O gospodarce sałaszniczo-pasterskiej
w etnograficznej pigułce.
(Co warto wiedzieć o Wołochach, ich gospodarce sałaszniczopasterskiej i kulturze.)
Małgorzata Kiereś
Góry tworzą przyrodzoną postawę Polski.
Cała partja karpacka Polski tworzy jeden wielki obszar
górski, któremu warunki geograficzne i przyrodnicze
dyktują wspólność podstaw życia.
Walery Goetel, Zagadnienia regionalizmu
górskiego w Polsce, s.133.
Przedmiotem tego krótkiego, etnograficznego szkicu jest niewielkie
uporządkowanie podstawowego materiału informacyjnego o gospodarce
sałaszniczo - pasterskiej w Beskidzie Śląskim, która stanowiła podstawę
bytu tutejszych górali śląskich. W etnograficznej pigułce spróbujemy
powiedzieć sobie, co powinniśmy wiedzieć o wędrówkach Wołochów,
ich gospodarce sałaszniczo- pasterskiej i kulturze. Takie zadanie stawiamy sobie dziś tylko dlatego, że w kontekście współczesnego powrotu do
dawnych form gospodarki sałaszniczej zauważamy ogromny brak podstawowej wiedzy o Wołochach i ich kulturze szczególnie u młodego
pokolenia.
Tematyka dotycząca gospodarki sałaszniczo - pasterskiej całego
łuku karpackiego stanowiła zawsze interesujący temat badań i omawiana
jest szeroko w literaturze etnograficznej, historycznej, antropologicznej,
a także językowej. Problematykę pasterstwa na terenie Beskidu Śląskiego
1
opracowali, m.in.: Lubomir Sawicki1, Bronisława Kopczyńska- Jaworska2
czy Franciszek Popiołek3. Wartość dokumentacyjno-źródłową stanowią
także materiały znajdujące się w zasobach Państwowego Archiwum w
Cieszynie, których ogromna i różnorodna ilość nadal czeka na żmudnego
i cierpliwego badacza, który podejmie się ich opracowywania.
Terenem naszych badań jest grupa etnograficzna górali śląskich,
której siedziby znajdują się na terenie Istebnej, Jaworzynki, Koniakowa,
Wisły i Brennej, po stronie polskiej4. Historycznie ta etnograficzna grupa
związana była z losami Księstwa Cieszyńskiego5, które w 1526 roku wraz
z ziemiami czeskimi dostało się pod panowanie Habsburgów. W tym
roku bowiem królem Czech, a zatem panem Śląska, został Ferdynand I
Habsburg. Habsburgowie stworzyli na terenie Księstwa Cieszyńskiego
swoje latyfundium zwane Komorą Cieszyńską, którą posiadali na mocy
rozporządzenia cesarza rzymsko-niemieckiego i króla Czech-Ferdynanda
III. Warto jeszcze nadmienić, że z losami monarchii górale związani byli
do 1918 roku,6 kiedy to rozpadły się Austro-Węgry, a Śląsk Cieszyński
powrócił do odrodzonej Polski. Wtedy to powstała Rada Narodowa
Księstwa Cieszyńskiego, a 28 lipca 1920 roku nastąpił podział Śląska
Cieszyńskiego i ustalono granicę państwową na rzece Olzie między Polską
a Czechami7.
1
L. Sawicki, Wędrówki pasterskie w Karpatach, cz.3: Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim, Kraków
1919, s. 57-103.
2
B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne” Łódź 1950-51/VIII-IX, s.155-322.
3
F. Popiołek, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939.
4
Obszar pięciu miejscowości: Istebna, Jaworzynka, Koniaków, Wisła, Brenna przyjmowany jest za
obszar grupy etnograficznej górali śląskich, której druga część znajduje się po drugiej stronie Olzy. Po stronie
czeskiej do tej grupy zaliczają etnografowie Bukowiec, Gródek, Piosek, Łomną, Mosty Jabłonkowskie.
5
Pod koniec IX wieku cały obszar należał do Państwa Wiślan, sąsiadującego z ważnym, jak na ówczesne czasy, państwem wielkomorawskim. Po podziale Księstwa Opolskiego, tj. w 1281 r. był już samodzielną
jednostką polityczno-administracyjną, jako Księstwo Cieszyńsko–Oświęcimskie ze stolicą w Cieszynie. Śląsk
od XIV wieku należał do Korony Czeskiej, która z kolei była lennem Rzeszy.
6
Wpływy czeskie są tutaj widoczne na wielu płaszczyznach życia społecznego. Wzmagają się po
1782 roku, kiedy to powstaje nowa jednostka administracyjna, obejmująca również Księstwo Cieszyńskie, tzw.
Gubernium Morawsko-Śląskie z siedzibą w Brnie. Zostaje ono w 1849 roku podzielone na część morawską i
śląską.
7
J. Chlebowczyk, Gospodarka Komory Cieszyńskiej na przestrzeni XVII-XVIII oraz w pierwszej
połowie XIX wieku, Wrocław 1966; S. Grodziski, Ustrój polityczno-prawny Śląska Austriackiego w latach
1742-1848 (Próba syntezy), w: „Studia Historyczne”, r.10, 1967, z.1/2, s.5-21; J. Spyra, Śląsk Cieszyński pod
rządami Habsburgów, [w:] Śląsk Cieszyński. Zarys dziejów, Cieszyn 1998, s.49-63; tenże; Zarys dziejów kultury duchowej Śląska Cieszyńskiego (do 1918 r.), [w:] Śląsk Cieszyński. Zarys kultury materialnej i duchowej,
Cieszyn 2000, s.47-59 (drugie wydanie w: J. Spyra, Śląsk Cieszyński w latach 1653-1848, [w:] Stan i potrzeby
2
To tylko kilka najważniejszych faktów kształtujących historyczne
oblicze tej ziemi. Przynależność historyczna nie zawsze szła w parze z
przynależnością kościelną8. Tu bowiem od XVI wieku współistniały ze
sobą dwa główne wyznania: katolickie9 i protestanckie10. Tworzyły własne
parafie ze swoim skodyfikowanym zestawem norm i wzorów religijnych,
które miały zasadniczy wpływ na wiele zachowań członków badanej
społeczności. Na takim historycznym i kulturowym tle kształtowały się
najistotniejsze wartości i osobliwości góralskiego domu, który prawie
przez trzy wieki był częścią obszaru monarchii austrowęgierskiej. Był on
przestrzenią wielu kultur, których współistnienie stało się fenomenem. W
owym współistnieniu od wieków było też góralskie orbis interior, ojcowski dom, mała kulturowa przestrzeń. Jej zasadnicze zręby, obok historyczno-religijnych uwarunkowań, tworzyła gospodarka sałaszniczo - pasterska, wprowadzona tu na przełomie XV/XVI wieku przez koczownicze
plemiona Wołochów. Ich sposób gospodarowania stał się fundamentem
bytu tutejszych górali. Typ gospodarki sałaszniczo - pasterskiej został
zaakceptowany przez ówczesne książęce i austriackie władze, bowiem
przynosiła ona zyski dla książęcego i cesarskiego dworu11. Konsekwencją
badań nad dziejami Śląska Cieszyńskiego, pod red. I. Panica, Cieszyn 2000, s.59-78.
8
Na opis struktury religijnej Księstwa Cieszyńskiego zwracają uwagę: A. Barciak Początki sieci
parafialnej w księstwie cieszyńskim, [w:] Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do
współczesności, Ratingen, Kraków 2000, s.11-21; I. Panic, Osadnictwo w ziemi cieszyńskiej w okresie wczesnego średniowiecza, [w:] „Sobótka” 39/1984, s.1 oraz tenże: Historia osadnictwa w księstwie cieszyńskim
we wczesnym średniowieczu ,Katowice 1992, Sytuacja religijna na Śląsku w XVI wieku. Wprowadzenie do
problemu, w: Pojednajcie się. Pastoralny i społeczno-kulturowy wymiar ekumenizmu na Śląsku Cieszyńskim,
Bielsko-Biała 2000, s.15-24, J. Drabina: Wokół przyczyn sukcesów reformacji w Księstwie Cieszyńskim w XVI
wieku, [w:] Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności, Ratingen 2000,
s.49-59 .
9
Małgorzata Kiereś, O. Leopold Tempes. Pierwszy misjonarz Beskidu Śląskiego, Istebna 2002.
10
K. Michejda, Dzieje Kościoła ewangelickiego w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1909 lub [w:] Z
historii Kościoła ewangelickiego na Śląsku Cieszyńskim, Katowice 1992; F. Popiołek, Szkice z dziejów Cieszyna
1957; F. Popiołek, Szkice z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Katowice 1958; Śląsk Cieszyński. Zarys dziejów,
Cieszyn 1998; J. Kuś, Z dziejów kościelnych ziemi cieszyńskiej, Kraków 1983; Pasek Z., Pstrokate piękno. Szkice z historii duchowości chrześcijańskiej, Kraków 1999, s. 153-161.
11
Więcej na temat organizacji sałaszu – por. B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarka pasterska w
Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne” Łódź 1950-51/VIII-IX, s.155-322, L. Sawicki, Wędrówki
pasterskie w Karpatach, cz.3: Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim, Kraków 1919, s. 57-103; S. Szczotka, Studia z dziejów prawa wołoskiego w Polsce, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2, 1949, s.355-418.V. Davidek,
Osidlení Těšínska Valachy. Studie podle urbářů panstvi z let 1577, 1621, 1692, 1775. Praha 1940; J. Macůrek:
Valaši na severovýchodní Moravě a jejich vztahy k Těšínsku, Polsku a hornímu Slovensku (do r. 1620). „Slezký
sbornik” 53, Opava 1955, s.145-195; tenże, Valaši v zapadních Karpatech v 15–18 stoleti, Ostrava 1959. O
wewnętrznej organizacj
3
tej akceptacji był systematyczny i intensywny proces nabywania terenów
serwitutowych, na których bez ograniczeń mogły powstawać sałasze12.
Powstawały one na terenach serwitutowych13. Nabycie praw serwitutowych połączone było z zakupem tzw. łąki szałasowej . Realność ta, pisze
Kopczyńska –Jaworska, uprawniała do pasienia określonej ilości wysady,
tzn. ilości bydła wołoskiego i bydła rogatego, która była określona w kontraktach. Z tym uprawnieniem łączyło się prawo do poboru suchych gałęzi
i drzewa mniej wartościowego, ale tylko na potrzeby danego gospodarstwa
sałaszniczego14. Było więc to drzewo potrzebne do podgrzania mleka przy
wyrobie sera owczego oraz do podtrzymywania ognia w kolybie. Poza tym
pozyskiwano drzewo na budowę kolyby, ale za określonym ryczałtowym
wynagrodzeniem. Wydawano też pozwolenie na ścinanie czietyny czyli
gałęzi jodłowych przeznaczonych na pokarm dla owiec. Jeżeli na sałaszu
potrzebne było drzewo grubsze i większe np. do wyrobu koryt na mleko, czy do pojenia bydła, to kupowano je za osobną opłatą wyznaczoną
przez zarząd leśny. Właściciele dóbr chętnie godzili się na wypas bydła,
gdyż w owych czasach nie mieli żadnych dochodów z lasów oprócz opłat
za wypasanie bydła. W celu sprawnego ich pobierania Zarząd Komory
sporządzał spis łąk szałaśniczych, który zawierał dane o ilości owiec i
bydła, przypadającej na określoną łąkę oraz spis nazwisk uprawnionych.
