Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa
Publicznego i Indywidualnego „Apeiron”
w Krakowie
KULTURA BEZPIECZEŃSTWA
NAUKA – PRAKTYKA – REFLEKSJE
Redakcja
Boris Dürkech
Štefan Kočan
Juliusz Piwowarski
Viktor Porada
Nr 15
styczeń - czerwiec 2014
Redaktorzytomu
Brigádnygenrál,doc.ing.BorisDürkech,CSc.,Słowacja
Doc.ŠtefanKočan,Ph.D.,Słowacja
JuliuszPiwowarski,Ph.D.,Polska
Prof.JUDr.Ing.ViktorPorada,DrSc.,dr.h.c.mult.,Czechy
RadaNaukowa
Prof.StanislavDadelo,Ph.D.,Litwa
Ing.ŠtefanGalla,PhD.,Słowacja
JanuszGierszewski,PhD.,Polska
RastislavKazanský,PhD.,Słowacja
Doc.ŠtefanKočan,PhD.,Słowacja
Assist.Prof.MojmirMamojka,PhD.,Słowacja
Recenzenci
Assoc.Prof.TadeuszAmbroży,PhD.,Polska
WojciechCzajkowski,PhD.,Polska
RobertCzęścik,PhD.,Polska
Assoc.Prof.KrzysztofKaganek,PhD.,Polska
RobertSocha,PhD.,Polska
Ing.JozefMartinka,Phd.,Słowacja
Doc.Ing.JanaMüllerová,PhD.,Słowacja
Prof.JerzyOchmann,PhD.,Polska
JuliuszPiwowarski,PhD.,Polska
Doc.JUDr.KarelSchelle,CSc.,Czechy
AndrzejWawrzusiszyn,PhD.,Polska
BartoszSoliński,PhD.,Polska
Prof.BernardWiśniewski,PhD.,Polska
VasylZaplatynskyi,Doc.PhD.,Ukraina
Prof.JaninaZięba-Palus,PhD.,Polska
Opracowanieredakcyjne,składikorekta
RadosławaRodasik
PatrycjaWęglarz
Copyright©byWyższaSzkołaBezpieczeństwaPublicznegoiIndywidualnego
„Apeiron”wKrakowie,Kraków2014
„Kultura Bezpieczeństwa. Nauka – Praktyka - Refleksje” na liście czasopism
punktowanych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego otrzymało 6 pkt.
WrankinguczasopismpunktowanychIndexCopernicusJournalMasterListzostało
ocenione na 4,05 pkt.
ISSN 2299-4033
Nakład:100szt.
WyższaSzkołaBezpieczeństwaPublicznegoiIndywidualnego
„Apeiron”wKrakowie
ul.Krupnicza3,31–123Kraków
Tel.(12)4223068;Fax.(12)4216725
e-mail:[email protected]
www.apeiron-wydawnictwo.pl
Spis treści
Magdalena Adamczyk ............................................................................... 7
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM
WLATACH2000-2012
Tadeusz Ambroży, Dorota Ambroży ................................................. 25
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCH
SŁUŻBBEZPIECZEŃSTWA
Sławomir Bałuszyński ........................................................................... 36
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
Jacek Bil ...................................................................................................... 48
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA
EKONOMICZNEGOPAŃSTWA
Valerij Nikolajevich Cherneta ............................................................. 66
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT
INTHETIMEOFTHEEXTREMESITUATIONSCONSEQUENCES
LIQUIDATION
Robert Częścik .......................................................................................... 76
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH
(UAV)DLAPOTRZEBBEZPIECZEŃSTWAPAŃSTWA
Ewelina Ćwiertnia, Radosława Rodasik .......................................... 88
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA–WZMACNIANIE
DEWIACYJNOŚCI
Renáta Ďurkechová ................................................................................ 98
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCHVOVZŤAHU
KUKRIMINALITEAICHVÝZNAM
Wojciech Hrynicki ................................................................................ 123
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY
ELEMENTÓWSTANUCYWILNEGOOSOBYTRANSSEKSUALNEJ
Kuba Jałoszyński .................................................................................. 141
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY
CHARAKTERUZAGROŻENIATERRORYSTYCZNEGO
WEWSPÓLCZESNYMŚWIECIE
Vojtech Jurčák ....................................................................................... 154
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
Barbara Kaczmarczyk ......................................................................... 169
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
Jaroslav Kapusniak ............................................................................... 186
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFORESTFIRE
BEFOREDEPLOYMENTOFTHEOVERLANDFIREFIGHTING
MODULE
Kaja Kowalczewska .............................................................................. 199
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHT
OFIUS IN BELLO Rafał Kręgulec, Witold Mazurek ...................................................... 211
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWALUDZIMŁODYCH
WPOLSCEWXXWIEKUWŚWIETLEWYKŁADNIPRAWA
Paweł Łabuz ............................................................................................ 237
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
Ivan Majchút ........................................................................................... 252
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJ
SPOLOČNOSTI
Mária Martinská .................................................................................... 263
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍC
VOTÁZKACHBEZPEČNOSTIAKONOVEJSOCIÁLNEJ
APOLITICKEJPRAXE
Antoni Olak, Antoni Krauz ................................................................. 279
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
Paweł Pajorski ....................................................................................... 301
GRUNWALDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCH
ZAGADNIEŃ
Viktor Porada ......................................................................................... 318
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE
APRÁVNÍTEORIEOBEZPEČNOSTI
Viktor Porada, Eduard Bruna ........................................................... 339
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČR
ASR(NAPŘÍKLADĚFORMULACEBEZPEČNOSTNÍDOKTRÍNY)
Mariusz Rozwadowski ........................................................................ 359
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH
ORAZDZIAŁANIAZMIERZAJĄCEDOJEGOPOPRAWY
Karel Schelle .......................................................................................... 374
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHEN
KÖNIGSGEORGVONPODIEBRADYZUMZWECKEDER
GEWÄHRLEISTUNGDEREUROPÄISCHENSICHERHEIT
Vladimír Sedlák, Eduard Snižik, Michal Krajník ........................ 382
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV
NAINTERNETOVÝCHSOCIÁLNYCHSIEŤACH
Peter Spilý ............................................................................................... 396
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
Lucia Valentová, Beata Mazur .......................................................... 409
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTW
CELNYCH
Renata Veselá ........................................................................................ 424
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE
DERGEWÄHRLEISTUNGDERSICHERHEIT
Tomasz Wałek ....................................................................................... 435
ZARZĄDZANIEBEZPIECZEŃSTWEMIMPREZMASOWYCH
IZGROMADZEŃJAKOZADANIASZCZEGÓLNEWŁADZ
LOKALNYCH
Rafał Zimniewicz .................................................................................. 446
ŚRODKIUŻYWANEPRZEZTERRORYSTÓWPRZYZAMACHACH
BOMBOWYCH
Vladimír Zoubek ................................................................................... 456
IURISPRUDENCIAANDCLASHOFCIVILIZATIONS
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
Magdalena Adamczyk
UniwersytetEkonomicznywPoznaniu
SKALA PRZESTĘPCZOŚCI W WOJEWÓDZTWIE
MAŁOPOLSKIM W LATACH 2000-2012
SCALE OF CRIME IN THE LESSER POLAND PROVINCE
IN 2000-2012 YEARS
ABSTRACT
Discussingtheoccurrenceofcrimeisapurposeofthearticleaswell
ashowdevelopedintheLesserPolandprovincein2000-2012years
threateningwithcrimeagainstpossessionsalongwithcrimeagainst
the life and the health. Basic categories of common crime were
discussed in the support about universally used statistically
categoriesoftheevaluationoftheseoccurrenceswithreferencetoall
districts.OneshouldrememberthatPoliceastheonlypillararenot
only responsible recognizing and fighting all forms of crime. Due to
datawhichweremadeavailablebyProvincialHeadquartersofPolice
inCracow,theauthoranalyseddynamicsofstatedalongcrimeswith
initiatedproceedingsandtheirdetectability.
KEYWORDS
stated crimes, initiated proceedings, the theft, a burglary, robbery,
therobberytheft,racketeeringandextortion,themanslaughter,the
damage to health, the complicity in the scuffle or the battery, the
detectability
ABSTRAKT
Celem artykułu jest omówienie zjawiska przestępczości oraz jak
kształtowało się wwojewództwie małopolskim w latach 2000-2012
zagrożenie przestępczością przeciwko mieniu wraz przestępczością
przeciwkożyciuizdrowiu.Omówionezostałypodstawowekategorie
przestępczości pospolitej w oparciu o powszechnie stosowane
statystycznie kategorie oceny tych zjawisk w odniesieniu do
wszystkich powiatów. Należy pamiętać, że nie tylko Policja jako
jedyny filar jest odpowiedzialna za rozpoznawanie i zwalczanie
wszelkich form przestępczości. Z uwagi na dane jakie zostały
udostępnione przez Komendę Wojewódzką Policji w Krakowie,
7
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
autorka zanalizowała dynamikę przestępstw stwierdzonych wraz
zpostępowaniamiwszczętymiiichwykrywalnością.
SŁOWA KLUCZOWE
przestępstwa stwierdzone, postępowanie wszczęte, kradzież,
kradzież z włamaniem, rozbój, kradzież rozbójnicza, wymuszenie
rozbójnicze, zabójstwo, uszczerbek na zdrowiu, udział w bójce lub
pobiciu,wykrywalność.
Uwagi wstępne
Przestępczość towarzyszyła człowiekowi od dawien dawna.
Pierwsze wzmianki na jej temat możemy spotkać już w mitologii
greckiej.Uważanowówczas,żewszystkiewypadkilosoweokreślane
są przez bogów. Pierwsze kryminologiczne poglądy między innymi
Homera, Platona czy Arystotelesa wskazują, że w ówczesnych
czasach zbrodnię pojmowano jako „chorobę duszy”, na którą
lekarstwemmiałbyćprzemyślanysystemkar.
W starożytności zrodziły się też przednaukowe przesłanki
socjologiczne,wmyślktórychzłomoralnelubwykolejeniespołeczne
miałosweźródłowniewiedzyiciężkichwarunkach1.Przestępczość
kryminalna jest szczególnie zauważalna i dokuczliwa dla obywateli,
którzy zwykle nie mają do czynienia z przestępczością
zorganizowaną czy gospodarczą, znacznie częściej natomiast
spotykają się z kradzieżami, włamaniami, niszczeniem mienia czy
bójkami. Mimo upływu czasu i rozwoju cywilizacji problem
przestępczości pozostał. Pomimo ciągłego wzrostu wykrywalności
sprawców, nadal popełniane są czyny zabronione. Problem
przestępstw istniał zawsze tam, gdzie występowały różnorakie
problemyegzystencjalnelubwśrodowiskuzmarginalizowanym,czy
wśród grup wykluczonych. Równocześnie na przestrzeni lat
zmieniały się techniki śledcze, ale natężenie przestępczości i tak
narastało,szczególniewśródludzicorazmłodszych,sfrustrowanych
trudnościamiiniejasnymiperspektywamiżyciacodziennego.
Przestępstwa stwierdzone to takie przestępstwa, które
zostały popełnione, ainformacje o tych przestępstwach dotarły do
organów ścigania poprzez zawiadomienie o popełnieniu
1
CZEKAJ K., Społeczna konstrukcja przestępstwa i przestępczości,
(w:) Labirynty współczesnego społeczeństwa, Katowice 1998, s. 129.
8
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
przestępstwa przez osobę poszkodowaną lub ze źródeł własnych
organów ścigania. W roku 2012 stwierdzono w województwie
małopolskim 30 576 przestępstw przeciwko mieniu (kradzież,
kradzież z włamaniem oraz przestępstwa rozbójnicze) oraz 1 818
przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu (zabójstwo, uszczerbek na
zdrowiu,udziałwbójcelubpobiciu).Oznaczatospadekprzestępstw
stwierdzonych przeciwko życiu i mieniu o ok.3% względem roku
2011. Zdanych statystycznych widać, iż najwięcej przestępstw
przeciwko mieniu zanotowano w roku 2003 natomiast przestępstw
przeciwkożyciuizdrowiuwroku2000.Odroku2003do2008liczba
stwierdzonychprzestępstwprzeciwkomieniunieznaczniemalejepo
uprzednimwzrościezanotowanymwlatach2000-2002.Kolejnelata
2009-2011 spowodował wzrost przestępczości. Liczba przestępstw
stwierdzonychwroku2012jestniższaodzanotowanejwroku2000
o 43%,a przypadku przestępstw przeciwko życiu izdrowiu
zrejestrowanonatomiast30%spadek.(wykres1).
Wykres 1. Liczba przestępstw stwierdzonych przeciwko mieniu oraz
przeciwko życiu i zdrowiu w województwie małopolskim w latach
2000-2012
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
Przestępstwaprzeciwkomieniuogółemwpowiatachwyniosły
w roku 2012 aż 30 576. Liczba omawianych przestępstw
stwierdzonychogółemwroku2009wynosiła28372,w2010to31
381,w2011to31658cooznaczawzrostprzestępstwztejkategorii.
9
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
Zasadniczonajniższadynamikaopodstawiestałej2wystąpiławroku
2008 ok. 52%. Natomiast najwyższy wskaźnik dynamiki wystąpił
w latach 2003-2007. Dynamika o podstawie ruchomej3 w latach
2002-2003 oraz 2009 i 2011 przewyższyła wskaźnik 100%.
Wprzypadkuprzestępstwprzeciwkożyciuizdrowiuskalazjawiska
miałainnerozmiaryaniżeliprzestępstwaprzeciwkomieniu.Wroku
2012 odnotowano najniższy wskaźnik dynamiki ok. 30% spadku
względemroku2000.Dynamikaopodstawieruchomejprzewyższyła
100% w latach 2007 i 2009. Z analizy danych wynika, że rocznie
przestępstwaprzeciwkożyciuimieniumalałyo2%.
Wykres 2. Przestępstwa stwierdzone przeciwko życiu i zdrowiu
w województwie małopolskim w latach 2000-2012
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
Jak widać na wykresie 2 najliczniejsza grupa przestępstw
w latach 2000-2012 to ciężki uszczerbek na zdrowiu następnie
udział w bójce lub pobiciu. Najmniej policja zarejestrowała
w przypadku zabójstw. Najniższa dynamika ok 17% w roku 2012
względem roku 2000 wystąpiła w przypadku zabójstw, ok. 27%
mniejzanotowanociężkiegouszczerbkunazdrowiuoraz36%mniej
2
ADAMCZYK M., "Nauka i gospodarka- Kształtowanie się przestępczości
pospolitej w latach 2000-2009", 2011/2 nr 9, str. 64
3
Miary dynamiki o podstawie ruchomej(łańcuchowe) określają zmiany, które
występowały w kolejnych okresach w odniesieniu do okresu bezpośrednio go
poprzedzającego. Adamczyk M "Nauka i gospodarka- Kształtowanie się
przestępczości pospolitej w latach 2000-2009", 2011/2 nr 9, str. 65
10
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
udziałuwbójcelubpobiciu.Przestępstwaprzeciwkożyciuizdrowiu
w okresie 13 lat zmalały o 30%. Najwięcej przestępstw policja
odnotowała w roku 2000. Rocznie przestępstwa malały ok. 2%
wlatach2000-2012.
Jednakżenależypamiętać,żetojesttylkostatystyka,któranie
zawsze jest wiarygodna z uwagi na występującą ciemną liczbę
przestępstw.Ponieważczęśćprzestępstwwdanymrokuniezostała
wykryta i wówczas statystyka ulega zmniejszeniu a kolejne lata są
znaczenie wyższe co nie oznacza wzrostu przestępczości lecz
wykryciesprawcyizakwalifikowaniegodorokubieżącegopomimo,
żezdarzenienastąpiłorokczydużowcześniej.
Tabela 2. Przestępstwa stwierdzone przeciwko mieniu w powiatach
województwa małopolskiego w latach 2000-2012
Wyszczególnien2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
Miasto
281342617427813317923078928393213291731814179147781505014599 13970
KRAKÓW
Krakowski
2190 2474 2391 2445 2752 2163 1706 1524 1296 1316 1531 1604 1684
Myślenicki
895 847 884 851 697 747 564 478 353 370 588 531 524
Proszowicki
315 309 332 296 231 257 180 164 152 182 175 326 238
Wielicki
1141 1125 1081 1160 1253 1111 1017 772 735 726 829 814 756
Nowosądecki 3555 3493 3237 3288 3622 3249 2817 1919 1788 1691 2209 2019 2259
Gorlicki
832 779 645 706 730 644 534 439 415 357 376 402 427
Limanowski
707 528 505 509 574 572 509 356 388 340 469 439 430
Nowotarski
1265 1286 1160 1427 1351 1154 975 881 763 970 1051 1020 1111
Tatrzański
1023 1225 1076 1334 1540 1279 1204 764 903 933 918 1094 960
Tarnowski
3544 3330 3049 3326 3447 2358 2443 2036 1438 1469 1689 1672 1687
Bocheński
652 626 863 832 777 601 530 538 481 408 459 459 564
Brzeski
615 774 713 696 891 603 674 488 638 374 787 951 580
Dąbrowski
558 626 604 413 348 423 389 244 224 283 343 358 410
Chrzanowski 2716 2559 2726 2965 2894 2490 1981 1672 1337 1052 1218 1451 1411
Miechowski
374 470 440 358 499 341 243 242 200 341 374 375 341
Olkuski
1208 1037 1162 1132 1102 1068 909 786 744 834 1032 1067 984
Oświęcimski 2041 1921 1903 1812 1727 1665 1527 1232 1099 1117 1230 1345 1122
Suski
466 458 465 455 436 426 327 293 282 279 247 315 316
Wadowicki
1304 1301 1164 1248 1284 1082 860 698 595 552 806 817 802
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
Statystyki Policji i innych instytucji odpowiedzialnych za
bezpieczeństwo i porządek publiczny nie odzwierciedlają w pełni
stanuzagrożeniaprzestępczością.Istniejebowiemtzw.ciemnaliczba
przestępstw,czylizdarzeń,którychniezgłoszonoorganomścigania.4
4
Raport o stanie bezpieczeństwa w Polsce w roku 2011, str. 27
11
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
Przestępstwa stwierdzone przeciwko mieniu w latach 20002012 osiągnęły najwyższe rozmiary w powiecie nowosądeckim
i tarnowskim. Dynamika wroku 2012 uległa zmniejszeniu we
wszystkich powiatach. Największy spadek miał miejsce w powiecie
tarnowskim 52%, mieście Krakowie 50%, powiecie gorlickim 49%,
chrzanowskim 48%, oświęcimskim 45%, myślenickim 41%,
limanowskim 39%, wadowickim 38%, nowosądeckim 36%,
wielickim34%,suskim32%,dąbrowskim27%,proszowickim24%,
krakowskim 23%, olkuskim 19%, bocheńskim 13%, nowotarskim
12%,miechowskim9%,tatrzańskimibrzeskim6%.
Kradzież cudzej rzeczy
§ 1. Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą,
podlegakarzepozbawieniawolnościod3miesięcydolat5.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto bez zgody osoby uprawnionej
uzyskuje cudzy program komputerowy w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej.
§ 3. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze
ograniczeniawolnościalbopozbawieniawolnościdoroku.
§4.Jeżelikradzieżpopełniononaszkodęosobynajbliższej,ściganie
następujenawniosekpokrzywdzonego.
§5.Przepisy§1,3i4stosujesięodpowiedniodokradzieżyenergii
lub karty uprawniającej do podjęcia pieniędzy z automatu
bankowego5.
Liczba kradzieży cudzej rzeczy zaprezentowana na rycinie 1
wskazuje, że największe rozmiary tej przestępczości pojawiły się
w mieście Krakowie, następnie wpowiecie nowosądeckim
i tarnowskim. Średnia arytmetyczna w roku 2012 wyniosła ok. 925
przestępstwdlawszystkichpowiatów.Badaniadowiodły,żewroku
2012 najniższa dynamika wystąpiła w mieście Krakowie osiągając
31% spadku przestępstw względem roku w roku 2000. Natomiast
najwyższa przestępczość miała miejsce wpowiecie tatrzańskim
wzrost o 39%, brzeskim 35%, dąbrowskim 32%, wielickim 18%,
myślenickim 16%, krakowskim 15%, chrzanowskim 13%,
bocheńskim12%,miechowskim9%,nowosądeckim8%,suskim7%.
Wpozostałychpowiatachwskaźniknieprzekroczyłwzrostupowyżej
100%. Zatem można zauważyć iż miasto Kraków, pomimo wysokiej
5
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63961/Kradziez_art_278.html
12
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
skalizjawiskaprzestępczościkradzieżycudzejrzeczyjegodynamika
jestnajniższaspośródwszystkichpowiatówwroku2012.
Ryc. 1 Kradzież cudzej rzeczy w powiatach w roku 2012
Małopolskie
177
517
Miechows
Olkuski
844
247
130
Chrzanow
646
Dąbrowsk
Proszowi
905
9 100
Krakowsk464
Kraków
387
Oświęcim
Wielicki
Wadowick
178
284
-999 999 998
1 056
T arnów
Brzeski
Bocheńsk
T arnowsk
308
283
Myślenic
236
Suski
Limanows
-999 999 998
1 321
Nowy Sąc
238
Gorlicki
497
Nowosąde
130 - 1411
1411 - 2693
2693 - 3974
3974 - 5256
5256 - 6537
6537 - 7819
7819 - 9100
Nowotars
672
T atrzańs
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
Tabela 3. Dynamika zmian przestępstw stwierdzonych kradzieży
cudzej rzeczy w województwie małopolskim w latach 2000-2012
dynamika
2000=100
18490
18532
17728
16982
17017
18959
22207
25771
26288
25238
22651
21795
kradzież cudzej
rzeczy art. 275 art.
278 (art. 279 w
tym kradzież
samochodu)
22242
Wyszczególnienie 2000 2001 2002 2003 20042005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
1,00 0,98 1,02 1,13 1,18 1,16 1,00 0,85 0,77 0,76 0,80 0,83 0,83
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
13
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
Dynamika o podstawie stałej6, przestępstw kradzieży cudzej
rzeczywwojewództwiemałopolskimwroku2001byłamalejąca,po
czymnastąpiłwzrostwlatach2002-2005.Natomiastodroku20062009, lata 2010-2012 osiągając 83% w roku 2012 względem roku
2000 (przyjętego jako podstawę), co zostało zaprezentowane
wtabeli3.
Kradzież z włamaniem
§1.Ktokradniezwłamaniem,podlegakarzepozbawieniawolności
odrokudolat10.
§ 2. Jeżeli kradzież z włamaniem popełniono na szkodę osoby
najbliższej,ściganienastępujenawniosekpokrzywdzonego7.
Ryc. 2 Przestępstwa stwierdzone kradzieży z włamaniem w powiatach
województwa małopolskiego w roku 2012
Małopolskie
76
286
M iechows
Olkuski
454
Chrzanow
Dąbrowsk
Proszowi
669
380
135
81
3214
Krakowsk283
Kraków
349
Oświęcim
164
Wielicki
Wadowick
131
252
518
Tarnów
Brzeski
Bocheńsk
Tarnowsk
219
M yślenic
147
Suski
Limanows
464
Nowotars
260
Tatrzańs
796
Nowy Sąc
170
Gorlicki
Nowosąde
76 - 524
524 - 973
973 - 1421
1421 - 1869
1869 - 2317
2317 - 2766
2766 - 3214
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
6
Miary dynamiki o podstawie stałej (jednopodstawowe) określają one zmiany,
które występowały w kolejnych okresach w odniesieniu do okresu przyjętego,
jako podstawę.
7
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63963/
Kradziez_z_wlamaniem_art_279.html
14
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
W roku 2012 stwierdzono 9 048 przypadków kradzieży
zwłamaniem.Oznaczatospadekliczbystwierdzonychwłamańook.
6,% w porównaniu z rokiem 2011, kiedy to odnotowano ich 9 627.
Wlatach2000-2004kradzieżzwłamaniemwahałasieosiągającok.
92%przestępstwwporównaniuzrokiem2000.Wkolejnychlatach
2005-2009 zauważalna jest tendencja spadkowa, w roku 2010 to
wzrost kradzieży zwłamaniem o 1218 przestępstw względem roku
2009.Dynamikaopodstawiestałejwroku2012przedstawiaspadek
przestępczościo17602tys.tj.66%względemroku2000.
