Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve
Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
www.btso.org.tr
Bu çalışma BTSO liderliğinde Pera EEMEA Büyüme Hizmetleri A.Ş. işbirliğinde hazırlanmıştır.
İÇİNDEKİLER
1. ÖNSÖZ
4
2. YÖNETİCİ ÖZETİ
5
3. SEKTÖR ANALİZİ
7
3.1 KÜRESEL EĞİLİMLER
7
3.2. TÜRKİYE’DE MEVCUT EĞİLİMLER
10
3.3. BURSA ÇEVRE VE TEMİZ ÜRETİM SEKTÖRÜ
12
4. ÇEVRE VE TEMİZ ÜRETİM KONSEY ÇALIŞMALARI
15
4.1. ARKA PLAN
15
4.2. ÇEVRE VE TEMİZ ÜRETİM SEKTÖR DEĞERLENDİRMESİ
17
4.3. KONSEY YUVARLAK MASA TOPLANTISI BULGULARI
19
4.3.1. Temiz Üretim Projesi
4.3.2. Atık Envanterinin Oluşturularak Atıkların Geri Kazanımı ve OSB’lerin
Dışında Kalan Çevresel Etkileri Olumsuz Sanayi Kuruluşlarının OSB’lere Taşınması 4.3.3. Atık Değerlendirme Sistemi
5. EKLER
20
23
24
25
5.1. 2023 YILINA KADAR ÖNERİLEN FAALİYETLER
25
5.2. ATÖLYE ÇALIŞMASI KATILIMCI LİSTESİ
30
5.3. YUVARLAK MASA TOPLANTISI KATILIMCI LİSTESİ
32
5.4. TOPLANTILARDAN GÖRSELLER
33
ÖNSÖZ
BTSO’nun değerli üyesi, kıymetli okurumuz;
Bursa Ticaret ve Sanayi Odası olarak kentimizdeki öncelikli sektörlerin yol haritalarını belirlemek üzere ortak aklı
harekete geçirerek oluşturduğumuz konseylerimiz yoğun
bir tempoyla çalışmalarını sürdürüyor.
BTSO Meclis ve Komite üyelerinin yanı sıra sektör temsilcileri, kamu kuruluşları, üniversite ve sivil toplum örgütlerinden temsilcilerin katılımıyla hayata geçirdiğimiz sektörel konsey yapılanmamızın oluşturduğu raporları sizlerle
buluşturmaya devam ediyoruz.
‘Temiz Üretim Projesi’ , ‘Atık Envanterinin Oluşturularak
Atıkların Geri Kazanımı ve OSB’lerin Dışında Kalan Çevresel Etkileri Olumsuz Sanayi Kuruluşlarının OSB’lere
Taşınması” ile “Atık Değerlendirme Sistemi” bu noktada
öncelikli projeler olarak belirlenmiştir.
Bu hedef ve düşüncelerle sizlere ve ailelerinize başarı ve
mutluluk temenni ediyor, işlerinizde kolaylık, kazancınızda
bereket diliyorum.
Bu kapsamda 18 sektörel konseyimizden biri olan Çevre ve Temiz Üretim Konseyimizin kentimiz ve ülkemizin
2023 hedeflerinde yol gösterici nitelikteki projeleri ortaya
çıkmıştır.
Bursa’mızın gelecek hedeflerinde şirketlerimizde sürdürülebilir büyümeyi sağlamaya çalışırken çevreye duyarsız
kalamayız.
BTSO olarak kentimizin ve ülkemizin sanayi ve ticaretini
geliştirmeye çalışırken dünyada önemi giderek artan verimlilik ve çevre faktörlerini de ön planda tutmak zorunda
olduğumuzun farkındayız. Bu anlamda ‘yeşil büyüme temelli’ iş modelini firmalarımıza uyarlamayı hedefliyoruz.
İbrahim BURKAY
BTSO Yönetim Kurulu Başkanı
2. YÖNETİCİ ÖZETİ
B
ursa Çevre ve Temiz Üretim Konseyi’nin genel amacı; yüksek sanayi faaliyetinden doğan kirliliğin önüne geçmek, kamu çevre bilinci
oluşturarak çevreye duyarlı bireyler yetişmesine katkıda bulunmak, temiz
üretimi teşvik etmek, var olan üretim hatlarını çevreye duyarlı bir hale
getirerek Yeşil Bursa amacına ulaşmak olarak belirlenmiştir.
BTSO şehrin üretim yetkinliğinden gelen rekabet gücünün günümüz
koşullarında sürdürülebilirliği adına farklılaşma ve odaklanma temelli bir
rekabet stratejisi belirlemiştir. Buna göre (a) mevcut sektörlerde değer
zincirinin üst segmentlerine doğru bir dönüşüm ve (b) sektör çeşitliğinin
arttırılması ilkesel olarak hedeflenmektedir. Bu kapsamda 18 sektör
belirlenmiştir. Sektörler için öncelikle ortak akıl atölye çalışmaları yürütülmüş ve öneriler listesi oluşturulmuştur. Takiben ikinci tur yuvarlak
masa toplantılarında S.M.A.R.T metodolojisi (Özel, belirli - Ölçümlenebilir - Ulaşılabilir, başarılabilir - Makul, gerçekçi - Zamanı belirlenmiş) ile
‘2015 yılı sonuna kadar tamamlanması öngörülen’ öncelikli eylemler
seçilmiştir.
Eylem
Temiz Üretim Farkındalık
Programı’nın geliştirilmesi
Önceliklendirme toplantıları sırasında gerçekleştirilmesi kararlaştırılan faaliyetler “Bursa için Yeşil Büyüme Planı” olarak ele alınmış olup;
“Temiz Ütetim Projesi” , “Atık Envanterinin Oluşturularak Atıkların Geri
Kazanımı ve OSB’lerin Dışında Kalan Çevresel Etkileri Olumsuz Sanayi
Kuruluşlarının OSB’lere Taşınması” ve “Atık Değerlendirme Sistemi” olarak belirlenmiştir. Bu bağlamda Yeşil Büyüme Planı çatısı altında tüm bu
faaliyetler birleştirilerek bir yol haritası hazırlanmıştır. Öncelikle 18 sektör
için belirlenen konseylerin ihtiyaçları incelenerek çevre ve temiz üretim
kaygısı taşıyanların bu plana dahil edilme uygunluğu incelenecektir. Sorasında Temiz Üretim Projesi kapsamında uygulanacak pilot programda
ihtiyaçlar iki alt başlıkta incelenecektir. Buna göre ilk başlık Temiz Üretim
Farkındalık Programı’nın geliştirilmesi olarak belirlenmiştir. BTSO OSB
Konseyi ve Çevre İl Müdürlüğü ile işbirliği içerisinde 2015 yılının ilk
çeyreğine kadar 50 firmanın pilot programa katılımı sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş İlgili Paydaşlar
BTSO Çevre Konseyi
BTSO OSB Konseyi, Çevre İl Müdürlüğü
Süre
2015 yılı ilk
çeyreği
Ana Performans Göstergesi
50 firmanın programa katılımı
Alt Performans Göstergeleri
Firmaların seçilmesi
Dünya örneklerinin incelenmesi
Uzmanlarla paneller düzenlenmesi
www.btso.org.tr
5
B
unu takiben pilot programa katılmış firma ların imzalaması için ilgili
bakanlıklarla beraber Temiz Üretim Sözleşmesi hazırlanacaktır.
2015 yılı sonuna kadar 50 firmanın da sözleşmeyi imzalaması
performans göstergesi olarak belirlenmiştir.
Eylem
Temiz Üretim Sözleşmesi’nin hazırlanması
Sorumlu Kuruluş İlgili Paydaşlar
BTSO Çevre Konseyi
Süre
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Su İşleri
Bakanlığı, Sanayi Bakanlığı, Enerji Bakanlığı
Ana Performans Göstergesi
2015 yılı üçüncü
çeyreği
50 firmanın sözleşmeyi imzalaması
Alt Performans Göstergeleri
Bakanlık temsilcileriyle bir araya gelinip lobi faaliyeti yapılması
Sözleşme metninin hazırlanması
Metni imzalayacak paydaşların belirlenmesi
Y
eşil Büyüme Planın’nın ikinci ayağı olarak sınıflandırma ve
envanter çalışması belirlenmiştir. Buna göre Bursa genelinde
faaliyet gösteren sanayi firmalarının ve geri dönüşüm firmalarının
envanterinin çıkarılmasının yanı sıra, atık sınıflandırması üzerine de
çalışmalar yapılacaktır.v
Eylem
Sorumlu Kuruluş İlgili Paydaşlar Sınıflandırma ve Envanter Çalışmasının
yapılması ve OSB dışında kalan
BTSO Çevre Konseyi
Çevresel Etkileri olumsuz sanayi
kuruşlarının OSB’lere taşınması
Süre Ana Performans Göstergesi
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Su
İşleri Bakanlığı, Sanayi Bakanlığı Enerji
2015 yılı ikinci çeyreği
Bakanlığı, İlçe Belediyeleri, Büyükşehir
Belediyesi, Organize Sanayi Bölgeleri
4 ayrı envanterin hazırlanmış olması
Alt Performans Göstergeleri
CBS Sanayi Envanterinin
Hazırlanması
OSB Atıklarının
Sınıflandırması
İlçe ve Belediye Bazında Evsel ve
Endüstriyel Atık Sınıflandırılması
Y
eşil Büyüme Planı’nın 2015 sonrası uzun vadede gerçekleştirilmesi planlanan son ayağı ise atık değerlendirme
sisteminin kurulmasıdır. Envanteri çıkarılan atıkların Bursa içerisinde değerlendirilerek üretim maliyetlerinde düşüş yakalamak
hedeflenmektedir.
6
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
Geri Dönüşüm Firma Envanterinin
Hazırlanması
3. SEKTÖR ANALİZİ
3.1. Küresel Eğilimler
D
ünya genelinde çevre problemleri üzerine duyulan kaygılar, artan
dünya nüfusu ve tüketim oranlarıyla beraber gün geçtikçe önem
kazanmaktadır. Ülkeler sıklıkla bir araya gelerek çevresel koşulları ve
bu konuyla ilgili stratejik planları tartışmaktadır. Dünyada çevre ile ilgili
süregelen en büyük problem iklim değişikliği olarak kabul görmektedir. Birleşmiş Milletler konuyla ilgili yoğun olarak çalışmalarda
bulunmaktadır. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (United
Nations Environmental Program – UNEP) iklim değişikliğini sürdürülebilir gelişime ve sonrasında insanlığa bir tehdit olarak nitelemektedir. İlkim değişikliği
neticesinde tarım ve su kaynakları da olumsuz
etkilenmekte, bu da şehirlerde yoğunlaşan nüfus dolayısıyla endişeye
yol açmaktadır. UNEP’in Birleşmiş
Milletler Çevre Programı 2013
raporu incelendiğinde, bu sorunlara çözüm bulmak amacıyla Çevre Programı kapsamında enerji
kaynaklarının verimli kullanımı ve sürdürülebilir enerji
kültürünün yaygınlaşması adına birçok proje yürütüldüğü görülmektedir.