Opłaty na rzecz księcia pobierał od górali wojewoda, który był funkcjonariuszem książęcym Tak, więc w wieku XVII i w pierwszej połowie
XVIII w rozwijała się swobodnie hodowla owiec. Wzmacniała ją ważna
ustawa z roku 1748, w której to cesarskim rozporządzeniu nakazywano
sprzedaży łąk, zrębów i pól położonych wśród lasów, przy czym zaznaczano wyraźnie, że wolno im wypasać bydło wałaskie za opłatą czynszu15.
Był to złoty okres sałasznictwa na Śląsku. Opis tego ważnego okresu dla
górali podaje Janusz Spyra, który zanotował „W Wiśle akcja parcelacji
rozpoczęła się w 1749 r. Odbywała się w ten sposób, że górale proponowali upatrzone pastwisko lub łąkę oraz roczny czynsz za jej użytkowanie,
zaś wysłana przez regenta Komory „komisja”, złożona z urzędników
kameralnych szacowała grunt, tzn. oceniała, czy nadaje się do wypasu,
12
13
14
15
F. Popiołek, Historia osadnictwa w Beskidzkie Śląskim Katowice 1939, s.36.
Popiołek, op. cit, s.116
B. Kopoczyńska- Jaworska, op. cit, s. 189-190.
Popiołek , op. cit. s.125
4
ustalała „wysadę” czyli dozwoloną ilość owiec oraz cenę kupna.” Dokumentów tego rodzaju zachowało się wiele, niektóre sporządzano hurtem,
np. w relacji z 7 VI 1749 r. urzędnicy meldowali regentowi o wymierzeniu
i oszacowaniu 11 łąk W 1751 r. oszacowano m.in. łąki dla Jerzego Pilcha (na Niedźwiedziu i Bucioryszka), dla Tomasza Czyża (Chałupionka
i Ustnikowa) oraz inne dla osób z Ustronia, w roku kolejnym łąki, które
proponowali Jakub Nogowczyk (łąka pod Palenicą w sałaszu Koziniec,
wysada 12 sztuk owiec), jego brat Paweł (drugą połowę tej łąki, 24 szt.),
Michał Cieślar (łąka Wysznia w Głębcach, 24 szt.) i inni16,. Spisywano też
protokoły z poszczególnymi góralami. Okazało się jednak, że przyzwolenie
na rozwój gospodarki sałaszniczo - pasterskiej i jej złoty okres nie trwały
za czasów monarchii zbyt długo. W drugiej połowie XVIII wieku sytuacja sałasznictwa zmieniła się zupełnie. Przełomem okazało się wejście w
życie w 1756 roku ustawy leśnej wymagającej od właścicieli lasów prowadzenia racjonalnej gospodarki. Ustawa ta nakazywała zalesienie przynajmniej połowy wyciętego terenu. Wykazywano w niej, że bezplanowa
eksploatacja lasów przez właścicieli ziemskich i ludność zamieszkującą
tereny górskie mocno przetrzebiły lasy. Prowadzone tam wyręby i czerchlowanie ogniem oraz szkody dokonywane przez stada owiec i kóz
przynosiły szkody gospodarce leśnej. Owce i kozy ogryzały wierzchołki
młodych drzewek szpilkowych i liściastych, co skutkowało zahamowaniem wzrostu i rozrostu drzewek, które karłowaciały i usychały17.
Drzewostan lasów zmniejszył się dzięki możności bezpłatnego
korzystania chłopów z lasu – opalania chat i budowy zagród. Ponadto,
w związku z ulepszaniem dróg wiodących do wsi i gór beskidzkich,
następował stały wzrost wywozu drewna opałowego do miast. Wprowadzenie ustawy spowodowało ograniczenie serwitutów pastwiskowych, z których korzystali dotąd górale. Jeszcze gorsze czasy nastały dla
nich, gdy w roku 1766 rząd austriacki zarzucił arcyksięciu Albrechtowi
prowadzenie niewłaściwej gospodarki w jego lasach. Rozpoczął się wtedy proces coraz mniejszych praw dla serwitutów, które górale zakupili
16
Janusz Spyra dodaje, że widoczne to było zwłaszcza w dokumentacji Komisji Regulacyjnej z 30 lat
XIX w. J. Spyra, Wisła. Dzieje beskidzkiej wsi do 1918 roku. Monografia Wisły, Wisła 2007, s.79-80.
/tam również podana bibliografia źródeł archiwalnych /
17
A. Podżorski, Historia sałasznictwa w Beskidzie Śląskim, maszynopis niepublikowany, zbiory
Muzeum Beskidzkiego w Wiśle, syg.MW.H.57.
5
od Komory Cieszyńskiej. Komora zakazała góralom brać nawet trawę
z łąk, a także drewno opałowe z lasów państwowych. Gdy jednak w
związku z tym zaczęło brakować paszy dla mnożących się owiec i krów w
sałaszach i spółkach sałaszniczych, górale zaczęli się buntować. Sytuacja
ta doprowadziła do pierwszych ostrych sporów chłopów z arcyksiążęcą
Komorą w Cieszynie, która, zdaniem historyków, nie wahała się użyć
wojskowej asysty dla stłumienia oporu górali. Górale z kolei odważyli
się wysyłać deputację do rządu austriackiego w Wiedniu ze skargami na
postępowanie zarządu dóbr kameralnych. Chłopskie bunty doprowadziły
do zainteresowania się nimi przez ówczesną władzę skoro już w roku
1796 przybyła na Śląsk specjalna komisja cesarska z Cieszyna dla zbadania podłoża tych sporów.18 Stwierdziła ona, że stosunki między Komorą
a miejscową ludnością są mocno napięte i należy koniecznie przystąpić
do ich uregulowania. Na tej podstawie cesarz polecił gubernialnemu
radcy Karolowi Filipowi i cieszyńskiemu staroście obwodowemu von
Rechtenbachowi bezstronne załatwienie sporów. Starosta wywiązał się
sumiennie, potwierdzając nadużywanie uprawnień chłopskich w Komorze cieszyńskiej. Udało mu się przekonać zarząd lasów beskidzkich o
niewłaściwym postępowaniu i zasugerować, że należy liczyć się z wolą cesarza jako zwierzchnika dóbr leśnych. Administracja lasów państwowych
w dorzeczu Brennej, Wisły i Olzy podzielona była na trzy rejony z
siedzibą w Skoczowie, Jabłonkowie i Cieszynie. Po wnikliwym zbadaniu stosunków leśnych w tych okolicach z udziałem zarządu Komory
arcyksiążęcej, nadregentem von Teschenbergem oraz z przedstawicielami
wszystkich gmin kameralnych w górach, ustalone zostało protokolarnie
31 października 1796 r., że dla zabezpieczenia potrzeb ludności austriackiej monarchii, oprócz prowadzonych już kultur leśnych należy zająć jeszcze dalsze obszary z gruntów sałaszniczych pod kulturę leśną, mianowicie:
z rewiru w Skoczowie 2003,75 mórg, w Jabłonkowie 1094, w Cieszynie
938, razem 4035,75 mórg. Z tego obszaru należało wyłączyć główny rejon
skoczowski, na którym są one położone w Brennej i w Wiśle, czyli na obszarze 2003,75 mórg, zaś w Brennej 1223,75 w Ustroniu 100, w Wiśle 676
– razem 4003,5 mórg. W zatargach powstałych podczas likwidacji praw
chłopskich strona krzywdzona nie miała prawnego reprezentanta z pow18Op.cit.s.12-13.
6
odu braku polskich adwokatów i sędziów mogących odważnie bronić
górali w sporach z Komorą arcyksiążęcą. Przy tym urzędnicy nie znali
języka polskiego ani potrzeb gospodarczych ludności i stawali zawsze po
stronie silniejszego.
Zarząd Komory arcyksiążęcej uważał tereny używane przez
właścicieli sałaszy za własność arcyksięcia Albrechta Habsburga obciążoną
tylko na rzecz spółek sałaszniczych, przy czym powoływano się na ustawę
z roku 1800. Powstała wprawdzie komisja likwidacyjna dla rozstrzygania sporów, ale działała znowu po myśli Komory. Uznała, że spółkom
sałaszniczym ma być oddana pewna ilość gruntów na własność z dawnego sałaszu, bez prawa do korzystania z całego terenu sałaszniczego, na
co się górale nie zgodzili, żądając pozostawienia w mocy dawnego prawa
znoszącego kontrolę nad ilością bydła, która mogła być wypasana terenach
sałaszniczych. Wtedy rzeczoznawcy uznali za słuszne przyjąć za podstawę
ustalenie dochodów ilość wyprodukowanego siana na obszarze leśnym
sałaszu, a wartość ekwiwalentu należącego się spółkom sałaszniczym
za zniesienie uprawnień ustalić na podstawie trwałych dochodów. Krzywdy wyrządzone chłopom przy likwidacji serwitutów sałaszniczych
doprowadziły nawet do rozlewu krwi. Nie pomogły sprzeciwy górali,
ani wyrywanie sadzonek leśnych na zajętych przemocą obszarach19.
Okazało się, że w następstwie krzywd doznawanych ze strony zarządu
dóbr leśnych w pozostawionych jeszcze spółkach sałaszniczych po likwidacji serwitutów, do końca XIX stulecia ilość owiec po polskiej stronie znacznie zmalała. Wyjałowione pastwiska porosły psinką, paprocią,
borowiną i różnymi chwastami. Do tego przyczyniła się także Komora
arcyksiążęca, wykupując lub wymieniając tereny należące dawniej do
spółek sałaszniczych i łącząc je w zwarty las kameralny. W ten sposób
zaczęło się rozbijanie sałaszy przez namawianie spółek do podziału. Był
to początek końca gospodarki sałaszniczej.
Kiedy jednak w czasie Wiosny Ludów włościanie wystąpili z
żądaniem zniesienia pańszczyzny i wprowadzenia języka polskiego w
szkołach, urzędach itd., odżyły u górali nadzieje na odzyskanie zabranych
im terenów i uprawnień sałaszniczych. Cesarz Franciszek Józef I wydał
19
Dotyczy to głównie sadzonek świerka, który od 1820 roku jest protegowany przez komorę
arcyksiążęcą, za: L Sawicki, op, cit.s.64.
