•
TÜRKİYE
- KIBRIS TüRK FEDERE
İLİ ŞK İLERİ
İstanbul,
DEVLETİ
SEMİNER İ
25 .7. 1978
"LARı
İSTANBUL
TİCARET ODASI
TÜRKİYE - KIBRIS TÜRK FEDERE DEVLETİ
İLİŞKİLERİ SEMİNERİ
İstanbul,
25.7.1978
î N D E K î L E E
1
önsöz
a .
o .
.
«
o
o
.
»
o
.
<
,
.
,
<
•
31stant5tll T i c a r e t O d a s ı M e c l i s B&şisani Malımût S ü c u o|p:a'rLun.Eoauşmsı
• .
• ,
,
,
,
.
« .
,
.
.
.
İstanbul Ticaret Odası Yönetim Kurulu Başkanı
Senear'in Konuşması <, ,
o
o
o
o
o
o
o
o
•
1
Emir
1
ö
TEBLIĞLER VE TARTıŞMALAR
l o Türkiye - KTFD Ekonomik Sınai ve Ticari ilişkiler
ve İki Ülke Arasındaki Entegrasyonun Etkileri • •
Prof6 Dr* Erol Zeytineglu
Tetlig ve Tartışına ^ « « o « o . « ^ o c e o c o «
2. KTFD*de Karma Ekonomi Uygulaması
Profo Dro Erol Manisalı
Tebliğ ve Tartışma e
•
«
o
«
ö
o
o
o
o
o
o
o
e
o o
58
3 . KTFD'nin AET ile Olan İlişkileri ve Dış Dünyaya
Açılma Sorunları
Tuncer Arifoğlu
Tebliğ ve Tartışma • o ^ « «
« c . o o o .o
o <, o •
55
4e Turizm Açısından Türkiye-KTED İşbirliği Sorunlar
/
ve Öneriler
Güngör Su
Tebliğ ve Tartışma . <> o o c • o o « o o « o « • o •
68
5 o KTFD İlıracatmın Arttırılmasında Deniz Ulaşımının
Rolü
Kaptan Necmettin Akten
Tebliğ ve Tartışma o • « • e o o «
o o c o o
•
İstanbul Ticaret Odası Meclis Başkanı Mahmut Sucuoglu'
nun Kapanış Konuşması * • <, •
o
o
e
e
o
o
o
o
o
73
82
Ö N SÖZ
Kıbrıs
lis
Başkanı
Türk Ticnret Odası, Yön9tim Kurulu ve Mec11ehınet Can i ın bnşkanlığınc1alü bir Kıbrıs Tica-
ret Heyetinm İstanlml Ticaret Od2,sını zi3rarctleri nedeniyle 26 TeTJ1TıJuz 1978 QarşOLıba 8ünü
Türk Federe Devleti İlişIdleri ıı
Ocl~',j,nzda
koıınlu
ıı'Türkiye-K:ı.brıs
bir seminer clüzen-
lenmiştir o
İstanbul Ticaret Odnsı I'leclis Başkanı ve Toplnntı
Başkanı Ma.lımut Sucuo~)u
Kurulu
Başknnı
ve Istanbul Tico.ret Odası Yönetim
Emir Sencer i in birer açılış kOnnşIlJBlnrından
sonra, Prof ~Dr. Erol
Zeytüıo
2';lu Türldye-K'TFD Ekonomik
Sınai
ve Ticari İlişkiler ve İki ÜLl;:o Arasınc1cıJd En te8rasyol1un
EtldlGri, Proi..Dr. Erol 1'1aniso.lı KTFD i de Karma Ekonomi Uygulaması, Tııncer Arifoğlu KT."JD i nin AET iLc Oları İlişkileri
ve Dış DÜl1yayn Açılma Sorunları, Güngör Su Turizm AçısLlldnn
Türkiye-KTFD İşbirliği Sormı11r ve Öneriler, Kapta.n Necmettin Akten KTFD İhracatının Artırılrıasındn Deniz Ulaşımının
Rolü, konulu
tebliğler sunmuşlardır.
Söz konusu seninerde
sl:muloıı Tebliğ
rı
ve
içeren bu yn:yının üyelerimize ve ilCililero
olacağı kanısındayız ..
İst2.2:1bul
Tartışmala­
;yardıI1cı
Ticaret Odası
İstanbul
Odası
Ticnret
Meclis
Başlranı
Mahrıut BUCUOGLU'nun Konusması
- . ; , . . ; . . ; ; . ; . ._ _ _ _ _ _
-
_~
ı
Sayın Konuklar, Sayın Bnsın Temsilcileri ve TRT'mi-
zin değerli te"'lsilcilcrini Ocbtnzda görmekten nerrınuniyeti­
mi arzetmek isteriD.
Ticaret
hakkındrıki
ye
tip
etrıiştir~
Odası,
Kıbrıs
Ekonorük
Türk Federe Devlati ile Türki-
ilişkileri
Bu seninerin tertibi
Başkr:mınız Sayın
üzerine bir Seminer terhakkında Yönetir:ı
En ir Sencer beyefendiyi bir
Kurulu
açış konuşması
yapDak üzere kürsüye d'2vet ediyoruD.
İstanbul
Ticarot Odası Yönetim Kurulu Başkanı
Er1ir SENCER' in
-
Sayın Başk'1ın,
Konuşması
sayın
profesörler muhtGreJ11
ı:1isafir­
lerirıiz,
rl.il1leyiciler saygılar SUI11rın.
Kıbrıs Ti5rk Foc.ere Devletinin kuruluşund:m beri İkti­
sadi Dünasehotloriniz devnn etrnekte, 1974 çık3.rJ'1a harekatın­
dM sonra başlıyem I1i i u':tsebetler hilh3.8s3. a:rrıT'18 soktörU istietnekle bernber kardeş Tic9ret Odası ile
İstanbul Tico.ret Odası ile olnn r:ıUn'l.s'obetlerini
('Levarı ot-
kametinde
inkişBff
tirdik, ve iktis"_di, ticari ve turizı:ı nevzuund:ı ne gibi ted-.
birler alın'1bileceği yolund".. dn. torı:ı.Slt1rı r,llz oldu kendilerini ziy::ırGt ettiğirüzde ıi.stün nisnfir perverlikle Odnnız İdare Heyetini taltif ottiler
ler verildi o
konuşr,alnrınız,::ı
yeni yeni
istikaınet­
Bu dGfa bizde kendilerini Od3.~ızı ziY8retlerini ricn
e ttik, bu rici;\L'ızın iZ'1fı üzr;rine iki J:1erüel-eet '1r·1sı11dcı.ki dnha
rin
doğrusu
n.::t8ıl
yavru
bir
vi"J.t'lnl.'-:ı.,na v:ı.t(nl~l.r
inkiş,Jf
arasınd'lki
nün0.sebotle-
gösterilebilir ı n (sıl bir istik3Doto
konulabilir bu rıevzuudcı. bir s8 r üner terti-plorıeyi vo bu 80"1inerde derinliğino genirşliğino bunl '"ırın "Cı:[in 'l.kaşı wlilnesini
uygun bul cl.uk o
Bu sc-cüneri
salı rıevzuu
s;.yın
itib".riyle
Prof
o
Zcytinoğlu,
Sayın
s:ıyın Zeytinoğlu Kıbrıs
Prof. Mani-
Türk Federe
Devleti Ekononik ve S~n3.yiı Ticari ilişkileri ve 'iki ülke
ar"lsınd '1ki Emtegro.syon otkileri, s'3.yın I'hnis'Üı Kıbrıs Türk
- 2 Federo Devleti
k:-ı.rr'8.
iZ,'1hl:'ır:1
değerli
Bendeniz
eCıeceği"1o
su golir
ekono'-ü
uygul·::ıl"1Cl,sı
nevzuunda "Jizc çok
o, l)l'luu:ıcCL'k:l'lrdır~
Kıbrısl:c
~Jllli
rıüwısebotleriT'2izdc kısac2
Çünkü oski t".birlo z"1.nnecliyorun ki
tccrıLlün
bozulur diye :)ir te,nnün
arz
:ml'l".ıYClcnksınız
vardır,
suyun bulun-
duğu
yerde te2J'lnÜrı yrcpılD'1z, bin::mnleyh sayın Prof .. bu E8VZUlaro. tenas edecekleri için l:::on taennliD kabilinden laf etnek-
ten
istinrıp
eel iyor~lft
Kıbrısl:'.
olannün:ısebetlerdo
lJilh'1SS8 Turizn
~"1evzuunda
ve s<U1n.yileşne novzuımeb zir::ı.Qt sahQsındQ d'1 'bilhassa naronciye nevzuuncl8 'bizL'l tO".'}s!lo.rınızın gonişh:"1o si zrtrurotini duyuyoruz nUQ V,qt'1uclo.n or'lyn
ve
boyutlarıDızı
d:::t
çn.pınızı
'Jşnış bulunduğuncl::m kısFl z'1T1::md::ı Kıbrıs
Federe Türk Devletinin no
gelrıesi
Y'1pıl'1u yn.r rlınl.:1r bizir:ı
Z't"l.'1n
kondi kendini idnro eel.er h<:\le
yolundd iLrin ışığındeı to::.tbikatil. girDek duruIlunu hisBu b:cJn::ıcl::ı.n sözü sl.yın konuşn:ıcı}::ırınıza terk
setrııekteyiz.
ederek ben tekrar T'lonlekoti"'1izi İst'1nbul'u:rıuzu ziyıretlcrin­
den dOl'lyı kendilerine toşekkürle:::riı:::"i rtrz ediyorun ve::: bu
seninerin rıuafakiYGtL:rini diliyorun~ s,:ysıl3r sun~,rıi::ı"
i'
- 3 -
lo Türkiye - KTFD Ekononik Sınai ve Ticari İlişkiler
ve İıü Ü1k13 Ar'1sınd'lki Entegrasyonun Etkileri
Zeytino~lıı
Prof o Dr:....Erol
(İsb,nbul İktisadi
İlinler
ve Ticari
Akadenisi' Öğretin
Üyesi)
T E BL
İ cr
Sayın Rı.şknn Kıbrıs
klffiı
iş
adanInrı,
Daşkmıl'lrı
etrıene
b'lsın
degerli
konuş1'1ay':l b,1.şlnn:::ı.d:::m
de
İstanbul
ve çok do,1;crli ü;;Tlori,
Meclis ve Yönetin Kurulu
li
Türk Ticnrüt
Tic'lret
ve
ve TRT
Odasının sayın Baş­
değerli
Gvvel cluygus2.1 hislerini
c'~efa
ziyo.rot et"e
değer­
üy?leri,
~onsupl'lrı
bilinsel bir
kısacla
olsa ifa-
Sayın B2.şkf3.I1,
reiisaade ver::2onizi rica edece giIJ.o
ru Va tsnı iki
Od(1sının s.'Jyın
fırs-,tını bulrmş
yav-
bnhtiyar bir
kişiyin,
ın
bu babtiy:::ı.rlığın güzel Kıbrısı görrrıek k?Jlar Kıbrıs'
clei1;erli iş acla:-ü,:::trı ile Ticııret Odası P'Gnsupları ile tw"'1.ış­
r','1k onlarla cı;öriic;;'·~ok ve çok
ileri gelnektodir.
tatlııYJ.ılarla
Bu nedenle kendilerini t8krar
ğın.'}
erdi[i;in için
Vs'tnndaşlarlY1ızır_
nutluyu rı
ii]
or,g,drı.n
bur:ıd J.
ve bütün dileP:in
ado. r.1l'J.rıroızın
ayrılrı:::ı.rıclnn
Görrıo bahtiyarlı­
soyd'lşlo..rınızın
tokr3r en
kıso. z,,:-ıond8.
ve bu tür ilişkilerinizin devanlı bir b~l 31nasıdır.
Bu sevincini VG Tlutlulu[;-unu belirttikten sonro. her
Tilrk' ün kalliind.o Y'lt'1l1
Kıbrıs
ilo Türkiyo
"lrQsınd 'lki
okonoTlik
ilişkilerin n"sıl olrv:ı.sı l;zın ıJ;clcLiğini heıngi boyutlarQ ulo.ş­
D'1Sı l;zın geldiği korml:ırınn v,Qktin ölçüsü içersinde c1.oe;inI1ek
istiyoruf1o
diiz,~nlenJ1csi
Böyle bir s8''.inerin
nQçizhano b'1n'1
OdQsının
ekono'--ik son.ml -ır"..
dikk'l.ttir.
Şun::ı
siyrısi
durununa
şunıunu
verilIlesi gerçekten Ticaret
"J"orrliği
önorıi
bolirtTIesi b'l.krlln-
ş3Y'lnı
dan çok
rece
konuşrF1 fırs3,tınJ-D
böyle b ir po.neldc
inmı:· ' Gld'1yıLl
bir
ki
biit~5nlü~e
ul'lşırsn ulaşsın
gerçekleştironediESi
nesi DUnkün
olr:ı.ıY'1c::ı.ktır.
Kıbrıs
TUrk FecIere Devleti
özerkliğo
110
d8-
ve özerk bir devlet olDo.
ekonoyük stürUktiiriinU ekonoIlik olusür~ce:;
v~,rlıgını
"'uh,qf3.z'1 orlebil-
- 4 Şunun üzerinde titizlikle c'tur-ro:1k 1 1.zıl'l ~elir ki siyasi
bir
oluşur' k.."d:ır on('t~ın
si
pı!inl8.nnc:tsı ve uyguL:ıncJ.sı gerekir.
j
oluşun1 un
cl'1h J. önce ekono,..,ik
diir;:ünülne-
Ne Y'ızık ki 1974'ün b'1ş8.rılı lnrış h'l.rek'ltındELl'l bu yamı. her iki tophr-ıcLl. ch gerek Türkiye' de ve Gerekse Kıbrıs Türk
Federe Devletincle dürıD. si)"'1si oluşun· üzerinde durulrmş siyasi
devlet olsı.bilnenin hcqec'inını Y'1 9 ,Qnnış ve ekononik sorunlar
ve ekonomik konLJ l)r ne Y'1.zıkki ikinci pl qn co, i tilni ştir. Oysa
siYQsi bütünlü~ü cl'lin~ ~ir ekono~ik bütünlük perçinIer, ekononik bütünlük oln,'clı~;ı si.ireco siy"',si ~Jir biitünlüğün oL:cbilmesi söz konusu cle~ild~r.
Bup;ün d'}hi bilc:)'"ildi ğiniz k'ld cr siY·1.si trırtışTl::.l:ı.rın,
siY'1si '3.l11s.şnll·J.rın top1uyı ·lrnsınCı,üd siyısi 'lnlA.şr11l.13.rın hongi düzeyde devJ.n
sına
etti~i h~kkınd'l. f'1zl~cJ.
bir bilginiz olnnnA-
rJ.!?:'en edinn"hildi:hrüz 1-; i 19i1ere göre yine ekononik konu-
lar ikinci pl;no. itilnekte ve ~~ylelikle Kıhrıs Türk Federe
Devletinin '11'1C~.f'i;ı S-i.T1Si şokil lnrıı ıCq· ekononik yön~ten perçinleştirilerıecliCi
ce~ini kuşku
çınılnaz
ile
perçinleştirile·civeco;ti
için ve
izle~ek ~Gnii
için
bili~sel
için ":010-
yHnden adeta kll.-
olnqkt8~ır.
Çünki gerokse
Kıbrıs
Türk
~edore
Dovletini yöncton1er-
de ve q;erakse Ti..i.rkiyc' ,'e ilgililerde Tiirlç Hijldhetindoki söz
s::ıhibi
kişilerde
;izerinde
dai,.}'} iki tc::ıpluT1 ar'"',sınd:ı. bir si v1,si'lnlnşl:10.
ve okononik so!'unl'ır {Jk0no'~ik konulc,r
durulnalet.::ı.
ikinci pıSn.::ı Fıtıl-·:-ıkt.::ı.'l.ır ki bu rddişi kuşku ile izlcmek zorunluftu
vardır.
Bu hususu bolirttikten sonra
Kıbrıs
Türk :Cadere Devle-
tinin ekrJllorik bihıyosi ekrmonik stürüktürü ne oln:llıCıır, n 'l.8ıl
bir 8i)"1.si 0lu,c;:un içersinde veya siyı:si oluşunrunu dov'J.nlı kı­
l'lbilecek bir
ekono2-~i1c
bGnyeye
.Kıbrıs
Ti..irk topluT1u n ".8 ıl k:wu-
ş,:.ı.biliro
Bu S'ırunl3.rı açığ'1 k'lvuştur'1bil'-"ok için kıl'.ınco. bir
çok Bualleri ccvrrpl:1l1clırnn zorunluluSU v'l.rclır.
Evvel'} önüL'iizde bugUn ~lGVCUt ol'l.n fiili bir !:Cıbrıs TÜrk
Fiili lJir
Kıbrıs
Türk Fecleru Devleti
Budevlotin bir Glunr)"isi
vı:rdır
bu devlotin ekono,"ük: sorun-
tOPlU'rlU
l::ı.rı
vnrdır.
vardır.
Bu dovlatin okonoı~ik s')runl::ı.rı
1 udur gerek tonllv' ~Jn.kıt'.ınchn gercık Tijrkiye
v'3.rclır.
çözünlon,-ıcsi
zorun-
'1çı.::ıındo.n snrmıl,,­
rının çözünlonnesm 1[;zı,-o '~cIGn pak çok ,sorunIcw vardır ..
- 5 İkincisi Kıbrıs Türk Fedeırc Devletinin ilerido ::1.1::1.-
CD.€;ı si;Y3.si iJekil sommch kcn:ü ken(~üıo s':'.hip olcrısı l;zın
r;elen ekononik bfuıyosinin no olrı.cağı hU8UCU v::1.rdır. Eğer siya.si anlaşna ki lJize :Y1.nsıclıgı ölçüde iki toplurüu feder3.tif
b3.ğınsız
bir
Ounlıuriyet
şeklinele
bir
KılJrıs
Devleti
oluşacnk­
sn. ve bu KıbrılS Devletinin bir 1{".n2~~ını Türk toplunu teşkil
edecekse o Z,1,P1J.n bu topıu,':un ekonor-:Lsini bn.şk2 yönelen düşünnek
gerekecektir .. O tnkdircle Türkiyolsiz bir Kıbrıs Toplununun böyle bir fecler.1.tif devlet içersinde okononik bc;,kasını ekonoc~lik
geleceğini nnsıl
sürdürebileceğini
c~üşüııı:ıe
v:ı..rclır o
zorunlulut'';u
Kmunca konu;yu ikiye::ryırc:ıkt:::. büyük faydo vnrdır ..
1- Türki~Te olan ilişkileri esc\sı Uzerine kurulnuş olan
Türkiye ile
Kıbrıs
ilişkiler 112sıl
nasıl cl:JJ:ın
2-
ilori
İki
Devl0ti arccsınd::lli:i ekononik
ol~l,ılıı1.ır .. Dtij.rükti,lrü, lJÜllyesi nt:ı,sıl olnCllıdır
Türk
Foc~orG
boyutl~ır:J. ul:::ı.i?tırıL'lIÜL~ır?
devletli 1:l'oclor·:J.tif Kıbrıs Ourihuriyoti kurulclu-
ğu
takdirdo bu Our:ıhuriyet içersinde Kıbrıo Türk toplulu(;"Lınun
Kıbrıs Türk :',]'edero Devletinic'!. okono,_ci,si no olTı::clıclır?
Benco
o.yrılık
buıll:-:,rın
bizi iki
o.yrı
ikisi birl)irlorindcn
(iişimneye
o.;yrıc~ıro lınccılı::
bu
sevk etIlokle bcr'lbor bue;Llnün
ükonoIli pınnlono.sını bUGünün okonor~i btinyosiııi gelecekteki
Kıbrıs Foclora DovlotininJ.letcetSi si~r~.i3i :]oklo p;öro pıÔı1.1o.nruı::,
düşünnak tanellerini on'l,;örc ::d:;Eo.k sektarlori on8. Göro Gorçokloştirnek ve böylelikl8 Kıbrıs Türk j?oc.lcro Devleti kurulduğu
zo.nnn Türk Toplu::.-_l1ı l.)U kuruluştcul. bi_;7~k bir z·'l.ro.r börnesi
ekonODik ınkınclCln şUphüsiz ve olCıu2','ct C~ilJi lJw.::;ünkü okononisi
ile Füclero Devletin ükononisino intiko.ı oelobilsin ve ontegre
olet:ülsinc
Bugün Türkiye; ilo
entegrcc.syoıı
söz konusurlur. Bu
tegrasyon hiç şüpl1.esiz iktis.::ı:::li ilişkilerin
linde di.işünülobilen bir ontogrnsyoncl.ur. Anet
ti iki Devletli
Kıbrıs
ClliLlı.uriyoti
tcşokkül
gonişlenos
i
011.-
şok­
Kıbrıs
Cunhuriyo-
ettiği
takdirde
gerçok entoC;r'l.syon siyo.si bo~rutlClr içersindoki entesrasyon
Run toplunu ile bor'lb()r olJ.coletır ve Ru::.ı ekononi ilc Türk
tOPlULlU
ekononisi ontecra oL:n DoclJuriyotincloclir. İşte bu
- 6 ontegro.syon içersinde 'l'ürk topluL'.Ul'.'.un okonOTüsinin yaşJ.T1QSı
dolo.yısiylo Türk topl
UmnUl1. böyle bir onte[;ro.syonclmı gerek
,
-
kıso.
Vedoc:e ve özollikle
UZ1.1:'1. v'J.dGc.~c
Eğer Kıbrıs' ın siy::ı.si
görüyoruz ki
totkik edecek olurso.k
l'ürk topll.l"'unı..m t:::.ı.rşılo.şnış olduğu ,sorunekonoı::ıi yo. t:·lo.ktJ..:~ır, okonoEik sQrunlar ;;nı tnak-
KıbrıstoJd
nÜfl1.Sl.ill Gittikçe
~lış-:'.rı;To.
nüfusunun bUyük ölçüdo
uygul'J.raş
t::ı.ri~-:..iııi
çıkr:::ıı-:ıf:ı.sıclır.
Kıbrıs
L:ı.rD1. l~ökol1inde
tQclır.
z'J.r::ı.rlı
olduSı.ı
,si 7J.8i
o.z::lTJ.ClSı,
Kıbrıs'
tD.ki Türk
c;itrcosi hop Run topImmnun
b:::ı.skıl::ı.rın
çUk ötesinde
)'J.pnış
olcluk-,
ları neıSzinlorin eziyetlOTin, işkoncelGI'in T"Şffi1I1o.Z hTyo.tın
çok ötesinde
ekonOl~~ik 111Jl1.;-:tJ.F~lo.rdQ,"2
Bin:.:ı.enaloyh rıevcut
r~Oi~lıuştur.
ole.bilecek bir ontegro.syonda
artık
RUD toplurıl.mul1 ekOn8Gik üstünl llğünü sürcr~i.rniyccck vo clÜo.yı­
siYlo Türk t'JplurwJ.un ek'JnoI.J.ik üst15.nl üt;i.inü on :::ı.z denseelo tutabilecok bir okononisinin ncwıl oLnsı 13.zın gelir işte bunı..m
üzerinde
durul:v·al~
ic'lp oc' ur o
Kıbrıs' ın gerek
Şindi
ilişkilerini
Dik
lJU:~ünki.~
doğerlenclire'Jilnok,
Türkiyc ilc olo.n okonosorunl.'1.rı çöze:Jilr.ıeı~ voya
istediğic'1iz
1'.1011:
boyutlo.ro. ulo.ş~"'.bilnesinin yoll<J.rını aro.ştır"'.biliçin gorekse .söz konl..Wu ol,J,cu.k i~ıl)rıs Devletindoki TLirk
topllli'.unun ekoll0nik bünyesinin oı;:ono:~~ik stürLiktürünü~1 ne olno.ıô.zıD Geidiğini clcğorlc.m(liroi:Ji1ı:;.ok
için k:mıDCJ evvcl:J. KılJrıs
ekcJllonisine b'J.rış hc::rekct:t'lclan sonra bUGünkü Kıbrıs okononisini tetkik etnok l,;'zın gelir.
ÇÜJJJ.d Kıbrıs sıirin yeşil, :)ok t,;.tli lür o.dno Türkiye r
den uzo.k olrııYCLn
yeni bir ekon0Ili
fevkcı.laclo
c;üzol bir
y.::ı.r'lto.bilrıok nünkLın
o.c~::-ı.o
Böylo bir o.elatlo. yepclcğilcliro EkonoLcinin bir
geçIlişi vardır,
o geçnişten kökcmlolE18ktoclir ı O goçIlişten gelnoktodir vo nilnyot O okononik stürüktürün üzarinde ycni bir
takın
ekononilor
ctoğr:ı.c'lld;ır.
Kısaco. Kıbrıs
önce
Kıbr:ı.s
okono:.~1isiıü y~mi barış h:J.roJ.ntınc~ '1.l1
okononisini tetkik ottii:;il.liz Z'1L'J.n ne sörüyoruz?
Evvoln Kıbrısto. topro.[!;ın cll1.co.k % 65' i t:ı.rırn ol voriş­
li
oliuguı:ıu
az o Su
Cöri5yoruz ,::ll1CCL1.t
Kıbrıs
sulc.n~l)ilon
topr,'1kl'1r fovkl.lo.cle
için hayo.ti önon", 112.iz olCL'l bir sarili1 ve sula-
no. sorunu gerok nehirlorin YO söllorin
oln:ıno.sı
Gorek yer
- 7 0.1 tı
ko.;yn:JJdo.rının
lon o.ro.zi
olc",u::ı.sı
ncvcut
D.ııc::ılt
ituIcniY18
sulau'lbi-
olo.biL:ı.okt-:;clir .. Buro.cbn birşeye ula-
% II ölçüsi5ncle
şıyoruz ki ~ıbrıs oso.sıncb t~.rlL,s,':11 bir LUke ol ':ı.1)'ilnesi
vü
ekonorüsini hiç bir Z,TTm t'"rF"? li::;.(tlıY:1bilL,-csi nünkÜll değil­
dir ve l)nğlJ.~,-o.~aştırclno En fnzL~, üroti:i nClronciye ürotiniclir,
b:ığları
v3.rdır
ihrnc:J.tınd".
VG
csns i tiiJccri;ylc on önonli k3.10n
olnrak no.ronciycyi Göreoktayiz.
clolnYl'J.rındo.ki
Ci;}7G,len oldo
ihr;:ı.c"ttının,200
G'lilrıokto'~
ıiş::<sı Jilll'~l.rı 280 nilyon TL.
Y:ilyol1 rI:L. i si t'.",::tT"iylo n::'..rol1-
3u:ı::'.1'-'.rın
ir.
bat, PJ.t.'ltcs, klJçiboynuzu C;ibi
lo];::::ı.l
ürünlerin üretilclii:Sini T)ilnokteyiz.
Kıbrıs
bir
i
ın
p.,,-yı
ekoIlm:ıisinc~o
örı,:;nli
OJJ:1To.k
iŞ2;:Ü
l1itc:li!;~inc~o
to. hububc.zı
ölçUde
J.Z
}..ııcnk tl.rıns~ü
bir yer
ol::ôilecok l)ir s:Jktör
KıbL'ıs'
ötesinelc
üretin
ec~obilGcok
doğil
önenli
b',rış
idi,
harekıtın~o.n
önce.
Snn:ıyi sektörüno Golince
tün bir
:ıdo.
ol'1ro.lı:
tuto.rlJ_ lJir
b'J.rış hnrok:3.tınclon
sm:ı,-:ı.yi
önco büdeğil,
Görebilnok nünkiin
hiç şüphesiz lm olu':ı o.dillun öz özelliti;inc.'ccn ilori golnekto ı
nüfusun yetorsizliğinden ileri (;elnokto, t:ılep yetersizliğin­
elcm ilori
f~GL_1Gkto,
sağlıynbilecok
sektörüne
küçük bir':1.(':ının kCl1C'isino gelişIlosini
ukononiyo chn:-;,nizirı sc:ı.ğlıY'1bilecek bir s:ııınyi
sı,hip
,~~iisıÜJ:1IlOk kuşlmsuz
ol]':Jilnes:i.ni
nünkün
doğil­
dir" Ancnk kendi iç ilıtiy.:ıçl,':1.rıD_D. ceV:1~) vorebiloc(;k ve küçüle
Gi'lno.yi olo.rolı: ni telondir0bilccoG;i:c..::iz çok snyıcl::ı san.::o.yi kuruluşları
VD.r
h::ırok'1tındcm
icli~
BC.zı r;ık,x:ıl~\r
elinde
önco novcut olon scmo.yi
r~evcut~
örneğin;
}::urulw:ü:}rınc~o.
5
ly:ı.rış
işçidon
o.z işçi çalıştıro.n kuruluşlnr topl::ı.n iş yorlorinin % 84'n1..1
oluşturnnkto
% 16 i sıncl'] iso 5 i:sıçiclon cl:'.hn fazla işçi ço.lış­
no.ktaclır.
Böyle likle s ın'1yi
t:ı"lar~iyle
Idiçük s'1l'li1yi 01 np bu
norn"ldir, olat;o.:'lc':.ır, küçük so.ı1il.yi olv.p
p;idc:rj-lOk ::ı.n:ıcı il0 kurulDU'] olru1 s:ıııo:;;,i
tnlıo.lli ihtiy::tçln.rı
tesislGrinc~(m
ib'lret-
tir.
Tic(1.rotino [jolinco, hiç
teri ölçik'ce sahip ol:!:o,y,;,n
oLnyan
Kıbrısın (lıs:
hino bir soyir
so.n:ıyi
tic l.r0ti
izlornş,
,~,ÜphOBiz
t',rın
sektörLine yo-
sektörüne, yotorinco sollip
CliJ.il'l:1 ihro.co.tı
1xlŞt.:1 n:,roııciyo
')}'-ınlı:
i tll'3.1:ıtıl1ın
üzore
1x?zı
:ıloy­
- 8 ürünlori ihraç ot:::ıekto az ölçüdo b!lkır n::ı,Cıonine s-:Jüp olduğu
için naclan ihraç ctrl0kto hw.ı.:ı rml;:,::cı~il ST1.o.yi ürünleri T.Hyml
ürünlor i thal otnektoelir vo Kı'orıs i)[l,rış hc:ı.roka tından öncode
do.iI1C\ dış ticetroti bi.1~7Uk ÖlçUC1Jj O-çıkveron yaklaşık olc.ro.k
i
tlLÜo.tı ihro.c:ıtının
iki "'isli
lıir
:.üzoy::::o coryan. eti-li ştir o
Fakat :ır:ıchki açık drüno. Turizl1 golirleri ilc k::ı.patılnış vü
hatta öde:-:ıoler c'.onCGsi l,-::rı0 iı',rGl~n.tınc~xı önco fo.zLüık Fjöstoren lı ir ülkwlir.
Vo böyleliklo
Kü:rısın
1)ir
clışo.rıcl~ı. 01(10 Gttit,i~~clirlorinin
ğını b-:,rış h::ı.rok,tıncJJuı
s;-ıhip
olduğunu.J.clu
yatak
s::ıyısının
73 turistik otolin
İngiliz
yıl
cidorek
bunlardaki
bQrı,ş harolctın­
l)nşto. İngil tGre,
.~. ,,-:cı.nistwı
k"c:nr :;'LUmelrıiş
bir SiJnucO, ulr:t.ş:'ıo.k
ot~:ıiş
vo olclo
ço(J;::ü:~.:}ktr:t
lirnsınn
iznhr:ttınızclm:ı
bUlUl1r~uğul1U
s öyliYG l)iliyoruz o Bu iükoyo on
fazla turist söndoren üll;:olor
,'merikil Dovlotleri ve
so.ğlaclı­
y')tırınl :ıra
önc8 çok sc'-YJ_c:ln turistik
r::ıhntlıkln
olduğunu
5: 60' nı turiznc,on
15 l)inc yUkso lhsini, 1973' to
dan önco olcluP;'ll:;:c.u
Goliri bor
turizııülkosi
'lo 1975
ol.o'cc.ktır
olduğu
yılıneLcı.
h\.:ı.l"LU1.Llckt:::ı.clır.
hiç
Birleşik
sonra
turizn
28 nilyon
Şimli ını. kısa
ş0.plıesiz Kıbrıs
küçÜk bir Ltcln 9 bin k:ı. gonişliğinde 1Jir nclct tctrınn elverişli
olnnyan 1Jir bünyosi "'ovcut nUfusun nzlığı küçülc bir nch olnası düny3.Y,3. S111'J.yi ürünlori il1r~l.ç oCıc;bilnosi söz konusu 01"-13.gorek lnli t'i c:erok ür0tin nikto~rlctrı ıy:üar:ll1.'lnn Gcrekse
iç tr:tloj)in yotor;::;izli gi lJo.kE:.ın(J.:.,-n s :::1 :::ı.yi loşT1Osi sözkonusu 01-
nası
nnyan bir ülke bmvl.
