Bu metin 23 – 24 Eylül 2014 tarihlerinde Kocaeli Üniversitesinde düzenlenen “Uluslararası Enerji ve Güvenlik Kongresi” başlıklı konferansta sunulan tebliğdir. This paper was presented in International Energy and Security Congress that took place at Kocaeli University, Turkey on September 23‐24, 2014. RUSYA’NIN PETROL VE DOĞAL GAZ REZERVLERĐNĐN ANALĐZĐ
Azime TELLĐ*
Özet
Rusya, petrol ve doğal gaz arzında ilk sıralarda yer almaktadır. Sahip olduğu
kaynakların yarattığı büyük potansiyel Rusya’yı önemli bir stratejik güç konumuna
getirmektedir.
Bu çalışmada Rusya Federasyonu’nun enerji süper gücü olma hedefine
ulaşmada en önemli silahı olan doğal gaz ve petrol rezervleri, üretimi ve bu kaynakların
transferine yönelik boru hatları projeleri ele alınacaktır. Ayrıca Rusya’nın enerji politikasının
gelecek projeksiyonları da analiz edilecektir.
Anahtar Kelimeler: Rusya, enerji politikası, enerji güvenliği, petrol, doğal gaz, boru hatları.
Abstract
The oil and natural gas supply, Russia is in the first place. The huge potential of the
resources of Russia is an important strategic power to bring. In this study energy superpower,
Russia's most important weapon in achieving the goal of becoming the natural gas and oil
reserves, production and pipeline projects for the transfer of these resources will be discussed.
Moreover, Russia's energy policy will be analyzed in future projections.
Key Words: Russia, energy policy, energy security, oil, natural gas, pipelines.
Giriş
Sanayi Devrimi ile birlikte devletler için yaşamsal önem kazanan hidrokarbon
kaynaklarına erişimin taşıdığı stratejik değer yenilebilir enerji alanında yaşanan gelişmelere
rağmen 21. Yüzyıl’da da yerini korumaktadır. Hidrokarbon kaynakları belirli bölgelerde
yoğunlaştığı için bu duruma bağlı olarak kaynak sahibi ülkeler ile kaynak sahibi olmayan
ülkeler arasındaki ilişkiler de büyük önem taşımaktadır. Soğuk Savaş sonrası dönemde askeriideolojik unsurların yerini ekonomik unsurların almasıyla hidrokarbon kaynaklarına sahip
olmak ya da bu kaynaklar üzerinde kontrol sahibi olmak uluslararası güç yarışında önemli bir
güç unsuru olarak öne çıkmıştır. Uluslararası Enerji Ajansı’nın, dünya enerji talebinin
önümüzdeki 25 yılda üçte bir oranında artacağı uyarısı enerji kaynaklarına sahip olmanın ya
da bu kaynaklar üzerinde hakimiyet kurmanın öneminin daha da artacağına işaret etmektedir.1
*
Öğr. Gör., Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Kocaeli Üniversitesi Uluslararası Đlişkiler ABD Doktora Öğrencisi.
155
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin, Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle
parçalanmasının sıkıntılarını yaşayan Rusya Federasyonu, 2000’li yıllarda Vladimir Putin’in
başa geçmesi ile uluslararası arenadaki kan kaybını durdurmuş ve hızla bir toparlanma
sürecine girmiştir. Bu toparlanmada Rusya Federasyonu’nun sahip olduğu zengin hidrokarbon
kaynaklarının yadsınamaz bir rolü bulunmaktadır. Putin’in, St. Petersburg Madencilik
Enstitüsü’nde savunduğu ve başarılı bulunan doktora tezi ile 1999’da yayınladığı makalesinin
konusunun başta petrol ve doğal gaz olmak üzere doğal kaynakların Rus ekonomisinin
gelişimindeki rolü olduğuna dikkat edilirse bu durum daha da anlaşılır olmaktadır.2
Rusya’nın dünyadaki önemli rolü nükleer gücünün3 yanında sahip olduğu zengin
hidrokarbon kaynaklarından da kaynaklanmaktadır. Günümüzde, dünya doğal gaz
rezervlerinin % 27’sine sahip olan Rusya Federasyonu, en büyük doğal gaz üretici
konumundadır ve petrol üretiminde dünyada ikinci sırada gelirken; sahip olduğu petrol
rezervleri bakımından dünyada sekizinci sırada gelmektedir.4 Doğal gaz ve petrolden günde
550 milyon dolar, dakikada ise 380 bin dolar gelir elde eden Rusya Federasyonu, yaklaşık 300
milyar dolar döviz rezervine sahip bir devlet olarak, enerji alanında büyüyen bir dev
görüntüsü sergilemeye devam etmektedir.5 Rus ekonomisi yüksek oranda hidrokarbon
kaynaklarına bağımlı durumdadır. Federal bütçe gelirlerinin % 50’den fazlası petrol ve doğal
gaz gelirinden elde edilmektedir.6
Sahip olduğu kaynakların yarattığı büyük potansiyel Rusya’yı önemli bir stratejik güç
konumuna getirmektedir. Bu çalışmada Rusya Federasyonu’nun sahip olduğu hidrokarbon
kaynaklarından doğal gaz ve petrol incelenecektir. Rusya, dünyanın en zengin kömür
rezervlerine sahip ülkeler arasında ilk sıralarda yer almakla birlikte diğer hidrokarbon
kaynaklarına göre kömür üretimine daha az önem vermektedir.7 Bu nedenle çalışmada Rusya
1
World Energy Outlook 2011, IEA, www.worldenergyoutlook.org/media/weowebsite/2011/es_turkish.pdf/
(Erişim 24 Haziran 2013).
2
Olcott, Martha Brill, “The Energy Dimension in Russian Global Strategy: Vladimir Putin and the Geopolitics
of Oil”, Ekim 2004, http://www.rice.edu/energy/publications/docs/PEC_Olcott_10_2004.pdf (Erişim 13 Haziran
2014).
3
Özel, Merve Suna, “Putin’in Ülkesi: Güçlü Ordu Güçlü Rusya”, 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, 12.08.2012,
http://www.21yyte.org/tr/arastirma/rusya-slav-arastirmalari-merkezi/2012/08/14/6710/putinin-ulkesi-guclu-orduguclu-rusya (Erişim 17 Haziran 2014).
4
“Türkiye'nin Enerji Stratejisi”, T.C. Dışişleri Bakanlığı, http://www.mfa.gov.tr/turkiye_nin-enerjistratejisi.tr.mfa (Erişim 13 Haziran 2014).
5
Oğan, Sinan, “Enerji Stratejisinden Mahrum Bir Ülke”, http://www.turksam.org/tr/a1314.html (Erişim 05
Haziran 2014).
6
Russia, U.S. Energy Information Administration, http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/Russia/russia.pdf
(Erişim 05 Haziran 2014).
7
A.e.
156
Federasyo’nun enerji süper gücü8 olma hedefine ulaşmada en önemli silahları olan doğal gaz
ve petrol rezervleri, üretimi ve bu kaynakların transferine yönelik boru hatları projeleri ele
alınacaktır. 21. Yüzyıl’da doğal gazın kazandığı önem nedeni ile önce Rusya
Federasyonu’nun doğal gaz rezervleri ele alınacak olup ardından petrol rezervleri
incelenecektir.