7
w 1848 roku ustawę o uwłaszczeniu chłopów. W nowych warunkach uchwalone wcześniej reformy zostały przeprowadzone w sposób
gwarantujący właścicielom uprawnień feudalnych pełną rekompensatę.
Patent cesarski z 5 VII 1853 r. stanowił, że za rezygnację z praw do
użytkowanej dotąd przez chłopów ziemi panom feudalnym należy się
odszkodowanie i określa, jakie ciężary należy zlikwidować względnie
uregulować:
1. wszystkie prawa do ścinania drzew oraz zbierania wszelkich produktów leśnych obcego lasu,
2. wszystkie prawa pastwiskowe na obcym gruncie,
3. wszystkie inne służebności polne,
4. wspólne posiadanie i wspólne użytkowanie gruntów między
zwierzchnością i gminami z jednej strony a podwładnymi z drugiej
strony lub między dwoma i więcej gminami.20
Janusz Spyra sytuację tę komentuje w następujący sposób: „Górale,
którzy zapłacili już za prawo do użytkowania swojej ziemi, nie mówiąc
o corocznym czynszu gruntowym, teraz musieli zapłacić za nią po raz
kolejny, na co wielu biedniejszych rodzin nie było stać”21. Celem Patentu była ostateczna regulacja spraw własności, a więc także likwidacja
uprawnień do wypasu na obcym gruncie, co miało jeszcze gorsze konsekwencje dla rodzin utrzymujących się z sałasznictwa. Komora została uznana wyłącznym właścicielem rozległych dóbr leśnych, nie musiała więc
respektować wcześniejszych umów związanych z nabyciem przez górali
praw do wypasu na poszczególnych leśnych pastwiskach, choć musiała
się z nimi rozliczyć. Patent przewidywał co prawda zachowanie części
tych uprawnień w postaci tzw. serwitutów leśnych i pastwiskowych, ale
Komora dążyła do wykupienia serwitutów z rąk górali i podziału sałaszy,
by pojedynczych osadników łatwiej usunąć z gór22.
Pierwszą czynnością komisji do regulacji serwitutów było ustalenie, czy należy prawa sałasznicze uregulować czy zlikwidować. Po
drugie, ustalano prawa własności do terenów sałaśniczych. Praw tych
20
21
22
B. Kopczyńska- Jaworska, op.cit, s. 192-193.
F. Popiołek, Wisła Cieszyńska, s. 19 i przyp 59; tenże, Historia osadnictwa, s. 85-89.
J.Spyra, Dzieje…, op.cit, s.143-144
8
górale żądali dla siebie, a komora przyznała je Komorze Cieszyńskiej.
Trzecią czynnością było ustalenie wysady przypadającej na jeden sałasz.
Ciekawostką jest /o dziwo!/, że ostatecznie Komisja dochód z szałasu
ustaliła na podstawie wydajności siana. Likwidacja serwitutów jak pisze
Kopczyńska –Jaworska przeprowadzona w tak bezwzględny sposób,
nie liczący się z dotychczasową gospodarką doprowadziła, jak się
zgadzają wszyscy zajmujący się historią sałasznictwa, do kryzysu gospodarczego. W pamięci górali do dziś czas dobrobytu określony krótkim
powiedzeniem - gdo mo owce tyn mo co chce -trwa w pamięci przekazywanej z pokolenia w pokolenie, a wraz z nią krzywda wyrządzona
góralom przez Cieszyńską Komorę. Pamięć o tej moralnej i społecznej
krzywdzie potwierdza np. wiersz Antoniego Kretka poety z Istebnej:
Płacze Młoda Góra
Kiczora się żali ,
Nad niedola ludzką
nad krzywda górali(…)
Lecz jak Habsburgowie
sałasze zabrali
to zamiast piosenek górale płakali
Przyszli bielnicy,owce pozganiali
a starych owczorzy na Mirów zabrali (…)
Powstała także pieśń, której słowa napisał istebniański proboszcz
ks. Emanuel Grim. Stała się ona rodzajem tutejszego hymnu opiewającego
problem sałaszy.
Grónie nasze Grónie
Śląska wy ozdobo
wśród was serce płonie
człek czuje się sobą
Hale nasze Hale
pełnej górskiej paszy
już na was górale
nie majóm sałaszy (…)
W roku 1919 Michał Kawulok z Istebnej zwrócił się do Rady Narodowej w
Cieszynie z żądaniem naprawienia krzywdy wyrządzonej góralom. Dnia
9
24 listopada 1919 roku stworzono przy Radzie Narodowej w Cieszynie
Komisję Serwitutową, której prezesem został dr Andrzej Grodyński,
radca przy Sądzie Okręgowym w Cieszynie. Skutkiem pracy tej Komisji
była ustawa nr 59, poz. 373 z dnia 21.06 1921 DZ. Ustaw RZ/.P. Mimo że
ustawa powstała, należy odnotować jej fiasko. Ustawa przewidywała jako
ekwiwalent pastwiska lub ziemię pochodząca z gruntu sałaszu. A było to
niemożliwe, gdyż, gdyby anulowano orzeczenia austriackiej komisji serwitutowej, trzeba by także anulować wszystkie działy i kontrakty ,darowizny, akty kupna na przestrzeni 1853-1921 lat, co było niewykonalne23.
Kolejna komisja już pod kierownictwem dr Jan Kotasa opracowała
nowa ustawę o spółkach sałaszniczych. Zatwierdzono ją na sejmie śląskim
w Katowicach dnia 19.4.1933 roku. Jednak nawet ta nowa ustawa nie
zdołała przywrócić dawnych form gospodarski sałasznicz- pasterskiej.
Konsekwencją tych wydarzeń i decyzji było dalsze karłowacenie gospodarstw, co zmuszało właścicieli i ich rodziny do emigracji w poszukiwaniu zarobku i chleba nawet za granicą. Szli na służbę za samo tylko
wyżywienie. Wyjeżdżano wtedy na Węgry po żywność, ale dwutygodniowe podróże sprawiały, że wiele z zakupów topniało już w drodze powrotnej. W latach 1854-1856 rozpoczęła się masowo emigracja np. wiślan
do Tisza Szent Miklos, gdzie utworzyli kolonię i za pracą i chlebem do
Ameryki.24 Górale z Istebnej również masowo emigrowali do Ameryki,
gdzie założyli np. miejscowość Sheridan.
Zasygnalizowany jedynie w zarysie splot trzech decyzji obrazuje
najważniejszy proces powstania i zaniku sałaszniczego bytowania w
górach. Próby zastąpienia go gospodarką rolniczą nie przynosiło dobrych
rezultatów. Zboże, ziemniaki sadzone i siane na kamienistym gruncie w
surowym górskim klimacie nie zdołały wyżywić wielodzietnych góralskich rodzin.
23
Kopczyńska,Gospodarka…, op.cit, s. 197
24
Po upadku monarchii odżyły nadzieje górali na odzyskanie odebranych im terenów sałaszniczych.
Zwrócili się wtedy do Rady Narodowej w Cieszynie o naprawę tej krzywdy. Delegacji przewodniczył Kawulok Michał, syn Jakuba ze Stecówki w Istebnej, I.d.260, właściciel również skarłowaciałej posiadłości. Jego
chata należy do najstarszych w Istebnej. Zbudowana została w roku 1721. Delegacja przedstawiła w roku 1918
krzywdy wyrządzone góralom przez Komisję Likwidacyjną Komory Cieszyńskiej, prosząc zarazem o zwrot
zebranych im sałasz.
10
O codziennym życiu na sałaszu.
Przypomnijmy kilka najważniejszych zasad funkcjonowania sałaszy. W
pierwotnym znaczeniu tego słowa – sałasz to polana leśna po wykarczowaniu. W znaczeniu szerszym była to bardzo przemyślana, jak na owe
czasy, spółka, która składała się z właścicieli wspólnego pastwiska. Na
czele spółki stał sałasznik wybierany przez gromadę, który miał władzę
zwierzchnią i decydującą. Sałasznik ustalał dzień mieszania i rozchodu
owiec, organizował całość prac związanych z prawidłowym funkcjonowaniem sałaszu. Sałasznikiem był zazwyczaj właściciel największego dziołu
na sałaszu. Jednocześnie musiał to być człowiek cieszący się ogólnym zaufaniem. Za swoją pracę nie dostawał jakiegoś stałego wynagrodzenia, była
to funkcja honorowa. Z kolei bacza odpowiadał za porządek na sałaszu,
w kolybie i w kumarniku. Zapisywał w obecności pasterzy ilość zrobionego sera, który po zakończeniu pasienia rozdzielał między wspólników.
Owczorze zaś paśli owce, doili je i trąbili na sałaszniczych trombitach.
Jego pomocnikiem był hólajnik, który przeganiał owce do strungi. Młode
owce pasł tylko jałowior i podlegał sałasznikowi, który wyznaczał mu kierunek pasienia stada25.
Dzień mieszania owiec przypadał w zależności od pogody między
24 kwietnia a 25 maja. W dzień wyganiania owiec na sałasz sałasznik grał
na trąbicie Anioł Pański i oznajmiał wszystkim gazdom dzielenie owiec.
Za każdą owcą z chałupy szła „ku miyszaniu” para ludzi, domowi pasterze. Na sałaszu wszyscy tworzyli wielkie koło, aby się stado nie rozeszło.
Na środku wbijano długą na 3 m jodełkę. Przed jodełką klękał sałasznik,
bacza, owczorze. Wszyscy razem modlili się na głos Ojcze nasz, Zdrowaś,
Racz Panie pożegnać ten nasz dobytek broń go od wszystkiego złego.
25
Na sałaszu z młodymi jarkami pojawiał się dopiero po 24 czerwca. Inf. lat.82, Istebna. Podstawą
ich działalności ekonomicznej były tzw. sałasze, spółki pasterskie, w których kilku, bądź kilkunastu właścicieli
owiec łączyło swoje stada, wspólnie zabiegając o ich wypas i inne potrzeby, dzieląc uzyskane pożytki proporcjonalnie do ilości owiec. Na czele sałaszu stał sałasznik, szeregowi jego członkowie zwani byli mieszanikami
(od zmieszanych w sałaszu owiec), choć często wszystkich członków sałaszu określano mianem sałaszników.
Górali reprezentowali wybieralni przedstawiciele zwani wojewodami (wajdami),a rządzili się własnymi zwyczajami, określanymi nazwą prawa wałaskiego. Zasięg kompetencji wojewodów nie był wyznaczany granicami
wsi, lecz rozciągał się na większe obszary. W późniejszym czasie stali się zresztą urzędnikami księcia, z którego
kasy otrzymywali wynagrodzenie, pilnując w zamian respektowania jego uprawnień.
