabilmeleri beklenmektedir
(MEB; 2005, s. 96). Öğrencilerin bu öğrenme alanı ile
coğrafyadaki temel kavramlardan olan doğal ortam
ve doğal kaynak kavramlarını anladıkları sonucuna
ulaşılmaktadır.
Alan yazında kavram yanılgıları ile çalışmalarda
cinsiyete göre anlamlı bir farklılık olmadığı söylenmektedir (Aron vd., 1994; Şeker, 2003; Uzuntiryaki
vd. 2001; Yenilmez ve Yaşa,2008; Yılmaz,2007; Wessel, 1998). Bu araştırmanın sonunda da öğrencilerin
coğrafi kavramlar başarı testinden aldıkları puanların cinsiyete göre anlamlı farklılık göstermediği tespit
edilmiştir. Çakmak (2006) “İlköğretim 6. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersi Nüfus ve Yerleşme
Konusunda Geçen Kavramları Anlama Düzeyleri ve
Kavram Yanılgıları” adlı doktora çalışmasında öğrencilerin kimi coğrafi kavramları anlama düzeyleri ile
cinsiyetleri arasında anlamlı ilişkiler bulmuştur. Örneğin araştırmasında göç kavramını kız öğrencilerin
erkek öğrencilerden daha iyi anladığını belirtirken
nüfus ve yerleşme kavramları ile birlikte diğer coğrafi kavramlarda cinsiyete göre anlamlı bir farklılık
görülmediğini tespit etmiştir. Wessel (1998, s. 25),
kavram yanılgılarının; cinsiyet, yaş, yetenek ve kültürel yaşantıdan bağımsız olarak ortaya çıktığını ifade etmektedir. Ona göre bu yanılgılar öğrenciler için
vazgeçilemezdir ve genellikle geleneksel öğretim yöntemleriyle de değiştirilemezler. Kavramların kazanımı ve kalıcılığında Akbaş (2008) kavramsal değişim
metinleri ile kavram haritalarının, Yükselir (2006) ise
kavram analizi yönteminin etkisini yaptıkları tez çalışmaları ile ortaya koymuşlardır.
Öğrenciler tarafından kavramların doğru anlaşılabilmesi için Michaelis ve Garcia (1996); kavram geliştirme sürecinde “bilgiyi yorumlama, karşılaştırma ve
sınıflama” olarak açıklanan üç önemli aşamanın uygulanması gerektiğini söylemektedir. Doğanay (2005)
da kavram öğretimine yönelik “tanımlama, örnekleri
örneksizlerden ayırt etme, listeleme-gruplandırma-sınıflandırma, kavram haritaları oluşturma, bulmaca
kullanımı” gibi birçok yöntem ve model ortaya koymaktadır. Senemoğlu (2001), kavram öğrenmenin
somut düzey, tanıma düzeyi, sınıflama düzeyi ve sosbd.anadolu.edu.tr
93
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
yut düzey olmak üzere dört düzeyde gerçekleştiğini,
etkili bir öğretimle, çocukların 10-12 yaşlarda soyut
düzeyde kavram öğrenebildiklerini ve kavramın
plânlı bir şekilde öğretilmesi ile ancak üst düzeyde
öğrenilebileceğini açıklamaktadır. Tüm bunların yanında çeşitli araştırmalar öğrencilere kavramlar öğretilmeden önce ön bilgilerinin tespit edilmesi ve buna
göre bir planlama yapılması gerektiğini savunmaktadırlar. Öğrencilerin geçmiş yaşantılarındaki bilgileri
bilimsel olarak kabul edilen bilgilerden farklı ise veya
öğrenciler yeni öğreneceği bilgilerle eski bilgilerini
karıştırıyorlarsa öğretimin zorlaştığını ortaya koymaktadırlar (Yazıcı ve Samancı, 2003). Araştırmanın
sonuçları dikkate alınarak öğrencilerin coğrafi kavramlarla ilgili tespit edilen kavram yanılgılarının ve
kargaşalarının giderilmesi için, alan yazının ortaya
koyduğu biçimde kavram öğretimine önem verilmesi gerektiği söylenebilir. Araştırmada öğrencilerin
en fazla anlamadıkları ve yanılgılara sahip oldukları
coğrafi kavramların “yerleşme, coğrafi bölge ve iklim” olduğu tespit edilmiştir. O nedenle, bu kavramların öğretiminde öğretmenler, kavram geliştirme sürecindeki aşamaları dikkate alarak öğrenme öğretme
sürecinde farklı yöntem ve teknikleri kullanmalıdırlar. Ayrıca, öğrencilerin açık uçlu sorularda “coğrafi
konum” ve “harita” gibi kavramları da tam ve doğru
olarak açıklayamamaları da önemli bir soruna işaret
etmektedir. Coğrafi konum ve harita, Coğrafyanın
temel konuları içinde yer almakla birlikte, Sosyal
Bilgiler dersinde öğrencilere kazandırılmak istenen
“mekânı algılama becerileri” için de büyük önem taşımaktadır. Öğretmenlerin öğrencilerine yaptıracağı
farklı harita çalışmalarının, düzenleyeceği gezilerin,
bu gezilerde haritalardan yararlanmalarının, yer ve
yön belirleme çalışmaları yapmalarının, coğrafi konum ve harita kavramlarının iyi anlaşılmasına katkı
sağlayacağı düşünülmektedir. Ayrıca araştırmalar sonunda, Sosyal Bilgiler Öğretim Programında öğrenciler tarafından iyi anlaşılmayan ve yanılgılara sahip
olunduğu tespit edilen kavramların öğretimine yönelik kazanım ve etkinliklerin gözden geçirilmesinde
yarar bulunmaktadır.