1. Rusya Federasyonu’nun Doğal Gaz Rezervleri
Doğal gaz, 21. yüzyılın en önemli yakıtı olmaya adaydır. Uluslararası Enerji Ajansı,
doğal gazın, dünya birincil enerji tüketiminden alınan pay itibarıyla 2020 yılında kömürü
geçerek, petrolün hemen ardından ikinci sıraya yerleşeceğini öngörmektedir. Dünya birincil
enerji tüketiminde % 21’lik pay alan doğal gaz, 2020’de global enerji tüketiminin % 24’ünden
sorumlu olacaktır.9 Temel olarak elektrik üretimindeki artan ağırlığı nedeniyle bu yüzyılın en
azından ilk yarısı boyunca en stratejik yakıt haline gelecek doğal gazın, enerji portföyünde
kömür ve nükleer enerjinin boşalttığı alanı doldurması beklenmektedir.
Rusya Federasyonu, doğal gaz rezervleri bakımından dünya toplam enerji
rezervlerinin dörtte birinden daha fazlasına sahip bulunmaktadır. Kendisine rakip olabilecek
en yakın ülke olan Đran doğal gaz rezervlerinin yaklaşık olarak iki katına sahiptir. Bütün bu
yönleriyle Rusya dünyanın en fazla doğal gaz rezervlerine sahip ülkesidir. Rusya sahip olduğu
doğalgaz kaynaklarının yaklaşık % 74.6’sını Batı Sibirya’daki Yamburg, Urengoy ve
Medvej’deki doğalgaz yataklarında bulunmaktadır. Rusya’nın sahip olduğu doğal gaz
rezervlerinin % 16.1’i Yamal Yarımadası ve Shtokman Adasında, %9.3’ü ise Doğu Sibirya’da
bulunmaktadır. Rusya’nın adı geçen doğal gaz yataklarından en önemlisi Urengoy doğal gaz
yataklarıdır. Dünyanın en büyük ikinci doğalgaz alanı olan Urengoy’un keşfedildiğinde
yaklaşık olarak 10 trilyon metreküplük bir rezervi bulunmaktaydı. Bir diğer doğal gaz rezerv
alanı olan Yamburg ise Urengoy rezerv alanından sonra Rusya’nın en büyük doğal gaz
alanıdır. Keşfedildiğinde 4.7 trilyon metreküplük bir doğal gaz rezervine sahip olduğu
bilinmektedir. Rusya’nın bir diğer önemli rezerv alanı olan Shtokman ise dünyanın en büyük
beşinci doğal gaz rezerv alanıdır. Bu alanlardan özellikle Yamal Yarımadası’nda bulunan
doğal gaz alanlarına son dönemde büyük yatırımlar yapılmaktadır.10
8
Hill, Fiona, “Moscow Discovers Soft Power”,
http://www.brookings.edu/~/media/research/files/articles/2006/10/russia%20hill/20061001.pdf(Erişim 18
Haziran 2014).
9
World Energy Outlook 2011, IEA, www.worldenergyoutlook.org/media/weowebsite/2011/es_turkish.pdf/
(Erişim 24 Haziran 2013).
10
Russia, U.S. Energy Information Administration,
http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/Russia/russia.pdf (Erişim 05 Haziran 2014).
157
Rusya Federasyonu, doğal gaz rezervleri bakımından dünya devidir. Ülkenin mevcut
üretim verileri dikkate alındığında 80 yıl yetecek kadar doğal gaz kaynağına sahip olduğu
tespit edilmiştir.11 Ancak bu doğal gaz rezervlerinin kendi başına etkili bir politik baskı aracı
olması mümkün değildir. Doğal gaz silahının ulusal çıkarları korumak ve uluslararası
sistemde ülkenin durumunu güçlendirmek için kullanılabilmesi doğru enerji politikaları
uygulamakla mümkün olabilir. Rusya Federasyonu, doğal gaz potansiyelini Gazprom
aracılığıyla yönetmektedir. Gazprom Rusya’nın büyük ve en önemli şirketlerindedir.
Gazprom’un kontrolünü elinde bulunduran Kremlin, Gazprom’u dış politikada bir baskı aracı
olarak kullanmaktadır. Çünkü Gazprom hisselerinin % 51’i devlete aittir ve Rusya’da
toplanan vergi gelirlerinin % 25 Gazprom’a aittir. Gazprom’un bilinen doğal gaz stokları şu
anda 28006 milyar m3’tür ve sahip olduğu boru hatların uzunluğu 153 000 kilometredir.12
Gazprom, Rusya Federasyonu sınırları içinde 68 bölgeye gaz ulaştırmakta ve Orta Asya
ülkeleri hariç toplam 28 ülkeye gaz ihraç etmektedir.13
Tablo 1.1. : Zengin Doğal Gaz Rezervine Sahip Ülkeler (2013)
Kaynak:
U.S.
Energy
Information
Agency,
http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=ir, (Erişim 10 Haziran 2014).
Doğal gaz, Rusya Federasyonu enerji ekonomisinde çoktan krallığını ilan etmiş
durumdadır. Rusya Federasyonu, 2004 yılı birincil enerji tüketiminin % 54’ü doğal gaz ile
karşılanmıştır. Dünya ve AB ortalamasının 2,5 katından fazlasına denk gelen söz konusu oran,
dünyanın en büyük doğal gaz ekonomisiyle karşı karşıya olduğumuzu ayrıca kanıtlıyor. 2030
yılında, Rusya’nın birincil enerji tüketiminin % 55’i de yine doğal gaz tarafından
11
Davies, Peter, BP Quentifying Energy BP Statistical Rewiew of World Energy, London, BP, 2006.
Gas and oil production, Gazprom, http://www.gazprom.com/about/production/extraction/Gazprom, (Erişim 15
Mayıs 2014).
13
Şahin, Kenan, “Rusya Federasyonu Enerji Sektörünün Yapısı, Sektörde Yaşanan Gelişmeler ve Rusya
Federasyonu’nun G-8 Başkanlığı”, T.C. Dışişleri Bakanlığı Yayınları Uluslararası Ekonomik Sorunlar Dergisi,
Sayı XX, http://www.mfa.gov.tr/rusya-federasyonu-enerji-sektorunun-yapisi_-sektorde-yasanan-gelismeler-verusya-federasyonu_nun-g-8-baskanligi-.tr.mfa (Erişim 16 Haziran 2014).
12
158
karşılanacaktır.14 Devlet tekeli olan Gazprom’a, ‘dünyanın en büyük doğal gaz şirketi’
unvanını kazandıran, doğal gazın Rusya ekonomisinde yakaladığı bu tartışılmaz üstünlüktür.