Dış
ııu1;:iJ:ül
ül;::ono:1i};:
v:::ı.rlığını
turiznü
lJD-ğln­
bir ülke ol:::ı.rnk 1974 yılıncı. l>:.::ıclnr K:,.1;rıs okononisini GÖ-
rürüz vü Kıbrısın zenGinli2,i t[U~'l~:,cn turiznCıon ileri Golon
bir zenginlik ve k:llkııın!) plru-ıl::ı,rını incolocliğiniz zo:::wn göönce: 5'or yıllık kQlkıllDu
planları uyc;ulnnış l)ir ülke ilki 1962 i de uyc;ulcı.nrııştır, ikinrüyoruz.
Kı1Jrıs b::ı,rıi? Jıarok'.tınclcm
cisi 1967- 1 972
yıll:ırıncb uY'5ulr:uıı:.aş
va
üçüncüsmı.de
zr,.ten lJIJ.-
rış lır-ırokc-.tı oL'u:]turo :'~')lkını:ıo. pıô.lıl::;,rındn do' okononiyi iti-
ci sektör
"l:ırc:tk
kotnl:ırı yatırıu
niştiro
turizn ön GörülDÜ!? bi.5ti5n c;ürırüklor, Y2.tırın
inc:iriulori vs .. hOj) tı)riz:1C (jöro clüzonlon-
- 9
Barış harı31cı.tırd2.n
önce Türkiyo ile
KılJrıs arrısında
iktisadi ilişkilere c;elincG üzüntü ilc bGlirtnek l,~Zı::ı gelir
sıfır,
no ithalat vo.r me ihracat vn.r o Son yıllardapek cüzı
bir ölçüde Türkiye; ;yızı Gıda I1o.ı(~ol(;ri ihraç ctı:,okto, Dcrcinek ı nohut vs. Gibi blU1a nuk::ıbil I{ı~Jrısın Türlüyeden hiç bir
i th~latı yok vo bir iki rD.1dwrüa if·'J.':le otLck iCiıb ederse,
söylüyoruz Türkiyonin p::ı.yı Kıbrısın clış ticarotinelo bindo üç
ölçüsünde a Barış h::ı.rck'ltıncl:ın önce Yı.m:u1ist::ı.nın pcı.yı yüzde
1)(:;ş
barış harok"tınd:::ıJ:ı
ve
iktis::ı.cli
ilişkilerin
calarını
görnoktoyiz o
Kıbrıs
Kıbrıs
önco Türkiye ile
yoklubl.UlU
bilrış h::ı,rck::ı.tınclo.n
BU[~Ül1 IJi:cl;:lılc::ı.L1.rı~1l
arasındcı.ki
S~tkll1-
sonret
GörDektoyiz"
ihtiyetçlarını clolayısiylo ürotLıini t:J.Tnrıiylo
çüı1kü
Türkiyo
dışındaki ülkolara Göro pıi.hll,T'uş bCttı ya :=ı;öro pl3.nl!J.:ı::ı.ış başta
İnCil toro
olnaE: üz ero tUı:~ ih ti;;r:ı.ç
gideron DCtdCıeler:İıı i th:üc.tını vs ..
E::ı.C:":JO lorini iJı ti yo.çl,::ı.rını
ıTiirki;:;7o
iliş­
ile o clevirdoki
kilerini, okon "ınik ilişkilerinin OITl,"L'J1Sı bw,;ünkii ili::,ıkilcrin
tenelsiz olI:nsına ve ilisıkilerde biiTÜk sorunların ortaya, çık­
netsına seb~p
Türk~ye
olnuştur.
Bu
012...1'l ilişkilorini
lonok ve hatta
kuşkusuz
oradaki Türk toplununun
istm~~oDosinclon
(lUşUnnok clJlıi
ileri
asla cloC,ru bir i::}oy
Solcliğini
(eğil.
söy-
Adanın
uzun yıllar İnGiliz hakirüy;:;tindo k::ürıusı vo İngiliz örf vo
adetlerine Göre İn~c,iliz ihtiynçlnrına cöre adanın tiiketi'"ıi,
üretiTıi sosyc.l ho.y=ıtın d::ononik hc.yntın düzenlenuesi Kıbrıs
Türk toplunu ilc J\.ncı v::ı.t:::m::ı.rlısll1 rl'ki oln:l0nik ilişkilerin
1974
noden
yılına
kxlar arz ettiğin gibi % 0,3 ölçıısünele ko.l",nsına
olcuştur.
Barış l1aroko.tıııcL:m.
tir,
lnrış h8.re;:\:l.tıncllli'"l
ekono::ıik
tı
ve
topluluk yeni l:::ir
oluuşturclıı.
yaklo.şık
larının
scmro. durun 1,) ir parça cleğişrıiş­
,sonr;>, yoni ')'ir c>:ığrafi bölge yoni bir
okc)l1'.JTıik gic~işııt
Bllrış h::ı.rokJ.tıntnl1
söz konusu
sonra ada
ol,:ı.co.k­
topraklıırının
olo.rak % 35' i su ı<':2,Yl1oıdlırı~ıın % 20' si orumı ko.ynak-
% 22' si
[ıGelon kc.yno.kl~ırının
ııl tın::,-
Devletin.in yönotini
r;{ 10 f U
c;eç!ıiştir.
Kıbrıs
Türk 2eclero
O Inlele düşünocoğiniz
el;;:ononi l)u Ilrz ettigin cilçüler içorsinde bu çerçovo içersinde
clüşüJ.'lülnesi
iki elektrik
(j'crekir
Q
so.ntro.lı
Bunıı k'lrçı
l
tOIJ'lUı
::teleının
radyo ve
0loktriğini sağlıyan
fJ:ıV.
tosisleri
o.cbc~aki
- 10 tek petrol rafinerisi ve nçlcnın elış ülKelerle bağlantısını
sağlayan en IlGelarn telekonini];:nsyon sistenIeri Run ke sininde
knlnıştıro
Barış h2rukcctıncb'1
..
sonrn ekc":J.orıisini düşijndüğürıüz
Türk toplUr111nun nüfus s3.yısının 60 bin dolaylnrıncl::ı. olduğunu
söyliyoceğiz. GUneyden Gelen C~ürk 3öç:~lünlerle öZ8llikle l)o.f,
Li:rJasol ve Larnaka ve İnv:iliz Lisleriml0n c;olon göç:ıenlerle bu
sayının go l)ine yükselcli~;iı1i söyliyc;cegiz. Ve bugün ekononisi
söz konusu olan Kıbrıs toplununun go lJin kişilik lJir ürotin
pot8.Ilsiyeli go l::.·in Lişilik :)ir tiikGtin p-:ıtnnsiyeli ve kısacası
go bin kişilik lJir toplunıill okcın0Disi üzerinde durduğunuzu
belirtnekte de z=mEe.~'.iy)run fnycla olo.caktıro
Barış harekatıın izlecliC;irüz c;iin.lerc:.o kuşkusuz bu
toplUTlun çei]itli okononik ve siyasi s)rıınlnrı ol;:ıuştur. Ancak
tjerck Kıbrıs Türk )""edore Devleti yönetirlinin gerek toplu'J.Ul1daki ilgililerin ve özallikle Kıbrıs Ticaret Odasının bii.;srÜk çaıjaları ve gayretleri ila vü şüphosiz Türkiye 'nin yarc~ınları
ile hu sorunlar sür,)tle çôzLü:clenniry ve zanJl.w~ilcliğindcn daho..
iyi lJir clü.z2YC ulaştırılnış buhU1T,o..ktaclır~
Barış har(;katınc~an sonro. Kı;Jrıs ekonoDisine el Cltıl­
dığı zarıan naalesef o Giilllerde uygulanan okononi poli tilmsı
her no kaclar KılJrıs Tprk topluuıU1Ul~ okonm:üsinin [)()lirli sorl.IDlarını bir ölçüde çÖzr.lüşsecle eS:J's ı:ı-üitikayı zecı.oloniş vü Kıb­
rıs okanonisini r;eleceSini, l:mzüniinü ve lJl.IDc:an sonrD.ki Geleceğini kanınca bir takın s Gkınc:::.l OX 12. lwrşı karşıy::ı. bıraknış­
tır
D
4 Ekin 197L~ tnrihin:::lo Y".Tınl~:mDJl hanen 1JCırış hcı.rokatın­
dan sonra dış ticar3t ve par.:ı. ko.o.biyo rIJjiı'.i KıbrıSııl. uzun yıl­
lnrdnn uyr;ulndıSı ekononiye ters (l.ÜiF ' ÜŞ ve çok katı kurnllo..r
getiren bu rojin Kıbrıs ekono~.ıisinin c;olÜ,;lDesini lwncli kGl'ldine
yeterliliQ;ini uzun bir süre r:;ccH::tirni0 ve kaDıncada busünün
ekononisi hQtalı topollor üzori:ı:ıo CJ.tıl~~aş l)UlunDakt~vlır 8..':10ta, içinde çılalı:ıo.z bir lnlc: c'r önUştürıllnüştüro O dovirclo Kıb­
rıs
Türk Ticnret OdasJ.2l.ın lJU yönekıelik hakkındaki
rini [!;o.yot iyi ho,tırlıyeru:r.l kCl1Clilcri~~ıc Kıi.Jrısto.
dUğUIlUZ uzmı Görüşuelerde
bmm bize ispat etne
şiko.yotlc­
yaprıış
01-
olanD.klarıcla
- II -
Kcıço.:ı::çılık
uevcuttv."
1ıo.rakatını
le
izloyoE
gelniş 'YımInI'ın
lcro.borsacılık çoğo.knş
ı:ürk0.ç
f~erGkse Kıbrıs
ncLta
o.y S'Yc'lr2, birçok lTJ,11nr
hopsi Run
kar2.borsacılık
gelEekta
parası
va
t,'}rafınc,o.ıı
il::ırloLiş
lir2cs:.ı-
bir
tm::ı:,,;'_iylo
[")arış
lJulı.m8.:"dz
ha-
kesinino kaçak olarak
,lunırıda
vo e;erok Türl\:
Run kesiGine :seçnokto
ve böylelilde ho.rr.:;katı izleyen lJirkQç ;yıl sonra Kıbrıs Ruı:ı
topluDu ile Türk topl unu o.rctsı::ıda bir GD.yri Iloşru ticaretin
ortaya çıktığını görnoktoyiz ve im ::;ccy-ri [1c:şru ticaretin _boyutları hnklcınc1i:lki saC;lıklı bilc;iloro ucvcutie ğiliz ve 1JU
ilişkinin
ne ZW'2cmo. k::dar
otnodiği ho.kkındo.
deveu:ı ottiğini,
do. fazlo.cQ bir lJilr::;iniz
h:11endo devan edip
olno.dığını
kaydotTIok
isteri:~lo
Barış ho.rek:üını izleyen günlerclo, ilBn odilG1'l bu
so~dör
ko.rarnane özol soktörLm burçla özol
ko linesini kullo.n-
nakto.ki nekso.dın zatcr: o 20.':1'1-,-"'10. ko.clo.r k:::ı.T2U kosipi yok bütün
so.no.yi fOoaliyetleri folco uğr:1üış bütıin i thJ.I'ltı ~ ihro.catı
folce
uğraınş
çük Türkiye
bürokrc.sı
vo adeto.
j:lO.linu~önüJtürııLıüş
bo.kEan:-lan
Kıbrıs
i)ulu2'lPcı.kt::ı.dır
ki
t:::'J~ı
lJir kü-
Kıbrıs
Tür-
künün alışnaclıi~ı vo o.lışQ~-l'J.clı[1;ı ve özollikle lnrış lJarok::ıtııll
izleyen yıllarda lJiiyük bir ok(mo~1ik bUl1o.lın içersinrlo bulunan
bu topluIlu bu
tif
açıIna
önlenı::ıiş,
k::ı.rcırnet::1()
zorluklo.rı
yo.ş
çok kötü
hCltta
eiieılor yaşcı tnı ştır
Türkiyoı~en
Iloyvo ,solJZG bisküvi vs
don ithalat]. ne 1'Cik :ot83
T
o
birçok
D
iU\:recli-
ncıllo.rın
3eti-
[jilü ürünlerin Türkiyo-
Y:J,so.klo1'lT1ıs: >ul'll::>.rın
topl U::1 içersindo
üretilnosi CLüşünülDüş :3.1.1co.k ürJtinin ~;oroldircliği yatırınların
faaliyoto goçirilL~osi söz krınusu OL'~.:cııştıro Türkiye ile Kıb­
rıs
okcıYJTıik ilişkilorin dovo.nı
Türk Focloro Dovloti o.r:1sll"ldaki
c,üş ünülnü Ş ,
konnaI:1.lŞ
va
1 o.ylıkl arı ,
fakat yo.sal ç,cılış'nalar
3' nC-Ll bir eleNlot
bmıa p,ıro.lol
olarak ortaya
günrük ko-
tıpkı
'~nw:'ıelesi Börrıüş
ulaştırryl. kJlaylıklrtrı
t::l(jke::ıinik:::ı.syol1 kolctylık­
ları
Türkiyo ilo y.':\vru Vo.tru.ı
bÖylo bir katı ko.rarno.rıo ile
:::ı.rasıııc1 a
Kıbrıs
saSlo.mmTuş,
l:mııa
pukabil
o:wl1onisi 'Jlürk okonanisino
kolaylıklo.r
Bu onto~5ro.sy0l1o. rmkalJil gorokli
[';östcrilc..eniştiro Lu do. :::Cıbrıs okononi.sjnin cLcıha
başlmıc;ıçta
Setkat
entocçre
ediLıok istenrüştir"
doğrıasına
hatta
=~oğoo.nasıl1a nor:~on olnuştur ..
- 12 eC~(jce~in,
Çünkü biro.z sonro.ifnde
bcnc<:;
lJW~Üıı Kıbrıs
- okonoGi-
si diye lJir ekmıoni novcut doi;';il(~ir. İşto l,u oluşun on önorıli
nodGni bu olunsuz ;yönü
olan bu
ly:.rış lınrc;k:~t;lıır1,::U1
lmtı kr1.rcırncı.:E;Yo
r:ı.[i;rıon ICıbrısı
ro otne isteklorinG
rn.grıon
lıkları
oL:ı.3.sı~~ır.
(jöstornoniş
s'mroı uyr;uloıınış
CL1ürk
Türkiyenin bu
oko::1oı~ıisinc
k-:ınud::ı
['Çorckli
onto[~­
kol::ıy­
iıcnon
ifCldo ot:J.ck isteri:::ı
ki, Türkiye bu };:ol::cylıkl:ı.rı ~;östcr:'lccligi ölçücle; ICıbrıs :Leodero
Devletindon de o zn.J:.'J.nın otonorü yöne tiı'inr~cn do a;ynı kol::ıylık­
lar e;öronoJiğini belirtnok istorir=-.
il.ncoI::
Kıbrıs
Türk' Uniliı yon i lJir siyc.si devlet olna hoyoconı
onLırı da ekononik yönelenı nüsLıkil ilir c1uvlot Oh'Jl hoyeCDl1ın::ı
sürükloniş
Oysa özerk bir okono,-:ik c1 ovlot oln.bilnur:ı.in güçlükleri u:,:ıutulrıuş ve onLı.rcla Türkiye ilo okününil;: ontoc;rasyono..
nncnk 1)olirli ölçülorelo ilı tiy"\çlo..rı ölçüsünde yönolnok z~)run­
Q
luluğunu hissotniş10rclir. Eml'L1 ço.lı.:F' o.l::ı.rdon görüyoruz, bir
Merkez Br,nkası
parn. hazırlığı
kurulrıası ]ıo.zırlı6"l YJ.pılr.cıştır,
YE:tlJllcıştır
ve;
-:ıüs-c-"l:il
bir pi.~sto.kil
bir dovlot clusması vo
rıüstnkil
bir OlWllOI'ÜYO sahip olna istoklerini büyük ölçüdo Sörcektoyiz. 1974'ü izloyen yıllnrcla Kıbrıs D_vloti:ı:ıi yöüotonlcrlo ve ilr:::;ililerle; plnnl,J,:r:-ıCt lJ<:ı.ko..nlığı ve pınncılarln yaptığınız
tartışrıalardo. Kıbrıs
okon:ı:'üsjrıi
eblıo.
o c:;ün10rcle Türkiye eko-
nonisini onteGro odobilco
::lO.zırlıklarının
doğru olrı::ıclığını Kıbrısın
bu siyC'Di
ilırı::ıl
oluşun
oelilnosinin
hoyoco.nı içorsinde
ekünonik nüsto..ldl Türkj_yosiz bir devlet 01'-1Q. heyocOl1lna yönalnosinin ilorido
ynzıkki
birto.kın
sorunlo..r
T'T!l.tn.cağı
Cörüşlorüüz
no
vo Türkiyo ilc iliş­
kilordo (jocikilniştir. Türkıye ilc ok::m,~mik ilişkilor ::;ecikilDiş
t:ıto..rlı bUIUı."'1n::cı.ış b0Ilinsoıırc:'~iş
ve ndoto. iki clov10t
nonik
ilişkilorin
mılnşrıo.
o.r::ısıncLJ.ikili
yürütülnosi
şeklindo
çnbo.sıııo. c::iriLıiştir ıd
ikili yürütno çoklido yina
ha.s -köklü bir okonor:cisinin
o.ıı1o.::Fı~üo,r
oko-
hLl ikili
l)UGl1ıl Kıbrısın konc~isino
olno.nasın!l.
ncclon
oLmştur
cliyobi-
lirin.
Kıl)rıs
ok::'2Jo:'üsi Gerçekton bir t~]:ı'-' rlo.r bo ğo..z 1 ::ı,rdmı
beçtikten sonro. ve içindo :nılunduğu sorul'll!l.rdnn s enro.. lJirdGn
bire özellikle Türkiyo
to.ro.fınclo.l'l ~-:UŞkUSLJ.Z
to.ltif
ediIniştir.
- 13 Adeto. to.ro.flo.r
k'll'şılılclı ;YG:pı~ış
olduklO-rı ho.to.lo.rı
gidernek
istercesiııe
ve Türkiye bilhassa Kıbrısı tal tif etI10k nükafatlandırnole yoluno. C;i tne arzusu içersinde lJir 'Joetelsiz i tho.lat
rojini'-lin getiriIııcsine> Ve 1::m l:ıec~olsiz ithcılatlo. Kıbrısı Türkiyenin bir Clçık pcı.zo.r:t ho.lin.o ,-~önijştürül:"osi istomıiştir ve
böylelikle Kıbrıs Türldyo i yo ltiK:s ti5k0tin 'J.acldoleri ihraç edon
clolo.yısiylo
Türkiye
Türkiye ükünonisini
değorinin elüşnesille
ekoıc.oDisi~ü
içorsinde ıüan
d8.~:c.o. do. c~:lr beğazli'.ra i ton Türk p:ıro.sının
neden 01811 Türkiyo i ye Cıöviz ;'!;öncloron işçi­
zo.tOl1 dar
boğo.z
lerin dövizlo:ı::ird kon:Usiııe çekon bir ülke :ıo.lino 30LüŞ ve
bodelsiz i tho.lat Türldyo' nin o.loyhüıo Kıbrısın lahine KılJ:rıs
Türk t:::ıplmmnun lehine işl()'"ıiş ve Türki"JTo l)UllU fünnso otniş ve
söylelilde o.ccıyip bir sisten orto:yil çık:.ııştır o Bu sister: ,;eçici bir düzenelir, sağladığı kolaylıl::l::ı.r gotirdikleri goçicidir pratik lJir reçetodir ve lJLl köklü lür okononi değildir. Bu
hEmen ortndon ko.lknıülir ve leo.DaJak üzeredir ve kalkacaktır.
Önenli olan eleninde nrz ottiğir:ı. gil:ıi Kıbrıs Türk toplununun
köklü bir ekononiyo s:i!üp lalnoJs:: kon::üno yetocek ~:ıir ekrmorliyo
so.hirı kılnak yoksa böylo l)ir to.kın pro.tik roçGtelorle Türk toplununu finanso etuck Türk toplununn Golir sağlanal-c olnanıısı
icab eder Fil vo.ki bu lx;clelsiz ith -ılQt lJo"şlo.:ngıçtn zQIınettiğiniz
gil:ıi veyabugün olduğu gibi işli;:ırocoCi pok clüşünülncnişti. Annç
G
öL:nk üzero diğor üllw,lerdoki Kıbrıslı soyclnş­
ların biriktirelikleri taso.rrufl:::ı.rı vo özelliklo ver(?,ilenc:Urnek
istenoclikleri taso.rruflo.rını Kıbrısc1- çokobilr.ok Kı~:ırısn clöm:ıok
istoyon Kıbrıslı Türlüorin beraberinde b:::ı,Zl D'l.llar e;atirnesi,
şoklinde clüşünülnL1ş ülenklo. lJorQbor lJU t:::ı.muiylo Türkiyoye
lüks Dallar i thcü Gelen bir sistoJ:! lıalino dönüq'"lL1Ş ve l)u siston
önce
İngil teracle
Türkiyoyo lüks EQ,11o.r i thal o.clorkon üzüntü ile söyleDek lazın
gelirki
KılJrıs soko.klaruıclo.
nuştur,
bunu
yi
norcodos
oloştir'-:ok istoniyorwı
ütoııobilleriyle
clolclur-
doğrusu
oloştiri-
,:'cahil
bu
şunlin
rısın
için ycı.prınk istiyorun.,. Di.'ıtih1. kall:ıin b15.tüıı Gönlün Kıb­
zenGin bir ülka halina celnesi C:olişciş bir ülke haline
gelnosiclir, arın lJöyle 30çici zonGinliklorıo değil, yine arz
ettiğin gibi Kıbrıs Türk Toplur:::u Y'J.kın lJir znnanda l)cCıolsiz
i tho.lo.tsız ko.lncaktıro Kıbrıs türk toplurJU y2kın lJir znDancla
- 14 Türk
l~rla
turistlorindeı1
uzak
lmlCtcaktır, KılJrıs
ikili bir entograsyonc
rocok bir okonOTüyo sr,hip
r'~ircli(~i ZL'.'~Cıl1
oLmsı
Türl<:: toplurm
()n,~c h:ı.y;:ıtiyct
serokir. Yoksa
Ruı::ı­
ve-
Avrupa.nın, İn­
r;il terenin l)[:ı.tto.niyc:lorini J . l"m1Y::":':llIJ. D:11lar:..nı Türklere satnok surotiyle yarc,tıl::m bir zon~~inlik e:;oçi.ci bir zencinliktir.
Tutarlı bir zenGinlik şekli değildir" =}Lliıa evvola Kılnısın ekonODisini olinde buhmdurCU11arın ~-.lüs:J.CtclG ot'lOnoSi leczıD gelir,
Türkiyenin y:ı.pabiloceği ;yarclLıl.::ır v:ı.rsa ki vnrc~ır köklü bir
okononi oluşturno. şoklinde oheası ıcı.zır2 c~oliro KılJrısın iş
aclanl8.rı
bunu 1JU ş3kilde t::ı.lepetT'.clcri icap 0clo1'1::on KılJrısı
yönetenlerin Kıb1'ısın OkO~loIlisinc yön vernek istcmolcri lazın
golirken bu
da
Kıbrıs
tutarsız
yolu
tercilı.
toplueul11m okononik
etT'olori isr8.r -etneleri
[olocoği bztlnrıınd::ı.n
esasın­
üzerinde dü-
şÜl1ülnosi lazuı celen bir husustur. Y::ı.ptığınız ter'.llsllırla hiç
bir zaTcan sizIordcm Kıbrıs ükonorıi,sinin gelecüği vo KılJrıs okononisinin iki toplnnlu Kıbrıs C urıll1).riycti içersinde nasıl lJir
olunorıik
stüriiktürül10 snhip Ceı,:li6i c~oi1;il so.nki o günlorin hiç
gori gelniyeceg;i di5.şüncosi içorsinde Cilıı1ük bir ekononik politikasının 11.3.8ıl izlennosi l,C\ZE' C;oıcıi~i i]0klincle suallero nuho.tap oln:ı.::uz' doğru bir şoy Cıoğilc.lirç Tijrlüye 1)UL1U lJoninsiyobilir, çünkü Türkiyonin arzusu ve:J.r.:c.cı buC)jn vo yarın etnina oradaki Türk torılununun rofahıehre Türk toplurıUl1un istihd'\cıdır.
Türk tophlTlunun c;elir elele odo:)iL~osi:::ir. iuıcak bu lJoCıalsiz itho.lo.t yolu ile olDl,ilir. Türkiyu l--;u
:foc1~üGlrlıg:..da
yapab ilir.
Turistlorini do göndorebilir o 5 lJiı1 lirr:. yarine 10 bin lirD
h8.rcs.Tlo. yetkisi de voro~)ilirrjorl.;kirse 20 bin liraYDdil çıkıır­
tır Q Fo1wt bu Kıbrıs Türk tOPIUEUl1Ull bonLısiyeceği bir yol 01Il'lIl[I.Sı lnzın selir o Türkiye :nmu t,,-,-'.,-ı.::üyle KılJrıs topluımnun
lnyatiyetini
nuhnfc.z::ı. oc~cl:)ilT1esi
içiı1
lJunt1 teGelli so.hip
çık­
D'lSı
için düşündüğü l)ir yol clGğile~ir, OlL:.'-EliJ.sı l'1zF:. C;olir~
Türkiye lJöyle düşÜl1sa Kıbrıs Türk toplu:mnun bunu lJeninsODonosi
ı;zın golir. Köklü bir okono:.'inin no ol:r-:.ası l~. zın Geldiği
üzorineıO clüşi'Ll1ülnosi
Şinr'l,i
sevgili
icap ecl.ür.
hu ,':\sıl kOD.ulo..r üzoTinc~c.;lü önerileri daha çok
ark'Jcllışır.ı
Erol
11nniso.lı
yo.ptıe;ırı ~örüşnoclo bozuk1ı.ıklo.rı
ölçüde dile;
e;otirııoye DlJ111a.rın
söyliyocoktir. Ilen koneiisi ile
c.kso.klikl",rı
ve
s'"lrmılc:ı.rı
'Jir
kökenIorini b01irtneyo r;ayrot
- 15 odeceğini,
lJir
sClğlıklı
Görüşlerini
evvel
Kıbrıs
lar
kiJ.vuş')biloca:~i
oknnoniye
biraz sonra
şunl:::ı.rı
olarole hiç
KılJru3
kendilerinin ise bir
açıld'Y1nl-;:
şüphesiz
clinliyocoğizo
TOIJluı::ıunun nasıl
Türk
Sözlorine son verDoelen
istiycrmJ bir kez daha
buc;ün
ClcLmın
d011oti"ıi
kişisel rsöriişün
oluşturan
üçte lürini
Türk Feclero Davlotinin
değorli
üzerinde çok
::ı.l tııy~aclır.
toprakNClrenci-
yü lıcı.hçelerinin % 80 Ini Türk tcprakl.::ı.rı:ıdrvlır. Bunwı % 75 I i
Runlarclon kalnıştır$ Narenciye ürütiT'i topl ':tn 280 ı:cilyon liralık
ihracatın 200 nilyon lirasını oluşturr::ıkt::cdır ve bu 200 nilyon
lirQlık l)ir ihro.cat tQ;yı.uiylo Türk toplununa ınI odilı::ıosi halinde dahi Türk tOPllli~lW1Wl eknnoni,si::.1i y,'~şrl.tcı.l)ilocGk lJüyüklükte bir ihracat c~oğildir .. Türk topluı:nmuıı çok cc,J.hn lJüyük ölçüdo döviz f5elirlorino
ihtiyacı vardır.
DilyonlDır
Bu 200
cnat d:1J:1Cl bir parontoz içinele ,söyliyolh'. Türkiye
yapılsll
bu
toplurıCl
fc,zlcı.
(2a11.'1
c1.övi·z
ihr:-c-
k"'.:rı:Üı
,:,;otir!:~osi nü:.~ıkÜJ.'1
ile
iken top-
luluk bW1U d'<.hi ':,oninsoncrü,ş vo~lir01<;: ihrcı.c:ıtı d::ün[l l)onirısQ­
Diş
ve böylolilde
nıronciyo
lo.nllsı r::ıüıikün ikeıı
ilıro.co.tınclcm
blin.u Türkiye:
cl «.lvı fnzlo. döviz
k::'Jlrı.1ındcm yapr.rnasındcuı
sağ­
nüte-
velli t döviz r;elirlorinc~o iJ,Z,::ı.lrco. olnu~turG Semayi dOEinclo arz
ettiğin 13i:Ji küçülr boyutlu bir scmo.yic~ir .. Küçük boyutlu s'mo.yi
ancak toplUT'un ihtiyaçları:J.a COVClp v.vrebilocok bir sanayidir.
Kuruluşu öyledir, ihro.c:ıt:ı yönelik bir s':Cno.yi de!!ilclir" Çeşitli_
sorunlo.rı vD.rCıır,
runu
runu
vardır,
vardır"
ölçüdo
finnnsr~::.l1 sorlUıU vo.rci..ır ~
tckn.ik :)ilr-;i soalt y,J.pı sor-ul1U vardır, tocletrik va po.zo.rlo.T2o. soBi..itün bu s')rıınLır çözünlonse cl chi ki, lJwılar bir
çözüGlenniştir"
vo.rdır
Çok önaIlli 'Jir sorunu
yotersizliği
sorunu
dır.
s"rW1U bu s'lJv'.yi içlGtr~()l:;rinin rClsyonol
önliyocok on ononli bir -clr-surclur ..
Nüfus
var'.'ır ..
Y.::ı.ni
ymü nüfus
o.zlığı
ki to.lop
sorDllU vo.r-
o.zlığı
işlonelorini
Şindi
küçük bir
toplurı
küçüklJir Ulko o.z
s'1yıcla
nüfu-
su var .. To.rE~:l Y0torsiz, s:ın:ı.yiııin ol:;.'ülnosi söz konusu cloğ:Lı
vo bu tUko nilsıl bir okününik 'Jir i.nke; olur diyo clüşümlOk nocburiY0ti vo.rclır. Kıbrıs şirin vo [';üz01 bir ülko oluo.sının .ötosinde din:::r:ıik h;:U:l rıo.cldosi yoktur, c.lino.r~ik t'lrın hm: ;'ücldolori
yoktur, zen[;in
orncı.n
ürünlori yoktur,
veyt gibi 20 lJin t lik lJir
şohrinin
olc."'..C]
ı)otrrıl ü
ottiği
yoktur, lJir kubir
zonf;inliğü
ka-vuşabilecok bir potrolü yoktur, denizciliği yoktur, dünya
denizlerinde dolaşan ve navlunlar itibariyle ülkeye büyük zen­
ginlikler kaz-mdıran deniz filosu-ia soJıip değildir, balıkçılı­
ğı yoktur, balıkçı filoları yoktu-r, balığı yoktur, balık ibraç
eden bir ülke değildiro O halde acaba Kıbrıs Türk toplununun
gelecekteki okononisinin esasını ne teşkil edecektir tarın nı?