Çevre sorunlarını tartışmak üzere düzenlenen bir diğer program da
2012 yılında gerçekleştirilen Rio +20 Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir
Büyüme Konferansı’nda ülkelerin sürdürülebilir çevre çözümlerini paylaşarak bunu takiben ortak hareket kararları alınması hedeflenmiştir. Fakat Rio+20 zirvesi beklendiği bu hedefine ulaşamamış, önceki yıllarda
alınan Kyoto ve Kopenhag kararlarını tekrar etmiştir. Bununla beraber
ülkeler arası bir anlaşma kurulması için gerekli zemin oluşmuştur. Buna
göre yükselen dünya nüfusu karşısında var olan kaynakların verimli
kullanımı süregelen ekonomik büyümeyi sabit tutmak adına en önemli
etken olarak belirlenmiştir. Ayrıca artan tüketimle beraber geri kazanım
kaygısının arttığı da gözlemlenmiştir. Bu nedenle atık yönetiminin ilerleyen yıllarda daha önemli bir hal alacağı ve bununla beraber atık miktarının göstereceği artışla doğru
orantılı olarak atık
yönetimi maliyetlerinin de artacağı
beklenmektedir.
Verilen tabloda da görülebileceği üzere yüksek
gelirli ülkeler atık yönetimine şimdiden oldukça
yüksek yatırımlar yapmaktadır. Bunu takiben, düşük ve
orta gelirli ülkelerin de atık yönetiminin önemini kavraması ve
2025 yılında atık yönetimi yatırımlarını önemli bir derecede arttırması
beklenmektedir.
www.btso.org.tr
7
Katı Atık Yönetimi Maliyetleri, 2010-2025
Ülke Gelir Düzeyi
2010 (Milyar USD)
2025 (Milyar USD)
Düşük Gelirli Ülkeler
1.5
7.7
Düşük- Orta Gelirli Ülkeler
20.1
84.1
Yüksek- Orta Gelirli Ülkeler
24.5
63.5
Yüksek Gelirli Ülkeler
159.3
220.2
Toplam Küresel Maliyet
205.4
375.0
Kaynak: Birleşmiş Milletler Çevre Programı 2013 Raporu
Ç
evre konusunda oluşan bir diğer kaygı da, dünya nüfusunun artmasıyla paralel olarak kimyasal üretiminin ve
tüketiminin artacak olmasıdır. Bu nedenle kimyasal atıkların
bertarafı da önemli bir sorun oluşturmaktadır. Öyle ki, 2050
yılında dünya genelinde kimyasal üretim ve atık miktarının şimdiki değerinin yaklaşık 3 katı kadar olacağı öngörülmektedir. Bu
da kimyasal atık yönetiminin gelecekte şimdikinden çok daha
büyük önem ara edeceğine işaret etmektedir. Son yıllarda Ar-Ge
ve inovasyon odaklı üretim modellerinin ortaya çıkmasıyla beraber; kimyasal atık geri dönüşünde de nanoteknolojik ve biyo
yöntemler gibi yenilikçi teknoloji odaklı çözümler öne çıkmaya
başlamıştır.
Kimyasal Madde Üretim Öngörüleri
Kaynak: Birleşmiş Milletler Çevre Programı 2013 Raporu
8
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
D
ünya genelinde üretim ve tüketimin artmasıyla beraber
ortaya çıkan karbon salımı kaygıları devam etmektedir.
Karbon salımını azaltmaya yönelik çalışmalar yapılmasına rağmen, karbon salım miktarı halen yüksek seviyelerdedir. Yüksek
karbon salımından kaynaklanan sera gazı etkisinin iklim ve tarım koşullarını ciddi bir biçimde etkileyeceği öngörülmektedir.
Bunun yanı sıra ormanlık alanların sanayileşmesi de sera gazı
etkisinin azaltılmasının önünde büyük bir engel oluşturmaktadır. Sera gazı etkisi ve yüksek karbon salım oranlarının yanı
sıra, atık bertarafı ve geri dönüşüm oranlarının bölgelere göre
farklılık göstermesi ve su kaynaklarının verimli kullanılmaması
gibi çevresel problemler de Birleşmiş Milletler Çevre Programı
2013 Raporu’nda gelecek tehditler olarak belirtilmiştir.
Küresel Karbon Salım Miktarları
Kaynak: Birleşmiş Milletler Çevre Programı 2013 Raporu
A
vrupa Birliği de çevre problemlerini öncelik sırasında yukarıya taşımaktadır. Çevre sorunlarının çözümüne verilen
önem, açılan destek programlarının kapsamları incelendiğinde
açıkça görülmektedir. Avrupa Komisyonu’nun 7. Çerçeve Programı’nda yer verdiği çevresel proje çağrılarından sonra; takip
eden program olan Ufuk 2020 (Horizon 2020) programında
da çevre sorunlarının oldukça geniş bir kapsamda ele alınarak
Ar-Ge ve inovasyon odaklı çözümlerin desteklenmesi hedeflenmektedir.
www.btso.org.tr
9
3.2. Türkiye’de Mevcut Eğilimler
T
ürkiye’de son yıllarda küresel duruma paralel olarak çevre kaygıları daha da artmıştır. Bu kaygıları takiben olumsuz çevresel etkileri ülke genelinde en aza indirmek üzerine çalışmalar başlatılmıştır. Bu
kapsamda Türkiye 24 Mayıs 2004 tarihinde Birleşmiş Milletler İklim
Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne taraf olmuştur. Sonrasında çevre sorunları ülkemizin stratejik planlarında daha geniş yer bulmaya başlamıştır. 10. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda da çevresel kaygılar öne çıkmış;
sürdürülebilir enerji, kaynakların kullanımı, tarımda etkin su kullanımı
ile şehirlere temiz içme suyu sağlanması 2018 için öncelikli hedefler
arasına girmiştir.
Türkiye’nin özel şartları çerçevesinde katılmaktır. Türkiye’nin bu amaca
yönelik stratejisi küresel iklim değişikliği ile mücadele ve uyum çabalarında rol alarak gelecek hedeflerini bu doğrultuda hazırlamak ve olabildiğince etkin bir biçimde uygulamaktır. Bu kapsamda ilk evrede enerji,
ulaştırma, sanayi, atık ve tarım konularında orta ve kısa vadeli hedefler
belirlenmiştir. Ayrıca Haziran 2012’de düzenlenen Rio 20+ Birleşmiş
Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Konferansı’nda Türkiye Sürdürülebilir
Kalkınma Strateji Raporu’nu da sunmuştur. Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan ve sunulan bu raporda Türkiye’nin sürdürülebilir büyüme
üzerine öncelikleri verilmiştir.
Tüm dünya için olduğu gibi ülkemiz için de iklim değişikliği büyük
bir tehlike oluşturmaktadır. Hükümetler arası İklim Değişikliği Paneli
Dördüncü Değerlendirme Raporu’na göre Türkiye, iklim değişikliğinin
olumsuz etkilerinden en çok etkilenecek bölgeler arasında bulunan Akdeniz Havzası’nda yer almaktadır. İklim değişikliğiyle mücadele, bu nedenle ülkemizin öncelikli stratejileri arasına girmektedir. Takiben hazırlanan 2010-2020 İklim Değişikliği Strateji Belgesi’ne göre Türkiye’nin
iklim değişikliğiyle küresel mücadele kapsamında temel amacı; insanlığın ortak kaygısı olan iklim değişikliğini önlemeye yönelik uluslararası
taraflarla işbirliği içerisinde, tarafsız ve bilimsel bulgular ışığında ortak
akılla belirlenmiş küresel çabalara, sürdürülebilir kalkınma politikalarına uygun olarak, ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar prensibi ve
Türkiye, OECD ve Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin Ek-I listesi ülkeleri arasında kişi başı sera gazı emisyonu, tarihsel sorumluluk ve kişi başı birincil enerji tüketimi miktarında en düşük
değere sahiptir. Buna rağmen Türkiye’de sera gazının etkileri her geçen
gün artmaktadır. İSPAT Yenilenebilir Çevre Teknolojileri Raporu’nda yer
alan grafikte görülebileceği üzere, yüksek enerji tüketimi sera gazı salımının artmasında en büyük etkendir. Karbondioksit salımı diğer sera
gazlarına kıyasla sera etkisinde en büyük paya sahiptir.
Sektörlere Göre Toplam Sera Gazı Salımları
Sektörlere Göre Toplam Sera Gazı Salımları
Kaynak: İSPAT Yenilenebilir Çevre Teknolojileri Raporu
10
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
Kaynak: İSPAT Yenilenebilir Çevre Teknolojileri Raporu
2007 yılı Uluslararası Enerji Ajansı (UEA) enerji göstergelerine bakıldığında; kişi başı birincil enerji tüketimi dünya ortalaması değeri 1,82
ton eşdeğer petrol, OECD ortalaması ise 4,64 ton eşdeğer petroldür.
Türkiye’nin kişi başı birincil enerji tüketimi 1,35 ton eşdeğer petrol olup,
dünya ve OECD ortalamasının altındadır. Üretim odaklı sanayisi ve tüketim hızı göze alındığında, Türkiye’nin halen yüksek bir enerji tüketimi
potansiyeli olduğu görülmektedir. Kalkınma planları ve çevre politikaları
incelendiğinde Türkiye’de bu potansiyelin “Temiz Çevre” prensibi ile
gerçekleştirilmek hedefi olduğu gözlemlenebilir.
Enerji üretimden doğan sera etkisi ve diğer çevresel faktörler göz önüne alındığında, Türkiye’de enerji yatırımlarının yönü yenilenebilir kaynaklara doğru kaymaktadır. Son yıllarda artan rüzgar enerjisi yatırımları
ve hidroelektrik santralleri yatırımları bunun birer göstergesidir. Bunun
yanı sıra jeotermal enerji ve atık geri dönüşümünden elde edilen enerji
de ülkemizde kullanılan yenilenebilir kaynaklar arasındadır. Türkiye’nin
yenilenebilir enerji kullanım payı giderek artmaktadır. Grafikte görüldüğü üzere, 2012 yılında yenilenebilir enerji kaynakları Türkiye’nin enerji
üretim kapasitesi içinde sadece %5’lik bir bölümü oluştursa da, temiz
enerji kullanımı konusundaki devlet teşvikleri ve yenilenebilir enerjiye
yönelik kamu ve doğrudan yabancı yatırım olanakları ile bu oranın ilerleyen yıllarda artış göstermesi beklenmektedir. HES Kaynakları dâhil
edildiğinde %30’un üzerinde yenilenebilir kaynakların kullanımı sağlanmıştır. 2023 Enerji Strateji belgesinde Güneş-Rüzgâr ve Jeotermal
için hedefler verilmiştir. Bu nedenle yenilenebilir enerji kaynakları 2023
hedefleri içinde önemli bir yer tutmaktadır.