Rusya’da bir söz vardır: “Gazprom’un nerede bittiği, devletin nerede başladığı bilinmez!”15
Rusya Federasyonu Devlet Başkanı Vladimir Putin’in hem halefi hem de selefi olan Dmitri
Medvedev de, Gazprom Başkanlığı sonrasında Putin’in sağ kolu olmuştur.16
Tablo 1.2. Rusya’nın doğal gaz üretiminde şirket payları (2012)
Şirket
Bcf/d
Gazprom
47.1
Rosneft
1.2
LUKoil
1.6
Surgutneftegaz
1.2
TNK-BP
1.3
Diğerleri
1.6
ITERA
1.2
Novatek
5.5
PSA’nın operasyonları
2.6
Toplam
Kaynak:
U.S.
63.4
Energy
Information
Agency,
http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=ir, (Erişim 10 Haziran 2014).
Günümüzde Rusya doğal gaz üretiminin % 65’ni ve Gazprom’un çıkardığı gazın
yarısından fazlasını üç büyük doğal gaz yatağı olan Urengoy, Yamburg ve Medvejye temin
etmektedir. Ancak bu yataklar neredeyse tükenmek üzeredir ve bu yüzden Gazprom, yeni
yatakların işletilmesinde kullanılacak teknolojilerin geliştirilmesine yönelmiş durumdadır.
Yamal Yarımadası başta olmak üzere yeni doğal gaz yataklarının açılması ve işletilmesine
yönelik projeler yatırım maliyetlerinin yükselmesi anlamına gelmektedir. Bunun yanı sıra
mevcut yataklarda kullanılan teknolojinin de yenilenmesi gerekmektedir. Rusya’nın yatırım
14
Energy Strategy of Russia For The Period Up To 2030, Ministry of Energy of The Russian Federation,
Moscow, Institute of Energy Strategy, 2010, s. 23.
15
Pala, Cenk, “Ayı Đle Dans: Kutsal Gazprom Đmparatorluğu ve Türkiye”, Süha Tanyeri (ed.), Dördüncü
Uluslararası Sempozyum Bildirileri Güvenliğin Yeni Boyutları ve Uluslararası Örgütler, Ankara, Genelkurmay
Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 2007, s. 25.
16
Ihanus, Juhani, “Putin and Medvedev: double leadership in Russia”, The Journal of Psychohistory, Volume
38, Number: 3, 01/2011, s. 255.
159
maliyetlerin de artış anlamına gelen bu gelişmeler doğal gaz fiyatlarının da yükselmesine yol
açacaktır.
Rusya’nın boru hatları sistemi Gazprom’a aittir ve uzunluğu 153,3 bin km ve
kapasitesi 600 milyar m3’tür. Ancak sistemin çok eski ve yıpranmış olması ciddi kayıplara yol
açmaktadır. Gazprom, Avrupa merkezine ve Batı Avrupa’ya doğal gaz ihracatını uzun süreli
anlaşmalar üzerinde yapmaktadır. En önemli alıcı Avrupa Birliği’nde, Rus doğal gazını büyük
miktarda ihracat eden ülkeler arasında Almanya, Đtalya, Türkiye, Fransa, Macaristan ilk
sıralarda yer almaktadır. Yakın zamana kadar Gazprom, Đngiltere’nin % 20 gaz talebini
karşılamaya hazırlanmaktadır. Gazprom kendi ürettiği doğal gaz yanında, düğer bağımsız
üreticilerden orta ve uzun vadeli anlaşmalar üzerinden doğal gaz satın almakta, tüketicilere
satmakta ve ihracatta kullanmaktadır.
Tablo 1.3.: Ülkelere göre Rus doğal gazı ihracat oranları (2012)
Ülkeler
Oran (%)
Almanya
24
Doğu Avrupa ülkeleri
24
Türkiye
19
Đtalya
11
Diğer Batı Avrupa ülkeleri
10
Đngiltere
6
Fransa
6
Kaynak: U.S. Energy Information Agency, http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=ir,
(Erişim 10 Haziran 2014).
Avrupa piyasasının Rus doğal gazına olan talebi gün gittikçe artmaktadır. Bugün, Rus
gazı, Avrupa doğal gaz ihtiyacının % 26’sından fazlasını tek başına karşılamaktadır. AB
toplam
gaz
ithalatının yaklaşık % 50’sini
tek başına Rusya
Federasyonu’ndan
sağlamaktadır.17 Yapılan tahminlerde Avrupa’nın bugünkü % 40 oranında ithal gaza olan
bağımlılığı 2020 yılında % 70-% 80 kadar varacak ve Rus doğal gazının bu ithal gaz içindeki
oranı bugünkü orandan olan % 26’dan % 40-%50’ye kadar çıkabilir.18 Avrupa’nın enerji
konusunda bu kadar ithalata bağımlı hale gelmesi uluslararası arena iletişim düzeyi oranını
17
Pala, Cenk, “Boru Hatları Oyununda Büyük Güçler ve Türkiye”,
http://kurumsal.data.atilim.edu.tr/pdfs/121227p.pdf (Erişim 02 Haziran 2016.
18
International Energy Outlook 2013, U.S. Energy Information Agency,
http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/pdf/nat_gas.pdf (Erişim 23 Mayıs 2014).
160
yükseltmeye
ve
yeni
form
işbirliği
(özellikle
doğal
gaz
alanında)
arayışlarını
hızlandırmaktadır.
Harita 1.1.: Avrupa Ülkelerinin Rusya Federasyonu’na Doğal Gaz Bağımlılığı
Kaynak:
“Rusya’ya
doğal
gaz
bağımlılığına
çare
aranıyor”,
http://www.hurhaber.com/rusya-ya-dogalgaz-bagimliligina-care-araniyor/haber-626058
(Erişim 11 Haziran 2014).
1.1. Rusya Federasyonu’nun Önemli Doğal Gaz Projeleri
Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı: Rusya’yı Türkiye’ye bağlayan bu boru hattının
uzunluğu 750 mil olup, 246 mili Karadeniz dibinden geçmektedir. Kapasitesi maksimum 565
Bcf’dir. 2005 yılında 160 Bcf doğal gaz pompalanmıştır. Rusya için bu boru hattın önemi
Türkiye’yi doğal gaz konusunda nerdeyse % 60-% 70 oranında kendine bağlaması ve rakip
olan Orta Asya doğal gazının Türkiye’ye ulaşmasını engellemesidir.19
Kuzey-Baltık Doğal Gaz Boru Hattı: Bu hattın yapılması yepyeni bir güzergah (Baltık
denizinin dibinden borunun direkt Rusya’dan Almanya’ya bağlanması) üzerinden Avrupa’ya
doğal gaz ihracatının yapılmasına imkan verecektir. Bu hattın en temel özelliği transfer
ülkelerini by-pass etmesidir. Dolayısıyla ülke geçişi riskleri azalmakta ve nakliye masrafları
azalmaktadır. Bunun yanında gaz ihracatının nakliyesi güvenliği artmaktadır. Anlaşmaya göre
diğer AB ülkeleri istedikleri takdirde ana boru hattından uzantıların o ülkelere bağlanması
19
Demirmen, Ferruh, “Blue Stream: A Project That Turkey Could Do Without”, Turkish Daily News,
23.04.2001, http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=blue-stream-a-project-turkeycould-do-without-2001-04-23 (Erişim 16 Haziran 2014).