Araştırmada elde edilen önemli bir sonuç da öğrencilerin Sosyal Bilgiler dersi başarı puanları ile coğrafi
kavramlar başarı testinden aldıkları puanlar arasında
94
anlamlı bir ilişki görülmesidir. Bu durum öğrencilerin
Sosyal Bilgiler dersindeki başarıları arttıkça kavramları da daha iyi öğrendikleri biçiminde yorumlanabilir. Öğrencilerin Sosyal Bilgiler dersindeki kavramları
öğrenme düzeyleri ile Sosyal Bilgiler dersi başarıları
arasındaki ilişkiyi ortaya koyan çalışmalar dikkat çekmektedir (Sağlam, 2002’den aktaran Çakmak, 2006).
Ancak bu çalışmalar son derece azdır. Yenilmez ve
Yaşa (2008), Yılmaz (2007), Yürük ve Çakır (2000)
farklı derslerde (matematik, biyoloji gibi) öğrencilerin dersteki başarı puanları ile kavram öğrenmeleri
arasındaki ilişkiye bakmışlar, anlamlı ve olumlu yönde bir ilişki olduğunu ortaya koymuşlardır.
Araştırmadan elde edilen sonuçlara dayalı olarak şu
öneriler getirilebilir:
• Öğrenciler tarafından anlaşılmayan ve yanılgılara sahip olunan “yerleşme, coğrafi bölge, coğrafi
konum, iklim ve göç” kavramları ile ilgili öğretme-öğrenme sürecinde yapılandırmacı anlayışa
uygun, öğrenci merkezli ve kavram öğretimini
destekleyen etkinlik ve çalışmalar yapılmalıdır.
Öğrencilerin coğrafi kavramları anlama düzeylerine uygun araç gereç ve materyaller ile zengin
bir öğrenme ortamı oluşturulmalıdır.
• Öğrencilere coğrafi kavramların kazandırılması
ve kalıcılığının sağlanmasında; kavram analizi
yöntemi, kavramsal değişim metinleri ve kavram
haritaları kullanılabilir.
• Öğrencilerin “doğal ortam ve doğal kaynak” kavramlarında olduğu gibi iyi öğrendiği kavramları
yeni durumlara uygulayabilecekleri ve günlük
yaşamlarında kullanabilecekleri ev ödevleri, çeşitli araştırma konuları, projeler verilmeli, öğretmenler tarafından bunların takibi yapılmalıdır.
• Sosyal Bilgiler dersi öğrenme öğretme sürecinde, kavram öğretimine yönelik kullanılan farklı
yöntem ve tekniklerin kavram öğretimine etkisi
araştırılmalıdır.
• Sosyal Bilgiler Öğretim Programının kavram
öğretimindeki etkililiği araştırma konusu yapılmalıdır.
Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Eğitim Özel Sayısı
Kaynakça
Akbaş, Y. (2002). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri ve kavram
yanılgıları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi),
Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.
Akbaş, Y. (2008). Ortaöğretim 9. sınıf öğrencilerinin
iklim konusundaki kavram yanılgılarının giderilmesinde kavramsal değişim yaklaşımının etkisi. (Yayınlanmamış doktora tezi), Atatürk Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
Alım, M. Özdemir, Ü. ve Yılar, B. (2008), 5. Sınıf öğrencilerinin bazı coğrafya kavramlarını anlama
düzeyleri ve kavram yanılgıları, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11 (1), 151-162.