11
Bacza zapalał przy wejściu do koszora ogień. W ręce trzymał rożne zioła,
które palił, a dymem okadzał owce. Po słowach „Pójmy z Panem Bogiem”
podawali owcom chleb i prowadzili je trzy razy „jak idzie słoneczko” koło
jodełki. Bacza w tym czasie rzucał zioła do ognia, zaś hólanicy strzelali z
batów ponad owieczkami26.
Do życia społecznego wprowadzono dwa zwyczaje sałasznicze:
wiosenne wypędzanie owiec – na św. Urbana (25 maja) i jesienne
spędzanie stada owiec – rosod – zwyczajowo w dniu św. Michała (29
września). Oba zwyczaje były czynnikami więziotwórczymi dla tej góralskiej społeczności.
Autentyczny opis gospodarstwa sałaszniczego znajdujemy u
Franiszka Popiołka. Pochodzi z Ligotki Kameralnej z roku 1830: W
sałaszach chowa się owce, które przez całe lato trzy razy dziennie dojone są
przy kolibach. Z mleka po dodaniu żołądka cielęcego wydziela się ser, myje
się go w wodzie i wyciska, a gdy po dwóch dniach zacznie fermentować
rozdrabnia się, daje do niego sporo soli, układa w beczułkach, przyciska
kamieniami, a potem zjada lub sprzedaje. Po oddzielaniu sera gotuje się
pozostałe mleko, które stanowi obok chleba jedyne pożywienie pasterzy
przez cały czas paszenia.
Na wiosnę koło Zielonych Świątek wypędzało się bydło do sałaszy,
po św. Michale spędzało z powrotem. Do każdego sałaszu należało 2—30
sałaszników czyli członków spółki sałaszniczej, którzy mieli na sałaszu
od 5 do 25 owiec i odpowiednio do tego otrzymywali pewną ilość sera.
Bacza zapisywał każdego dnia ilość sera zrobionego w obecności dwóch
pasterzy. Po św. Bartłomieju mleko stawało się pełniejsze i wtedy robiło
się niego lepszy gatunek sera tzw. bryndzę, którą sprzedawało się w miastach. Po św. Michale spędzało się owce w dolinę i odtąd nie dawały one
już mleka, Pasało się je wtedy przy domu lub na tzw. łąkach wałaskich Z
końcem marca oddzielało się jagnięta od matek i karmiło je osobno. Pasterze woleli lato suche -było wydajniejsze. Stare owce zjadali gospodarze
lub sprzedawali je masarzom. Z ich wełny, po zamieszaniu jej z wełną z
młodych owiec, wyrabiał sobie prawie każdy góral sukno na gunię i na
26
Ciekawostką jest, że w Wiśle dochowała się tradycja, że corocznie na wiosnę w gminie odbywało
się zebranie gazdów zwane wałaską gromadą. Ustalano przebieg dnia mieszania owiec i prac związanych z
funkcjonowaniem sałaszu.
12
nogawice. Należy pamiętać, że najważniejszym produktem ubocznym był
nawóz. Jego jakość była bardzo ceniona, potrzebna szczególnie tam, gdzie
łąki były przesiąknięte wilgocią. Nawożenie opierało się na koszarowaniu
owiec według klucza ustalonego starodawnym obyczajem, a opartego na
ilości udziałowców i rozmiarach poszczególnych udziałów, np. za każdą
owcę na sałaszu należy się jej właścicielowi 1/3 nocy koszarowania, i tak
np. chłop, który ma na sałaszu ma 2 krowy, 35 owiec mógł żądać, by na
jego gruntach koszar stał przynajmniej 16 razy27.
W naszej etnograficznej pigułce na zakończenie rozważań o
ważnych historycznych decyzjach, które kształtowały rozwój i zanik
sałasznictwa na terenie Beskidu Śląskiego, zatrzymujemy się przy kwestii pochodzenia Wołochów. Nie jest naszym celem rozstrzygnięcie wielu
naukowych hipotez na temat ich pochodzenia. Warto jednak dla podstawowej wiedzy przytoczyć 5 znanych poglądów na kwestie pochodzenia
Wołochów, które przedstawia Kopczyńska –Jaworska:
1. Według poglądu pierwszego gospodarkę w Karpatach zaprowadzili
pasterze rumuńscy, którzy posuwając się wzdłuż Karpat doszli do
Moraw i dopiero później ulegli zesłowiańszczeniu. .
2. Drugi pogląd początek gospodarki pasterskiej w Karpatach łączy z
imigracją pasterzy rumuńskich, którzy w czasie swej wędrówki ulegli
zesłowiańszczeniu.
3. Trzeci pogląd zaprzecza etnicznej penetracji Rumunów na tereny
Karpat słowiańskich-wpływy słowiańskie tłumaczy zapożyczeniami
pośrednimi.
4. Czwarty pogląd początek gospodarki pasterskiej łączy z kolonizacją
niemiecką.
5. Piąte stanowisko przedstawia początek gospodarki pasterskiej w
związku z kolonizacją węgierską28
Przedstawione naukowe stanowiska wyraźnie ilustrują, w jakim
stopniu kwestia pochodzenia Wołochów oraz problem kolonizacji
wołoskiej jest przedmiotem ożywionej dyskusji wśród historyków i etno27
28
L.Sawicki, op.cit s. 96
Kopczyńska, op.cit.s.161-162
13
grafów. Wszędzie pozostały po nich nazwy pochodzenia rumuńskiego,
z których pewne powtarzają się także w Beskidach29. Ważne, że Wołosi
przynieśli ze sobą umiejętność przeżycia w trudnych górskich warunkach
oraz gospodarowanie w górach w oparciu o pasterstwo, głównie owiec
oraz znajomość przetwórstwa owczego mleka i wełny.
Swoje refleksje o Wołochach zanotował również Przemysław Burchard. Znakomity etnograf, bajkowo opisujący świat odchodzącej kultury
ludowej w sposób jednoznaczny łączy pochodzenie Wołochów i ich nazwy z ternami Dacji a więc dzisiejszej Rumuni. Uważa, że było to pasterstwo polegające na przenoszeniu się wraz ze stadami z miejsca na miejsce w
poszukiwaniu wciąż nowych pastwisk. Taki rodzaj pasterstwa nazywany
jest transhumancją. W okolicach górskich zwykle polega to na tym, że
w lecie wypasa się stada na wysoko położonych łąkach, zimą natomiast
bądź karmi się je paszą we wiosce lub jeszcze długo pasie na nizinach. System ten wymaga specyficznej, sprawnej organizacji, konstrukcji zagród
i ogromnego doświadczenia przekazywanego z pokolenia na pokolenie.
System taki doprowadzili do perfekcji już w starożytności przodkowie
dzisiejszych Rumunów na terenie Karpat Południowych i Wschodnich.
Wiadomo o tym z relacji rzymskich historyków, którzy pisali je w okresie wojen z Dakami/ tak Rzymianie nazywali mieszkańców Rumuni/. Po
podboju Dacji administracja rzymska i wojsko wykorzystywali chętnie
pasterzy dackich, bowiem ich usługi zapewniały wojsku dostawy mięsa
nawet w trudnych, górskich warunkach. To właśnie Rzymanie Daków
-ówczesnych mieszkańców- Rumuni będących pasterzami nazwali Vlasi,
a więc Volosi, -Wołosi .Po rozpadzie Imperium Rzymskiego Vlasi-Volosikontynuowali już na własną rękę swoje wędrówki ze stadami Opanowali Bałkany i ruszyli też Karpatami na Zachód. W XIV wieku byli już
w Beskidach Wschodnich, w XV na Orawie, a w XVI wieku dotarli w
śląskie Beskidy i na Morawy30.
29
Jak np. Gahura czy Kiczora, por. Z. Hołub-Pacewiczowa, Osadnictwo pasterskie i wędrówki w
Tatrach i na Podhalu, Kraków 1931, s. 197-198.
30
P. Burchard, Za ostatnim przystankiem,
14
Jak powinniśmy ich nazywać? Czy są to Wołosi
czy Wałasi?
U podstaw zagadnienia wołoskiego napotykamy na trudności
natury etymologicznej –pisze Michał Magnuszewicz. Mianowicie chodzi tutaj o pochodzenie i drogi rozprzestrzeniania się samej nazwy Vlach,
Wołoch, czy Wałach. Słowianie Południowi nazywają Rumunów Vlachami, od nich zapożyczyli tę nazwę Grecy w postaci Vlachoi . Do języka
polskiego przeniknęło określenie wschodniosłowiańskie WOŁOCH,
co wskazuje, że Polacy zetknęli się z Rumunami drogą okrężną za
pośrednictwem ruskim. Tym ciekawsze, według J. Czekanowskiego, jest
nazywanie zachodnio-karpackich pasterzy Wałachami nie tylko po polsku, ale i po czesku, gdzie należałoby się spodziewać formy Vlach31.
Czekanowski stawia hipotezę, że nazwą szczepu pasącego w
Karpatach przede wszystkim owce, stał się węgierski wyraz „Valach” u
podkarpackich Węgrów oznaczający owczarza. Jest to zwokalizowana
forma południowosłowiańskiego i słowackiego Vlacha. Jakkolwiek u
Węgrów Wołoch znaczy Olach, a nie Valach, można wnioskować, że wyraz Wałach został przez Słowian Zachodnich przyjęty od Węgrów, którzy
przyjęli go od Słowian Południowych lub wręcz od Słowaków i w zwokalizowanej postaci oznaczyli nim owczarza. W końcu węgierską nazwę
owczarza przyjęli Czesi i Polacy, określając nią zachodniokarpackich pasterzy, pierwotnie niewątpliwie Wołochów32. Ostatecznie stanowiska naukowców sprowadzają się do podstawowego zdania, że nazwa Vlach lub
Wałach oznacza pasterza.
Najtrwalszą spuścizną wołoskiej pasterskiej tradycji pozostaje do
dziś kobiecy i męski strój ludowy, który u górali Beskidu Śląskiego jest nadal częścią życia. Najczęściej zakładany jest na określone współczesnym
rokiem obrzędowo-liturgicznym i administracyjnym uroczystości. Gospodarska sałaszniczo-pasterska miała zasadniczy wpływ na kształt ludowego, pasterskiego stroju noszonego przez górali do dnia dzisiejszego.
31
32
M. Magnuszewicz, Zagadnienia…,s.154.
M. Magnuszewicz, Zagadnienia…,s. 155
15
Był on dla nich zawsze ważnym czynnikiem kształtującym poczucie
przynależności do swojej ojcowskiej ziemi, dawał poczucie czegoś co było
„moje”, „nasze”, „swoje”, czegoś czego nie posiada „inny”. Zawsze dawał
poczucie bogactwa, parady, dumy i godności. I niechaj tak pozostanie tak
na zawsze.