161
suretiyle bu boru hattından yararlanabileceklerdir. Boru hattının kapasitesi maksimum 55
milyar m3 olacaktır.
Yamal-Avrupa II Doğal Gaz Boru Hattı: Bu hat yine Yamal –Avrupa I (1 Tcf) boru
hattı gibi önemli miktarda doğal gaz ve petrol rezervlerini bulunduran Yamal yarım adasından
Beyaz Rusya ve Polonya üzerinden Avrupa’ya doğal gaz sevkiyatını gerçekleştirecektir.
Yamal yarım adası Batı Sibirya’nın perspektif doğal gaz ve petrol yataklarından biri ve
Gazprom için yeni stratejik bölgelerinden biridir. Boru hattın uzunluğu ilk etapta 2 675 km,
planlanan taşıma kapasitesi yıllık 33 milyar. m3. Yamal-Avrupa-2, 1990 yıllarında faaliyete
geçen ilk doğal gaz boru hattının ikinci kolu olacaktır. Hat üzerinden yılda 15 milyar
metreküp Rus gazı, Belarus ve Polonya sınırından Slovakya ile Macaristan’a aktarılacaktır.
Gazprom, Baltık denizinin dibinden geçirilen Kuzey Akım ve Karadeniz’in altından geçecek
Güney Akım projelerini tamamladıktan sonra Yamal-Avrupa-2’nin yapımına geçecektir.20
Sıvılaştırlmış Doğal Gaz Đhracatı (LNG): Doğal gazın yapısı itibari ile transferi petrole
göre daha zordur. Yatırım maliyetleri çok yüksek olan boru hatlarının dışında kullanılan bir
diğer yöntem LNG’dir. Rusya, sahip olduğu boru hatlarının yanı sıra LNG pazarına da
yönelmiştir. Rusya Federasyonu’nun Japonya’ya yakın kesimlerinde bulunan Sakhalin
Yarımadası’ndaki LNG tesisleri 2009’da faaliyete başlamıştır. (Russia, U.S. Energy
Information
Administration,
http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/Russia/russia.pdf
(Erişim Tarihi: 05.06.2014).
Tüm dünyada sürekli olarak doğal gaz talebinin artması ve LNG’nin üretim ve
ulaştırma maliyetlerinin düşürülmesi (10 sene içinde yaklaşık % 35-50) nedeniyle Rusya,
LNG’nin tüm dünya piyasasına ulaştırılabilmesi amacıyla bir kaç büyük projelerin
hazırlanması ve hayata geçirilmesi çabalarını yürütmektedir. Bunlar arasında Shtokman
projesi dikkat çekmektedir. Bu proje sayesinde Shtokman yatağından (3 trilyon m3 doğal gaz
rezervi) Avrupa, Meksika Boğazı ve Amerika’nın güney sahillerine LNG taşınması
planlanmaktadır. Bu projede üretim kapasitesi yıllık 67,5 milyar m3 olarak hedeflenmektedir.
2. Rusya Federasyonu’nun Petrol Rezervleri
Rusya Federasyonu, Orta Doğu devletleri kadar olmasa da önemli bir ölçüde petrol
rezervine sahiptir. Rusya’nın kanıtlanmış 60 milyar varil petrol rezervinin çoğu Batı
Sibirya’da Ural Dağları ve Orta Sibirya platosu arasında bulunmaktadır.21 Rusya
20
“Yamal-Avrupa-2 hattı 2019'da açılacak”,
http://www.rsfmradio.com/2013_04_04/Yamal-Avrupa-2-hatti-2019-da-acilacak/(Erişim 11 Haziran 2014).
21
Gleb, Bernard A., “Russian Oil and Gas Challenges”, CRS Report for Congress, 2006,
http://fpc.state.gov/documents/organization/58988.pdf (Erişim 10 Haziran 2014) , s. 4.
162
Federasyonu, petrol üretiminde Suudi Arabistan ve ABD’nin ardından üçüncü sırada yer
almaktadır.22
Rusya petrollerini Dick Cheney’in dünya toplam petrol sistemi referansı ile
incelediğimizde Rusya’da petrol yatakları başlıca Volga-Ural Bölgesi, Batı Sibirya Bölgesi,
Kuzey Kafkasya Bölgesi ve Kuzey Denizi kıyısında Kimmonpaşava Bölgesi’nde yer
almaktadır.23 Petrol rezervleri bakımından Batı Sibirya havzasının, Rusya için ayrı bir yeri
bulunmaktadır. Çünkü bu bölge Rus petrol üretimi açısından büyük bir kaynak noktasını
ihtiva etmektedir. Bölgede Sovyetler Birliği döneminden bu yana petrol üretimi
yapılmaktadır. Ancak özellikle Sovyet döneminin sonlarına doğru burada petrol üretimi
düşmesine rağmen Rusya’nın enerji alanındaki altyapı yatırımları sayesinde bölgedeki petrol
üretiminde tekrar artış sağlanmıştır. Rusya’da, Batı ve Orta Sibirya bölgeleri dışında Doğu
Sibirya bölgesinde de petrol rezervlerinin olduğu bilinmektedir. Ancak Doğu Sibirya’daki
coğrafi ve fiziksel elverişsizlikten dolayı günümüze kadar bu bölgede yoğun bir araştırmanın
yapıldığı söylenemez. Bunların yanında Rusya’da son dönemde yoğunlaşmaya başlayan
araştırmalar neticesinde 4.5 milyar varillik yeni rezerv alanları da bulunmuştur. Yeni
keşfedilen petrol rezervleriyle birlikte Rusya’nın uluslararası petrol piyasasındaki konumunu
pekiştirerek daha fazla söz sahibi olması beklenmektedir.24
Rusya, petrol üretiminin yaklaşık % 74’ü doğrudan ihracata kanalize edilmiştir.
Günümüzde, Rus petrol ihracatının % 80’inden fazlası Batı, Orta ve Doğu Avrupa ülkelerine
gitmektedir. Ruslar, Almanya, Polonya, Ukrayna, Belarus, Macaristan, Slovakya ve Çek
Cumhuriyeti gibi çeşitli AB, Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinden oluşan geniş bir müşteri
portföyüne sahip bulunmaktadır. Rusya Federasyonu petrol ihracatının % 50’sinden fazlasını
ise doğrudan AB bloğu satın almaktadır. Orta Doğu petrolü ile kıyaslanamazsa da toplam
tüketimde % 20 civarına ulaşan pay ile AB petrol ithalatı açısından kritik önemde kabul
edilebilecek Rus petrolü, ABD piyasası için henüz stratejik bir değer taşımamaktadır. Bugün
Rus petrolünün ABD toplam ham petrol ithalatı içindeki payı % 1-2 civarında olup, bu rakam,
ABD petrol ithalat portföyünde çok küçük bir yer işgal eden Angola’nın payına denk
22
Xu, Conglin and Bell, Laura, “Worldwide reserves, oil production post modest rise”, Oil&Gas Journal, 12
Şubat 2013, http://www.ogj.com/articles/print/volume-111/issue-12/special-report-worldwide-report/worldwidereserves-oil-production-post-modest-rise.html (Erişim 05 Haziran 2014).