Hayır diyoruz, sanayi ni hayır di^roruz* Çünkü küçük bir ülke­
nin sanayileşnesi sanayi ürünleri ihraç etnesi ve dolayisiyle
gereksinne duyduğu- nalları ithal edo':dlnesi nünkün değildir o
Tarmsal ürünleri ihraç etnesi ve dolayisiyle elde edeceği dö­
vizle gereksinne duyduğu nalları ithal odobilnesi nünkün degildir«
Kendi ihtij^-açlarını giderebilecek bir sanayi bünj^T-esine sahip olabilnesi nünkün değildir,.aksine sanayi döviz geti­
ren değil döviz ihtiyacı duyuran bir özelliğe sahiptir, daina
döviz ihtiyacı duyıaaktadır• O halde Türk toplununun ekononik
geleceği ekoneninin tönelini hOT_gi sektör teşkil etnelidir de­
diğiniz zanan, dinanik han naddeleri dinanik tarmsal ürünleri
yok nadenleri yoka Bugün en önenli nadeni bakır nadenidir. Yalnış bir bilgi derlenedikse bakır nadenlerinin tükeniaekte olduğu
50-40 yıldan beri işletilnesi ve yeni zengin bakır nadenlerinin
olnadıgı bilgileri bizde nevcut» Şüphesiz yalnış olnasmı dile­
riz • Acaba o takdirde Kıbrıs ekononisi varlığını hangi sektöre
dayanas1 1azın gelir dediğiniz zanan tıpkı barış harekatından
önce olduğu gibi benin kanınca turizne dayanası lâzm gelir ve
zaten dünyada ada görünününde olan ada ülkelerinin ve arz etti-,
gin gibi -az nüfuslu ülkelerin ekononileri tananiyle turizn
sektörüne dayannıştıro Malta, Montekarlo, îîavai, Küba vs. bü­
tün bu ülkeler az nüfuslu ülkeler ada şeklindeki ülkeler ya
doga kaynakları "zengin olnayan ülkeler başta petrolgibi,
kauçuk gibi vs* doga kakmalıları zengin olnayan ülkeler buna
karşın turizn kabalakları zengin olan bütün toplunlar ekononik
zenginliklerini turizn sektöründen elde etnişlerdir* Bu 1 9 7 ^ '
ten öncede böyle olnuştur* Kanınca 197^^ten sonra da böyle
olacaktır ve Kıbrıs Türk toplununu teşkil eden fertlerin eko­
nonik zenginlikleri bence" turizn soktöründo yapacakları faali­
yetlerdeki başarılarına bağlı olacaktır, Vo o takdirde Kıbrıs
Türk toplunu turizn faaliyotlorino yeterli agirlxk verirse ve
turizn faaliyetlerindeki yatırınlarını riderek çoğaltırsa ve
turizn denildiği zanan Türkiye'den gelen turistler değil ki^
1 9 7 6 yılında adaya gelen 95 bin. turistin 9 1 bini Türkiyeden
gelniştiro Diğer ülkelere açılan bir turizn sektörüne sahip
olduğu taJkdirde Kıbrıs Türkünün gerek bugün gerek yarın gerek
Türkiyesiz gerek Türkiyeli ve gerekse iki devletli federatif
bagmsız bir Kıbrıs Cuıahuriyeti içersinde daîıi bu turizn sek­
törü vasıtasiyle gerek ferdi varlığını gerek toplunsal varlı­
ğını nulıafaza edebilnesi nürdmn olacaktır.
Kıbrıs ekononisinin işte ne dün no bugün yeteri ölçü­
de ele alınnanası k.anmca büyült bir batanın yapılnasına neden •
olnaktadır-, Oda turizn potansiyelinin on zengin olduğu Maı^aş.
bölgesinin bugün siyasi anlaşna için pazarlık konusu yapılnasıdır. Kanınca Maraş bölgesi dün Kıbrıs toplununun~kalbi idi.
Tarın Kıbrıs Türk toplununun, Kıbrıs Türk Federe Devletinin
kalbi olnası l a z m gelirken bu kalp bu vücut t on. sökülnek istenilnekte ve bu kalbi karşı toplujaa verilne isteği vardır.
Bu 1974'ten beri izlenen hatalı bir politikadıro 1974'to barış
harekatı ile beraber Mardş Türk ekononisine katılnış olsaydı
Türk toplununa katılnış olsaydı bugün Türk topluıau için kanın-,
ca düşünülecek bir şey olnıyacaktı. Türk toj)luîaunun ekononisi
tenelini bulnuş,. varlığını bulnuş garantisini bulnuş olacaktı. ^
Bundan sonra Ttırizn sektörü artık yeniden yaratılacalc bir sek­
tördür. Girne şirin bir yer, fevkalade güzel bir koy, fakat
turizn potansiyeli için hazır bir -yer dogil. Yeni yatırınları
gerektirecektir o Fakat y.anılnıyorsan asıl Kıbrıs Federe Devle­
tinin turizn potansiyeli Magosa, Maraş veya o sahillerde olna­
sı lâzm gelirki Maraş bölgesi federe devletin ekononisinden
çıktığı takdirde o zanan orada yeniden,turizn potansiyeli ya­
tır ılnası kaçınılnaz olacaktır. Tabi bu takdirde de ekononinin
naliyoti yükselecektiro
Çok şeyler söylenek istiyoruz acı veya tatlı. Hiç
şüphesiz bütün ojaacınız bütün arzunuz artık Kıbrıs Türkünün
hangi siyasi entegrasyon içersinde olursa olsun hmıgi ekononik
entegrasyon içersinde olursa olsun yıllarca çektiği ızdıra.plar-
la "bir dalıa karşı karşıya kalnanası bir dors daha alııanası
bir koz daha özollikle okononik bakınmdan Eun hegenonyası
altına run ekononisinin etkisi altına girnenesidiro Eger Türk
"toplunu ekononik yönden Run ekononisinin etkisi altına girecekse, 1 9 7 4 de daha şehitlerin kanı sulannadan ekononide yapılan
hatalar Run ekononisinin etkisi altma soknuştur Kıbrıs Türk
toplununu» Denin arz ettiğin gibi hen Run toplunu ki, Tüı?k toplununu besleneye başlaj;ııştıro Binaenaleyh Türk toplununu orada,
en nüreffeh en refalı içersinde en yüksek gelir düzeyi içersin­
de sağlıklı tutarlı bir toplun olarak hayatını idane ettirnesi
bendenizin en büyük tenennisi en büyük arzusudur»
Bu bütün Türkiye*nin oxzusudur, istediğidiro Kuşkusuz
ancak bu sorun sadece vatan, nillet^ edebiyatı sadece kardeş
edebiyatı ve sadece anavatanın hinoycleri ile çözülecek bir
sorun değildirp Bu sorun kanınca ekononik gelecek Türkiye^den
çok Kıbrıs Türk toplu.nunu ilgilendirncsi l a z m gelir ve Kıbrıs
Türk toplunu artık Türkiye ekononisine dayannıyan Türkiye
ekononisinden yardın görniyen bir ekononiye nasıl kavuşabilir,
bu sorun/üzerinde durnası ve çabalarını ve ekononik rahatlık­
tan kurtulnası özel"» ikle bu bedelsiz ithalatın sağladığı ekono­
nik rahatlıktan kurtulnası Anurikan pazarcılığından kurtulnası
biz bunları ancavatonda yas.akladık, bu raliatlıktan kurtularak
kendi ekononisini nasıl kurabilir o Bunu gerçekle ştirnesi lâzmdır. Böyle bir çalışno.da böyle bir - çabada ben ve bütün arkadaş­
ların bir nefer gibi bir asker gibi en ön safta çalışan bir
er gibi Kıbrıslı sor/d a şiarınızın vatondaşlarınızm enrindeyiz,
izindeyiz ve gönlünüzde kalbinizde onlarla beraberdir. Bu
hislerinizle sözlerine son verir, sizleri bir kere daha en
içten duygularla solanlar, sizleri görnekten duyduğun bahti­
yarlığı tekrarlar, çok teşekkür ederin.
T A R T I Ş
MA
Mohıaet CAN ; (Eıbrıs Türk Ticaret Odası Başkanı)
- S ayın "b a şk an, s ayın profesör le v ini z , s ayın t a s m
nensuplari, değerli konıürlar, değerli profesörünüz Erol Zey­
tinoglu beyin Kibrisin sorunlarına çok vakıf ve çok bilinçli
bir şekilde egilnesi beni başta olnak üzere arkadaşlarını da
, çok nutlu ettiği inancındayın.
Tananiyle nodel oLarak karnakarışık bir düzen içer­
sinde, ele alınnası ve eğitin tatbikattaki iş adanlarının iş
adanlarınızm alışnış olduğu, çizginin dışında ap ayrı nodel
çerçevesinde ele alınnası h.akikatten bugünkü sorunların yaratılnasmda en^büyak hatadır*
Sayın kardeşlerin bugün hakikatten Kibrisin ekononi­
sine bütün yönleri ile sahip çılmak sıhhatli bir okononi getirnek gerekliliği vardır ve bugün yine geçte sayılsa yine geç
değildir inancındayın«
Turizn sujm olnayojı diğer inkanlarından yoksun ekilebilecek arazisinin çok az olnası ve diğer yokluklar içersinde
bir tarın gerçekleştirnek ve tarma dayalı bir sanayi gerçekleştirnek takdir buyuracaksınız ki inkansız bir şeydiro Fakat
diğer durunu, ile turizni ele' alacak: olursak sayın Profösörüne
şu durunu arz etnek istiyoruıa. 197"^^ öncesi Kıbrıstaki turiznin durunu neydi yine ben bu konuda açıklık getirnek istiyoruzio 1 9 7 ^ öncesi yine Kıbrısta turizn valiz turiznine dayalı
ve C O grafik durunu ile diğer inkanları ile Kibrisin turizni
bir valiz turiznine dayoaınaktaydı,. Bunun nedeni çeşitli ülke­
lerle ilişkileri ve kendi Kıbrıs Kıbrıslıların her zanan geç
eden bir topluluk olnaları ve bugün 90 bin, nüfusunu gördüğü­
nüz Kibrisin 55 bin kıbrıslı Türkçün Londra'da yaşanış bulımnası, yalnız Kıbrıslı Türk'ün olnası«
•Efendin.bir örnek vernek istiyorun, bugün israil'i
örnek alacak olursal^ îsraile giden turistlerin nuhakkak çe­
şitli dünya ülkelerinde îsrailde .akrabaları ol.an veyahut iliş­
kileri olojı veya kendi -ana vatanları olduğu için oraya gitnekte olan bir turizn şekli görnekteyiz.
Kıbrıslında 1 9 7 4 önceki tnrizni nulıakkak Türk'ü ve
Rnxi'u Londrada yaşıy-an kişilerin kendi çevreleri ile Kıbrısta bir turizn yaratnalarmdan dognuş olnası idi, fakat sayın
arkadaşların bugün şu denek değildir, aynı Turizni Kıbrısta
devan ettirneniz r5ereknektediro Kxbrista turizni veyabutta
diğer endüstrilere göz atacak olursak Kıbrıs'ta bir nede1 var
bugün sanayide Kibrisin sanayisinin % 95'i devlet kuruluşu­
dur a ilıracatmın % 9 7 ' s i devlete aittir. Devlet narifetiyle
. yürütü3,nektedir. Turizninin Yüzde, hiç bir dünya nenleketin­
de görülneyen bir. nodeldir 95*i yine devlettir, ve ihracatı
da yine ayni' şekildedir..
Sayın Kardeşlerin bu nodel içersinde turizni gerçek­
leştireceğiz dediğiniz veya turizmli hedef aldığınız düzen
içersinde gerçekleştireceğinize devlet kuruluşları ile ger­
çekleştireceğinize şahsen ben inaanıyorun« Çünkü turizninde
safhaları çeşitleri vardır* Bildiğiniz gibi 1974 sonrası Kıb­
rısta bir harp turizni devan eti'iiştir, bir heyecan turizni ol­
nuştur., Herkes Kıbrısta ne olduğumu nerak edip Kıbrıs'ı görnek için gelniştir, nuhakko^k tabii, aileleri ile gitnişizdir ve
orda nulıakkak birde alış veriş 3^a da valiz turizni dognuş ol­
nuştur „ Fakat bugün Kıbrıs'ta Gündüz turizninin dışında gece
turizni diye bir durun nevzu]:)ahis değildir« Geceleyin tana­
niyle hiç bir eylencesi olnayan tananiyle gündüz güneş battık­
tan sonra televizyon başında vakit geçirebileceğiniz bir du^
run vardır. Bunu devlet turizn işletnecilik şirketi vakıflar
idaresi bu boşluğu doldurduğu toidirde, ikinci sorun Girne
konusu bugün-Maraş 1974'ten sonra turizni kapalı bir bölge idi«
Şalin.veya birkaç otelin dışında bu bölgede bugünde acaba Kıb­
rıs Türk Federe Devletinin Türkiyeye sahilleri en yakın sahil
şehirlerinde alt yapı durundan nedir ve bunların boşlukları
ele alınnalınıdır, alınn.aıaalınıdır.? Süratle "tunların r-erçekleştirilnesi gereklinidir, degilnidir? Bence süratle ivedilikle
gerçekleştirilnesi gereklidir, sayın arkadaşlıarıno
• Turizn geçiş dönen.inde bir hiznet sektörü olduğu için
uzun zan^anlar 1953'te 1974 nutlu barış, harekatına kadar Türk
toplununun eğitin durunu neydi hiznet sektöründe eğitini ney­
di? Bu da üzerinde durulacak bir durundu. Ancak geçiş döneni
dediğiniz 1 9 7 ^ sonrasından bugüne kadar olan dönende bir nodeller oluşturulnuşsa bu safha içersinde de Kıbrısta bir Eği­
tin durunu kısnende olsa tananlamaış olduğu inancmdayıno Bu­
nu gururla söylenek istiyoruno Çünkü genç yaşta 196^^ten 1 9 7 ^ '
e kadar cephede dagda^ ovada, genç kuşağınıza görev verdiği­
niz dönenden sonra 197^^1-* "ben sonra bualara bir eğitin olanak-ları saglamaış bulunuyor ve bunu da birçok vatandaşlarınız gerçekleştirniştir, denekki bir nodel degişinine süratle p:itnede
şayet turizn hedef almnışsa gitnede fayda görüyorun.
197^-t- öncesi Türkiye Kıbrıs ilişkileri ithalat konusun­
daki konulara deginnek istiyorun^ Türkiyede % 0 , 3 olurken aca­
ba biz Kıbrısta Kıbrıslı.olarak kendi yaşadığınız dar bölgenin
dışında bulunan Run bölgelerinden arz ettiğiniz entiayı alabi­
liyor nuyduk? Ana ihtiyaç naddelorinizi dahil al a m y or d u k a Sa­
yın arkadaşların ve bütün yapnai istediğiniz faaliyetleri sana­
yiye, dönük olsun ithalata dönük olsun, her konu için faaliyet­
leriniz tananıyla red edilnekte idi ve talepleriniz geri çevrilnekte idio Bu ortan içersinde haniniz olan Türkiyeden itha­
lat için istenecek olan bütün izinler nuhakkak haliyle geri
çevrilnekte idi ve bu % 0 , 3 raikanı ancak bu şekilde olnu.ştureBen bu konulara daha fazla tenas etnij/ecegino Çünkü değerli
arkadaşlarından sayın Tuncer Arifoğlu bey'bu konuda sizleri
rakk.aıalarla aydınlatıcı nahiyette bilgi vereceklerdir ve ben
bu konuda turizn konusunda sayın Profesörünüz Erol Zeytinoglu
beyin çok güzel çok geniş ve hakikatten vakıf bir şekilde ko­
nularınıza egilnesinden kendilerine teşekkür etnek istiyorun
ve hürnetlerini sunuyorum efendine
- ^ TuncQr ABİEOGLU : (Federatif Devletin Eski Ticaret
Bakanlarından)
Sayın başkan, İstanbul Tica.ret Odasının ve San.ayi
Odalarının kıynetli üyeleri^ ?aeslektaşın sayın Erol Zeytinog­
lu^ nun konuşnasını dinledin, sorunu incelerken varniş olduğu
bir takın teşhisler sonuçlarda nuhaklıal^ ki fayda • vardır<,
Ana bir kısnı da naalesef hatalıdır^ gerçi büyük bir kısnma
öğleden sonra Kıbrıs Türk Devleti ve AET ilişkileri konusuna
egilecen ana burada kısaca birtalıın düzeltneleri yapnanda
fayda vardır kcaıaatindeyino
Konuşnasmcla katılnaclıgm noktaların İd ir kısnı, ben
bir ülkede ileride gelecek belirsiz siyasi çözün ekononiye yön
vernez bilakis ekononinin durunu ileride varılacak sijT-asi çözü­
ne yön verir kanaatindeyin ki, Kibrisin nüfusu hakkındıa verdiği '
rakkanlar lıakikatlerden uzaktır 197"^^ barış harekatı sonrasında
•yapnış olduğunuz ilk nüfus yoklanasında Güney göçnenleride ge­
lip yerleştikten sonra 1 1 5 bin olarak tespit edilniştip Bugün
bu nüfus 1^1-5-150 bin arasındadırc Bunu da düzeltnekte. fayda
gÖrüyorun, başka'bir sorun yine verdiği rakkanlarda barış ha­
rekatından sonra. Kıbrıs Türk Eedore Devletinin eline geçniş
olan ekononik kaynaklar sayılırken % 1 0 naden diye bahsedili­
yor, bunu bilhassa vurgulanak isterin^ Sunların beynelninel
alanlarda bizin aleyhinize kullandıkla.rı kozlardan birid_ir. Ve
tananen yalnıştır^, Bugün Kıbrıs Türk Pedere Devletinin elinde
naden yoktur, olan ŞLidur ve karıştırılan nokta surdadır» Made­
nin nenşeii Eun tarafmdadıro Yalnız bımu çalıştıran tesis Türk­
lerin elinde kalnıştır, esasında bizin elinize geçniş naden
yokturo
Yine kıymetli ark.adaşıîıın konuşnasmda tek taraflı
yönden bahsedilniştir, veyahut Kıbrıs Türk Federe Devletinin
Türkiye Cundıuriyetine karşı gerekli anlayışı gösternedıigi ka­
naati hasıl olnuştur, bende «,Konuşnadan öğleden sonraki konuşnanda bunun tan aksini savunacaktın* Şindiden yapnanda fayda
vardır naalesef duruıa tek taraflı yöne benzenektedir^ Doğru
ana bu Kıbrıs Türk Pedere Devleti tarafından değil, naalesef ~
üzülerek ekenonik konularda Türkiye Cnaıhuriyetinin bürokrasininin aşilananasmdan ileri gelnektedir arkadaş 1 a r « 1 9 7 5 yı­
lında Türkiye Cuınlıuriyeti yetkili nnkanları ile inzalanış oldugımuz iki protokolde bahsedilen sorunların bir kısnma-çözün
getirilnişti, bu protokol inzal.andıkton iki üç ay içersinde
Kıbrıs Türk Federe Devleti kendisine düşen bütün değişiklikle­
ri yapnıştırc» Bunlar nelerdir; Türkiye*den gelen nallara daha
düşük günrük vergilerinin uygulannasic Türkiyeli iş adanlarınm .
Kıbrısta yatırın ya.pnaları, ortaJfc şirketler kurnalom, Türkiye
bandıralı genilerin Kıbrıs linanlarında Kıbrıs bondıralı ganilerin
hak ve önceliklerine sahip olnaları ve bunun gibi daha ^-6 sorun­
lardır dediğin gibi öğleden sonra daha teferruatına ineceğin.
Bvaia karşılık naalosof ana vatanda, bürokrattık engel­
ler aşılanadığı için aynı konular Kıbrıs Türk Federe Devletine
karşı uygulanacaktıo Dunlar lionüz yapılanadio Eu yapılananışsa
ekononik işbirliği daha yüksek bir düzeye çikanİnanışsa bunun
hatası ve sevabı bizden ziyade zannediyordun, Türkiye bürokrasi­
sine aittir.
Bir para kanbiye rejiniııden bahsedilnektodiro Evet
beyler birtakm hakikatleri söylenekte fayda vardır, biz bize
benzeriz Kıbrıs Türk Federe Devleti bir takın kararlar alır
ana orada hakikati vurgulayacağın bu kararların kaçta kaçı Kıb­
rıs Türk Federe Devletine aittir, kaçta kaçı ana vatanla nüştereken alınnıştır. Bununda a^z-ırınını yapnak lazın ve o bahse ko­
nu para kanbiye rehininin altında inzası olanlardan birisİ3^in«
Kısıtlı olna nedenleride bup^ün Türkiye Gunlıuriyeti Maliye Baka­
nı olan arkadaşınızın bir takın görüşleri nedeniyle o kadar kı-'
sitil tutulnuştur, bilahare bu açılnıştır neticelerine katılıyorunio Kıbrıs^ m- bünyesine libero.l ekononiye tananen özel sek­
tör'ekononisine alışnış bir topluna hiç uynadı genel devletçi­
lik sorunları ile birtakm problenlor doğdu, burada katılırın
yalnız kısıtloımış olnası bizden fazla burdan gelen arkadaşları­
nızın isteği üzerine yapılman kısıtloaioJ.ar^ bunu sonradan, açnak
Türkiyenin bütün ithalatının .serbest o kararnaneye göre hiç bir
şey liberasyona tabi değildir. Bilahare büyük uğraşlar netice­
sinde o kararnane genişletilniş tün nallar bu .kararnane altına
alınnış ve liberasyona tabi olnuşturo Türkiye kanalı ile ihra- ,
cat yapnak t an bahsediyor arkadaşın ve bunu yapnadıgmız içinde
bir takın narenciyede di37-nr döviz k~'yıplarına ugruyoro Kıbrıs
Türk Federe Devleti,. Arkadaşlar rica ederin bu da tananen yalnış
bir konudur, Kıbrıs Türk Federe Devleti barış harekatından .sonra
narenciye sahasında hiç" bir tecrübesi olnıyan bir devletti, ka­
bul ne yaptık Türkiye siyasi nercilerinden,feirokrasisindenbiz­
lere bu hususta yardmcı. olnalc üzere Türkiye'den bir kuruluşu
görovlendirnelerini istedik, gönderdiler. Çukobirlik diye ku­
ruluş gönderdiler, neyin nesi bilnen bir kooperatif, geldi na­
renciye bahçelerine baktı, üç güa toplıyaym dedi, bir kuruşluk
birşey yapanadan döndü gitti<, Bizi yüz üstü bırakıp gitti. Bu
iş birliği olnanışsa biz istediğinizden dolayı değildir, bir
takın hataların clovanlı işlennosindon dolayı olnuşturo Yoksa
hugün hizin arzuxiuz Türkiyoli iş ad.aıaları seve seve Eıbrısa
geleİDİlirlero Kıbrıs Türk Federe Devleti vaton.daşlarının her
türlü haklarına sahiptirler, istedikleri işi kurarlar istedik-,
leri firnaya ortak olurlar ve bize ihracatınızda ithalatınızda
yardın ederlerse biz bundan ziyadesi ile normun oluruz• Kibri­
sin Türkiyeye dayalı olnası sorunu vardır, bu doğru,'bu bizleride üznoktedir ne kadar daha Türkiye'ye d^ajrali Türkiye 'den yardın
alan bir ekononi durununda olacağız« Hiç olnazsa aydın l^işiler
olarak Ticaret kesinini teşkil eden kişiler olarak, bizlerde bunu
düşünnekteyizo .iıaa beyler naalesef yine hata 1 9 7 ^ yere gitnektedir o günlerde kurulnaya çalışılan ekononik ilişkiler naalesef
topluıu ayakları üstüne kaldıracak değil, Türkiyeye daha fazla
• dayanacak bir sisten olarak neydana çıknıştıro
Sayın arkadaşın güzel bir paradoksa değiniyor, katı
rejin diyor, katı rejinin getirdikleri ekononik dar boğazlar ve
Eunlarla kaçakçılık doğrudur, haklıdır, 1 9 7 ^ sonrasında bu oldu
bunu gördük bunu önlenenin yolları neydi, bunun üzerinde düşündük
O da paradoksa geliyor sindi. Elinde bir kuruşluk dövizi olnayan,
ho.rpten çıknış bir ekononi bir takın ithalat .gereksinneleri var
bunları ana vatandan adanıyor, alnasma olanak vo ink an yoktur a
Ana aç yaşıyajıaz belli bir takın gereksinnelerini. karşılanası
lazm sanayinin bir takın ihtiyacı vo.r karşılanjaası lazm bunla­
rı ne yapacaktı, ya kaçak gelnesine nüsaade edecektik veya dö­
viz bulacaktık, devlet degilizo AET'3-0 gideneyiz, Anerikaya gideneyiz, îngiltereye gideneyiz, hiç kinsoden yardın alanayız ana
vatana geldik, ana vatanın durunu sizlercede'nalundur, döviz
inkanlarınızm olduğunda naluııduro O zan.an buna bulunan alternatif
bedelsiz ithalat oirmşturo Yani bedelsiz ithalatın dognası şudur*
Biı^ adanı bir odaya kapatnışmız bir - tek pencere açık oradan
hava alna.zsa ölecek o da saldırnak necburiyetindedir ve bedel­
siz ithalatında gelişi beyler hakikatleri ışığında budur«'Bugün
aynı durunla karşı karşi3^ayiz döviziniz yoksa, ithalat yapanazsınız sanayinizin girdisini kar şıli3~anaz s anız dünya kaynakların­
dan borçlananazsanız bir alternatif bulnak necburiyetindesiniz,
kaldı ki arkadaşın onu belirtti üzerinde egilnekte fayda vardır
bugün ada haricinde yaşıyon. 50 bin Kıbrıslı Türk'ün
adaya
çekilne sorunu vardır İDunların servetlerinin adaya no,kletne so­
runu vardır ve bütün bunlar bedelsiz ithalat çerçevesinde yürütülnüş tür, bugüne kadar yürünektedir <, Dcvanlı bir t akın rakanlar
veriyor, evet bedelsiz ithalatın fa.ydaları gibi zararları var,
ana bojaıtları zannedildiği kadar büyük değil, bed.elsiz ithalatralcanlarına bir göz atarsak 1 9 7 5 te 7 7 nilyon, 76 a.da 280 nilyon
77 de 520 nilyon lira civarında bir rakkandır. Buna d.edigin
gibi sanayinin han naddesi bir takın gıda naddcIeri oto yedek
parçaları bunun ve buna benzer bedelsiz ithalattan neydana gelen
zararların ana vatan_ Türkiyeden neye nal olduğu sizler tarafın­
dan benden daha i^ri bilinnektedir, ana bu verdiğin rakkanların
zararlar tartışna konusu olursa ayrıca onları tartışabiliriz
]ranaatindeyin, sad-oce belirtnek istedin rakkanların ne old.ugunu
Arkadaşın birde 1 9 7 3 * lordenbaiısetti, Gan bey arkadaşın
onun üzerinde durdu, yalnız bir şeyi açıklanakta fayda vardır,
evet 1 9 7 ^ öncesi Türkiye ile Kıbrıs arasında ticari nünasebet
yoktu olanazdıo 1 9 5 5 * ten sonra Türk toplunu zaten ekononik bir
oxibargonun altında idi o Euıalar tarafından, ticaret yapanazdınız
s.ana.yiye girenezdiniz ithalatçı ihracatçı olanazdınız, bunlar
açık ve kesin bellidir, 197"^ "bon sonra Türkİ7/e ile ticaret hacni arttı, ana yeterli ni,.hayır beyler naalesef o düzeye erişnenişti, ögledıen sonra dışa o.çılna. sorununu incelerken bunun ne­
denleri üzerinde duracağız, bugün KTPD • ile Türkiye arasındaki tica-^
ret hacrii olduğundan daha büyük olabilirdi, ana burada birtakın
bürokratik engeller aşılanadıgı için naalesef hacin bugünkü şek­
linde seyir e tnek durununda kalnıştıre Çok teşekkür ederin,,
MRUıv BEY
- Sayın başkan, değerli konuşnacılar, kıynetli Kıbrıslı
kardeşlerin, basın nensupları ve tüccar arkadaşların hepinizi
saygı IIG solanlarına
Kıbrısa yaptığın seyahatlerde kibrıslı.kardeşlerinden
gördüğün konuk severlige şükraniarımzı arz edeceğin, inşallah
Odanız kendilerini Türkiyede iyi agırlana olanağını bulnuştur.
Sayın profesörün yap)nış .oldu[;;u ikili ayırma bend.e
itiraz ediyorur.u
1974* ten evvel yapnış oldugmı se^rahatte gördüğün nanzara şu
Kıbrıslı tüccar ikinci sınıf bir tüccardı, dış
ticaret ithalat ihracat kurujaların elinde idic ihracat olanak­
ları hat asgariye indirilnişti, bir takın zorlukları naluldü
ve ordaki Türk tüccarı yalnızca dahili ticaret yapıyorduo Ana bun m yanında Kıbrıslı kardeşlerinizin Türk ekononisi ile işbirli­
ği yap
çabalarınında hattı asgariyede olduğunu gördük. Ken­
dileri ile yapnış"olduğunuz toplantıda Türk dış.ticaret rejini
biliniyornu diye. sorduğunda hiç bir .kardeşin bana bu konuda bilgi
verenedigi gibi bir resni gazetenin dahi o güne kadar Kıbrıslı
kardeşlerinize ulaşanadıgını gördün, tavassut ettik, gönderdik.
Belirtnek istediğin şu; Kıbrıslı kardeşlerinizin o gün
içinde bulunduğu ekononik koşulların rahatlığı gelir laakınmdan
elde ettikleri üst sevi^/o ki o zanojı Türkiyeye or-anla üç katı 'bir
nilli gelir fert başına düşen kısnı vo.rdı, Kıbrıslı kardeşleriniz­
den. Türkiye ile bir işbirliği dmrnak anacına yönelik bir gayret­
leri olnadı, dışa dönük bir faaliyetlerde bulunnadie Bu arada vmı
baskısını ,ben nulıakkak etkin bir foJ^tör olarak nazarı itibare
aliyoruıio Asıl konuşnanm tonası bugün ise baıoloaşka bir nizan ol­
duğunu görüyoruno Sajmı Bakan arkadaşınız konuşnıış olsaydı ben söz
alnadan evvel ben aydmlajınış olacaktın." Şöyle dediler ve sayın
Başkan da dedi bugün ithalat ihracat ve turizn % 9 5 itibariyle
devletin elindedirSar/m Profesör Majiisalının konusuna giren
bir neseİG arz edijT-orun, fakat deginnekten kendini alaıaıyacagm
ve Sayın Erol beyden aynı fikre iltihak edip etnedigini seraca- ,
gıno Acaba Kıbrısta uygulanan karna ekononinin söylendiği gibi
% 95 derecesinde diyolin iç ticareti ayırsalc % 50-70*9 varan
bir ölçüde devlet tarafından deruJıte odilneniş olsaydı, acaba
Kıbrıslı ko^rdeşl er in bugünkü ekononik ölçüler içinde ni olacalctı yoksa daha büyük bir aşana nı yapacaklardı? Turiznde devlet­
çiliğin nalisurları hojpinizce naluja, ithalatta ve ihracatta nahsurları nalımo Eger bu olaııaJ^ verilseydi onlara Kıbrıslı kardeşleri­
nize acaba onların durununda daha ileriye varan bir silah kullanılacaknıydı? Yani 1 9 7 4 evvel Run baskısı Kıbrıslı kardeşlerinizin
dışa dönük olnaınak için roJıatlıkları gelirlerinin tatnin edici
seviyede olnası bugün için devletçiliğin hattı azanide olup on­
lara olanak tanmanası, ana bu olnowsaydi devletçilik bu seviyede
olnasaydı, acal^a arkadaşlarınız daha üst bir seviyeye varacaklarnıydı? Teşekkür ederin.
i d i c
BEH^R
ÇİstanİDul Tlcarot' Odası Yönetin Kurulu ^
Dalkanı)
Sayın İ3aşkan^ nulıtoren hoöoııın doys nahiyotli vakıflaano. tötkiklori vo konforaalsı • dol:^yısiyle şükranlaî?ını arz odiyorun
Bii ©kononinin nüstakil bir^ luiviyot aİnasi novzuunda verilen nü­
fus gerek Arif oğlu arkadaşii aDin rakkanı gerek tLocarn.zın rakkani^nxn, sıiılıatı bakı^'iından aca1:m burası nüstakil bir devlet hüvi­
yetini aldıktan sonra dahi bir kolineyi dikkatle tasvip etnek
- istiyorun,' goriee yörenin kalkındırılnası yolunda ana vatandan
süspansiyonların devanina nani varnıdır? Teşekkür ederin, sualin
budur^
Hazni .AKIi; J.. {I^taı^^bul Ticaî^et Odası Yönetin Kurulu .
tiyesi)
Sayın başkaıl, aayın konu^naoılar ve çok değerli n i s a f İ r l ^ r i n t ^ :i^ı:ı^lik1^
özünü Kıbrıs turizni ve onun
'
i
g e t i r d i ğ i ^fc
ediyor. Ben özerlikle bu •
/ ^
ortak yatırınlai? Jâ?>nM^taıa'de^g^
bir konuda aydın*^ ^
lannak ihtiyaei33.^ ^duydur^.^ Elbrısta 350 dolayında sanayi tesisi
nevGut b u l u n n a 3 £ # a d ı ^ ^ - s ı r a s ı n d a
bize
ı
bu rakkan v e r i M i » 13u 350. dolayındaki: *e sis ten bütün çabalara
• ragnoH gerc^Qk anJanda çalışan S kadar tOBİs novcut çalışır gibi
görünen, sanırın ki 7-^6 tesis daha buna eklenebilir. Sindi b i r
yanda 350 tesis•ota yanda ç a l ı ş c m vo çalışır gibi görünenleri
topladıgi""a:^. takdirde onda b i r i bile bulnay:-ın k a p ı s ı açık
to sis Bu sanıyorun ki önoelikla üzerinde durulnosı -rereken b i r
konudur, bu tesislerin çaljL^ştırılnası devletin gücüyle ve devlötçilık anlayışı ile bugüne kadar sÜrdürülnek istennistir. Ana
neticeler ortada olduğuaa göre ve orada büyük b i r kaynak kaybı
a ş i k a r ş e k i l d e belirdiğine göre ben arzu ederdin ki bugün burada
b i r karşı ^çıkış har ek atınıın kararını alalın gerek Türkiye^ deki
iş adanları g e r e k s e Kıbrıslı kardeş iş ananları bir kanpanyayı
başlatalın v e bu tc:sisleri el birliği i l e çalıştırnanın yallarını
' ve değişik statülerini ortaya koyaaya çalışalm. Bilniyorun, aca­
ba bu teklifi kabili tatbik bulurlarnı, bulurlarsa nereden ne
t a r z d a başlıyabilirizo Çok özlü olarak istirhan edecektin, çok
,
teşekkür ederin^»
Yağar tîITAL : (Istanloul Ticarot Odası Yönetin Kurulu
Üyesi)
- Sayın başkan, yavru vatanın değerli neslektaşların
ve sayın nensupları sözlerine başianadan evvel hepinizi hürnetle solanların*
Değerli hocanın bir Kibrisin içinde dognuş büyünüş ve
bütün şartlarını yaşanış bir insanın verebileceği vuzuflan
Kıbrıs ekononisine başını takdirle sözlerine başlanak istiyor u n o Ancak burda nesleginle ilgili ve bilhassa KTFD- ile Türkiye
açısından önenle üzerinde d^eginneniz lazm gelen bazı uygulanalarada ve bunun ne t ice s in d.e doğan problenlere de deginnek istiyoruno
Şöyle ki hocanın da üzerinde durarak söylediği ve Kib­
risin bugün ihracatını ve döviz gereksinnesini saglıyaıı narenci­
ye ihracatını ve narenciye ihracatından dolayı elde ed^ecegi dö­
vizin bugün ana vatanla nüı^tereken degerlendirnesi hususunda el­
de edeceği dövizin % 100 artacağı hususuna nisal vernek istiyoruaac Bilhassa dosyalarınla, ber.aber geldin, şöyle ki Kıbrıs Fede­
re Devletinde devletçilik anlayışı iİe zaten devletçiliğin oldu­
ğ u yerde ekononİ7/e özel sektör açısmdaja baknakta ne kadar güç
olduğunu hepiniz takdir edersiniz, belirli bir politiknaülahaza
ile bir fiyat deklere ediliyor sezon başından sonuna kadar aynı
fiyat uygulanıyor aylarca sizlerde hepiniz takdir edersiniz bir
nalın ilk turfandası son turfandası orta sezonu hep aynı fiyat
hiç bir 2;anan olnanıştıro Fakat Kıbrısta ekononinin tan tersine
uygulanan bir sisten var. Örneğin 220 dolar bir narenciye porta­
kal İinonu 200 dolar seviyesinde takdir edilniştir, yıllarcada
bu şekilde uygulanna devan odo gelnektedirc Halbuki öjlo oluyor
israil portakalında civo. çıknıştır, ihracatları kısıtlannıştır,
portakalın fiyatı 500 dolara çıloaıştır» Dünya fiyatlarında 200
dolara Kıbrıs Fedtore Devleti satnaya devan etniştir^ ihracatın
artıklarını yani s t.an dar t dışı portakaJ..ları 500 dolara satabilnişizdir, satnışızdır ve ihracat bağlantılarınızı KTFD ile stan­
d-art dışı yapnışızdıro G-ün olnuştur îrand^an 500 dualara satabiloce-^
giniz bir nalı 200 dolara satanazlarken 500 dolara satılacakken
bizlere dahi bunlar çok görülnüştür, ticaret bakanlığınca tasdik
edilniş, onaylannış proforna faturalar ve açılan akreditifler
realize ediloneniştir•
Kısaca değindik İd ir ulaşın proİDİeni var» Kıbrıs Fede- re Devletin ekononisini etki eden ulaşın problonide yani .iJaraöa"•-tının döviz gereksinne s in i gerekli şekilde dogerlendireneyen
_ ^.'Jıususlardan birisini teşkil .etnektedir c Haliyle 1 9 7 4 öncesi,
-^^-ekononik duruıaa bakışla 1 9 7 4 sonrası o.rasındaki degerlendLİrne- •
•de yıllarca silalı tutnuş ellerden.kaliyle böyle başarılı bir
ticari uygulana bence beklenekte biraz insaf ölçülerinin üstün- "
•-• de,...nlur, bunu da böylece vu.rr-ulanak istiyorun, kepinize saygı­
lar sunarın,
... ... ;
...