Türkiye Enerji Üretim Kapasitesi, 2012
Kaynak: İSPAT Yenilenebilir Çevre Teknolojileri Raporu
Y
enilebilir enerji üretimi ve kullanım konusunda teşviklerin yanı
sıra, atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalar da ciddiyet kazanmaktadır. Su tüketimi oranlarına bakıldığında 2023 yılında kullanılan su miktarının 1990 yılında kullanılan miktarın yaklaşık dört katı
seviyesinde olacağı öngörülmektedir. Özellikle imalat sanayinde atık su
arıtımı oranlarının yükseltilerek ortaya çıkan su ihtiyacının bir kısmının
bu şekilde karşılanması hedeflenmektedir. Su arıtma faaliyetlerinin yanı
sıra, katı atık depolanması ve geri dönüşümü konusunda da belediye
bazında çalışmalar yapılması elzemdir. Grafikte de görülebileceği üzere
katı atık depolama tesislerinin yetersizliği atık bertarafı konusunda eksikliklere yol açmaktadır. Bu konular göz önünde bulundurulduğunda
atık yönetimi konusunda çalışmaların hız kazanması gerekliliği açık bir
şekilde görülebilmektedir.
www.btso.org.tr
11
Türkiye’de Sektörler Tarafından Kullanılan Su Miktarı, DSİ (Milyar m3)
Sektörler
Toplam Su
Tüketimi
Yıl
Sulama
İçme-Kullanma
Sanayi
km3
%
km3
%
km3
%
km3
%
1990
30.6
28
22
72
5.1
17
3.4
11
2004
40.1
36
29.6
74
6.2
15
4.3
11
2008
46
41
34
74
7
15
5
11
2023
112
100
72
64
18
16
22
20
Kaynak: İklim Değişikliği Strateji Belgesi 2010-2020
İmalat Sanayi Atık su Arıtımı
Belediye Sayısı ve Katı Atık Düzenli
Depolama Tesis Sayısı
Kaynak: İklim Değişikliği Strateji Belgesi 2010-2020
Kaynak: İklim Değişikliği Strateji Belgesi 2010-2020
3.3. Bursa Çevre ve Temiz Üretim Sektörü
B
ursa ilinin sanayi çehresi ve üretim kapasitesi göz önüne alındığında olumsuz çevresel faktörlerin yoğunlukta olduğu bir şehir
olduğu gözlemlenebilir. Çevre kaygılarının yüksek olduğu ilde tüm bu
olumsuzlukları hafifletmek veya ortadan kaldırmak amacıyla birçok
proje yürütülmektedir. Çevre Bakanlığı’nın pilot projelerinin Bursa’da
uygulanmasının yanı sıra yerel yönetimler bazında strateji planları hazırlanarak “Yeşil Bursa” emeline yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Bölgesel bazda ise Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı’nın (BEBKA)
yayınladığı raporlar doğrultusunda çevre ve temiz üretim stratejileri
belirlenmektedir.
12
Son yayınlanan 2011 BEBKA Çevre Durum raporuna göre, Bursa ilinin
çevre problemleri su ve atık su kirliliği, hava kirliliği, katı ve tehlikeli atıklar, sulak alan kaybı, gürültü kirliliği ve koku problemleri olarak belirlenmiştir. BEBKA 2013 Kalkınma Raporu da incelendiğinde birincil problem olarak belirlenen su be atık su kirliliğinin başlıca nedenleri yüksek
sanayileşme ve nüfus oranına rağmen arıtılmamış atık su deşarjlarının
çokluğu, katı atıkların bertarafı ile ilgili problemler ve plansız yerleşme
ve sanayileşme olarak belirtilmiştir. Grafikte görülebileceği üzere Bursa’da denize deşarj edilen yüksek atık su miktarı deniz kirliliğine yol
açmaktadır.
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
Bursa İli Alıcı ortama Göre Kanalizasyon Şebekesinden Deşarj Edilen Atık su Miktarı 1000 m3/yıl
Kaynak: BEBKA Çevre Durum Raporu 2011
B
ursa’nın ikinci çevresel problemi olarak hava kirliliği gösterilmiştir.
Yükselen nüfusla beraber artan ısınma amaçlı yakıt kullanımı ilin
hava kirliliği probleminin başlıca sebeplerindendir. Bursa’daki sanayileşme oranı dolayısıyla sanayi kuruluşlarının gaz salımı ve taşıt yoğunluğundan kaynaklı hava kirliliği de diğer başlıca sebepler olarak gösterilebilir. Kirliliğin en yüksek olduğu ilçeler Nilüfer, Osmangazi, İnegöl ve
Yıldırım’dır. Hava kirliliği Bursa’nın ikinci büyük çevre problemi olarak
gösterilmesine rağmen TÜİK verileri incelendiğinde partikül madde
konsantrasyonu değerlerinde azalma gözlemlenmektedir. Bu azalma
yeterli olmasa da uygulanan politikaların etkili olmaya başladığını göstermektedir.
B
ursa’da gözlemlenen bir diğer problem de katı atık bertaraf tesislerinin eksikliğidir. İlçelere göre inceleme yapıldığında ilçelerin yarısından fazlasının katı atık bertaraf tesisinin bulunmadığı gözlemlenmektedir. Bu durum kalabalık bir nüfusa ve yüksek sanayileşme oranına
sahip Bursa’da geri dönüşüm olanaklarını kısıtlamaktadır. Geri dönüştürülemeyen atıkların çoğu depolanarak bertaraf edilmektedir. Miktar
göz önüne alındığında, bu atıklar geri dönüştürülebildiği takdirde ciddi
bir ekonomik fayda sağlayabilecektir. İlçelerde vahşi depolamanın devam etmesi diğer bir handikaptır. İlçelerin Büyükşehir sınırları içine dâhil
olması bu durumun kısa zamanda çözülmesine dair bir umut ışığıdır.
Bursa İli Ortalama Partikül Madde
Konsantrasyonu, TÜİK
Bursa İli Bertaraf Yöntemine Göre Atık Miktarlarının
Dağılımı
Kaynak: BEBKA Çevre Durum Raporu 2011
Kaynak: BEBKA Çevre Durum Raporu 2011
www.btso.org.tr
13
Bursa İlçeleri Altyapı Tesislerinin Durumu
İlçeler / Tesisler
Kanalizasyon
Atık su Arıtma
Tesisi
İçme Suyu
Şebekesi
Katı Atık Tesisi
Tıbbi Atık
Tesisi
Ambalaj Geri
Kazanım
Tesisi
Osmangazi
√
√
√
√
√
√
Nilüfer
√
√
√
√
√
√
Yıldırım
√
√
√
√
√
√
Gürsu
√
√
√
√
√
x
Kestel
√
√
√
√
√
x
Mudanya
√
√
√
√
√
x
Gemlik
√
√
√
√
√
x
İnegöl
√
√
√
√
√
√
İznik
x
x
√
x
√
x
Karacabey
√
√
√
x
√
√
M.Kemalpaşa
√
x
√
x
√
√
Büyükorhan
√
x
√
x
√
x
Orhaneli
√
x
√
x
√
x
Orhangazi
√
x
√
x
√
x
Keles
√
x
√
x
√
x
Yenişehir
√
x
√
x
√
x
Harmancık
√
x
√
x
√
x
Kaynak: BEBKA Kalkınma Raporu 2013
BEBKA’nın Kalkınma ve Çevre Durum Raporları’nı takiben, Bursa Büyükşehir Belediyesi de çevre strateji planlarını hazırlamıştır. 2012 yılında
açıklanan Bursa Büyükşehir Belediyesi Ulaşım Master Planı’nda görülen çevre odaklı yapıyı takiben, Büyükşehir Belediyesi İklim Değişikliği
Eylem Planı hazırlıklarına başlamış, ardından da 2013’te Bursa Büyükşehir Belediyesi 1/100.000 Ölçekli Bursa İl Çevre Düzeni Planı’nı
açıklamıştır.
700’den fazla katılımcı ile uzun süren bir çalışma sonucu hazırlanan
2030 Yılı 1/100.000 Ölçekli Bursa İl Çevre Düzeni Planı’na ile il genelinde çevresel anlamda koruma ve müdahale alanları belirlenmiştir.
Plana göre ortak vizyon 2030 senesine kadar “Doğal ve kültürel zenginliğini koruyan ve yaşatan, sektörel çeşitliliğini insan, çevre ve bilgi
14
odaklı geliştiren ve yöneten, rekabet gücüne sahip, yenilikçi, yaşam
kalitesi yüksek, güvenli ve bölgesinde öncü Bursa” oluşturmak olarak
belirlenmiştir. Bununla beraber planda belirli çevre sorunlarına da değinilmiştir. Buna göre Bursa ili Genelinde toplam konut alanlarının %53’ü
doğal değerleri nedeni ile yasalarla tanımlı koruma alanları üzerinde
olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca toplam konut alanlarının %89’u yer bilimleri açısından sakıncalı alanlarda bulunduğu tespit edilmiştir. 2030
Yılı 1/100.000 Ölçekli Bursa İl Çevre Düzeni Planı’nda bu durumu
iyileştirmek ve çevre kirliliğini önlemek konularında çözüm önerileri sunulmuştur. Buna göre Bursa’nın ilerleyen zamanlardaki hedefi çevre
çalışmalarını bu yönde geliştirerek ilin geleceğini temiz üretim odaklı
belirlemektir.
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
4.ÇEVRE VE TEMİZ ÜRETİM KONSEYİ ÇALIŞMALARI
4.1.Arka Plan
Bursa Ticaret ve Sanayi Odası, öncelikli sektörlerde sektör
stratejilerini belirlemek üzere 17 konsey oluşturulmuştur. Bu
konseylerin ilk toplantıları 2013 yılı Ekim ve Kasım aylarında
katılımlı atölye çalışmaları şeklinde planlanmıştır. Konseylerde
sunulan çıktılar ve önerilen faaliyetle üzerine Bursa Ticaret ve
Sanayi Odası Çevre ve Temiz Üretim Konseyi’ni oluşturmuştur.
Konsey, strateji belirlemeye yönelik ilk toplantısını 12 Mayıs
2014 tarihinde Bursa’da gerçekleştirmiştir. Atölye çalışmasına
sektörde çalışan ya da sektörle ilişkili olan firma temsilcileri ile
birlikte ilgili kamu kuruluşları, üniversite ve sivil toplum örgütlerinden 35’in üzerinde temsilci katılmıştır.
Çevre ve Temiz Üretim Konseyi 1. çalıştayının amaçları; çevre ve temiz üretim sektör stratejisine ilişkin temel amacı tespit etmek, sektörde avantaja çevirebilecek fırsatları belirlemek
ve Bursa’da sektörün gelişimi konusundaki sorunları ortaya
koymak şeklinde nitelendirilmiştir. Ayrıca, fırsatla ve sorunlara
yönelik müdahale alanlarını tespit etmek, fırsat ve sorunlardan
yola çıkarak faaliyetleri belirlemek ve ortak anlayış ve bakış
açısı geliştirmek de bu amaçların arasında yer almaktadır.
Atölye çalışması yukarıda belirtilen amaçlara ulaşabilmek için
altı bölümde tasarlanmıştır.
1. Genel Amacın Tespiti: Çevre ve Temiz Üretim sektör
stratejisi hazırlanmasına yön göstermek üzere ve Çevre
ve Temiz Üretim Konseyi’nin de uzun dönemli misyonunu
ifade eden bir genel amaç ifadesi katılımcıların görüşleri
doğrultusunda kaleme alınmıştır. Buna göre, Çevre ve Temiz
Üretim Konseyi’nin amacı; yüksek sanayi faaliyetinden doğan kirliliğin önüne geçmek, kamu çevre bilinci oluşturarak
çevreye duyarlı bireyler yetişmesine katkıda bulunmak, temiz üretimi teşvik etmek, var olan üretim hatlarını çevreye
duyarlı bir hale getirerek Yeşil Bursa amacına ulaşmak olarak belirlenmiştir.
