ENGİNAR
Asteraceae (Compositeae)
Cynara scolymus L.
GİRİŞ
 Tipik bir Akdeniz bitkisidir. Erken ilkbaharda çıkar.
 Taze olarak ve konserveye işlenerek tüketilmektedir
 Enginar ‘Ciarin’ içerir. Bu madde, karaciğer, safrakesesi,
böbrek ve bağırsakların düzenli çalışmasını sağlar.
 Enginar, Romatizma, Üre, Kolesterol, ve damar sertliğine
de iyi gelmektedir.
 Enginar oldukça geç kültüre alınmış ve ekiliş alanları
oldukça sınırlı olan bir sebzedir.
 Ülkemiz iklim ve diğer özellikler açısından enginar
üretimine son derce elverişlidir
BESİN DEĞERİ
( 100 g enginarda)
Su
Karbonhidrat
Protein
% 88-90
7-8 g
2,5-3,0 g
Yağ
Vitamin A
Vitamin B1
Vitamin B2
0,2-0,3 g
280 IU
0.15 mg
0,05 mg
Vitamin B6
Vitamin C
0.7 mg
10 mg
Ca, Fe, Mn, P
Zengin bir içeriğe sahiptir.
Anavatanı
Batı ve doğu Akdeniz ülkeleri ile güney Avrupa ve
Kuzey Afrika ülkeleri anavatanı olarak
bilinmektedir.
Dünya ve bazı ülkelerin
enginar üretimi
Enginar üretim (ton) 2004
Akdeniz ülkelerinin dünya
üretimindeki payı %77
Ülkemizde Marmara>Ege>
Akdeniz bölgesinde üretim
yapılmaktadır
Alıcı ülkeler: Almanya,
İngiltere, Belçika,
Lüksenburg gibi iklimi
uygun olmayan ülkeler.
Satıcı ülkeler: İtalya, İspanya,
Fransa, Kıbrıs Rum kesimi
Dünya
Arjantin
Çin
Mısır
1,327,811
88,000
52,000
65,000
Fransa
Yunanistan
İtalya
56,485
35,000
489,349
Fas
İspanya
Türkiye
ABD
53,770
299,800
28,000
37,420
Kökeni ve sitematikteki yeri
Enginarın atası devedikeni olarak bilinen Cynara
condunculus’tur.
Cynara cinsi içinde enginardan başka üç yabani tür vardır.
Cynara cordunculus: Akdeniz’in kıyı bölgeleri ve Latin
Amerika’da yaygındır.
Cynara syriaca Boiss : Suriye, Lübnan, Türkiye ve
İsrail’de yaygındır.
Cynara sibthorpiana Boiss ve Heldr: Yunanistan ve Ege
adalarında yaygındır.
Cynara scolymus L., Cynara cordunculus’un değişimi
sonucu meydana gelmiştir.
Cynara cordunculus
Botanik Özellikleri
Enginar toprak üstü tek yıllık, toprak altı çok yıllık olan bir türdür.
Enginar tohumla yada dip sürgünleri ile çoğaltılmaktadır.
Enginar 8-10 yıl kalabilir, 5-6 yılda plantasyon yenilenmelidir.
Kökler:
Dip sürgünleri toprak yüzeyine çıkarken yanlara doğru ipliksi
kökler oluşturur. Bu kökler dikimden sonra ölürler. Dikimden
sonra dip kısımdan 10-15 adet kalın ve güçlü kökler gelişmeye
başlar. Sürgünün altına rastlayan birkaç kök depo maddelerini
biriktirerek kalınlaşır. Bu kökler üzerinde fazla dallanma yoktur.
Etli kök alttan dallananır. Etli köklerin üzerinde dip sürgünlerini
oluşturacak meme denilen uyur gözler oluşur. Yanlarda kalanların
üzerinde ise yan kılcal kökler vardır. Hasat döneminde 70 cm
derine ve 90 cm genişliğe ulaşmış bir kök sistemi oluşur. İyi toprak
koşullarında kökler 120 cm kadar inebilir.
Gövde
Enginarda toprak üstü ve toprak altı olmak üzere iki gövde
vardır. Toprak altı gövde çok yıllık, toprak üstü ise tek yıllıktır.