16
Stručne k najstarším dejinám obcí
v povodí Čierňanky
Mgr. Drahomír Velička Phd.
V údolí rieky Čierňanky, prameniacej v Jablunkovskom medzihorí po sedlom Príslop, neďaleko súčasnej slovensko-poľskej štátnej
hranice, ležia tri dediny – Svrčinovec, Čierne pri Čadci a Skalité. Všetky
tri boli založené počas kopaničiarskeho osídľovania horných Kysúc, v I.
polovici 17. storočia. V minulosti sa v spojitosti s dejinami uvedených
obcí spomínali rôzne dátumy a predovšetkým regionálne monografie, či
informačné brožúry prezentovali rozličné nehodnoverné údaje, z väčšej
časti prevzaté z miestnych obecných kroník alebo zo staršej regionálnej
historiografie. Historický výskum za ostatných 20 rokov výrazne pokročil
a postupne sa dopĺňajú, spresňujú a dokonca korigujú názory, publikované
najmä v 80-tych rokoch minulého storočia. Dejiny územia a lokalít v povodí rieky Čierňanky tak nadobúdajú oveľa zaujímavejší a atraktívnejší
charakter.
Osídlenie pred vznikom obcí
Územie okolo Čierňanky sa prvýkrát písomne, hoci nie výslovne, uvádza
v listine Budínskej kapituly, obsahujúcou metáciu Varínskeho (Starohradského) hradného panstva. Časť tejto metácie hovorí aj o východnej časti Kysúc.
Hranica viedla od ústia Kysuce do Váhu, popri Kysuci vystupovala až k hraniciam s Poľskom a odtiaľ sa stáčala k hraniciam Oravy.1 Niet pochýb, že takéto
1
... de medio descendit penes eundem fluvium Waag usque turrim Budetyn usque ad ipsum locum,
ubi fluvius Kyssce dictus cadit in eundem fluvium Waag ac deinde asscendit in ipso fluvio Kyssce ad metas
Poloniae et inde revertitur ad metas Arwa... Magyar országos levéltár Budapešť ( ďalej len MOL ) DL 65 737,
Porovnaj tiež FEKETE NAGY, Antal - BORSA, Iván(ed.). A Balassa család léveltára 1193 – 1526. Budapest :
Akadémiai kiadó, 1990, s. 33-34, nr.76. Tiež SEDLÁK, Vincent(ed.). Regesta diplomatica nec non epistolaria
Slovaciae II. Bratislava : Veda, 1987, nr. 1129. Metáciu spomína aj ŠMILAUER, Vladimír. Vodopis starého
19
ohraničenie v sebe zahŕňalo aj oblasť okolo rieky Čierňanky, resp. jej východnú
časť. Priamu, výslovnú stredovekú zmienku nachádzame v známej metačnej listine chotára Krásna nad Kysucou z roku 1417, kde sa spomína potok pod názvom
– Swrokpataka ( Smolný potok ).2 Práve tento Smolný potok sa v doterajšej historiografii považuje za dnešnú Čierňanku. Ďalšia stredoveká zmienka pochádza
z roku 1438, z ohraničenia obcí Budatínskeho panstva, kde sa Čierňanka spomína ako caput Chethcze ( prameň Čadce ).3 Rieka Čierňanka je z hľadiska hydronymie pozoruhodnou a značne komplikovanou problematikou. Veď doteraz
je známych niekoľko pomenovaní, ktorými sa rieka v minulosti pomenovávala
či už paralelne, alebo aspoň v niektorých historických periódach – Svrčinovec,
Čadca, Čadečka, Skalité, Malá Kysuca. Zo starších zmienok o tomto území ešte
možno spomenúť údaje z roku 1540, kedy sa spomína mons Sirchinovecz ( vrch
Svrčinovec ), či Sorchinovecz.4 Počas stredoveku patrila pravdepodobne celá
oblasť v povodí Čierňanky do chotára Krásna nad Kysucou.
V priebehu 16. storočia prichádza na Kysuce obyvateľstvo, ktoré vtlačilo
osídleniu celého regiónu nezmazateľnú pečať – valasi. Kočovné, migrujúce etnikum sa koncom 15. storočia spomína na majetkoch Strečnianskeho panstva.5
Už v I. polovici 16. storočia sa dostávajú nielen do chotára Krásna, ale aj do
povodia Čierňanky. Z II. polovice tohto storočia sa zachovali viaceré písomnosti, informujúce nás o priebehu valašského osídľovania regiónu. Obdobný
proces vo využívaní, dovtedy málo osídlených a hospodársky nevyužívaných,
horských oblastí nastal aj na sliezskej strane Beskýd. A keďže Svrčinovec, Čierne
a Skalité boli pohraničnými lokalitami, stali sa dejiskom mnohých vpádov, násilností a vzájomného súperenia poddaných z Tešínskeho kniežatstva na jednej,
Budatínskeho a Strečnianskeho panstva na druhej strane. V menšej miere sa
vzájomné spory týkali aj Živieckeho panstva. K tomu sa pridružili majetkové
Slovenska. Praha, Bratislava : Učená spoločnosť Šafaříkova, 1932. s. 64.
2
MOL DL 88 056, Porovnaj tiež MÁLYUSZ, Elemér - BORSA, Iván(ed.). Zsigmondkori okleveltár
VI. 1417 – 1418. Budapešť : Akadémiai kiadó, 1999, s. 364, č. 1288. Tiež MARSINA, Richard. Žilina v listinách
1208-1438. Žilina : Edis, 2008, s. 70, č. 23 (slovenský preklad). Metačnú časť listiny v slovenskom preklade
publikoval aj VELIČKA, Drahomír. Z prameňov k dejinám Turzovky. In GAJDIČIAR, Ivan(zost.). Turzovka,
krížom-krážom. Turzovka : SPT, 2010, s. 400 -401, č. 2.
3
MOL DL 88 138. Porovnaj tiež FEJÉR, Georgius (ed.). Codex diplomaticus Hungariae XI./1. (14381440). Budín : 1844, s. 170 – 176, nr. 70. Metačnú časť listiny v slovenskom preklade publikoval VELIČKA, ref.
2, s. 401 – 402, č. 3.
4
LUKINICH, Imre(ed.). A Podmanini-Podmaniczky család okléveltára III. 1538 – 1548. Budapešť :
MTA, 1941, s. 156. Jednoduché odpisy v Štátnom archíve v Bytči, Panstvo Bytča-Strečno, k 52, inv.č. 19 (ďalej
len ŠA BY, PBS ) . Časť listiny v slovenskom preklade publikoval VELIČKA, ref. 2, s. 403, č. 4.
5
..quatenus praescriptam exemptionem et libertationem per nos praedictis Volachis dicti Marci
Horvathy tam in praescripta possessione Bel, quam etiam aliis locis et sylvis, ubivis ut praefertur pertinetiarum dicti Castri sui Strechen... SASINEK, František Víťazoslav : Marek Myslenovič. In Letopis Matice Slovenskej, XI, 1874, s. 65 - 66.
20
spory medzi jednotlivými uhorskými panstvami Strečno, Budatín, v menšom
rozsahu do sporov zasiahli aj Bytčianske a Starohradské panstvo.
Kompromisnou zmluvou v roku 1583, uzatvorenou medzi majiteľmi
Strečna Deršfiovcami a budatínskymi Suňogovcami, si títo vymedzili sféru vplyvu v oblasti východných Kysúc. Medzi inými menovanými sa v nej spomína aj
miesto a lúka Svrčinovec a lokalita Liesková, ležiaca dnes v južnej časti chotára
Skalitého.6 V tom istom roku sa úradník Budatínskeho panstva Filip Višňovský
sťažoval úradníkovi tešínskej kňažnej v Jablunkove, že tešínski poddaní si
postavili košiar na Svrčinovci a chcú tam pásť valašský dobytok. Píše, že tento
majetok je odpradávna uhorský.7 V roku 1592 protestoval majiteľ Budatína Ján
Suňog proti násilnostiam, ktoré popáchali poddaní Bytčianskeho panstva na miestach Dlhá, Olešná a Svrčinovec.8 Škody popáchané poddanými z Tešínskeho
kniežatstva na lúkach nad Svrčinovcom sa opätovne pripomínajú v roku 1612.
Dejiny troch pohraničných obcí v 17. i 18. storočí sú vzájomnými konfliktami
preplnené a sú najsignifikantnejším momentom ich histórie v tomto období.
Svrčinovec
Názov Svrčinovec pochádza od apelatíva svrčina – jedľový les. Hoci dnes
sa týmto pojmom rozumie zväčša smrekový porast, v minulosti máme dôkaz, že
sa ním označovalo jedľové drevo, prípadne ihličnany ako také.9 Už označenie
Surok pataka – smolný potok súvisí so smolou vytekajúcou z ihličnatých stromov, kadiaľ pretekal potok. Ten dostal názov Svrčinovec – potok pretekajúci
svrčinovým porastom, čo je v listine preložené do maďarčiny ako szurok – smola.
Najstaršie pečatidlo pochádza pravdepodobne už z prelomu 17. a 18.
storočia. V jeho strede je vyobrazený doprava obrátený kohút, nad nám sa vznáša
hviezdička. Figúra ( kohút s hviezdičkou ) z tohto historického pečatidla bol
prevzatý do súčasného erbu obce. Opisuje sa ako kohút so zorničkou, ohlasujú6
ŠA BY, PBS, k 53.
7
MACŮREK, Josef. Valašské osídlení na Kysucku-Čadecku a jeho souvislosti s Těšínskem ( v 16. a
17. století ). In Slezský sborník, 52, 1954, s. 477.
8
Naposledy na miste Swrczinowczi a Kisuczi na Mičkovej a Kutmenovej lúce, ze Hroša prvej
z úboče vzali baranov 12, (v origináli preškrtnuté) Fedorovy z Velikej Diviny vzali baranov 12. ŠA BY,
Trenčianska župa I. possessiones Veľká Divina (ďalej len TŽ, poss.). Porovnaj tiež VELIČKA,ref. 2, s. 405-406,
č. 8.
9
Matej Bel vo svojich Notíciách v I. polovici 18. storočia v súvislosti s Klubinou poznamenal, že tam
jedľové drevo nazývajú svrčinou. K tomu porovnaj VELIČKA, Drahomír. Kysuce v Belových Notíciách. In
Zborník Kysuckého múzea, 11, 2008, s. 127-147.