2. Güçlü Yanların Belirlenmesi: Fırsatların belirlenmesi
strateji geliştirmenin en temel adımlarından biridir. Çevre
ve Temiz Üretim Sektörü’nde bu tespiti yapabilmek için
katılımcılara “sektörün Bursa’da temel fırsatları/güçlü yönleri nelerdir?” sorusu yöneltilmiştir. Metaplan kart tekniği
yardımı ile yürütülen çalışmada sorunlar tespit edilmiştir.
Çalışmada ortaya çıkan güçlü yan öbek başlıkları konum,
doğal kaynaklar, yetişmiş personel, halk bilinci, yerel yönetim, altyapı ve sanayileşme, doğal zenginlik ve temiz üretim,
hizmet kuruluşları, denetim, ekonomi ve etkilenme olarak
belirlenmiştir.
3. Gelişmeye Açık Yönlerin Tespiti: Kabul edilebilir çözümlere ulaşabilmek için sorunların doğru tespit edilmesi
gereklidir. Bu amaçla, katılımcılara “Çevre ve Temiz Üretim
Sektörü’nün Bursa’da gelişimini engelleyen/engelleyebilecek sorunlar ve zayıflıklar nelerdir?” sorusu yöneltilmiştir.
www.btso.org.tr
15
Sorun tespiti çalışması “fırsatların belirlenmesi” çalışması ile
benzer bir yöntemle yürütülmüştür. Çalışmada ortaya çıkan
sorunların başlıkları çevresel risk değerlendirme, plansız
kentleşme ve sanayi, planlama eksikliği, atık ve geri dönüşüm, eksik denetim mekanizması, eğitim-bilinç, teşvik sistemi, kanun ve yönetmelikler, doğal kaynaklar, ağır sanayi
olarak sınıflandırılmıştır.
4. Müdahale Alanların Seçilmesi: Sektör stratejisinin müdahale alanlarının belirlenebilmesinde fırsatlar ve sorunlar
temel alınmıştır. Bu amaçla fırsatlar ve sorunlar önceliklendirilmiş, katılımcıların da isteği doğrultusunda ilişkili konular
bir araya getirilerek yeniden gruplandırılmıştır. Gruplama
sonrasında oluşan müdahale alanlarının başlıkları su, toprak, atıklar, hava ve iklim, temiz üretim ve enerjidir.
muştur. Alt gruplar öncelikli fırsat ve sorunları da dikkate
alarak faaliyetleri belirlemişlerdir. Belirlenen faaliyetlerde
dikkate alınan hususlar hedef, performans göstergeleri,
faaliyet, sorumlu kuruluş, iş birliği yapılacak kuruluşlar ve
süredir.
6. Sonuçların paylaşılması: Alt gruplarda elde edilen sonuçlar ana grupta sunularak bütün katılımcıların diğer grupların
çözüm önerilerinden haberdar olması ve katkı sağlamasına
olanak verilmiştir.
Takiben 28 Mayıs 2014 tarihinde bir konsey toplantısı daha
düzenlenmiştir. Bu toplantıda aşağıda görseli yer alan modele
göre önceliklendirme adımı gerçekleştirilmiştir. Modelin önceliklendirmeye konu öneriler adımı için ise ilk toplantının çıktıları
kullanılmıştır.
5. Faaliyetlerin Belirlenmesi: Faaliyetlerin belirlenmesi
amacıyla her bir müdahale alanı için bir alt grup oluşturul-
Mevcut ve
hedeflenen
yetkinlik düzeyi
Öneriler
Önceliklendirme
Yerel, ulusal ve
uluslararas› bilgi
kaynaklar›
Gereksimler
Sektörel Strateji Geliştirme Modeli
Uygulama Planı
Gereksinim Analiz Sonuçlar›
B
una göre ilk toplantı sonucunda belirlenen öneriler içinden
eylem niteliği taşıyanlar 4 ana gruba ayrılarak katılımcılara
sunulmuştur. Bu gruplar sırası ile: (a) proje, (b) faaliyet, (c) eğitim ve (d) mevzuattır. Bu başlıklarda gruplanan eylem niteliğindeki öneriler yuvarlak masa toplantısında katılımcılar tarafından
S.M.A.R.T [Özel, belirli - Ölçümlenebilir - Ulaşılabilir, başarılabilir - Makul, gerçekçi - Zamanı belirlenmiş] metodolojisi
çerçevesinde tartışılmıştır. Bu cihette, bazı eylem önerileri tartışmalar sırasında birleştirilmiş, anlamları daraltılmış, alt eylemlere
bölünmüş veya ifade biçimi yeniden derlenmiştir.
1
16
İkinci toplantının temel hedefi BTSO yönetimince belirlendiği
üzere 2015 yılı sonuna kadar gerçekleştirilecek 3 eylemin seçilmesidir. Buna göre (a) eylem olmadığı için ikinci çalışmada
kısa listede yer almayan öneriler veya (b) zaman boyutu dikkate
alınarak ikinci çalışmada orta ve uzun vadeli olarak konumlandırılan eylemler ise bu dokümanın ekinde toplu liste halinde
sunulmuş olup BTSO’nun sektörlere ilişkin diğer çalışmalarında
girdi olarak değerlendirilecektir.
SMART: Specific, Measurable, Achievable, Realistic, Time-related.
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
4.2. Çevre ve Temiz Üretim Sektör Değerlendirmesi
Çevre ve Temiz Üretim Konseyi 1. Çalıştayı’nda, Bursa ilinin güçlü ve geliştirilmeye açık yönlerinin analizi yapılmış ve aşağıdaki sonuçlara
ulaşılmıştır
GÜÇLÜ YÖNLER
Konum ve Lokasyon
• Bursa ilinin diğer sanayisi gelişmiş illere yakın olması ve ürettiği
ürünleri pazarlayacak pazarlara yakınlığı
• Susurluk havzasının içinde olması
• Marmara bölgesinde diğer illere mukayese gelişme ve nüfus
alma potansiyeli en yüksek şehir olması; bu durumun şehrin
büyümesine ve ekonomik anlamda gelişimine önemli katkı
sağlaması
Doğal Kaynaklar
• Doğal kaynakların ve tarıma elverişli alanların çokluğu
• Çevre kirliliğini tolere edebilecek durumda olan ekolojik yapının
olması
• Yeraltı ve su kaynaklarının tümünün kirletilmemiş olması
Yetişmiş Personel
• Kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektörde çevre konusunda
yetkin ve donanımlı personellerin bulunması
• Sanayicinin kirletmemeyi benimsemiş olması
Halk Bilinci
• Sivil toplum örgütlerinin gücü ve halkın çevre konusundaki
hassasiyeti
• Bursa’da toplumsal duyarlılığın yüksek olması ve halkın gelişime
açık olması
• Bursa’nın yeniliklere disiplinle uyum kabiliyetinin olması
• Bölgedeki diğer şehirlere göre çevre duyarlılığı konusunda öncü
bir tutum sergileniyor olması
Yerel Yönetim
• Bursa Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nün güçlü kurumsal yapısı
• Bursa da bulunan yerel yönetimlerin çevreye duyarlı olması
• Sanayi ve atık yönetiminin iç içe olması sanayinin çevre
müdürlüğünce çok sık denetlenmesi, yaptırımların uygulanması
Altyapı ve Sanayileşme
• Bursa’da Dünya klasında üretim yapan şirketlerin bulunması; bu
sayede yöntem yayılımının teknoloji ve bilgi birikiminin sağlanması
• 3 tane çok iyi organize olmuş altyapısı sağlam OSB’nin bulunması
• Büyük altyapı tesislerinin tamamlanmış olması, master plan
çalışmalarının devam ediyor olması
• Sanayi çeşitliliği ve kurumsal altyapıdan dolayı çevresel stratejileri
belirleyebilecek güçlü bir veri tabanına sahip olunması
• Bursa da bulunan organize sanayi bölgelerinin atık su arıtma
tesislerinin bulunması
• Çevre ile ilgili tüm paydaşların buluştuğu konsey yapısını olması
• Sanayi tesislerinin çoğunun OSB bünyesinde toplanmış olmaları
ve bu sayede daha düzenli yapıya sahip olunması
Doğal Zenginlik ve Temiz Üretim
• Doğal kaynakların, sermaye gücünün ve teknolojik birikimin
yüksek olması
• Bursa ilinin tarihi turistik tarım alanları sulak alanları orman
alanlarınca çok zengin olması ve hala bu alanların pek çoğunun
korunuyor olması
• Çevresel tedbirlerde ve temiz üretim konusunda güçlü kurumsal
tesislerin oluşu
Hizmet Kuruluşları
• Çevre konusunda etkin hizmet sunabilen kuruluş sayısının yüksek
olması
• Kamu, özel sektör ve sivil toplum kuruluşlarının tek platformda
buluşabilmesi
• Sektörün etkin sivil toplum kuruluşlarına sahip olması
• Özel sektörde hizmet veren şirketlerin kurumsal bir yapıya sahip
olması
Denetim
• Türkiye’deki çoğu il ve çevre şehircilik müdürlüğünden daha bilgili
ve sıkı denetimi yapan müdürlüğün var olması
• Yeni büyük şehir yasası
• KOSGEB, BEBKA, TÜBİTAK vb. işletme desteklerinde çevrenin
başlık olarak belirlemesi
• Merkeze bağlı çevrenin kalkınması
• Yetki karmaşasının son bulması, yetkinin tüm ilde Bursa
Büyükşehir Belediyesine geçmesi
Ekonomi
• Bursa’nın ekonomik olarak potansiyeli yüksek bir kent olması,
gerekli yönlendirmeler yapıldığında bunları gerçekleştirecek güce
sahiptir.