Toprak üstünde belli yaprak sayısından sonra yaprakların
ortasından uzar ve çiçek sapını oluşturur. Toprak altında ise
gövde 3 kısımdan oluşur.
En alt kısım derindedir ve buradan etli kökler oluşur. Üzerinde
8-15 aksiller tomurcuklar vardır.
Orta gövde üzerinde ipliksi kökler ve 15-20 aksiller tomurcuk
bulunur.
Gövdenin en üst kısmı toprağın üzerindedir ve 15-20 adet
yaprak taşır. Bu yapraklar baş oluşumuna kadar görev yapar.
Dinlenme döneminde ve ilk gelişme döneminde büyüme noktası
aktif değildir. Sıcaklığın uygun hale gelmesi ile büyüme noktası
çiçek taslağı haline dönüşür ve çiçek sapını oluşturmak üzere
uzamaya başlar. Gövde dallanır ve yan başlar da oluşabilir.
Yazlık gövde üzerinde yukarıya doğru küçülen yapraklar
bulunur. Üzeri tüylü, boyuna oluklu ve içi boştur. Yazlık gövde
1-2 m kadar uzayabilir. Çeşide bağlı olarak antosiyanin
oluşabilir.
Büyüme noktası
Üst gövde
Uyur gözler
(Aksiller gözler)
Orta gövde
Gövdenin alt
kısmı
İpliksi Kökler
Eli kökler
Dip sürgünler
Kılcal kökler
Etlenmiş kazık kökler
Yapraklar
Yapraklar çok büyüktür. Yaprak boyu 1.2 m kadar
olabilmektedir. Yaprak şekli uzun ve ovaldir. Yaprak ayası
bütün, hafif parçalı veya parçalı olabilmektedir. Bazen aynı
bitki üzerinde bütün ve parçalı yaprak aynı anda
bulunabilmektedir. Yaprakların üzeri düz, gri ve yeşil alt
yüzeyleri ise beyaz ince tüylerle kaplıdır. Çok güçlü yeşil aksam
oluşturmaktadır (2,5-4,5 ton /da).
Bütün
Hafif parçalı
Parçalı
BAŞ:
Enginarın tüketilen kısmı olan çiçek tablası ve braktelerden
oluşan yapıya baş denilmektedir. Her bitkide 1 ana 2-3 yan baş
oluşur. Büyüme ucu farklılaşır ve uzamaya başlar ve ucunda
çiçek tablası ile son bulur.
Büyüklük ve şekil çeşitlere ve bakım şartlarına göre değişir.
Başlar; Uzun, Uzun oval, Omuzlu oval ve yuvarlak olabilir.
Başların çapı 3-15 cm, baş yüksekliği 3-6 cm ve baş ağırlığı
200-700 g arasında değişmektedir.
Başı oluşturan braktelerin sayısı, şekli ve büyüklüğü de çeşide
göre değişmektedir. Braktelerin ucu sivridir. Bazılarında ise
diken halini almıştır. Braktelerin dizilişi de sıkı yada gevşek
olabilmektedir. Dıştaki brakteler koyu yeşil içte kalanlar ise
açık yeşil olmaktadır. Bazı çeşitlerde brakteler menekşe-mor
renkli de olabilmektedir.
Uzun
Silindirik
Uzun Oval
Yuvarlak
Oval
Basık
BAYRAMPAŞA
SAKIZ
Çiçek
Enginar toplu çiçekli sebze türlerindendir. Bir çiçek
durumunda 600-1200 adet çiçek bulunabilir.
Çiçekler erselik yapıdadır. Çiçekler mor-erguvani
renktedir. Çiçeklenme dışarıdan başlar içe doğru
ilerler. Enginarda protoandy vardır. Yabancı
tozlanma görülür ve böceklerle tozlanır. Çiçeklenme
4-5 günde tamamlanır. Braktelerin içinde en dışta 12 iki sıra mor-erguvani renkte taç yapraklar bulur.
Orta da ise çiçekler bulunur. Çiçekler tüylerle
çevrilidir ve tüylerin ucunda tohumlar bulunur.
Döllenmeden 30-40 gün sonra tohumlar olgunlaşır.
Tohum
Tohumlar büyüktür gramda 15-24 tohum
bulunur.