21
cou ráno.10
Prvá písomná zmienka pochádza z roku 1613.11 Vo vyšetrovaní škôd
v spore s tešínskymi valachmi sa spomínajú „rozmetané domy“ a svedkovia ze
Swrczinowcza Matúš Rusnák, Matej Tkáč a iní. Z popisu, ktorí udali svedkovia
možno vidieť, že prišli o mnohé veci, ktoré svedčia o trvalejšom osídlení. Hoci
sa Svrčinovec ako obec spomína v roku 1613 prvýkrát, bezpochyby vznikol skôr.
Predpokladáme, že sa tak stalo v prvej dekáde 17. storočia, azda ešte pred rokom
1610. Z relácie stoličnej komisie z roku 1612 to jasne vyplýva. Popisuje sa v nej,
že na lúkach vo Svrčinovci si budatínski poddaní postavili chalupy a majú tam
svoju živnosť.12 Motiváciou vzniku Svrčinovca mohla byť ochrana hraníc pred
poddanými Tešínskeho kniežatstva. Prvým osídleným miestom mala byť miestna lokalita Závršie, nazývaná aj Stará dedina.13 V roku 1624 sa spomína iný
osadník z obce – Jakub Kukučka, ktorý bol s niekoľkými ďalšími kumpánmi obvinený z krádeže v Oščadnici. Z prvej polovice 17. storočia poznáme niekoľko
mien svrčinovských osadníkov – okrem, už spomínaných Rusnáka, Tkáča, či
Kukučku sa v prameňoch objavujú z roku 1613 - Hadviga Tkačiková, Adam
Muraš, Michal Kolár, Juraj Slováček, Dorota Skutecká, Jakub Gnesky, Urban
Miška, Ján Dlhovský, v roku 1637 Ján Redich, Juraj Lička,14 v roku 1641 sa
spomínajú Jakub Kiška, Juraj a Ján Štefčikovci, Matej a Ján Kotyrovci a Ján Ghutsky.15 Z obdobia rokov 1658 a 1662 sa nám dochovali vzácne správy hospodárskeho charakteru, urbáre Budatínskeho a Strečnianskeho panstva. Obe domínia
mali v obci svoje majetkové podiely. V urbári Budatína sa spomína 6 valachov –
Marek Zlatník, Janek Markveta, Juraj Slováček – hajný. Tomek Kozelek, Ján Kuffa
a Ján Kopták. Vymenované sú aj ich povinnosti voči panstvu. Každý z nich platil
dvakrát ročne po 1 zlatom a 50 denároch. Ďalej odovzdávali rôzne naturálie.16
V strečnianskej časti sa spomína richtár Michal Rdoštiak a 17 sedliakov. Medzi nimi sa objavujú aj štyri mená, zhodné s tými, ktoré poznáme z I. polovice
10
NOVÁK, Jozef. Pečate miest a obcí na Slovensku II. Bratislava : FF UK, 2008, s. 311-312.
11
ŠA BY, PBS, k 53.
12
Na poledni pak prišli sme na luky pana Szunyoga Mojžišovi Na Svrtsinovczi recsene, kteressto
luky predkowja pana Szunyogha od mnoho rokow slobodne užiwali a wladali. Wideli sme tam occulates, že
se stawegi chalupi njektere okolo tich luk, wedle potoka Malej Czatky, poddani Geho Milosti pana Szunyogh
Mojžissovi postawili a na tich lukach swe sjati magi a okolo nich wirabagi a žiwnost swu prowesti usilugi,
gakossto na gruntoch pana sweho. ŠA BY, PBS, k 53.
13
ŠVANCÁR, Pavol(zost.). 50 rokov svrčinovského kostola. Svrčinovec : OÚ, 1995.
14
Ze Swrczinowcza Jankowi Redichowi wzali čtwero kony circa festum S. Thomae, item Giurowi
Liczkowi troge wčely tiže zasskodni widrali, od Beskidu steg strani na bukowskem chodniku... ŠA BY, TŽ I.,
Acta limitanea, f. 3.
15
ŠA BY, TŽ, poss. Budatín.
16
KUŠÍK, Michal – MARSINA, Richard(ed).Urbáre feudálnych panstiev na Slovensku II. Bratislava :
SAV, 1959, s. 300.
22
17. storočia – Kotyra, Slováček, Ličko, Gutský. Na území Svrčinovca sa nachádzala lúka zvaná Polonka, od ktorej platil richtár 1 zlatý, od ďalšej lúky zvanej Veliké Pláne platil za prenájom hájny Juraj Slováček 1 zlatý 50 denárov. Okrem
týchto lúk malo panstvo v chotári tzv. zakázanú horu na mieste Za Hlubokým
potokom a zakázanou riekou bol potok Svrčinovec (dnešný Šlahorov potok).
Aj v strečnianskej časti odovzdávali sedliaci vrchnosti dvakrát ročne po 1, 50.
Okrem toho odovzdávali naturálne dávky a boli povinní prácou so záprahom
i na pešo pri majeri a pivovare v Čadci. Museli kosiť lúky, hrabať seno a mali
povinnosť voziť víno zo Strečna do Čadce.17 Z budatínskeho urbára z roku
1690 sa dozvedáme, že budatínska časť bola rozdelená na tri časti. Časť vlastnil
Gašpar a Július Suňog, druhú Ondrej Suňog a tretiu Imrich a Július Suňog. V urbári nie sú vypísané povinnosti, len mená jednotlivých valachov – v prvej časti
bolo šesť valachov, v druhej štyria a v tretej sedem.18 V súpise panstva Strečno
z roku 1696 sa uvádza 18 sedliackych usadlostí, čo bolo o jednu viac než v roku
1662. V dôsledku zabratia časti chotára chotára sliezskymi poddanými, bolo
10 a pol usadlosti opustených. Panstvo tu malo svoju krčmu a v obci už stál aj
mlyn. Celá obec bola ocenená na 3633 zlatých.19Veľmi zaujímavý je ojedinelý
výskyt prameňa, kde sa Svrčinovec spomína ako oppidum - mestečko. Nemožno
pochybovať, že ide o omyl. Hoci ide o unikátny omyl, ktorý sa nachádza v liste
uhorskej proveniencie. Je to list z Uhorskej komory z marca 1677, v ktorom sa
spomínajú obyvatelia mestečka Svrčinovec.20 Keďže však ide len o odpis, mohlo dôjsť k chybe pri jeho vyhotovení. V roku 1680 sa Svrčinovec uvádza ako
Tzwirtzinowicz o rok neskôr zase v podobe Czurczinowiecz.21
Čierne
Obec dostala pomenovanie podľa hydronyma Čierny potok. Jeho motiváciou
bolo pravdepodobne tmavé sfarbenie dna potoka. Podobné názvy motivované
zmyslovým vnemom sú časté – Malá Čierna, Veľká Čierna, Šarišské Čierne
a pod.22 V súvislosti s Čiernym sa v literatúre objavuje aj zaniknutý názov Livine,
17
SOPKO, Ján(ed.). Urbár hradného panstva Strečno z roku 1662. In BEDNÁRIK, Rudolf. Ľudové
staviteľstvo na Kysuciach. Bratislava : SAV, 1968, s. 155.
18
MACŮREK, ref. 7, príloha.
19
Súpis panstva z roku 1696, ŠA BY, PBS, k 80, inv. č. 39-42. Porovnaj tiež VELIČKA, Drahomír(ed.).
Súpis panstva Strečno z roku 1696. In Terra Kisucensis, III, 2010, s. 128 -129.
20
Propositas per dominum supremum ducatus Silesiae capitaneum suae Majestati sacratissimae contra Schlovacos Hungaros, incolas oppidi Schloerczinovensis... Národní archiv Praha, Česká dvorská kancelář,
hranice uhersko-slezská 1677 - 1684, k 49.
21
Porovnaj pozn. 20.
22
KRAJČOVIČ, Rudolf. Z historickej lexiky. In Kultúra slova, 42, 2008, 2, s. 92.
23
ktorý ale nemáme doložený hodnoverným písomným prameňom.23
Najstaršie pečatidlo sa hlási už do 17. storočia. V pečatnom poli je doľava smerujúca hus, stojaca v neidentifikovateľnom poraste. Kruhopis pečatidla je * SIGILVM * PAGI * CZErNE.24 Rovnako v tomto prípade je najstaršie zachované
typárium predlohou pre erb obce.
Prvá písomná zmienka obce pochádza z roku 1638, kedy sa obec spomína medzi
majetkami Budatínskeho panstva.25 Čierne sa muselo začať pretvárať na samostatnú obec len niekedy v tomto čase, pretože v roku 1637 sa, vo vyšetrovaní
sliezskeho vpádu, spomína iba ako miesto Ust Czerne.26 Na Čierne sa vzťahuje aj
sťažnosť tešínskych poddaných z roku 1641, ktorí sa svojej vrchnosti ponosujú
na to, že na pol druhej míle od Čadce hore prúdom Čadce (dn. Čierňanky) sa
stavia nová dedina.27 Túto sťažnosť treba, vo svetle známych písomnosti, chápať
vo význame rozširovania už existujúcej obce Čierne. Podľa svedeckých výpovedí
z neskoršieho obdobia bol prvým obyvateľom Čierneho nejaký Kužma. V nedatovanej sťažnosti (pravdepodobne okolo roku 1648) sa obyvatelia z Čierneho
ponosujú svojmu zemepánovi Gašparovi Suňogovi na násilnosti zo strany poddaných tešínskej kňažnej.28 Z toho istého roku poznáme richtára Adama Kulimu
a iného obyvateľa obce, Ondreja Homolu.29 Interesantnou skutočnosťou je, že
Čierne sa nenachádza v urbári Budatínskeho panstva v roku 1658, hoci predtým
svoju sťažnosť adresovali práve jeho majiteľovi Gašparovi Suňogovi. Naopak
v roku 1662 sa obec uvádza medzi príslušnosťami hradného panstva Strečno,
kde sa píše, že je novopostavená a je ešte v lehote.30 Od roku 1638, kedy sa Čierne
prvýkrát spomína ako dedina do roku 1662 je časový interval 24 rokov. Na tak
dlhé obdobie jednotlivé lokality nedostávali oslobodenia od povinností. Pravdou však je, že obec nemusela dostať lehotu hneď pri založení obce, ale až neskôr.
23
K tomu bližšie VELIČKA, Drahomír. K paralelne používaným historickým názvom kysuckých
obcí. In Terra Kisucensis, III, 2010, s. 14-15.
24
NOVÁK, Jozef. Pečate miest a obcí na Slovensku I. Bratislava : FF UK, 2008, s. 162.
25
Specificatio locorum in processu metali Szunyoghiano Eszterhazyano, ex litteralibus instrumentis
principatus Eszterhaziani occurentium. ŠA BY, PBS, k 51, inv. č. 18.
26
ŠA BY, TŽ I., Acta limitanea, k 2.