• Ekonomisi güçlü ve büyük ölçekli kurumsal sanayi tesislerinin
bulunması
Etkilenme
• Avrupa ile temasın yüksek düzeyde olması
• Uluslararası bağlantıların ihracat temelli şirketlerimiz tarafından
gitgide geliştirilmesi
www.btso.org.tr
17
GELİŞMEYE AÇIK YÖNLER
Çevresel Risk Değerlendirme
• Afetlerde acil durumlarda çevresel risklerin belirlenerek
önlemlerinin alınması
• Sağlıklı bir kirlilik envanterinin olmayışı
• Firmaların rekabet gücü az, bu nedenle kirletenin temizlemesi
konusunda yeterli yatırım yapılmamakta
• Daha ciddi denetimlerin yapılması, bilinçli yöneticilerin ve daha
hassas ve titizlik göstermeleri
• Denetim sıklığının az olması
• Kurumlardaki denetimlerin az oluşu, ferdi sanayi tesislerinin
olması-kurumlardaki yetki kargaşası ve Bursa bölge alanının
büyük olması
Plansız Kentleşme ve Sanayi
• Kentsel dönüşümün etkin yapılamaması ve yanlış yapılması
• İmar planlarının ve çevre düzeni planlarının geç yapılmasından
dolayı çarpık kentleşme ve sanayinin mevcut durum uyumunun
zorluğu
• Kaçak sanayileşme ve çarpık plansız kentleşme
• Sanayileşmenin ivmesinin düşürülmesi
• Bursa’da atık sanayi tesislerinin kurulması aşamasında sektörü,
kurulmak istediği alan vasfı ve su kullanımı göz önünde
bulundurularak bir irade ortaya konması gereksinimi
• Çok hızlı nüfus artışı ve göç
Eğitim-Bilinç
• Çocuk yaslardan başlayarak bütün toplum kesimlerinin sıkmadan
eğitilmesi
• Çevre anlamında daha hassas bireyler yetiştirme eğitimlerle
özendirici faaliyetlerle ilköğretim düzeyindeki çocuklara daha fazla
çevre sevgisini aşılanması
• Yatırımcıların çevre için yapacakları yatırımları kendilerine yük
olarak görmesi
• Geri dönüşümün bilinçli olarak yapılmaması geri dönüşüm alt
yapısının kurulmaması
• OSBlerle mahallerin birbirine karışmaya başlaması içi içe
geçmesi, aile şirketlerinin çok olması ve firma sahiplerinin kendi
kazançları yanında çevre faktörünü 3. Veya 4. Plana atması
• Özellikle küçük ölçekli ve bazı orta ölçekli endüstriyel işletmelerin
çevre/su/enerji vb. Konularında eğitilmeleri, bilinçlendirilmeleri
gerekiyor.
• Çöplerin evlerde ayrıştırılamaması ve eğitim bilincinin olmaması
Planlama Eksikliği
• Bursa doğal zenginliklere sahip bir kent bu kentte ne
yapılacağının nerede ve nasıl yapılacağının planlanması, planların
uygulamaya geçirilmesi ve denetimler sırasında eksikliklerin
olması
• Sanayide sektörle bazda plan ve programların yapılması
• Tarım arazilerinin tarım dışı faaliyetler için kullanılmasının yoğun
olarak gözlendiği bir kent olması nedeniyle, tarım arazileri sanayi
alanı olarak ayrılmamalı her türlü kirlilikten uzak tutulmalı
• Sürdürebilir büyüme yapılmaması(kontrolsüz büyüme)
• Üst ölçekli uygulama planlarının yetersizliği
Atık ve Geri Dönüşüm
• Atık yönetim planlarının daha sağlıklı yapılması yerel yönetimler ve
sanayi
• Arıtma tesislerinde oluşan arıtma çamurlarının bertafı konusunda
somut adımlar atılmalı.
• Hafriyat taşıması ile ilgili kurum ve kuruluşlarının sisteme dâhil
olmakta yavaş davranmaları
• Evsel atıkların bizzat evde en az üç grupta gruplanarak
toplanmaması
• Atık geri kazanım tesislerinin az oluşu arıtma çamuru sorununun
çözümlenmemiş olması.
• Yeterli geri dönüşüm tesislerinin olmaması ve bundan dolayı
evlerden çıkan tehlikeli ve tehlikesiz atıkların yönetilmemesi
Eksik Denetim Mekanizması
• Denetim mekanizması ağırlıklı olarak kayıtlı işletmeler üzerinden
yürüyor; bunun kayıtsızları da içine alacak şekilde genişletilmesi
• Etkin, yapıcı denetim, ceza uygulanmaması
• Denetim eksikliği ve siyasetçi baskısı; atık bertaraf tesislerinin
yapılamaması
• İhtisas OSBlerin kurulamaması
18
Teşvik Sistemi
• Çevre yatırımlarında teşviklerin az olması maliyetlerin yüksek
olması, yapan ile yapmayanın aynı seviyede olması
• Uzun vadeli teşvik modelleri görüşülmeli
• Çevresel atıkların kamu eliyle yapılanmaması, ulaşım gibi su gibi
yerel yönetimler tarafından yapılmalı
• Gelişmiş bir şehir olarak teşvik kapsamında yer almaması
Kanun-Yönetmelikler
• Sanayileşme ve kentleşmeyle ilgili çevreyi korumaya yönelik
kanun ve yönetmeliklerin işlevsizliği bunlarla ilgili revizyona ihtiyaç
duyulması
• Bölgenin çevre ihtiyaçlarına özel yönetmelikler oluşturulması
• Mevzuatlar uygulanabilir ölçekte sadeleştirilmesi ve yetkilerle de
uygulama farklılıkları ortadan kaldırılması
• Yenilenebilir enerji kaynaklarının etkin kullanımının teşviki g
Yasal Altyapı
• Yeni yönetmeliklerle gelen yaptırımlar için AB’deki gibi bir geçiş
planı öngörülememesi
• Yasal anlamda yeni çıkan yönetmeliklerin uygulanması için alt
yapının yetersizliği
• Alt yapı eksikliklerinin bulunması örneğin, arıtma tesisi, hanelerde
bitkisel atık yağ, hanelerde tehlikeli atık toplanması
• Hazırlanan mastır planlarına uyulmaması, rant alanlarına kurban
edilmesi
Doğal Kaynaklar
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
• Yer altı su kaynaklarının bir zamanlar çok olması nedeniyle yer altı
suyunun hiç bir zaman bitmez sanılması
• Su tasarrufu ve kullanımıyla ilgili etkin bir su politikasının var
olmaması
• Mevcut durumun yeni çevre ile ilgili envanterlerin tam olarak
çıkarılmamış olması
• Arıtma çamurlarının yıkılmasıyla ilgili projelerin hazırlanması
• Doğal kaynak tüketiminin kontrol altında olması
• Bursa’nın doğal alıcı ortamlarının zenginliği çevre konusunda çok
iş yapılmasını ve büyük finans ihtiyaçları gerektiriyor.
Ağır Sanayi
• Çevreyi ileri seviyede kirleten sektörlerin mevcut olması tekstil,
kauçuk, boyahane, kaplama vb.
4.3. Konsey Yuvarlak Masa Toplantısı Bulguları
Çevre ve Temiz Üretim Sektör Konseyinin 1. Atölye çalışmasında 2023
yılına kadar gerçekleştirilmesi hedeflenen 31 faaliyet belirlenmiştir.
Konseyin 2. Tur yuvarlak masa toplantısında ‘2015 yılı sonuna kadar
gerçekleştirilmesi öngörülen 3 eylem seçilmiştir. Bunlar sırası ile:
• Bursa için Yeşil Büyüme Planı’nın hazırlanması
• Atık envanterinin oluşturularak atıkların geri kazanımı
• Temiz üretim farkındalık programının geliştirilerek temiz üretim
sözleşmesinin hazırlanması
Seçilen eylemleri takiben önerilen çatı faaliyet planı konsey tarafından
onaylanmış, eylemler “Yeşil Büyüme Planı” başlığı altında sistematik bir
biçimde incelenmiştir.
Aşağıdaki bölümde eylemler için kavramsal tasarım önerisi dünya
örnekleri de göz önünde bulundurularak sunulmuştur.
www.btso.org.tr
19
Yeşil Büyüme Planı’nda verildiği üzere, gerçekleştirilmesi planlanan
ilk eylem 18 sektöre ait konseylerde ortaya çıkan gereksinimlerini
belirlenmesidir. Çevre ve temiz üretim sektörü yapı itibariyle Bursa’da
faaliyet gösteren diğer 18 sektör ile benzer problemlerle ilgilenmektedir.
Bununla beraber, diğer konseylerin çıktıları incelendiğinde Çevre ve
Temiz Üretim Konseyi’nin gündeminde olan birçok konunun sorunlar
ve önerilen faaliyetler arasında yer aldığı görülebilir. BTSO önderliğinde
yapılacak çalışmaların gerek 16 Makro Proje çerçevesinde, gerekse
bölge planları kapsamında belirli bir uyum içerisinde yürütülmesinin
elzem olduğu göz önünde bulundurulduğunda Yeşil Büyüme Planı’nın
çıktılarının diğer 18 sektör konseyinin gereksinimlerini karşılayacak
nitelikte olması ihtiyaç olarak karşımıza çıkmaktadır.
Sektör gereksinimlerinin incelenmesi sonucunda izlenecek adımlar ise
Temiz Üretim Projesi yürütülmesi, takiben sınıflandırma ve envanter
çalışmaları yapılarak orta vadede atık değerlendirme sisteminin
kurulması olarak belirlenmiştir.
4.3.1 Temiz Üretim Farkındalık Programının Geliştirilerek Bilinçlendirme, Eğitim ve Uygulamaya Yönelik
Model Önerilerinin Hazırlanması
Önceliklendirme toplantılar sırasında üzerinde en çok durulan
konulardan birisi Bursa’da temiz üretim sistemlerinin uygulanmasıdır.
Sanayi gücü ile Türkiye’nin üretim kapasitesine çok büyük katkı
sağlamakta olan Bursa’da ne yazık ki temiz üretim sistemleri oldukça
yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle ildeki sanayi sistemlerini temiz üretim
modelleri ile yenilenmesinin çevre problemlerine büyük bir katkı
sağlayacağı öngörülmektedir.
UNEP sponsorluğunda hazırlanan Temiz Üretim Süreçleri ve Yönetimi
(Cleaner Production Concepts and Practice) dokümanında temiz
üretim süreçlerinin firmalara, hükümetlere ve kamuya nasıl bir fayda
sağladığı ve bu süreçlerin uygulama adımları anlatılmaktadır. Buna
göre temiz üretim süreçlerinin başarıya ulaşabilmesi için firmaların
üst düzey yönetici kadroları, medya organları ve kamu çalışanlarının
çevre konusunda belirli bir farkındalık seviyesine ulaşmış olmaları
gerekmektedir. Bu sayede önerilen süreçleri anlama ve hayata geçirme
safhasında başarılı sonuçlara ulaşmak mümkün olacaktır. Ayrıca bu
kişilere atık yönetiminin maliyetleri azaltma konusundaki faydaları
aşılanarak temiz üretim kültürünün yaygınlaşması kolaylaşabilir.
Bunun yanı sıra, temiz üretim süreçlerin var olan sistemlere entegre
Eylem
Temiz Üretim Farkındalık
Programı’nın geliştirilmesi
Sorumlu Kuruluş İlgili Paydaşlar
BTSO Çevre Konseyi
ederek enerji verimliliği sağlanması ve pazarda rekabet üstünlüğü
oluşturulması mümkündür. Ayrıca üretimde yenilenebilir hammadde
kaynaklarının kullanımıyla beraber oluşan atık miktarı da azaltılabilir. Bu
konuda uygulanabilecek bir diğer yöntem de süreç ve sistemlerin daha
yakından takibidir. Bu sayede atık ve emisyon miktarları düşürülebilir.
Temiz üretim konseptinin benimsenmesi üzerine hükümetlere de büyük
görevler düşmektedir. Buna göre hükümetler ve kamu kuruluşlarının
temiz üretim sistemlerinin teşvik edilmesi önem arz etmektedir. Bu
çerçevede uygulanacak yönetmelik düzenlemeleri ve kurulacak
dışarıdan destek sistemleri ile temiz üretime geçiş sağlanabilir.
Bursa için tasarlanan modelde, temiz üretim sistemine geçiş için iki
adımlı bir süreç önerilmektedir. İlk adım olarak temiz üretime dair
farkındalık programı tasarlanacak, ikinci adım olarak ise firmaların
imzalanması için Temiz Üretim Sözleşmesi hazırlanacaktır.