Wszczęte postępowanie przygotowawcze jest to postępowanie
(dochodzenielubśledztwo)wszczęteprzezjednostkęorganizacyjną
Policjiwzwiązkuzezdarzeniem,codoktóregozachodzipodejrzenie,
że jest przestępstwem, albo wszczęte przez prokuraturę. Do
postępowańwszczętychdoliczanesąrównieżdochodzeniawszczęte
faktycznie, a następnie zakończone wydaniem postanowienia
oumorzeniuiwpisaniemsprawydorejestruprzestępstw.
Wykres 3. Liczba postępowań wszczętych przeciwko
w województwie małopolskim w latach 2000-2012
mieniu
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie (tylko te, które zostały omówione w artykule).
Postępowania wszczęte przeciwko mieniu w latach 20002005utrzymywały się na najwyższym poziomie spośród wszystkich
lat objętych badaniem. Zatem trend spadkowy pojawił się w latach
2004-2008.Jednakwlatach2009-2010postępowaniawszczęterosły
poczymzaczęłymalećwkolejnychdwóchlatach2011-2012.Wroku
2012 dynamika zmalała o 49% względem roku 2000. Z badań
wynika, że roczna zmiana postępowań wszczętych malała 7%.
Ponadtomożnapowiedzieć,żerocznazmianazarównoprzestępstw
15
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
stwierdzonych w tej kategorii jak i postępowań wszczętych malała
równolegle.
Wykres 4. Dynamika stwierdzonych przestępstw kradzieży
z włamaniem wraz z postępowaniami wszczętymi ogółem
w województwie małopolskim w latach 2000-2012 (2000=100)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
Materiały statystyczne przedstawiają spadek przestępstw
stwierdzonych kradzieży z włamaniem oraz spadek postępowań
wszczętych.Jednaknależyzauważyć,żewroku2003wystąpiłoo7%
więcej przestępstw stwierdzonych aniżeli postępowań wszczętych,
pozostałe lata są względem siebie równoległe. Jednak w roku 2002
postępowania wszczęte były wyższe o 1% względem przestępstw
stwierdzonych. Wroku 2008 zarejestrowano wskaźnik dynamiki na
tymsamympoziomie.
Rozbój
1. Kto kradnie, używając przemocy wobec osoby lub grożąc
natychmiastowym jej użyciem albo doprowadzając człowieka do
stanunieprzytomnościlubbezbronności,podlegakarzepozbawienia
wolnościodlat2do12.
§ 2. Jeżeli sprawca rozboju posługuje się bronią palną, nożem lub
innym podobnie niebezpiecznym przedmiotem lub środkiem
obezwładniającym albo działa w inny sposób bezpośrednio
zagrażającyżyciulubwspólniezinnąosobą,któraposługujesiętaką
bronią, przedmiotem, środkiem lub sposobem, podlega karze
16
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
pozbawieniawolnościnaczasniekrótszyodlat38.Wedługkodeksu
karnego kradzież rozbójnicza to:, „Kto wcelu utrzymania się
wposiadaniuzabranejrzeczy,bezpośredniopodokonaniukradzieży,
używa przemocy wobec osoby lub grozi natychmiastowym jej
użyciem albo doprowadza człowieka do stanu nieprzytomności lub
bezbronności”9.Kradzieżrozbójniczazachodziwraziezaatakowania
przez uciekającego złodzieja osoby próbującej odebrać mu
skradzioną rzecz10. Wymuszenie rozbójnicze - Kto, w celu
osiągnięciakorzyścimajątkowej,przemocą,groźbązamachunażycie
lubzdrowiealbogwałtownegozamachunamienie,doprowadzainną
osobę do rozporządzenia mieniem własnym lub cudzym albo do
zaprzestania działalności gospodarczej, podlega karze pozbawienia
wolnościodrokudolat1011.
W latach 2000-2004 zaobserwowano dynamikę rosnącą.
Z zebranych materiałów statystycznych widać, że przestępczość
miała tendencję malejącą dopiero w latach 2005-2008 Kolejne lata
2009-2010 to kolejna faza wzrostu przestępczości.. W roku 2011
nastąpiłponownyspadekprzestępstwrozbójniczych,awroku2012
zarejestrowano o 461 przestępstw mniej niż w roku 2011. Średnia
arytmetyczna wlatach 2010-2012 zarejestrowała ok. 4 264
przestępstw rozbójniczych. Ponadto dynamika w roku 2012 uległa
zmniejszeniuo1621przestępstwtj.ok.35%względemroku2000,
Badaniaempirycznedowodzą,żenajwiększaliczbaprzestępstwjaka
uległazmniejszeniuwciągu13latmiałamiejscewKrakowie2000=
2437:2012=1656.Zauważalnystałsięrównieżpowiatchrzanowski,
w którym przestępstwa zmalały o343, tarnowski o 201,
nowosądecki o 186, tatrzański o 167, wielicki o 101, gorlicki o64,
brzeski i oświęcimski o 22, krakowski o 17, myślenicki o 16,
dąbrowski o 11, suski o 8. W powiecie bocheńskim zarejestrowano
takąsamąilośćprzestępstwzarównowroku2000jaki2012.Wzrost
nastąpił
w powiecie olkuskim o 110, nowotarskim o 80, miechowskim o 76,
wadowickimo22,limanowskimo19,proszowickimo11.
8
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63964/Rozboj_art_280.html
http://prawoity.pl/wiadomosci/kradziez-rozbojnicza-art-281-kodeksu-karnego,
[25.01.2011r.]
10
http://pl.wikipedia.org/wiki/Kradzie%C5%BC_rozb%C3%B3jnicza
11
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63972/
Wymuszenie_rozbojnicze_art_282.html
9
17
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
Tabela 4. Liczba stwierdzonych przestępstw rozbójniczych
w powiatach województwa małopolskiego w latach 2000-2012
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
Miasto
KRAKÓW
Krakowski
Myślenicki
Proszowicki
Wielicki
Nowosądecki
Gorlicki
Limanowski
Nowotarski
Tatrzański
Tarnowski
Bocheński
Brzeski
Dąbrowski
Chrzanowski
Miechowski
Olkuski
Oświęcimski
Suski
Wadowicki
2437 2877 2851 3244 3115 2914 2125 1632 1031 1524 1564 1652 1656
127
38
16
110
328
83
28
70
195
314
92
66
39
456
12
71
118
15
44
150
35
16
73
274
39
30
67
70
301
52
179
186
255
7
61
94
21
50
268
48
10
62
277
44
5
50
65
318
291
190
159
368
7
58
141
25
50
191
58
16
117
360
37
16
64
290
342
182
187
22
487
13
73
105
106
66
480
19
15
87
367
71
55
84
142
455
139
375
22
233
46
87
148
22
84
221
59
11
86
390
46
72
73
74
213
58
125
86
356
18
112
127
58
48
265
36
10
150
309
24
61
57
163
276
49
240
51
378
17
66
104
13
49
133
60
4
58
219
13
17
47
43
260
139
95
21
200
11
51
93
23
47
87
11
6
40
192
14
29
28
77
126
113
309
9
261
22
67
140
7
44
181
11
3
35
221
16
15
120
39
146
32
33
14
113
162
58
83
10
22
251
127
14
27
250
29
51
222
43
207
104
302
71
120
133
155
150
7
56
123
12
101
33
153
17
19
85
29
132
35
393
12
177
130
209
137
6
44
110
22
27
9
142
19
47
150
28
113
92
44
28
113
88
181
96
7
66
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie
Zabójstwo jest to świadome, zamierzone zachowanie
skutkujące śmiercią innej osoby. Może być spowodowane silną
determinacją wyładowania agresji, korzyściami majątkowymi
sprawcy kosztem ofiary, efektem sprzecznych interesów zabójcy
i ofiary lub aktem spowodowanym zaburzeniami psychicznymi (np.
w wyniku choroby lub wpływu substancji psychoaktywnej).
Zabójstwotokategoriaprzestępstwkryminalnychkwalifikowanado
przestępstwprzeciwkożyciuizdrowiu.Wmyślart.148kk:
§ 1. Kto zabija człowieka, podlega karze pozbawienia wolności na
czas nie krótszy od lat 8, karze 25 lat pozbawienia wolności albo
karzedożywotniegopozbawieniawolności.
§2.Ktozabijaczłowieka:
1) zeszczególnymokrucieństwem,
2) w związku z wzięciem zakładnika, zgwałceniem albo
rozbojem,
3) wwynikumotywacjizasługującejnaszczególnepotępienie,
18
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
4) z użyciem broni palnej lub materiałów wybuchowych,
podlega karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze
dożywotniegopozbawieniawolności.
§3.Karzeokreślonejw§2podlega,ktojednymczynemzabijawięcej
niż jedną osobę lub był wcześniej prawomocnie skazany za
zabójstwo.
§ 4. Kto zabija człowieka pod wpływem silnego wzburzenia
usprawiedliwionego okolicznościami, podlega karze pozbawienia
wolnościodrokudolat1012.
Ciężki uszczerbek na zdrowiu
§ 1. Kto powoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu w postaci:
1) pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności
płodzenia, 2) innego ciężkiego kalectwa, ciężkiej choroby
nieuleczalnej lub długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu,
trwalej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej
niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego
zeszpecenia lub zniekształcenia ciała, podlega karze pozbawienia
wolnościodrokudolat10.
§ 2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia
wolnościdolat3.
§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w §1 jest śmierć
człowieka,sprawcapod-legakarzepozbawieniawolnościodlat2do
12.
Kolejnym omawianym przestępstwem stwierdzonym jest
udziałwbójcelubpobiciu.Przezudział w bójce lub pobiciunależy
rozumiećudziałwstarciuprzynajmniej3osób,zktórychkażdajest
jednocześnie napastnikiem i broniącym się (bójka) lub czynną
napaśćprzynajmniejdwóchosóbnainnąosobę(pobicie).Najczęściej
jest tak, że zdarzenie rozpoczyna się w formie napaści na drugą
osobę, do którego to zdarzenia dołączają się inne osoby. Pobicie
możeprzerodzićsięwbójkę,abójkawpobicie.Zuwaginadynamikę
zdarzenia bardzo często powstaje problem zzakwalifikowaniem
udziału poszczególnych uczestników zajścia i ustaleniem ich roli.
Jeżelidochodzidostarciadwóchosób"samnasam"niedochodzido
popełnienia przestępstwa z art. 158 Kk. Także, gdy po stronie
12
Nauka i gospodarka nr 12, Adamczyk M., str. 1-2
19
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
sprawcyatakującego"samnasam"przyłączyłasięinnaosoba,która
wspomogła go w agresywnych działaniach, ale bez jego wiedzy
izgody,niemożnauznać,żewziąłonudziałwbójcelubpobiciu13.
Tabela 5. Stan zagrożenia przestępczością przeciwko mieniu
w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców w województwie małopolskim
w latach 2000-2012
Wyszczególnienie 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
ZABÓJSTWO
1,8 2,6 2,2 1,4 2,0 1,3 1,4 1,4 1,5 1,6 1,3 1,2 1,5
UDZIAŁ W BÓJCE
33 32 30 35 35 31 30 34 31 29 27 25 20
LUB POBICIU
CIĘŻKI
USZCZERBEK NA 46,3 42,2 41,8 38,0 36,3 30,5 31,5 34,3 31,7 40,2 34,0 30,0 33,0
ZDROWIU
KRADZIEŻ
689,3673,1697,1777,1807,3789,8679,6 579,0518,4515,7537,0560,0552,0
CUDZEJ RZECZY
KRADZIEŻ Z
825,9763,4747,4795,4755,8604,0430,5 327,3255,3259,7296,0291,0270,0
WŁAMANIEM
PRZESTĘPSTWA
144,4149,4162,7184,0185,7157,7136,0 96,7 79,6 86,2 118,0106,0 91,0
ROZBÓJNICZE
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji.
Mając na uwadze przestępstwa przeciwko mieniu należy
również wskazać na stan zagrożenia w przeliczeniu na 100 tys.
mieszkańców w województwie małopolskim w latach 2000-2012.
Z tabeli 5 widać jak kształtował stan zagrożenia przestępstwami.
W województwie małopolskim w roku 2012 wskaźnik zagrożenia
kradzieżyzmalało20%względemroku2000.Wprzypadkukradzież
z włamaniem jest to 67% spadku wtym samym czasie oraz 37%
mniej przestępstw rozbójniczych w roku 2012 aniżeli wroku 2000.
Zabójstwa zmalały o 17%, udział w bójce lub pobiciu o 39% oraz
ciężki uszczerbek na zdrowiu uległ zmniejszeniu o 29%. Średnia
arytmetyczna stanu zagrożenia przestępstw przeciwko mieniu
w latach 2000-2012 to ok.41% natomiast przestępstw przeciwko
życiuimieniutozaledwie28%.
Podsumowującym etapem przestępczości pospolitej, jest
wykrywalność poszczególnych przestępstw przeciwko mieniu oraz
życiu i zdrowiu w latach 2000-2012 w całym województwie
małopolskim. Badania empiryczne dowiodły, że w miarę spadku
przestępstwichwykrywalnośćrośnie.Wzebranymmaterialewidać,
żenajwyższawykrywalność91,8%wroku2012,dotyczyłazabójstw,
13
http://www.cywilne-karne.pl/udzial-w-bojce-lub-pobiciu/47.html (07.04.2011)
20
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
ponieważ ich przestępstwa stwierdzone były na najniższym
poziomie(wykres6).
Wykres 5. Przestępstwa stwierdzone a postępowania wszczęte
w województwie małopolskim w latach 2000-2012
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie.
21
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
Wykres 6. Wykrywalność przestępstw w województwie małopolskim
w roku 2012
wyszczególnienie
wykrywalność
przestępstwa
stwierdzone
MAŁOPOLSKIE-kradzieżcudzejrzeczy
28,8
18490
MAŁOPOLSKIE-kradzieżzwłamaniem
25,9
9048
MAŁOPOLSKIE-przestępstwarozbójnicze
80,0
3038
MAŁOPOLSKIE-zabójstwo
91,8
49
MAŁOPOLSKIE-udziałwbójcelubpobiciu
72,2
677
MAŁOPOLSKIE-ciężkiuszczerbeknazdrowiu
89,8
1092
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji oraz Komendy Wojewódzkiej Policji
w Krakowie.
Zakończenie
Analiza materiału empirycznego pozwala na sformułowanie
następującychuogólnień:
1. Przestępstwa przeciwko mieniu zmalały w roku 2012 o 43%
względemroku2000.
2. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu zmalały w roku 2012
o30%względemroku2000.
3. W powiecie małopolskim w roku 2003 wystąpiła największa
przestępczośćprzeciwkomieniuświetleomawianychartykułów
z kodeksu karnego oraz w roku 2000 największa skala
przestępczościprzeciwkożyciuizdrowiu.
4. Wykrywalność rośnie wraz ze spadkiem przestępstw
iodwrotnie.
5. Postępowanie wszczęte maleją wraz ze spadkiem przestępstw
stwierdzonych.
6. Kradzież cudzej rzeczy osiągnęła najwyższe rozmiary
przestępczości w latach 2000-2012 ukazując wzrost w latach
2000-2004, po czym sukcesywnie malała do roku 2009
i osiągając kolejny wzrost w latach 2010-2011. W roku 2012
kradzież spadła zaledwie o 42 przestępstwa względem roku
2011. Następnie drugą pod względem wielkości, kategorią
przestępstw omawianych w niniejszym Wykrywalność oznacza
pewien stosunek liczby wykrytych przestępstw w danym roku
przez liczbę przestępstw stwierdzonych w danym roku oraz
powiększonej o przestępstwa stwierdzone w podjętych
postępowaniach,aumorzonychwlatachpoprzednichzpowodu
niewykryciasprawcy.Zatemmożnastwierdzić,żeprzestępstwa
temalałysukcesywnieleczgłównieodroku2003-2008.Wroku
22
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
2012 zauważalny jest stosunkowo niski wskaźnik kradzieży
spośród 13 lat. Kolejną grupą przestępstw są rozboje. Ich
dynamika rosła w latach 2000-2005 względem roku 2000.
Kolejne lata 2006-2012 to faza spadku przestępstw osiągająca
w roku 2012 aż 54% mniej przestępstw aniżeli w roku 2000.
Uszczerbek na zdrowiu ulegał spadkowi w latach 2000-2005,
następnelatatofazywzrostuispadku.Wymuszeńrozbójniczych
w latach 2000-2012 wystąpiło ok 15 tys. Najwięcej przestępstw
tych,wystąpiłowroku2003,najmniejnatomiastwroku2009=
676, tj. 55% mniej aniżeli w roku 2003. Przestępstwa udziału
w bójce lub pobiciu, to zaledwie 2 187 przestępstw mniej niż
wymuszeń rozbójniczych w roku 2012. Wlatach 2000-2006
przestępstwa miały fazy wzrostu i spadku, jednak już w latach
2007-2012 nastąpił dynamiczny spadek udziału w bójce lub
pobiciu. W roku 2012 to spadek o 36% względem roku 2000.
W przypadku kradzieży rozbójniczej, policyjne statystyki
zarejestrowałystosunkowoniskiwskaźnikprzestępstwtj.2000,
względem pozostałych przestępstw w całym okresie badanym
2000-2012. Kradzież rozbójnicza rosła w latach 2000-2002 po
czymzaczęłaulęgaćzmniejszeniuwlatach2003-2008.Następnie
w roku 2009 -2010 i 2012 pojawił się wzrost. Ostatnią
zomawianych kategorii przestępstw są zabójstwa. Jako jedyne
spośródwszystkichprzestępstw,zarównoprzeciwkomieniujak
i życiu i zdrowiu charakteryzowały się najniższym wskaźnikiem
przestępczościwlatach2000-2012.Wokresietych13-stulatich
liczba nie przekroczyła 700 przestępstw. Z przeprowadzonych
analizwynika,że4%roczniezabójstwaulegałyzmniejszeniu.
Bibliografia
1.
ADAMCZYK M., Nauka i gospodarka- Kształtowanie się
przestępczościpospolitejwlatach2000-2009,2011/2nr9
2.
CZEKAJ
K.,
Społeczna
konstrukcja
przestępstwa
iprzestępczości,(w:)Labiryntywspółczesnegospołeczeństwa,
Katowice1998
3.
RaportostaniebezpieczeństwawPolscewroku2011
4.
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63961/Kradziez_a
rt_278.html
5.
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63963/Kradziez_z
_wlamaniem_art_279.html
6.
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63964/Rozboj_art
_280.html
23
SKALAPRZESTĘPCZOŚCIWWOJEWÓDZTWIEMAŁOPOLSKIM...
MagdalenaAdamczyk
7.
8.
9.
24
http://prawoity.pl/wiadomosci/kradziez-rozbojnicza-art-281kodeksu-karnego
http://pl.wikipedia.org/wiki/
Kradzie%C5%BC_rozb%C3%B3jnicza
http://statystyka.policja.pl/portal/st/1118/63972/Wymuszen
ie_rozbojnicze_art_282.html
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
Tadeusz Ambroży
AkademiaWychowaniaFizycznegoim.BronisławaCzecha
wKrakowie
Dorota Ambroży
AkademiaWychowaniaFizycznegoim.BronisławaCzecha
wKrakowie
TRENING SPRAWNOŚCI FIZYCZNEJ W SZKOLENIU
PUBLICZNYCH SŁUŻB BEZPIECZEŃSTWA
Spośród różnych określeń można przyjąć, że bezpieczeństwo
oznacza stan obiektywny polegający na komforcie bytu przy braku
zagrożenia i istnienia ochrony przed nim, jest to stan pewności,
spokoju, zabezpieczenia, posiadania oraz możliwości rozwoju
podmiotu, zapewniający człowiekowi pełną samorealizację.
Warunkiem bezpieczeństwa jest prokreacja, dobrobyt, prawo
(rozumiane jako dobro, czynienie dobra i ochrona dobra), wolność
(pokój i stabilizacja). Analiza literatury przedmiotu prowadzi do
wniosku, że wraz z upływem czasu zmienia się rozumienie pojęcia
bezpieczeństwa. Dawniej pojęcie bezpieczeństwa obejmowało
w zasadzie polityczne imilitarne aspekty. Dzisiaj obejmuje również
ekonomiczne zależności i współzależności, kwestie zasobów
surowcowych,
ekologię,
demografię,
sprawy
społeczne
i humanitarne, zdrowotne, a także zagadnienia związane
z zachowaniem narodowej tożsamości izapewnieniem właściwego
udziału w rozwoju cywilizacyjnym współczesnego świata. Ponieważ
podstawą bezpieczeństwa personalnego jest brak zagrożeń czyli
sytuacji, wktórej pojawia się zwiększone prawdopodobieństwo
powstania stanu niebezpiecznego dla określonego podmiotu, dla
którego zaistniała sytuacja ma charakter destrukcyjny. Każdy
podmiot (człowiek, system, organizacja, zasób przyrody)
charakteryzuje się mniejszą lub większą podatnością czyli pewnymi
słabościami, umożliwiającymi przekształcenie potencjalnego
zagrożenia w szkodę14. Uproszczony podział to dwa rodzaje
zagrożeń. Zewnętrzne czyli pochodzące od drugiej osoby (napad,
14
KORZENIOWSKI L., Securitologia, EAS, Kraków 2008
25
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
kradzież), pochodzące od innych ludzi, organizacji (ataki
terrorystyczne, zanieczyszczenie środowiska), naturalne (klęski
żywiołowe,choroba),przypadkowe(wypadki)itp.orazwewnętrzne
czylibrakaktywności(bezruch),stres,antyzdrowotnytrybżycia,złe
odżywianie, stosowanie używek, strach przed nieznanym itp.
Eliminacja wymienionych zagrożeń, a tym samym zapewnienie
poczucia i realizacji potrzeby bezpieczeństwa dotyczy w przypadku
pierwszym działania, organów państwowych isłużb ochrony, nie
umniejszając wspomagającej roli jednostki, natomiast w drugim
większość czynników determinujących bezpieczeństwo zależy od
człowieka, a instytucje zewnętrzne mogą pełnić rolę wspomagającą
jegodziałania.
Jednymznieodzownychelementemprofilaktykiwymienionych
zagrożeńmożebyćodpowiednipoziomaktywnościfizycznej.Spełnia
ona różnorakie role w procesie zapobiegania i eliminacji zagrożeń.
Może stanowić zarówno czynnik poprawy zdrowia, sprawności
i zaradności życiowej jak i pełnić funkcje utylitarne poprzez
wykształcenie umiejętności które zapewnią bezpieczeństwo
w różnych warunkach środowiska zewnętrznego. Warto jednak
zaznaczyć, że aktywność fizyczna sama w sobie może stwarzać
zagrożenia (przemęczenie, przetrenowanie, uszkodzenia w obrębie
narządów ruchu itp.) dlatego należy dokładnie kontrolować ją
w zakresie objętości i intensywności oraz dostosowywać
odpowiednio do możliwości ćwiczącego. Oczekiwanym efektem
aktywności fizycznej jest optymalizacja rozwoju osobniczego,
poprawa sprawności motorycznej, zdrowia i urody. Także
niekontrolowana rywalizacja sportowa prowadzi do zagrożeń
zarówno w postaci nieopanowanej chęci zostania mistrzem (np.
destrukcyjny dla organizmu doping) jak i w obrębie organizacyjnej
strony dotyczącej przeprowadzania zawodów sportowych (np.
przenoszące się na teren poza stadionem chuligańskie zachowania
kibicówpodczasmeczypiłkarskich).Ponadtosprawneizdroweciało
możestaćsięelementemdodziałańniezgodnychzprawempoprzez
wykorzystanie jego ponadprzeciętnych możliwości. Przykładem
mogą być przestępcy, którzy doskonalą swoje ciało, aby pokonywać
lub zastraszać przeciwników. Dobór do grup przestępczych odbywa
się często na bazie wyglądu (duża masa mięśniowa kandydatów)
26
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
oraz zasobu niezbędnych umiejętności ruchowych (m.in. strzelanie,
walkawręcz)15.