27
MACŮREK, Josef. Valaši na Těšínsku po 30leté válce. In Slezský sborník, 52, 1954, 1/2, s. 90.
28
Wastnosty, welkem a tesskem prenasledowany nassem, ktere nasylne a ukrutne z nemalu sskodu
nassy prowotugy na nas czastokrate geg Oswyczenosty paneg, paneg knežny Tessinskeg zasskodny, k wasseg
Welikomožny milosty, yakožto k panu nassmu milostiwemu se utikame autikati musice, pokorne žadagicze
za ochranu, aby nas racžila Wassa welikomožnost pred takovymi kwaltovniky, ktery nepobožne a nekrestianskym spusobem s nami zachazegi a nasse zywnosti od nas beru nasylne, yak branit tak y radj nam dodať, yak
bi sme se maly proti nim chowať... Wasseg welikomožneg milosti chudj poddanj z dedini Czerne rečzeneg.
Zemský archiv Opava, Královský úřad, k 846 (ďalen len ZA Opava, KU) .
29
Incolae possessionis Czerne medio Adami Kulima iudiciis ordinarii, Andreae Homolya de eadem
possessione. ŠA BY, TŽ I., poss. Budatín.
30
SOPKO, ref. 17, s. 156.
24
Typickým príkladom je Turzovka, ktorá bola založená v roku 1598, no lehota 12
rokov začala plynúť až udelením lokačnej listiny v roku 1602. Podobne Čierne
mohlo dostať lehotu neskôr, po roku 1640. V roku 1652 potvrdili príslušnosť
Čierneho k Budatínu niekoľkí svedkovia z dediny Lúky pri Divine, ktorí tam,
ako služobníci panstva rúbali drevo a pripravovali krokvy.31 O rok neskôr prišla
stoličná komisia priamo do dediny, aby sa presvedčila o škodách napáchaných
tešínskym poddaným Mackom Šuškom z Písku.32 V záležitosti vpádov a násilnosti zo strany svojich sliezskych susedov adresovali poníženú žiadosť svojmu
zemepánovi Gašparovi Suňogovi richtári a poddaní z obcí Čadca, Raková,
Staškov, Horelica, Svrčinovec, Čierne a Skalité, opäť v roku 1654.33
Zmienený urbár Strečna z roku 1662 menuje 26 osadníkov a richtára
Juraja Budoša.34 Až budatínsky urbár z roku 1690 uvádza aj Čierne, ale bez
povinností, s konštatovaním, že dedina sa začala stavať v roku 1645 ( čo nie je
celkom presné. Azda až od roku 1645 začala plynúť novej obci lehota ) a zárubníci nedávali nijaké dávky pretože boli v lehote.35 Ak porovnáme mená osadníkov z oboch urbárov zistíme, že až polovica mien uvedených v roku 1662 sa
zhoduje s menami z roku 1690 – Juraj Budoš, Juraj Šeranc, Ján Muras, Ondrej
Homola, Adam Muras, Jakub Muras, Ján Kucmen, Juraj Danko, Michal Kajan,
Juraj Priečko, Ján Bocka, Šimon Maj a Blažej Fans ( Fonš). Ohodnotenie panstva Strečno z roku 1696 sa zmieňuje o 30 sedliackych usadlostiach, z ktorých
bolo 11 opustených. V obci bola panská krčma i mlyn. Hodnota obce, resp. jej
strečnianskeho podielu bola určená na 4033 zlatých.36
Skalité
Názov obce Skalité je odvodený od skalnatej pôdy, podobne napr. Hlinené v Turzovke, Ilové v Lietavskej Lúčke atď. Výstižne to dokumentuje oficiálne maďarské
31
Testes de suprafata possessione Luky Georgius Maslik, Joannes Sskywra, Nicolaus Sedliak, Joannes
Pawlinech, Gaspar Drozd post iuramentum uniformiter retulerunt, že y dedina Czierne reczena k Budathinu
zamku pryslucha a wcil pany Budathinssti gy wladnu a uzjwagj, to tak wieme, že sme w tich miestech brwna
rubaly, lupiewaly, latj a krokwy na stranu panow budathinskich woziewalj... ŠA BY, TŽ I., poss. Budatin.
32
.. venimus in possessionem Csierne penes fluvium Csadeczka hornya sic dictum fundatum ad
arcem Budethin pertinentem ... odtud Jano Krupa z Ochodnicze waywoda ... prywiedel nas na luku, ktera gest
blizo dediny Cžerne predepsaneg a ta luka gest wyrobena mezy ryekami neb potoky Czadeczkami hornimy,
oznamoval, že tu gistu luku w gruntoch a w horach zamku Budethina Susska Maczek y Pyasku in ducatu Sylesiae habitans, silu a kwaltom wirobiwsse wladne i wczile že wyrabya... ŠA BY, TŽ I., poss. Čierne.
33
ZA Opava, KÚ, k 846.
34
SOPKO, ref. 17, s. 156.
35
MACŮREK, ref. 7., príloha.
36
VELIČKA, ref. 19, s. 128.
25
pomenovanie, ktoré obec používala v rokoch 1907 – 1918 – Sziklaszőrös ( szikla
= skala, szőrös = pokrytý ), doslovne územie pokryté skalami → Skalité. Okrem
tohto názvu sa v literatúre spomína aj názov Vranov, ale ten zatiaľ nemáme
písomne doložený.37
Motiváciu názvu veľmi pekne vyjadruje aj najstaršie obecné pečatidlo
zo 17. storočia, kde v časti pečatného poľa sú výrazné skaly, nad nimi je zobrazený jeleň, vyskakujúci z lesa. Kolopis pečate má podobu * SIGIL * VM * PA* GI
SKA * LITA.38 Prvú písomnú zmienku datujeme do roku 1641, kedy sa uvádza
ako Szkoltye. V elenchu esterházyovských listín sa spomínajú obyvatelia Skalitého, ktorí spolu s ďalšími budatínskymi poddanými napadli obec Zborov, patriacu Strečnu.39 Z rovnakého obdobia pochádza aj iný prameň potvrdzujúci existenciu obce.40 Podrobnejšie o vzniku obce nám vypovedajú neskoršie pramene,
najmä svedecké výpovede v rôznych hraničných sporoch a vyšetrovaniach. V
roku 1688 sa viedlo hraničné vyšetrovanie v poľskom meste Živiec. Svedok Bartolomej Gwarden zo Živieckeho panstva vypovedal, čo počul od svojho otca, že
riečka Čadca ( dn. Čierňanka ) oddávna rozdeľovala Sliezsko a Uhorsko. Ďalej
vypovedal, že z oboch strán tejto riečky boli veľké lesy, okrem Svrčinovca.41
Ďalší svedkovia prezradili v súvislosti so založením Skalitého cennejšie informácie. Ján Bryjak vypovedal, že na mieste, kde je v súčasnosti postavená obec
Skalité, si prvý domček postavil istý Ján Skokan, ktorý bol pôvodom Poliak. Prv
než sa tam postavilo viac domov, žil tam niekoľko rokov sám, a tiež, že tento
dom bol vypálený Slezákmi.42 V podobnom duchu vypovedal aj ďalší svedok
Ján Drozdík, ktorý potvrdil predchádzajúcu výpoveď Jána Bryjaka a potvrdil
aj skutočnosť, že dom Jána Skokana bol Slezákmi vypálený.43 Tieto výpovede
37
VELIČKA, ref. 23, s. 23.
38
NOVÁK, ref. 10, s. 241.
39
1641 - In occulata Vesselényiana ex Kraszna penes fluvium Bisztricza...ascendendo occurit locus
possessionis Zborov per incolas possessionum Osztyadnicze, Szkoltye, Csacza, Sztaskova et Svrcsinova eversae. Porovnaj pozn. 25.
40
MACŮREK, Josef. Valaši v západních Karpatech v 15. – 18. století. Ostrava : Krajské nakladatelství,
s. 381.
41
Primus testis Bartholomeus Gwarden, domini Zivecensis et pago Solna nominato, annorum 90,
nonsolum ipse recordatur sed etiam a parente suo Blasio Gwarden, qui 100 annos vixit, audivit, quod fluvius
vulgo Csatcza hodie per pagos Szkalite, Czerna et Szvrcinovecz usque ad pagum Csatcza fluens, ab antiquis
temporibus Silesiam ab Hungaria diviserit. Ad secundum quod olim utraque ex parte hujus fluvii nullae domus, sed merae densae sylvae utrinque fuerint, excepto quod in Svrcinovecz ab ipsius memoria iam aliqui et
ori ex illa parte aquae exstiterint. Ex protocolo consulari Zivecensi extradatur... Actum 14.5. 1688. ŠA BY, TŽ
I., Acta limitanea, k 2.
42
Testis Joannes Bryjak annorum plusquam 100, ... recordatur.. quod in loco ubi nunc est pagus
Szkalite, primus Joannes Skolon ex Polonia oriundus domunculam locum pro ea in sylva eradicando trans
aquam sibi exstruerit, et aliquot annis priusquam plures domos accessissent, solus ibi habitaverit, etiam testis
se reflexit, quod a Silesiis eadem domus illi combusta et disjecta fuerit. Porovnaj pozn. 41.
43
Testis Joannes Drozdrik domini Zivecensis ex pago Cisjecz, annorum 65 deponit... meminit, quod
26
svedčia, že v Skalitom sa ako prvý usadil Poliak Ján Skokan, ktorý bol zrejme aj
lokátorom novej obce. Spomína sa v roku 1690 v urbári budatínskeho panstva.44
Pravdepodobne už od založenia obce v nej mali svoje majetkové podiely tak
Budatínske ako aj Strečnianske panstvo. V roku 1651 sa totiž poddaného Jána
Skokana zastáva úradník Budatínskeho panstva Peter Hrabovský. Mimochodom
táto sťažnosť tiež potvrdzuje výpovede svedkov z roku 1688, ktorý hovorili o
násilnostiach sliezskych poddaných voči Jánovi Skokanovi.45 V roku 1653 v obhliadke pre stránku Gašpara Suňoga sa spomína wes neb dedina Skalite, ktorá
patrí Budatínu.46 O rok neskôr sa Skalité spomína ako Skalisko.47 Dedina sa ale
spomína aj v urbári Strečnianskeho panstva z roku 1662, čo je dôkazom, že v
obci malo svoj podiel i Strečno, keďže Skalité čelilo nielen uhorsko-sliezskym
sporom, ale aj sporom budatínsko-strečnianskym. V urbári sa hovorí, že obec je
ešte v lehote. Richtárom je Ján Kokan, čo je nepochybne zle zapísané meno Jána
Skokana. Uvádza sa tu 42 usadlostí ( do tohto počtu boli zarátané všetky bez
rozdielu ich rozsahu ).48 Zhodu s budatínskym urbárom z roku 1690 nájdeme
v 16 prípadoch. Naproti tomu kanonická vizitácia Čadce uvádza jednoznačné
stanovisko, že oddávna bolo v Skalitom 30 celých usadlostí,49 rovnaký počet
zachytáva ohodnotenie Strečnianskeho panstva zroku 1696. V ňom sa ďalej
uvádza 10 opustených usadlostí a tiež zničený mlyn. Ohodnotenie obce vyšlo
na 3580, 50 zlatých.50
pagus Szkalite noviter aedeficatus sit et Joannes Skollom primus sibi domunculam, sylvam eradicando, ibi ex
parte illa exstruxerit, illam etiam Silesii tribus vicibus ei combusserint et disjecerint tandem autem sylva magis
et magis eradicata et domus auctae fuerint. Porovnaj pozn. 41.