Buna göre kısa vadede uygulanacak bir pilot program ile il genelinde
faaliyet gösteren OSB’ler işbirliğinde 50 firmanın Farkındalık Programı’na
katılımının sağlanması, ardından bu programa katılan firmaların Temiz
Üretim Sözleşmesini imzalamaları planlanmaktadır.
BTSO OSB Konseyi, Çevre İl Müdürlüğü
Süre
2015 yılı ilk çeyreği
Ana Performans Göstergesi
50 firmanın programa katılımı
Alt Performans Göstergeleri
Firmaların seçilmesi
20
Dünya örneklerinin incelenmesi
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
Uzmanlarla paneller düzenlenmesi
Temiz Üretim Farkındalık Programının Geliştirilerek
Bilinçlendirme, Eğitim ve Uygulamaya Yönelik Model
Önerilerinin Hazırlanması Kavramsal Tasarımı
Temiz Üretim Farkındalık Programı’nın düzenlenecek pilot programın
ilk adımı olarak düşünülmüştür. Buna göre izlenilecek yol haritası aşağıdaki gibi tasarlanmıştır:
• İl genelinde OSB’ler bünyesinde hizmet veren 50 firma seçilerek
programa dâhil edilecektir. Pilot program için firmaların seçim
kriterleri değişime açık olmak, temiz üretime geçmek için istekli
olmak ve değişim için yeterli altyapıya sahip olmak olarak belirlenmiştir. Firmadan programa katılacak kişilerin karar yetkisi olan
üst düzey yöneticiler olması, yaratılan farkındalığın kısa veya orta
vadede faaliyete dönüştürülebilmesi açısında önem arz etmektedir.
• Dünya üzerindeki bu örneklerde çalışmış olan uzmanlarla bir panel
düzenlenerek firmaların birinci elden tecrübeyle teması sağlanacak, böylece temiz üretimin olumlu etkileri sanayicilerimize daha
etkileyici biçimde aktarılacaktır.
• Temiz üretim adına dünya genelinde yapılan çalışmalar incelenerek
bunlarla paralel bir eğitim hazırlanacak; bu eğitimler firma yetkililerinin temiz üretimin adımlarını ve uygulamalarını daha yakından
• Belirli bir farkındalık seviyesi oluşturulduktan sonra firmaların temiz
üretim fikrine daha olumlu bakmaları ve Temiz Üretim Sözleşmesini
imzalamaya istekli olmaları hedeflenmektedir.
tanımaları sağlanacaktır.
Temiz Üretim Farkındalık Programı’nın Geliştirilmesi Uygulama Planı
www.btso.org.tr
21
F
arkındalık Programı’nın yürütülmesi çalışmasına paralel olarak,
Temiz Üretim Sözleşmesinin hazırlanması çalışmalarına da başlanacaktır. Bu sözleşmenin hazırlanması safhasında Çevre ve Şehircilik
Bakanlığı, Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Sanayi Bakanlığı ve Enerji Bakanlığı ile işbirliği kurulması planlanmaktadır.
Eylem
Temiz Üretim Sözleşmesi’nin
hazırlanması
Sorumlu Kuruluş İlgili Paydaşlar
BTSO Çevre Konseyi
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,
Orman Su İşleri Bakanlığı Sanayi
Bakanlığı Enerji Bakanlığı
Süre Ana Performans Göstergesi
2015 Yılı Üçüncü Çeyreği
50 Firmanın Sözleşmeyi İmzalaması
Alt Performans Göstergeleri
Bakanlık temsilcileriyle bir araya gelinip lobi faaliyeti yapılması
S
Sözleşme metninin hazırlanması
özleşmenin hazırlanması safhasında yurtdışında başarıya ulaşmış
örneklerin incelenmesinde fayda vardır. UNEP tarafından hazırlanmış “Çevre Anlaşmaları ve Temiz Üretim (Environmental Agreements
and Cleaner Production) dokümanına göre temiz üretim sözleşmeleri
çok taraflı çevre anlaşmalarının (multilateral environmental agreements)
uygulama safhasında yardımcı bir kolu olarak nitelenmiştir. Dünya üzerinde milletlerarası imzalanan birçok çok taraflı çevre anlaşması bulunmaktadır. Bunlara örnek olarak Basel Konvansiyonu, Stockholm Konvansiyonu ve Kyoto Protokolü gösterilebilir. Bu anlaşmalar temiz üretim
sözleşmelerine göre daha geniş bir faaliyet alanını kapsamaktadırlar.
Öyle ki temiz üretim anlaşmaları sanayinin çevreye olumsuz etkilerini
daha üretim safhasında azaltmayı planlarken, çok taraflı çevre anlaşmaları sorunun hem kaynağında çözümünü hem de sonraki evrelerdeki etkilerini azaltmayı amaçlamaktadır. Temiz üretim protokolüne verilebilecek en başarılı örneklerden biri, Şili’de uygulanan modeldir. UNEP
tarafından birçok projesi fonlanan Fundación Chile işbirliğinde hükümet
ile ortaklaşa yürütülen proje dâhilinde, üretim tesislerinin çevreye duyarlı
sistemler geliştirmesi adına teşvikler hazırlanmıştır. Asıl amacı 2020 yılına kadar üretimden kaynaklanan sera gazı etkisini en aza indirgemek
olan protokol, daha sonrasında çevresel kaygıların odak noktasının
genişlemesiyle üretimden kaynaklanan birçok çevre sorununun çözümü için aksiyonlar barındıran bir sözleşme halini almıştır. Sözleşmenin
imzalanması yasalarla zorunlu kılınmamıştır; fakat devletin uygulamayı
Metni imzalayacak paydaşların belirlenmesi
geniş yelpazede desteklemesiyle firmaların sözleşmeye ilgisi büyük olmuştur. Sözleşme, belirli koşullar çerçevesinde pazardaki en gelişmiş
teknikleri uygulamaya koymak adına öneriler de sunmaktadır.
Temiz Üretim Sözleşmesinin Hazırlanması Kavramsal Tasarımı
Tüm bunları takiben Bursa için önerilen model Şili modelinin bölge
seviyesinde uygulanabileceği bir sözleşme oluşturmaktır. Buna göre
adımlar aşağıdaki gibi sıralanmıştır:
• Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Su İşleri Bakanlığı, Sanayi
Bakanlığı ve Enerji Bakanlığı temsilcileriyle bir araya gelinip sözleşmenin pilot uygulama dahilinde uygulanabilmesi amacıyla lobi
faaliyeti yapılacaktır.
• Takiben hukuki uygunluk çerçevesinde sözleşme metni hazırlanacaktır
• Sonrasında hazırlanan metni imzalayacak taraflar seçilecektir. Bu
adımda kamu, özel sektör ve akademiden paydaşları, kısacası
kamu yararına çalışan tüm kurum ve kuruluşların sözleşmeye belirli
bir ölçüde destek veriyor olması elzemdir.
Temiz Üretim Sözleşmesi’nin Hazırlanması Uygulama Planı
22
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
4.3.2 Atık Envanterinin Oluşturularak Atıkların Geri Kazanımı ve OSB’lerin Dışında Kalan Çevresel Etkileri
Olumsuz Sanayi Kuruluşlarının OSB’lere Taşınması
O
luşturulan Yeşil Büyüme Planı’nda bir diğer adım, il
geneline atık envanterlerinin çıkarılmasıdır. Sanayi gücü
ile kuvvetli bir konumda olan Bursa’da atık sınıflandırması doğru
yapıldığı takdirde maliyet azaltılması açısından oldukça yüksek
bir potansiyele sahiptir. BTSO Çevre ve Temiz Üretim Konseyi’nin
her iki toplantısında da önemli bir yankı bulan envanter
konusu üzerine birçok faaliyet önerisi gelmiştir. Kısa vadede
gerçekleştirilmesi hedeflenen tüm bu faaliyet önerileri bir çatı
altında toplanarak Yeşil Büyüme Planı’na dahil edilmiştir. Buna
göre faaliyet önerilenin yoğunlaştığı başlıklar (a) Coğrafi Bölge
Eylem
Sınıflandırma ve envanter
çalışmasının yapılması
Sorumlu Kuruluş İlgili Paydaşlar
BTSO Çevre Konseyi
Sistemi sanayi envanteri, (b) OSB atıklarının sınıflandırılması (c)
ilçe ve belediye bazında evsel ve endüstriyel atık sınıflandırması
(d) geri dönüşüm firma envanterinin çıkarılması (e) OSB’lerin
Dışında Kalan Çevresel Etkileri Olumsuz Sanayi Kuruluşlarının
OSB’lere Taşınması olmuştur.
İlgili bakanlıklar, belediyeler, organize sanayi bölgeleri ve BTSO
işbirliğinde çıkartılacak bu envanterler ile Bursa’nın atık miktarı
belirlenerek geri dönüşüm potansiyeli ve bu potansiyelden
doğacak finansal rekabet gücü ortaya konulabilecektir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman Su
İşleri Bakanlığı Sanayi Bakanlığı Enerji
Bakanlığı, İlçe Belediyeleri, Büyükşehir
Belediyesi, Organize Sanayi Bölgeleri
Süre Ana Performans Göstergesi
2015 Yılı Üçüncü Çeyreği
50 Firmanın Sözleşmeyi İmzalaması
Alt Performans Göstergeleri
Bakanlık temsilcileriyle bir araya gelinip lobi faaliyeti yapılması
Sözleşme metninin hazırlanması
Atık sınıflandırma ve envanter çalışmaları tamamlandıktan sonra etkili
atık yönetimi ile maliyetlerde ciddi azalma yaratacak sistemler kurulabilir.
Bunun en başarılı örnekleri olarak Yeşil OSB’ler verilebilir. OSB’lerin
yeşil üretim yapması ve atık yönetimine önem vermesi Danimarka’da
Kalundborg’da yapılan simbiyoz (ortak paylaşım) endüstriyel üretim
sistemleri ile çıkmıştır. Simbiyoz endüstriyel üretim sistemi modellerinde
bir üretim hattından atık olarak çıkan malzeme, diğer bir üretim hattı
için hammadde veya ara ürün görevi görmekte, böylece atık oranları
ile üretim maliyetleri ciddi oranda düşmektedir. Örneğin Danimarka
Metni imzalayacak paydaşların belirlenmesi
Kalundborg’de bir merkezin üretiminden oluşan fazla ısı ile balık
üretim havuzları ısıtılmakta, dairesel atık transferi sistemi ile atıkların
etkili geri dönüşümü sağlanmaktadır. Bu sayede Kalundborg verilerine
göre 2008 yılı itibariyle karbondioksit emisyonunda yılda 265,000 ton
düşme, yılda 2 milyon m3 su geri kazanımı, 75.000 evin yıllık elektrik
tüketimine denk buhar, yılda 150,000 ton biyokütlenin gübreye
dönüşümü ile toplam gübre ihtiyacının %60’ının karşılanması gibi
kazanımlar elde edilmiştir.