Renk; siyah, gri, mor veya alacalı çizgilidir.
Çimlenme yeteneğini 4-6 yıl korur
Tohum kabukları kalın ve serttir.
Opt. Çimlenme sıcaklığı 20-30 oC
Uygun koşullarda 12-14 günde çimlenir
Tohumla üretim son dönemlerde önem
kazanmaya başlamıştır. Islah edilen çeşitler ve
kurulmuş plantasyonlar vardır.
EKOLOJİK İSTEKLERİ
Toprak İstekleri:
Enginar çok seçici olmamakla birlikte OM zengin,
orta bünyeli, iyi havalanan ve iyi drene olmuş
derin toprakları sever. Kumlu topraklar erkenci
üretim için kullanılabilir ancak kalite ve verim
düşer. Toprakta en az %2 OM bulunmasını ister.
Güneye eğimli araziler erkencilik için
kullanılabilir.
İklim İstekleri:
İklim İstekleri
Kış aylarının ılık geçtiği yerlerde üretimi yoğunlaşmıştır.
Opt gelişme sıcaklığı: 15-18 oC, 20 oC’nin üzerinde gelişme
yavaşlar, 25 oC’den yüksek sıcaklıklarda gelişme durur ve
başlar kartlaşır. Ortalama sıcaklık 7 oC’nin altında yetiştiricilik
güçleşir.
Sıcaklığın 0 oC düzeyinde birkaç saat kalması braktelerin
epidermisine zarar verir ve kararmasına yol açar.
-4 oC’nin altında baş ve başı taşıyan gövde zarar görür. Düşük
sıcaklık erkenciliği de etkiler
-4 oC’nin altında yapraklar da zarar görür
-7 oC’nin altında bütün toprak üstü organlar zarar görür.
-10 oC’nin altında toprak altı gövde de zararlanır.
YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Çeşit Seçimi: Çeşit seçiminde yetiştiriciliğin amacı ve
yetiştiriciliğin yapılacağı ekoloji önemlidir.
Taze tüketim: Erkenci ve orta büyüklükte baş oluşturan
Konserve: Geçci büyük yada küçük başlı çeşitler.
7-8 tabla/ 1kg ambalaj; 12-14 tabla /1kg ambalaj
Sakız çeşidi: Erkenci, orta büyüklükte baş oluşturur. Sıkı ve
uzunca başları vardır. Ege ve Akdeniz bölgelerinde
yetiştirilmektedir. Taze tüketime uygundur.
Bayrampaşa: Geçci, büyük başlı, yuvarlak şekilli ve geniş
tablaları vardır. Konserveye uygun, Marmara bölgesinde
yaygındır.
Çoğaltma Yöntemleri
1.
2.
3.
4.
Dip sürgünleri ile (En yaygın kullanılan)
Memeler ile
Doku kültürü ile (Son zamanlarda yapılıyor)
Tohumla (Fide ile) (Hibrit çeşitler ile yapılıyor)
Dip sürgünleri ile üretim:
Çevre koşulları uygun olunca toprak altı gövdesi üzerindeki
tomurcuklar sürerek dip sürgünlerini oluşturur. Dip sürgünleri
sonbahar ve ilk baharda alınabilir. İlk bahar sürgünleri daha
güçlüdür. Dip sürgünlerinin fazla gelişmesine izin verilmez 15-20
cm boyunda ve 1,5-2,5 cm çapında olunca, dip kısımlarında biraz
gövde parçası ve birkaç adventif kök olacak şekilde sökülürler.
Her ocaktan 6-10 adet sürgün alınabilir. Sürgünler yeterli köke
sahip değil ise ılık yastıklarda kum içinde köklendirmeye
alınabilirler. Fideler buraya dikimden önce su kaybını önlemek
amacı ile budanırlar. Köklenme oranı %65-70 ‘dir.
Tohumla çoğaltma
Memeler ile Çoğaltma
İki yolla yapılır: Toprak altı gövdesi tamamen
sökülerek veya sadece memeler alınarak
Toprak altı gövdesi durgun dönemde sökülür, 5-8 cm
çapında, 10-15 cm uzunluğunda üzerinde birkaç meme
bulunduracak şekilde parçalanır, yastıklarda sürdürülerek
köklendirilir ve fide olarak kullanılır.