23
Üşümezsoy, Şener, “Rus Avrasyacılığı mı Tatar Petrollerinin Rus Petrollerine Dönüştürülme Stratejisi mi?”,
Türksolu Dergisi, Yıl: 2006, Sayı: 113, http://www.turksolu.org/113/usumezsoy113.htm (Erişim 08 Haziran
2014), s. 1.
24
Erbil, Yazgan, Rusya-Ukrayna Doğal Gaz Krizi ve Enerji Güvenliği, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi
Kadir Has Üniversitesi SBE, 2010, http://sites.khas.edu.tr/tez/YazganErbil_izinli.pdf (Erişim Tarihi:
15.06.2014), s. 104.
163
gelmektedir.25 Kuşkusuz, günlük petrol tüketimi 21 milyon varile yaklaşan ABD pazarından
hatırı sayılır bir pay alınamaması, yatırım eksikliği, yüksek vergi oranları gibi diğer etkenlerle
birlikte, Rus petrolünü etkin bir dış politika aracı olarak kullanılmasının önündeki en büyük
engellerden biridir.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA)’nın son raporunda, 2004-2030 döneminde, Petrol
Đhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) üyesi Orta Doğu ülkelerinde ham petrol üretiminin yıllık
% 2.6 oranında büyüyeceği; buna karşılık Rusya Federasyonu’nun toplam petrol üretiminin
binde 7 civarında çok düşük bir ortalama yıllık artış hızıyla 2010’da 10.7, 2020’de 10.9 ve
2030’da ancak 11.1 mv/g düzeyine çıkacağı öngörülmektedir. IEA’ya göre, kısa ve orta
vadede meydana gelen üretim artışlarının çoğunu ihracata yönlendirmek mümkün olsa da, 7.3
mv/g’lük ihracat düzeyinin yakalanacağı 2010’dan sonra, Rusya Federasyonu petrol
ihracatının dünya petrol ticaretindeki payı da hızla gerilemeye başlayacaktır. OPEC’in % 41
civarında olan dünya petrol üretimindeki mevcut payı 2010’da da kabaca korunacak, ancak
2020’de dünya petrolünün % 45’i ve 2030’da % 50’si OPEC tarafından üretilecektir. Buna
karşılık Rusya’nın % 12 civarında olan global petrol üretimindeki mevcut payı, 2010 yılında
% 11.5, 2020’de % 10.4 ve 2030’da % 9.6 seviyelerine düşecektir.26
Rusya Federasyonu’nun, kısa, orta ve uzun vadede sadece OPEC petrol üretimi ve
ihracatıyla değil, OPEC petrol rezervleri ile de rekabet etmesi çok zordur. Her ne kadar,
Rusya Federasyonu, son beş yılda Suudi Arabistan’ın ardından dünyanın ikinci en büyük
petrol üreticisi ve ihracatçısı konumuna yükselmişse de; dünya ispatlanmış ham petrol
rezervlerinin % 75’ine sahip OPEC ülkeleri ile kıyaslandığında global toplamdan aldığı %
6’lık payla bu listenin ancak yedinci sırasına yerleşebilmektedir. Uluslararası Enerji Ajansı,
devasa rezervler sayesinde, dünya petrol üretiminde 2010-2030 yılları arasında yaşanacak
artışın, temel olarak OPEC’in Orta Doğulu üyelerince sağlanacağını öngörmektedir. Kaldı ki,
rezerv ömrü bakımından da OPEC ve Orta Doğu ülkeleri Rusya Federasyonu’na göre çok
daha avantajlı bir konuma sahip bulunmaktadırlar. Mevcut üretim düzeylerinin korunması
halinde, Rusya Federasyonu petrolüne 21 yıldan biraz fazla ömür biçilmektedir. Oysa,
OPEC’in 74 yıl, Orta Doğu’nun ise 82 yıllık petrolü bulunmaktadır.
25
Şahin, Kenan, “Rusya Federasyonu Enerji Sektörünün Yapısı, Sektörde Yaşanan Gelişmeler ve Rusya
Federasyonu’nun G-8 Başkanlığı”, T.C. Dışişleri Bakanlığı Yayınları Uluslararası Ekonomik Sorunlar Dergisi,
Sayı: XX, http://www.mfa.gov.tr/rusya-federasyonu-enerji-sektorunun-yapisi_-sektorde-yasanan-gelismeler-verusya-federasyonu_nun-g-8-baskanligi-.tr.mfa (Erişim 16 Haziran 2014).
26
Energy Outlook 2013, International Energy Agency, http://www.worldenergyoutlook.org/publications/weo2013/ (Erişim 19 Mayıs 2014).
164
Tablo 2.1.: En Fazla Petrol Rezervine Sahip Olan Ülkeler (2013)
Kaynak:
U.S.
Energy
Information
Agency,
http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=ir, (Erişim 11 Haziran 2014).
Muhtemel rezervler de dikkate alındığında Rusya Federasyonu’nun, OPEC ve
özellikle Orta Doğulu üreticiler ile boy ölçüşmesi mümkün değildir.27 Son yıllarda kaydedilen
parlak üretim ve ihracat geçmişine rağmen, Rusya Federasyonu, dünya petrol piyasasında
OPEC’in, daha doğrusu Orta Doğu’nun yerini hiç bir zaman alamayacaktır. OPEC’in % 41
civarında olan dünya petrol üretimindeki mevcut payı 2010’da da kabaca korunacak, ancak
2020’de dünya petrolünün % 45’i ve 2030’da % 50’si OPEC tarafından üretilecektir. Buna
karşılık Rusya’nın % 12 civarında olan global petrol üretimindeki mevcut payı, 2010 yılında
% 11.5, 2020’de % 10.4 ve 2030’da % 9.6 seviyelerine düşecektir.28
Rusya Federasyonu’nun enerji sektöründeki en büyük sorunu yatırım ihtiyacıdır. Uluslararası
Enerji Ajansı’na göre, devasa boyutlardaki Rusya Federasyonu enerji kaynakları ve ihracat
altyapısının geliştirilmesi için, 2030 yılına kadar 900 milyar dolardan fazla yatırım yapılması
gerekmektedir. Ajans, 2001-2030 döneminde Rusya petrol endüstrisi için, yılda ortalama 11
milyar dolar ya da toplam 328 milyar dolar düzeyinde muazzam bir yatırım ihtiyacı
öngörmektedir. Bu tutarın % 90’ından fazlası arama ve geliştirme amaçlı kullanılacak;
toplamın % 40’ından fazlası sadece OECD piyasalarına arz sağlayacak projelere gidecektir.29
27
Erbil, Yazgan, Rusya-Ukrayna Doğal Gaz Krizi ve Enerji Güvenliği, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi
Kadir Has Üniversitesi SBE, 2010, http://sites.khas.edu.tr/tez/YazganErbil_izinli.pdf (Erişim 15 Haziran 2014),
s. 104-105.