Kalundborg Endüstriyel Simbiyoz Ağı
Kaynak: Kalundborg Web Sitesi
www.btso.org.tr
23
1
993’ten beri Amerika’da da bu sistemler örnek alınarak 20’den
fazla şehirde benzer sistemli OSB’ler kurulmaktadır. Yale, Cornell
gibi üniversitelerin de araştırma üniteleriyle katkıda bulunduğu bu
yapılara, Ulusal Bilim Fonu (NSF) $1.2milyon fon ayırmıştır. Yeşil OSB
oluşumlarının konum, ulaşım ve yeniden yerleşme durumları açısından
yetersiz kalmasıyla beraber, var olan OSB’lerin yeşil üretime döndürülmesi
gündeme gelmiştir. Denetimlerin arttırılarak atık miktarının azaltılmasının
yanı sıra, var olan atıklar da kurulan «Atık Değerlendirme Ağları» ile geri
dönüştürülmektedir. Böylece üretim maliyeti de azaltılmaktadır.
Sınıflandırma ve Envanter Çalışması Kavramsal
Tasarımı
OSB’lerin dışında kalan çevresel etkileri olumsuz sanayi
kuruluşlarının OSB’lere taşınması Atık envanteri oluşturularak
atıkların geri kazanım çalışmalarının yanı sıra, Bursa’daki OSB’lerin
dışında kalmış sanayi kuruluşlarının olumsuz çevresel etkilerinin
bertaraf edilmesi de büyük önem arz etmektedir. Bu bağlamda Konsey
çalışmaları sırasında getirilen faaliyet önerilerinden biri de 1/100.000’lik
il çevre düzeni planı kapsamında yeni Organize Sanayi Bölgelerinin
kurulması için gerekli çalışmaların yapılması ve Bursa’daki OSB’lerin
dışında kalmış, çevresel etkileri olumsuz olan sanayi kuruluşlarının söz
konusu OSB’lere taşınması için altyapı çalışmalarının yapılmasıdır.
İlçe ve Belediye Bazında Evsel ve Endüstriyel Atık
Sınıflandırması: Konsey çalışmaları sırasında yapılan toplantılarda
Coğrafi Bölge Sistemi (CBS) Sanayi Envanteri Çıkarılması: varılan genel kanı, evsel ve endüstriyel atıkların toplanması ve
Toplantılar sırasında ortaya çıkan bir eksik, Bursa’nın yüksek sanayi sınıflandırılması konusunda il ve bölge bazında yapılan çalışmalardan
gücüne rağmen sanayide faaliyet gösteren firmaların düzenli ziyade ilçe ve belediye bazında yapılan çalışmaların daha iyi sonuç
dökümünün tutulmayışı olmuştur. Bu nedenle yapılan faaliyet önerisi, verdiğidir. Bu nedenle evsel ve endüstriyel atıkların sınıflandırılması
Coğrafi Bölge Sistemi’ni (CBS) kullanarak güncel bir sanayi envanterinin çalışmasının yerel yönetimler bazında yürütülerek daha etkin
oluşturulmasıdır. Böylece iş sınırları içerisinde faaliyet gösteren sanayi sonuçlar alınması hedeflenmektedir. Bu nedenle getirilen faaliyet
kuruluşları Yeşil Büyüme Planı dahilinde gerçekleştirilecek programlar önerisi belediyeler bazında atık haritasının çıkartılarak bu atıkların
boyunca takip altında olabilecektir.
sınıflandırmasının yapılmasıdır.
OSB Atıklarının Sınıflandırılması: Bursa genelinde faaliyet gösteren
13 organize sanayi bölgesi bulunmaktadır. Yüksek kapasitede çalışan
bu OSB’lerde yüksek miktarda atık birikimi gerçekleşmekte, ve bu
atıkların büyük bir çoğunluğu geri dönüştürülmemektedir. Bununla
beraber, atık ayrımı da oldukça zayıf kalmıştır. Bu nedenle getirilen
faaliyet önerilerinden biri de OSB’lere ait bu atıkların etkin bir biçimde
sınıflandırılarak mümkün olduğunca geri dönüşümünü sağlamaktır.
OSB’lerin içinde atık dönüşümü sağlandığında maliyete ciddi etkileri
olduğu da gözlemlenmiştir.
Geri Dönüşüm Firma Envanterinin Çıkarılması: Atıkların
sınıflandırılması ve envanter çalışmaları önerilerinin yanı sıra, bir
diğer tartışılan konu da Bursa ve çevresinde faaliyet gösteren geri
dönüşüm firmalarının sayısı olmuştur. Takiben önerilen faaliyetle geri
dönüşüm firmalarının da envanterinin çıkarılarak; gerçekleştirilecek atık
sınıflandırması sonucunda oluşacak yeni talebi karşılayacak sayıda ve
kapasitede olup olmadıkları incelenecektir.
Sınıflandırma ve Envanter Çalışması Uygulama Planı
4.3.3. Atık Değerlendirme Sistemi
Y
eşil Büyüme Planı’nın son adımı olarak tasarlanan Atık
Değerlendirme Sistemi, diğer adımlara nazaran daha
uzun vadede gerçekleşmesi öngörülen bir planlamadır. Atık
değerlendirme sisteminin temelinde yatan düşünce, temiz
üretim projesi ile sınıflandırma ve envanter çalışması yapıldıktan
sonra atıkların etkili değerlendirilebilmesi açısından önerilen
bir sistemdir. Buna göre, temiz üretim projesi ile firmalar
ve sanayi nezdinde oluşturulan farkındalık ve temiz üretim
altyapısını takiben; güncel ve sistematik bir şekilde takip edilen
atıkları üretimde kullanma bu safhada gerçekleşecektir. Atık
Değerlendirme Sisteminde atıklar evsel atıklar (organik ve
inorganik atıklar), tehlikeli atıklar ve bina atıkları şeklinde üç
ana başlık altında toplanarak değerlendirmeye alınacaktır.
Temelde geniş çaplı bir endüstriyel simbiyoz ağı gibi işlev
görecek sistemde, firmalar geri dönüşüm amaçlı kullanacakları
atıkları ortak bir havuzdan alabileceklerdir. Raporda daha önce
de bahsedildiği üzere OSB seviyesinde farkındalık yaratıldığında
24
sistem sorunsuz işlemektedir. Ayrıca Avrupa Birliği tarafından
desteklenen bir EuropeAid projesiyle Nepal’de de belediyeler
bazında atık değerlendirme konusunda büyük adımlar atılmıştır.
Fakat yurtdışında daha birçok uygulama incelendiğinde
farkındalık yaratmadan ve yeterli altyapıyı kurmadan bu sistemin
başarısız olduğu görülmüştür.
Türkiye’de de Türkiye Odalar Borsalar birliği tarafından kurulmuş
olan Atık Borsası işlem görmektedir. Fakat tüm Türkiye
genelinde hizmet veren bu sistem, ne yazık ki beklenen başarıyı
yakalayamamıştır. Bunun en büyük sebeplerinden biri sistemin
yerel pazarda farkındalık yaratılmadan işleme konulmasıdır.
Bursa için önerilen modelde yerel düzeyden ulusal düzeye
doğru işleyen bir modelleme ile sistemi başarıya ulaştırmak
mümkün olacaktır. Bursa Ticaret ve Sanayi Odası’nın 2015
sonrası stratejik planlamasında bu konu daha geniş yer alacaktır.
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
5.EKLER
5.1. 2023 Yılına Kadar Önerilen Faaliyetler
Faaliyet 1
İl ve İlçeler bünyesinde evsel ve endüstriyel atık envanterinin hazırlanması
Sorumlu Kuruluş
BTSO,Bursa Büyükşehir Belediyesi, Çevre ve Şehircilik İl Müd.
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Esnaf Odaları,İlçe Belediye,Ticaret ve Sanayi Odaları,TUİK,Meslek Birlikleri,Çevre Müh.Odaları
Performans Göstergeleri
Envanter Raporu
Performans Göstergeleri
Sorunların çözümüne yönelik çalışmaların genişletilmesi ve ivme kazandırılması.
Faaliyet 2
Şehir Merkezindeki sanayi alanı olmayan çevreyi kirleten işletmelerin organize
sanayi /sanayi alanlarına alınması için envanter yapılması
Sorumlu Kuruluş
BTSO BBB,İl Çevre ve Şehircilik Müd.
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Esnaf Odaları,Birlikler
Performans Göstergeleri
Envanter Raporu
Performans Göstergeleri
Karar alma ve çözüm sürecinin hızlandırılması
Faaliyet 3
Hafriyat atık taşıma izin belgeleri hafriyat alanı işletmecilerinin envanteri
Sorumlu Kuruluş
BTSO,BBB,Burkent A.Ş
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
İl Çevre ve Şehircilik Müd.
Performans Göstergeleri
Envanter Raporu
www.btso.org.tr
25
Faaliyet 4
Geri dönüşüm konusunda faaliyet gösteren lisanslı ve lisanssız firmalara alt
envanter yapılması
Sorumlu Kuruluş
İl Çevre ve Şehircilik Müd.,BTSO,BBB
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
BESOB,Geri Dönüşümcülük Odası
Performans Göstergeleri
Envanter Raporu
Faaliyet 5
Herbir OSB için firmalardan oluşan atıkların sınıflandırılması ve geri kazanım için
koordinasyonun yapılması
Sorumlu Kuruluş
BTSO,OSBler,BBB
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
İl Çevre ve Şehircilik
Performans Göstergeleri
Envanter Raporu
Faaliyet 6
Sokak toplayıcılarının envanterinin çıkarılması(BEBKA projesi)
Sorumlu Kuruluş
Valilik,Aile ve Sosyal Bak.Emniyet Jandarma,İlçe Belediyeleri
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
BEBKA
Performans Göstergeleri
Envanter Raporu
Faaliyet 7
Sorumlu Kuruluş
• Kırsal kesimlerde kalan organik atıkların değerlendirilmesi için tesislerin
kurulması(yakma,piroliz,biyogaz)
• Arıtma çamurları(OSB ve Belediye)için değerlendirilmesi (yakma ,piroliz,biyogaz)
BTSO,BBB,İl Çevre Müd.,OSB
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
26
Performans Göstergeleri
Fizibilite Raporu
Faaliyet 8
Mevcut durum (talep koşulları girdi koşulları rakipler) analizinin yapılması
Sorumlu Kuruluş
BTSO,Çevreve Şehircilik Bakanlığı,Ekonomi Bakanlığı
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
KOSGEB,TÜBİTAK,BEBKA,Dünya BANKASI
Performans Göstergeleri
Rapor
Faaliyet 9
Tehlikeli(tıbbi ve özel) atıklar için ara depolama ve toplama alanlarının oluşturulması
Sorumlu Kuruluş
BBB,BTSO,İl Çevre ve Şehircilik Müd.
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
BEBKA,TÜBİTAK,Geri Dönüşümcüler Derneği
Performans Göstergeleri
Envanter Raporu
Faaliyet 10
Çevre ile ilgili faaliyetlerde denetim ve gözetim(haksız rekabet piyasasının önlenmesi)
Sorumlu Kuruluş
İl Çevre ve Şehircilik Müd.