Rozwój cywilizacyjny prowadzi z jednej strony do
zabezpieczenia przed skutkami lub eliminację wielu zarówno
wewnętrznych (m.in. możliwość leczenia wcześniej nieuleczalnych
chorób), jak i zewnętrznych zagrożeń (np. jednoczenie się państw
wkierunku działań pokojowych i rozbrojenia, możliwości
przewidywania klęsk żywiołowych), poszerzenia się horyzontów
poznawczych ludzi, prawie całkowitego uniezależnienia się od
warunków środowiska, wzrostu ilości czasu wolnego oraz
możliwości jego wykorzystania. Z drugiej jednak strony mamy do
czynienia ze zjawiskami powstawania nowych specyficznych
zagrożeń jak zanieczyszczenie idegradacja środowiska naturalnego,
powstanie wielu nieznanych wcześniej plag społecznych
i zagrożeń zewnętrznych (np. terroryzm), systematyczne obniżanie
wydolności i poziomu aktywności fizycznej człowieka oraz z tym
związaneszerzeniesięchoróbcywilizacyjnych16.
Wwieluprzypadkach człowieknieradzisobiezzagrożeniami
i oczekuje pomocy ze strony innych osób oraz instytucji lub
organizacji mogących pomóc w osiąganiu stanu (lub przynajmniej
poczucia) bezpieczeństwa. Przykładem takich organizacji są grupy
dyspozycyjne.Określasiejejakostrukturyodktórychjestwymagana
gotowośćdonatychmiastowegodziałaniawkażdychwarunkach,gdy
padnie stosowny rozkaz. Są to jednostki, które charakteryzuje
gotowośćdopracyiusłużnośćwzględemspołeczeństwa.Mogąbyćto
grupy militarne, paramilitarne lub cywilne. Przykładowo wpolicji
takimi jednostkami są brygady antyterrorystyczne, zaś w cywilnych
systemach–rozmaitepogotowiaczystrażezdolnedopodejmowania
przeróżnych akcji ratunkowych do przeciwdziałania zaistniałym
zagrożeniomżycialubzdrowialudzi,środowiskanaturalnegoczytez
infrastruktury17.
Jak wynika z definicji grupy dyspozycyjne powinna
charakteryzowaćciągłagotowośćpsychicznaifizycznadlarealizacji
15
AMBROŻY T. Trening holistyczny. Wpływ aktywności fizycznej na realizację
potrzeby bezpieczeństwa osobistego i społecznego, EAS, Kraków 2005
16
AMBROŻY T. Trening holistyczny metodą kompleksowej uprawy ciała.,
EAS, Kraków 2004
17
MACIEJEWSKI J. Grupy dyspozycyjne. Analiza socjologiczna. Wydawnictwo
Uniwersytetu Wrocławskiego.
Wrocław 2012.
27
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
postawionych przed nimi zadań. Aby można było taką gotowość
osiągnąć konieczne jest wypracowanie odpowiedniego poziomu
sprawności psycho-fizycznej podczas szkolenia bazując na
wrodzonych predyspozycjach psycho-fizycznych (nabór, selekcja,
szkolenie). Po wypracowaniu niezbędnego, optymalnego poziomu
sprawności konieczne jest jego podtrzymywanie poprzez trening.
Odpowiedni trening powinien dotyczyć doskonalenia elementów
technicznychorazmotorykiczłonkówgrupdyspozycyjnych(Ryc.1).
Ryc.1.
Zakres i sposób szkolenia omawianych grup jest ściśle
określonyiodpowiedniorealizowanyprzezorganizacjenadzorujące
grupy dyspozycyjne. Większy problem stanowi podtrzymanie
wypracowanego poziomu wyszkolenia. Same nakazy przełożonych
i okresowe sprawdziany nie zawsze spełniają swoje role jako
motywatory do pracy. Dlatego pracownicy Akademii Wychowania
Fizycznego w Krakowie oraz Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa
Publicznego i Indywidualnego „Apeiron” w Krakowie postanowili
zrealizować projekt badawczy , którego celem jest określenie
optymalnych form i sposobów treningu sprawności fizycznej dla
grupdyspozycyjnych,wcelupodtrzymywaniaichgotowości,atakże
wdrożenia tych ćwiczeń i zachęcenia członków grup do pracy nad
podtrzymaniem wypracowanej podczas szkolenia sprawności dla
zapewnieniabezpieczeństwanaswszystkich.
Forma treningu wraz z jej wariantami określa organizacyjną
stronę jednostki treningowej. Charakteryzują ją określone warunki
28
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
czasowe, przestrzenne iorganizacyjne. Zależy ona od rodzaju i celu
planowanych zajęć. W ramach form stosuje się różne sposoby
postępowania (metody treningowe), prowadzące do opanowania
potrzebnego zakresu sprawności i umiejętności. Pozwalają one
łączyć ćwiczenia iwykorzystywać je dla kształtowania dyspozycji
określonegorodzaju.
Oczekiwanym efektem aktywności fizycznej jest potrzymanie
poziomusprawnościmotorycznejgłówniewzakresiewytrzymałości
i siły mięśniowej. Poszukując środka dla realizacji wymienionych
celów poprzez trening fizyczny warto zastanowić się nad
oddziaływaniem na organizm człowieka oraz poziom jego
sprawności za pomocą najbardziej wszechstronnej formy
treningowej–obwodustacyjnego.
Trening obwodowy,jakojedenzwariantówformtreningowych,
tosposóbrealizacjizajęćruchowych,którerozwijająsiłęmięśniową,
w pewnym stopniu szybkość oraz odporność organizmu na
zmęczenie (czyli wytrzymałość). Trening obwodowy jest
klasyfikowany, uwzględniając charakter pracy mięśni w grupie
dynamicznychmetodtreningusiłowego zwykorzystaniemśrednich
obciążeń. Z punktu widzenia metodycznego, wykorzystywany jako
metoda rozwoju możliwości wytrzymałościowo-siłowych. Warianty
treninguobwodowegodająszerokiwachlarzmożliwościmodyfikacji
tegosposobuprowadzeniazajęć.
W podstawowej wersji trening obwodowy jako metoda
kształtowania siły mięśniowej to zestaw 8-15 podstawowych lub
izolowanych ćwiczeń siłowych (zwykorzystaniem oporu
zewnętrznegolubwłasnegociężaruciała),rozstawionychpookręgu
zgodnie
z zasadą zmienności pracy mięśniowej (czyli kolejne ćwiczenia
angażują podstawowe grupy mięśniowe możliwie daleko oddalone
od siebie – ryc. 2). Ćwiczenia wykonywane są z dużą lub
umiarkowana szybkością, a opory zewnętrzne są średnie (około 50
% CM18). Obciążenie średnie w odniesieniu do poszczególnych
ćwiczeńoznacza,żejeżelirekordćwiczącegowwyciskaniusztangiw
leżeniu jest 80 kg to będzie używał 40 kg obciążenia, a jeżeli jego
rekord ilości podciągnięć na drążku wynosi 10 powtórzeń, podczas
18
CM – ciężar maksymalny, czyli największa wielkość oporu zewnętrznego
możliwa do pokonania przez ćwiczącego w jednym powtórzeniu danego
ćwiczenia
29
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
treningu obwodowego będzie wykonywał ćwiczenie 5 razy. Kolejne
założeniategorodzajutreningutominimalizowanie(czaspotrzebny
na zmianę stanowiska) lub eliminacja przerw wypoczynkowych
pomiędzy kolejnymi ćwiczeniami. Wykonuje się 10-15 powtórzeń
każdego ćwiczenia (maksymalnie 20). Można również wykonywać
ćwiczenia na czas 30-60 sekund wysiłku (tab.1). Taki rodzaj pracy
podnosi na wyższy poziom wytrzymałość ćwiczących wpływając
korzystnie na układ krążenia, oddychania i przemianę materii.
Minimalnyzakresobwodupowinienzawieraććwiczeniaramion,nóg,
mięśni brzucha i grzbietu (ryc.3) oraz ćwiczenia o globalnym
charakterzewysiłku.
Ryc.2.Formatreninguobwodowego–przykład.
Wprowadzając
w
treningu
obwodowym
przerwy
wypoczynkowepomiędzyćwiczeniami(do60sekund)jednocześnie
zwiększającopórzewnętrznymożnakorzystniewpływaćnaprzyrost
masy mięśniowej (trening stacyjny) czyli pośrednio zwiększać siłę,
awypełniającteprzerwyćwiczeniamidynamicznymioddziaływaćna
wytrzymałośććwiczących(„ścieżkazdrowia”).Innymwariantemjest
połączenie metody kulturystycznej i zalet treningu obwodowego.
Wykonujesię tzw.małeobwodyskładające się ztrzechćwiczeńnp.
mięśni brzucha, nóg i górnych partii ciała. W celu poprawy
dyspozycji wytrzymałościowych można uzupełnić obwód
o ćwiczenie typowo wytrzymałościowe np. podskoki na skakance,
natomiast w celu znacznego rozwoju siły imasy mięśniowej można
30
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
zastosować trzy ćwiczenia np. na górne partie ciała – mięśni klatki
piersiowej, barków i mięśni trójgłowych ramienia. Ostatnio
popularne staja się intensywne formy treningu obwodowego
w połączeniu z treningiem interwałowym (wysiłek realizowany jest
w określonym czasie, a przerwy wypoczynkowe nie pozwalają na
pełnąregenerację–tab.1).
Tabela 1. Popularne warianty siłowo-wytrzymałościowej formy
treningu obwodowego
Sposób
treningu
Metoda
obwodowa
Metoda
stacyjna
Metodamałych
obwodów
Trening
„Tabaty”
Trening
interwałowy
dużej
intensywności
3
iwięcej
3
3
iwięcej
3
iwięcej
3
liczbadni
treningowych
liczbaćwiczeń
wtreningu
liczbaserii
wćwiczeniu
liczba
powtórzeńw
serii/czas
trwaniaserii
8–12
8–12
3-5
8
10
3–5
obwodów
3–5
obwodów
7–10
obwodów
1
3
15–20
8–12
10-15
20sek.
20/40/60sek.
procentciężaru
maksymalnego
40–50%
60–80%
tempoćwiczeń Szybkie(1/2) Wolne(3/4)
czasprzerw
Przerwy
Brakprzerw
pomiędzy
pomiędzy
ćwiczeniami
ćwiczeniami,
do60sekund,
1–3min
3min
pomiędzy
pomiędzy
obwodami
obwodami
Obciążenie
Małeopory
własnym
zewnętrzne
ciężaremciała
Szybkie
Umiarkowane, wysiłekdo
Umiarkowane
średnie(2/3)
granic
możliwości
Przerwy
Przerwy
Brakprzerw
pomiędzy
pomiędzy
pomiędzy
ćwiczeniami ćwiczeniami15
ćwiczeniami, 10sekund,
sekund,
1minpomiędzy czastrwania
do3min
obwodami
obwodu240
pomiędzy
sekund
obwodami
50–70%
Istota treningu obwodowego polega nie tylko na
systematycznym i kolejnym ćwiczeniu poszczególnych zespołów
mięśniowychwykorzystującdotegoceluklasycznećwiczeniasiłowe,
ale również ćwiczenia dynamiczne typu podskoki na skakance,
przeskoki przez przeszkody, a także ćwiczenia zwinnościowe.
Uzupełnienie obwodu przez zaprezentowane ćwiczenia wpływa na
bardziej wszechstronny rozwój organizmu przy równoczesnym
dodatnimoddziaływaniunaukładkrążenia(wysiłekaerobowy).Jest
to taki rodzaj pracy, podczas której energia dla pracujących mięśni
dostarczana jest w wyniku przemian tlenowych. Utrzymując
31
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
równowagętlenowąustrojupodczaswysiłku(niedoprowadzającdo
zadłużenia tlenowego) uzyskujemy redukcję podskórnej tkanki
tłuszczowej. Stosowanie większej intensywności wysiłku służy
wypracowaniuwytrzymałości.
Taka realizacja treningu obwodowego daje znaczne efekty
w rozwoju morfologicznym i funkcjonalnym, w niewielkim zaś
stopniu wpływa na wzrost przekroju fizjologicznego mięśni. Jednak
badania własne przeprowadzone na grupie 20 osób realizujących
zajęcia w formie treningu obwodowego 3 razy w tygodniu, przez 6
tygodni, ale z wykorzystaniem większego oporu zewnętrznego (6080 % CM) przy równoczesnym zmniejszeniu liczby powtórzeń 8-10
razyizastosowaniu30sekundowychprzerwpomiędzyćwiczeniami
(trening stacyjny), wskazują na korzystny wpływ treningu
obwodowegotakżenazwiększeniemasymięśniowejćwiczących19.
Ryc.3.Treningobwodowy-przykład.
Podczastreninguobwodowegowysiłekfizycznymanajczęściej
charaktermieszanywobrębietejsamejgrupymięśnilubwzakresie
różnych grup mięśniowych, zktórych jedna grupa jest w fazie
dynamicznej, a druga jest obciążona statycznie. Wysiłki fizyczne
można podzielić, w zależności od dominujących procesów
biochemicznych biorących udział w pokrywaniu zapotrzebowania
energetycznego,nabeztlenowe(anaerobowe)itlenowe(aerobowe).
Procesy beztlenowe najczęściej będą odpowiadały wysiłkom
19
AMBROŻY T., W poszukiwaniu związków treningu obwodowego
z prozdrowotną aktywnością fizyczną. W: Annales. Medicina. Uniwersytet Marii
Curie-Skłodowskiej, Akademia Medyczna, Lublin 2007.
32
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
submaksymalnym (80-95%możliwości) lub maksymalnym (100%
możliwości) oraz statycznym, a tlenowe wysiłkom o intensywności
dużej(60-80%możliwości),średniej(50%możliwości)imałej(3040% możliwości). Według tej klasyfikacji trening obwodowy można
umieścić w grupie wysiłków o charakterze tlenowym. Potwierdzają
to wyniki badań własnych przeprowadzone za pomocą urządzenia
dorejestracjiczęstotliwościtętnaSPORT-TESTERfirmyPolar.Tętno
podczas różnych wariantów treningu obwodowego wahało się
wgranicach120-150uderzeńnaminutę(przykładryc.4).
HR [ud/min]
HR [ud/min]
Maksymalna intensywność
Wysoka intensywność
150
150
średnia intensywność
130
130
Niska intensywność
110
110
90
90
70
70
50
50
30
30
1
2
10
113 ud/min
0:00:00
0:10:00
0:20:00
0:30:00
0:40:00
Czas
Wartości pod kursorem:
Czas: 0:22:00
HR: 135 ud/min
Calory rate: 713 kcal/60min
Czastrwania
0:44:15
Wydatekenergii
401kcal
średnieHR
113ud/min
Odchyleniestandardowe
11ud/min
Ryc.4.Przykładowyzapistętnapodczastreninguobwodowego
Maksymalna wielkość wykonanej pracy mechanicznej przez
człowieka pozostaje w stałym stosunku do jego możliwości
energetycznych.Bezpośrednimźródłemenergiidlapracymięśnijest
rozpad adenozynotrójfosforanu (ATP). Bogatszym źródłem energii
jest glikogen, który może rozpadać się tak w warunkach
beztlenowych oraz tlenowych. Wprzebiegu glikolizy beztlenowej
substratem wyjściowym jest glukoza lub glikogen, które po
odtworzeniu ATP przekształcają się w pirogronian. Związek ten,
wnieobecnościtlenu,katalizowanyjestdokwasumlekowego,który
gromadzi się mięśniach i dyfunduje do krwi powodując kwasicę
metaboliczną prowadzącą do zmęczenia. Kwas mlekowy powstały
w warunkach beztlenowych ulega w fazie tlenowej częściowo
33
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
resyntezienaglikogen,aczęściowospalasięczyliwtejfaziewysiłku
dostarczane są nowe źródła energii oraz usuwany jest kwas
mlekowy.Tlenowaprzemianawęglowodanówjestznaczniebardziej
produktywna. W przemianach tlenowych substratami do syntezy
ATP mogą być: glikogen, glukoza, wolne kwasy tłuszczowe oraz
aminokwasy.Wbadaniachwłasnychdokonanoocenyintensywności
wysiłkupodczastreninguobwodowegoopartegooćwiczeniasiłowe
oznaczając powysiłkowe stężenie kwasu mlekowego we krwi.
Posługując się trzyzakresową skalą stężeń LA we krwi
zakwalifikowano ten rodzaj wysiłku do obciążeń o intensywności
przeciętnej lub dużej i charakterze pracy mieszanym bądź
beztlenowym20.
Jednak wysiłek fizyczny to nie tylko przemiany biochemiczne
zachodzące wmięśniach czy w wątrobie, ale również szereg zmian
wewszystkichukładachorganizmu.
Konsekwencją treningu obwodowego jest zmniejszenie
częstości skurczów serca iciśnienia tętniczego w spoczynku.
Ponieważ podczas wysiłków submaksymalnych wymagana objętość
krwi wyrzucanej z serca w ciągu minuty osiągana jest przy
mniejszym wzroście częstości skurczów serca. Oznacza to, że
objętość krwi w sercu jest większa i podczas jednego skurczu
większajejilośćdostaniesiędokrwiobieguitkanek.Wwynikutego
serce mniej się męczy (wykonuje mniejszą pracę) i ma mniejsze
zapotrzebowanie na tlen, ale jego ściany grubieją i dochodzi do
treningowegoprzerostuserca.Natomiastwmięśniachtrenowanych
dochodzi do zwiększenia liczby naczyń włosowatych, w celu ich
lepszegoukrwienia.
Podsumowując trening obwodowy powoduje po pierwsze
korzystne zmiany adaptacyjne w obrębie wszystkich elementów
sprawności fizycznej, a po drugie może ipowinien służyć jako
podstawowyrodzajtreningusprawnościgrupdyspozycyjnych
Bibliografia:
1. AMBROŻYT.,Trening holistyczny – metodą kompleksowej uprawy
ciała.Monografia,Wyd.EAS,Kraków2004.
20
HÜBNER-WOŹNIAK E., LUTOSŁAWSKA G., Podstawy biochemii wysiłku
fizycznego. COS, Warszawa. 2000
34
TRENINGSPRAWNOŚCIFIZYCZNEJWSZKOLENIUPUBLICZNYCHSŁUŻB…
TadeuszAmbroży,DorotaAmbroży
2. AMBROŻYT.,Trening holistyczny. Wpływ aktywności fizycznej na
realizację potrzeby bezpieczeństwa osobistego i społecznego,EAS,
Kraków2005.
3. AMBROŻY T., W poszukiwaniu związków treningu obwodowego
z prozdrowotną aktywnością fizyczną, „ Annales. Medicina”,
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Akademia Medyczna,
Lublin2007.
4. HÜBNER-WOŹNIAK E., Lutosławska G., Podstawy biochemii
wysiłku fizycznego,COS,Warszawa2000.
5. KORZENIOWSKIL.,Securitologia,EAS,Kraków2008.
6.
MACIEJEWSKI J., Grupy dyspozycyjne. Analiza socjologiczna,
WydawnictwoUniwersytetuWrocławskiego,Wrocław2012.
35
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
Sławomir Bałuszyński21
OśrodekDoskonaleniaZawodowegoiKadr„Huzar“
ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE W CZASIE WYSTĄPIENIA
POWODZI
CRISIS MANAGEMENT IN TIME OF THE FLOODS
ABSTRACT
Człowiek,
grupa
społeczna,
państwo,
organizacja
międzynarodowa starają się oddziaływać na swoje otoczenie
zewnętrzne i sferę wewnętrzną, by usuwać aprzynajmniej oddalać
zagrożenia, eliminując własny lęk, obawy, niepokój iniepewność.
Zagrożenia mogą być skierowane na zewnątrz i do wewnątrz; tak
samo powinny być skierowane działania w celu ich likwidowania.
Współczesnej cywilizacji nieodłącznie towarzyszą różnego typu
katastrofy oraz awarie przemysłowe ikomunikacyjne. Jednak
poważne, szczególnie pod względem materialnym straty
izniszczeniapowodujepowódź.Dlategoteżznaczącąuwagęzwraca
się
na
udoskonalenie
obecnego
systemu
ochrony
przeciwpowodziowej i na wyeksponowanie go w strukturach
zarządzaniakryzysowego[1]
Nauki dotyczące zarządzania dążą do poznania i objaśnienia
rzeczywistości świata organizacji oraz poszukują uogólnień
dotyczących zasad i prawidłowości rządzących tym światem. Zatem
śmiało można przyjąć, że zarządzanie jest nauką orozbudowanej
strukturze wewnętrznej. Jednak ze względu na obiekt badań, jej
obszar zainteresowań pokrywa się z wieloma innymi naukami
społecznymi, między innymi z: ekonomią, informatyką,
marketingiem, socjologią, matematyką czy też psychologią. Wtym
sensiezarządzaniejestnaukąinterdyscyplinarną.[2]
Zarządzanie jest to zatem rodzaj kierowania, w którym władza,
dająca upoważnienie do kierowania, zasadza się głównie (choć nie
1 mgrinż.SławomirBałuszyński-doktorantFSI,oficerpożarnictwa,członek
EuropeanAssociationforSecurityorazPolskiegoTowarzystwaEkspertów
DochodzeńPopożarowych,
36
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
wyłącznie)nawłasnościtzw.zasobów,achodzituorzeczoweśrodki
działania; to pojęcie zarządzania powinno być odnoszone do tych
rodzajów działalności, a więc dotych organizacji, w których
maszynowe (aparaturowe) nośniki działań, potężne i kosztowne,
mają współcześnie dominujące znaczenie dla urzeczywistniania
określonejdziałalności.
Key words:bezpieczeństwo,zagrożenie,powódź,ewakuacja
ABSTRACT
Man, a social group, the state, an international organisation
endeaovur to affect their external environtment and a internal
sphere to remove and at least send away risk by eliminating their
ownfear,anxiety,troublesanduncertaintly.Threatscanbedirected
outwards and inwards; yes the same should be directed action in
order to their elimination. Contemporary civilisation intrinsically
shall be accompanied by a different type of disaster, and the
breakdown of industrial and communication. However, serious,
particulary with regard to material loss and dectructions causes
flood. Therefore the vast attention shall be paid to improvind the
current system of flood protection and on the visibility of it in the
structuresofcrisismanagement.[1]
Science concerning management aspire to recognize and an
explanation of the reality of the world, organisation and seek
generalisationsconcerningtherulesandregulatityofthegoverning
this world. Therefore go ahead can be assumed that mangement is
science with extensive internal structure. However, due to the
facility,itsareaofinterestoftheresearchcoincideswithmanyother
cocial sciences inter alia the economics, data processing, marketing,
sociology, mathematics, psychology. In this sence, management is
trans-disciplinaryscience.[2]
The management is therefore a type of control, in which
authority is capable of authorisation to lead is founded mainly
(although not exclusively ) to the ownership of the so-called
recources and it is about tangible measures; this concept
management should be related to those acitvities, and so to those
organisationswhichmachine(apparatus)mediaactivities,pawerful
and expensive have mapped importance for the completion of the
particularactivity.
Key words:security,risk,flood,evacuation
37
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
1. ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE A POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA
Bezpieczeństwo-tojednazpodstawowychpotrzebczłowieka.
Odznaczasiębrakiemryzykautratyczegośdlaczłowiekaszczególnie
cennego–życia,zdrowia,pracy,szacunku,uczuć,dóbrmaterialnych
idóbrniematerialnych.
Wyróżniamynastępującerodzajebezpieczeństwa:
•
ze względu na obszar jakie obejmuje – globalne,
międzynarodowe,regionalneinarodowe;
•
ze względu na stosunek do obszaru państwa –
zewnętrzneiwewnętrzne;
•
ze względu na dziedzinę w jakiej występuje – militarne,
polityczne, energetyczne, ekologiczne, informatyczne,
społeczne, kulturowe; fizyczne, socjalne; strukturalne
ipersonalne.
Zarządzanie kryzysowe to natomiast, szereg procesów
zachodzących worganizacjach, ze szczególnym uwzględnieniem
procesów kierowania. Złożone z ludzi i zasobów organizacje
rozpatrywane są z punktu widzenia ich celowości, sprawności
iefektywności, na które decydujący wpływ mają funkcje i techniki
kierowania[3].
Powszechnie przyjęło się, że termin „zarządzanie” można
stosować do wszystkich zasobów,zarówno osobowych jak
i rzeczowych oraz do funkcjonowania organizacji nazywanych
organizacjami zarządzanymi, zwłaszcza w działalności wyższych
inajwyższych szczebli w hierarchii danej organizacji, nie tylko na
ujęcie całościowe problemu, ale głównie na możliwość
dysponowaniawszelkimizasobami.