Yaşlı bitkiler sökülmeden yan tarafı açılarak gövdenin alt
kısmındaki memeler kesilerek alınır ve bu memeler kum,
ÇG, toprak ve perlit karışımıyla doldurulmuş kasa veya
yastıklarda dikilir, sürdürülerek köklendirilir. Gövdenin alt
tarafındaki memeler tercih edilir.
Enginarlık tesisi
Dikim yerlerinin Hazırlanması:
Arazi tespitinden sonra toprak derin bir şekilde (50-80 cm) sürülür,
varsa pulluk tabanı kırılır. Sürümle birlikte 4-5 ton/da olacak
şekilde ÇG karıştırılır. 1-2 gün havalanan toprak yüzeysel bir işleme
ile toprak ufalanır. 1x1 m olacak şekilde ocak yerleri işaretlenir ve
dikim yapılır. Mekanizasyon uygulamaları yapılacak ise sıra arası
daha geniş tutularak sıra üzeri daraltılabilir.
Dikim:
Ilık bölgelerde Ekim-Kasım, soğuk geçen bölgelerde Mart-Nisan
aylarında dikim yapılır. Dikimden önce fidelerin su kaybını önlemek
için budama yapılır. İşaretlenen yerlere büyüme noktası toprak
üstünde kalacak şekilde dikim yapılır ve can suyu verilir. Dikim
tamamlandıktan sonra salma sulama ile 20-25 cm ıslatacak şekilde
sulanır.
Dikimde köklü fide kullanılıyorsa her ocağa 1, köksüz sürgünler
veya memeler kullanılıyorsa 2-3 sürgün yada meme dikilmelidir.
Dikimden sonra kontrol edilir ve birden fazla bitki olanlar 1’e
indirilir.
Kültürel İşlemler
Çapalama:
Plantasyonun tesisinden sonra sıra arsı ve sıra üzerindeki yabancı otların
temizlenmesi ve toprağı havalandırmak için yapılır. Mevsime bağlı olarak
2-3 kez yapılır. Bitkiler araları kapattıktan sonra yapılmaz. Uyandırma
suyundan sonra çıkan yabancı otlarla mücadele edilmelidir. Küçük
işletmelerde elle veya el aletleri ile yapılan bu işlem, büyük işletmelerde
makine ile yapılmaktadır. Yabancı ot herbisitler ile de yapılabilir.
Sulama:
Enginar gelişme ve büyüme döneminde fazla su isteyen bir sebzedir.
Yetiştirildiği bölgelerde Ağustos ayında verilen uyandırma suyu ve
yağmurlar başlayıncaya kadar olan dönemde düzenli ve yeterli
miktarda sulanmalıdır. Kıs mevsiminde yağış yetersiz gelirse ek
sulama yapılmalıdır. Hasat döneminde yetersiz su kalitenin ve
verimin düşmesine neden olur. Genelde karık usulü sulama yapılır.
Yağmurlama ve damla sulama da kullanılabilir. Ağır bünyeli
topraklarda aşırı sulamadan kaçınılmalıdır. Topraktaki fazla su
çürümelere sebep olur
GÜBRELEME
Plantasyondan önce ve plantasyondan sonra olmak
üzere ikiye ayrılır.
Tesis etmenden önce:
4-5 ton/da ÇG,
15-20 kg N/da; 30-40 kg P/da ve 15-20 kg K/da
temel gübreleme yapılmalıdır.
Bitki gelişim döneminde:
Toprak analizlerine bağlı olarak;
15 kg N/da; 10 kg P/da; 15 kg K/da verilmelidir.
P ve K’lu gübreler uyandırma suyundan sonra bir defada
verilirken, N’lu gübreler uyandırmadan sonra, baş oluşum ve
hasattan önce olmak üzere üç aşamada verilir. Gübreler
karıklara verilebileceği gibi ocaklara da verilebilir. Ayrıca her
yıl ocak başına 3-4 kg ÇG ocak temizliği anında verilmesi iyi
olur
Ocak Temizliği
Enginarda ocak temizliği genelde sonbaharda yapılır. Uyandırma
suyundan sonra oluşan çok sayıdaki dip sürgünlerinin temizlenmesi ve
seyreltilmesi için yapılır. Ocaklar açılarak toprak altı gövdesine
ulaşılır ve gelişen dip sürgünlerinden iyi gelişmiş 2-3 tanesi bırakılır.