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
BBB,İlçe Belediyeleri
Performans Göstergeleri
Denetim Raporu
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
Faaliyet 11
Sanayi tesislerinde su ve hammadde kullanımını optimize edecek teknolojilerin
teşviği için gerekli eğitimlerin verilmesi
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Üniversiteler,Çevre Teknoloji Firmaları, İşletmeler
Performans Göstergeleri
Eğitimlerin düzenlenmesi
Faaliyet 12
Tekstil ihtisas OSB sinin hızlandırılması,teşvikle OSB dışında kurulan tekstil
firmalarının yer değişikliğinin sağlanması gerekmektedir.OSB dışında sanayinin
önüne geçilmelidir.
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Büyükşehir Belediyesi,Tekstil İşletmeleri
Performans Göstergeleri
Faaliyet 13
Arıtma çamurlarını bertaraf edecek ortak bertaraf tesislerinin kurulması
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
OSBler ve diğer arıtma tesisleri
Performans Göstergeleri
Faaliyet 14
Arıtma tesislerinden çıkan suların geri kazanılması(ileri arıtma yatırımının yapılması).Pilot tesis kurularak sistemin belirlenmesi
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
OSB yönetimleri,arıtmayı yapan işletmeler,üniversiteler,çevre il müd.
Performans Göstergeleri
Pilot tesis kurularak model belirlenmeli ve daha sonra bütün arıtma tesislerine uygulanabilecek sistem
oluşturulup diğer tesislerde de uygulamaya geçilmelidir.
Faaliyet 15
Arıtma tesisi kurulması için teşviklerin arttırılması yönünde çalışmaların yapılması
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Bakanlıklar(Çevre ve Şehircilik ve Maliye Bakanlığı)
Performans Göstergeleri
Pilot tesis kurularak model belirlenmeli ve daha sonra bütün arıtma tesislerine uygulanabilecek sistem
oluşturulup diğer tesislerde de uygulamaya geçilmelidir.
Faaliyet 16
İnşaat hafriyatlarında bitkisel üst toprağın toplanması,uygun şekilde depolanması
ve ihtiyaç olan yerlerde tekrar kullanımının sağlanması
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Tarım İl Müdürlüğü,Çevre ve Şehircilik Müd.,Büyükşehir Belediyesi
Performans Göstergeleri
Şehir içindeki nebati toprakların sevkiyatı sırasındaki araç takip sistemlerinin oluşturulması,damper
sensörlerinin taktırılması,ihale işlemlerine de bu işlemlerin yapılması şartının eklenmesini sağlamak
Faaliyet 17
Bursa’da sanayi envanteri oluşturulması çalışması yapılmalı ve bunun CBS sistemine aktarılabilecek bir sanayi bilgi sistemi olması sağlanmalıdır.
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Sanayi Bakanlığı
Performans Göstergeleri
www.btso.org.tr
27
Faaliyet 18
Su kullanımı konusunda kanun ve mevzuatın sadeleştirilmesi ve yerel yönetimlerin geliştirilmesi hususunda lobi faaliyetlerinin yapılması Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre ve Şehircilik Müd.,BUSKİ,Büyükşehir Belediyesi
Performans Göstergeleri
Faaliyet 19
Su kirliliğini önlemeye yönelik,teknolojilerin sanayiciye bilinçlendirme çalışmalarının yapılması
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre ve Şehircilik Bak.ve İl Müd.
Performans Göstergeleri
Faaliyet 20
OSB planları yapılırken (yer seçimi tespitlerinde)ilgili kurumların görüşleri
alınarak verimsiz toprakların tarım dışı faaliyetler için belirlenmesi. Bu planlar
yapılırken zeytincilik kanunu dikkate alınmalıdır.
Sorumlu Kuruluş
BTSO
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Tarım Bakanlığı, Büyükşehir Belediyesi, DSİ, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Üniversiteler
Performans Göstergeleri
Faaliyet 21
Sanayicilerin İklim Değişikliği Eylem Planı Oluşturulması
Sorumlu Kuruluş
BTSO OSB Konseyi, BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre Bakanlığı ,Bursa Büyükşehir Belediyesi
Performans Göstergeleri
Örnek raporlar
Faaliyet 22
Temiz Üretim Sözleşmesi Hazırlanması
Sorumlu Kuruluş
BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre ve şehircilik Bakanlığı,Orman Su İşleri Bak.,Sanayi Bak.,Enerji Bakanlığı
Performans Göstergeleri
50 firmanın sözleşmeyi imzalaması
Faaliyet 23
Temiz kömür yakma teknolojilerinin incelenerek sanayicinin kullanımına sunulması ve örnek uygulamaların gerçekleştirilmesi
Sorumlu Kuruluş
BTSO Enerji Konseyi
BTSO Çevre Konseyi
Küme Yönetimi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre ve şehircilik İl Müd.TÜBİTAK,OSBler,Enerji Tabii Kaynaklar Bak.Üniversiteler
Performans Göstergeleri
En az 1 adet örnek uygulama gerçekleştirilmesi ve sonuçlarının en az 6 ay izlenmesi
Faaliyet 24
Temiz üretim farkındalık programı
Sorumlu Kuruluş
BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
OSB Konseyi,Çevre Müd.
Performans Göstergeleri
28
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
Faaliyet 25
Dünya Çevre haftası kapsamında etkinlikler düzenlenmesi
Çevre ödülleri verilmesi
Çevre zirvesi ve paneli yapılması
Sorumlu Kuruluş
BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,
Üniversiteler, Büyükşehir Belediyesi,
Faaliyet 26
Çevre enerji temiz üretimle ilgili mevzuatların uygulanabilir ölçekte sadeleştirilmesi yetki karmaşasının düzenlenmesi
Sorumlu Kuruluş
BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre Bak ve İl Müd.
Büyükşehir Belediyesi
Faaliyet 27
Karbon ayak izi hesaplama rehberi oluşturulması
BTSO bünyesinde sanayicilerin KAİ envanterinin çıkarılması
Sorumlu Kuruluş
BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,
Üniversiteler, İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü
Faaliyet 28
Bursa bölgesindeki yenilenebilir enerji kaynaklarının çevreye etkilerinin belirlenmesi
Sorumlu Kuruluş
BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Enerji Bakanlığı,
Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü,
İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü
Faaliyet 29
Maden sektöründe güncel son teknolojilerin kullanılarak yeşil maden işletmelerinin oluşturulması,çevreci yeşil maden projesi
Sorumlu Kuruluş
Çevreci Madenciler Derneği,
Maden Sanayici İşadamları Derneği,
Enerji Bakanlığı,Orman Bakanlığı
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
Bursa Büyükşehir Belediyesi
Faaliyet 30
• Bursa bölgesinin hava kirliliğinin incelenerek sanayi bölgelerinin etkisinin belirlenmesi
• Sanayi bölgelerine ölçüm istasyonları kurulması
• Ulaşımdan kaynaklı hava kirliliğinin azaltılmasına yönelik toplu taşımanın
Sorumlu Kuruluş
Bursa Büyükşehir Belediyesi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü,
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Faaliyet 31
Bursa bölgesindeki maden sahalarının dünya ölçeğinde temiz ve çevreci hale
getirilmesi
Sorumlu Kuruluş
BTSO Çevre Konseyi
İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar
ÇEMAD, Bursa Büyükşehir Belediyesi, İl Çevre Müdürlüğü
Performans Göstergeleri
Eylem Planı
www.btso.org.tr
29
5.2. Atölye Çalışması Katılımcı Listesi
30
ADI
SOYADI
FİRMA ADI
ŞAKİR
UMUTKAN
BTSO YÖNETİM KURULU ÜYESİ
MUSTAFA
UYSAL
KONSEY YÖNETİCİSİ
ALPAY
ÇALIŞKAN
MERMERCİLER OSB
CEMİL
TEKİN
BURKENT AŞ
CUMALİ
GEÇİLİ
GEÇİLİ METAL
EBRU AKBULUT
SAVAŞ
TOFAŞ
EROL
ERUĞUR
İNEGÖL OSB
EYÜP
GÜL
ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ
GÜLŞEN
USTA
ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜDÜRLÜĞÜ
HİLAL YILDIZ
AKBULUT
DSİ 1. BÖLGE
İBRAHİM
ÇOĞAL
BURSA ÇİMENTO
İPEK
SABUNCU
HALK SAĞLIĞI MÜDÜRLÜĞÜ
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
MEFTUN
TAYAN
BURSA DERİ OSB
MEHMET
AYDIN
YEŞİL ÇEVRE
MİHRİMAH
KOCABAYIK
MİM ÇEVRE DAN.
NURSEL
KALEOĞLU
EKOÇED ÇEVRE
ÖMER FARUK
BÜYÜKLÜOĞLU
BURSA ORHANGAZİ ÜNİ.
SERDAR
TAŞKESENLİOĞLU
HALK SAĞLIĞI MÜDÜRLÜĞÜ
SEVİLAY
HATTATOĞLU
İL GIDA TARIM VE HAVYVANCILIK MÜD.
ŞÜKRÜ
ÇEKMİŞOĞLU
ÇEKMİŞOĞLU LTD.
TÜLİN
TÜZÜN
TQS
VEDAT
KILIÇ
BURKASAN LTD.
AHMET
AYGÜN
BURSA TEKNİK ÜNİ.
KENAN
KAYA
R.B. KARESİ
GÜLTEKİN
BAŞKÖYLÜ
MKS MARMARA
EKREM
YILDIZ
BUSKİ YÖN. KUR
HALİL
ŞENTÜRK
KOSAB
NALEN
TEPE ŞENÇAYIR
BEBKA
MUSTAFA
HATİPOĞLU
BTSO
EMSAL
ÇOBAN
ÇEDFEM
ÇİĞDEM
YAZGAN
GÜRSU OSB
ELİF
CİHAN
ELİNSAN
İLYAS
SARIMEHMET
ELİNSAN
ALİ
YAZICI
DSİ 1. BÖLGE
MERAL
KESİCİLER
BURSA ORGANİZE SANAYİ BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ
CEVDET
KAYA
BUSKİ
www.btso.org.tr
31
5.3. Yuvarlak Masa Toplantısı Katılımcı Listesi
32
İSİM SOYİSİM
KURUM
ŞAKİR UMUTKAN
BTSO YÖNETİM KURULU ÜYESİ
MUSTAFA UYSAL
KONSEY YÖNETİCİSİ
HALİL ÖZKAN
BTSO 15. KOMİTE BAŞKANI
CUMALİ GEÇİLİ
BTSO 15. KOMİTE MECLİS ÜYESİ
ŞÜKRÜ ÇEKMİŞOĞLU
BTSO 15. KOMİTE MECLİS ÜYESİ
DR. MUSTAFA HATİPOĞLU
UZMAN- DANIŞMAN
EKREM YILDIZ
BUSKİ YÖNETİM KURULU ÜYESİ
GÜLŞEN USTA
ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK İL MÜD.
DOÇ. DR. NEZİH KAMİL SALİHOĞLU
ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ
MİHRİMAK KOCABIYIK
MİM ÇEVRE DANIŞMANLIK
YRD. DOÇ. DR. AHMET AYGÜN
BURSA TEKNİK ÜNİVERSİTE
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
5.4. Toplantılardan Görseller
www.btso.org.tr
33
34
BTSO Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve Temiz Üretim Stratejisi
www.btso.org.tr
www.btso.org.tr
35
Download

01.11.2014 Çevre ve Temiz Üretim Sektör Raporu ve Yerel Çevre ve