W większości przypadków na najniższych szczeblach,
szczególnie na poziomie wykonawczym w uzasadniony sposób
możnastosowaćterminkierowanie.
Natomiast zarządzanie kryzysowe kojarzy się z działalnością
koordynacyjną i decyzyjną organów każdego szczebla władzy
związanych z postępowaniem w określonych sytuacjach
kryzysowych.Zarządzaniekryzysowejestprocesemzmierzającymdo
kompleksowegoprzygotowaniacałegospołeczeństwadoreagowania
wsytuacjachkryzysowych.
38
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
Kompleksowezarządzaniekryzysoweobejmuje:
¾
Wszystkie rodzaje zagrożeń powodowanych przez siły
naturylubdziałalnośćludzi(wtymwojenne).Przyjmuje
się, że ta sama strategia zarządzania kryzysowego może
być stosowana w przypadku wszystkich możliwych
typówzagrożeń.
¾
Wszystkie poziomy zarządzania (nawiązanie do
poziomów władzy) oraz sektory publiczny i prywatny,
atakżeobywateli;występujetutajścisłakooperacja.
¾
Cztery fazy zarządzania kryzysowego: zapobieganie,
przygotowanie,reagowanieiodbudowę.Jesttonaturalny
cyklzarządzaniakryzysowego.
•
Zapobieganie - działania, które eliminują lub
redukują
prawdopodobieństwo
wystąpienia
katastrofyalboograniczająjejskutki.
•
Przygotowanie - planowanie sposobu reagowania
wprzypadkukatastrofy,atakżedziałaniamającena
celu powiększenie zasobów sił i środków
niezbędnychdoprowadzeniaakcjiratunkowej.
•
Reagowanie - działania po wystąpieniu katastrofy
lub klęski żywiołowej. Ich celem jest niesienie
pomocy poszkodowanym i ograniczenie wtórnych
zniszczeń.
•
Odbudowa-działaniamającenaceluprzywrócenie
zniszczonych systemów do stanu poprzedniego
albolepszegoniżbyłprzedkatastrofą.
Zgodnieznowympodziałemadministracyjnymkrajuwyróżnić
należyczterypoziomysystemuzarządzaniakryzysowego:
•
centralny:
•
wojewódzki;
•
powiatowy;
•
gminny.
które zgodnie zprzepisami ikompetencjami na poszczególnych
etapach zarządzania realizują poszczególne fazy ietapy systemu
zarządzaniawmomenciewystąpieniazagrożenia.
39
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
1.1 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE CENTRALNYM
Na terytorium RP zarządzanie kryzysowe sprawuje Rada
Ministrów. W tym celu utworzono Rządowy Zespół Zarządzania
Kryzysowego, który jest organem opiniodawczo-doradczym Rady
Ministrów. Przewodniczącym jest Prezes Rady Ministrów a w skład
wchodząMinisterMONiministerwłaściwydosprawwewnętrznych
– zastępca przewodniczącego, Minister Spraw Zagranicznych,
Minister Koordynator Służb Specjalnych. Na prawach członka
przewodniczący może w skład włączyć w zależności od potrzeb:
szefów resortów, służb, straży i inspekcji. Prezydent RP może
skierować do prac RzZZK, jako członka Szefa Biura Bezpieczeństwa
Narodowego lub innego przedstawiciela. Funkcję sekretarza RzZZK
pełnidyrektorRządowegoCentrumBezpieczeństwa,któretotworzy
sięwceluobsługiRadyMinistrów,PrezesaRMiRzZZKwsprawach
zarządzania kryzysowego (art. 11). Do najważniejszych zadań
„Centrum” zalicza się planowanie cywilne, monitorowanie
potencjalnych zagrożeń, przygotowywanie i uruchamianie procedur
w przypadku ustąpienia zagrożenia, organizowanie i prowadzenia
szkoleń, zabezpieczenie obiegu informacji, realizacja działań
planistycznych. Rada Ministrów lub Prezes Rady Ministrów mogą
zlecić Centrum dodatkowe zadania związane z zarządzaniem
kryzysowemu.Szczegółowozostałotoopisanewartykułach7do13
cytowanejUstawy[4].
1.2 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE WOJWÓDZKIM
Na szczeblu wojewódzkim organem właściwym w sprawach
zarządzania kryzysowego jest wojewoda. Zadania wojewody ujmuje
art. 14 ustawy. Na szczeblu tym powołuje się Wojewódzki Zespół
Zarządzania Kryzysowego oraz obsługujące go Wojewódzkie
Centrum Zarządzania Kryzysowego. Wszystkie obowiązki i zadania
tychżeokreślaart.16ustawy.
1.3 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE POWIATOWYM
Przechodząc do szczebla powiatowego należy w kontekście
omawianiatematuprzytoczyćart.17punkt1,którymówi:Organem
właściwym w sprawach zarządzania kryzysowego na obszarze
powiatu jest starosta, jako przewodniczący zarządu powiatu.
Starosta zadania te wykonuje przy pomocy Powiatowego Zespołu
40
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
Zarządzania Kryzysowego, określa jego skład, organizację, siedzibę
oraz tryb pracy. Tworzy się także, Powiatowe Centrum Zarządzania
Kryzysowego,którezapewniaobsługęPZZK.
1.4 ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE NA POZIOMIE GMINNYM
W myśl ustawy na terenie gminy organem właściwym
w sprawach zarządzania kryzysowego jest wójt, burmistrz,
prezydent miasta, także tworzy się Gminne Zespoły Zarządzania
Kryzysowego, które obsługują Gminne Centrum Zarządzania
Kryzysowego.zakreskompetencjiizadańokreślaart.20ustawy.
Wszystkie te etatowe komórki do spraw zarządzania
kryzysowego są powoływanie na podstawie obowiązujących
przepisów, jednak nie posiadają one ujednoliconych struktur
organizacyjno-etatowych.Działają onewstrukturachurzędugminy,
powiatu, województwa i podlegają bezpośrednio odpowiednio
wójtowi,staroście,wojewodzie.
2.
ORGANIZACJA , PRZEZNACZENIE I FUNKCJONOWANIE PZZK
(PCZK) W SYTUACJI WYSTĄPIENIA ZAGROŻENIA.
Poziom powiatowy jest podstawowym i zasadniczym
poziomem reagowania kryzysowego, dlatego że gminy realizują
zadania publiczne jedynie o znaczeniu lokalnym. Zarządzanie
kryzysowe w powiecie jest integralną częścią zarządzania
bezpieczeństwemwogóle.Województwozewzględówpraktycznych
nie może rozczłonkowywać działań do poziomu odpowiadającego
powiatom.Naszczeblutympojawiasięjużznacznazłożonośćzadań
wynikająca z współpracy w tej dziedzinie zarówno z wójtami,
starostami,wojewodą,aletakżezorganamiadministracjizespolonej
i niezespolonej funkcjonującej na terenie powiatu oraz
przedsiębiorstwami komunalnymi i prywatnymi. Bezpieczeństwo w
powiecie obejmuje: kierowanie przygotowywaniem systemu
bezpieczeństwa, monitorowanie, analizę i ocenę źródeł, rodzajów,
kierunków i skali zagrożeń, zapobieganie i przeciwdziałanie
powstawaniu zagrożeń bezpieczeństwa aż wreszcie zarządzania
kryzysowegoikierowaniereagowaniemobronnymwpowiecie.
Dlatego też Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu
kryzysowymszczegółoworegulujewszystkieteobszaryaktywności.
Art.17.wymieniazadaniastarostyizaznacza,żerealizujejeonprzy
pomocy,PZZK,któryonsampowołujeiokreślatrybpracy.
41
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
DozadańPZZKnależy:
•
Ocenawystępującychipotencjalnychzagrożeńmogących
mieć wpływ na bezpieczeństwo publiczne i ich
prognozowanie,
•
Przygotowywanie propozycji działań i przedstawianie
staroście wniosków dotyczących wykonania, zmiany lub
zaniechania działań ujętych w Powiatowym Planie
ZarządzaniaKryzysowego.
•
Przekazywanie do wiadomości publicznej informacji
związanychzzagrożeniami,
•
Opiniowanie
Powiatowego
Planu
Zarządzania
Kryzysowego.
Ponadto tworzy się zgodnie z treścią art. 18 PCZK, które
wykonujązadaniazawartewart.16.2.Dozadańcentrumnależy:
•
Pełnienie całodobowego dyżuru w celu zapewnienia
przepływuinformacji,
•
Współdziałanie z innymi centrami zarządzania
kryzysowego,
•
Nadzór nad funkcjonowaniem systemu wykrywania
ialarmowaniaisytemuwczesnegoostrzeganialudności,
•
Współpraca z podmiotami realizującymi monitoring
środowiska,
•
Dokumentowaniepodejmowanychdziałań,
•
Realizacja zadań Stałego Dyżuru na potrzeby
podwyższaniagotowościobronnejpaństwa.
Wg ustaleń Ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski
żywiołowej wyżej wymieniane komórki etatowe w powiecie
odpowiadałyzazarządzaniekryzysowe,obronecywilną,obronność,
ochronę informacji niejawnych. Zmiana wynikająca z zapisów
Ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym
wprowadza obowiązek istnienia organów na wszystkich szczeblach,
a także mówi o ochronie infrastruktury krytycznej, którą to są:
Systemy oraz wchodzące w ich skład powiązane ze sobą
funkcjonalnie obiekty, w tym obiekty budowlane, urządzenia,
instalacje, usługi kluczowe dla bezpieczeństwa państwa i jego
obywateli oraz służące zapewnieniu sprawnego funkcjonowania
organów
administracji
publicznej,
a
także
instytucji
iprzedsiębiorców.[…]
42
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
2. SYSTEM STOSOWANYCH POJĘĆ ALARMOWYCH W OCHRONIE
PRZECIWPOWODZIOWEJ
Pogotowie przeciwpowodziowe, jest to stan wprowadzany
w przypadku, gdy poziom wody w rzece wzrasta do stanu
ostrzegawczego i nadal się podnosi. Oalarmie powodziowym
mówimy w przypadku, gdy poziom wody zbliża się do stanu
alarmowego.
•
Stan alarmowy – stan napełnienia koryta, przy którym
woda zaczyna zagrażać obszarom zagospodarowanym
ibudowlomwodnym.Osiągnięciestanualarmowegojest
podstawą ogłoszenia alarmu powodziowego, wysokość
takiego stanu (w centymetrach) ustalana jest przez
właściwy urząd administracji wodnej w porozumieniu
z lokalnym organem odpowiedzialnym za ochronę
przeciwpowodziową
i
Instytutem
Meteorologii
i Gospodarki Wodnej. Zwykle stan ten leży w pobliżu
wody brzegowej lub nieco poniżej zwyczajnej wielkiej
wody.
•
Stan ostrzegawczy – układa się poniżej stanu
alarmowego, a po jego przekroczeniu ogłaszane jest
pogotowie powodziowe. Wielkość różnicy pomiędzy
stanem ostrzegawczym i alarmowym zależy od
charakterurzekiiprzeciętnejszybkościprzyboruwody.
Stan ostrzegawczy i alarmowy ustala się dla poszczególnych
odcinków rzek indywidualnie, zależnie od kształtu przekroju
poprzecznego koryta i doliny oraz zagospodarowania terenów
przybrzeżnych. Stan alarmowy jest często równoznaczny ze stanem
wody brzegowej, który oznacza takie napełnienie koryta, przy
którym woda jeszcze nie występuje z brzegów, ale dalszy, nawet
niewielki przybór grozi wylewem. Nie zawsze jednak pojęcia te
można utożsamiać. Stany alarmowe i ostrzegawcze stanowią
podstawę podejmowania odpowiednich decyzji dla ochrony
przeciwpowodziowej.
2.1 MOŻLIWOŚCI ZABEZPIECZENIA SIE PRZED POWODZIĄ
Zagrożeniepowodziowe,powodowaneprzeznaturalnyżywioł
może zwiększyć swoją siłę niszczycielską na skutek nie zawsze
rozsądnej działalności człowieka. Dzieje się tak, gdy swoje siedziby
43
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
budujemy na obszarach potencjalnie zagrożonych wylaniem
pobliskich zbiorników wodnych, w zagłębieniach terenu czy na
gruntach podmokłych. Stopień zagrożenia powodziowego w takich
miejscachzmniejszawykonanieinfrastrukturyprzeciwpowodziowej
w postaci zbiorników retencyjnych, wałów przeciwpowodziowych,
urządzeń hydrotechnicznych i rowów melioracyjnych. Ich
właściwości ochronne zależą od jakości ich wykonania, właściwej
eksploatacji
i
wykonywania
niezbędnych
czynności
konserwacyjnych. Nie bez znaczenia jest też postępowanie
okolicznych mieszkańców, ponieważ nie wolno przejeżdżać przez
wały z wyjątkiem miejsc do tego przeznaczonych, uprawiać gruntu
w odległości mniejszej niż 3 metry od stopy wału, rozkopywać
wałów, sadzić na nich drzew oraz uszkadzać ich umocnienia.
Zabronione jest również kopanie studni i sadzawek w odległości
mniejszej niż 50 metrów od stopy wału. Dla bezpieczeństwa
domostwa istotny jest też sposób realizacji budowy - piwnice,
suterenyigarażezbudowanewformiewykopówipołożoneponiżej
poziomu otaczającego budowę terenu zawsze stworzą potencjalne
zagrożeniezalaniawsytuacjiintensywnychopadówdeszczuczyteż
napływu wody z innego źródła. W miejscowościach silnie
zurbanizowanych podczas intensywnych opadów atmosferycznych
istnieje niebezpieczeństwo spływania wody z dużych, na ogół
wybetonowanych lub zaasfaltowanych płaszczyzn do miejsc niżej
położonych, powodując zalanie całych ulic, a w następstwie piwnic
okolicznychdomostw,anawetipomieszczeńnaparterze.Zagrożeń
tych, na skutek lokalizacji budynku wniefortunnym miejscu
niejednokrotnie nie da się całkowicie wyeliminować, niemniej
wskutek prowadzenia pewnych działań zapobiegawczych możemy
zagrożenie zmniejszyć i zminimalizować materialne i finansowe
skutki nieszczęścia. Istnieje cały kompleks działań, związanych
z projektowaniem zabudowy, wykonawstwem inwestycji
i prowadzeniem normalnego bytowania, które mogą wpłynąć na
zmniejszenie następstw ewentualnej powodzi oraz sposób
postępowania w sytuacji zbliżania się zagrożenia powodziowego,
podczastrwaniapowodziorazpojejustąpieniu.
44
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
2.2 ZASADY POSTĘPOWANIA W MOMENCIE WYSTĄPIENIA
POWODZI
Omożliwosci wystąpienia zagrożenia powodziowego mówimy
wokresie:
•
zimowo – wiosennym na skutek spływu wód
roztopowych i kry lodowej co jest spowodowane
gwałtownymtopnieniemśniegu
•
letnim w skutek intensywnych bądź długotrwałych
opadówdeszczu.
Przedpowodzią:
•
znaj i rozróżniaj stany zagrożenia powodziowego
podawane w komunikatach radiowych i telewizyjnych
/pogotowiepowodziowe,alarmpowodziowy/,
•
naucz domowników jak odłączyć zasilanie w energię
elektrycznąorazdopływgazu,
•
omówzrodzinąplanzabezpieczeniasięprzedpowodzią
oraz w jaki sposób będziecie się komunikować
wprzypadkuwystąpieniazagrożenia,
•
zabezpiecz swój dom przed nadejściem powodzi
(workami z piaskiem lub innymi materiałami, przenieś
swójdobyteknawyższekondygnacjeorazprzygotujtam
warunkidoewentualnegobytowaniadomowników),
•
zabezpiecziutrzymujdladomownikówzapasy(naokres
3 dni) żywności, wody, latarki z zapasowymi bateriami,
przenośneradio,apteczkępierwszejpomocy.
Wczasiepowodzi:
•
włączradiolubtelewizorzcelemsłuchaniakomunikatów
ozagrożeniu,
•
stosuj się do komunikatów przekazywanych przez
MiejskiZespółReagowaniawJaśle,
•
jeżeli nie zdążyłeś ewakuować zwierząt, uwolnij je
zpozamykanychpomieszczeń.
Posygnaledoewakuacji:
•
wyłączinstalacjedomowe,
•
zabezpieczswójdom,
45
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
•
•
•
zastosuj się do poleceń służb prowadzących akcję
ratunkowąiewakuację,
nie wchodź do wody powodziowej (pamiętaj), że nawet
15cmfalamożecięprzewrócić,
nie używaj wód gruntowych w gospodarstwie bo mogą
byćzatrute,
zgłośsięochotniczodopomocywwalcezpowodzią.
•
Popowodzi:
•
słuchaj komunikatów radiowych, do domu wróć dopiero
wtedy gdy ogłoszona będzie możliwość bezpiecznego
powrotu,
•
pozostań poza zasięgiem wód powodziowych (mogą być
skażone) do czasu uzyskania zgody służb sanitarnych
itechnicznych,
•
wchodź ostrożnie do budynku, sprawdź czy nie ma
widocznychuszkodzeńbudynku,
•
przed włączeniem instalacji elektrycznej i gazowej
dopilnujabybyłysprawdzoneprzezfachowców,
•
przeprowadźdezynfekcjęzalanychpomieszczeń,
•
wyrzuć żywność, która miała kontakt z wodami
powodziowymi,
•
zwróć uwagę na zdrowie i bezpieczeństwo Twojej
rodziny. Częst myj ręce, korzystaj z wody i żywnośc
dostarczanej przez służby komunalne, miejskie lub
organizacjepozarządowe,
•
włączsięczynniewlikwidacjęskutkówpowodzi.
PODSUMOWANIE
Kierowanie w czasie sytuacji kryzysowej, jaką niesie powódź,
niekonieczniemusibyćstresująceizłożonedlaSztabuKryzysowego
pod warunkiem, że pierwsza faza zarządzania kryzysowego
(zapobieganie) została zrealizowana w stopniu doskonałym.
Natomiastwdrugiejfazie(przygotowanie)wszyscyuczestnicyujęci
w Planie Reagowania Kryzysowego doskonale znają swoje zadania
i mają przygotowane siły i środki do działania na czas reagowania
i odbudowy. Wnioski takie nasuwają się po powodzi tysiąclecia,
kiedy w sytuacjach ekstremalnych, w okresie największego
zagrożenia, społeczności lokalne, umiejętnie wykorzystujące media
46
ZARZĄDZANIEKRYZYSOWEWCZASIEWYSTĄPIENIAPOWODZI
SławomirBałuszyński
i sprawnie działającą łączność, niejednokrotnie potrafiły poprawnie
realizowaćochronęprzeciwpowodziową[5].
Zdarzenia kryzysowe, wymagające korzystania z procedur
mogą mieć wiele przyczyn. Większość z nich można usunąć lub
znacznieosłabić.Dużaczęśćkryzysówmapodłożezewnętrze.Należy
wtedy szybko reagować, aby w jak najkrótszym okresie przywrócić
stan normalny.Właściwością zagrożeń jest ich nieprzewidywalność,
dlatego też zabezpieczenie najbardziej efektywnej współpracy jest
kluczowe dla minimalizowania skutków zdarzeń niebezpiecznych,
ale najważniejsze jest wyciąganie wniosków na przyszłość
i udoskonalanie systemu tak, aby w przyszłości analogiczne lub
podobnezagrożeniebyłołatwiejszymdoopanowania.
BIBLIOGRAFIA
1.
KRZYŻANOWSKI
L.,
Podstawy
nauki
zarządzania,
WydawnictwoNaukowePWN,Warszawa1985
2.
Kazimierz RAWŁUSZKO, adiunkt Wydziału Zarządzania
iAdministracjiAkademiiŚwiętokrzyskiej,Kielce.
3.
CZERMIŃSKI A., Podstawy organizacji i zarządzania, Wyższa
SzkołaAdministracjiiBiznesu,Gdynia2001.
4.
Ustawazdnia26kwietnia2007r.ozarządzaniukryzysowym,
2007nr89poz.590zpoźn.zm.
5.
STASIAK A., Propozycja procedury reagowania administracji
powiatunasytuacjękryzysowąnaprzykładziefazzarządzania
kryzysowego: zapobiegania i przygotowania, Informator
ObronyCywilnejiZarządzaniaKryzysowego,nr1/2009
47
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
Jacek Bil
WyższaSzkołaPolicjiwSzczytnie
InstytutBadańnadPrzestępczościąKryminalnąiTerroryzmem
KORUPCJA W BIZNESIE JAKO ZAGROŻENIE
BEZPIECZEŃSTWA EKONOMICZNEGO PAŃSTWA
ABSTRAKT
Niniejsze opracowanie poświęcone jest problemowi korupcji
w sektorze prywatnym. Autor wskazuje zagrożenia płynące z tego
rodzaju praktyk korupcyjnych, które powodują zachwianie podstaw
świadczenia usług i dostaw towarów w biznesie. Dodatkowo
przybliżono kierunki strategii antykorupcyjnej zmierzającej do
ograniczeniawskazanychzachowań.
SŁOWA KLUCZOWE
korupcja, biznes, sektor prywatny, bezpieczeństwo ekonomiczne,
sankcjekarne
Wstęp
Dzisiejszy dyskurs naukowy nad problematyką korupcji
skierowany jest przede wszystkim na zachowania przestępcze
mające miejsce w sektorze publicznym. Korupcja rozpatrywana jest
w pryzmacie przestępstwa popełnionego przez funkcjonariusza
publicznego, bądź też przez osobę pełniącą funkcję publiczną. Jest
przestępstwem latentnym, w którym brak jest ofiar w rozumieniu
tzw. „przestępczości pospolitej”. Żadna ze stron przestępstwa,
zarówno strona wręczająca korzyść majątkową jak istrona ją
przyjmującaniejestzainteresowanaujawnieniemfaktupopełnienia
wskazanegoczynuzabronionego,ponieważobiestronynarażonesą
na sankcje karne. Niniejsze zachowanie towarzyszy także
przestępczości korupcyjnej w sektorze prywatnym, w którym
pejoratywne pojmowanie przedsiębiorczości pochłania praktyki
korupcyjne. Brak świadomości społecznej (iż w tym sektorze
ustawodawcaprzewidziałsankcjekarnezazachowaniakorupcyjne)
wpływanastosowaniepraktykkorupcyjnychtakżewbiznesie.
Korupcja nie jest wytworem współczesności, jej obecność
odnotowano już wokresie kształtowania pierwszych struktur
48
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
władzy22. Świat biznesu akceptuje stanowisko, iż korupcja na
mniejszą skalę tj. dash, bakszysz, pot-de-vin czy la morfida jest od
dawna przyjętym sposobem prowadzenia interesów, a w wielu
krajachnieodzownymnarzędziemdlazawarciatransakcji23.
Podstawowymi warunkami sprzyjającymi pojawianiu się
irozprzestrzenianiukorupcjijest:
1)
powstanie dobra wspólnego, społecznego, które należy
podzielićwspołeczeństwie,
2)
przekazanie uprawnień osobom, które stały się
dysponentamidobra,
3)
stworzenie systemu dzielenia dobra, który uważany jest
przez społeczność za słuszny, akceptowany i jest
obwarowany surowymi sankcjami, by był nieopłacalny
dlazdobyciakorzyściindywidualnych24.
Zjawisko korupcji wyrosło w społeczeństwach, w których
pojawilisięludziebogaci,atakżewładcykrajówposiadającymajątki
na olbrzymim terytorium. Zarządzanie bogactwem wymagało
zatrudnienia zarządców, których zadaniem było dopilnowanie
powierzonego majątku. Franciszek Mleczko wprowadza definicję
łapownika, który to w dawnych społeczeństwach dysponował
cudzym majątkiem, a za opłatą trafiająca do jego kieszeni pozwalał
wpłacającemu łapówkę korzystać z cudzego dobra. Autor dokonał
podziału zrodzonych przed wiekami łapówek: pierwszym rodzajem
jest łapownictwo mające na celu wymianę usług, gdzie koszty
ponosiła osoba trzecia, drugim rodzajem łapownictwa jest
łapownictwo gangsterskie, wymuszające okup przez przedstawicieli
silniejszegozapomocąszantażuiterroru25.