-
.... ...Genal__EEY
- Sayın Kıbrıslı kardeşlerini istanbul Ticaret Odası
salonunda hürnetle solanlarıno
Üstünde duracağın bazı nevzuları arkadaşların ele al­
dığı için üstünde durnıyacagm, jalnxz şun.u ögrennek istiyorun
sayın hocand-aıio Bu bir tereddüt şeyi olduğu için bende 1 9 7 4 ön­
cesi ikinci pİ9n.da yaşanaya zorlannış ekononik hakları prese
edilniş, daina elinde silah siperde yaşoja'aya necbur edilniş bu
toplun ne yapal^ilir
Eenin gayen çok özür dilerin. sayın hocan­
dan fikri tenkid etnek değil bir reçete alnak ne yapabilirdi bu
toplun o Yani bütün herşeyi elden almnış bir sipere itilniş tica­
ri faaliyeti inkan verilneniş bir. toplun birden bire bir ışığa
kavuşuyor o Sindi caıtiparantez bürokratik idareyi görüyoruz, bir­
de bakıyoruz Ijizin aynı sisten orada do[5uş gösteriyoro Denelcfci
1 9 7 4 sonrası Türkiyenizin bu toplmıa vereceği ekononik eğitin
bilinsel yatırında öncülük yapıino.sı gerekir
Ana nao.lesef
belki bu hususu, fazla ,aşnodc isteniyorun, bunun eksportu çok
bilinçli teknik bir toplun ile yapılnası lâzm iken orada hiç­
bir şeyi olnayan. anatör bir kitlenin oro.y'a gittiğini gömüş
oluyoruz, gönül arzu ederdi ki bu nüdahale daha bilinçli daha
teknik daha profos7/onel bir zünre ile olnalı idi.
i d i o
i d i o
Turizn nevzuuna gelince y o m İniyorsan Kıbrıstaki turiznin % 95* i turizn işletnesinin taso.rrufunda tahnin ediyoruja
öyledir» Orda da bizin turizn Bakanlığının veya turizn bankası­
nın daha doğrusu söz sahibi olduğunu görüyoruz, binaenaleyh
bu hata yine bizin bir yalnış .tutuînımzd^m ötürü olnası lazm
gelir kanış m d ay m 3
'
Naronciyo nevzutmcla bir ara ban orada buluaurkon Yaşar
boy-"aı^lcadaşmı da gördün, orada y<aııi gorekli ilitiyacını Türki­
yeden tenin edeniyen bir toplun haliyle dövize ihtiyacı vardır*
Eu. dövizi de ancak bu notadan narenciyeden tenin edobilnesi
• ^
lazm iken biz araya girdiğiniz zanan ihracatı Türk Lirası kar­
şılığı ve bizin Türk lirası ile alnoaaız gerekir idi acaba bu
onlarla ekononik bakınınd.an ne kadar faydalı ve katkılı olabi­
lirdi? Teşekkür ederin.
Prof o Dr. Erol ZEYTtjTO^^^^
Evvela şunu belirtnek isterin, benin konuşnanla k^nuşnacı arkadaşların konuşnaları arasında pek fark yoko Denin konllşnanın esası ve esprisi yo^km bir gelecekte iki topluıalu iki bölge­
li bagmsız federatif cunh.uriyet çatısı altında fîüçlü bir ekononiye
sahip büyük bir Pam toplmau ile entegro^syon yapacak olan Türk
toplununun bugün ulaşnış olduğu ekononik düzeryin yetersizliğini
belirtnek ve bunun ned.enleri üzerinde durna.k ve bu nedenleri
ortaya ko^rdulct.an sonra, bu nedenlerden esinlenerek nasıl bj^r
ekononiye sahip olnaları l a z m geldiği üzerinde durnak ki henen
ilave ettin, ben daha ziyade nedenlerin üzerinde duracağın, bu
nedenleri göz önüne alnalr suretiyle bu güçlü bir ekononiye sahip
Eun toplunu ile entegrasyona, girecek olmı Türk toplırnunun ileride
bir Run ekononisinin hegononyasma girnenesi için neler yapılnasi lazmo Tabiyatiyle bunu açıklığa kavuş tur abi İn ek için bugün
ulaşılnış düzeye hangi yollardan gelindi, nedenleri nedir? Bunu
araştırna kaçınılnaz bir zormıluluktur* Ifade ediyoruz 197^!- yılın­
dan evvel bana göre nedenlerden bir tanesi. Türkiye ile Kıbrıs
Türk toplunu arasındaki iktisadi ilişkilerin yetersizliği, bu
ilişkiler nasıl çoğalabilirdi o zanan 1 9 7 ^ o w e 1 Kıbrıs adasının
ithalatına ve ihracatına sanayine lıakin olan Run toplunu Run
sernayosi iken acaba Kıbrıs toplunu ile Türkiye arasındaki iktisa­
di ilişkiler daha fazla gelişebilirniydi? Bunun cevabını şu anda
kolaylıkla söyliyeniyeceğin.
Şüphesiz bu.ayrı bir araştırnayı gerektirecektir« Ancalc
bu kopukluk bu yetersizlik bir vakıa dır ki bugünkü ilişkilerin
aynı ölçüd-e yetersiz kalnasınm bir nedenidir« Euntı b i r neden ola-rak kabul etnek lazm gelir, nasıl olabilirdi<^ nasıl yapılabi­
lirdi. Kıbrıs ile• Türkiye arasmdaki, ilişkiler daha- yoğun ne
hale getirilebilirdi bu bir aı^aştırna konuın değildir, araştırnanışmdıro Üzerinde çalışiLa-ıışmdır<> 1 9 7 4 öncesi Kıbrıs ekono­
nisini tetkik etnek suretiyle bu yapılabilirniydi? Yalnız bil­
diğin birşey varsa bugün ulaşılan sonuçta bu kopukluğun cinası­
dır. Çünkü TürkijT-o ile Kıbrıs ekononik ilişkilerle 1 9 7 4 yılından
sonra karşı karşıya kalnıştır, bildiğin kadarı ile belki de teo­
ri olarak kabul edebilirsiniz, tüketin alışkanlıkları pazar alış­
kanlıkları gerek ihracat bakınmdan gerek ithalat bakınından ih­
tiyaçların doğuşu örf ve adetler ve gelenekler 197f^^ "ten önce te­
şekkül etniş olsaydı diyorun. O zanan 1 9 7 4 ten sonra Türkiye ;
ile Kıbrıs Türk toplunu arasmdo.ki bu ekononik ilişki çok daha
kolay ve sağlıklı olurdu. Tdz 1 9 7 4 ' t e n sonra adeta yabancı bir
ekononi ile işbirliği yapar gibi bir hüviyete hüründük hatta
ne satacağınızı bilebildik ne alacağınızı bildik, ne Kıbrıs Eko­
nonisi hakkında ayrıntılı bilgilere sahiptik.
işte 1974'e kadar barış hn.rokatına'kadar Kıbrıs Türk
toplununun ekononik ilişkilerinin olnojıası bugün ulaşılnış olan
sağlıksız sonucun bir neticesidir, bu nasıl çözünlenirdi. 1 9 7 ^ *
ten önce ne yapılabilirdi, Run s'ernayesine Run hegenonyasma Run
Tekellerine k'irşm ne yapılabilirdi, bu kanınca ayrı bir .aras­
t ı m a konusudur, yapılamazda desek yapılır da desek isterseniz
bunu tenenni nahiyette kabul ede 1 i n nu.tlolc olarak bir ilişkinin
binası zorunlu i d i o Egor bir ilişki olsaydı bugün bu sorunları
daha kolay çözünliyebilecoginizi söyleniş olacaktıko 1 9 7 4 ' t e n
sonra 1 9 7 " ^ ' ^ kadox gerçekten tan liberal bir ekononi beninseniş
olan özel sektör 1 9 7 4 ' t e n sonr-a para ve karfjiyo rejini olarak
çok kötü bir nodelle ko.rşı karşıya bırakıldığını ifo.de ettin.
Bu nodeli- Türkiye enpoze etniştir. Kıbrıs uygulanal^ necburiyetinde kalnıştır, sorunlusu şudur veya budur, bu nodel önenlidir
bence. % 95 kısıtlanaaıştır, liberasyon, ne olnuştur özel sektör
istikanetini degiştirniştir, özel sektörün iyi kötü alışkanlığı
vardı. İngiltere pazarlarına ihracat yapıyordu, begennediginiz
Türk özel sektörünüaa kendine göre Kıbrıs ekononisinde bir yeri
vardı, küçük Sanayi vardı, bütün bunlar durnuştu, birden bire
ve bu katı rejin soruîalusu kin olursa olsun, bu katı rejin özel
sektörün, ekononiden uzaklaşnasma sebep oliTuştur. Hatta Larnakadan, Baftan gelenlerin ne iş yapacakları ortaya çıknıştır, b e -
clelsiz ithalat bLin-uıı bir sonucudurc Tcjıi özel sektör 1974-'teıı
önce devredilen özel sektöre elanaklar saglannış olsaydı k i
bn liberasyon içersinde de olabilirdi^ kendileri gerek küçük
sanayinin çalıştırılnası için örneğin küçük sanayi durdurnlnuştn, küçük sanayiye sahip özel sektör hiçbir faaliyette bulıınaj-aniştıro Çünkü han nadde ihtiyacı kanljiyo rejinine tabi tntulnuş, Türkiyeden getirilnesi sözkonusu oinnş ve küçük, sano.yici
ortadan kallmıştırc
Sindi biz yeni yeni küçük sanayicinin üretine başlan
çabaları içersinde bulnnuyomz. ihracatçı oldngu gibi dnrmıştnr,
ithalatçı olduğu gibi durnuş ve ne iş yapabileceğini bileneniştir
ve bugün özel sektör Anerikan pazarcılığına dönnüştüro Sindi bu­
rada sisten tartışnası değil, burada nevcut olan potansiyelin
kullonılna^sı lazın gelirdik r3urada özel sektörün 1974 yılları
izleyen yıllarda Kıbrıs ekononisine bir^katkısı olacaktı o Buna
hiç şüphe yok, bu katkı bir liloerasyondan bir özel sektörü çıkartıpta katı rejine soknak^ sokulabilir na'^:ari olarak nünkündür ana derhal bunun bir takın kolaylıklarını özellikle Türkiyeye
yöneldiği takdirde pek çok kol^ıylıklarmı da beraburindo getirnesi şartıyla ana bu saglannanıştır. bu yapıİnanış11r, bunları
belirttin ve ifade ettin, bürokrasi Kıbrısa o derece işleniştir
ki, Türkiyeyi geçniştir ve küçük bir Türkiye yaratılnıştır orada
bürokrasi denek suretiyle buradan o rejini olduğu gibi yaratanları
ve bu katı rejini getiren yıllarca özel sektör faaliyetlerini
atalete uğratan bu rejini bü^rük ölçüde eleştirnek isterino Sorun­
lusu hiç şüphesiz bunu oraya adapte etnek isteyen-bunu orada kü­
çük bir nodel uygulanak isteyen o do-y-rin yöneticilerini eleştirne zorunluluğu: vardır. Ancak bir husus daha var ki buda nüşaha• delerinizden edinilniştirc Kıbrıs toplununda da yine 1 9 7 4 Türki­
yenin yöneticilerinden geldiği varsayım ile bu rejin ne kadar
isabetsiz bir şekilde getirilnişse Kıbrısta da bir beninsene
vardır, bunu ka!:)ul etnek lâzm ana iş adanlarında değil Kıbrısı
yönetenlerde o devrin ticaret bakmı da bus/'urdular altında benin
de inzan var dediler, o devrin Kıbrıs Yöneticileri ile yaptığın
görüşnelerden adeta Kıbrıs ekononisini özex% bir ekononiye'hızla
dönüş turne arzusu bu re jinin yaşanasma para ve kaîoİDİyo rejininde yaşanasma da sobep oInuştur« Para ve kanbiyo rejinini yaşa-
tan hatalı rejini yaşatan nedenlerden hir taneside o devrin yö­
neticilerinin b m m bir ölçüde beninseniş olnalarındandıro Çünkü
onlarında bütün istekleri tananiyle bir kanloiyo rejinine sahip
olnak ve böylelikle bir ekononik özerkliğe sahip olabileceği
inancı içersindeydilero Sindi bu rejini getirttiği zanan henen
nukabil kolaylıkları getirnesi lâzmdı, özel bir Kıbrıs kotası­
nı ihtas etnesi lâfındı, döviz tahsislerini yapnası lâzındio
Ulaştırna hiznetlerini götürnesi lazmdı ki, özel sektör
bu rejin içersinde çalışabilsin, bu rejin içersinde özel sektöre
çalışna olanağı verilneniştiro Sade rejin getirilniştir, özel
sektör atalete sürükletilniştir. Fakat bımda da o devrin en ni­
hayet ben bir uznanm bir teknisyenin bütün nüşahadelerinde yanilnış olabilirin elde edebildigii- bilgiler yaptığın görüşnelerden elde ettiğin bilgileri ortaya koyan bir insanın,> Onun ötesinde
benin başka bir şey yap ab i İnen nürifcün değil, o devrin planlana
Bakanları ile o devrin Maliye Bakanları ile yapnış olduğun konuşnalarda elde edindiğin İzleninler bunlardır veya o devrin Ticaret
Odası tensilcileri ile yaptığın görüşnelerde bana yapılan şika­
yetlere göre Kıbrıs yönetinini de bu rejine paralel bir tutuıa
içersine girniştir, olunsuz bir tutun içersine girniştiro Benin '
edindiğin intiba o devir yöneticilerin de kısa bir süre içersinde
henen bir otononi aıeydana getirnek henen bir siyasi ve ekononik
devlet neydana- getirnek ve bir küçük Malta devleti gibi ortaya
çıknak bir Merkez B.ankasi' kurn^ak para birliği getirnek ithalatı
ve ihracatı disipline etnek ve köniteler kurnak ve böylelikle
küçük bir Kıbrıs Devleti neydana getirnek nünkün değildi olanazdic Özellikle böyle bir rejin geddikten sonra gelnese olaınazd İ 5 sade liberasyonlada olojıazdı, o.na özellikle böyle bir yönetneligi kabul ettikten sonra Türkiyenin henen Kıbrıs ekononisini
durgunluğa sürükleniyecek bir tcdcm tedbirlerlde peşineı^ getir­
ile si lâzm gelirdi» Bunu yapnanıştır ve sanayi sektörü ithalat
ve ihracat sektörü yıllarca durnuştur« Çok haklıdırlar, aşağıdan
goçnenler gelnişler, işlerini bıraknışlar yapabilecekleri en ufak
bir iş yok, ondan sonra dediğin [^ibi bedelsiz ithalata dönülriek
suretiyle deninde söyledin, adeta çekilen sıkıntıların borcunun
ödennesi şeklinde bedelsiz ithalata yöneİniştir, sindi bedelsiz
ithalat hiç şüphesiz izdiraploxi bu hatalı politikayı hatalı uygulanayı, ortadan kaldırnıştır ve Kıbrıs halkı ferahlanıştırbir
refaha Lilaşnıştır ve nilli gelir Türkiye'den 3 nisli daJıa faz­
laya nlaşraıştır bu bir vakıadır. Aneak bedelsiz ithalat bir
rehavettir, bedelsiz ithalat ağrıyı norfinle dindirnekten başka
bir fayda saglaıııyacaktır• Binaenaleyh 1 9 7 4 ^ ü izleyen bedelsiz
rejine bir nükafat olaralc verilen bu bedelsiz ithalat bugün Kıb­
rıs ekononisine rehavete sürükleniştir ve bu rehavet hen Kıbrıs
ekononisine bir tenel getirneniştir bugün dediğin gibi Kıbrıs
ekononisi yoktur benin için şu anda Kıbrısta, en ufak faalijT-et
yoktur, tananiyle Türkiye'ye do.yalı bir okononi nevcuttur ve
Türkiyesiz iki toplualu bir ülke gerçekleştiği zanan Kıbrıs
ekononisi ne yapar şahsen ben büyük ölçüde nerak ederin. Sindi
buradan istanbul Ticaret Odası Başk.anının sualine, bundan sonra
iki toplunluda devaıa edebilimi. Onun edip edeniyecegini ben
j)ek biloniyocegin. O uygulano.cak olan kabul edilecek olan Anaya­
sa belirliyecektir. Ancak elindeki bilgilere bakıyorun en son
20 Ocak 1 9 7 8 tarihinde Kıbrıs Türk Federe Devleti Bo.şkanı ile
Türk Hüküneti arasında görüş bix"ligine varılnış bir ojaayasa
vardır bu anayasa ne derece realize edilecektir ne derece edilniyecektir onun hakkında ben pek birşey söyliyenen» Ben devlet
adanı degilin. Bu anayasa oger iki topluna dayalı Kıbrıs Federe
Devleti ile Türk hükünetinin anlaştığı anayasa realize edilecek
olursa o takdirde Türkiye ile Kıbrıs aro.smda garantör devlet
oln<anın ötesinde 1 9 7 ^ ' t e n olduğu g i b i en ufak bir ilişki olnanası lâzm gelecektir. Çünkü bu anayasanın birinci naddesine/göre
Kıbrıs Federal Gunhuriyeti iki toplunlu iki bölgeli bagmsız
bagl^antısız bir federasyon olacaktır, federal Kıbrıs Cunhuriyotinin bir tek nerkez bankası ve resni parası.olacak Kıbrıs va­
tandaşlarının bir tek pasaportu bulmıacak günrük işleri ortak­
laşa yürütülecek, Maliye Federal hükünet genel politika çerçeve­
leri içersinde federal devletler çalışnalarını koordino edecek­
ler, yani federal devletin kararlarına bağlı olacaktır. Bu ba­
kından artık günrük sis teninin uyr^lmnası Türkiye ile Kıbrıs
arasındaki ekononik ilişkilere bu ai2o;yasa hangi ölçüde bir açık
verecektir, hangi ölçüde olanak saglıyacaktır, docf^rusu o benin
konunun ötesinde ana izleninin şu nevcut anajras.anın naddelerinden edindiğin intiba gelecekte Kıbrıs ekononisi kendi boasına
kalnak ne cburiye tinde kalac alptır
Sindi bedelsiz ithalat l^üçlinsenecek rakkanlar değil
bu rakkanlar benin Kıbrrstan elde ettiğin Kıbrısrn yetkilileri­
nin verdiği rakkanlardır, tabi doğruluk derecelerini bilebilecek
degllin, bunlar bilinsel bir şey değil e
1976 yılında Kıbrıs Türk Federe Devletinin ithalatı
1 nilyar 160 nilyon lira ihroxati 280 nilyon -lira arada çok bü- "
yük bir açık var^ 1 nilyar 160 nilyon lir alile ithalat yap yor
280 nilyon liralık ihracat yapıyor ki bu ihracatın 200 nilyon l i ­
rasını narenciye teşkil ediyor, geriye 80 nilyon lira kalıyor,
îşte Kibrisin bugünü yarını bence yine bu 280 nilyonduro Bunun
ötesine ancak fiyat hareketleri ile,Dünya konjonktürü ile vs.
çıkacaktır, ihracat potansiyeli yok.
Sindi 197"^^ ten gününüze kadar Kibrisin ekononisine tu­
tarlı bir çözün yolu bulnası l a z m geli-rken ne yapıyor, ithalatı
1 nilyar. 150 nilyon lirada devan edij^-or ve bu 1 nilyar 160 n i l ­
yon liralık ithalatın 600 nilyon liro.sı bedelsiz ithalat yod^la- ,
şık yarısı hatta yarısından fazlası bedelsiz ithalat bunun 320
nilyon lirası döviz karşılığı yapılnıştır ve bu ithalat tananiy­
le Kıbrıs ekononisine zarar getirniştir^ Hasıl zarar getirniştir. Bölge sanayi ürünlerine olan talebi kişniştir, kinse Kıb­
rısta küçük sonayi olsun büyük sanayi olsun sanayi üretinine yönelneniştiro Çünkü bedelsiz ithalat vardır, bedelsiz ithalatın
olduğu yerde taler) kısılaıştır^ Böylelikle sanayinin gelişnesi
önlenniştir, yani bedelsiz ithalat dediğin gibi Türkiyeye yapılan
bir ihracata yöneldiği için herkes Girnedeki 80 küsur nagazanm
60 tanesi bedelsiz ithal nalları battaniye satnaya başla^/mca
Kibrisin sanayiye olan talep kesini azalnıştır ve s-anayi kesi­
ninde de r-okkanlona inniyorun küçünsenniyecek sanayi tesisleri
kalnıştır, yanılniyorsan sayıları 300Hin üstündedir.
Bedelsiz ithalat dış ticaret açığının hızla büyünesine
neden olnuştur, bu açıknnerden karşılannaktadır, bu açık îngilteredeki dövizlerden karşılamaaktadır, bu açık Türk parası ile'kar­
şılannaktadır. Lübnan üzerinden Amanyadaki işçiler üzerinden
karşılannaktadır, yapılabilen ithalatın naliyoti artnıştır, bedel­
siz ithalatla yapılan ithalatın naliyoti artıyor gittilrçe* Çünkü
Türk parası ile yapılan bir ithalat haline dönüşünce Türk para.sının değerine göre ithalat değer kazannalcta dolayışiyle ithalatın
naliye artıaaktadır.
VG nihayet clış ülkelerdeki Kıhrıslı Türklerin döviz
tasax^ruflan' eriniştir, dxş ülkelerden 65 İ3İn Türkten loahsediliyor,
d.ış ülkGİerdeki 6.5 hin Türkçün gerçekten çak büyük ölçülerde döVİ2; tasarruflo.rı vardı. îşte bu döviz tasarrufları Kıbrısta ya­
tırın haline dönüşneniştir ve bu tasarruflar bugün eriniştir ve
bitniştir ve Kıbrıs Ekononiside bunlara bir ölçüde seyirci kalriıştır, «Çünkü r-ahat bir ekononik faa^lij^eti beninseniştir.
Sindi önenli olan burada Türkiyenin kusurları bilnen
Kıbrıs "Eedere Devletinin kusurları vejra iş adanlarınm kusurları
vs o gibi l-^ıusur ara.naya gelnedik. Aradojı günler geçniş yeni bir
oluş"una doğru hızla yol alncal^tayız» Çok kısa bir süre içersinde
yep yeni bir oluşunla karşı karşıya kalacağız»
Bu yepyeni oluşuna çok hızlı bir ekononik faaliyetle
geçnok lazm, tarınsal fa-aliyetleri en yüksek dnzeye çıkartaca­
ğız, ana bu" ekononinin tenelini ' teşkil etniyecektir<, Sanayi faa­
liyetlerini nevcut sanayi tesislerini hızla ekononinin enrine
sokn^ak necburiyetindeyiz. Özellikle toplun ihtiyaçlarını gideren
S3nayi tesisleri han naddesi Kıbrıs^ta üretilen sanayi tesisleri­
n i hızla üretine d.alıil etnek necburiyetindeyiz« Bu da yeterli de­
ğ i l en tutarlı bir sektör olarak karşınıza çıkıyor. Turizn sek­
törüne yönelnek zorunluluğu von» Henen ilave edelin Türk iş a.d-anları ilo sern::ıye işbirliğine gitnek suretiyle anayasa ilan edilnoden siyasi entegrasyon oluşnadan Türk sernayosi ile adada yeni
. yo.tırınlara yönelnek fcanmca kaçınılnaz bir zorunluluktur, ve ben
bir ölçüde saym bakan arkadaşına katılnıyacagm^ Öyle Türk
sernayosi Türk i ş adanlarına kapıların o kadar açık olduğu. ka~
nısındn değilin. Bu kapılomnaçılnası gerekir, bunun evvela
b i r yasası olnnsı^ lazm gelir*, Çünkü henüz yab.ancı sernaye yasa­
sını hazırlıyanndılar, henüz yabancı sernayeye yasısı benin bil­
diğin yürürlüğe girnedi bilniyorun giixlini,/binaenaleyh yaUancı '
sornayo yasası- nevcut değildir«
Türk i ş adanlarınm yapacağı yatırmlar oradaki konitenin
kararlarına bağlıdır. Türkiş adanlarınm orada hor i ş i yapabilecek^
leri k m ı s m d a değilin bilniyorun, yalnışsa lütfen söylesinler•
Ancak Kıbrısta yapılnıyan bir faaliyetin Kıbrıs ekononisine fayda
getireceği bir faaliyettir, Türk î ş adanları için olnanası lazxn
geliri^ Türk i ş a.dcanı için işte bu bir yerde bir özel devlet şe-
gicliyor^, laalbıü-ci bu günclGn Türk sorna^^osinı oraya akıtııak
zorunluluğu var idi. Oraya akıtnak vc iktisadi kaynakları Türk
s emaye s i ile degerlendirnek zorunluluğu vo.r idi ki burada da
katı bir tutun izlenniştir. Ana az ölçüde ana çok ölçüde oraya
1974^ ten beri oraya Türk sernayesi or^ıya ınaalesef hiç bir ölçü­
de aknanıştır, çünkü ne yasan ortan hazırdır ne de toplunun böy­
le bir iştalnnı böylo bir arzu.sunu bÖ3"lo bir arzuyu Kıbrıstada
yöne tinde veya çevrede görebilnek n ü n l m n değil o Ben bunu bir
Ölçüde kabul eden bir ekononik kanımdur nitekin oranın sernayesi
oranın iş adaıaları hiç şüphesiz kendi ekononik ortanlarına ken­
di pazarlarına sahip çıknak istiyeçeklerdir. Teşekkür ederin.
yiıiG
, 2. KTFD'de Karma Ekonomi Uygulaması
Üniversitesi îktisat
Faltültesi' Ögratiıa. Üyesi) . . . T B B L î G
- Sayın başkan, kıynetli dinleyiciler, vakit az kal­
dı, onnn için Ben ana başlıkları ile toparlanaya çalışacağın
sornnuo Bana konuşna konusu olaralc verilen başlık kanu özel
sektör ilişkileri ve. karna ekononik yapı idi. Tabi bu konuya
değinirken bunun dışına çıknak durunun söz konusu olacak daha
bo.şka konulara, da dogineceglıa. Yalnız başlangıçta so-uunda söyliyecegin şeyi sö-yliyeyino Kişisel kanın o ki sadece KTPD'nin ve
Türkiyenin elinde olnıyan nedenlerle Rubaların Xunojiistanin ho.tta bunun dışındaki bazı ülkelerin duruıaunun ortaya koyduğu bir
gerçek var o da şu: Boaıa göre Kıbrıs Türk Bedere Devleti uzujı
vadede Run kesini ile federal bir çatı altında birleşniyecektir, bunun birleşnesi olanağı yoktur. Günkü bunu RUÎ:I kesini istenenektediro Run kesininin işine gelnektedir, bu sadece KTFD
ve Türkiyenin elinde olan bir şey değildir, runların işine gelnenektediro Bu.gün iki taraf için ojaio^nan bir ojamdura Dünya
kanuoyuna bu şekilde sürülnektedir^ fako.t'bunUn gerçekleşebile­
ceğini ben hiç bir şekilde zannetniyorun^ Çünkü iki tarafın
çıkarına değildir, bu işin ilginç yon.ı bana göre de hiç bir ta­
rafın çıkarma da degildiro Özellikle siyasal açıdauc.
Prof« Dg.
E r o l Manisalı
rtRi-^nni^ni
Kıbrıs Orta Doğuda dogu Akdenizde ateşin içinde bulu­
nan bir adao KTBD'do bunun bir parçası, bu bakından uzun vade­
de Kıbrıs Türk Bedere Devletinin yahut Kuzey Kibrisin ojıa vattmdan nustakil olarak - gerek siyasal açıdoaa .gerek ekononik o.çıdan
bir yapıya dönüştürülnesi de düşünülenez» Ne Run kesini ile si­
yasi ekononik entegrasyon ne de Türkiye'den tanaıaen kopnuş bir
Kuzey Kıbrıs söz konusu olnıyacodrbır• Bu benin kişisel kanındır.
Türkiye açısından sadece- bir ekononik ve anbargo mesele­
si değildir.^Her. ne kadar bugün kısnen kaldırıldığı bir savuana
sorunudur. Türkiye bugün yılda bütçesinde 60-70 nilyar Türk li­
rası savunnası için harcijran bir ülkedir« Bunun için Kıbrısa
yapacağı 600 nilyon liralık bunun içindeki payı çok düşük, bu
global rakkanlarında göz önünde tutulnası gerekiro
Esas konu Karna Ekononik yapı Kıbrısta nasıl p^eldi na­
sıl olduc Busüno nasıl geldik, bundan sonra no olur neselesi.