28
World Energy Outlook 2011, International Energy Agency, http://www.oecd-ilibrary.org/energy/worldenergy-outlook-2011_weo-2011-en (Erişim 15 Haziran 2014).
29
Energy Outlook 2013, International Energy Agency, http://www.worldenergyoutlook.org/publications/weo2013/ (Erişim 19 Mayıs 2014).
165
Tablo 2.2. Rusya’nın petrol üretiminde şirket payları (2012)
Şirket
Bin bbl/d
Rosneft
2.448
Lukoil
1.670
TNK-BP
1.493
Surgutneftegaz
1.223
Gazprom Neft
626
Tafneft
518
Slavneft
356
Gazprom
314
Bashneft
307
Russneft
295
PSA’nın operasyonları
283
Novatek
85
Diğerleri
697
Toplam
Kaynak:
U.S.
10.315
Energy
Information
Agency,
http://www.eia.gov/countries/cab.cfm?fips=ir, (Erişim 10 Haziran 2014).
Rusya petrol üretim sektörüne de doğal gaz piyasasına benzer biçimde ulusal şirketler
hakim konumdadır. SSCB’nin dağılmasının hemen ardından özelleştirmeye açılan petrol
endüstrisinde Putin dönemi ile birlikte devlet yeniden kontrolü ele geçirmeye yönelik adımlar
atmıştır. Devlet kontrolündeki Rosneft, yıllara yayılan satın alma operasyonları ile Rusya
Federasyonu’nun en büyük üreticisi haline gelmiştir.30
2.1. Rusya Federasyonu’nun Önemli Petrol Boru Hatları Projeleri
Rusya’nın hali hazırda kullanılan birçok boru hattı ile yapım ve planlama aşamasında
olan birçok petrol boru hattı projesi bulunmaktadır. Ancak bu çalışmada sadece belli başlı
petrol boru hatları ana hatları ile ele alınacaktır. Rusya Federasyonu’nun, petrol boru
hatlarının kontrolü neredeyse tamamen Transneft’in elindedir. Petrol boru hatları üzerinde
30
Russia, U.S. Energy Information Administration,
http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/Russia/russia.pdf (Erişim 05 Haziran 2014).
166
tekel konumunda bulunan Transneft, Rusya Federasyonu'nda çıkartılan ham petrolün % 88’ini
iç ve dış pazarlara ulaştırmaktadır. Devlet tarafından yönetilen Transneft, geniş bir iç dağıtım
ve ihracat boru hattına sahiptir.31
Baltık Boru Hattı Sistemi: Samara’yı Finlandiya Körfezindeki Primorsk’ta bulunan
Rusya’nın petrol tankeri terminaline bağlayan Baltık Boru Hattı Sistemi (BPS), Transneft
tarafından işletilmektedir. Rusya’nın Batı Sibirya Bölgesi’nden ham petrolü hem Kuzey hem
de Batı Avrupa pazarlarına taşımaktadır.32 Baltık Boru Hattı Sistemi, Batı Sibirya ve Timan
Peçora’dan Finlandiya Körfezi’ndeki Primorsk Limanı’na ham petrol sevkiyatı için
kullanılmaktadır. Aralık 2001’de faaliyete geçmiş olan Baltık Boru Hattı Sistemi her geçen yıl
kapasitesini daha fazla arttırmıştır. Baltık Boru Hattı Sistemi’nin Rusya açısından en önemli
özelliği enerji ihracında aracı devletleri ortadan kaldırması ve bunun sonucu olarak Kuzey
Avrupa enerji pazarlarına doğrudan iniş imkanı sağlamasından meydana gelmektedir. Bu
durum da Rusya’nın Kuzey Avrupa’ya ihracatında transit yollarla ve transit ülkelerle
uğraşmaması anlamına gelmektedir.
Doğu Sibirya-Pasifik Okyanusu Boru Hattı: Dünya genelinde enerji tüketen sadece
ABD, Rusya gibi devletler ve AB değildir. Özellikle Çin ve Hindistan gibi hızlı bir şekilde
gelişmekte olan ülkeleri de göz önüne almak gerekmektedir. Çünkü Çin ve Hindistan gibi
devletler son dönemlerde hızlı gelişmelerine paralel olarak yoğun bir enerji talebi
içerisindedir. Rusya, gelişmekte olan ülkelerin enerji talebindeki artışın da etkisi ile dünyanın
en büyük enerji devlerinden birisi haline gelmiştir. Devlet Başkanı Putin’in 21 Mart 2006’da
Pekin’e yaptığı ziyaret esnasında Rosneft ile Gazprom, Çin Milli Petrol Kuruluşu (CNPC) ile
anlaşmalar imzaladı.33 Bu proje iki aşamadan oluşmaktadır. Bu proje ile Rusya enerji alanında
Asya-Pasifik bölgelerinde de etkin bir enerji politikası yürütmeyi amaçlamaktadır.
Druzhba Boru Hattı: Rusya’nın Avrupa’ya petrol ihracı için kullandığı yollardan
birisi de Druzhba Boru Hattıdır. “Druzhba” veya “Dostluk” boru hattı 4000 km ile dünyanın
en uzun boru hattıdır. Rus ham petrolünün yaklaşık % 70’i seviyesinde Avrupa’ya geçişi için
bu boru hattı kullanılmıştır, Avrupa’ya yollanan Rus petrolünün başlıca en geniş nakil
yoludur.34 Hattın ortalama olarak günlük kapasitesi 1.2-1.3/milyon varil kadardır. Druzhba
Boru Hattı Ukrayna, Slovakya, Çek Cumhuriyeti, Polonya ve Macaristan üzerinden
31
A.e.
Chossudovsky, Michel, “Avrasya Koridoru: Boru Hattı Jeopolitiği ve Yeni Soğuk Savaş”, 2008,
http://www.koxuz.org/anasayfa/node/1921 (Erişim 18 Mayıs 2014).
33
Nadir Devlet, Enerji Güvenliğinde Ülkelerin Đstikrar Sorunları, Ankara, Konrad Adenauer Stiftung Yayını,
2007, http://www.konrad.org.tr/Enerji/10DEVLET.pdf (Erişim 20 Mayıs 2014).
34
Ksenia, Borisocheva, “Analysis of the Oil-and Gas-Pipeline-Links between EU and Russia – An Account of
Intrinsic Interests”, CERE- Centre For Russia And Eurasia, 2007,
http://www.energiasportal.com/biblioteca/?dl_t=5&dl_page=7 (Erişim 20 Mayıs 2014), s. 5.
32
167
Almanya’ya ulaşmaktadır. Druzhba hatları genel olarak kuzey ve güney olarak ikiye
ayrılmaktadır. Hattın kuzey kısmı Almanya’ya bağlanmaktadır. Hattın güney kısmında
Macaristan, Çek Cumhuriyeti ve Slovakya bulunmaktadır.
Sonuç
Rusya dünyanın en büyük enerji tedarikçisi devletler arasında ön sıralarda yer almaktadır.
Hem petrol, hem de doğalgaz alanında gerek rezervleri bakımından, gerek üretim kapasitesi
bakımından, gerekse de enerji ihracatı açısından dünyanın önde gelen devletleri arasındadır.