Alkış, S. (2006). İlköğretim öğrencilerinin yağış kavramını algılamaları üzerine bir araştırma. (Yayınlanmamış doktora tezi), Uludağ Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Bursa.
Alkış, S.(2007). İlköğretim 8.sınıf öğrencilerinin
rüzgâr kavramını algılamaları, Marmara Coğrafya
Dergisi, 16, 131-140.
Altunışık, R., Çoşkun, R., Yıldırım, E. ve Bayraktaroğlu, S. (2010). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. SPSS Uygulamalı (6: Baskı). Sakarya: Sakarya
Kitabevi.
Aron, R., H., Francek, M., A., Nelson, B., D. and Biasrd, W., J. (1994). Atmospheric misconception,
The Science Teacher, 61 (1), 30-33.
Atalay, İ. (2012). Genel Fiziki Coğrafya. İzmir: META
Basım Maatbacılık.
Atılboz, N. G. (2004). Lise 1. sınıf öğrencilerinin mitoz
ve mayoz bölünme konuları ile ilgili anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları, Gazi Eğitim Fakültesi
Dergisi, 24 (3), 147-157.
Aydoğan, S., Güneş, B. ve Gülçiçek, Ç.(2003). Isı ve sıcaklık konusunda kavram yanılgıları, Gazi Eğitim
Fakültesi Dergisi, 23 (2), 111-124.
Bozkurt, O., Akın, S. ve Uşak, M. (2004). İlköğretim
6., 7. ve 8. sınıf öğrencilerinin erozyon hakkındaki ön bilgilerinin ve kavram yanılgılarının tespiti,
Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi,
5 (2), 277-285.
Büyüköztürk, Ş. (2011). Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi
El Kitabı. (13. Baskı). Ankara: Pegem A Akademi.
Cin, M., Engin, İ. ve Akbaş, Y. (2005). İlköğretim 6.sınıf öğrencilerinin Türkiye’nin matematik konumunu anlama düzeyleri ve yanlış anlamaları, Doğu
Coğrafya Dergisi, 10 (14), 121-140.
Yel, S. (2006). Kavram Geliştirme Öğretimi. Cemil Öztürk (Ed.), Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretimi
içinde (s. 147-178). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
Çakan, M.(2008). Eğitim Sistemimizde Yaygın Olarak
Kullanılan Test Türleri. Satılmış Tekindal (ed.),
Eğitimde Ölçme Değerlendirme içinde (s. 128-147),
Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
Çakmak, F.(2006). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersi nüfus ve yerleşme konusunda geçen
kavramları anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları.
(Yayınlanmamış yüksek lisans tezi), Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar.
Coşkun, M. (2003). Coğrafya öğretiminde nem konusundaki kavram yanlışlıkları ve giderilmesine
yönelik öneriler, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23
(3), 147-158.
Doğanay, A. (2005). Öğretimde Kavram ve Genellemelerin Geliştirilmesi, Cemil Öztürk ve Dursun
Dilek (Ed.), Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretimi
içinde (s. 269-275) Ankara: Pegem Yayınları.
Doğar, Ç. ve Başıbüyük, A. (2005). İlköğretim ve ortaöğretim öğrencilerinin hava ve iklim olaylarını
anlama düzeyleri, Kastamonu Eğitim Dergisi, 13
(2), 347-358.
Erden, M. (Tarihsiz). Sosyal Bilgiler Öğretimi. İstanbul:
Alkım Yayınları.
Erden, M. (1997). Sosyal Bilgiler Öğretimi. İstanbul: Alkım Yayınları.
Ekiz, D. ve Akbaş, Y. (2005). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin astronomi ile ilgili kavramları anlama
düzeyi ve kavram yanılgıları, Milli Eğitim Dergisi,
165, 61-78.
Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü (2011). İlimiz
Hakkında, Eğitim ve Kültür, http://eskisehir.meb.
gov.tr/ilimiz.php adresinden 05.06.2012 tarihinde
alınmıştır.
sbd.anadolu.edu.tr
95
7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı Coğrafya Kavramlarını Anlama Düzeyleri ve Kavram Yanılgıları
Eskişehir Valiliği (2011). Sayılarla Eskişehir, http://
www.eskisehir.gov.tr/index.php?option=com_cont
ent&view=article&id=3104&Itemid=133 adresinden 05.06.2012 tarihinde alınmıştır.