Önce iki cünle karna ekononik yapı ile ilgili olarak, bir kere
biz karna ekononiyi çok kuru bir tanın içinde kanu sektörünün
nülkiyetinde olajı üretin faktörleri nelerdir, özel sektörün nülkiyetindekiler nelerdir, diye bir o.yırın yaparız o Birde bunun
dışında bir ayırın vardır, bu kısnen nodasını geçirniştir* Ekononide dovletin etkinliği açısından nüdahale yönlendirnesi açı­
sından bir kriter söz konu-Sudur^ Yoııi devletin üretin faktörlerindeki payı düşük olnakla İDİrliktc bilnen vergi politikası, dış
ticaret politikası fiyat politikası bütün politikalarla yÖnlendirne olanağı çok daha güçlü ise örneğin bir isveç gibi buradaki
karna•ekononik yapı artık kanunun sahip olduğu nülkiyet kavranın m çok dışına çıknaktadıre
Sindi Kibrisin çok özel koşulları var, sadece bir ada
olarak değil, özellikle 1 9 7 4 barış harekatından ortaya çıkan
çok özel siyasal askeri ve ekononik koşullar var bu bakından
karna ekononik yapıyı orda eleştirirken yahut değerlendirirken
bu koşulları r^özden uzak tutnanak gerekir« Barış harekatı ön­
cesinde Kıbrıs Türk toplmıu nasıl bir duruna itilnişti, ya dev­
let nenuruydu, ya nücahitti ya tarın kesininde çalışı^^-ordu, ya- ,
hutta iç ticaretin çok sınırlı bir kısnını üslenniş bir durundaydio Barış harekatı sonrasında siz bu topluna neyi kazandırnış oluyorsunuz bir sınai potansiyeli kazandırnış oluyorsunuz,
daha. önce büyük ölçüde iç s enayi girneniş çok az büjalk tüccar,
olarak sayısı bir elin parnaklarını geçniyen bir sayıya ulaşan
bir yapı ve nuazzan bir turizn potansiyoli bilnen 1 5 bin yatağı ^
bulan bir turizn potansiyeli.
Bu durunda ne yapılır, dünya kanu oyunda hareketiniz
hiç bir şekilde tasvip odilneniş reaksiyon gömüş Run kesini nüstakil olarak Kıbrısı tensil eder durunda kabul ediliyor, yani
Kuzey Kibrisin dış dünya ile ekononik ilişkileri yok olanıyacak
o dönen içinde, Ankara gidiyor o günlcü koşull:ır^ içinde birşeyler
yapnıya çalışıyor ne yapıyor, sayın. Müezzinoğlunun ifadesi ile ken­
disi o zanan Kıbrısta başlatıaak istediği bir yapıyı başlatananası
yürütenenesi dolayışiyle bir başarısızlığın ortaya çıktığını
ifade etnişti, yani'denek.istenişti ki, eger ben bu işi 3 - 4 sene
claim sürdürseydin KTFD'do gorçokleştirncd^ istodigin yapı ^^u
donli İDaşarısızlıga ugranazdi o tartışna konusu tabi o
Honon 8-9 tano kanu kuruluşu kurulnnş vo bunlo.rın ikti­
sadi hayatta tananen hakin olnası yoluna gidilniştire Kuzey
Kıbrısta ve işin ilginç yanı 1 9 7 4 - 7 8 bııgüne kadar Ankaranın si­
yasal çalkantıları ve koalisyonların durujau daha fazlası ile
Kıbrıs kanu ekononisine yansınış ve bunnn olun.suz etkileri çok
büyük olnuştur. Kendi içinizde kanu iktisadi kuruluşlarınızın,
durunundan yakınırken bu daha büyük ölçüde daha büyük sakıncalar­
la Kıbrısa yansiniştir, bir sanayi Holdingin Genel nüdlirlerinin
ne şekilde değiştiğini işte aranızda bilen 3 - 4 kişi vardır benin
burada daha fazla açıklana yapnana gerdek yok. Ankarada siyasal
tercihlere göre kişilerin tutmalarına göre bunlar iktisadi kri-»
terlere uynıyaca.k hiç bir şekilde degiştirilniştiro Bu da bu
kesini felce ugratnıştır, eger iyi tercihler yapılnış olsaydı
kanu kesini yine işlenezdi bu da bir gerçek bunun pazarı yoktu
sanayi holdingce satacağı pazarı yoktu, diğer sorunları vardı»
Bunlar nisbeten daha iyi•iyileştirilir ana çözünlcnenezdi, bu da bir gerçektik Bu kibrisin özel koşullaı^ı ile orto.ya
çıkan bir durun, bunu da kabııl etneniz gerekiyor a Önce ben sektörel olarak birkaç cünle, ile belirteyin. Sanayide ağırlık başlan­
gıçta tananen kanu kesinine verilniştir ve nülkiyet daha önce
verilen oranlar nisbetinde halen kanu kesininin elindedir ire
var ki işlerliği bakınmdan sın:ayi tesislerin kanu kesininin
payı o kadar yüksek değildir, yojıi % 90 küsur değildir. Bunun
altındadır, nesola son verilen rakkoxida sanayide çalışan işgücüntm % 60*1 kanu kesini işletnelerine ait, % 40'ı özel kesin işletnelerine aittir diye bir rakkan verildi. Geçen hafta yani bu
kiralana sistoni vs. özel kesine devredilniştir bir kısnı bu
verilen % 90 civarındaki oran sadece nülkiyet açısından sÖz ko­
nusudur, bu kanu kesinini savuanak, için söyleniyoruı::, burda yal­
nız işlerlikle nülkiyet arasındaki farkı belirtnek açısındansöylüyorun.
Bir de hukuki ve siyasi yönü var karna ekononik, yapıyı
incelerken onu da göz önünde tutnaıu-z gerekiyor o Bu . tesislerin
bir kısnı Eunlar dışında, bunlar üçüncü ülkelerin firnalarına
aitti. Yani hukuki ve siyasi duruıaları gelecekte ne olacakları
bolli değildi, zorunlu olarrak kaim kesir.inin elinde tutulraası
gerekiyordu, bu kı.snen bir pazarlık konusu Rumlardan devr alı­
nan sınai tesisler içersinde beliı^li ölçüler içinde düşünülebi­
lir, yani bu şartlarda geleceği belli olnayan üçüncü ülkelerin
firnalarına ait olan yakutta Kıbrıslı Eunlardojı devr alman sı­
nai tesislerin nülkiyetinin derhal 1 9 ? 4 itibaren özel sektöre satılnası neselesi pek kolay gibi gelniyor, yalnız tedrici olarak
tabi gerçekleştirilebilirdi o Durun oldu.kça degişniştir, tabi
1 9 7 8 yılında 1 9 7 ^ ^ e oranla.
Turizn içinde ajaıı şey söz konusudur, ağırlık kanu kesinindedir, fakat bu kiralana yolu ile özel kesinin payı 1 9 7 4 - 7 8
arasında turizn kesininde artıaıştır, Özel girişinciler bu alanda
kiraladıkları otelleri işletneye başlanışlardır, bu oranları ke­
sin olaralı bilniyorun ana 1 9 7 4 ' t e n bu yon_a bir artış söz konusu­
dur bu bir gerçektir, sınırlı da olsa.
Dış ticaret alanında kanunun payı orantılı olaraktan
daha önce verildi çok düşük bir er on. söz konusu olna.ktadır.
Ulaştırna kesininde a^aıı şekilde kanu kesininin ağırlığı
başlangıçtan itibaren son yıllar içinde 5zel kesin bu alana girniştir, bu alanda gelişne gösterniştir, bir denge saglanna yoluna
girilniş bulunnaktadır.
Denek istediğin şu, başlmıgıçta nevcut olan siyasal
ekononik ve sosyal özel koşullar r;öz önünde tutularak yalnışda
olsa bir yapı getirilniştir, bunun 37-clnışlığının süratle degiştirilnesi gerekir idi, AnkaradoJci siyasal boşluk ve rahatsızlık­
lar bu bünyesel değişikliği Kıbrıs Türk Federe Devletinde engelleniştir. Bürokratların y.anmda siyasilerde bıi konuda etkili
olnuştur, suçu sadece bürokratlara yükleniyorun, siyo.silerde
burda etkili olnuştur.
Bu değişinin dengeli bir yapıya ulaşnanasınm kanu ke­
sininin elinde iktisadi kurunların tesisleri atıf kalnasınm ne­
denlerini biraz genişletirsek bımda biro.z tabi kendinizi de suç­
lananız p-;erekir. Türk özel kesini Kuzey Kıbrıs ekononisine gere­
ken ilf^iyi gösternoniştir, bu bir gerçek. Bunu kabul etneniz ge­
rekir. Ben ilk olarak 1975'te gitniştin, döndükten sonra hazır­
ladığın kısa rajporları burda birçok kurıına '^''önderdin, sanayi
Odalarınada Yönetin Kurullarında konuşna yaptın. Fakat bir reak­
siyon görnedi, olanoxli. Çünkü bizin, iç piyasanız o kadar kârlı
idi o kadar rahat idi ki o kadar büyük sorımlarınız vardı 'ki
Kıbrıs gibi 100-120 bin gibi talep potajısiyeli ol.an bir yoro
gidipte tesis çalıştırnanm gereği yoktu. Bunları bizin kabul
etneniz gerekiyor, başloaagıçta. belirttiği gibi Kıbrıs Türklerinin
hazırlıksız olnalarına bu kesine çok yabancı bulunnalarını başta
belirttiğin nedenlerle bir eksiklik olarak kabul etnek gereki­
yor, yani objektif bir faktörd_ür bu bir kusur d^egildiro
Karna ekononik yapının bütün bozulnasmda siyasal dış
şartlar yanında iç şartlarda etkili oldu. Kıbrısta kuru.nsal gelişneler konusundıa büyük bir başı boşlulc hakin oldu, banka.cılık
sisteni olar.ak, para politikası oloxak dış ticaret politikası olarak
vergi politikası olarak, gerek Ankaranm gönd-ordigi uznanların
tutunları gerekse bazı dtiger faktörler burda içinden çıkılnaz
karnaşık bir durunun ortaya çıkıaasma yol açtı. Bundan kins e nennun olnaz oldu, bu da bir gerçek b.azı naliyecilerinizin katı bir •
zihniyetle sorunlara yakiaşna içinde olnalaj^ı bunda etkili oldu
sanırın, kendi kişisel ilişkilerinden konuşnalarından çıkarabil­
diğin kanaate Bundan sonra ne yapılabilir, neselesine gelince
bir defa çok büyük bir sıkıntı içindeyiz sindi, şu anlanda bir '
taraftan federal bir yapıyı beninseniş durundayız, bunun gerek­
tirdiği bir takın ekononik sonuçla.r var.
Sayın Zeytin oğlu üzerinde durdu fakat bir yandan da fii­
li ve beklenon bir durun var, başlangıçtada belirttiğin gibi Runların ben kişisel olarak federal bir yapıya bizin istedi^^i-^aiz ko­
şullar içersinde hiç bir şekilde jz-ancışacaklarmı saJİnıyorun, bıınun gerektirdiği bir ekononi politikası var. Biz. bunu bugün alanıyoruz, alırsak, dünya kanu voyuım kanşı, çıktığınız tutuna ters
düşer bir durunla karşı karşıya kalacağız. Bu, Ankara açısından
bir çelişkidir, bunu.yapanıyoruzc Tabi bunu yapanadığınız içinde
bu eksiklik veya aksaklık KıbrıstoJci bilnen karna ekononinin bo­
zukluğu değin ister şu değin bunlarOv yansıyan bir unsur oluyor
yani bazı stratejik faktörler var ki bizin nikro olarak daha
aşağı düzeyde çöznoye çalıştığınız iktisadi sorunların çözününü
enp;elliyor, izm bir gerçek. Çünkü sorunun kapsam çok d.ahn geniş­
tir, bir Türk Yunon sorunudur. Bir Türkiyenin Akdenizdeki yeri­
dir, Türkiyenin güvenlik sorunudur, Kıbrıs Türklerinin uzun va­
dedeki çıkarları sorunudur, bu arada pratik olarak yapılabilecek
şoy Aaıkaranın- Kıbrıslı iş adaııları ilo Türk iş adanları ilo güvoncG-vorerok ortak girişinlori dostoklcr bir yapıya girnesi
gerekirdio Bu bugünde yapılabilir« 1 9 7 5 protokolü bazı rötüşlerle günün şartlarına göre değiştirilip uygulanaya konabilir, bu
halen yapılnanaktadıre Siyasi çevrelerde Ankara'da bir tıkın reakr
siyonlar görnektedir« Biz iktisadi açıdm düşündüğünüz zanan
bunuû oluıalu sonuçl-a.rını görüyoruz, aıaa siyasi açıdan uluslar
arası politika açısından, s oleine alar dolayisiyle bu yönde bir
şey yapılananaktadır, fakat fiilen yürütülebilir. Bu kanufle edi­
lerek pek ala yapılabilir * Önenli Ijir şeyi yok» Uzun vadede Kıb­
rıs ekononisini Türkiyeden doiraz daha farklı düşünneniz gerek«
Ben daha önce söylenenlere ekononik açısından bir hususu eklenek
istiyoruno Kıbrıs Türk Bedere Devleti ve Kıbrıs.Ekononisi tran­
sit ticaret bakanından da çokbüyük bir pota.nsİ7/ele sahip bulun­
naktadır. Turizn yanında transit ticaret bakanından da Dogu- Ak­
deniz bakınındran çok büyük bir pota.nsiyole sahip bulunnaktadır.'
Bu, bugün için degerlendirilenenektedir, ana tedrici olarak
önünüzdeki sekiz yıl içinde değerlendirilebilecek halde bugünden
bazı önlenler alınabilir. Magosa serbest bölgesi serbest lin<an
projesi 1 9 7 5 sonlo.rında hazırdandı, daha bugün yeni uygulojıacaktır diye bizin bakanlarınız beyon-at vernektedir. 3 sone bir gecikne bunun gibi gecikneler 3 sone 3'^2? sene eklendiği zanan so­
nunda beş sene on sene nibi daha.uzun dönenlere yansıyan
etkileri ortaya çıknış olnaktadır. Türkiyenin bugün Orta Doğu
içindeki yeri ekononik ağırlığı tartışılırken Kıbrıs Türk Bede­
ne Devletinin özel bir yeri vardır. Bu hen Kıbrıs Türk Federe
Devletinin hen de Türkiyenin çıkovrlovrmadır. Bir serbest bölge­
nin yaxoılno.sı hatta Kuzey Kibrisin t.anojaının serbest bölge ni­
teliğinde bu biraz dalla bü^rük bir proje düşünülerek Orta Doğuya
çıkış kapısı niteliğinde Türk ihracatı için düşünülnesi bu büyük
bir şey bugün için, biraz hayali gibi geliyor, ana, dünyada bunuyapan pekçok ülke var. Türkiı^eden de fazla gelişnişlei? değil.
Latin Anerikada y.apıyorlOvr, Uzak Doğuda yapıyorlar, biz herşeyi
ka.tı kalıplar içinde düşündüğünüz için olnıyacak gibi görüyoruz.
Buna bir örnek vereyin;
•
,
Dünya ticaret nerkezi neselesinde bunu söylediğiniz
zanan Türkiyede p^orek kanu kesini hatta özel kesin bunu kuşku
ile karşılıyor ve bu. yeni bir kavran" bımunarkasmda ne var aıe ,
yaparız? BirdG bakıyorsmıuz Govıronizdo Tahranda kuruİDuş Kahirede ikincisi kuruluyor, Soıyada kuruluyor, Moskovada' Kuruluyor
bu tür yeni. dışa çıkış alışkanlıklo.rına neselelerine karşı katı
bir tutunuz var, bir reaksiyonunuz var a Bir kere bu yoldaşından
kurtulnanız gerekir, bu yaklaşandan kurtulnada da Ankaroya bi­
rinci görev düşnektedir, tabi ondan sonra da iş adanlarınızao
Uzun vadede Kıbrıs okononisinin gelişnesi kanınca tu­
rizn ve transit ticaretine dayannak .durunundadır. Sanayi olarak
önenli bir sınai yatırın beklenenez, ojıcak bugünkü sınai kapa­
sitenin birazda tevsiye edilerek kullcuıılnası söz konusudur«
Tarında da olanaklar sınırlıdırc Şu anlanda sınırlıdır. Uzun va­
deli bir gelişnesine Kıbrıs Türk Federe Devletinin katkıda buluaaeak durunda degildiro 3 sene beş sene 7 sene için bir katkı­
sı narenciyenin söz konusudur. Ondan sonra boyutlar biraz daha
degişniş olacağı için daha esnek o.z elastiki daha yüksek olan ,
gelir kaynaklarına ihtiyaç vardır. Tabi bu arada fizik olarak fii­
len yapılabilecek önenli şeyler vardıro Bir alt yapı sorunu çok
büyük önen taşmaktadır, haberleşne ve ulaştırna sorunu bunun
Kıbrıs Türkü Londra ile kolo.y haburleşnek için Run kesini kanalı
ile konuşnak zorundadır., bu bir. gerçektir« Girnede vey,a Lef kö­
şeden telefonu açarsınız, run kesini konalı ile ba.glantısı ile
siz Londra ile iş yapnak durununda kalırsınız. Bu durunda,kalın­
ca da Kuzey Kıbrıs * m ekononik gelişnesi.ekononik bütünlüğü
gibi sorunların ne kadar ikinci plânda kaldığı neselesi ortaya .
çıknaktadır'o Bir ulaşın sorunu V a r d ı r , ulaşın sorunu hen linan
neselesi' yanında bir ulaşın şebekesinin r^eliştirilnesi ile il­
gilidir, bu sadece Türkİ3re ile Kuzey Kıbrıs arasında değil, .
Kıbrısla üçüncü ülkeler o^rasmda bugün için sİ7/asi nedenlerle
olduğu için oldukça sınırlıdır. Fakat bu. yol yavaş yavaş aralannaktadır. Bugün son iki yıl içinde Mo.gosa linanına gelen
yabancı bandıralı geniler daha önceki yılların çok üzerindedir.
Bunun niktarınm arttırılnası yolları vardır, fakat biz işte
geleneksel olarak bu konulard.a fazla beceri sahibi değiliz«
Bunuda kabul ediyoruz, hepiniz bende dahil.
• Kibrisin Lizun vadede ekononik yapısını değerlendirir­
ken Euıa kesinindeki ekononik gelişneleri onlarında ne yapnak
istediklerini de aöz önünde tutnonız gereknektedir. Bakıyoruz
Kıbrıs Eun k.o s ini Kuzey KıİDrısı uııu'bnuş onujı dışında nüstakil
olarak bir ekononik yapıyı oluşturacoJ^ şekilde Dogu Akdenizde
yeni yerini alnaktadır, bu bize şu fikri vernelidiro Artık bir
federal devlet vs o Runlar bunu zaten şindiden tezgahını nüstakil
bir yapı olarak kendileri açısından hazırlanaktadır1ar, ekononik
plânları ekononik gidişleri hiç bir şekilde Kıbrısı Kuzey Kibris­
in birlikto bir ada şeklinde düşünecek yönde değildir. Bugünkü
sınırı içinde kendi başlarına'gelişne nodellerini.çiznekte ve
kendilerini güneyde nüstoJril bir ünite olarak DeGTu Akdenizde ka­
bul ettirne durununa gelnişlerdir* Onu da aşarak uluslar arası
iş çevrelerinin üzerine çeknek için Güney Kıbrısı bir İsviçre
nodeli sernaye hareketlerinin oluşturduğu Dof^ Akdenizde Orta
Doğuda bir ncrkez haline getirnek durunundadırlar, alt yapıları
buna bugün için büyük ölçüde vijrx^chir^ bmıu geliştirne yoluna
girnişlordir. Serbest bölge projesini,geliştirnektedirler. Fii­
len Lübnandan Beyruttan. kaçan iş çevreleri büyük ölçüde Güney
Kıbrısa yerleşniş durundadırlar. işlerini hurdan jT-ürütnektedir1ero Eger biz Kuzey Kibrisin uzun vadedeki gelişne nodelini biçinini durununu inceliyorsak, Run kdsinindeki golişnelerid^e göz
önünde tutnanız gerekir. Artık onlar Kuzey Kıbrısı unutnuşlardır, unutnadıkları şey Türkiyoj^-i sıkış tırnaktır« Yunanistan ka­
nalı ile Türk Yunan neselesinde bunu uzun vadede koz olarak kullannnk ego sorunmıda Kıbrıs soruaıunu laıllanarak Türkiye'yi sıkıştırnak ne sele sidir*» Ve bu badımdan Kuzey. Kıbrıs ekononisi ile
Türk ekononisi arasmdada uzun vadede bir kader birliği vard.ır,
nodeli ne olur nüstakil bir Kıbrıs Devleti kurulur, ana fiilen
bir gerçek vardır ortada, bcna r-öre Kuzey Kıbrıs ekononisinin gü­
neyle bir entegrasyonu artık söz konusu değildir, olu.rsa bile bu
Kuzey Kibrisin yararına olnıyacaktır, teşeklcür ederino
'
^
T A R T I Ş M A
Mehıaet CAN : (Kıbrıs Türk Ticaret Odası Başkanı)
- So.yın başkan, sayın loroTesörün, sayın ark.adaşların
çok değerli ka^rdeşin Erol Manisalı buyin Kıbrıs hakkındaki görüşlorini-belirtirken birkaç nokta üzerinde açıklık getirnelerini istirhan edeceğin. Kuzey Kibrisin güney Kıbrısla ekononik
ontegrasyonunu novzuLalıis olanaz. Ku-z037- Kibrisin ekononisinde
nüstâkiliyeti nevzubahis olanaz ve Kuzey Kıbrıs'ın nereyle en­
tegrasyonu nevzubabis olacaktır ki bugün çok güzel nisaller
verdiği îsviçreler, Kahirede kurulnakta olan ikinci serbest
bölge ve diğer durunlar çerçevesinde Kuzey Kıbrısı böyle bir
durıuaa get imiş olalına Sayın Prof es örünün dikkatini çeknek
istiyorun,. şöyle ojılatn^ak istiyoruno 1953 sonrası Kıbrısta işleyici bütün kanunlara birer kuline ilave' ederek birer nokta
virgül koyarak .anianlarını kapsanlarını ve tatbikattaki durunlarını değiştirip onları çok katı bir durunlara gotirniş bulu­
nuyoruz o Eu kanun lo.r çerçevesinde dış yabancı s emayeyi cazip durıından Kuzey Kıbrısı çıkarnış bulunuyoruz« Kendi iç bünyenizdeki
ekononik kalkınnanızdaki kızınızı tojıaniyle Güney Kıbrısa once'-lik vernek kaydı ile aynı kızı batta daJıa üstün devlet olna
vasfına haiz olnasma rafuiıen yinede çeşitli inkanlar ve alter­
natifler yaratı:ıa.k çabası içinde olabilirdik, bunu gerçekleştirebilirdikp Eakatşu kanunlar çerçevesinde bu kanunlar içersinde
bunlar nünkün olnanıştır, kendileri bizzat bunları yerinde ince­
leniş çok değerli bir kardeşindir ve bu konulardan bu noktoıdan
hareket ederek bu degerlendirnoyi yapn^yı faydalı görüyoruno
Efendin bugün Güney Kıbrıs'ta, Kuzejr Kibrisin bir ekononik ya­
rışı nevzubahis olanazdı, böyle bir ortan gerçekloştirilenezdi,
bence acizane görüşün çok kolaylıkla bu olabilirdi, bu durunlar
olurken, bundan sonra ne yapılacaktır. Bu uzun uzadıya derinligi,ne eni ve boyuna bir tartışna konusu değildiro
- Sayın arkadaşların Kibrisin' küçük bir yerinin ekononisinin arzu edilen düzeye getirilnesi hiçte çok çalışılna.sı ge­
reken çok yönlü incelennesi gerv^ken bir konuda değildir, bımun
üzerinde bir sürü rajporlar yazıp bir sürü çalışnalar yapnak
gereği de nevzubahis değildir, konuşnak icab ediyorsa bur d a
Kıbrısm ekononisinin arzu edilen düzeye ve görevlerinin bun­
dan sonra Ana Vatandan KTED'ye değil artık KTED'ninde ana va­
tana görevlerini ifa etnesi döneninin geldiğine inanıyorsak
bu konuyu bir saga bir sola bir altı bir üste indirip karışık
bir düzen içinde incelenenin hiç bir fa3rdası yoktur, olanaz,
olanıyacalctıro Bu?~:ün saym Profesörün ilk 1974 barış harekatın­
dan sonra oluşnuş nodeller üzerinde dLirurken acaba bugün süratle
degişriGsi goroktiginc işaret etnişlerdir* Ancak bu günkü tatbi­
kat nedir? Yapılan müracaatlar kaç a.7 sonra cevapl.andırılnaktadır? Ve bugün Kıbrıstaki bu icraat kinler tarafından yürütülnektedir, görevliler kinlerdir, bugünkü Kibrisin iç düzeni ic­
raatı hangi bünyede hangi narifetlo ne şekilde oluşnoJrtadır
ve neticeye bagİ9n.naktadır, yaptı«gınız nüracaatm neticesini plânlanan durundan bir yıl sonra neticesini alırsanız bu ne­
ticeden bir yerde nemun olnanız gereknektedir<, Ben şahsen bun­
lardan örnekler verebili Kıbrısa hiç gereği olnadan nadenki si­
yasi açıdanda bir degerlendirno oluyordu Kıbrısa'hiçbir gereği
ve nedeni olnadan siyasi po.rtilerin kuru.lnası Kıbrıs ekononisi­
ne en büyük darbeyi indirniş durundadır, sayın arkadaşların bununlada kalnadı, bugünkü nodeli bir tarafa bırakalm, ancak şu­
nu arz etnek istiyoruıao Kıbrısta kurulnuş olan po.rtilerin yalnız'
Kıbrıs ekononisine indirilniş darbeyi bir tarafa itelin de bu­
radaki partilerinde Kıbrısa ne kador girniş olduklarını da bup^ün.
bilneyen r^örneyen yoktur<, Sayın arkadaşların yani buradaki bütün
durunlcarınız aynen bütmı bu ologfl.ar içersinde sıhhatli bir eko­
noni Güneyden kıskannıyacağınız, koşnak istanenize ragnen,kaşa­
nıyoruz, yapnak istenenize rağnen yapanıyoruz, birşeyler düşünnenize rağnen bunu gerçekleştireniyoruz• Bütün bunların nedenide
ne yaptığınızı bilnenizden doğan hiç bir plan ve progranın olnanasmdan doğan neticelerdir<,
Eöp buaıları. uzun zanandan beri konuşnaktayız, geçen
yıl birçok toplantılara Ankarada, îstoaıbulda, Bursada iinililerle
kuruluşlarla yaptık, bütün bu sorımları bu doneleri getirniş
olduk, o günden bugüne ne yaptık, onun için bir rapor hazırla- .
dik, bunu hürnotiniz olan nüesseselore arz ettik, netice Kıbrıs­
ta birşey değişnedi, yalnız konuşulan tek bir şey bedelsiz it­
halat bizi inha ediyor ve bedelsiz ithalat hiç bir zanan geçer­
li bir rejin degildircö a y m arkadaşların Kıbrısta ithalat bir bedelsiz itha­
lat rejinidir, oncak bedelsiz ithalat isni bedelsiz itho.lat
rejinidir", bmıun bedelsiz ithalata benzer hiçbir tarafı yoktur o
Ancak şunu öğrennek istiyoruno Kıbrısta başka ithalat rejini
k.anunu varnıdır, yoktur« Sayın arkadaşların Merkez Bankasıda
yoktur, hiçbir alman ithalat için iş adanı koru;>aıcu hiçbir
bugüıiG kadar kurulr'.anıştır, kuracak nonurunuz nu yoktrur? Yapa­
cak işleriniz ni Yektu? Bu düzeni kurnak bizler için zornudur,
değildir, dolayışiyle benin-karna ekononi dendiği takdirde Kıb­
rısta .anladijÇın tek birşey varo Şu onda karna ekononide yoktur,
ekononide jol<:tuVc Teşekkür ederina
KAMI BEY
•
- Sa7/ın başkan, değerli konuklar, bor iki hocanın çok
kıynetli teşhislerine harfiyen katılıyorun, ben hastalığı teş­
histe henen henon birleşniş vaziye-:^:cyiz• Pedere Devlet için
iki 3.7-1İ evvel çok güzel bir barış --arekatı ile kurtardık ve öz­
gürlüğe kavuştuk, sorunlar ondan s-nra başladı diyoruz» Sorun­
lar aslında ondan önce başlanıştır. Çünkü 1 9 6 5 hadiseleri ile
birlikte daha bizin talebe iken ErcnJ-^xSye çıktığınız tarihte tek
gayeniz Kıbrıs Pedere Devletine TürJ/lye nasıl bir nüdahale ya­
pabilir ve Türk toplununu nasıl özgi''.T kılabilir, ondan sonrasını
ne iinkara ne o zananki Kıbrıslı bizlor bizin ahileriniz düşünnedi, sorun ondan çıktı, yani harekat yapılnıştıro 1963'te bir­
kaç uçak gelip bizin canınızı kurtarma;/ birlikleriniz hazır olnadıgı için çıkananıştır, ondan sonra cturuliauş ciddi plânlar
yapılnıştır ve biz buraya çıkarsak naa l.l kurtaracağız, dünya
nedir, askeriniz hakikatten. çıkabiliri ^ gücünüz varnı, ordunun
düzeni savunnaya göredir, hücun nasıl ?/Mpılır, hep askeri plân­
lar yapılnıştır e Sindi bu bütün bocala: ::./l ar iki yıldan beri bu­
nun bir neticesidir o • Türkiye giderken E'x':msa' haliyle bir karna
sisten götürnüştüro Ziya beyden veya baı^laki hükünetten başka
birşey beklenek olanolesızdı, oro.da birtd m tesisler kalnış
bir sernaye yok, iş adandan yok, 'u te-n-slere sahip çıknak ge­
rekirdi ve böyle birşey yaıpıld:. hiç olra.zsa talan edilnesi
yagna edilnesi için ana bugün düşünnek J.a -.m, acaba bugün bu
sisten geçerlinidir, degilnidiro ıTani l'"G V'te yaptığınız gibi
naden çıkanadık, oturup düşündük, nn.sıl -•^•^-•pacagız bu işi ve
birtakm tedbirler düşündük, hiç kir.ısenin aklını alnadıgı bir
şekilde bu adaya çıktık ve % 35^ui ildik, sindi bu andan sonra
yapılacak şey acaîoa plânda hanai *^ıatayı grptıydık, dönüp başı­
nızı taşa vurnaktansa bu nesole en akile:, çözünü nasıl getire­
biliriz? Acil çözün şudur; sayın n.ücanı biraz önce entegrasyon
günoyİG olanaz dodi, ana ondan bir öncoki cünlosi şu idi. Güneyi
aözden hiçbir zanan uzak tutnananız lazm gelir, her ikisine de
katılıyorun, çelişkili görsen bile katılıyoruno Şu bakmdan yani
entegrasyon olnasa bile biz Güneyden aşağıya güneyden daha fakir
olnaya tahannülünüz yoktur<> Yani lüks içinde yaşanayı istediği­
niz toplun olduğunuzdan değil eşyanın tabiyatı bunu böyle gerek­
tiriyor, kuzeyde bir eşya yoksa güneyden b u kaçak olarak gele­
cektir ve geİnektedir o Şu anda. Dolayisiyle bedelsiz nevzuuna
gelelin, bedelsiz üzerinde çok fazla duruluyor ve ağızda çiklet
.gibi çiğneniyor, bedelsiz bir para gereksinnesinin getirdiği
bir şeydir, fed_ere devletin veya anavatojım biz Türk toplujauna
ayıracak 15-20 nilyon doları olsaydı, hazırda bir köşede Runlar
gibi bizinde zenrdn Türkleriniz olsaydı, Anerikada onlar bize bir
fon hazırlarlardı, ihtiyaçlarınızı ordan karşılar, önenli olan
bedelsizin nasıl kullanıldığını, bunu sanayiye dofjru yöneltebilirniyiz? Sanayi girdisi han naddelerini getirebilirniyiz. Turiznin
cidden ihti^T-acı olan şeyleri otellerinizin eırkondenşıynları hangi
otelde çalışıyor, eırkond_enşi7;nnlo.r zojanediyorun, hiçbiri b u tip
şeyleri nasıl bulundural:iliriz, turizn yaşayacaksa bugünkü otel­
lerin hangileri doludur, eger Maraşıda alsaydık, nasıl doldura­
caktık.