Rusya Federasyonu’nun ekonomik büyümesi doğal gaz ve petrol ihracatına ile fiyatlarındaki
değişimlere dayanmaktadır. Rusya’nın 2012 yılındaki ihracatının yüzde 70’ini doğal gaz ve petrol
oluştururken, federal bütçe gelirlerinin % 52’si de doğal gaz ve petrol gelirinden oluşmaktadır.35
Rusya Federasyonu, dünya doğal gaz rezervlerinin yaklaşık % 20’sine sahip bir dünya
devidir. Rusya’nın dünyada doğal gaz alanındaki bu hegemonyası, doğal gazı ithal eden ve
Rusya’nın bu doğal gazı ihraç edebilmesi için kullandığı transit ülkeler açısından olumsuzluklar
doğurmuştur. Çünkü Rusya dünya enerji piyasalarında tekel durumunda bulunan doğal gazını
diğer devletler ve özellikle de kendi bölgesinde bulunan devletler üzerinde bir baskı aracı olarak
kullanmaktadır. Hatta bu baskıyı sadece ekonomik alanda değil, yeri geldiği zaman değişik
platformlarda siyasi baskı aracı olarak da kullanmaktadır.
Rusya, Orta Asya ve Kafkasya Bölgesi’ndeki devletlerden ucuza aldığı doğal gazı yüksek
fiyatlardan AB üyesi devletlere satmaktadır. AB üyesi devletlerin Rus doğal gazına %45 gibi bir
oranda bağımlı olduğunu düşünürsek, Rusya’nın doğal gaz üzerinden elde ettiği gelirin de
boyutlarını daha iyi bir şekilde anlamak mümkündür.36
Rusya Federasyonu’nun enerji alanında ihracatçı konumunun yanı sıra enerji nakil
güzergahını da kontrol altında tutmak isteme sebebinin, enerji diplomasisini kullanarak tekrar
süper güç konumuna ulaşmak olduğu hakkında görüşler mevcuttur. Rusya Federasyonu petrol
ve doğal gaz ihraç yollarını elinde tutarak, dünya petrol arzını etkilemeyi ve petrol ve doğal
gaz ithal eden ülkeleri hem ekonomik hem de siyasi açıdan kontrol etmeyi amaçlamaktadır.37
Rusya Federasyonu’nun enerjiyi dış politikada kullanmasına destek olan bir durum da
Rusya’ya olan bağımlılıktır. Özellikle Avrupa ülkelerinin enerji konusunda Rusya
35
Russia, U.S. Energy Information Administration, http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/Russia/russia.pdf
(Erişim 05 Haziran 2014).
36
Pala, Cenk, “Ayı Đle Dans: Kutsal Gazprom Đmparatorluğu ve Türkiye”, Süha Tanyeri (ed.), Dördüncü
Uluslararası Sempozyum Bildirileri Güvenliğin Yeni Boyutları ve Uluslararası Örgütler, Ankara, Genelkurmay
Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 2007, s. 27.
37
Karakaya, D., Koray, F.,“Enerji Bağlamında Türkiye-Rusya Đlişkileri”, http://wwwturksam.org/tr/a411.html
(Erişim 12 Haziran 2014).
168
Federasyonu’na olan bağımlılıkları, pek çok krizde görüldüğü gibi Rusya’ya bu ülkelerin iç
işlerine bile karışma yetkisi verebilmektedir.38
Rusya Federasyonu bugün, AB’nin en başta gelen petrol, doğal gaz ve kömür
tedarikçisidir ve bu durumdan oluşan ilişki her iki taraf için de vazgeçilmez olmakta;
Rusya’nın sahip olduğu enerji kaynaklarından gelir oluşturması için AB, AB’nin enerji
ihtiyacını karşılaması için de Rusya Federasyonu hayati önem taşımaktadır.39
Rusya Federasyonu’nun, Avrupa’ya petrol ve doğal gazda ana sağlayıcı olması, global
enerji pazarında Rusya’nın çok önemli bir oyuncu olmasına neden olmaktadır.40 Fakat Rusya
Federasyonu dünya pazarlarında, özellikle de Avrupa’da, çok önemli bir oyuncu olarak
bulunsa da, uzun vadede Orta Doğu ve OPEC ülkeleri ile işbirliği içinde olması
gerekebilmekte, çünkü global enerji tüketimi gün geçtikçe değişmekte ve kaynaklar için
alternatif oluşturma çabası giderek artmaktadır.41
Rusya Federasyonu zengin doğal kaynaklarını kullanarak bir yandan kendisine bağlı
bıraktığı ülkelerde etkinliğini artırırken, diğer yandan da kendisine enerji kaynakları açısından
alternatif olabilecek Türkmenistan, Özbekistan ve Kazakistan gibi ülkelerle de ikili
antlaşmalar yaparak onları da kendisine bağlamıştır. Rusya Federasyonu için Orta Asya ve
Hazar Bölgesi’ni “yakın çevre” veya “arka bahçe” olarak adlandırılmış ve stratejik açıdan
büyük önem taşır hale gelmiştir. SSCB’nin yıkılmasından sonra Rusya Federasyonu, enerji
kozunu kullanarak bölge üzerindeki hakimiyetini yeniden kurmayı amaçlamıştır. Bu ülkelerle
yapmış olduğu antlaşmalar sonucunda hiçbir ülke Moskova’yı devre dışı bırakarak söz
konusu ülkelerden ucuz gaz satın alamayacak hale gelmiştir. Antlaşmaya katılan bu ülkelerin
de Rusya Federasyonu karşısındaki olumlu tutumlarının sebebi büyük oranda Rusya’ya bağlı
olmaları ve enerji projeleri konusunda istikrarlı politikalar izleyemiyor oluşlarındandır.42
SSCB sonrasında bağımsızlığını kazanan bu devletlerin kendi etki alanından çıkıp, Batı ile
yakınlaşmasını istememiş ve geliştirdiği enerji kozunu bu devletlere karşı uygulamıştır.
KAYNAKÇA
A. M. Mastepanov, “Energy Strategy of The Russian Federation to The Year 2020”,
2009, pp.1-23. http://ec.europa.eu/energy/russia/presentations/ (Erişim Tarihi: 16.06.2013).
38
Goldthau, Andreas,“Resurgent Russia? Rethinking Energy Inc.”, Policy Review, 147, February and March
2008, s. 57.
39
Cleutinx, C., Piper, J., The EU- Russia Energy Relations, Centre for European Reform, 2008, s. 25-34.
40
Broache, M., “Re-examining Russian Energy Power” Journal of International Affairs, 63 (2), 2010, s. 233.
41
Hill, F., “The 21st Century's Energy Superpower?”, The Brooking Review, 20 (2), s. 30.
42
Ulutaş, M., “Küresel Enerji Savaşları ve Türkiye'nin Konumu” Cumhuriyet Enerji, 1, Ocak 2008, s. 11.
169
Adem Kuzu, Putin Dönemi Rus Enerji Politikasının Türkiye’nin Enerji Politikalarına
Etkileri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ufuk Üniversitesi SBE, 2008.