Przemiany w Polsce po 1989 roku przyczyniły się do
transformacji ustrojowej, której towarzyszyło przejście od kultury
realnego socjalizmu do oblicza demokracji. Wraz z budowaniem
nowegoustroju–demokracji-społeczeństwodopasowywałosiędo
22
BIELECKI Z., Fenomen korupcji – diagnoza, „Przegląd Policyjny” nr 2,
Szczytno 2002, s.45.
23
BUKOWSKI J., Lockheed - największe łapówki świata, Warszawa 1978, s. 5.
24
HANKISS E., Pułapki społeczne, Warszawa 1986, s.55.
25
MLECZKO F.W., Cywilizacja podarków. Róże i łapówki, Olsztyn 2008, s. 4243.
49
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
nowej rzeczywistości, w tym funkcjonowania w realiach wolnego
rynku26.
KoniecXXwiekuprzyniósłwEuropietransformacjęustrojową
odwołującąsięm.in.dozmianygospodarkicentralnejnagospodarkę
rynkową. Przeprowadzone w tym czasie zmiany w gospodarce
polegałynaprywatyzacjipodmiotówpaństwowych,zczymzwiązane
było powstanie sektora prywatnego, w ramach którego podmioty
prywatne wykonywały zadania przypisane wcześniej sektorowi
publicznemu. Przywołana aktywność wydaje się być najważniejszą
zmianą gospodarczą wprowadzającą do udziału w rynku podmioty
prywatne. Za słusznością przeprowadzenia zmian w gospodarce
planowej przemawiał pogląd, iż prywatni właściciele dążą do
osiągnięciaregularnychzyskówzprowadzonychdziałalności.Należy
jednak zaznaczyć, iż powstanie szerokiego rynku podmiotów
prywatnych wywołał (pożądany efekt w realiach demokracji
skonsolidowanej) konkurencję wśród firm, która w wielu
przypadkach realizowana jest w oparciu o zasady odbiegające od
normdemokratycznych27.
Jednym z zachowań przestępczych odbiegających od zasad
prowadzenia biznesu opartego na warunkach gospodarki
wolnorynkowej jest korupcja gospodarcza. Korupcja wywołuje
negatywne skutki dla gospodarki ponieważ ogranicza możliwość
prosperowania podmiotom działających w myśl przepisów prawa,
które przynoszą skarbowi państwa (z tytułu odprowadzania
podatków) dochody oraz oferują miejsce zatrudnienia. Stosowanie
praktyk korupcyjnych otwiera szarą strefę dla podmiotów
działających poza przyjętą regulacją prawną, co z kolei wpływa
negatywnie na zasady zdrowej konkurencji. Praktyki korupcyjne są
zachowaniami, które mają istotny wpływ (negatywny) na
bezpieczeństwo ekonomiczne państwa. Konrad Raczkowski
wskazuje,
iż bezpieczeństwo ekonomiczne państwa to względnie
zrównoważony stan funkcjonowania gospodarki narodowej,
w którym prognozowane ryzyko zaburzenia równowagi
utrzymywane jest w przewidzianych prawem oraz normami
26
HEJNICKA-BEZWIŃSKA T., Pedagogika ogólna, Warszawa 2008, s. 196
BIL J., Przestępczość korupcyjna w świetle transformacji ustrojowej w Polsce,
„Zeszyty Naukowe” 1(14)2011 Wyższej Szkoły Informatyki, Zarzadzania
i Administracji w Warszawie, Warszawa 2011, s. 215-216.
27
50
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
organizacyjnymi zasadami współżycia społecznego28. Przywołane
wdefinicjizaburzenierównowagifunkcjonowaniagospodarkimoże
być (jest) efektem stosowania praktyk korupcyjnych w sektorze
podmiotów prywatnych, które posiadają istotny wpływ na
funkcjonowaniegospodarkipaństwa.
Korupcja gospodarcza
Międzynarodowa aktywność państw przeciwko korupcji
przyniosła szereg regulacji prawnych dotyczących przeciwdziałania
i zwalczania tego rodzaju nieprawidłowości. Jednym z aktów
prawnych o zasięgu międzynarodowym jest Konwencja Narodów
Zjednoczonychprzeciwkokorupcji29ratyfikowanaprzezPolskędnia
31października2003roku.
RegulacjeprzewidzianewniniejszejKonwencjiodwołująsiędo
konieczności reagowania na zagrożenia korupcją, której wynikiem
jest brak stabilności gospodarczej i bezpieczeństwa społeczeństw,
a tym samym przynosi ona szkodę instytucjom iwartościom
demokratycznym, etycznym i sprawiedliwości oraz zagraża
trwałemu rozwojowi i rządom prawa. Państwa Strony niniejszej
Konwencjiuznałyponadto,iż:
•
korupcja kooperuje z innymi formami przestępczości
zorganizowanej i gospodarczej, w tym z przestępstwem
praniapieniędzy30,
•
przypadki korupcji,w którychzaangażowanesą znaczne
ilości środków mogących stanowić poważną część
zasobów państw, zagrażają stabilności politycznej
itrwałemurozwojowitychpaństw,
28
RACZKOWSKI K., Percepcja bezpieczeństwa ekonomicznego i wyzwania dla
zarządzania nim w XIX wieku, [w:] Bezpieczeństwo ekonomiczne. Wyzwania dla
zarządzania państwem, [w:] red. RACZKOWSKI K., Bezpieczeństwo
ekonomiczne. Wyzwania dla zarządzania państwem, Warszawa 2012, s. 81.
29
Konwencja Narodów Zjednoczonych Przeciwko Korupcji przyjętej przez
Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych
dnia 31.10.2003 roku,
Dz. U. z 2007r, nr 84, poz. 563.
30
Polskim aktem prawnym w zakresie przeciwdziałania prania pieniędzy jest
ustawa z dnia 16 listopada 2000 roku, O przeciwdziałaniu wprowadzaniu do
obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub
nieujawnionych źródeł oraz przeciwdziałaniu finansowania terroryzmu,
Dz. U. z 2003 roku, Nr 153,poz. 1505.
51
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
•
•
•
•
•
•
•
•
52
korupcja nie jest już kwestią lokalną lecz zjawiskiem
międzynarodowym
dotykającym
wszystkich
społeczeństw i gospodarek, które pociąga za sobą
konieczność międzynarodowej współpracy, w celu
zapobieganiamuikontroli,
przeciwdziałanie
zjawisku
korupcji
wymaga
wszechstronnegoiielopłaszczyznowegopodejściawcelu
zapobieganiaizwalczaniakorupcji,
dostępnośćpomocytechnicznejmożeodegraćważnąrolę
wzwiększeniumożliwościPaństw,wtymmiedzyinnymi
poprzezwzmocnienieichzdolnościprawnejibudowanie
instytucji, efektywnego zapobiegania i zwalczania
korupcji,
nielegalne wzbogacenie się jednostek może być
szczególnie szkodliwe dla instytucji demokratycznych,
gospodareknarodowychirządówprawa,
należy w bardziej zdecydowany i efektywny sposób
zapobiegać, wykrywać i powstrzymywać międzynarodowy przepływ bezprawnie pozyskanych środków
iwzmocnić międzynarodową współpracę, w zakresie
zwrotukorzyścizkorupcji,
powinno się uznawać podstawowe zasady należytego
procesu prawnego w postępowaniu karnym oraz
w postępowaniu cywilnym lub administracyjnym dla
orzecznictwaprawwłasności,
zapobieganie i wyeliminowanie korupcji stanowi
odpowiedzialnośćwszystkichpaństw,awceluzagwarantowania skuteczności podejmowanych wysiłków w tej
sferzemusząonewspółpracowaćzesobąnawzajemprzy
wsparciu i zaangażowaniu indywidualnych osób i grup
spoza sektora publicznego, takich jak stowarzyszenia
cywilne, organizacje pozarządowe i organizacje
środowiskowe,
przypodejmowanychdziałaniachnależymiećnauwadze
zasady właściwego zarządzania sprawami publicznymi
i mieniem publicznym, zasadę sprawiedliwości,
odpowiedzialności i równości wobec prawa oraz
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
potrzebę ochrony integralności i popierania kultury
odrzucaniakorupcji31.
W przywołanym dokumencie wskazano wielostronne
instrumenty prawne mające na celu zapobieganie i zwalczanie
korupcji, tj. Ogólnoamerykańską Konwencję Zwalczania Korupcji,
przyjętąprzezOrganizacjęPaństwAmerykańskichwdniu29marca
1996 roku, Konwencję dotyczącą walki z korupcją, w którą
zaangażowani byli funkcjonariusze Wspólnot Europejskich lub
funkcjonariusze Państw Członkowskich Unii Europejskiej, przyjętą
przezRadęUniiEuropejskiejwdniu26maja1997roku,Konwencję
Zwalczania
Łapówkarstwa
zagranicznych
funkcjonariuszy
publicznych wmiędzynarodowych transakcjach handlowych,
przyjętą przez Organizację Współpracy Gospodarczej I Rozwoju
wdniu21listopada1997roku,Konwencjęprawakarnegookorupcji
przyjętąprzezRadęMinistrówRadyEuropywdniu27stycznia1999
roku, Konwencję prawa cywilnego o korupcji przyjęta przez Radę
Ministrów Rady Europy wdniu 4 listopada 1999 roku oraz
Konwencję Związku Afrykańskiego o zapobieganiu izwalczaniu
korupcji, przyjętą przez Głowy Państw i Rządów Związku
Afrykańskiegowdniu12lipca2003roku32.Konwencjazobowiązuje
również sygnatariuszy do podjęcia środków koniecznych do
orzeczeniaprzepadkudochodówpochodzącychzprzestępstwa33.
Korupcja gospodarcza w Polsce. Wybrane regulacje prawne
W wyniku implementacji przepisów międzynarodowych
dotyczących zwalczania korupcji wprowadzono tzw. „nowelą
antykorupcyjną” do polskiego prawa karnego m. in. regulację
określającąprzestępstwokorupcjigospodarczej.
Art.296aKodeksukarnego
§ 1. Kto pełniąc funkcję kierowniczą w jednostce organizacyjnej
wykonującej działalność gospodarczą lub pozostając z nią
w stosunku pracy, umowy zlecenia lub umowy o dzieło, żąda lub
przyjmuje korzyść majątkową lub osobistą lub jej obietnicę,
wzamianzanadużycieudzielonychjejuprawnieńlubniedopełnienie
31
Tekst Konwencji Narodów Zjednoczonych, op. cit.
Ibidem.
33
STARZYŃSKI P., Legalizacja korupcyjnych owoców przestępstwa, czyli słów
kilka o ustawowym i faktycznym oportunizmie, „Ochrona granic” nr 47, Kętrzyn
2010, s. 76.
32
53
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
ciążącegonanimobowiązkumogącewyrządzićtejjednostceszkodę
majątkową albo stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji lub
niedopuszczalną czynność preferencyjną na rzecz nabywcy lub
odbiorcytowaru,usługilubświadczenia,podlegakarzepozbawienia
wolnościod3miesięcydolat5
§ 2. Tej samej karze podlega, kto w wypadkach określonych w § 1
udzielaalboobiecujeudzielićkorzyścimajątkowejlubosobistej
§3.Wwypadkumniejszejwagisprawcaczynuokreślonegow§1lub
2 podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia
wolnościdolat2
§ 4. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 wyrządza znaczną
szkodę majątkową, podlega karze pozbawienia wolności od 6
miesięcydolat834.
Przedmiotemochronywskazanychprzepisówjestprawidłowe,
niezakłócone nieuczciwymi i nierzetelnymi działaniami popełnianymi przez określonych pracowników, prosperowanie obrotu
gospodarczego. Indywidualnym przedmiotem ochrony jest interes
gospodarczyprzedsiębiorstwa.
Ten rodzaj korupcji obejmuje sprzedajność gospodarczą
pracownika podmiotu wykonującego działalność gospodarczą oraz
przekupstwogospodarcze.Poprzezsprzedajnośćgospodarcząnależy
rozumiećzachowaniapolegającena:
•
żądanie lub przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej
alboprzyjęcieobietnicy
•
nadużycie udzielonych sprawcy uprawnień lub
niedopełnienieciążącegonanimobowiązku
•
wyrządzenie jednostce gospodarczej szkody majątkowej
albo czyn nieuczciwej konkurencji lub niedopuszczalny
czyn preferencyjny jako cel czynności sprawczych
przestępstwakorupcjigospodarczej35.
Intencjąustawodawcyprzywprowadzaniuwskazanejregulacji
jest zapewne objęcie niniejszym przepisem wszystkich przejawów
korupcji w obrocie gospodarczym. Osoby przyjmujące korzyść
majątkową w związku z zarządzaniem majątkiem przedsiębiorcy
34
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny, Dz. U. Nr 88, poz. 553
z późn. zm.
35
JASIŃSKI W., Nadużycia w przedsiębiorstwie, przeciwdziałanie
i wykrywanie, Warszawa 2013, s. 37-38.
54
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
powinnyodpowiadaćnapodstawieart.296aK.k,oczywiściejeśliten
czyn ma bezpośredni związek z prowadzoną działalnością
gospodarczą (działalność produkcyjna i usługowa nastawiona na
zysk).Należyzaznaczyć,iżdlabytuniniejszegoprzestępstwaniema
znaczenia, czy działalność danego podmiotu oparta jest na kapitale
prywatnym,czyteżnamajątkupaństwowymlubsamorządowym36.
Omawianyczynzabronionymożezostaćpopełnionywyłącznie
w sposób umyślny, w obu jego postaciach (zamiar bezpośredni lub
ewentualny).Sprawcakorupcjigospodarczejmusiobejmowaćswoją
świadomością wszystkie znamiona strony przedmiotowej niniejszego czynu oraz w przypadku dolus directus przy wypełnianiu
swoim zachowaniem poszczególnych znamion strony przedmiotowej, sprawcy musi towarzyszyć chęć popełnienia przywołanego
przestępstwa. W sytuacji dolus eventualis sprawca w ramach
popełniania czynu zabronionego musi przewidywać możliwość
realizacjiznamionprzestępstwaisięztymgodzić37.
Omawiając specyfikę-odmienność niniejszego przestępstwa
korupcji nie można pominąć kwalifikacji karnej czynów nieuczciwej
konkurencji. W przywołanym przepisie wskazuje się, iż zachowanie
przestępcze polega m. in. na żądaniu lub przyjęciu korzyści
majątkowej lub osobistej lub jej obietnicy, w zamian za nadużycie
udzielonych jej uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim
obowiązku mogące wyrządzić tej jednostce szkodę majątkową albo
stanowiąceczynnieuczciwejkonkurencji.
Chcąc przybliżyć działania przedsiębiorstw sprzeczne
zprawemorazprzyjętymobyczajemwbiznesie,którezagrażająlub
naruszają interesy innego podmiotu lub klienta, wydaje się być
uzasadnionym wskazanie wybranych przestępstw (z Ustawy
o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji), zwanych czynami
nieuczciwejkonkurencji.
Art. 3. 1. Czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie
sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami , jeżeli zagraża lub
naruszainteresinnegoprzedsiębiorcylubklienta.
2. Czynami nieuczciwej konkurencji są w szczególności:
wprowadzające w błąd oznaczenia przedsiębiorstwa, fałszywe lub
oszukańcze oznaczenia pochodzenia geograficznego towarów albo
36
BOJARSKI J., Komentarz do art. 296a K. k., „Prokuratura i Prawo” 2004/4/
80-92, System Informacji Prawnej LEX.
37
GŁUCHOWSKI J., Komentarz do art. 296a K. k., „Palestra” 2012/5-6/296306, System Informacji Prawnej LEX.
55
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
usług, wprowadzające w błąd oznaczenie towarów lub usług,
naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa, nakłanianie do rozwiązania
lubniewykonaniaumowy,naśladownictwoproduktów,pomawianie
lub nieuczciwe zachwalanie, utrudnianie dostępu do rynku,
przekupstwo osoby pełniącej funkcję publiczną, a także nieuczciwa
lubzakazanareklama, organizowaniesystemusprzedażylawinowej
oraz prowadzenie lub organizowanie działalności w systemie
konsorcyjnym.
Art. 23. 1. Kto, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi
wstosunkudoprzedsiębiorcy,ujawniainnejosobielubwykorzystuje
we własnej działalności gospodarczej informację stanowiącą
tajemnicę przedsiębiorstwa, jeżeli wyrządza to poważaną szkodę
przedsiębiorcy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo
pozbawieniawolnościdolat2.
2. Tej samej karze podlega, kto, uzyskawszy bezprawnie
informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, ujawnia ją innej
osobielubwykorzystujewewłasnejdziałalnościgospodarczej.
Art.26.Ktorozpowszechnianieprawdziwelubwprowadzające
w błąd wiadomości oprzedsiębiorstwie, w szczególności o osobach
kierujących przedsiębiorstwem, wytwarzanych towarach, świadczoych usługach lub stosowanych cenach albo osytuacji gospodarczej
lub prawnej przedsiębiorstwa, w celu szkodzenia przedsiębiorcy,
podlegakarzearesztulubgrzywny.
2.Tejsamejkarzepodlega,kto,wceluprzysporzeniakorzyści
majątkowej lub osobistej sobie, swojemu przedsiębiorstwu lub
osobom trzecim, rozpowszechnia nieprawdziwe lub wprowadzające
w błąd wiadomości o swoim przedsiębiorstwie lub przedsiębiorcy,
w szczególności o osobach kierujących przedsiębiorstwem,
wytwarzanych towarach świadczonych usługach lub stosowanych
cenach albo o sytuacji gospodarczej lub prawnej przedsiębiorcy lub
przedsiębiorstwa38.
Przedmiotem ochrony w przywołanych powyżej przepisach
jest interes przedsiębiorstwa polegający m. in. na zachowaniu w
tajemnicy wybranych informacji dotyczących jego działalności lub
też przedmiotu tej działalności, zachowaniu dobrego imienia
przedsiębiorstwa z uwzględnieniem pozycji podmiotu na rynku
38
Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 roku o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji,
Dz. U. 1993, Nr 47, poz. 211, z późn. zm.
56
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
konkurencjioraznazachowaniubezbłędnegowyobrażeniaklientów
opodmiocieijegoproduktach39.
Korupcja w sektorze prywatnym
Biznesjestobszarempodatnymnakorupcję,wktórymistnieją
nieobliczone możliwości popełniania przestępstw i nieuczciwych,
nieetycznych zachowań. Oprócz zachowań polegających na
popełnianiu przestępstw zachodzą zdarzenia o zabarwieniu około
korupcyjnym tj. działanie wbrew etyki i dobrego zwyczaju
w biznesie40. Korupcja gospodarcza dotyczy zachowań pomiędzy
firmami prywatnymi, gdzie służby odpowiedzialne za zaopatrzenie,
uzależniają zakup towaru od dostawcy od uzyskania od niego
korzyści. Już wyniki przeprowadzonego badania41 przez Instytut
Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym Krajowej
Izby Gospodarczej w 2001 roku wskazały, iż przedsiębiorcy
dostrzegali problem korupcji w biznesie42. Należy jednak zauważyć,
iż przeprowadzone badania miały miejsce przed wprowadzeniem
regulacji karnych tzw. „nowelą antykorupcyją” w 2003 roku, która
przyniosła omawianą wcześniej regulację art. 296a K.k. Dzisiejsza
obserwacja zjawiska przynosi zgoła odmienny obraz, ponieważ
korupcja gospodarcza oprócz dystrybucji towarów wsieciach
hipermarketów dotyka obszaru dystrybucji towarów tj. stal, węgiel
czy też paliwa ciekłe oraz usług np. reklama43. Dodatkowo należy
zauważyć,iżniejestprzestępstwemjednostkowym–sporadycznym.
Potwierdzeniempowyższegopoglądujestilośćsprawprowadzonych
w kierunku art. 296a K. k. przez służby uprawnione do ścigania
przestępczościkorupcyjnej.
39
JASIŃSKI W., Nadużycia w przedsiębiorstwie, op. cit., s. 53-54.
Poradnik antykorupcyjny dla przedsiębiorców, Centralne Biuro
Antykorupcyjne, Warszawa 2011, s. 48.
41
Badanie Instytutu Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym
Krajowej Izby Gospodarczej pt. „Strategia polskiego biznesu wobec korupcji”,
Warszawa 2001, s. 12.
42
Wskazany rodzaj korupcji identyfikowany był jedynie z korupcją osadzoną
w sieci supermarketów.
43
Niniejsze wskazania są wynikiem prowadzonego badania przez autora nad
problematyką korupcji gospodarczej, w ramach którego analizowane są m. in.
akty oskarżenia dotyczące przestępstw z art. 296a K. k.
40
57
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
Art.K.k POLICJA ABW
art.228
3168
17
art.229
3041
7
art.
137
8
296a
CBA
87
74
3
PROKURATURA SG ŻW
400
1
3
420
61 2
5
-
-
OGÓŁEM
3676
3605
153
Żródło: Rejestracja przestępstw korupcyjnych, Mapa korupcji, Stan zagrożenia
przestępczością korupcyjna w Polsce, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Warszawa
2011r.
Działania antykorupcyjne -strategie Polityka przeciwdziałania zachowaniom korupcyjnym opiera
się m. in na opracowaniu algorytmu postępowań wpływających na
ograniczenie wskazanych praktyk. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej
mając na uwadze konieczność przeciwdziałania korupcji, podjął
kroki koniczne dla walki z tego rodzaju przestępczością. W 2002
roku Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wystąpił
zwnioskiemdoRadyMinistrówoprzyjęciedokumentupodnazwą:
Program Zwalczania Korupcji – Strategia Antykorupcyjna, który
realizowanybyłwdwóchetapach.
Pierwszy etap Strategii Antykorupcyjnej 2002-200444.
Dokument określający założenia pierwszego etapu wdrażania
Programu,przyjętyzostałprzezrządwdniu17września2002roku.
W dokumencie określono podstawowe cele Strategii, których
realizacja obejmowała m. in. skuteczne wykrywanie przestępstw
korupcyjnych, wdrożenie efektywnych mechanizmów walki
z korupcją w administracji publicznej, zwiększenie świadomości
publicznej i promocję etycznych wzorców postępowania, zakładają,
że uczestnictwo i współpraca wszystkich: polityków, urzędników,
obywateli z jednej strony oraz struktur państwowych, organizacji
pozarządowych, społecznych a także mediów jest niezbędnym
czynnikiemgwarantującymjejskuteczność.
W niniejszym przedsięwzięciu określono obszary działalności
publicznej, które narażone są na korupcję: zamówienia publiczne,
służbę cywilną, procesy prywatyzacyjne i gospodarowanie mieniem
skarbupaństwa,administracjęszczeblacentralnegoisamorządową,
44
Sprawozdanie Podsumowujące Realizację I Etapu Programu Zwalczania
Korupcji – Strategia Antykorupcyjna, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych
i Administracji, Warszawa 2004.
58
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
wymiar sprawiedliwości i organy zajmujące się walką z korupcją,
usługipubliczne,ochronęzdrowia,finansepubliczne45.
Wynikiem realizacji Programu zwalczania korupcji – Strategia
Antykorupcyjna było wypracowanie sytuacji pozwalającej na
przyjęcie wielu nowych oraz uzupełnienie już obowiązujących –
aktów prawnych, powołanie w strukturach urzędów, komórek
(wydziałów, zespołów) zajmujących się walką z korupcją oraz
podjęcie wielu innych przedsięwzięć ukierunkowanych na
zwalczanieprzestępczościkorupcyjnej.
Pierwszy etap zaznaczył się wysokim stopniem konkretności
i szerokim zakresem instytucjonalnym obejmującym zamówienia
publiczne, służby cywilnej, administrację samorządową, wymiar
sprawiedliwości, usługi publiczne, służbę zdrowia oraz finanse
publiczne46. Należy jednocześnie zauważyć, iż podejmowana
aktywnośćwsposóbmarginalnyodnosisiędozapobieganiakorupcji
w sektorze korupcji, pozostawiając przy zapobieganiu korupcji
wsektorzepublicznym47.