Mevcutları dolduranıyoruz, ulaşın sorununu ha.llettiklai? Run tarafına acaba günde veya ayda kaç tane uçak iniyor. Dün­
ya nenleketlerinden'direk olo.rak bizin tarafa kaç tane uçak ini­
yor, turizn bir ulaşın sorunudur, bu ııçaklar direk olarak innezse hiç olnazsa taştovn sisteni iloTürkiyeye henen innesi pratik
bir çözün, ana yapanadık pratik değil, basbayağı Avrupadan bir
uçak inip benzininin Türkiyeden alacak tekrar incek onu dahi
halled-onediko Biz bürokratik en-'sellerden dolayı, dolayisiyle sis­
ten ben sanayi holdingte iki sene genel nüdür nuavinliği yaptın.
Yeni ayrılnış bulunuyorun, biraz evvel arkadaşlarının l^aiisettigi
bürokratik engeller hoiDSİ birer gerçekti, yani Türkiye'deki KIT'
lerdeki problonleri aynen oraya getirdik. Burda her bir girişin
özel bir kesin olduğu ve aşağı yLikarı 50 senelik bir Cujahuriyet
elduğunuz için KİT'lerin hastalıklarını daha az hissediyoruz o
40 nilyonun içinde fakat orda b u KİT nodelini uygulayıp hastalık­
ları oraya getirince bütün ekononiyl paralize etniş bulunuyoruz.
Ekononi durdu, lıarckotsiz haldedir, bitkisel hayat yaşallaktadır, şu anda. Blıbrısta ekononi soluyor j^oktur ve teşvik
unsuru rekabet unsuru olnayan bir* yerde ekononi olanaz bunun
en aksi'istikanetinde olan nenleketler bunu anlanaktadır biz
bunu değişiğini ille uyguluyacagız olnaz öyle birşey. Ben bunun
olnıyacagını yavaş yavaş 'bilhassa Kıbrıs gibi özel girişine y a t ­
kın bir yerde Avukatının hakininin, doktorunun özel bir işyeri^
olan bir yerde bu olonıaz, başka türlüde olomaz, beninsenneniş
yani toplun tutnadio Tutnnyınca bunda ısrar etnenin anlam yok-tur. Henen ço.relo:rini düşünüp yepyeni sistene göre nasıl gelişe­
biliriz o Ben biraz önce söylenen iki LIÇ noktayı da ben bagdaştırnak istiynruno rîevzuat boşlulcları vardır, burdan oraya gide­
cek olan girişincilerinize fakat hor türlü kolaylıgmdOv hazırlannası için istekte vardıro
Mevzuat boşluğu nevzuatı. yo.pnak belki Kıbrısçı olarak
nevzuatçı değiliz, nevzuat boşluktu bir dezavantajdır ana çıkacak
olan nevzuatm daha doğru dürüst çıknasma inkân sağlanır. Çünkü
dDİrşey yalnış çıkarsa onu düzeltnek oldukça zordur.
Nüfusun, az olnası bir dezavantajdır, hakikatten aynı
zanojıda avo.ntajdıro Türkİ37-enin çok olnası nüfusunun hatta her
sene çogalnası Türkiye için bir dezavon.tajdır. Her sene 1 nilyon
nüfus artıyor. Türkİ3?-ede yani 1 nil-yohlul^: bir pazar artıyor.
Dolayisiyle dışa doğru gideniyoruz, en büyük engeliniz dışarıya
açılnanızm iç piyasa o kadar çabuk bÜ3rLİyor ki hor kurulaı kapa­
site içeriye doğru henen ko.yıyor. Bu Kıbrıs için tan ters bir
dunundur. Ordaki sanayi tesisleri tan kapasite ile çalışırsa ih­
racat potansiyeli elde edilnis oluyor, ordaki nüfusun ihtiyacın­
dan fazla üretin yapılırsa akıllı bir şekilde üretin yapılırsa
fakat büyük üretin pratikte ilk başlandığı zanan bu hatalıdır,
eksiktir ve birtakm kalite prob'lonlcri vardır ve dolayisiyle
dış pazarlara yoni Japonyanm, Anerikanm, îngilterenin hakin
olduğu bir pazora kalite sorunları ile girilenez. Bu geçiş d ö ­
neninde Türkiyenin Kıbrısa açılnası koyıtsız şartsız bilunun
ürünlerine açılnası lâzm ve bunun ekononik bazı tedbirlerle
daha az özendirici hale getirnek lazmdır. Zanan içersinde ve
ihracata döviz kaz.andırıcı, ihracata yönlendirnek lazmdır. Bu
yol. tutulnadı^ evvela Türkiye kapıları kop^ansm dendi. Üre tinle
Arap nenleketİGrino satılsın bu kadar kolay olnadığını hepiniz
biliyoruz. 50 senelik Cunhuriyetiz bLirada aşağı yukarı 20 yıl­
dan beri pİGjılı dönene geçnişizdir« Teşvik tedbirleri vardır
vs o Yine ithalat ihracatınız arasındaki farkları hepiniz bili.jT-oruz, bu bilhassa tecrübesiz sanayiye nirneniş bir toplum için­
de bunu yapnak yani portakalı el arabasında sa.tarken Londraya
geniye doldurup satnak aşanasını neçiren bir toplunda bu kadar
küçük bir zananda beklenek, fazla bir şey istenok olur.
Dolayisiyle herşeye akılcı bir şekilde ve toplunun bün­
yesine u.yan bir şekilde egilebilirsek olacaktır. Bu nutlaka re­
çeteleri burdan götürüp işte bizde bu böyledir, bunu yapın eğer
bu reçeteler burda çok nuaf fak olsaydı ya.palın, ana acaba burda
nuaffak oldunu o reçeteler birde ona baknak lâzm gelir. Burda
nuaffak olnanış reçeteyi bizde uygulannası bizce doğru değildir.
Bizin idarecilerinizde bu hato. vardır, her gelen şeyi burda.n
geldiği için hen kabul etnek, yoni bir ninnet duygusunun netice­
sidir. Fakat daha nedeni cesaret sodıibi olnalarıda bıı işlerde
uynayan bir şey varsa beyefendi bunlar öj^le değil, bizin toi^luxiunuz küçüktür, belki tecrübeniz azdır ana öteki taraftan gördüğü­
nüz şoyi uygularsak daha iyi olabilir denekte yarar vardır kanısındayin^ Teşekkür ederin.
Tuncer ARÎFOGLU
Sayın başkan, kı^aaetli üyeler, fazla bir vaktinizi alnıyacagm, yalnız birkaç konuda açıklana yapnak üzere nikrofona
gelniş bulunnaktaym.
Birincisi bir önceki konu.şnacı sayın Zeytine ğlunun sor­
duğu bir soru ile ilgilidir, yabancı sernaye kanun eksikliği ile
Türkiye Gunhur iye tinden Kıbrısa gidecek olanları ba;';l ana gibi bir
soruna girdik, benin konuşnan o değildir, o yalnıştır. Biz Tür­
kiye'den gelen iş adanını yabancı iş adanı olarak kabul etniyoruz,
Türkiye'den gelen' iş adanı tananen Kıbrıs uyruklu iş adanlarının
haiz olduğaı h-ak ve önceliklere sahiptir diye Bakanlar kurulu ka­
rarınız vardır o Bugün gelindiği dakka ben nasıl iş yapabiliyorsan, arkadaşların nasıl iş yapabiliyorlarsa Kıbrısta Türkiye Cunhuriyeti vatando.şı bir iş adamda ajan bnklarla iş yapabilir.
Bunu bir düzeltne olsun diye belirtiyorun.
Xino/ildi oncnlı sorıın, bcdolsiz itlıolat doniyor, isni
ortaya konuyorc Arkadaşlar, bugünkü tartışnanazm ana nedoni
bodol.sdz ithalat dogildir, no Kıbrısta, no Türkiye yetkili Ha­
kanlarında bugün tek bir s-^run vardj.r^ tartışılan. Kıbrısta
Serbest bir ticari rejin olacaknı olnıyacaknı? Bedelsiz itha­
lat rejinin ancak . ödenelor kısnı ile ilgili bir sorundur, kendi
başına bir rejin degildiro Ticaret rejini değildir, bizin soru­
nunuz Kıbrıs Türk Bedere Bovletinde nornal bir ticaret olacaknı
yani Dünyanın neresinde bulursanız Ticarerin prensibidir, en
ucuz bulduğumuz yerden bunu alacaknısınız, alnıyacaknısınız» Bü­
tün sorun bu kadar basite indirgenebilire Ondan sonra bunun öde­
ne şekli bedellini olur, bedelsizni olurg onlar yine ayrı konu­
lardır, ayrıca t.artışılıro
Serbest bölge dendi, sayın Manisalı onun üzerinde dur­
du, doğrudur, jî'akat ordada bir gözlenini belirtnene nüsaade edi­
niz c Serbest bölgeyi kurnak içirı 1974 sonlarında faaliyete geç­
tik, arkadaşlar acıdır, bu serbest bölge Kıbrıstauı kurulsun,
İskendermdanı kurulsun d i: a;, Türkiye ' hüküneti yetkilileri ile
bunun ikibuçuk yıl tartışnasmı yoptıkgve bugüne kadar - geldik
birde kararlar vardır, kapalı bir . şekilde geçtino Kıbrısta bir
karar nekaniznası vardır, bu nasıl çalışır.; denin arkadaşın açıklanadiç ben aoıklıyacagınc Kıbrısta karar nekaniznası iki şekilde
düşünülüre
1'- Türkiye
2" KTPDo
Kıbrıs Türk'Bedere Devletinin içinde karar nekaniznasını
üçe bölnek lazm^ Ordu, elçilik, Kıbrıs Türk Bedere Devleti,
.Bakanlar kurulu, çok teşekkür ederin^
Prof,Dr o Er o 1 JlAgT SALI.
- Mehnet Can beyin söylediği hasuslarl^ il^-:ili olarak
Kıbrıs. Tüj?k Pedere Devleti nereyle entegre olacak nesclesi bir
bölge ile entegras^^ onu sözkonusu değildir o Ben şunu belirtnek
istedin o Bazı gerçekler var o Do^^u 'akidenizin gerçekleri var« Tür­
kiyenin bazı gerçekleri var, Ku^ey ve Güney Kibrisin bazı ger­
çekleri 'varo Bu gerçekler çerçevesinde hcuıai'objektif bir dışar­
dan nötr bir gözlen ;ojarak gidiş ne yönodir onu. belirtnek iste-
din. İllo bolirli bir Giıtcgrasyon nodoli katiyen aklından .geçniş
değildir, şn veya bu yapı içinde Kıbrıs ekononisinin nutlaka
anavatan ek^monisini içinden ayrı bir yapı içinde düşünülnesi
gerekire O tabi gerçektir, onu açık olarak^belirtnek isterin.
Bu yabancı sernaye ve kanunlar neselesinde, sindi bu yabancı
sernaye çok' il.ginç deginilnedi, aslında bo,aş harekatı öncesin­
de Kıbrıs ekononisinin kalkmnasmda Yabancı sernaye etkiliydi,
bu yabancı sernaye kanunlarıda ingilizlerin nilletler caniası
çerçevesinde ta geçen yüzjrıllardoja beri gelen în^-;iliz yüksek koniserliginin enirnaneleri ilo orta3ra konnuş şeylerdi. Y~ani bir
nevi Osnanlı înparatorlugunun, kapitilasyonlar dönenindeki yapı­
sına benzer bir durun içindeydi. Tabi göz önünde tutarak sorunla­
rı ortaya koynanız gerekir. Run kesininin başarısı doJıa önce ya­
bancı sernayey ile olnuştur. Özel koşulları vardır« ingiliz nilletlor caniası içinde onların durunu, ingiliz sernayosi onun
arkasından Yunan sernayesinin durunu vardır, onım yanında.bun­
lar dışındaki sernayeye açık oluşlom du.runu vardır. Biz Kuzey
Kıbrısta aynı açıklığı 1 9 7 4 sonrasında ve 1 9 7 8 sonrasında da
hiç bir şokild_e ne bekliyebiliriz, ne istiyebiliriz. Daha ayrı
bir yapı içinde bunu geliştirneniz gerekir o tarihi koşulları
i'Çİnde o şekilde olnuştur, bu gerçegide gözden uzak tutunanız
gerekir•
Nazni beyin söyleniş oMugu hususlarda bu bedelsiz it^halatm nasıl kullanıldığı neselesi üzerinde önenle durnak ge­
rekire Eger bu Kıbrıs ekononisine uzun vadede daha yararlı ola­
cak şekilde işletilniş olsaydı, yani sınai üretini teşvik eden ,
sınai han naddeler için bedelsiz ithalat daha geniş kapsandı ola­
rak yer o.lnış olso^ydı, daha yaravrlı olu.r idi «Onunda üzerinde
durnanız gerekiyor. Ben bu konuda bir şeyi do eklenek istiyoruno'
Bedelsiz ithalat neselesi ile çok ilginçtir, aslında sadece Kib­
risin ithal rehininde çözülnenektedir. Ayrıca Türkiye'nin gün- .
rüklerinde sorun çözünlenebilir. Bunlar genellikle agır eşyalar­
dır, bildiğin kadarı ile Kıbrıston satın, alman dayanıklı tüke.tin nalları sinxli Türkiye günrügünü koruyananıştır, kendi günrügünü Mersindeki günrügü havaalanındaki günrügü k'-^ruyananıştır. 30 valiz elektronik n-akinaların girnesine yol açnıştır.
Bugün İngiltorodo sigara Bilnon Bclçikadan daha pahaladır, ana ingiliz Günrügünü k:>rur, orda sigara ucuz dİ3>-e B G I çikadan' dönon İngiliz Bir valiz sigara götiro^ıoz, yani Bu da
sorunun Bir yönü o
Sadoce ekon'":nı.ik kurallar olarak çözünlenonoyiz, öylo
olsaydı Batıda AET içindoki Bazı ülk^^lorindo İçendi aralarında
turistlerin Bir sürü tüketin nalını valizlerine doldurup taşınaları' gerekir
O da Bir gerçek veya iskandinav ülkeleri
ile Orta Avrupa arasında.
i d i o
Bu celalettin Beyin çok Başlılık neseleşi, tabi ekono­
nik açıdan çok Büyük sakıncalar defaırdu. Buna tananen katılıyoruıao Bu tananen değilse Bile kısnen zorunlulukları ortaya
çıknış Bir husustur o Onu da kaBul etnek gerekir. Tananen dogil,
ana kısnen olağan üstü Bir durun vardır» Bu ufakta olsa Bir
savaş geçirilniştir, genel Birtakm güvenlik sorunları vardır,
Bu hususu da Belki göz önünde tutnak gerekir. Teşekkür ederin* ^
- 35 T E E L j S
5 . KIBRIS TtM^\EEDERE_ D^^^^
ILİSKİLERÎ VE Dig DÜ]\TYAYA AQILIlzl SORUHLiLRI
İLE OLAF
TuncGr ARÎFOG-LU : (Kıbrıs Türk lodere Devlotinin
eski Ticaret Bakanı)
- Sayın Başkan, kıyıaetli ü-reler, İstanbul Ticaret Oda­
sına bizlere bugün burda Kibrisin ekononik sorunlarını tartış­
na ortanını hazırladığı için teşekkürlerini bildiririn. Benin
burda'sizlere sunacağın konu "Kıbrıs Türk Federe Devleti,AET
ilişkileri ve Kibrisin dışa açılna sortmudur"« Yalnız konuya
girned-en önce sabahleyin konuşan arkadıaşlarınla Kibrisin iler­
deki durununun ne olacağına dair birtakııa varsaymlar yapnışlardıro Birtakm tartışnalar olnuştur. Bu hususta bende kendi
görüşlerini söylenek isterin. Kıbrıs Türk Federe Devletinin
ekononik'sorunları çözün yollcarı ve dış ilişkileri tartışılır­
ken 3 .ana konuyu gözden kaybotnenekte fayda vardnr kanaatindej±n^ Bunlar nelerdıir?
1- Kıbrıs Türk Federe Devletinin ekononik b.akından ken­
di kendine yeterli ve ekononik kalkmnayı sağlayıp sürdürebile­
cek bir ekononik yapıya sahip olnası lazmdır.
2 - Kıbrıs siyasi sorununa ilerde getirilecek çözün
şekli ne olursa, olsun hangi şekilde olunsa olsun Kıbrıs Türk
Federe Devleti veya isnen nuadili hor türlü eknnonik faaliye­
tinde ve kararlarında tan bir serbestlik içinde olnalıdır<,
3- Kıbrıs Türk Federe Devleti ile Türkiye Cunhuriyeti
arasında öngörülen ekononik işbirliği her iki devletin nenfaatlerini koru^^^an Dünya ekononik konjüktüründen her iki devletind-O
azani faydalannasını sağlayacak ve ileride tan bir ekononik iş­
birliği koşullarını yaratacaJ^ bir ya.pıda ve boyutlar içersind.e
düşünülnelidir.
Giriş olarak bunu söyledikten sonra direk konuya goçnenizde fayda vardır, zanan bakanından da kısıtlıyız.:
Bu ana. hedeflerin ışığında Kıbrıs Türk Federe Devleti­
nin dış dünyaya açılnada, dışa açılna sorunu iki ana başlık
altında incelenebilir kanaa.tindeyinp
1 - KTPD - Türkiyo ilişkilori.
2 - KTFD - Diğer Dünya ile olan ilişkilerle
Kıbrıs Türk Federe Devleti AET ilişkilerini ikinci
başlık altında AET arasında özel bir anlaşna olduftu p^öz önüne
alınarak konuya ayrıca da bakılabilir bu tebliaini'zde bunu yap­
nak ta fayda gördük.
.
Bildiğiniz üzere I960'ta Kıbrıs Cunburiyetinin dognas m a olanak saglıj^an Londra vo Zürilı anlaşnaları iki ayrı nil­
li topluna dayalı ortaklık esası üzerine kurulnuş bir Ounlıuriyet
neydona getirniştiro Kıbrıs Gunhuriyeti Türk ve Run toplunların m bir ortaklığı olarak kabul edilebilir. Bu yeni kurulan dev­
letin bir ada oluşu nüfusunun, yarın nilyon civarında olnası ve
birçok adalar gibi tabi kaynoJclardan yoksun bulunnası haliyle
Kıbrıs Cunhuriyotini ticarete ve turizne dayalı Ijir ekononi
bünyeye doğru itniştir. 1 9 6 1 - 7 1 yıllarını kapsayan iki beş yıl­
lık plân döneninde GunlıurijT-etin î^o:jv± safi nilli hasılası 1 9 7 0 .
faktör fiyatları ile 128 nil^.ron Kıbrıs lirasından 250 nilyon
Kıbrıs lirasına yükseİniştir, yani bu devrelerde kalkmna hızı
% 7 civarında Gorçekleşniştiro Kıbrıs Cımhuriyetinin 1 9 7 1 - 7 6 yıl­
ları arasındaki ekononik hedeflerine de bir bakarsak ilerde ya­
pacağınız varsayanlara ve teşhislere varabilnek için geçnişe
dönüp baknanız lâzm, o bakından geçniş tarihini veriyorun.
Devonilı açık veren bir dış ticaret den/çesinin var ol­
duğu bir hakikattir» 1 9 6 0 - 1 9 7 4 ' e bu gıjne kadar aynı durandadır.
Bununla hareketle ihracatı geliştinaek ve ithalatı ikane edecek
sanayilerin kurulnası ile bu açıgm kapatılnası düşünülnüştü,
cografik durunu nedeniyle satın alna Kiçlori yükselen Orta Dogu
ülkeleri ve "AET ile sağladığı ortaklardan azani şekilde yararlanılnaya çalışılnıştıro Diğer Dünya ile olan ilişkilerde avan­
ta jlo.r saglanoJc için en nodern ekononik ted':^irler ve tclmologik
gelişnelerden faydalanılna yoluna fddilnişti. Son olarak ta Kıb­
rıs ekononisi tananen liberal ve özel sektöre dayalı bir .ekono­
ni olarak bu. yollar içersinde gelisniş ve küçünsenniyocek başa­
rılar sağlanıştır , onu da kobul/etnek necburiyetindeyizo
1 9 7 1 yılında dış ticaret dengesinde 70 nilyon Kıbrıs
liralık bir açık vardıo Kıbrıs Cuıüiuriyotinin yalnız konu dış
ödoneİGr dongesino ge İdi gi z-ınaıı lou açık kapatıldığı giloi 18
nilyon liralık bir fazlalık verniştir. Dolayisiyle yıllar iti­
bariyle Kibrisin döviz kaynakları çogalnakta devan etniştir»
Dış ticaret açığını kapatan ve fazla rezervlere sebep olan olay­
lar tnrizn ve dışta yaşayan Kıbrıslılar olarak iki gruba ayrı­
labilir • labilir. Bu başarılarından Bıareket eden Kıbrıs Cunhuriyeti 1970 yıllarından sonra gelişnekte olan Batı Avrupa ekononik
topluluğuna katliniş ve 1972 Tennuzunda yapılan Bir onlaşna
ile ilET KıBrıs' ilişkileri resnen Başlanış oldu. KıBrıs ile AET
arasında ortaklık yaratan anlaşna 5 yıllık iki dönenden neydana
gelnektedir ve BLI anlaşnada 19 ana nadde iki . ek protokol ve bun­
lara ilave bildiriler, konnuştur. Anlaşnonın esas gayesi Kıbrıs
ile AET ülkeleri arasındodei ticareti geliştirip genişletip ve
nevcut dar bogazlom zaıaan aşını içinde yok etnektio ilnlaşna
protokolda ön görülen bu uza^tnalar dışında 5^ or yıllık iki dö­
neni kapsamaktadır» Anlaşnanın Bölünleri ticaret ve genel sonuç
son bükünler olnak üzere 3 kısna ayrılnıştıro Ticari bükünlere
göre AET ülkeleri KıBrısta yetişnek veya üretilnekte olan Bazı
nalları % VO'e kadar varan günrük düşüşleri-saglanaktadır^ Bun­
lar arasında konfeksiyon, nakarna, Bisküvi, tatlılar gibi entia.1ar bulunnaktadır. Narenciye, keçiboynuzu vo diğer birtakm zi­
rai ürünler ise % 60 civarında bir ^gltarük a.zaltnası uygulaıınıştır. Diğer birçok nallarda ise bu günrük ayarlanaları % 8-30
arasında degişnektedir. Bu günrük nuafiyeti ve kotalara karşılık
Kıbrıs AET nenşeli nallara 'anlaşnanın yürürlüğe giriş tarihinde
% 1 5 , üçüncü yılın başlangıcında % 25 ve 5^nci yılın başlangı­
cında % 35 olnak üzere günrük tarifelerinde indirinler yapnayı
kaloul etniştir ve bunları--uyr^ulanıştır. Anlaşnanın 5'nci naddesi kontrata taraf ülkelerin ticaret kanunlarınm ülkeler veya
bir ülke içersinde yaşayan ayrı nilli toplunlar veya şirketler
için ayrıcalık yapılanaz kaydını getirnektedir« Fitokin Kıbrıs
Türk Federe Devletinin 197^ sonra. AET ile olan ilişkileri tana­
nen bu naddeye dayanılarak ve bu naddenin bize sağladığı ayırın
yapılanaz noktasmdaaı hareket ederek başlanıştır, bu anlaşna çer­
çevesinde ticari işlenlerden doğan yükünlülük ve ödeneler hiçbir
kayda tabi olnaksızm yerine getirilecektir diye anir birde nad­
de getirniştir. /mlaşnanm sonuç bölününde ortaklık rehininin
u y g T i l a n n a s ı n ı gittikçe gGİianüsini saglanak için taraflar an­
laşna ile verilen görevlerin sınırları içersinde faaliyette İ3ulunan bir ortaklık konseyinde toplanırlar ve anlaşnadan doğan
sorunlulukların yerine getirilnesini sağlayıcı her türlü genel
ve özel tedbirleri alırlar, yani Kıbrısla AET arasında bir or­
taklık konseyide b n a n l a ş n a n m yürünosini sağlanakla yükünlüdür^
Anlaşnayla ilgili bolünde bildiriler şınaları kapsanaktadır.
Birincisi ^^vrnpa ve Kıbrıs parlamentoları arasında
koordinasyon ve işbirliği,
ikincisi tarafların ticari düzenlemelerinde veya güm­
rük ayarlamalarında yapılacak herhangi bir de<gişikligi daha ön­
ceden yek diğerine bildirme koşulunu kapsamaktadır^
Üçüncüsü ikinci devrenin başlangıcından sonra tarafla­
rın gümrük birliği prensiplerini uygulayacaklarına dair deklerasyondur.
Dördüncüsü AET'nin Kıbrısta yetiştirilen diğer zirai
ürünlere de % 60-70Ve varan gümrük indirimlerini sağlayabilece­
ğine dair bir pottur.
Beşincisi Kibrisin AET ülkelerinden ithal edilen bazı
mallara konan miktar tahditlerini zanan asamı içersinde kaldı­
racağına dair bir nottur. Görülen şey Kıbrıs-AET ilişkilerinde
uzun vadede tamamen serbest bir ticareti öngörmüş iki taraflı
serbest bir ticareti ön görmüştür. Kendi zirai ününlerini kendi
üretimini AET'de gümrük birliği prensipleri içersinde pazarla­
yacak buna karşılık AET'den her türlü emtiayı yine aynı birlik
içersinde Kıbrısa ithal edecektir, anlaşmanın genel çerçevesi
bu şekildedir•
Bu anlaşmanın birinci kısm_ı Temmuz 1977* de sona ermiş
Kıbrıs Cumhuriyeti ile AET arasında yeni görüşmeler başlamış
ve bu görüşmeler neticesinde Kıbrıs AET'den 1 9 7 4 sonrası olaylarınd-a verdiği ekonomik durgunluk nedeniyle zirai ürünlerine
ikinci 5 yılda da yine birtakım ayrıcalıklar uygulamasını is­
temiştir, bu patates gibi üzüm gibi..
Durum şu oluyor AET ülkeleri bugün KTED'ye gelen mal­
ların Kıbrıs menşeli oldugamu Kıbrıs Türk Eedere Devletinin vere­
ceği bir beyannameyi kabul etmezken beynelminel bir kuruluş olan
Kıbrıs Türk Ticaret Odasının bu lınsusta verdiği bir menşe şa­
hadetnamesini yeterli ve geçerli olarak kabnl etmektedir.
KTFD ile AET ülkeleri arasında bir ticaret hacmi gi­
derek 197^!-'ten sonra artmış ve önemli bojaıtlara ulaşmıştır..
1 9 7 5 yılında AET ülkelerinden yapılan ithalat 5 milyon Kıbrıs
Lirası iken bu rakkam 1976^ da 12 miljron Kıbrıs lirasına 1 9 7 7 '
de ise 1 7 milyon Kıbrıs lirasına iblağ olmuştur»
AET ülkelerinden yapılan itho.latın toplam ithalat içer­
sindeki yeri 1 9 7 5 ' t e % 24, 1976^da % 41, 1977'de % 41,2'ye ulaş­
mıştır. İthalata paralel olarak KTPD, AET'ye yapılan ihracattada yıllar itibariyle büyük bir a.rtış kaydedilmiştir. Şöyle ki
1975*te 2 milyon Kıbrıs lirası olan ihracat 1976'da 4 , 5 milyon
Kıbrıs lirasına 1 9 7 7 ' d e ise 8 mil^/on Kıbrıs lirasına ulaşmış­
tır. Oransal olarak bu rakkamlar ihraco.tın toplam payı içersinde
1975'te % 45 iken,' 1976'da % 64, 1977'cie % 65'e yükselmiştir.
Görüleceği gibi ithalatta bir artış olmasına ragmen
paralel bir artışta Kabristan AET ülkelerine ol^an ihracattadır.
Tabiki bu ihracatın büyük bİ3? çoğunluğu başta narenciye
olmalc üzere zirai ürünlerdiro Elde edilen bu rakkamlardan da
açıkça görülebileceği gibi Kıbrıs Türk Federe Devletinin AET
ülkelerinden yapm.ol^ta olduğu ithalat yıllar itibari^T-le artar­
ken ihracatıda.aynı şekilde artmıştır, açıkça görüldüğü gibi
% 64'ü yarısının hayli üstünde bir rakkam ihracatımızın AET ül­
kelerine yapılmaktadır.
Hiç^ şüphe yokki bu durum ekonom_imizin lehinedir. Zira
bu ülkelerle yaptığımız ihracat döviz prensipleri üzerine çalı­
şıldığı için Kıbrıs Türk Federe Devletinin döviz kazandırıcı
bir harekettir.
Yalnız KTFD'nin son zamanlarda almış olduğu tek taraf­
lı bazı kararlar ilerde AET ile Kıbrıs Türk Federe Devleti ara­
sındaki bu ticari gelişmeyi bilhassa ihracat yönünden ters yön­
de etkiliyebilir. Bu karar nedir? Bundan 3 - ^ cıy önce KTFD yet­
kili makamları ansızın hangi gerekçelere dayandıklarını ben
şu anda bilemiyecegim resmi gazetede gördük.
Döviz dar boğazı aşılacak KTFD ekonomisi mali yönden
• Türkiyeye bağlı olm.akten da kurtarılacak dış dünyaya açılma'
sorunlarına değinmeden önce bugüne kadar gerçekleştirilmiş aşa-
malara kısaca bakmada fayda vardır» KTPD'nin yapmış olduğu it­
halat rakkamlarına lo,:üctıgımız zaman 1975' te yapmış olduğa it­
halat 12 m^iİAron Kıbrıs lirası, 1976'da 29 milyona, 1977'de ise
41 milyona yükselmiş olduğunu, görüyorLiz o Gerçekleşmiş ithalatla'
r m ülkelere göre dağılımına baktıgım-iz zaman ise Türkiyenin
başı çekmekte olduğu açıkça görülmektedir, Türkiyeyi İngiltere
ve AET ülkeleri takip etmektedir» Toplpjn ithalat içersinde Tür­
kiyenin parfi giderek azalma gösterirken İngiltere VE AET ülke­
lerinin oranı artmaktadır, ITitekim 1974'e ithalatımınm % 6-4-'ü
Türkiyeden yapılırken bu raklcam. 1976'da % ^7,5, 1977'de % ^O'a
düşmüştür. Buna mukabil İngiltere ve ilE'T 1975'te % 24'ton, 1977'
de % 40'a ulaşmıştır» AET ve Türkiye haricindeki ülkelerden ya­
pılan ithalat ise % 11 civarında değişmektedir, Tıl i ç GI? S iııdc
ilıracat .duruıauna baktığımız zaman 1975' te 4,2 milyon Kıbrıs
lirası civarında olan ihracat 1976' da 7 m_ilyon Kıbrıs lirasına
1977'de ise 12 milyon Kıbrıs lirasına yükselmiş olduğu görülmektedir«
İhracatın ülkelere göre dağılımıma baktığımız zaman
Türkiyenin payının 1975'te %
ten 1976Ma % 29, 1977'de %
26^ya düştüğünü görmektc^jri^* Buna karşılık îngilterenin yalnız
başına AET ülkelerinden soyutlanmış olarak KTED*ki ihracatın­
daki payı 1975'te % 33, 1976"da % 33,1 ve 1977'de 6,3 milyon
Kıbrıs lirası ile % 50o5 olduğu görülm_ektedirİngiltere ha­
ricinde AET ülkelerine yapılan, ihracat ise 1975'te % 13, 1976'
da ise % 31 civarındadır« İthalat ve ihracat rakkam-1 ar anın dışa
açılma sorununa bağlı olarak gelişmekte olduğu açıkça görülmekıtedirc Nitekim Dünya ile hor türlü irtibatımızın kesilmiş oldu­
ğu 1975 yılı^'ida barış harekatının hemen ertesinde ithalat ve
ihracatımızın büjaik bir kısmının Türkiyeye yönelik olması kaçı­
nılmazdı ve bu şekilde gelişmiştir» Mevcut siyasi durteda meydan.a gelen gelişmeler neticesi her iki kalem.de de 1976-77 yıl­
larında Türkiye payında azalmalar diğer dünya, devletleri pay­
larında çoğalmalar görülmektedir. Düııyo. siyasi konjon.k.türünün
değişmesi ile Kıbrıstaki iş adalılarının tecrübe kazon.ması ile
dışa açılma. sorunum.uz 1976-77 de daha iyi bir noktaya varmış
durumdadır^
îtlıalatta Türkiyonin başta olmasına karşın ibracatta
Avrupa ülkelorinin başta gelmesi bir noktada bilinçli bir eko­
nomik politikanın neticesi şeklinde yorumlanabilire Kıbrıs Türk
Federe Devleti kurulduktan sonra esas olarak ticarette kabul ettiği ithalatta anavatana öncelik ihracatta ise üçüncü dünya
devletlerine yönelik olmak prensibi kabul edilmişti, bu rakkamlarda bunun bir noktada gerçekleşmekte olduğunu göstermektediro
Dışa açılma derecesini gösteren diğer önemli bir fak­
törde Turizm hareketleridir. KTFD'nin turizm hareketlerine bak­
tığımız zaman herşeyden önce turizm sektörüne bakarsak bugün
mevcut konaklama tesislerinin % 25'i d.evreye aJ_ınmış bulun.maktadır, ağırlama tesislerinin ise % 40'ı devrededir» 1 9 7 7 yılın­
da adayı ziyaret eden 1 1 3 bin civarındaki turistten sadece % 5 ' i
dövizle seyahat eden yabancılardan, oluşmuş geriye kalanlar tama­
men anavat'On Türkiyeden Kıbrısa gelen turistlerden m-oydana gel"m^iştir. Bu rakkaıam 1 9 7 8 yılında 1 9 7 7 ' iu altında seyir etmekte
olduğu yapmış oldugum-uz araştırm-a ve gözlemlerden görülmektedir.