Ahmet Sapmaz, Rusya’nın Transkafkasya Politikası ve Türkiye’ye Etkileri, Đstanbul,
Ötüken Yayıncılık, 2008.
Aleksandr Dugin, Rus Jeopolitiği Avrasyacı Yaklaşım, (çev.) V. Đmanov, Đstanbul,
Küre Yayınları, 2006.
Aleksandr Kovacevic, The Impact of the Russia–Ukraine Gas Crisis in South Eastern
Europe, Oxford Institute for Energy Studies, 2009.
Ali Tekin and Paul A. Williams, “EU–Russian Relations and Turkey’s Role as an
Energy Corridor”, Europe-Asia Studies, Volume 61, No 2, 2009, s. 337-356.
Andreas Goldthau,“Resurgent Russia? Rethinking Energy Inc.”, Policy Review, 147,
February and March 2008, s. 53-63.
Anita Orban, Power, Energy, and the New Russian Imperialism, London, Praeger,
2008.
Anna Politkovskaya, Putin’in Rusyası, Đstanbul, Agora, 2006.
Bircan Dokuzlar,
Dünya Güç Dengesinde Yeni Silah Doğal Gaz, Đstanbul, IQ
Yayınları, 2006.
BP
Statistical
Review
of
World
Energy
2011,
BP,
2011,
www.bp.com/statisticalreview/ , (15.03.2013).
Brian Crozier, The Rise And Fall of The Soviet Empire, An Imprint Of Prima
Publishing, California, National Review, 2000.
Broache M. , “Re-examining Russian Energy Power” Journal of International Affairs,
63 (2), 2010, s. 233-245.
C. Cleutinx and J. Piper, The EU- Russia Energy Relations, Centre for European
Reform, 2008.
Cenk Pala, “21. Yüzyıl Dünya Enerji Dengesinde Petrol ve Doğal Gazın Yeri ve
Önemi” , Avrasya Dosyası, Cilt 9, Sayı 1, Bahar 2003, s. 5-38.
Cenk Pala, “Ayı Đle Dans: Kutsal Gazprom Đmparatorluğu ve Türkiye”, Süha Tanyeri
(Ed.). Dördüncü Uluslararası Sempozyum Bildirileri Güvenliğin Yeni Boyutları ve
Uluslararası Örgütler içinde (9-42), Ankara, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt
Başkanlığı Yayınları, 2007.
Ç. Kürşat Yüce, Kafkasya ve Orta Asya Enerji Kaynakları Üzerinde Mücadele,
Đstanbul: Ötüken Yayınları, 2006.
170
Energy Strategy of Russia For The Period Up To 2030, Ministry of Energy of The
Russian Federation, Moscow, Institute of Energy Strategy, 2010.
Evrim Eken, Rusya Federasyonu’nun Orta Asya’daki Doğal Gaz Politikası ve
Gazprom, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Đstanbul Üniversitesi SBE, 2006.
Fırat
Gazel,
“Petrodolarlar
Kıskacında
Rusya”,
http://www.emo.org.tr/ekler/b5040a8a5baf3e0_ek.pdf (Erişim Tarihi: 15.06.2014).
Fiona Hill, “The 21st Century's Energy Superpower?”, The Brooking Review, 20 (2), s.
28-31.
Gareth M. Winrow, “Energy Security in the Black Sea: Caspian Region”, Perceptions,
Güz 2005, s. 85 – 98.
Hongjian Yu, Gas Resupply of Russia to Ukraine and Europe, 3rd edition, People’s
Daily, 2009.
International Energy Outlook 2011, U.S. Energy Information Administration, 2011,
www.eia.gov/forecasts/ieo/pdf/0484%282011%29.pdf/ (Erişim Tarihi: 03.05.2013).
John Lough, Russia’s Energy Diplomacy, London, Chatham House, May 2011.
Juhani Ihanus, “Putin and Medvedev: double leadership in Russia”, The Journal of
Psychohistory, Volume 38, Number: 3, 01/2011, s. 251-84.
Ksenia Borisocheva, “Analysis of the Oil-and Gas-Pipeline-Links between EU and
Russia – An Account of Intrinsic Interests”, CERE- Centre For Russıa And Eurasia, Athens,
Greece, 2007, http://www.energiasportal.com/biblioteca/?dl_t=5&dl_page=7, (20 Haziran
2010).
Mahir Ulutaş, “Küresel Enerji Savaşları ve Türkiye'nin Konumu”, Cumhuriyet Enerji,
1, Ocak 2008, s. 10-12.
Marshall I. Goldman, PETROSTATE Putin, Power, and the New Russia, Oxford,
Oxford University Press, 2008.
Mert Bilgin, “Geopolitics of European Natural Gas Demand: Supplies from Russia,
Caspian and the Middle East”, Energy Policy, 37, 2009, s. 4482–4492.
Mert Bilgin, Avrasya Enerji Savaşları, I. Baskı, Đstanbul, IQ Kültür Sanat Yayıncılık,
2005.
Mesut Hakkı Caşin, Novgorod Knezliği’nden XXI. Yüzyıla Rus Đmparatorluk Stratejisi,
I. Basım, Đstanbul, Okumuş Adam Yayınları, 2006.
Michael T. Klare, Rising powers, shrinking planet: the new geopolitics of energy,
New York, Metropolitan Books, 2008, s. 15.
Mitat Çelikpala, “Rusya Enerji Stratejisi”, Stratejik Analiz, Şubat 2008, s. 55-62.
171
Natural Gas Market Review 2012, International Energy Agency, OECD Publishing,
2013.
Outlook
for
Energy:
A
View
to
2030,
Exxon
Mobile,
2010,
http://www.exxonmobil.com/Corporate/Files/news_pub_eo_2009.pdf, (18.04.2013).
Peter Davies, BP Quentifying Energy BP Statistical Rewiew of World Energy, London,
BP, 2006.
Robert Gilpin, Uluslararası Đlişkilerin Ekonomi Politiği, Ankara, Kripto, 2011.
Tayyar Arı, Uluslararası Đlişkiler Teorileri, Çatışma, Hegemonya, Đşbirliği, Bursa,
MKM Yayıncılık, 2010.
Timur Sarısoy , “Rusya’da Petrolün Tarihçesi”, Rusya’nın Đlk Türkçe GazetesiGAZETEM, http://www.gazetem.ru/yazar/124/timur-sarisoy/rusyada-petrolun-tarihcesi.html
(Erişim Tarihi: 15.06.2014).
Volkan Ş. Ediger, “Yeni Yüzyılın Enerji Güvenliğinde Karşılıklı Bağımlılık Bir
Zaruret”, Doğalgaz Dergisi, 132, 2008, http://www.v-energy.net/makaleler/dgd2.pdf (Erişim
Tarihi: 16.05.2014).
W. Raymond Duncan et al., World Politics in the 21st Century, New York, Pearson
Longman, 2006.
World Energy Outlook 2030, London, British Petroleum, 2012.
172
Download

indirmek için tıklayınız