Drugi etap Strategii Antykorupcyjnej 2005-2009
Drugi etap Strategii rozpoczęty został w dniu 25 stycznia na
wniosekMinistraSprawWewnętrznychiAdministracji.Wtymczasie
Rada Ministrów przyjęła dokument rządowy „Program Zwalczania
Korupcji–StrategiaAntykorupcyjna–IIetapwdrażania”,stanowiący
zbiór rozstrzygnięć, jakie administracja rządowa planowała
wprowadzić wwalce z korupcją oraz wskazanie obszarów zagrożeń
korupcją oraz zadania związane z monitorowaniem efektywności
podejmowanych działań48. W planowanych przedsięwzięciach
uwzględniono wytyczne dotyczące przeciwdziałania korupcji, które
zawarte zostały w Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych
45
Szerzej zobacz BIL J., Korupcja jako instrument uprawiania polityki,
„Przegląd…”, op. cit.
46
Unormowania antykorupcyjne w administracji publicznej, red. STEC M.,
BANDARZEWSKI K., Warszawa 2009, s. 31.
47
Szerzej na temat strategii zob. BIL J., Korupcja jako instrument uprawiania
polityki, Przegląd…op.cit.
48
Sprawozdanie Końcowe z Realizacji Programu Zwalczania Korupcji, Strategia
Antykorupcyjna II Etap Wdrażania 2005 –2009, Ministerstwo Spraw
Wewnętrznych i Administracji, Warszawa 2010.
59
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
Przeciwko Korupcji, przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne 31
października2003roku49.
Przyjętą Strategię Antykorupcyjną przewidywano zrealizować
zapomocączterechgłównychcelów:
1.
zapobieganie zjawiskom korupcji i wdrożenie mechaizmówumożliwiającychjejskuteczneprzeciwdziałanie,
2.
skoordynowaniedziałańzmierzającychdorespektowania
antykorupcyjnychprzepisówprawnych,
3.
ograniczenie tolerancji społecznej dla zjawisk
korupcyjnychpoprzezpodnoszeniestopniaświadomości
orazpromowanieodpowiednichwzorcówpostępowania,
4.
stworzenie przejrzystych i przyjaznych obywatelowi
struktur administracji publicznej na miarę otwartego
społeczeństwainformacyjnego.
Przedsięwzięcia Strategii opracowane zostały na podstawie
informacji przekazanych przez poszczególne resorty i instytucje.
W tym celu przeprowadzono analizę raportów Najwyższej Izby
Kontroli i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz wzięto pod
rozwagę rekomendacje Grupy Państw przeciwko Korupcji (GRECO),
dokumentyizaleceniaUniiEuropejskiejiRadyEuropy,jakteżzapisy
Konwencji Narodów Zjednoczonych Przeciwko Korupcji. Wyniki
przywołanej analizy danych pozwoliły na określenie obszarów
zagrożonych korupcją, tj.: gospodarka, najwyższa władza
państwowa, administracja publiczna, wymiar sprawiedliwości,
ochrona zdrowia, finanse publiczne, edukacja, kultura i środki
masowegoprzekazu.
W ramach realizacji Strategii w latach 2005-2009 utworzono
w komendach wojewódzkich policji 14 wydziałów i 3 sekcje
zamiejscowe do walki z korupcją50. W2000 roku przekształcono
istniejącyuprzednioZarządSprawWewnętrznychKomendyGłównej
Policji na Biuro Spraw Wewnętrznych Komendy Głównej Policji.
Od2005rokudo2009rokustanetatowyBiurazwiększyłsięz243
etatów policyjnych do 370 etatów. W ramach realizacji II Etapu
Strategii w Biurze prowadzono prace nad: systemowymi
49
HAKIEL M., Realizacja strategii antykorupcyjnej przez Straż Graniczną
w latach 2002-2009, „Problemy ochrony granic” nr 47, Kętrzyn 2009, s. 21.
50
WOJDA G., Wybrane zagadnienia zarządzania programami
antykorupcyjnymi w Policji, [w:] Zarządzanie bezpieczeństwem informacji
i programami antykorupcyjnymi, red. WAWAKA T., Bielsko-Biała 2007, s. 211.
60
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
rozwiązaniami antykorupcyjnymi, projektami edukacyjnymi
iprofilaktycznymi skierowanymi do policjantów i pracowników
policji.
Programzwalczaniakorupcji.StrategiaAntykorupcyjnaIIetap
wdrażania 2005-2209, determinował podejmowanie działań przez
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwo
Finansów, Najwyższa Izbę Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich,
Urząd Służby Cywilnej, Urząd Zamówień Publicznych, Agencję
BezpieczeństwaWewnętrznego,organizacjepozarządowezajmujące
się przeciwdziałaniem korupcji oraz Centralne Biuro Antykorupcyjne51.
Wymiernym efektem realizacji tego etapu Strategii było
wypracowanie metodologii ścigania przestępstw korupcyjnych.
Wysoka ocena działań antykorupcyjnych była wynikiem ciągłego
zwiększania stanu etatowego komórek antykorupcyjnych w Policji
orazpowstaniemCentralnegoBiuraAntykorupcyjnego52.Znaczącym
byłyrealizacjekilkuzadańocharakterzestrategicznymtakichjaknp.
ratyfikacja Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji
czy też przeszkolenie licznej grupy pracowników administracji
publicznej, którzy zdobyli teoretyczne i praktyczne doświadczenie
wrzeciw-ziałaniuzjawiskomkorupcji.Wraporciezocenywdrażania
II Etapu Strategii odnajduje się spostrzeżenie, iż założenia Strategii
nie były w wystarczający sposób rozpowszechnione i znane
przedstawicielom administracji oraz brak było diagnozy
strategicznej obejmującej wszystkie zagadnienia. Poddanie ocenie
etapy Strategii antykorupcyjnych ukierunkowane zostały na
działaniaocharakterzeresortowym,anieglobalnym.Dlategoteżtak
istotnedziałanieantykorupcyjne,jakimbyłopowołanieCentralnego
Biura Antykorupcyjnego realizowano niezależnie od założeń
Strategii53. Analiza działań podjętych w ramach II etapu strategii
wskazuje na szczególne zainteresowanie problematyką korupcji
sektora publicznego pozostawiając korupcję pomiędzy firmami
prywatnymibezszczególnegoomówienia.
51
Ibidem.
Sprawozdanie Końcowe z Realizacji Programu Zwalczania Korupcji, Strategia
Antykorupcyjna II Etap Wdrażania 2005 –2009, op. cit.
53
GAŁKOWSKI J., MAKOWSKI G., ZBIERANEK J., Ocena stanu realizacji
I i II etapu rządowego programu zwalczania korupcji – Strategia
Antykorupcyjna za lata 2002-2009, [w:] Korupcja i Antykorupcja – wybrane
zagadnienia, red. KOSIŃSKI J., K. KRAK, Szczytno 2011, s. 738-739.
52
61
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
Trzeci Etap wdrażania Strategii Antykorupcyjnej 2011-2015
Wkwietniu2010rokuRadaMinistrówprzyjęłaSprawozdanie
końcowe zrealizacji programu zwalczania korupcji – Strategia
Antykorupcyjna.
W
przywołanym
dokumencie
zawarto
rekomendację, zgodnie z którą Minister Spraw Wewnętrznych
iAdministracji był odpowiedzialny za przygotowanie kolejnego
planustrategicznychdziałańantykorupcyjnych.
Mając powyższe na uwadze nawiązano do przyjętego przez
RadęMinistrówdokumentuPlanUporządkowaniaStrategiiRozwoju,
który zakładał iż kolejny plan działań antykorupcyjnych nie może
stanowić osobnego dokumentu strategicznego lecz winien być
programem rozwoju stanowiącym instrument realizacji strategii
Sprawne Państwo. Termin przygotowania projektu Sprawne
Państwo został wyznaczony na luty 2011 roku i z tego względu
projekt trzeciego etapu wdrażania Strategii Antykorupcyjnej
„Rządowy Plan Przeciwdziałania Korupcji” miał być przygotowany
dowskazanegoczasu.Realizacjaprzedsięwzięciaprzewidywanabyła
od połowy 2011 roku iobejmować miał lata 2011-201554 - tak się
jednak nie stało, ponieważ trzeci etap Strategii nie został nigdy
wdrożony.
Rządowy Program Przeciwdziałania Korupcji na lata 20132018.
Najnowszym
dokumentem
propagującym
strategię
antykorupcyjną w Polsce jest Rządowy Program Przeciwdziałania
Korupcji na lata 2013-2018. Dokument przygotowany jest
z uwzględnieniem doświadczeń zdobytych w ramach realizacji
Strategii w latach 2002-2009. Celem Programu jest obniżenie
poziomukorupcjiwPolscepoprzeznasileniedziałańprewencyjnych
i edukacyjnych zarówno w społeczeństwie jak i w administracji
publicznej. Kontynuowana jest również dalsza aktywność
wzwalczaniu korupcji. Przygotowany dokument zawiera cele
szczegółowe, zadania oraz wskazuje działania dla podmiotów
odpowiedzialnych za przeciwdziałanie i zwalczanie zachowań
korupcyjnych.Należyzaznaczyć,iżdokumentwczasieopracowania
54
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Przeciwdziałanie
www.mswia.gov.pl/portal/pl83/149/Przeciwdziałanie_korupcji.html
[27.09.2013r.].
62
korupcji,
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
niniejszego artykułu przygotowany jest do przedłożenia Radzie
Ministrówwcelujegoakceptacji55.
Jakjużwcześniejzauważonorządowestrategieantykorupcyjne
ukierunkowane są na rozpoznawanie, zapobieganie i zwalczanie
korupcjiprzedewszystkimwsektorzepaństwowym,zeszczególnym
uwzględnieniemdysponowaniaśrodkamipublicznymi.
Przedsiębiorstwa prywatne działając w otoczeniu innych
podmiotówdokładająwszelkichstarańowypracowanieopiniinaich
temat, która daleka jest od posądzeń opraktyki nieuczciwej
konkurencji oraz stosowania metod korupcyjnych. Dlatego też
przedsiębiorcy dbając o dobre imię firmy wprowadzają zasady
stosowaniadobrychpraktyk,któreujętesąwkodeksachetycznych.
Stosowanie się do zaleceń etycznych przyczynia się do zwiększenia
zysków przedsiębiorstwa, ponieważ wpływa na zmniejszenie liczby
przypadków korupcji, defraudacji oraz stosowania tzw. złych
praktyk. Dodatkowo ogranicza zachowania, w których dochodzi do
konfliktów interesów. Z drugiej strony przestrzeganie przyjętych
zasadprzekładasięnazaufanieklientów,kontrahentówipartnerów
oraz podnosi lojalność i wiarygodność personelu. Konieczność
wprowadzenia zasad etyki w prosperowaniu przedsiębiorstw
dostrzegła również Krajowa Izba Gospodarcza, która wypracowała
model funkcjonowania organizacji w kontaktach z pracownikami
oraz partnerami handlowymi. Według założeń proponowanej
koncepcji (zatytułowanej „Przedsiębiorstwo Fair Play”) firma może
osiągnąć wymierne efekty sprawdzania rzetelności postepowaniach
m. in. w zakresie reklamy i promocji, kontaktów z klientami,
kontaktówzkontrahentami,rozwiązywaniaproblemówdotyczących
pracownikóworazrzetelnościwobecskarbupaństwa56.
Zakończenie
Problematykakorupcjiniejestwdyskursienaukowymnowym
zjawiskiem, co więcej, na przestrzeni kilku ostatnich lat stała się
modnym kierunkiem badawczym. Przedstawiciele nauk prawnych,
socjologowie, ekonomiści oraz politolodzy chętnie podejmowali się
analizy niniejszego zjawiska. Korupcja niezmiernie rzadko jest
jednak obszarem zainteresowań badaczy nad szeroko rozumianym
bezpieczeństwem.Brakaktywnościnawskazanympolubadawczym
55
56
Projekt Rządowego Programu Przeciwdziałania Korupcji na lata 2013-2018
Poradnik antykorupcyjny dla przedsiębiorców…, op. cit., s. 48-50.
63
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
jest być może wynikiem przesytu informacji medialnych na temat
korupcji oraz powstaniem szeregu opracowań naukowych na ten
temat (w innych dziedzinach nauki). Należy jednak zaznaczyć, iż
przestępstwo korupcji jest wspólną cechą wielu zachowań
sprawczychizpewnościąwpływanastanbezpieczeństwapaństwa.
Jakzaznaczonojużwniniejszymartykule,korupcjagospodarczajest
dość młodym obszarem działania sprawców, a co się z tym wiąże
z obszarem działalności służb zajmujących się ściganiem
przestępczościkorupcyjnej.Dodatkowonależypodnieść,iżkorupcja
rozumiana jest jako przestępczość urzędnicza, a nie w obszarze
kontaktówbiznesowych.Wmyślzałożenia,iżkorupcjiwbiznesienie
ma, przedsiębiorcy oraz obserwatorzy zjawiska nie posiadający
gruntownego przygotowania, oceniają wspomniane praktyki jako
naganne, a nie jako przestępstwo zagrażające prawidłowości
funkcjonowania wolnego rynku. Zwrócenie uwagi na konieczność
monitorowania także i tego obszaru aktywności ekonomicznej jest
niezbędnym elementem budowania podstaw demokratycznego
funkcjonowania państwa oraz wpływa na podniesienie poziomu
bezpieczeństwa(ekonomicznego)państwa.
Bibliografia
1.
BIELECKIZ.,Fenomen korupcji – diagnoza,„PrzeglądPolicyjny”
nr2,Szczytno2002
2.
BIL J., Przestępczość korupcyjna w świetle transformacji
ustrojowej w Polsce, „Zeszyty Naukowe” 1(14)2011 Wyższej
Szkoły Informatyki, Zarzadzania iAdministracji w Warszawie,
Warszawa2011
3.
BOJARSKI J., Komentarz do art. 296a K. k., „Prokuratura
iPrawo”2004/4/80-92,SystemInformacjiPrawnejLEX
4.
BUKOWSKIJ.,Lockheed - największe łapówki świata,Warszawa
1978
5.
GAŁKOWSKI J., MAKOWSKI G., ZBIERANEK J., Ocena stanu
realizacji I i II etapu rządowego programu zwalczania korupcji –
Strategia Antykorupcyjna za lata 2002-2009, [w:] Korupcja
i Antykorupcja – wybrane zagadnienia,red.J.Kosiński,K.Krak,
Szczytno2011
6.
GŁUCHOWSKI J, Komentarz do art. 296a K. k., „Palestra”
2012/5-6/296-306,SystemInformacjiPrawnejLEX
64
KORUPCJAWBIZNESIEJAKOZAGROŻENIEBEZPIECZEŃSTWA…
JacekBil
7.
HAKIEL M., Realizacja strategii antykorupcyjnej przez Straż
Graniczną w latach 2002-2009, „Problemy ochrony granic”
nr47,Kętrzyn2009
HANKISSE.,Pułapki społeczne,Warszawa1986
HEJNICKA-BEZWIŃSKAT.,Pedagokika ogólna,Warszawa2008
JASIŃSKI W, Nadużycia w przedsiębiorstwie, przeciwdziałanie
i wykrywanie,Warszawa2013
MLECZKO F.W., Cywilizacja podarków. Róże i łapówki, Olsztyn
2008
Poradnikantykorupcyjnydlaprzedsiębiorców,CentralneBiuro
Antykorupcyjne,Warszawa2011
RACZKOWSKI K., Bezpieczeństwo ekonomiczne. Wyzwania dla
zarządzania państwem,Warszawa2012
STARZYŃSKIP.,Legalizacja korupcyjnych owoców przestępstwa,
czyli słów kilka o ustawowym i faktycznym oportunizmie,
[w:]„Ochronagranic”,nr47,Kętrzyn2010
WOJDA G., Wybrane zagadnienia zarządzania programami
antykorupcyjnymi w Policji, [w:] Zarządzanie bezpieczeństwem
informacji i programami antykorupcyjnymi, red. T. Wawaka,
Bielsko-Biała2007
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
65
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
Valerij Nikolajevich Cherneta
SHEE“Pridneprovskayastatebuildingandarchitectureacademy”,
Dniepropetrovsk
THE SYSTEM OF THE LABOUR PROTECTION
MANAGEMENT IN THE TIME OF THE EXTREME
SITUATIONS CONSEQUENCES LIQUIDATION
ABSTRACT
In this work the necessity of the systematic approach to the
development of the information subsystems for the system of the
labour protection management at the productive enterprises in the
timeoftheextremesituations(ES)consequencesliquidationforthe
ensuring their effective functioning has been considered. Orienting
structureoftheinformationensuringandstandardorderofactions
asforitsdevelopmentandintroductionhavebeenshown.
KEYWORDS
labour protection management, information process, stages of
information-analyticsystem.
Introduction
One of the most important condition for the creation safe and
healthy labour facilities at the enterprise is a high level of
organizationalactivityonthebaseofmodernmethodsofsafelabour
management (SL) and their constant improvement. While accident
reconstructionperiodiscarryingouttherescuersessentiallyreduce
the time for making decisions as for safe labour management and
bringing to the executors consideration. Safe labour depends much
notonlyoninvitingpeopleforthisformingbutforpeoplewhoneed
tobefreefromthedestroyingzonesandpossiblefallings.
Setting up goals and tasks. The purpose of this publication is
thedevelopmentanumberofmeasuresforfutureimprovementthe
structure and function the system of the labour protection
management(SLPM)inconditionsbothattypicalenterpriseswhich
present practical meaning and in the formings taking part in the
extreme situations consequences liquidation. Possible suggestions
66
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
conformally to the following tasks: more accurate definition of the
separatefundamentalconceptsandterms,thesystematizationofthe
structureinformationmaintenance(SSIM)areconsidered.
The analysis of the normative documents. All work as for
standardizationinUkraineisregulatedbytheDecreeoftheCabinet
of Ministers “About standardization and certification” and by the
complex of the standards of the Standardization state system, these
standards for the first time were put into action on the first of
October 1993 by the order № 116 of State standard 29.07.1993. In
native standard system (point 5) common rules and norms
concerningperson’ssafetyinthelabourprocessaresetup.“System
ofthestandardsofsafetylabour”(SSSL).Interstatestandard“System
of the standards of safety labour”, “Systems of labour safety
management ” (SLSM) for the first time was adopted by Euroasian
Council on standardization of metrology and certification (protocol
№2823.03.2007).Presentstandardisidenticaltothedocumentof
InternationalLabourOrganization(ILO)ILO-OSH2001Guidelineson
occupational safety and health management systems. National
standard sets up order free-will application and systematic use of
SLSManditmustbedevelopedwithregardnationalconditionsand
practice. Positive influence on the SLSM information at the level of
organization expresses both in reduction dangerous and harmful
industrialfactorsandrisksandinriseofproductivityandnowadays
thispositiveinfluenceisrecognizedbythegovernments,employers
andemployees.Thedemandsaredevelopedinaccordancewiththe
generally accepted international principles on the base of the wide
scale approach and these demands are determined by the
representatives of the ILO who are members of the three parts of
social-labour relations and other interested organizations. This
three-sidedapproachassumespower,flexibilityandproperbasefor
the development of stable culture of safety labour within the
organization. The demands to SLSM voluntary accepted express
values and means ILO that allow to provide safety and health of
employees.
Recommendations that you can find in this standard are for
common use by people who are responsible for Safe Labour
management.Theemployerisdirectlyresponsibleforprovidingsafe
conditionsandemployees’labourprotectionwithintheorganization.
The application of SLSM promotes the meeting of the obligations.
That’swhythisstandardisapracticalinstrumentfortheassistance
of organizations and competent establishments in the realization of
67
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
continuous perfection of activity as for safety and hygiene labour.
According to the decision of the state-members of the Council the
demandsoftheinterstatestandardsfromthe1stofOctober2008are
spreadedinUkraineaswell.
This standard (p 4) determines the management system of LS
intheorganization:thedutyandtheinterestoftheleaderaresetup
as for installation SLSM, its main elements are revealed and the
directionsofthecontentiousimprovementofthissystemareshown.
The separate section in the standard (point 4.10.3) defines the
measures as for warning emergency situations, readiness for action
andtheliquidationofconsequencesofthesesituations.Theymust:
a)
Determine possible character and scale of accidents and
emergencysituationsandforeseethewarningconnected
withrisksinthesphereofSL;
b)
guarantee that available information, inner connection
systems and coordination provide protection for all
people in the working zone when emergency situations
takeplace;
c)
giveinformationtothecorrespondentcompetentorgans,
territorialstructuresandemergencyservicesaswellasto
providereliableconnectionwiththem.
The necessity of the system approach application to the
problems of SLM as well as its methodology is fully revealed in the
G.G.Gogitashvily’sworkswhichwererealizedinSLSM.
In the same time the listing concepts of management in the
sphereofsafetylabour,tomymind,areinsomewaynarrow,asfar
as not only monitoring but all system of SLSM must be built on the
theoreticalandpracticalpropositionsofmanagement.Intheseworks
the attention is accented on the necessity of the achievement the
accordance of SLSM at the enterprises of Ukraine. To international
standards of safety labour and the necessity of the normative-legal
actsarenotedandtheseworksrealizeSLSMtakingintoaccountall
thesestandards.
The system of the information ensuring of civil people
protection that nowadays may be considered one of most effective
out of the real existing systems which is characterized in the G. I.
Oleynik’s publications and co-authors [3, 4, 5]. Specific influence of
the progressive process of people’s information on the base of
modern means of communication and computer technologies is
consideredinV.M.Popov’sarticle[6].
68
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
Common concepts and theoretical preconditions. As far as in
the sphere of SLSM in Ukraine the system of normative documents
arenotdevelopedthemaindifferentaspectsarenotformalizedyet.
Intheworksofdifferentauthorswecannoticethatvariousaspects
ofconcepts,interpretationsandsomedefinitionsareomitted.That’s
whysomeseparateconceptsinthisarticlearegiveninformulations
whichauthorsareconsideredtobeadvisable.UnderleadershipofLS
the preparation, acceptation and realization of decisions as for
realizationoforganizational,technical,sanitary-hygienicandmedical
preventivemeasuresdirectedtotheprovidingsafety,preservationof
healthandperson’scapacityofworkintheprocessoflabour.
Under SLSM we will mean the whole complex of documents
that contain mutually coordinated organization, technical, social,
economic, educational measures directed to the complex programe
andspecialpurposeensuringSLforemployeesonthebaseofclose
cooperation of all management levels. From this definition follows
that SLSM is a special purpose subsystem in the common
management system at the enterprise. It can classified as scholastic
dynamic system and it has retroactive connection between the
subject and the object of management. Retroactive connection in
SLSMhasinformationcharacter.
Itisknownthatthemainsystemformativefactorisapurpose.
The structure of the system and effectiveness of its functioning
dependonrightlysetaim.
The purpose of SLSM in our understanding is constant
improvementofmanagementinfluenceasforprovidinghealthyand
safe labour conditions on account of modernization of organization
structure if management, concrete definition of functions, rise of
significance of information maintenance as the most important
conditionforeffectiveworkofallsystem.FunctionsofSLSMaswell
as any other management system in the conditions corporative
labourmustbeclassifiedaccordingtotwomaingroups:
1)
Commonoruniversal-forecastingandsettingpurposesof
activity, planning, organization of activity, operative
management or coordination and regulation, control,
accounting,stimulationandmotivation;
2)
Special,forexamplefinancingofsafelabourmeasures.
Realization of management functions carries out through
setting concrete tasks by executors. Extended list of typical tasks
revealed in G.G. Gogitashvily’s and his co-authors works [1, 2].
69
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
Management by SL in SLSM realizes on all levels on the base of
normative-legal, material-technical, mathematical and information
maintenance of system by realization correspondent functions of
management. Final result of SLSM functioning must be absolute
performancebyallworkersallnormsandrulesofindustrialsafety,
demands, instructions, regulations, directions of inspection organs,
consolidation of labour and production discipline, creation of the
preconditionsforcarryingoutproductionprogram:
•
ImprovementofLSstate;
•
Well-groundedforecastofexpectedlevelofLSandtimely
performanceofdemandedpreventivemeasures;
•
EducationinworkingcollectiveactivityintheSLtasks;
•
Revealing of the best workers in providing SL and
correspondentencouragementtheiractivity.