1 9 7 8 ' d e adayı ziyaret edecek turistler 1 9 7 7 ' y G oranla azalacak­
tır kanaatindeyimo Bunun nedenleri malum, 1 9 7 8 yılı içersinde
Türkiye Cumhuriyetinin alm„ış olduğu bir takım ekonomik tedbir­
ler ve kısıtlanmalar vardır. Aynı zamanda bizim, devlet şirketle­
rinin ekonomik olarak çalışmamaları neticesinde meydana gelen
nedenler vardır, tahminimiz.bu rakkam % 60 civarında ancak ger­
çekleşecektir o Tani bu yıl 60-70 bin turistin adaya gelmesini
ben şahsen beklemekteyim.
Genel dışa'açılma sorunlarına geçmeden geçmiş durum.un
bir özetini yapm_aktayızc ITedir, genel sorunları? Kıbrıs Türk
Federe Devletinin dışa açılm_akta karşılaştığı sorunlar neler­
dir?
Bu soı^unlarıda iki başlık altında incelirfocegimo Bun­
lardan birisi genel sorımlar, birisi de sadece Türkiyeye yöne­
lik sorunlardır. Genel sorunlardan kastım_ız şunlardır.
1 - Bugün bir politik soruui mevcuttur. Kıbrıs sorun.un
henüz sij^-asal bir çözüme ulaşm^amış olması KTFD'nin ayrı bir dev­
let statüsüne sahip olmaması Dünya Devletlerince tanınmama^ gil^i
önemli bir olayı meydana getirmiştir«^Bugün dışa açılabilmenin
en önemli'adımı bir devlet olarak tan.ınmak diğer dünya devlet-
leri ile hükümetler seviyesinde ekenemdk hir takım görüşmelerin
ve ilişkilerin olmasına haglıdır* Her ne kadar da Avrupa ile
Ticaretimizde bir artma olmuşsa bu sadece şirketler ve şahıs­
lar seviyesinde olmuş bir olaydır., örneğin 1 9 7 4 öncesi Rumla­
rın doğu bloku ülkeleri ile büımk ticari münasebetleri vardı,
fakat bunlar devletler arası anlaşmalar çerçevesinde yürütülen
ticari faa^lİTotlerdio Bugün KTBD bunlardan tamamen mahrumdur,
devlet olmadığımız için dogu bloku ülkeleri ile oturup devlet
olarak anlaşm.alar yapamıyo3:'uz, dolayısij/^lc b u sahada tamamen
kısıtlanmış durumdayız«
KTPD'nin dışa açılm.a sormr.^ politik sorunun çözümü
ile direk bir şekilde ilgilidir, politik sormia çözüme ulaşıl­
dığı .sürece dışa açılma sorununda da birtakım, ilerlemeler kay­
dedilmektedir*
2- Rumi ambargosu s o runııdur. Bugün dünyanın her yanın­
da ICıbrıs Türk Pedere Dovleti vöja Kıbrıs Türk Bedere Devleti
menşei şirketler iş yapan veya yapacak olan şirket veya kişiler
Rum yönetimince taciz edilmekte aleyhlerine davalar açılmakta
V ve KTFD ile iş yapmaları önlenmek istenmektedir»
Bunun en belirgin örnekleri bundan bir ay önce îngilte­
rede KTFD ile Tur i zm_ alanında işbirliği yapmak isteyen birtakım
şirketler aleyhine açılmış davaları örnek olarak gösterebiliriz.
Ayrıca Rum yönetiminin dünyaca Kıbrıs hüldbıeti olarak tanınması
ve bundan elde ettiği avantajını kullanaralc KTFD deniz ve hava
lim.anlarmı kapalı limanlar olarak ilan etmesi ve bu limıanlara
uğrayan gemilere korsan muarıelesi yapması dış bandralı birçok
gemilerin normal tarifeli gemi ve uçakların Kıbrıs Türk deniz
liman ve hava lim. ani ar m a uğraaaamkasına neden olmaktadır,
- Burdum, ulaşım sorununa geçeriz o Dünyaya açılmakta ula­
şım sorımum.uz, hava, deniz ve kara ulaşım_ı olmak üzere üçe ayrılabiliro Hava yolu ulaşıma bugün son bir ay öncesine kadar adaya
gelen ulaşım yolu Kıbrıs Türk Hava Yolları seferleri ile mümlcündür* Şimdi Kıbrıs Hava yollvarına ilave olarak Türk hava yollarıda Kıbrısa seferler düzenleııeye başla^'iış durumdadır o Bu iki norm.al tarifeli seferin dışında Türkiy e ve Türkiye üze rinden dışa
açılrıaya hiç bir şekilde olaaıagımız ^^oktıır, yani her iki seferde
Türkiye ile Kıbrıs arasındadır e Kıbrıs ile üçüncü Dünya devlet-
lori arasında dirok t.arifGİi sof erlor yoktur. Bugün e ger, turizm­
den Bahsediliyorsa adaya Bir turist çekilecek ise direk seferle­
rin olnası kaçınılnazdır, kaldıki her iki-şirkette devlet ku.ruluşları oldukları göz önüne alınırsa ve Bunların diğer Benzeri
KİT'ler giBi Bir takın sarih ha.stalıkları olduğu, kaBul edilirse
ve örneğin ne olur nüracaat edersiniz yer istersiniz si'se veri­
len en Basit cevap 7/-okturo Biz Ticaret heyeti olarak Buraya ge­
lirken nüracaat ettik, Bize yer yok dediler, araya neclis üye­
leri koyduk, rica ninnet 8 tane yer Bulduk geldik, sonra uçağa
Bindikten sonra Boş yerleri s ay ayın dedin, 91 tane Boş yer var­
dı. Böyle Bir işletnecilik Dünyaya açılnanızı hiçBir zan^an sağ­
layamaz.
Avrupa ve diğer dünya ile direk irtiBat deninde söyle­
diğin giBi hiç yoktur, Bu yo.bancı turistlerin gelişini önlenektediro Hava sorununun öncelikle halledilnesi kanaatindeyin« Er­
can Hova linanı Carter uçaklarının ineBilnesi için Türkiye ulus­
lararası kuralları zorlanalı ve Bu uço.klara kendi hava linanlarında taç dangalarını vernesi BazındırYani Türkiye Cunhuriyeti
Bugün Birtakın Bürokratik engellerden kurtulaBilirse, KıBrısm
dış dünyaya açılması uçad<:laaçılnası kolaylaşır, göründüğü ka­
dar .zor değildir. Bu, tek Bir taçtQ.vn'la elde edileBilecek so­
nuçtur.
Deniz ulaşını yine a^raıdır. KıBrıs a uğrayan Birtakım
çar tertiBi gemiler vardır. YaBancı Bandıralı olmalarına ragmen,
ama ticareti geliştirecek normal tarifeli seferlerden Bugün
KıBrıs adası yoksundur. Bununda çözünü Basittir. En Basiti yo^pılaBilecek olan Devlet deniz yolları Türkiyenin ele, alsa çözülmüş
olur, ama maalesef 4 yıldır Bu da çözülenedi.
Karayolu taşınacılıgmda da aynı proBlenler vardır.
Bugün KTFD plâkasını taşıyan Bir tır kanyonunun Türkiyede seya­
hat e tne olanakları yoktur. Bu olnazsa KıBrısm Karayolu ile dışa açılnası olanaksız olur. Bunun da sagl.annası lâzm, dışa
.açılaBilneniz için.
Başka Bir sorununuz haBeriesne sorunudur, Bugün eger
ticaretten Bahsediyorsanız, ticaret hacninin Büyünesinden Bahs­
ediyorsak, eger turizne dayalı Bir ülke söz konusu ise, dış
haberleşniG olanakları burada büyük önen kazanır. Her ne kadar
Kıbrıs Türk Federe Devletinde haberleşne alt yapısına büyük ya­
tırmlar yapılnışsa da, yine bugün direk olarak dünyaya açılna
olanağınız yoktur. Bugün Kıbrıs•santralından geçip Türkiye sant­
ralına bağlanıp orda Avrupa.ya, santraJlar aracılığı ile baglaıınak bir ticaret adanınm Avrupaya baglannası günler- alır ve bu
da hiç bir zanaıi ticaretin gelişnesi turiznin gelişnesi veyahut
dışa açılna sorununa yardmcı değil, köstekleyici olur.
Yapısal sorup.l''^r vardır, dışa açılnalıta, yalnız bir
takın ekononik politikal yüzüaıdon ekononik 3^apıda no^T-clana gelen
aksaklıklar KTFD'nin ihracatında ters etkenler olnuşlardır. Ne­
dir bu yalnış politikalar?
1 - Devletçilik veya.KİT'1er nodelidir. 1 9 7 4 sonrası
Kıbrısta uygulanaya konnuş olan KİT'ler nedeli 1 9 7 4 öncesi li­
beral ve özel sektöre,dayalı bir şekilde -gelişneye alışnış bün­
yeye uyananı şİ3.r dır, ters ge İnişlerdir ve başarısız olnuşlardır*
Bugün federe devletler çıban başı oinokta d.evan etnektedirler.
Bugün Kıbrıs Türk Fed_ere Devletinin ekononisinin büyük bir kas­
nı kitlerin kontrolü altındadır. Örneğin ulaşanda % 95 sanayide
% 9 7 , Turiznde % 9 8 , ithalatta % 5 0 , ihracatta % 9 7 ~ 9 8 . Görüle­
ceği gibi, bütün ekononik kesitler tananen bir KİT'ler doninasjonu altındadır, yani burda da çıkacak olan durun şudur, bir
nal üretilirse bunu KİT'ler üretir, bir nal ihraç edilecekse
KİT'ler ihraç eder. KİT'lerde bunu yapanazsa o nal orda kalır
ve çürüro Bu şekilde bir sis tenle dünyorya açılnanızda pek ola­
nak yoktur', niye yoktur nedeni şudur:
KİT'ler hepiniz bilirsiniz naliyeti jâiksek kuruluşlar­
dır, naliyeti yüksektir, zira istihdam yüksektir, r<antabl de­
ğillerdir« Ekononinin kaidelerine göre çalışnazlar devletin naaşİl nenurlarıdır., buna göre çalışırlar. Bu'şartlar altında verinli bir ekenonidxn bahsetnek düşük nalij^etli bir üretind.en
bahsetnek dış piyasalarla rekabet etnek inkânsı.zdır olanaksız­
dır .
Üç yıllık tecrübeniz bu nodellerin bize ujaaadıgını
gösterniştir.
2- Fij^atların yüksokligi,
goreksinneİGrinin "büyük bir
kaşınanı lıeİo helo Kıbrıs Türk FocLoro Devleti enflasyonist bas­
kılar altındadır o Hele ithalatının,büyük bir kısnı han madde­
leri dahil Türkiyeden yapılırsa burda olan enflasyon tananen
Kibrisin bünyesinede ithal edilir. Kaldı ki % 40 civarında da
ithal edilnez Kıbrısa bmıun taşmacılıgı va.r, Kıbrısa girerken
günrügü var, acısı var, susu vo.r, busu var, derken burda % 40
civarında olan enflasyon Kıbrısa o.ks ettiği zanan % 60-70 civa­
rında boyutlara ulaşır. Bu ise kendini diğer bütün emtialarda
gösterir, Dolayisiyle iç fiyat yükseklikleri Kıbrısta yetişti­
rilen nalların dış piyasalarda rekabet edenenelerinin ikinci bir
nedenleri olarak konsanıza çıknaktadır.
3- Neden ekononik bozıdıİLiklarından finansnan güçlükle­
ridir, sıfırdan başlayan KTPD'nin her zanan çeknekte olduğu bir
sıkıntısı vardır. Bu da fino.nsnan güçlüğüdür« Finansnan güçlüğü
nasıl bir güçlük olarak çıkıyor? Bugün Federe Devletin bir kal­
kınma bankası yoktur, özel sektöre ihracat kredisi verebilecek
bir kuruluşu yoktur, teşvik tedbirlerini uygulayabilecek finans­
nan kaynakları yoktur, ihracatı teşvik edilne^^en bir ülkede ih­
racatçıya finansnan kaynakları tanmnıyojı bir ülkede sanayiye
finansnan verileniyen bir ülkede, üretinden bahsetnek nal üret­
mekle dışa açılnak bir hayal olur. Pazarlojaa sorujııı vardır. Bi­
raz önce devletçiliğe değinirken belirttih. .Bugün Kibrisin pazarlanasınm bilhassa zirai ,sektör ürünlerinden tananen devletin
elinde olnası ve devlet kuruluşlarının, ekononik kuruluşlar ol­
nanası nedeniyle pazarlanada da güçlükler çekilnektedir« Özel
sektör bu s ah o.y a girnek istese girenez, elinde pake-tlene tesisi'
yoktur, paketlene tesisi açacağın dij-e nüracaat etse atıl kapa­
site yaratacağı- gerekçesi ile bu da red edilire Dolayisiyle pa­
zarlamada özel sektör çok az bir derecede olduğu için pazarlaıaan m büyük bir kısnı devletin elinde olduğundan pazarlana sorunuda büyük bir dar boğaz yaratnaktoxlir. Bu nasıl aşılabilir. Bu­
nun aşılnası kolaydır. îki şekilde aşılabilir kanaatindeyin:
Birisi Kıbrıslı iş adanları Türki~ye iş adanlarına bu olanağın
tanınması müştereken veya ayrı ayrı-,.
2'ncisi ise bugün bu. sahalardan beynelminel büyük ku­
ruluşlar vardır Onlarla . işbirliği yapılarak pazarlama sorunu
h a l l e d i l o İ D i l i r o Yabancı. sornayo soriiQu vardır. KTFD yetkili nakanları bugüne kadar bir yabancı serna^ye kanunu yapnış d-.egillerd.iro Yine beliı^teyin, Türkiye iş ad^anları bunun dışında nütalaa
edilnektedir• Yabancı sernaye konunımun olnanası denek yab.ancı
sernayenin Kıbrısa geİnenesi denektir.
Plalbulıri-bugün Kibrisin elindeki turizn potansiyelini
degerlendirnek için yabancı sernayeye ihtiyacınız vardır, kanaa­
tindeyin, yabancı sernaye bir nenlekete gelirse kendn kendini
bcsIiyecek gereksinneleride, getirir en sonunda, j3iı± siz bugün
- otellerinizi bir büıâik yabancı şirkete kiralarsanız veya verir­
siniz veya bir anlaşna-fa girersiniz o yabancı şirket orayı doldnrnak i ç i n gerekli ulaşım da sağlayacaktır, gerekli haberleşneyide sağlayacaktır. Bir yol bulup bu kısır döngü içinde çıka­
caktır ve bu da Kıbrıs Türk Pedere Devletini dışa a^çnada etken
olacaktır*
.
Başka bir sorun fuar ve sergiler sorunudur. Dış dünya­
ya açılnak istiyorsanız kendinizi tanıtnak " istijT-orsanız fuar
ve sergilere katılnanız lazmdır. Keıadinizi tanıtnak içiue Fa­
kat naalesef Federe d.evletinizi bugüne kadar îznir Enternasyonel
fuarı hariç hiç bir beynelninel fuara katılnanıştır.
Bird_e Türkiye ile birtakm özel sorunlarınız vardır.
Bunların h a r i c i n d ı o , bir kısnma. denoln d ı o g i n d i n , . deniz ulaşanında
hava ulaşanında bir taçtavn haJdvi vernesi ile nornal tarifeli
seferlerine Magosa linanını eklenesi ilo birtakm sorunlar var­
dır denin deginnedin onlara da deginelin kısaca.
Günrük nuafiyetleri sorunu vondır. Eger Türkiye ile
Kıbrıs arasınd^aki ithalat ve ihracatı geliştirnek ister, iki
ekononinin güçlendiğini istersek günrüklerde birtakm ayarlana1ar jrapnoaaız lazmdır. ITitekin 1975'te inzalanan ilgili protokol­
de bu öngörülnüş ve iki devlet tarafından kabul edilniştir. Kıb­
rıs Türk Devleti kendn uhdesine daişoni protokolü inzasmdan iki
üç ay içersinde yapnış, fakat naalesef Türkiyenin gerekli günrük
nuafiyetlerini saglanası bmdan bir ay öncesine kadar devan et­
niş, bugüne kadar sağlananışiardı. Bir ay önce bu sözde saglannış, yani birtakm nallara deniyorki ürctinde sıfır günrüge in- '
dirildi, veya azaltıldı, oaıa arkasından bir şart koşuluyor. Bu­
nun Türkiyede alıcısı Ginadır. Bundan başka hiç kinse alanaz
siz no.lxnxzı özel soktördon İ 3 i r i s i n o satanazsınız, Gina'ya satnak nocİD-ariyotindGSiııiZo Gina karşınaza gelir kredili n a l ister
elinizde fin.ansnan ka^aıagı yok, kreçLili n a l verenezsir.iz, dola­
yisiyle verilniş g i İ D İ görünen bir h a k dahi verilneniş bir durun­
da oluyor, anlaşna çerçevesinde.
Selektivite prensibi var. Degal-olabilir yerli sanayi
korunak için birtakm nallarda selektivite prensibi uygulanabi­
lir, ana selektivite prensibi uygulcaıırken katna değer sorunımda
% 50Vnin.altında olnanası gerektiği prensibini getirdiğiniz za­
nan yeni kalkmnakta olan bir ekononi 3^cni çalışnaya başlayan
bir ekononide katna değerinde % 50'nin üzerinde olduğunu ben şah­
sen dünyanın hiçbir yerinde görnedin başlangıçta.
Bir son-ayi % 5*~10'dan başlo.r ve zan-an aşını içersinde
% 50-60'a kadar çıkar karşılıklı nüşterek yatırın sorunu vardı,
ona sabahleyin değindik, tekrar belirtniyecegin. Türkiye iş adan. l a n Kıbrıs' ta yatırın yapabilirler, ajaıı hakların burda yapılnası 1âzındı henüz gerçekleşnedi.
Bir de kredili ithalat sorunu vardır o Kıbrıs iş adanı
ile Türkiyeli iş adananın nünasebotlerinin çogalnasını engelle­
yen bu da şudur. Bugün Kıbrıslı bir iş adanı Türkiyeden bir nal
ithal edecek olsa burda kendisine bu nalı sağlayacak kredili
oloxak sağlayacak bir firna bulsa dahi bu nalı Kıbrısa kredili
ithal edenez. Türkiye Gunhuriyeti Merkez Bankasının buna. izni
yoktur. Dolayisiyle bunlar nornal peşin alışlar şeklinde bu ti­
caretin yürünesi lazmdır o Halbulci bildiğiniz kadarı ile beynelninel ticarette en geçerli yol tica^ret hacninde en büyük hisse
kredili satışlarındır. Bir nalı gönderirsiniz 90 gün, bir ayda
ödennok şartıyla bu da bugün olanak dahilinde değildir.'
Türkiye'den sermaye transferleri sorunu vardır, onu da .
belirteceğim. Demin yabancı s e r m a y e j T - i tartışırken Türkiye iş
adamları bunun haricindedir demiştim, ama her ne kadar federe
devleti sizlere buyurun Kıbrısta her türlü şartlarla iş yapa­
bilirsiniz diyorsa dahi bugün Türkiyeden Kıbrısa sermaye çıkar­
maya çalışsanız Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının kanunları
buna müsait değildir ve size müsaade etmıozler. Olmamasının nedeni
Erol Zeytinoglu arkadaşının demin bahsettiği nokta budur. Kıbrıs
Türk Federe Devletinde kxsxtlama yek Türkiye Cumkuriyeti tara­
fından "bir kısıtlama vardıro Bu da kaldırılması lâzımdı şimdiye
kadar kaldırılmadıo
Sonuç olarak şunu belirteyim^ Kıbıas Türk Federe Dev­
leti ekonomisine yönelik T^Ce mıa^kamlarınca alınacak olan karar­
lar T^Co ekonom_ik ve sosyal şartları düsünülürek değil Kıbrıs
Türk Federe Devletinin tarihsel gelişimm içersindeki yapısı ve
sosyal ve ekonomik şartları göz önüne alınarak kararlar alın­
malıdır o îş birliği ancak bu şekild.e gerçekleşebilir iki devlet
arasında iş birliği ve açılma sorunları ancalî bu şekilde arttırılabiliro Çok teşekkürler*.
M n a n ..jEY
- Sayın başkan, sayın misafirler, sayın konuklar tebliğ
saJıibi arkadaşımızın çok nezih bir konuşmasını izahlarından is­
tanbul tüccarı olc?crak çok mütehassıs oldum, kendilerine teşekkür'
ederimo Değindiği dronularda bir sual sorm_ak istiyorum*. Belki'
bu hükümetler arası bir konu ama, nereye geldi saptandılar, dedi­
ler ki, Türkiyenin ana vatan tüccavrları Kıbrısla ticari iştigal
yapamazlar, acaba kendilerinin Bakanlığı zamanında' bu mevzu Tür­
kiye Ticaret Bakandıgmlada görüşüldümü ne seviyeye geldi bize
bımu .açıklamakta bir mahsur var mı? Rica ediyorum*.
Tun-cer ARIFOGLÜ
- Bu 1975 yılından beri ele alman bir konudur o Bahset­
tiğim 1975'te KTFD yetkili makamları-ile
yetkilileri arasın­
da imzalanan protokolde de yeri vardix'.. Buıran istediği bir tek
kararnamedir, yani Türkiyeli bir iş adamı Kıbrısa giderken götü­
receği öz sermayeyi nasıl götürecektir.^ bunu;a kanalları saptanma­
lıdır,» Bürokratik engellerden bahsediyoruz, sabahtan beri bu da
o bürokratik engellerden birisidirHalen bu kararname hazırlan­
mıştır, benim bildiğim kadarı ile 1975'lerden fakat bir türlü ka­
rar şekline getirilememiştir*. Keden, bence şu auaia m_alum değil­
dir, Bakanlar Kurul-'unda dui'dugunu biliyoruiia yalnızc
T c G o
3o Turizm Açısından Türkİ7/e--KTFD işbirliği, Sorunlar, Öne­
riler«
'
Güngör SU t
E.' B L Jt ü
- Kıbrıs Türk Pedere Devletindeki turizm hareketlerine
( T U S Î A R ) .
T
objektif bir gözle balcı İdi g m d a istatistiki rakkamlarm müspet
bir yönde artıyı dolayisiyle Kıbrıs Ekonomisine turizm sektörü• nün olumlu bir katkıda bulunacağı varsayım_ı kabul edilebilir.
Ancak ne var ki gerçekçi olmak gerekirse dur-umun bu yönde olma­
dığı bariz bir şekilde göze çarpar bu. konuda derin bir analizD
girmeksizin sadece bazı önemli hususları dile getirmek isteriz.
Öncelikle bahsetmiş olduğumuz rahkamların gelişme eği­
limine baktığımızda 1 9 7 7 yılında 7 6 yılma oranla Kıbrıs Türk
Federe Devletine geliş yapan yolcuların sayısmdaki artış ora­
nı % 30'un üzerindedir. 1 9 7 7 yılı sonımda toplam turist sayısı
kişi olup bunun 5 1 3 0 yabancı uyruklu, 1 0 8 . 0 1 6 * s ı d a Türd^iye Cumhuriyeti u.yruklu görülüyor. Yekun turist sayısının %
95'ni T o C . Uyrulclu vatandaşlar teşkil etmektedir. Ve yine ilginç­
tir ki, bu miktarın % 7-0*ni Türkiye orijinli seyyahat acentalarınm organize ettikleri turistik geziler vasıtasiyle gerçekleş­
tiği kesin olarak saptanmıştır. Durum böyle olduğuna göre sorun­
larımızın kökeni iki ana noktada toplanmaktadır. Bir tanesi Tür­
kiyeye bağlantılı ula.şım, ikincisi konadılama Kıbrıs Türk Federe
Devletinde yatalc kapasitesi. Ulaşım konusunda turizm hareketinin
başladığında turist sayısına paralel olarak talebi karşılayacak
kayda değer bir artışın olmadığı gerçeği ortadadır. Ajaıı gerçek
Kıbrıs Türk Federe Devletinin yatak kapasitesinin içinde söz
konusudur. Bütün bunların yanı sıra gerek Kıbrıs.hava yolları
gerekse Kıbrıstaki otellerin politikalam da talebi menfi yönde
etkilemektedir. Ayrıca bu iki ana sorunu yakından ilgilendiren
bir konu ise söz konusu talebin ancak senenin belli,döneminde
yog:unlulc kazandığı örneğin Mayıs eylül, Ekim ayları gibi bu ay­
lar dışındaki zamanlarda kapasitenin düşük olduğu göze çarpmak­
tadır. Bunun nedeni ise Bayramlamn bu aya raslaması diye kabul
edebiliriz. Kısaca bu değişikliğin hususları xşıgı altında Türk
savunerleri şunlardır: Arz taloıo eşitliğini sağlamak amacı ile
ol.anaklar dahilinde kısa dönemde ivedililcle yapılması gereken
en önemli konuı yoğun talebin yıl içindeki dengesiz dagılımmı
ortadan kaldırmaJc: veya asgari bir düzeye indirgemek. Bunun için­
de sektörün temel unsurlarını teşkil eden ulaşım hizmetleri konak­
lama tesisleri Türksabm yetkililerinin en kısa zamanda bir araya
gelerek müşterek bir "çalışma içine girm_eleri ve izliye çekleri
1 1 3 * 1 4 6
politikanın kesin çizgilerini saptamaları. Ajarıca Türkiye Gnmhnriyeti hükümıeti nezdinde de Ton konunun işlenmesi gereği va.rdır. Şöyle ki 1 9 7 8 yılında hükümetimizin aldığı karar ile Kıb­
rısa çıkışlar bir sefere malisuş yapilmnktad-ir. Bu da söz konu­
su dengesiz talep dağılımını menfi yönde etkilemmektedir. Örne­
ğin şu günlerde hatta çok önceden acenteler bayram gezilerine ,
rastlayan gezilerini tamam_en satm^ışiardır« Dışındaki tarihler­
deki gezilerin birçok kısm.ı yine söz konusu acenteler tarafın­
dan iptal edilmiştir. Kişilerin senede bir sefere mahsus olan bu
haklarını kullamaak arzuları doğaldır sanırız. Kıbrısa düzenle­
nen turlarda yolcuların beraberinde aldıkları seyahat çekleri
uygulamasının kaldırılmasını öneririz o Sebebine de gelince çek­
lerin Kıbrısta bozdurulması için çeşitli zorluklarla karşılaşıl­
maktadır^ Örneğin yüz kişilik bir grubun Cumartesi günü Kıbrısa
indiğini düşünecek olursak ne kadar, bekliyeceklerini ayrıca aynı
anda başka gruplarında orda olduğu
düşünülürse sorun açık ola­
rak ortaya çıkm_ış sanırız.
Üçüncü önerimiz Kıbrıs Türk Federe Devleti yer hizmet­
lerini ifa eden acente ile ilgili olup Türkiye Seyahat acentalarınm tam bir güven duygusu içersinde söz konusu a^centelerle
çalışabilmeleri için bu acentelerin sıhhatli bir meslek kuruluşu
veya Kıbrıs Türk Pedere Devleti turizm bakanlığının denetimi al­
tında olm_al ar m m sağlanması gereknektedirc Bu konuda yetkililer
ile Türksab'm müşterek bir çalışmn içine girebileceğini ve bu
konuda büyük.bir yarar' sağlanacağını ifade etmek isteriz.
BenİLipkonuşmam bu kad.aır tunizn açısından zaten sayın
Tuncer Arifoglu beyde bizim önerdJ.gim.iz problemlerimize de ken­
dileri degind-iler bilhassa hava taşmacılıgı açısından arz edi­
len yatak adedi' açısından biz Türkiye seyahat acentaları cemiyeti
olarak şu anda en bariz olan hususları bu seminere getirnek isten_iştik, teşekkür ederin«
BIR KONUŞMACI
- Sayın başkan, değerli arkadaşların, turizn konusunda
hakikatten yerinde önerilerde "bulunan a^rkadaşma Önce teşekkür
etnek isterim. Görüldüğü gibi Kıbrısta turizni ön plânda görü­
yoruz. Ve bu komıîarda neler yapnamz gerektiği üzerinde bazı
görüşler beyan etnek istiyoruz. Fakat diğer konularda olduğu
gibi bor konuda karşınızda kanu kuı^uluşlarınm büyük bir enge­
lini görnekteyiz ki*^ydolayısiyle diğer faaliyetlerinizi direk
turizminizi etkilenektedir• Kıbrıs Türk bava yolları ve Türk
Hava Yolları Kıbrısta direk turiznle ilgili bir faktördür, çok
enterasandır, şunu arz etnoden geçeniyecegino Maalesef büyük bir
rekabet ve diyalog kopukluğu içindedirler. Nedenini bir türlü anlayanadıgınız bu konuyu ancak şu bilgiyi vernekle j^otinecegino
Biri, bilançosu kımızı bakij^-o veriyornuşta Kıbrıs Türk Hava yol­
larının bilançosu kar gösteriyornuş, kendi idarecileri arasında olan
bu ufak konu o kadar büyütülnüştür ki Kıbrıs Türk Hava Yolları
bugün döviz sorunlarınız olnasma ragnen döviz dar boğazlarınız
olnasma rag^aen, uzun zananlar Güney Kıbrıs Hava Yolları uçak
olarak aynı uçağı kullamaasma rojgnen yine bugün AIR Aıaerikandan
pilotlaları ile hostesleri ile ekibi ile, uçak çartır yapnış ve
nuazzan bir dövizi oraya ödenektedir• Bu gereklinidir, gereksiznidir* Dış politika ile or-antılınıdır, ilişkilinidir, degilni­
dir, bu konuda bizin haddinize düşnedigi için bunu turizn açısın­
dan degerlendirnek istiyoruza
Kıbrıs turizn işletnecilik şirketi yine burdaki turizn
tesislerini çalıştırmakta ol.an bazı konu kuruluşlarının % 51'ine
sahip olan bir kuruluştur ve şu kuruluşunuz burdan bazı acente­
lerle bir Tur anlaşnası yapnıştır* Bu acenteler Kıbrısa turlar
satnaktadır ve özel fiyatlar uygulanodctadırlar; fakat bütün acentalar acaba gruplar sataaak için bıı turları satn.alc için seferbernidirler, degilnidirlero Yapılan rezervasyonlar yatak,,yok, yer
yok, uçakta yer yok, genide yer yok, otelde yer yok, hepsinde
yer var, bir yok .cevabı alıyoruz ve dolayışiyle özel aniaşnalarİca yapılan ipto.ller bugün Kıbrıs turizm_ini çok iyinser olan
Tuncer Arif oğlu arkadaşındın % 60 düşüş nedenlerini ben biraz
daho. kötünser olarak. % 65-70'o çıkarnak istiyorun*
Ortadal^i hakikatlere bir yerde egllnek gerekir, önce
yavru vatanla ana vatanla değiştirdik ve dedikki sindi TC. KTFD'
de önce KTFD'niyiz yavru vatcannıyıg, bir yerde neyiz ne kuşusuz
uçabiliyoruz, ne de deveyiz, jvk 3rüklenebiliyoruz, deve kuşu niSO.İİ her faaliyetinizde her ekononik faaliyetinizde bir nodel
içersinde bir tutun içersinde gidip günlerinizi boşu boşuna harcanış oluyoruz ve yine de Kibrisin ekononisi diye bu ekononik
durununuza ki^ dış politikada çok önonli bir yer tutan turizni
1 9 7 4 sonrası henen surdaki çok enegl geçen sayın Turizn acentalarınız yagnur ve çanur içersinde Şubat ayında gerçekleştiriliş
bulunuyorlardı ki o zanan oteller.çok büyük bir perişaniyet du­
runda idi, bu düzenlenerek bir turizn faaliyeti başlanıştı. Bu­
gün bize ne oluyor? Biçin olu.yor, bunu nasıl'yapıyor^ız voja biz
bu kadar beceriksizniyiz, bundan hakikatten bizlerin ne KTFD'de
ne TC, ne anavat-auç no yavru vatan, bence şahsen nillet olarak
hicab duynanız gerekir, sayın arkadaşların, hepinizi hürnetle
solanların.