44
MACŮREK, ref. 7, príloha.
45
Na poručenj geho Welikomožnosti Pana meho pana Szunjogha Gašpara, gesste pogednuc a yako ex
super abundanti. Wasse urozene Milosti tak yako raddj a mistodržicj gej Oswicenosti Knižetskeg timto mim
psanim, stranj zagateho dobitka gedenacti kraw a gedneho bika poddanemu Yanowi Skokanowj z Skaliteho...
kterež Yan Mostarskj dal zagat a až posavad tam nenaležite ... drži... Odpis listu úradníka Budatínskeho panstva Petra Hrabovského z 8.11. 1651. ZA Opava, KU, k 846.
46
Yano Krupa z Ochodnicze woyewoda... priwiedel nas na wrch Ust Rastocky rečeny, pri wsi neb
dedine Skalite rečeneg ležycj, kteruž wes Skalite dominus Exponens ku zamku Budetinu wladne... ŠA BY, TŽ
I., Acta limitanea, f. 2.
47
Porovnaj pozn. 33.
48
SOPKO, ref. 17, s. 156.
49
Kanonická vizitácia Čadce z roku 1674 (ďalej len k.v. CA), Slovenský národný archív v Bratislave,
Nitrianske biskupstvo, filmotéka, sign. II. B – 156 (ďalej len SNA BA, NB, film.). Porovnaj tiež KOŠOVÁ,
Michaela – VELIČKA, Drahomír. Zaniknuté drevené kostoly v kysuckom Pobeskydí. In Práce a studie Muzea
Beskyd – společenské vědy, 20, 2008, s. 69–70.
50
VELIČKA, ref. 19, s. 129.
27
Náboženské dejiny
Podobne ako pri politických dejinách obcí sa prezentovali rôzne teórie
o náboženskom živote tunajších obyvateľov, vzniku farností, či stavbách
kostolov. Veľmi známa je dnes už takmer legenda o výstavbe prvého kostola v lokalite Latonka v roku 1587 tešínskym jezuitským misionárom Leopoldom Tempesom. V nej sa pospájalo niekoľko navzájom nesúvisiacich udalostí, navyše z rôznych časových období. Tieto informácie však
treba zamietnuť, nakoľko v roku 1587 ešte v tejto oblasti nebolo stáleho
sídla, nebolo tu trvalé osídlenie a misionár L. Tempes žil v rokoch 1675
– 1742. Legenda vznikla na základe mylnej informácie v kánonickej vizitácii Skalitého z roku 1767. Vizitácie všeobecne niekedy vykazujú určité
nepresností, ktoré porovnaním s inými prameňmi neobstoja.
Všetky tri obce patrili od svojho vzniku do evanjelickej farnosti
v Čadci, vytvorenej v roku 1620. Prvým evanjelickým farárom bol Matej
Platani, od roku 1655 Juraj Rudinský, ktorý bol v roku 1672 z Čadce
vyhnaný.51 V roku 1674 sa medzi 9 dedinami patriacimi ku katolíckej farnosti Čadca, spomínajú aj Czerne, Skalite a Stwrczinowecz.52 Prvý
drevený kostol bol, podľa prameňov, postavený v roku 1693 v Skalitom
a bol zasvätený sv. Jánovi Krstiteľovi. Svojimi darmi kostolu prispeli nitrianski biskupi Blažej Jaklin53 a neskôr Ladislav Matiašovský.54 Mnohé do
posvätnej výbavy tohto kostola zaobstaral richtár Ján Skokan. Pôvodný
skalitský kostolík bol malý, postavený na spôsob kaplnky a mal jeden
zvon. Samotná stavba nebola nejako obzvlášť dobre vyhotovená, pretože
už v roku 1713 bola vo veľmi zlom stave. Z tohto dôvodu bol na mieste
starého, postavený nový, drevený kostol v roku 1723. V tomto období
vystupuje na historickú scénu „legendárny“ tešínsky jezuita, páter Leopold Tempes. Svoju misionársku činnosť vykonával aj prostredníctvom
stavieb kostolov. Jeho zásluhou boli takto postavené kostoly v Istebnej
i Skalitom. Nový drevený kostol v Skalitom bol dlhý 8 a široký 6 siah,
51
PARÁČOVÁ, Andrea. Evanjelické Kysuce a rekatolizácia. In Terra Kisucensis, I, 2008, s. 49.
VELIČKA, Drahomír. Otázka založenia katolíckych farností na horných Kysuciach v 17. a I. polovici 18.
storočia. In Terra Kisucensis, I, 2008, s. 62 – 63.
52
Porovnaj pozn. 49.
53
K. v. CA z roku 1694, SNA BA, NB, film., sign. II. B-156.
54
K. v. CA z roku 1713, SNA BA, NB, film., sign. II. B-156.
28
v prepočte na súčasné merné jednotky bol dlhý asi 15 m a široký o málo
viac ako 11 m ( siaha = 1, 896 m ). Do nového kostola bol zaobstaraný
aj nový oltár dedikovaný úcte patróna sv. Jána Krstiteľa. O misionárskej
činnosti pátra Tempesa nám najlepšie a najhodnovernejšie informácie
podáva jeho dodnes zachovaný denník. Z toho sa, okrem iného, dozvedáme, že čadčianky farár pátra Tempesa v júni 1723 menoval správcom v záležitosti stavby skalitského kostola. V októbri bol pre kostol
zadovážený nový oltár. Na sviatok Všetkých svätých 1723 bol nový kostol v Skalitom slávnostne požehnaný čadčianskym farárom.55 Súčasný,
murovaný kostol bol v Skalitom postavený v rokoch 1787 – 1793.56
Dôležitým dátumom pre obce Skalité a Čierne bol rok 1749, kedy
bola v Skalitom erigovaná farnosť, ku ktorej patrili aj Čierne a Oščadnica.
Svrčinovec naďalej ostal v čadčianskej farnosti. Táto samostatnosť novej
farnosti nevydržala dlho, pretože v roku 1760, bola farnosť Skalité, na
12 rokov, znova pripojená k Čadci. Rozhodnutím cirkevnej vrchnosti sa
opätovne osamostatnila v roku 1772 a farárom sa stal Jozef Otrokóci.57 Na
konci 18. storočia sa výrazne zmenila organizačná štruktúra katolíckej
cirkvi na Kysuciach. Kým do roku 1772 bolo v celom regióne 7 farností (
Vysoká n. Kysucou, Turzovka, Čadca, Zákopčie, Skalité, Stará Bystrica a
KNM ) do roku 1800 sa ich počet viac ako zdvojnásobil. Tak vznikla v roku 1796 nová farnosť v Čiernom, ku ktorej bol
pripojený Svrčinovec. Podľa vizitácie poslúžilo drevo zo starého skalitského kostola i fary na stavbu týchto stavieb v Čiernom. Prvý kostol
v Čiernom bol veľmi jednoduchý, mal jeden zvon, spočiatku bol tiež
veľmi skromne vybavený. Svojmu účelu slúžil ďalších takmer 80 rokov,
až ho v roku 1875 kvôli dezolátnemu, život ohrozujúcemu stavu, museli
zatvoriť. Bohoslužby sa konali v dočasne upravenej budove farskej šopy.
Nový, súčasný chrám sv. Ignáca z Loyoly bol vo farnosti postavený v roku
1888.58 Ako posledná bola realizovaná stavba, v tom čase filiálneho, kostola Ružencovej Panny Márie vo Svrčinovci. Stavať sa začalo v roku 1936
55
Denník L. Tempesa, Książnica Cieszyńska w Cieszynie, Zbióry L. J. Szersznika, sign. DD V 39. Za
upozornenie na tento prameň a jeho sprostredkovanie ďakujem PhDr. Davidovi Pindurovi z Muzea Těšínska
v Č. Těšíne.
56
KOCÚR, Stanislav – STENCHLÁK, Róbert: Hľa Boží stánok je medzi ľuďmi... Skalité 1801 – 2001.
Skalité 2001, s. 18.
57
K. v. Skalité z roku 1828, ŠA BY, PBS, k 81.
58
ŠČURYOVÁ, Mária (zost.): Čierne. Čadca 1998. s. 46.
29
a 5. júla 1945 bola novostavba slávnostne vysvätená kanonikom Štefanom
Krautmannom.59 Na prahu nového milénia, 1. júla 2001 bola vo Svrčinovci
zriadená farnosť.
Záver
Obce v povodí rieky Čierňanky majú veľmi zaujímavú a pohnutú históriu,
hoci patria v rámci Kysúc k tým mladším ( ak neberieme do úvahy tie
lokality, ktoré vznikli v „modernej dobe“- Makov, Korňa, Klokočov,
Dlhá n. K. ). Prakticky od svojho vzniku dlhé desaťročia čelili rôznym
sporom a násilnostiam zo strany Tešínskeho kniežatstva, ale aj zo strany poddaných susedného panstva. Objektívne treba priznať, že tunajšie
obyvateľstvo robilo odvetné akcie na sliezskom území. V žiadnom prípade
to nebola jednostranná záležitosť. Strategická pohraničná poloha ich priam predurčovala na vytvorenie akéhosi „nárazníkového“ pásma. Zásadne
ovplyvnila ich dejiny, ale nie výlučne v negatívnom zmysle. K pozitívam
patrili možnosti vzájomného obchodu, ohacovania sa kultúrnych prostredí a pod. V rámci histórie troch pohraničných lokalít je zaujímavým
dejinným paradoxom, že kým v najstaršej z nich - Svrčinovci bol ako posledný postavený kostol i zriadená farnosť, najmladšia – Skalité mala jeden
z najstarších kostolov na Kysuciach a taktiež starú faru.
59
ŠVANCÁR, ref. 13.
30
Projekt spolufinancovaný Európskou úniou z Európskeho fondu regionálneho rozvoja v rámci Programu cezhraničnej spolupráce Poľsko – Slovenská
republika 2007-2013
Download

O gospodarce sałaszniczo-pasterskiej w etnograficznej