According to the fundamental management theory all
managerial impacts, realization of management functions in SLSM
are based on the information. Information is the object of the
manager’s labour. That’s why without qualitative information
maintenancepracticallyitisimpossibletoachievehighefficiencyof
functioning of all SLSM. Information system (IS) is considered to be
aformoftheorganizationmaintenanceofmanagerialactivityinthis
caseasforprovidinghealthyandsafelabourconditions.Information
flowsofSLSMeitherconnectedwithenvironmentortheyhaveinner
nature. Different legislative and normative acts on the safe labour
comefromenvironmenttotheenterprisesaswellasdirectionsasfor
safelabour.Sourcesofinnerinformationmaybeplansofmeasures,
report documents about their realization, materials of control
checkings and inspectations, documents on a passport system of
working places and many others in the first place on the level of
primarydocumentation.
Information process in SLSM consists of main, subsidiary and
service operations. To the main operations the getting and
processing of information take place. Subsidiary operations with
information:
•
Fixationintheworkingprocess,intheperiodsofSLstate
checkings,investigations,passportsystematization;
•
Conservation (on paper, magnatic, optic and other
bearers);
•
Transportation (transference of bearers of information,
documents,literature,magneticandopticaldisks);
70
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
•
Reproduction with the help of computers and other
technicalmeans;
Searchofthenecessaryinformation.
•
The main directions of the formation of the subsystem
information maintenance SLSM at the enterprises and the order of
their activity as for their realization. The analysis of situations
connected with the development and introduction of SLSM at the
enterprises of Dniepropetrovsk region (“Jrast of reconstruction and
development”,Dniepropetrovsksilicatefactory)showsthateventhis
work carries out productively enough, information maintenance is
not considered as priority element of the system. At these
enterprises only separate elements are subjected to modernization
andtheseelementsarethemostactualforacertainenterprise.Little
informationispaidinthisworktomoderninformationtechnologies
and without them the level of effectiveness and operativeness of
managementarehardlypossible.Thedevelopmentofhighlyeffective
system of information maintenance SLSM shows that it is labourconsuming process, it takes much time, financial funds and
intellectualresources.Innowadayseconomicconditionsenterprises
as a rule do not have resources for full value work in the given
direction. There is a lack of experience in the performance of such
workamongproductionworkers.Operationsforservinginformation
process in SLSM are those that provide condition for its existing:
financeforbuyingnecessarymeans,materials,technologies,training
and extension courses of the staff, corresponding corrections of the
personnel’sofficialresponsibilitiesaswellasstaffschedule.
According to the classification IS are divided into manual,
mechanized, and automated. The first and the second types are
considered to be out of day for this situation but automated
information systems should be regarded as perspective for primary
introduction information-searing and information-reference blocks.
The final aim is creation of information management system as
subsystemofSLSM.
Asanaloguewecanuseinformationanalyticsystemthatworks
inthestructure ofstatemanagementintheextremesituations,this
system was developed at the high professional level for organizing
andformingemergency-savingservices(Picture1).
ThefirststageisplanningworkforcreationISandonthisstage
methodsofnetmodelingareveryusefulandconstructive.
71
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
The second stage means the necessity of structure IS
development. It is advisable to include the following main blocks
takinginaccountfuturepossiblereplenishmentanddevelopment:
•
InternationallegislationofLS;
•
Laws of Ukraine and corresponding sublegal acts
concerningsystemoflaboursafety;
•
InternationalstandardsofLS;
•
StatestandardstouchingallquestionsofLSandthoseare
inforceinUkraineincludingsystemofstandardsofsafe
labour(SSSL);
•
State norms for LS covering all production processes at
theenterprise;
•
DepartmentalrulesandnormsofLS;
•
SSSL in the form of a complete set of standards at the
enterprise, minimum configuration of it must include
separate standards as for each universal management
function, for IS, for special functions that are significant
forthisenterprise;
•
Norms of the enterprise for LS, developed in strict
correspondencewithstatenorms;
•
System of education, certification and additional
certificationofthestaff;
•
AsetofinstructionsoftheenterpriseforLS,coveringall
working places, technological processes and specific
labourconditionsapprovedintheestablishedorder;
•
Primary documents on account of the conducted
instructionamongpersonnel,includinginitial;
•
Official instructions of managerial and engineers and
technicalstaffinLS;
•
Orders and directions at the enterprise concerning any
aspectsofLS;
•
Materials of operative (multistaged) control including
reportsofoperativemeetingswherethereisinformation
aboutcarryingoutplannedmeasures;
•
Documentsonhighlyriskworkingplacescertification;
•
Materials as for investigation of accidents with acts of
established forms, materials as for additional measures
andfactsabouttheirrealimplementation;
72
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Collective agreements between workers and
administration as well as materials of compulsory
periodicalcontrolandtheircarryingout;
Materialsoflaboursafetycontrolandcarryingoutofthe
set norms of safety by the state control organs and
inspections as well as their acts – directions where they
indicatefactsabouttheirperformance;
Materials of labour safety control by the public
organizationsandcorrespondentdocuments;
Long term, current, operative and additional plans of
work of the enterprise in the whole and its production
structuresubdivisionsLS;
Acts of the periodical, preventive tests examinations,
measures and inspections of machines, equipment and
systemsstipulatedbythecorrespondentnorms;
Acts-directions of the LS services of the enterprise and
materialsabouttheirfulfillment;
Materialsasforpaymentstovictimsoftheaccidentsand
profdiseases;
Materialsoflaw-suitsconnectedwithLS;
FinancialdocumentsconnectedwiththerealizationofLS
measures;
Methodsandexamplesoftypicalengineeringcalculations
connectedwithsafetyandharmlessnessoflabour;
Methods and calculation of the social-economic
effectivenessofSLSM;
Schemeofdocumentscirculation.
•
The third stage is the organization of work as for concrete
definitionofdates,performers,financingandothercomponents.
The fourth stage involves accumulation and regulating of the
necessary legislative, standard and other information materials in
correspondence with adopted structure as well as accurate
definition.
The fifth stage supposes the introduction of modern
information technologies and necessary technical means,
developmentoftheappliedprogrammaintenance.
Thesixthstageincludesmeasuresonadjustingandregulating
IS.
73
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
The seventh stage implicates the realization of organization
measures on instruction IS into common structure of SLSM. After
introducingthissystemitisnecessarytocarryoutconstantworkas
foritsimprovementandmodernization.
Conclusions
1)
Information system from the position of microapproach
is a subsystem of SLSM at all enterprises, independently
fromtheformsofpropertyandsubordination.
2)
The effectiveness of the functioning of SLSM at the
production enterprises in liquidation of the emergency
situationsconsequencesisimpossiblewithoutqualitative
processingofIS.
3)
Forinformationalsystemitisnecessary:
a.
To develop it in correspondence with methodology of
systemapproach;
b.
To use modern information technologies and technical
means;
c.
Continuously renovate and perfect with the regard of
analysis of accident-reconstruction works carried out at
otherenterprises;
4)
Ismustbeabaseforthedevelopmentofthemorehighly
levelsystem–information-managerial.
5)
For the development of the automated IS at the
enterprises of Ukraine it is advisable to use information
analyticsystemofmanagementofLS.
References
1)
Gogitashvily G.G. Systems of labour safety management. –
Lviv.Afisha2002.–320page
2)
Gogitashvily G.G., Karchevsky E. L., Lapin V. M,. Labour
safety management and risks according to the
international standards. – Kyiv. Znannya, 2007. – page
367
3)
OliynykG.L.,ShchitovV.E.,Kharkiv territorial subsystem
of the state information analytic system (UIAS) NS. Person’s
safety in modern conditions. Materials of the VІІІ
intereducation establishments conference. – Kharkiv
NFU,2008.–page66-68
4)
Oliynyk G. L., Lavryk V. P., Stukhorsky V. I., Information
maintenance of the territorial subsystem UIAS NS. Person’s
74
THESYSTEMOFTHELABOURPROTECTIONMANAGEMENT…
ValerijNikolajevichCherneta
5)
6)
safety in modern conditions. Materials of the VІІІ
intereducation establishments conference. – Kharkiv
NFU,2008.–68-70pages
OliynykG.L.,LavrykV.P.,KrychevskyV.V.,Organization
of information interaction with the questions of NS //
Person’s safety in modern conditions. Materials of the VІІІ
intereducation establishments conference. – Kharkiv
NFU,2008.–70-72pages
Popov V. M., Person’s safety in the information society.
Person’s safety in modern conditions.MaterialsoftheVІІІ
intereducation establishments conference. – Kharkiv
NFU,2008.–57-58pages
Pictures
Picture1.InformationanalyticsystemoflaboursafetymanagementSMES
75
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
Robert Częścik
WyższaSzkołaPolicjiwSzczytnie
WYKORZYSTANIE BEZPILOTOWYCH STATKÓW
LATAJĄCYCH (UAV) DLA POTRZEB BEZPIECZEŃSTWA
PAŃSTWA
ABSTRAKT
W obszarze bezpieczeństwa państwa jednym z najszybciej
rozwijającychsięśrodkówrozpoznaniaobrazowegojestrozpoznanie
wizyjne prowadzone miedzy innymi przy użyciu bezzałogowych
statków latających (BSL) zwłaszcza klasy „mini”. Do tej pory ta
technologia kojarzona była raczej z działaniami militarnymi jednak
coraz powszechniejsze staje się ich wykorzystanie do działań
w obszarze bezpieczeństwa iporządku publicznego oraz
bezpieczeństwapowszechnego.
SŁOWA KLUCZOWE
statkibezzałogowe,latawcezwiadowcze,balonynauwięzi,
Za kryterium efektywności wdrożeń wynalazków można
przyjąćczasjakiupływaodmomentuzakończeniaudanychpróbdo
ich praktycznego zastosowania. W rozwoju aerostatów pierwszy
wzlot balonu miał miejsce w 1783 roku wraz z załogą, którą
stanowili Jean Francois Pilatre Rozier i markiz major Francois
Laurent d’Arlandes. Pierwszy pionierski udany lot samolotem
wykonał Orvill Wright w 1903 roku. W historii rozwoju konstrukcji
śmigłowców za pierwszy uznaje się lot Paula Cornu wykonany
w1907roku57.
Wprzypadkurozwojukonstrukcjibezzałogowychzapierwsze
udane próby można uznać latawce używane w celach militarnych
dwatysiącelatp.n.e.wChinach.Wykorzystywanojedorozpoznania
przeciwnikaiwyznaczaniakierunkuuderzenianajegooddziałyoraz
57
Szerzej na ten temat: WITKOWSKI R., Śmigłowce mają 100 lat, Prace
Instytutu Lotnictwa, nr 194-195, Warszawa 2008.
76
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
do walki psychologicznej. W Europie pierwsze udokumentowane
użycie latawców w celach wojskowych miało miejsce w 1066 roku
w bitwie pod Hastings, gdzie wykorzystano je do przekazywania
sygnałów w celu wymiany informacji. Za wielce prawdopodobne
uważa się użycie latawców w połączeniu ze środkami
pirotechnicznymi (prochem?) przez Mongołów dowodzonych przez
Temudżyna(Czyngis-Chana)wbitwiepodLegnicąw1241roku.Opis
tychwydarzeńmożnaodnaleźćwprzekazachhistorycznych58.
W okresie pierwszej wojny światowej balony znalazły
zastosowanie jako środki rozpoznania i zapory dla samolotów
nieprzyjaciela.Balonyzostałyszerokozastosowanewokresiedrugiej
wojny światowej w Bitwie o Wielką Brytanię oraz Bitwie pod
Moskwąjakozaporyprzedatakiemlotnictwaniemieckiego.
Z uwagi na niską cenę zakupu i eksploatacji, prostą budową
oraz mało skomplikowana obsługę, balony na uwięzi używane są
również współcześnie do celów prowadzenia obserwacji oraz
monitoringusytuacjipowietrznejinaziemnej.Balonyzurządzeniami
monitorującymi otoczenie były wykorzystywane dla zapewnienia
bezpieczeństwa obrad grupy najbogatszych państw świata (G8)
wSanktPetersburguwlipcu2006roku59.
Programydotyczącebezzałogowychstatkówlatających60(BSL)
zwanych też bezzałogowymi statkami powietrznymi (BSP) są
obecnie aktywnie i dynamicznie rozwijane przez konsorcja
naukowo–badawcze a ich rezultaty znajdują coraz szersze
zastosowanie w różnych obszarach w tym również dotyczących
bezpieczeństwa. Potwierdzeniem czego jest ich zastosowanie
w operacjach militarnych w Iraku iAfganistanie, a także
w monitoringu i zabezpieczeniu imprez masowych, w tym również
Euro 2012. Sektor wojskowego przemysłu lotniczego zajmujący się
praktyczną implementacją BSL jest jednym z dynamicznie
rozwijającychsięgałęziprzemysłu.RosnącapopularnośćBSLwynika
z ich atrakcyjności technologicznej i finansowej, niskich kosztów
(produkcja i eksploatacja), wysokiego poziomu zaawansowania
technologicznego i uniwersalności zastosowań. Uniwersalność
58
Zob. KORBAL R., Słynne bitwy w historii Polski, Poznań 2007, s.9.
Szerzej na ten temat w: ROKICIŃSKI K., Wykorzystanie
niekonwencjonalnych koncepcji bezzałogowych aparatów latających na
jednostkach pływających, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”,
nr 2 (173), Gdynia 2008.
60
Ang. Unmanned Aerial Vehicle – UAV.
59
77
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
zastosowań oraz wysoka efektywność wyrażająca się stosunkiem
uzyskiwanych rezultatów do ponoszonych kosztów jest czynnikiem
inspirującym i stymulującym do szerokiego wykorzystania BSL
również w obszarze „cywilnym”61. Nie bez znaczenia pozostaje też
nasilające się zjawisko tzw. „militaryzacji” policji oznaczające m.in.
implementowanierozwiązańtechnologicznychzobszarumilitarnego
doobszarubezpieczeństwawewnętrznego.
Obecnie BSL mają zastosowanie nie tylko do zapewnienia
bezpieczeństwa konwojom w Afganistanie, ale coraz powszechniejsze staje się ich wykorzystanie do działań wobszarze
bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz bezpieczeństwa
powszechnego. Znajdują one zastosowanie w działaniach
poszukiwawczych, ratowniczych i związanych z klęskami
żywiołowymi. Ważnym obszarem wykorzystania BSL jest również
rolnictwo i ochrona środowiska. BSL wyposażone w odpowiednie
urządzenia monitoringu mogą dozorować rozległe obszary upraw
zbierać i przekazywać informacje na temat wilgotności, poziomu
nawożenia, obecności szkodników czy zagrożenia pożarowego.
KolejnymobszaremzastosowańBSLjestfotogrametriaiteledetekcja.
Najważniejszą zaletą ich wykorzystania jest wysoka efektywność,
wiarygodność informacji i niskie koszty. Zakup i użytkowanie BSL
wyposażonego wsprzęt do rejestracji i transmisji obrazu to
oczywiście ledwie ułamek kosztów ponoszonych przy zakupie czy
choćby wynajęciu samolotu wraz z profesjonalnym sprzętem
fotogrametrycznym. Obecnie problemem jest niewątpliwie
ograniczonyudźwigBSLcowpływanajakośćużytkowanegosprzętu,
długotrwałość monitoringu szczególnie dużych powierzchni oraz
dużazależnośćodwarunkówpogodowych.
Wnioski wynikające z analizy i oceny coraz szerszej oraz
bardziej zaawansowanej technologicznie oferty producentów,
61
Historia bezpilotowych aparatów latających rozpoczęła się pod koniec XIX
wieku. 6 maja 1896 roku odbył się pierwszy kontrolowany lot samolotu
bezzałogowego, który nie miał linki sterującej. Aparat ten, zbudowany przez
Samuela P. Langleya, nazwany Aerodrome i napędzany silnikiem parowym,
wykonał nad rzeką Potomac pierwszy w historii lot trwający ponad minutę,
CLARK R. M., UCAV. Air power by the people, for the people, but not with the
people, „Air University Press”, 2000, No 8, s.7-8 za: ROKICIŃSKI K.,
Wykorzystanie niekonwencjonalnych koncepcji bezzałogowych aparatów
latających na jednostkach pływających, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki
Wojennej”, nr 2 (173), Gdynia 2008.
78
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
wskazują,żezaletymałychrobotówmontowanychnapokładzieBSL
przeważają nad ich wadami62. Coraz szersze zastosowanie mają
większe BSL, które mogą wykonywać prace w warunkach
uciążliwych dla człowieka lub wręcz niebezpiecznych takich jak
rozpylanie środków ochronnych nad uprawami, inspekcje linii
energetycznychczymonitorowaniemiejsckatastrofprzemysłowych.
BSL może być pilotowany przez operatora ze stacji kontroli na
bieżąco lub realizować zadanie po zaprogramowanych punktach
trasy według danych GPS. Jest to lot autonomiczny z możliwością
interwencjioperatora.
Obecnie BSL znajdują zastosowanie w różnych dziedzinach
gospodarki (rolnictwie, geodezji, ochronie środowiska) oraz
w kształtowaniu bezpieczeństwa powszechnego do monitoringu
i oceny zagrożeń ocharakterze naturalnym (pożary, powodzie,
podtopienia). Ponadto BSL znajdują szerokie zastosowanie
wrealizacjizadańwzakresieszerokorozumianegobezpieczeństwa.
W obszarze bezpieczeństwa i porządku publicznego
bezzałogoweplatformylatającemogąbyćwykorzystanedo:
•
patrolowania ważniejszych ciągów komunikacyjnych
w miastach, na drogach ekspresowych, autostradach,
drogach dojazdowych do miast i aglomeracjach wcelu
przekazywania informacji koordynacyjnych o zatorach,
wypadkachiinnychsytuacjachniebezpiecznych,
•
monitorowania przebiegu akcji ratowniczych na
miejscach katastrof i klęsk żywiołowych i informowanie
ludności(rozrzucanieulotek,użyciemegafonów)
•
zastosowania odpowiednio wyposażonych BSL do
patrolowania granic (nielegalne przekroczenia, przemyt
towarówiludzi),
•
monitorowania i przekazywania informacji koordynacyjnychpodczaspościgówzasprawcamiprzestępstw,
•
monitorowania przebiegu imprez masowych (koncerty,
zawody sportowe i inne) pod kątem organizacji
zabezpieczeniabezpieczeństwaiporządkupublicznego,
•
monitorowania wyselekcjonowanychszczególnie niebezpiecznych(zagrożonychprzestępczością)obszarówmiast
i
przekazywanie
informacji
o
popełnianych
62
Zob. szerzej: KRÓLIKOWSKI J., Latać każdy może, „Geodeta”, nr 7(194),
2011, s. 48-51.
79
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
•
•
•
•
przestępstwach, wykroczeniach, aktach wandalizmu
isprawcachtychczynów,
wykorzystywania systemów monitorujących w działaniachoperacyjnych(obserwacja,inwigilacja),
inspekcjiniebezpiecznychmiejsclubprzedmiotów(IED),
bezinwazyjnego prowadzenia czynności procesowych
namiejscachzdarzeń,
transportowania i dokonywania zrzutów chemicznych
środków obezwładniających, kolczatek do zatrzymywania pojazdów, środków pozoracji pola walki (flary,
granatydymne,ogłuszające,olśniewająceitp.)63,
poszukiwaniaosóbukrywającychsięizaginionych.
•
Użytkownicy BSL w obszarze bezpieczeństwa oczekują od
projektantówiproducentówmożliwościrealizacjitakichkonstrukcji,
którezapewnią:
•
możliwość prowadzenia działań w terenie otwartym,
zurbanizowanym,atakżewewnątrzobiektów,
•
zdolność startu i lądowania punktowego lub z małym
rozbiegiem(dobiegiem)
•
zdolnośćdowykonaniatzw.zawisu,
•
małe gabaryty ale i niewielka wrażliwość na warunki
pogodowe,
•
łatwośćmontażu,demontażuitransportowania,
•
wykonywanie lotów zarówno w trybie autonomicznym
jak
isterowanymręcznie,
•
adekwatnydorealizowanychzadańpromieńoperowania,
•
odpowiedni udźwig niezbędny do przenoszenia wyposażeniastosownegodorealizowanejmisji,
•
wysokiejklasyurządzeniaoptoelektroniczne,
•
możliwośćrealizowaniadługotrwałychmisji,
•
możliwość wielokrotnego startowania i lądowania
podczaspojedynczejmisji,
•
możliwość obserwacji stacjonarnej z ustalonego miejsca
wstanie„spoczynku”zpunktówwzniesionych
63
Zob. ABRASZEK P., Bezpilotowy śmigłowiec S-100 Camcopter,”Nowa
technika wojskowa”, nr 2/2009, s. 80-83.
80
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
Analiza wymienionych wymogów wskazuje , że pogodzenie
niektórych z nich nie jest możliwe, ponieważ niektóre z nich
wzajemniesięwykluczają.Zuwaginaspecyfikęrealizowanychzadań
niezbędne jest ich zróżnicowanie konstrukcyjne, gabarytowe oraz
precyzyjne zdefiniowanie przeznaczenia. W zależności od potrzeb
i oczekiwanych zdolności taktyczno–technicznych mogą to być
płatowce,wiropłatyiaerostaty.
Zastosowanie BSL w działaniach policyjnych to nie tylko
możliwośćwykorzystaniawymiarupowietrznegodorealizacjizadań
rozpoznania czy dozorowania (rozpoznania) dużych obszarów
i (mobilnych) obiektów, ale także możliwość uzyskiwania
wiarygodnych informacji w czasie rzeczywistym, ich rejestrowanie
i dokumentowanie. Współczesne platformy powietrzne są coraz
bardziej imponujące pod względem możliwości taktyczno–
technicznych i wyposażenia oraz zapewniają realizację szerokiego
spektrum zadań w obszarze bezpieczeństwa państwa. Z tych
powodów powinny znaleźć szersze zastosowanie w służbach
bezpieczeństwa państwa. Analiza kosztów użytkowania aparatów
latającychwsłużbachbezpieczeństwawewnętrznegowskazuje,żeze
względówekonomicznychobokwiropłatówipłatowcównajbardziej
atrakcyjne są aerostaty. Napowietrzne balonowe systemy dozoru
uznawane są za najbardziej wszechstronne i opłacalne, zwłaszcza
podczas realizacji długotrwałych misji wymagających prowadzenia
obserwacji z powietrza. O ich przydatności dla służb
odpowiedzialnychzabezpieczeństwoiporządekpublicznydecyduje
głównie niska cena i koszty eksploatacji64, niska awaryjność,
minimalne wymagania w zakresie szkolenia operatorów oraz
uniwersalnośćzastosowania.
Kosztyteoczywiściewzrastająwprzypadkuwykorzystywania
balonówzzałogą.Policjarosyjskaobokaerostatównieobsadzonych
załogą (balon obserwacyjny AU-3665), używa także dwuosobowych
mobilnych AU-12M66 przeznaczonych do patrolowania dróg
i obszarów miejskich, a także na potrzeby operacji specjalnych.
Balon, a w zasadzie sterowiec o pojemności 1250 metrów
64
Firma Aerial Products na swojej stronie internetowej koszt eksploatacji
aerostatu LTAS 100 w trzydniowej misji szacuje na 15 dolarów za godzinę. Zob.
http://www.aeroproducts.com/surveillance-systems/ltas-baloonsurveillance.html.
65
Balon na uwięzi.
66
Balon wolny z napędem.
81
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
sześciennych i wadze 780 kg, ma zasięg 350 km i napędzany 100konnym silnikiem rozwija maksymalną prędkość do 100 km/h.
Statek ten może operować na wysokości od 10 do 1000m
maksymalnieprzez6godzin67.