Türk Dil Kurumu, (2012). Kavram nedir.http://
w w w.td k.gov.t r/index.php?opt ion=com_
gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.4f9d225fe72c57.6
8798141adresinden 01.05.2012 tarihinde alınmıştır.
Gelbal, S. (1994). pMadde güçlük indeksi ile rasch
modelinin b parametresi ve bunlara dayalı yetenek
ölçüleri üzerine bir karşılaştırma, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10, 85-94.
Uzuntiryaki, E., Çakır, Ö. S. ve Geban, Ö. (2001). Kavram haritaları ve kavramsal değişim metinlerinin
öğrencilerin asit bazlar konusundaki kavram yanılgılarının giderilmesine etkisi. Yeni Binyılın Başında Fen Bilgisi Eğitimi Sempozyumu, Maltepe
Üniversitesi, 7-8 Eylül, İstanbul.
Gökçe, N. (2011). Geography education in social studies programs in Turkey, Management and Education, VII(4), 79-84.
Kalaycı, Ş. (2008). SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli
İstatistik Teknikleri. (3. Baskı), Ankara: Asil Yayın
Dağıtım.
Michaelis, J. U. and Garcia, J. (1996). Social Studies for
Children: A Guide to Basic Instruction. 11th Edition.New Jersey: Prentice Hall.
Milli Eğitim Bakanlığı (2005). İlköğretim sosyal bilgiler dersi 4-5-6-7. sınıflar öğretim programları ve
kılavuzu. http://ttkb.meb.gov.tr/program.aspx adresinden 11.05.2012 tarihinde alınmıştır.
Öktem, G. (2006). İlköğretim 4. ve 5. sınıf öğrencilerinin
sosyal bilgiler dersinde yer alan kavramları anlama
ve kazanma düzeyleri (Yeni Programın Pilot Uygulaması Samsun İli Örneği). (Yayınlanmamış yüksek
lisans tezi), Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Eğitim
Bilimleri Enstitüsü, Tokat.
Senemoğlu, N. (2001). İlköğretimde etkili öğretme
ve öğrenme öğretmen el kitabı, modül 2, öğrenme
ürünleri ve öğretimi, Ankara: M.E.B. Yayınevi.
Senemoğlu, N. (2005). Gelişim, Öğrenme ve Öğretim.
12. Baskı, Ankara: Gazi Kitabevi.
Şeker, M. (2003), İlköğretim okulu 6. sınıf sosyal bilgiler
dersi kavramlarının kazanılmışlık düzeyi (Üsküdar Örneği), (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi),
Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü,
İstanbul.
Tekin, H. (2012). Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme.
(21. Baskı), Ankara: Yargı Yayınevi.
Turan, İ. (2002). Lise coğrafya derslerinde kavram ve
terim öğretimi ile ilgili sorunlar, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22 (2), 67-84.
96
Ülgen, G. (2001). Kavram geliştirme, uygulama ve kuramlar (3.Basım). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
Wessel, P. (1998). Knowledge Construction in High
School Physics: A Study Student Teacher İnteraction.
Saskatchewan School Trustees Association Research Centre Report.
Yazıcı, H. ve Samancı, O. (2003). İlköğretim öğrencilerinin sosyal bilgiler ders konuları ile ilgili bazı
kavramları anlama düzeyleri, Milli Eğitim Dergisi,
158, 83-90.
Yel, S. (2006). Kavram Geliştirme Öğretimi. Cemil Öztürk (Ed.), Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretimi
içinde (s. 147-178). Ankara: Pegem A Yayıncılık.
Yenilmez, K. ve Yaşa, E. (2008). İlköğretim öğrencilerinin geometrideki kavram yanılgıları, Uludağ
üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 21(2),461-483.
Yılmaz, Z. (2007). İlköğretim ikinci kademe öğrencilerinin ondalık sayılar konusundaki kavram yanılgıları (Uşak ili örneği). (Yayınlanmamış yüksek lisans
tezi), Osmangazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
Yılar, B.(2007). İlköğretim 5.sınıf öğrencilerinin bazı coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları, (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi), Atatürk
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
Yürük, N. ve Çakır, Ö.S. (2000).Lise öğrencilerinde oksijenli ve oksijensiz solunum konusunda görülen
kavram yanılgılarının saptanması, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi,18: 185-191.
Yükselir, A.(2006). İlköğretim 6.sınıf sosyal bilgiler
programında geçen kavramların kazanımı ve kalıcılığında kavram analizi yönteminin etkisi, (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi), Çukurova Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü. Adana.
Download

Öz Abstract 7. Sınıf Öğrencilerinin Sosyal Bilgiler Dersindeki Bazı