4. KTPD tliracatiiixn Artınlnasında Deniz Ulasxninxn Rolü
Kaptan. Necmettin A K T M
(ÎTO Denizcilik Uznanx)
T^E B L İ Ğ
~ Sayın loaşkanın, seminerinizin saygın üyeleri sizle­
ri saygı ile selanlıyornn, konunuz özetle Kıbrıs Türk Eedere'
Devletinin ihracatında karşılaşılan ulaşın sorunları*
ihracatın ya da daha. genelleştirilniş bir deyini ile
dış ticaretin içinde ulaşanın payının ne denli büyük olduğunu
kimse yatsıyanaz. Öyle ki bir toplun için ekononik zenginliği
belirliyen önenli faktörlerden bir tanesi Dış Ticarettiro Dış
Ticaret hacni büyüdükçe toplunda ekononik faaliyetler çeşitle­
niyor ve toplun o den.li gelişiyor denektir. Ancak burada bir
'benzetne ile konunuza gelelin^ Ulaşın dış ticaretin ikiz karde­
şi, ulaşın seçenekleri olnayan yeterli ulaşın sistenlerine sa­
hip olnayan bir toplun için dış ticaret o denli aksak köstek
giden bir ekononik uğraş durunuJida. Mtekin bu nedenle ulaşın
için dış ticaretin tenel taşıdır diyobiliyoruz. Öyle ki pazarlanacılar ulaştırnayı üretinin bir parçası üretin süreci içinde ^
de bir devre olarak tanmlıyorlar, nal tüketicinin eline ulaşnadıkça. ekononik açıdan üretin tananlannarıış oluyor, onlara göre.
Bu nedenle de ulaştırna pazarlana için üretin için vazgeçilnez
bir öğe.
Ulaşın sisten^eri yetenekli ve seçenekli olan toplunlar
için dış ticaretin ne denli yolunca gittiği hiç kuşkusuz hepiniz^ce biliniyor. Örneğin bir AET topluluğunu,örneğin hatta Yunanistanın dış ticaretini yolunca geliştirebilnesinin bir nedeni, güç­
lü ulaşın sistenlerine sahip cinasında düğünloniyor» O halde
vurgulanak istediğiniz birinci husus su dış ticaretini geliştirnek isteyen her toplun öncelikle yeterli, seçenekli yani alter­
natifleri olan ve pazarlaruıa 3^önelik bir ,ulaşın sistenine sahip
olmak zorunda. Buna sahip olnazsa ne olurt İsterseniz bir ör­
neği, Türkiye Gunhuriyetinden verelin ve değişik örnekler geti­
rerek konunun içine girneye çalışalın.
Türkiye ile Avusturalya aynı ürünleri dış pazarlara
satan iki ülke, örneğin inciriniz üzününüz için Avusturalyada
bize karşı rakip dui?unda ve bu n a l l a r için önenli sa.yılabilecek
nüşterilerden biriside Kmıada<, Kon-Oxla^ya TürkijT-eden ve Avusturalyadan yapılan aynı cins ürünün ihracatında Türkiye kendi nal­
larını % 15 dodia u c u z a so.tnasına ragn^on, d o g r u d m ulaşın baglantısınıjı yokluğu nedeniyle Kanalda pazarına % 10 daha pahalıya sa­
tıyor« Avusturalyaj/a göre başka b i r deg/işle Türkiyenin nalları
önce Liverpul ve EoterdcUi gibi Avrupa lincaılarında depolanıyor,
ikinci bir yüklene ile Kanada pazarlarına aktarılıyor ve nalla­
rınız % 15 da.ha ucuza s a t ı l n a s m a k a r ş ı n Avusturalya -nallarına
göre % 25 bir diferansla Kanadalı Tüccarın eline ulaştığı zanan
% 10 daha pahalıya .geliyor^ Bu nedenle Türkiye Avusturalya kar­
şısında bu nallarını satanaz du.runa düşüyor« O ha.lde ulaştırna
çok önenli bir sorun dış ticaretini geliştirnek isteyen topluıı1ar içine
İkinci bir örneği İrlanda v e r e l i n o Güney İrlandanm yeterli^bir deniz ticaret filosu j^-oko O da yavru vatan gibi bir
- ada ülke durujaunda ve ulaşın hatları ancak Avrupa Ortala Pazar
topluluğuna yönelik bunun dışmdal^i hatlarda taşma yapabilecek
genileri yok, genileri çok küçük tonajda ve bu nedenle yabancı
taşıyanların sundukları hiznet1e yetimaek durununda. Nitekin
Güney irlanda Anerika Birleşik Devletlerine sattığı nallarda
îngiltereye göre % 35 daha ucuza nal sattığı halde tok aktarna
yüzünden ve konteynir taşmacılığma sarılnış olnası nedeniyle
ingiliz tüccarlarına göre Anerikajı pazarlarına intikal ettirdi­
ği nalı 75 Ü G 85 sterlin daha p a h a l ı y a intikal ettiriliyor ve
bir ölçüde aktarnanm hiznet içindeki payının yüksekliğini bi­
len yabancı taşıyraılar başka yabancı taşıyanlar biz bunlara neslek dilinde Avsaytır diyoruz» Serbest taşıyanlar bu pahalılığı
bildikleri için Anerika Birleşik Devletleri ile^Güney irlanda
. arasında doğrudan sefer düzenliyorlaro Ancai onlarda kendi kâr
narjlarıyla yetinniyorlar, laynır taşmalara göre kâr bazlarını .
düzenliyorlar ve bu da.ancak pahalılığı 40-45 sterlin daha ucuz­
latabiliyor o Ancak hiçbir şekilde ingiliz•tüccarına göre Güney
îrlandalmm sattığı nal 25-35 sterlinden daha aşağıya gitniyor,
başka bir deyişle İngiliz tüccarı 10 sterline nalını satarken
Güney İrlandalı tüccar sırf İngiliz linanını ve yabancı genile­
ri kullandığı için 35 sterlin daha fazlasına satıyor nalını.
Deıliz taşmacılıgı, aslında sormın Kıbrıs Türk Federe
Devletine yansıtacak olursak, ku.şkusuz bu devletiniz içinde son
derece önenli bir soruno Kıbrısm şu anda belli dar boğazları
var5 bu dar boğazlar öncelikle kendi ulusal filosunun olnayışı
linanlarmm ekononiye canlandırnak şöyle dursun, bir insanın
soluk borusuna yo.pışılan el durnxiunda bulunulnasio Bu nedenle
ihracatını ve ithalatını gereği gibi düzenliyenenesi ve geliş•tirenenesi şeklinde söylenebilire O halde KTFD'nindış ticare­
tindeki böylesine etkin bir rolü bulunan deniz taşmacılıgını
yolunca şürdürebilnek için ne ya.pnak lâzma Kuşkusuz olanaklarm
başında düşünülecek husus düzenli taşmacılık yapan Türk taşıyan­
ları Kıbrıs linanlarına uğratarak bir , organizasyona girnek lâzm.
Başka bir deyişle Batı ile Ticari ilişkilerinizi sürdürnede ara­
cı, durunmda bulman Koçtug, G~edenvo öteki laynır işletneleriniz
düzenledikleri seferler içinde yavru voltanın linanlonını da ithal
etnek durunundalar. Bu Bir deyişle KıBrısm dışarıya o.çılnasmda
önenli Bir falitor olacaka Başka Bir deyişle nal her zanan enre
anade Bir şekilde taşıyan Bulacağı için daha kolaylıkla pazar-,
larına akaBileçektir
Ulaştırna hiznetlerinin yolunca paz.arl.ananması sunulananası Bir ölçüde nal ne• kadar Bulunursa Bulunsun
taş yerinde ağırdır, örneğine ters Bir durund-a KıBrısm ihracat
potansiyelini kısıtlanaktan öteye gideniyeçektir.
Bu arada önenli Bir sorun az önce vurguladığınız Kıbrıs
Türk Federe Devletinin kendi ulusal filosunun yokluğu şeklinde
idi.- Kuşkusuz uluslararası rejine göre Kıbrıs Türk Federe Devle-tinin şu an için uluslararası statüye göre resnen bir devlet şek­
line dönüşnedikçe bir geni ulusal filoya sahip olnası olanaksız
yani başka bir deyişle herhangi bir geni KTFD bayro.gınn çekeniyecektir. Anco.k bunun bir kaj^-gı olnadıgı görüşündeyim. Bu so­
run kolaylıkla çözünlenöbilir« Şöyle ki; KTFD'nin pazarlarına
yönelik taşmaları serbest b.ondıra dediğiniz Banana, Biberya,
Honduras, Malta gibi bayraklar altında birer şirket kurarak
satın- alınacak, genilere oranın bayro.gmı çekerek KTFD yine dış
ticaretini yolunca sürdürebiliyor5 bu hiçbir zanan satın almacak bir geninin ya da çalıştırılacoB: bir geninin KTFD çeknesi
anlomma da gelnez. Tersine önenli olon dış ticaretin yürütülnesi denek olacagma göre geninin serbest b.andıra çeknesi soruna
çözün gotireloiİGCGk durundaclırAncak burada önenli' sernn ikinci
bir sorun şu anda yokluğu çekilen finojısnan olanaklarının-nasıl
ve ne şekilde bulunacağı yolundadırc Sanıyor un ki bu noktada yine
uluslar arası piyasalarda şu anda Cs^ni piyasasının düşük olduğu
bir zananda sanıjT-or-ua ki, yavru vatandaki bu konuj^a eğilecek gi-rişincileriniz yeterince ve cazip şartlarla kredi bulabilecek­
lerdir . Avrupa özellikle batta tay ça.rtır şeklinde olnovk koşulu
ile buna çok nüsait bir ortan içinde bulunnaktadır»
Kıbrıs Türk Federe Devletinin deniz taşmacılığı yakut­
ta deniz ulaştırnası yönünden diğer bir önenli sorunu da benden
önceki sayı:^ konuşnacınm Türsab yetkilisinin değindiği turizn
konusu. Bugün gerçekten turizn Kıbrıs için vazgeçilnez ve önce­
likle ekononik uğraşılardan bir tanesi.. Ancak .geliniz görünüz ki
yeterli ulaşın ağının Kıbrısa yöneltilenoniş olnası bu potan­
siyelden gereğince j^ararlanılananası sonucunu do<gurnakta. Nite­
kin aynı durun Türkiye için geçerli, bugün bir örnek verecek olur­
sak , Türkiyeye gelen her 3 turistten bir tanesi deniz yolu'ile
gelnekte, ,ancak bu deniz yolu ile gelen turistlerin aşağı yukarı
hepsi günü birlikçi dediğiniz turistler, yani Yunan genileri ya
da italyan genileri Kuşadası veya istanbul linanına turistleri
getiriyorlar sabah 8,5'te geni 'gelij^or, 12,15'te Kuşadasından
ayrılıyor ve Türkiyeye yüz para döviz bıraknadan geçip gidiyor.
Aynı durun istanbul içinde geçerli, Yunaaı genileri ki yaklaşık
olarak İstanbul linanına gelen 614 geninin 216 tanesi Yunan bay­
raklıdır, geçen sone bu yıl no olacağını bileniyoruz, bu genilerin hepsi 24 saat süreden az bir süre İstanbul linanlarında kalnişlo^rdır ve ondan sonra Yunan.ist:"^jaa gitnişlerdir« Aslında burada
Yunanistan açısından oynanan oyujı şöyledir o Yun^anistan Avrupalı
daha genel bir deyinle batılı bir insan için Turizn açısından,
çekici bir ülke olna vasfını kaybetniştir« Batılı turist bir
kez veya üç kez gitniştir, fakat bu ülkelerden bıknıştır, bıı
nedenle batının insm-iı turizn bakmından kendisine inlrân b.ahşeden
ve nüstakil ülke aranak:tadır. Türkiye ve yavru vatan böyle ülke­
lerden iki tanesidirlero Ancak gelin görün ki başta Yunanistan
olnak üzere İtalya ve İspanyanın izlediği bu politika ile Batılı
turistler paket tur organizas^^onları içinde özde dövizi Yunanis­
tan, ve İtalyaya bırakıaak kaydıyla düzenlennek ve ayarlannakta.
Tur Türkiyeclo batılı Turistlor açısından sizi Türkiyoye do götü­
rüyoruz slogaaiı içinde çekilnekte paralar Yuıaanistana bırakılnakta, fakat Türkiyede avucunu yalanaktadır« Kaba bir deyinle.
O fcalde yapılacak iş şudur, KTPD ile ToCoDevleti b u
turizn sektörü arasında iki' girişinciler batı d ü n y a v S m d a bu ko­
nuya egilniş tur organizasyonları ile ikili anlaşnalar yolu i l e
turisti sanki Türkiyoye çekiyornuş gibi gösterebilirler ve yeter-li ulaşın Hizneti sunulduğu sürece pek ala Türkiyoye gelen tu­
ristleri Kıbrıs ada ponpala^T-abi lirler. Ancak Türkiyenin reysen .
girişin gösternenesi durunundu Kibrisin turizn bakanından gerekli
,potansiyelini arz edobilnesi şu an için olanaksızdır. Çünkü lıerşeyin başında turisti KıbrıstoJci turizn potansiyelinden haberdar
edecek tek sektör ulaştırnadır. Ulaştıınıada batılı turisti Kib­
risin nedenli bir turizn potansiyeline sahip olduğunu kuşkusuz
bileniyecektire O hald konu.yu fazlo. uzatnanak için özetlenek
istiyorun. Kibrisin dış ticaretini geliştirnesinde deniz taşınacılıgı her bakından öncelik alnası gereken bir husustur. Önce­
likle diğer taşma sektörleri içinde deniz taşınacılıgı en az'
% 50 oranındıa daha düşük daha ucuz nalij^etli bir taşma sektörü­
dür. Ancak Kıbrıs Türk Pedere Devletinin kendi ulusal filosunun
y o k l u ğ u Türkiyenin bu konuda olanaklarının Kıbrıs ad.\asınca atılnası zorunlugınu. dognrno.ktadır. Bu nedenle Türkiyenin pazarları
arasında ulaşın hizneti sürdüren deniz nakliye organizasyonları
KTPD linanlarında sefer tarifeleri içine alnak zorundadırlar,
bunun dışında tranp seferi yapon amatörleriniz taşıyanlaı^mızda
kuşkusuz Kıbrısta Kıbrıs linanlarmdaki olanaklar iyileştirildigi takdirde Kıl'jr ıs tan batı dünyasına yapılacak taşmalar için ,
pekala kullmılabilirler, yararlomlabilirler.
Turizn konusunda da do-nizcilik b^ankasınm ganileri Kıb­
rıs linanlarına ugratılnak koşulu ile sorma bir ölçüde çözün y o ­
l u getirilniş olure Ancalc bununda öncelikle Türkiyenin kabotaj
sınırları içinde taşma yapan denizyolları iç' seferler genileri .
ile olnası olanaksızdırc Bunda kuşkusuz günrük nevzuatı karşını­
z a dikilebilecektiro Ancak Batı Avrupaya sefer yapan Akdeniz,
Karadeniz, Truva feribotu gibi' genilor, pekala uzantı linanları
içindeKTPD linanlarında ithal edebilirler ,ve böylelikle Kibrisin
dışarı açılnasında da kuşkusuz bir -gzxj sahibi olaTn-lirler. Şunu
•unutnanak lazmdır ki, Y-unanistanın Kıkrıs üzerindeki enelleri
ta 1928'lere kadar gitnektediro Yunanistan Kılorıs üzerindeki
çıkarlarını enelİGrini 1928 yılında Y-unajıistanın selanik linon.ı
ile Kıbrıs linen.larına doğrudan açnıç olduğu, yolcu seferleri
ile başlatnıştır ve bugüne kadar getirniştir. Dinlenek zahnetinde bulunduğunuz için teşekkür eder irip • .
T A E T I S Fi A
Mehmet CAH
. :.
Kıbriö Türk Ticaret Odası Başkanı
-Deniz ulaşını konusunda hakikatten üzerinde hassasi­
yetle durulacak bir konudur va Kıbrısta bugün verilnekte ol.an
hiznet sektörüne ve hakikatten Kibrisin eski tarihini yaşanası
bakmından o açıdon bol^acak olursak bu konunun degerlendirilnesi
sıhhatli bir şekilde ele alınnası çok faydalı olacak bir konud •
Ancak bu konuda yapılan . çalışnalarla novcut anavatanınızmda
sayın Kaptonmızda bunu çok iyi bileceklerdir, nuhtclif serveyn1er konusunda nuhakkak. bir ^abargo konusu nevzubahistir, ekono­
nik anbargonun bir parçası olnaktadır. Şunu arz etnek istiyorun,
bugün Avrupa amatörlüğü gerek İngiltere* do olsun, gerekse diğer
şehirlerde olsun, Lloyd'un % 50'sini teşkil eden bir portföydür, son zancoılarda çıkan haberler îngilterodeki Loydsun bir baskı
unsuru olaralc Yunanistan tarafmdojı kullojıılnış baskı unsurudur.
Efendin o halde burada bir alternatif düşünnek lâzm. Kibrisin
kendi filosunu oluşturnası nasıl oluşturabiliriz^ Bugün Kibrisin
kendi bayrağı yoktur, yapılan çalışnalar kibrisin oluşacak olan
deniz filosundaki Kıbrıstaki sernayo birikinini kanalize etnek
için en sıhhatli en uygun ve yavru vatanın Türkiyeye başta gelen
görevlerinden bir tanesi olabilir. Bu faoJiyote girildiği takdir­
de gerek güneyin panugunun başka nenlokotlerc ihracında gerekse
> deniz filonuzun bugünkü durunu biraz önce Sayın d^Tecnettin beyin,
arz etniş olduğu Kan.adaya yo.pıl;an direk seferler ve Eoterdan
üzerinden yapılan durunlar.
Bu konularda nüsaado edorsoniz toparlanak istiyorun ve
şun.u denek istiyorun, KTED'de kurulacoJc olan Deniz filosu konusun­
da ordaki nüteşebbislere ordaki şirketlerin genilerine Türk bay-
ragı verilncsi kaçınılncızdır. Bu konu zanan zanan KaBrısa ziya­
rette Bulunan Bükünet ilgililerine.sayın Bakanlarınıza ve diğer
sayın ilgililere arz edilniştir. Bu konunun ivedilikle çözünlennesinde Büyük faydalar nülaB.azalar edilnektodirc Birde Türk Lloyd'
sun devreye girnesi ile nevcut dış Baskı ve .anB argo Bardan sıyrılnak için tek yol tek alternatiftir^ görüşündeyin.
Şunu arz etnek istij-mrun, KıBrısta Birde KıBrıs Denizci­
l i k şirket vardır, denizcilik Bankasının ortadvl k l a n vardır
ve onların SiBört vo Barış genişi. Barış genişi eski KıBrıs Bay­
rağı ile Bir Binana uğradı da Böyle Bir sorun çıknıştır. Özetle
şuna gelnek istiyorun; Burada denizcilik Bankasının ortaklığı
Bulman kendi ganilerine dahi Banana Ba:}a?agı takılnış Bulunnak­
tadır ve Türkiye GunhuriiT-oti lirianlarında yaBancı geni nuanelesi görnektedir,nesela Berkangi Bir devletin genişi lıangi vergileri
ödüyorsa hangi denoraja girij^orsa, hangi şartlara taBi ise Bizin
Mersininizde, îskendermda ve diğer linaıılar anızda ajaı en o nuaneleye taBi tu.tulnaktadıro Dolayisiyle kendi sernayenizle olu.şturdugui'iuz şirketlerin genilerine do yine Burda yaBancı geniler
nuanelesi yapılnası Bir yerde hen dışa açılnayo. istiyorsak hen
de Böyle Bir sahada gelişneyi istijT-orsak önce Bunun prensiplerin­
de fornalitelerinde kısalnalar ve7ya Bir çerçevede Bazı prensipleri
oluşturnak gereknektedir, teşekkür ederin.
o
Unit UTKU : (ÎTO Meclis Üyesi)
, , - Sa.yın Başkan, sayın konulclar ve yavru vatan. KıBrısm
nuhtepen nisafirleri ve dinleyiciler, hepinizi saygı ile selanlıyorun.
Bugün KıBrısm Türk kalBinin çarptığı KıBrısm üzerinde
hassasiyetle dundugunuz kendi vatandaşlarınız askerleriniz ve
KıBrıslı yurttaşlarınızın şeB_it kanları ile almnış Bu. anavat-anm
hu yavru vatanın turistik yönünü görüşnek üzere ve Bu güzel ü l ­
keye ne gibi katkıda Bulmnanız: konusmda unarm ki Bu toplantı
süre gelnektedir. Ben gerek Ticaret Odası Meclis üyesi olarak
gerek filincilik, sinenacılık, tiyatro ve reklan Bolünü Başkanı
olarak Bu yavru- vatanın iç .turizne tanıtını yönünden yavru vata­
nın gerek ihracatı konusmda gerek ithalatı konusmda, gerek ü l ­
kesinde nevcut tunizn yönleri tunizn açısmdan elverişli husus-
l a n n Türkiyecle do tanıtılna'Sinın şart bir olay olabileceğini
söyliyobiliriıio Bugün Anadolunun iç köşolorine girdiğiniz zanan
Anadolunuzun büyük tüccarı kapitalisti iş adanı Kıbrısta neler
yetiştiğini ancak gazete okuduğu zanan öğrenebiliyor veya Kıb­
rıs niçin g
İdigini, <ancali: gazetelerdeki turistik reklanları
gördüğü zanan bu görne olonagını bulduğu zanan bilebiliyor. Dı­
şarıya çıkna nüsaadesinin kısıtlandığı bu dönende Kıbrısa iç
Turiznin .akışı Kıbrısı ekononik yönden nuhakl^ak yükseltnektedir.
Bu kıbrıs için olan bu olayı biz eger Kıbrıs olarak daba iyiye
götürebilir ve Kibrisin tanıtını ile ilgili Kibrisin tün yetiştir­
diği konularla ilgili ve turistik yönleri ile ilgili güzel bir
filn yapıp Türkiye içinde televizyonda ve sinenalarda, Türkiye
dışında TV ve sinenalarda Kıbrısm dış.arıya t.anıtınıda • sağlana­
bilire Bugün dünyanın bor köşesinde Türk filni o^nıanaitadır, berlıangi bir anbargo bu konuda nevzubabis değildir o Bilhassa Alnanyada ve îngilterede Türk sinenaları bizin Başk.anı olduğunuz angajnan.1 içindedir Türk fdinleri oynatan Türk sinenaları, eskiden
bu sinenalarda yalnız Türkler filn seyrederdi, bugün sevindirici
bir olay ki Alnanlarda bizin filnlerinizi seyretneye başladı.
Denekki biz gerek Londrada gerek Bransada, Gerek Alnanyada Türk^
işçisinin bulunduğu her tarafta Kıbi"isın tanıtınmı raha.tça ya­
pabiliriz. Ayrıca Kıbrıs için güzel bir festival düşünülebilir
Kıbrıs için düzenlenecek bu festival bütün bir ayı içine alacak
bütün Kıbrısm halk oyunlarmi aanat olaylarını' ve Türk oyunla­
rı ile orada süslenerek verirse yine Kıbrısm dışarıya tanıtını
yapılacak.; buraya da dış ülkelerden heyetler davet edilebilecek.
Tabi bütün bunları söylediğin zanan, nulıakkak ki, Kıbrısmda kapı­
larını bütün Dünyaya açna olanağını bulacağı bir günde yaklaşna
nüjdesini alnak gerekiro Ben sözlerini bitirirken beni dinlediği­
niz için Atatürk Türkiyesinden Anavatanın yavruvatanı Kıbrısa ve
Kıbrıslılara sevgilerini neslek kuruluşların adına sunarın, hepini­
zi' saygı ile solanların.
Kaptan Ne enettin A K T M _ ı (ÎTO Denizcilik Uzıianı)
- Gerçekten Mbhnet Can ağabeyinin söylediklerinde ger­
çek payı var, ancak sorun eger nevcut baniyerleri duvarları aşnaksa bununda, çözün yolu kendiliğinden bulunabilir» Söz konusu
iki goniyo lıer şoje ragnon P.anana bayrngınııı çekilişi bir rastlajıtı clegil, çünkü loizi^a deniz ticaret kajımınıanza göre lınknknnuza göre bir geninin Türk bayrağı çekobilnesi pek çok şartlara
bağlıdır. Türkiyede yerleşniş olna şartı var, sernayenin büyük
çognnlugmam Türk girişinciler inin bnlnnnası Icoşulu var ve ~bu ne­
denle yabancı sernayenin tek söz konusu edileniyecegi sektör deniz
taşınacılıgı sektörü Türkiye açısından, bu d. ur un aynen Kıbrıs
içinde geçerli tabi, hani biz nadenki Pedere Devleti tanmak
istiyoruz, tanınsın istij^oruz o halde buna Türk Bayrağı çektiği­
niz zanan biliyorsunuz bu. işin Ticari casusları piyasaxla. henen
bir haber ertesi gün ya3^ılabilir. Bunım kanufle ediliş şeklide
bu yoldadır sanıyorun, yani genilere serbest bayrak çektirne .
yolu ile olacaktır sanıyorun. AncoJı bu arada Türk Amatörler bir­
liğinizin girişini ile geçen hukuxiet döneninde çıkartılna savaşı
, verilen bir yetki kanunun tasarısı vardır, deniz tica.retinin
kalkındırilnası ojaaçlıyan yetkili kanun, bu yetki kanunun içinde
2007 sayılı kanun ve de deniz ticaret kanunlarınızın ilgili na.ddeleri KTPDhai etkiliyen hususlon parojıtez içine alınarak yoni
dışarıda bırakıla.rak degiştirilnok istennişti ki bu kanun sanı-yorun 30 kusur kanunun gününüze getirilnesi biçininde jnorunlanabilnektedir, bu eger çerçeve knınıı çıknış olsaydı Pedere Dev- le tin deniz taşmacılıgma ilişkin pokçok sormıları çözülnüş
olabilecekti, ancak Bakanlar K-^rulunda uıud ederiz ki bir an
önce bu çerçeve kanun çıksın."
Ana yinede kibrisin sahip olacağı bir ganiye illaki
Türk bayrağı çokne necburiyeti üzerinde durnak gereknez diyorun.
Çünkü serbest bandıra bugün aslında Aj-.ierikalıların teşvik ettik­
leri va kendilerinin Anerikan yas-şiarının ön -gördüğü agır şart­
ları devre dışı bıraknak için uyguladıkları bir sisten, bugün
Anerikm petrol şirketlerinin çok uluslu petrol şirketlerinin
% 80'ni serbest bayrodc altında geni ço.lıştırıyorlar, bunlar hiç­
bir zanan Anerikan bayrağı taşıyan ganiler satın alnayı düşünnüyorlar. Çünkü Anerikan bayrağı çektirebilnek için öncelikle Geni­
nin Anerikada yapılnası lazm geninin Anerikan Vatandaşı ile
donatılnası lazm, geninin Anerikada yapılnasmı bırakınız, Japonyayı Avrupaya göre % 60 daha palialıya nal oluyor, üsu^lik
Anerikalı vatandaş en pahalı gonici çalıştıran Norveç'e göre iki-
buçuk kat daha fazla naaş istiyoTo Bu nudenlo do Anerikan Bay­
rağı altanda taşma yapaBilnonin vo goni çalıştıraBilnenin ola­
naksızlıkları ortada. Bu ncdonlodir ki Anorika Birloşik Devlet­
leri, Yunanistonın deniz taşınacılıgmda daha doğru Bir deyinle
Pazarlanada Tekeli durununa gitniştir, Bugün Yunanistanm dış
siyasotte Anerikayı Bu derece otkiliyeBilnesinin kökeninde De" niz Ticaret Bilosunun güçlülüğü yatnaktadır. Yunanistan Bile
kendi deniz- ticaret filosunun % 60'a yakın Bir Bölününü Banana
KıBrıs, BüBnan ve Malta Bayrağı altında çalıştırnodctadır. Bugün
Bu serBest Bayraklar geni çalıştırnak için şirketin kinden oluş­
tuğunu sahihinin k i n olduğuna ve nerede kurulduğuna Baknazlar
önenli olan kendisine aidat ve tonaj üzerinden prinlerinizi ve­
riniz, Bayrak hakkını satın alınız, geriye, kalan şey geniyi sa­
tın' alıp, Bayralc çeknekten iBarettir. Bunun olanaklı, olacağına
inanıyorım efendin, teşekkür ecerin.
tstanbul Ticaret Odası Meclis Başkanı Mahmut SUCUGĞLU'ntm Kapanış Konuşması
- Sayın konuklar, îstonBul Ticaret Odası Türkiye ile
Kıbrıs Türk Bedere Devletinin her yönden ilişkilerini,gerek Bi­
lim adanı tarafından gerekse iş adanları tarafından,.hatta aramız­
da Bulunmo.ktan zevkle konuşnalarmı takip .ettiğiniz yetkili kinselerden nüteşekkil Bir toplun arasında Bir seninerin tertiBini
uygun gömüştür o Bu seniner 4- seneden Beri. KıBrıs vo Türkiye ara­
sındaki siyasi ve ekononik, sosjT-al her sektör ve her kesinle İlgi­
li neseleleri proBlenleri Bir gözden geçirnek lüzununu^duymuş
ve Böylece bir seniner tertip etniştir.
Bu seniner Anavatanm ya.vru vo.tcndaki kardeşlerinizle
olan her yönü ile her neselesi ile Bugünü ile y.arını ile, ilgili
olan konuları hep Berober burada görnek görüşnek tebliğ neşretnek, tartışnalara katılnak ve gereken önlenleri gereken netodları
çizmek ve engelleri orto^don kaldırnak için fikri bir çalışna ya­
pılmıştır. Bu çalışma eninin ki her belamdan yararlı olnuştur,
öylesine yonarlı olnuştur ki her neseledo bizde alışagelniş olan
her şey devletten gelir, her türlü devletin hinayosi ve eli olnadıkça hiçbir nosele halledilnez ontık bu dog;rudan doğruya ta­
blana inmiştir.h^lk^ inniştir, tüccona inniştir, sanayiciye in-
niştir, iş adanma inniştir ve iş adanı tabandan yukarıya doğru
fikirleri, görüşlerini aksettirecek devleti büküneti kadenesini elinde tutan kinselerle ışık tutacak, onlara sırası geldiği
zanan yol gösterecek yapılnası gerekenleri gösterecektir.
İstanbul Ticaret Odası nenlcketin iç ekononik neseleler­
de söz sahibi olduğu gibi Yavru Türk Kıbrıslı kardeşlerinizin
neseleleride ^rakından ilgili olnayı onlanm hiznet etneyi görev
s aynı ş tır o
Ve bunun delili de bu senineri tertip etneklo de zannediyorun, ufak bir hiznetle, İsar etniştir, ispat etniştir<. Fakat
bunun yarar nisbetini bunun geleceği için ne koxLar nesafe kat ede­
ceğini ben sizlerin, ben bizlerin burdaki çalışnalan?! ve alına­
cak tedbirleri h.akikatine ve onun yürürlüğe görnesi hususundaki
çabaya feragata, bir bakma da cesaretle neselelere takibe bağ­
lıdır. O itibarla burdaki konuşnaları hepsini biz derleyip toplıyacagız bir.kitap haline getireceğiz ve bizin bu neseleler
üzerindeki çalışnanızı da gerek Ticaret alenine gerekse kanuya
neşir organları ile kitapları ile necnuoları ile neşretnek inkânlarmı araştıracağız.
Sizlerden buradan ayrılırken inanınız bizin gözünüzde
dikkatinizde sizin üzerinizdedir, her nesolenizle beraber oldu­
ğunuzu ve her neselenizin çözünü için go.yret sarf ettiğinizi ve.
gereken feragat gösternenizi sizlere ispat etnek değil, ana yakın
olarak izah etneye ve ifade etnoyode çalıştık.
• Bu balamdan sizleri aranızda görnekten bugün içinde ol­
duğu gibi yarın içinde sevinçle gururla duyacağız, duynakta de­
van edeceğiz,, bizde burada nisafir kaldığınız nüddetçe kendi evinizdeyniş gibi kendi akrabalarınız a.ro.smda olduğu gibi kendi
kardeşlerinizle beraber olduğunuz gibi bu havanın bu yaşantının
devanmı sizden rica ediyorun ve dönerken de ..buradaki kardeşle­
rinize istanbul Tico.ret Odasının bütün ticaret aleninin saygıla­
rını, sevgilerini iletnenizi sizden rica eder, size daina-başa­
rılar dilerin.
Download

TÜRKİYE - KIBRIS TüRK FEDERE DEVLETİ