Diğerleri kesilerek atılır. Ocağa biraz ÇG verilerek kapatılır ve boğaz
doldurması yapılır. Bazen ilkbaharda da yapılır. İlk baharda açılan
ocaklarda zayıf gelişen sürgünler temizlenir. Mümkünse yine ahır
gübresi verilerek ocak kapatılır.
Yaz Temizliği
İlk baharda sıcaklık 25 oC’nin üzerine çıkması ile başlar kartlaşır
ve Pazar değerini kaybeder. Bu dönemden sonra su kesilir ve
kurumaya bırakılır. Bitkiler kururlar. Kuruyan bitkiler bitkinin
toprak altı kısmına zarar verilmeden kesilir ve tarladan
uzaklaştırılır.
Erkenci üretim amacı ile GA3
uygulaması
Erkencilik amacı ile GA3 uygulaması yapılabilir.
(Ege ve Akdeniz bölgesi için önemlidir, kışı
soğuk geçen yerlerde de soğuklardan önce hasat
edebilmek açısından önem arzeder)
Uygulama dozu: 150-200 mg/l , bitki başına 5
mg GA3 düşecek şekilde pülverize edilmelidir.
Uygulama zamanı: Hasat tarihinden 6-8 hafta
öncedir Geç yapılan uygulamaların etkisi
görülmemektedir.
Hasat
• Hasat başlar fazla büyümeden ve
karlaşmadan yapılmalıdır.
• Hasat başlar ulaşabilecekleri en
son büyüklüğe ulaşmadan, brakte
pulları açılmadan önce
yapılmalıdır.
• Hasat zamanı Ege ve Akdeniz
bölgesinde sakız çeşidinde ocakşubat ayları, Marmara bölgesinde
Bayrampaşa çeşidinde nisanmayıs aylarıdır.
• Hasat gecikirse tabla ve brakteler
liflenir, tadda acılaşmalar olur.
Boylar
Çaplar
Çok büyük
13 cm
Büyük
13-11 cm
Orta
11-9 cm
Küçük
9-7,5 cm
Çok küçük
7,5-6 cm
Hasat edilen başlar sapları 5-10 cm den kesilerek tahta, plastik
veya karton kutularda pazara sunulur. Bütünlüğü bozulmuş,
sararmış, solmuş olanlar pazara sunulmamalıdır.
Muhafaza
Hasat edilen enginarlar uygun yerlerde bekletilmezlerse
tazeliklerini kaybederler. Hasat edilen enginarlar serin ve nemli
yerlerde bekletilmelidirler. Enginarlar hasattan sonra kesinlikle
yıkanmamalıdır
En uygun muhafaza şartları: 0oC’de % 90-95 nemde 3-4 hafta
saklanabilir. Muhafaza sıcaklığı -1 oC’nin altına inmemelidir.
Tarımsal savaşım:
Kök çürüklüğü: Rhizoctania solani, Pythium tracheiphillium,
Erwinia caratovora
Solgunluk: Verticillium dahliae
Botrytis: Bortrytis cinerea
Külleme: Levaillula taurica
Yaprak bitleri ve enginar kelebeği zararlılardır.
Virüsler: Enginar mozaik virüsü ve kıvırcık bodurluk virüsü
VERİM
Enginarda verim baş adedi olarak ifade edilir.
Enginarda her bitkiden bir ana ve 2-3 adet yan baş
alınır. Her ocakta 2 bitki bulunduğu düşünülürse 600800 adet baş hasat edilebilir.
Tohum üretimi
Tohum üretimi için başlar kesilmeden bırakılır ve
başlar iyice kuruyunca hasat edilir ve tohumlar
çıkartılır. Erkek organlar dişi organlardan önce
olgunlaşır. Yabancı tozlanma durumunda bireysel
yada mesafe izolasyonu yapılmalıdır. Bir baştan 3-4 g,
1 dekardan 7-8 kg tohum alınabilir.
Download

ENGİNAR