Oczywiście uproszczona konstrukcja (w zależności od
zastosowanejpowłoki)ułatwiaprzygotowanieurządzeniadoużycia
i minimalizuje ryzyko usterki ale z drugiej strony czyni aerostat
wrażliwym na niektóre czynniki zewnętrzne chociażby takie jak
panujące warunki atmosferyczne. W zależności od klasy aerostatu
i jego parametrów lotnych może on być dodatkowo wyposażony
w mini-stację meteorologiczną. W innym przypadku operator musi
stale kontrolować warunki pracy otoczenia obsługiwanego balonu
i przewidywać skutki zachodzących zmian. Zakotwiczony nad
miejscemprowadzonychdziałańbalonlubsterowiecjestpodatnyna
podmuchy wiatru. Problem jakości obrazu rozwiązuje właściwa
stabilizacja modułu rozpoznawczego ale wiatr oprędkościach
przekraczających określone przez producenta warunki użycia może
również stwarzać zagrożenie zarówno dla operatorów (miejsce
kotwiczenia, liczba odciągów) jak i osób postronnych, choć w tym
ostatnim przypadku producenci z reguły wyposażają zestaw
obserwacyjny w automatyczny spadochron amortyzujący upadek
urządzenia w przypadku uszkodzenia powłok. Zastosowanie
zakotwiczonego bezzałogowego balonu obserwacyjnego ułatwia też
znacznie procedury dotyczące wykorzystania przestrzeni
powietrznej68. Szczególną rolę zaczynają odgrywać BSL na miejscu
przestępstwa. Wszędzie tam gdzie potrzeba szybkiego i bezinwazyjnego zabezpieczenia miejsca zdarzenia (bez zbędnego zacierania
śladówinanoszeniazanieczyszczeń)BSLzapewniazachowaniejego
w stanie nienaruszonym i sporządzenie dokumentacji foto i wideo
o wysokiej rozdzielczości. Z kolei użycie BSL na miejscu wypadku
drogowegoznacznieprzyspieszaobsługęmiejscazdarzeniapoprzez
sprawne zebranie dowodów w postaci zdjęć, nagrań wideo czy
pomiarów odległości. Szybkie wykonanie tych czynności skraca
przede wszystkim czas oczekiwania użytkowników drogi na jej
odblokowanie.
67
SECURITY AND LAW ENFORCEMENT, The Century Encyclopedia
Russia’s Arms and Technologies, Moscow 2007, s.458-459.
68
http://www.amc.pata.pl/?lang=_pl&top_menu=top_amc&left_menu=menu_am
c&opis=amc_procedury.
82
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
Szerokiezastosowaniemogąznaleźćlatającerobotywsytuacji
zagrożeniabombowego.Niezależnieodmożliwościużycialądowych
robotów pirotechnicznych zastosowanie powietrznego robota
bezzałogowego umożliwia obserwowanie niebezpiecznego przedmiotu i zdiagnozowanie zawartości z użyciem zainstalowanego
spektrometruwmiejscachniedostępnychzuwaginaukształtowanie
terenulubtrudnepodejście.NiektóreBSLwojskowewyposażonew
kameręFLIRpotwierdziłyswojąprzydatnośćprzyposzukiwaniumin
–zarównotychnarzutowychjakiukrytychpodpowierzchniaziemi.
Wykorzystanie BSL wymaga doskonalenia regulacji prawnych.
Jednoznacznego określenia wymaga status (konstrukcja, wyposażenie, parametry taktyczno-techniczne, przeznaczenie) i zasady
eksploatowania BSL w przestrzeni powietrznej. Producenci
idystrybutorzy tego specyficznego sprzętu zazwyczaj pomijają
problem certyfikacji, różnych zezwoleń i licencji lub bagatelizują
aspekty prawne stojąc na stanowisku, że niewielkie BSL należy po
prostutraktowaćjakmodele.
Polskie ustawodawstwo uzależnia użycie powietrznych
statków bezzałogowych od jego wyposażenia. Zgodnie z ustawą
Prawo lotnicze bezzałogowy statek powietrzny (BSL) musi być
wyposażony w takie same urządzenia umożliwiające lot, nawigację
iłączność jak załogowy statek powietrzny wykonujący lot
z widocznością (VFR) lub według wskazań przyrządów (IFR)
w określonej klasie przestrzeni powietrznej. Odstępstwa mające
zastosowaniewtymzakresiedlazałogowychstatkówpowietrznych
stosujesięjednakowodobezzałogowychstatkówpowietrznychBSL.
Regulacjąuzupełniającąwobectreściprzepisuart.126ust.2prawo
lotnicze - odnośnie wymagań technicznych bezzałogowych statków
powietrznych, wykonywanych w polskiej przestrzeni powietrznej -
jestprzepisart.126ust.4prawolotnicze–wskazującynamożliwość
wykonywania lotów bezzałogowych statków powietrznych
nieposiadających wymaganego prawem wyposażenia w strefach
wydzielanych z ogólnodostępnej dla lotnictwa przestrzeni
powietrznej.
Według opinii J. Maj – Marjańskiej i P. Pietrzaka jeżeli
użytkowanie bezzałogowego statku powietrznego miałoby nastąpić
w niekontrolowanej przestrzeni powietrznej albo w przestrzeni
niesklasyfikowanej, to a contrario lot taki jest dozwolony i nie
83
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
wymaga uzyskania uprzedniej zgody prezesa ULC69. Mimo
nowelizacjiprawalotniczegoiinnychregulacjidotyczącychobszaru
lotnictwa, kwestie związane z koniecznością normalizacji zasad
użytkowania BSL zarówno w prawie międzynarodowym, jak
i w polskim prawie krajowym pozostają przedmiotem
zainteresowania organów i instytucji funkcjonujących w Polsce,
zajmujących
się
bezpieczeństwem
żeglugi
powietrznej
izarządzaniemruchemlotniczym.
Regulacje prawne dotyczące BSL obecnie ograniczają
w zasadzie jego możliwości do realizacji zadań rozpoznawczych
(obserwa-cyjnych). Włączenie tego urządzenia w system
sieciocentryczny i wykorzystanie dostępnych aplikacji oraz efektów
pracy innych elementów sieci czyni z BSL ważny element
technologicznego wsparcia procesów dowodzenia. Przykładem
takiego rozwiązania może być projekt Proteus. Realizowany przez
duże konsorcjum, reprezentowane przez czołowe polskie jednostki
naukowo-badawcze i przemysłowo-badawcze projekt, dedykowany
jest służbom porządku publicznego: Straży Pożarnej, Policji, Straży
Granicznej,
Centrów
Antykryzysowych.
Proteus
jest
ultranowoczesnym, zintegrowanym systemem przeznaczonym do
działań antyterrorystycznych i antykryzysowych. Działania służb
mają wspomagać m.in. trzy wielofunkcyjne roboty, samolot
bezzałogowy oraz mobilne centrum dowodzenia. Zadaniem BSL
zgodnie założeniami projektu będzie wspomaganie działań
w sytuacjach kryzysowych poprzez obserwację, zbieranie danych
zzagrożonychobszarówprzyużyciuróżnychsensorów(np.wpełni
innowacyjny czujnik płomieni) iprzekazywanie ich do Mobilnego
Centrum Dowodzenia. Dostarczone informacje usprawnią proces
decyzyjny i koordynację służb zaangażowanych w akcję ratunkową.
Samolot bezzałogowy będzie jednostką częściowo autonomiczną –
dzięki możliwości poruszania się po zadanej wcześniej trasie
przelotu.
Na Politechnice Poznańskiej realizowany jest projekt BSL
w Mobile Systems Research Lab, będzie on miał zasięg nawet do
1000 kilometrów, a szacowany koszt godziny lotu to zaledwie 40zł.
Dzięki częściowej autonomii i możliwości lotu po zadanej trasie,
69
MAJ-MARJAŃSKA J., PIETRZAK P., Prawne aspekty użytkowania
bezzałogowych statków powietrznych, „Bezpieczeństwo narodowe”, II-2011/18,
s.204.
84
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
samolot nie będzie wymagał od operatora stałej kontroli
iumiejętnościpilotażu70.
Równie istotną, jak regulacja prawna, jest kwestia etyczna
wykorzystaniabezzałogowychstatkówlatających.Niewielki,cichy–
prawie bezszelestny w przypadku mini BSL, może również
w ciemności robić zdjęcia, transmitować strumień wideo,
przechwytywać sygnał Wi-Fi i rozmowy telefoniczne. Szerokie
możliwościtechnicznerozpoznaniabudząpoważneobawyogranice
prywatności.
Policja (podobnie jak Siły Zbrojne) dostrzega potrzebę
wymiany eksploatowanych obecnie statków powietrznych na
śmigłowce nowej generacji. Przemawia za tym wyeksploatowanie
sprzętu oraz związane z tym relatywnie duże koszty utrzymania
wtym nieopłacalność dalszego serwisowania. Proces wymiany
sprzętu lotniczego powinien uwzględniać jego unifikację, potrzeby
operacyjne (determinowane rozlokowaniem placówek lotniczych)
oraz zmiany organizacyjne (podległość organizacyjno–logistyczna).
W opinii urzędników ministerialnych nadzorujących m.in.
problematykę lotniczych służb porządku publicznego dla
zapewnienia realnej zdolności operacyjnej Lotnictwa Policji na
terenie kraju należałoby utworzyć dodatkowe placówki,
zorganizować system doskonalenia personelu lotniczego, a przede
wszystkim rozpocząć sukcesywna wymianę śmigłowców.
DostrzeżonyteżzostałproblempozyskiwanianapotrzebyLotnictwa
Policji wyszkolonego - wojskowego i cywilnego personelu
lotniczego71.
Łatwo zauważyć, że proponowane rozwiązania w ramach
przyjętego kierunku dotyczą statków powietrznych wymagających
wysoko wykwalifikowanej załogi. Dodatkowo – preferowaną
konstrukcją jest niezmiennie śmigłowiec jako najbardziej przydatny
w policji i w służbach porządku publicznego. Tymczasem warto
zwrócić uwagę, że bezzałogowe statki latające (UAV) są obecnie
niezwykle dynamicznie rozwijającym się sektorem wojskowego
przemysłu lotniczego. O ich rosnącej popularności decydują przede
wszystkim względy finansowe (wytworzenie ieksploatacja), wysoki
poziom zaawansowania technologicznego i uniwersalność
70
Na podstawie: http://www.projektproteus.pl/index.php, [26.03.2012].
Informacja dot. lotnictwa służb porządku publicznego opracowana przez
Departament Nadzoru MSW w związku z pismem Biura Ministra nr BMP-07178-21/12/KP z dnia 18 lipca 2012 r. (materiał niepublikowany).
71
85
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
zastosowania. Właśnie uniwersalność zastosowania jest czynnikiem
stymulującymrównież„cywilny”rozwójlotnictwabezpilotowego72.
Istotą technologii bezzałogowych jest również to, iż coraz
powszechniejsze staje się stosowanie komponentów dostępnych na
rynku komercyjnym. Powoduje to, że systemy te mogą być
produkowane lub ściślej integrowane przez ośrodki (instytucje,
firmy) nie mające jak dotąd większego doświadczenia w produkcji
lotniczej (przykładem jest zaangażowanie się początkowo mało
znanej
w branży lotniczej firmy General Atomics, która obecnie jest
producentemuznanychnaświecietakichBSPjak:I-Gnat,Prowlerczy
Predator)73.
WPolsceteoretycznymipodstawamitejtechnologiizajmujesię
kilka ośrodków naukowych. Działalność ogranicza się głównie do
badań własnych, statutowych iprojektów badawczych. Dwa typy
interesującychkonstrukcjiBSL(wersjapłatowiecFly Eyeiwiropłat-
quadrorotor
Tarkus)
wytworzyła
w
ramach
umowy
z Departamentem Nauki i Szkolnictwa Wyższego MON firma WB
Electronics z Ożarowa Mazowieckiego. Autonomiczną bezzałogową
jednostkę w wersji wiropłat - śmigłowiec, wyposażoną wsystem
kontroli lotu i zdolną do transportowania systemów wizyjnych
skonstruowano również w Katedrze Robotyki i Mechanotroniki
Akademii Górniczo – Hutniczej wKrakowie. Politechnika
Warszawska przygotowuje całą rodzinę podobnych maszyn
dedykowanych Straży Granicznej, służbom morskim i dla innych
celów np. patrolowania lasów, rurociągów czy monitorowania linii
wysokiegonapięcia74.
72
Historia bezpilotowych aparatów latających rozpoczęła się pod koniec XIX
wieku. 6 maja 1896 roku odbył się pierwszy kontrolowany lot samolotu
bezzałogowego, który nie miał linki sterującej. Aparat ten, zbudowany przez
Samuela P. Langleya, nazwany Aerodrome i napędzany silnikiem parowym,
wykonał nad rzeką Potomac. Zob.: CLARK R. M., UCAV. Air power by the
people, for the people, but not with the people, „Air University Press”, 2000, No
8, s.7-8 za: ROKICIŃSKI K., Wykorzystanie niekonwencjonalnych koncepcji
bezzałogowych aparatów latających na jednostkach pływających, „Zeszyty
Naukowe Akademii Marynarki Wojennej”, nr 2 (173), Gdynia 2008.
73
Szerzej na ten temat: WRÓBLEWSKI M., ZALEWSKI P., Bezzałogowe statki
powietrzne (w:) Nowoczesne technologie systemów uzbrojenia, WAT,
Warszawa 2008, s.500.
74
Z głową w chmurach, „Polityka” nr 17 (2804) z dn. 23.04.2011.
86
WYKORZYSTANIEBEZPILOTOWYCHSTATKÓWLATAJĄCYCH(UAV)…
RobertCzęścik
Podstawowymi zaletami „systemów bezzałogowych” jest
możliwość różnorodnego ich wykorzystania z jednakową
efektywnością w misjach długotrwałych i monotonnych,
a co ważniejsze do wykonywania zadań w środowisku
niebezpiecznym dla człowieka, co oznacza przede wszystkim brak
ryzyka związanego z utratą załogi. Oprócz oczywistych korzyści
związanych z wprowadzeniem do eksploatacji w obszarze
bezpieczeństwa iporządku publicznego bezzałogowców (UAV),
poważnymproblememdorozwiązaniajestzapewnieniabezpiecznej
i ujednoliconej integracji wszystkich statków powietrznych
wprzestrzenioperowaniazarównokrajowejjakieuropejskiej.
Bibliografia
1.
ABRASZEKP.,Bezpilotowy śmigłowiec S-100 Camcopter,„Nowa
technikawojskowa”,nr2/2009,s.80-83.
2.
CLARKM.R.,UCAV. Air power by the people, for the people, but
not with the people,„AirUniversityPress”,2000,No8.
3.
KORBALR.,Słynne bitwy w historii Polski,Poznań2007.
4.
KRÓLIKOWSKIJ.,Latać każdy może,„Geodeta”,nr7(194),2011,
s.48-51.
5.
MAJ-MARJAŃSKA J., Pietrzak P., Prawne aspekty użytkowania
bezzałogowych statków powietrznych, „Bezpieczeństwo
narodowe”,II-2011/18.
6.
ROKICIŃSKI K., Wykorzystanie niekonwencjonalnych koncepcji
bezzałogowych
aparatów
latających
na
jednostkach
pływających, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki
Wojennej”,,nr2(173),Gdynia2008.
7.
The Century Encyclopedia Russia’s Arms and Technologies,
Moscow2007,s.458-459.
8.
WITKOWSKI R., Śmigłowce mają 100 lat, „Prace Instytutu
Lotnictwa”,nr194-195,Warszawa2008.
9.
WRÓBLEWSKI M., Zalewski P., Bezzałogowe statki powietrzne,
(w:) Nowoczesne technologie systemów uzbrojenia, WAT,
Warszawa2008.
10. Z głową w chmurach,„Polityka”nr17(2804)zdn.23.04.2011.
11. www.aeroproducts.com/surveillance-systems/ltas-baloonsurveillance.html.
12. www.amc.pata.pl/?lang=_pl&top_menu=top_amc&left_menu=m
enu_amc&opis=amc_procedury.
13. www.projektproteus.pl/index.php.
87
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
Ewelina Ćwiertnia
UniwersytetJagielloński
Radosława Rodasik
UniwersytetJagielloński
KONCEPCJE KRYMINALIZACJI UBÓSTWA –
WZMACNIANIE DEWIACYJNOŚCI
ABSTRACT
The subject of our considerations will be conceptions of
criminalization of poverty as a result of spiral of strengthening the
deviancythroughmoralpanic.Despiteofdecreaseofinterestinthe
phenomenon of strengthening the deviancy researchers of
criminalitystillrefertotheconceptionsofdeviancysuchasStanley
Cohen’sandJockYoung’sconceptionofmoralpanic,whichexamines
socialpathologiesandanalyzessocialstigmatizationofoutsiders.
KEYWORDS
criminalization,strengtheningdeviation,symbolicinteractionism
ABSTRAKT
Przedmiotem naszych rozważań będą koncepcje kryminalizacji
ubóstwa jako wynik spirali wzmacniania dewiacyjności poprzez
panikę moralną. Pomimo spadku zainteresowania zjawiskiem
wzmacnianiadewiacyjności,badaczeprzestępczościwciążodwołują
siędokoncepcjidewiacyjności,takichjak:koncepcjamoralnejpaniki
StanleyaCohena,JockaYounga,którabadapatologiespołeczneoraz
analizujestygmatyzacjęspołecznąoutsiderów.
SŁOWA KLUCZOWE
kryminalizacja,wzmacnianiedewiacyjności,interakcjonizm
symboliczny
88
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
1. Wstęp
Często bywa, że przyczyny dewiacji, w niektórych wypadkach
całkiem uzasadnione,są rzadko brane pod uwagę. Znacznie częściej
można się spotkać ze stereotypowymi pogardliwymi komentarzami
na temat wyglądu bądź stylu życia danej grupy społecznej.
Dodatkowo negatywny stosunek do grup społecznych (nierzadko
pochodzących z warstw uboższych) może być wzmacniane przez
mediaczypolitykępaństwa,cowkonsekwencjiprowadzidopaniki
moralnej.Panikamoralnajakoterminjeststosowanaprzezbadaczy
przestępczości, mediów itp. Dotyczy on „publicznych i politycznych
reakcji wobec mniejszości, marginalizowanych jednostek lub grup,
które wydają się swoistym zagrożeniem wspólnych wartości
iinteresów.”75
Szczególnie skupiono się na historycznym ujęciu problemu
dewiacji przestępczości oraz kryminalizacji i stygmatyzacji warstw
biedniejszych we współczesnej epoce konsumpcjonizmu, ponieważ
wpływająonenapoczuciekulturybezpieczeństwa(rozumianejjako
wartość).76
2. Historyczne ujęcie problemu dewiacji i przestępczości
Śledząc historię stosowania kar wobec osób popełniających
przestępstwa, możemy dokonać pewnego istotnego rozróżnienia.
Mianowicie sposoby nakładania kar na sprawców przestępstw
możnazawęzićdodwóchzasadniczychwymiarów.
Pierwszy z nich, popularny szczególnie w starożytności
i w wiekach średnich, polegał na publicznym i widowiskowym
wykonywaniu kary śmierci, nałożonej na sprawcę niemoralnego
czynu. Dla ówczesnej „widowni społecznej” oglądanie chłosty,
spalania na stosie czy wieszania stanowiło nie tylko przestrogę, ale
takżeswegorodzajurozrywkę.
Sytuacja ta zaczęła ulegać stopniowej zmianie w epoce
renesansu. Drugi wymiar wykonywania kar zapoczątkowany został
w Europie w XVI wieku i pozostaje aktualny do dziś. Polega on na
wyłączeniu karania przestępców z areny publicznej. W epoce
humanistów widowiskowe publiczne kaźnie zaczęto zamieniać na
wieloletnie (czy dożywotnie) kary odizolowania i uwięzienia.
75
JEWKES Y., Media i przestępczość, Kraków 2004, s. 66.
PIWOWARSKI J., ZACHUTA A., Pojęcie bezpieczeństwa w naukach
społeczno-prawnych, Kraków 2013, s. 6.
76
89
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
Oznacza to, że taki wymiar kary przestał być wyłącznie sprawą
publiczną,stającsięraczejsprawąindywidualnąkażdegoprzestępcy.
77
Winteresującymnasobszarzeniezmieniłsięwyłączniesposób
wykonywaniakaryzaprzestępstwo.Swoistamarginalizacjadotknęła
także osoby chore (tak w wymiarze fizycznym, jak i psychicznym),
kalekie, ubogie, wyróżniające się z powodu jeszcze innych cech.
Dotyczy to sfer kojarzonych z tymi aspektami życia, które dla
przeciętnego obywatela wydają się upokarzające i wywołujące
poczucie wstydu. Osoby, których dotknęła ta marginalizacja zaczęły
systematycznieznikaćzulic.Zostawałyonepoddaneumieszczeniuw
szpitalach,przytułkach,domachdlaobłąkanych.Takdokonywałasię
swoista marginalizacja i izolacja mniejszości od znakomitej
większości„normalnego”społeczeństwa.
3.Przestępczość jako cecha charakterystyczna dla warstw
niższych
WpoczątkachXXwiekupopularnymbyłoprzekonanie,zgodnie
zktórymdobrobytiwysokastopażyciadoprowadziwkonsekwencji
doznacznegozmniejszeniapoziomuprzestępczości78.Przekonanieto
wydaje się być ewidentną konsekwencją kojarzenia zjawiska
przestępczości z ubóstwem. Chcemy tutaj przytoczyć kilka
wybranych teorii patologii społecznej, które niewątpliwie wniosły
wiele do obszaru badania przyczyn dewiacji oraz sposobów
reagowania na nie. W niniejszych rozważaniach skupimy się na
teoriach, które wiążą popełnianie przestępstw z niskim statusem
materialnymispołecznymosóbichdokonujących.
Jako pierwsze przedstawione zostaną teorie dewiacji
zaproponowaneprzezAlbertaK.Cohena.Wpolskimpiśmiennictwie
teorie te określane są mianem ogólnej teorii podkultur oraz teorii
podkulturdewiacyjnych.
Podstawowym założeniem pierwszej z nich jest uznanie, że
ogólna działalność człowieka nastawiona jest na rozwiązywanie
problemów.WedługCohenawszelkienormyizasadypostępowania
(w tym przede wszystkim normy i zasady postępowania podczas
wykonywaniadziałańmającychnacelurozwiązywanieproblemów)
77
SZTUKA M., Anachronizm i aktualność. Idea resocjalizacji w sporze
o nowoczesność, Kraków 2013, s. 41.
78
SZTUKA M., Anachronizm…, Kraków 2013, s. 61.
90
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
regulowane są przez proces grupowy. Autor dostrzega tu doniosłe
znaczenie postaw konformistycznych – dostosowanie się do
oczekiwańdanejgrupyodniesienia.ZgodnieztymzałożeniemCohen
utrzymuje, że również powstawanie dewiacji jest procesem
grupowym, a zasadniczym motorem powstania podkultur (w tym
i podkultur dewiacyjnych) jest interakcja jednostek mających
podobne problemy przystosowawcze.79 Zdaniem autora ogólnej
teorii podkultur, wśród problemów nie mogących często znaleźć
rozwiązania
zgodnego
z
powszechnie
obowiązującymi,
regulowanymi przez określone normy konformistycznymi regułami,
najistotniejszymjestzagadnieniestatusu.Jeżeliistniejegrupa,której
członkowie nie mogą znaleźć uznania, będą oni dążyć do
wytworzenia nowych norm, a co za tym idzie, wytworzenia nowej
podkultury.80 Problem statusu dotyczy zwykle osób biednych,
oznacza to więc, że tworzenie się podkultur dewiacyjnych
charakterystycznebędzieprzedewszystkimdlanich.
Szczegółowego wyjaśnienia swojej koncepcji dokonał Cohen
poprzez analizę funkcjonowania młodzieżowych podkultur
dewiacyjnych. Zdaniem autora, młodzież wywodząca się z warstw
niższychniemamożliwościskutecznegokonkurowaniazmłodzieżą
pochodzącą z dominujących warstw średnich o zdobycie wyższej
pozycjispołecznej.81Młodzieżwywodzącasięzwarstwniższychnie
nabyłabowiemwprocesiesocjalizacjiokreślonychcechiwarunków,
które potrzebne są do uzyskania statusu zgodnie z kryteriami
warstw średnich. U młodzieży wywodzącej się z warstw niższych
pojawia się w związku z tym napicie, frustracja, lęk, którym
towarzyszyniskiepoczuciewłasnejwartości.Wwynikuomawianych
w ogólnej teorii podkultur Cohena procesów interakcyjnych,
kształtowane są wśród nich alternatywne wobec dominujących
wartości oraz wzory i wskaźniki sukcesu, które przejawiają się
wpodejmowaniudziałańdewiacyjnych.82
Kolejna z prezentowanych torii to koncepcja kultury warstw
niższych autorstwa Waltera B. Millera. Według tego badacza
dewiacja obecna wśród warstw niższych stanowi element szerzej
pojmowanej kultury tych warstw. Kultura ta stanowić ma
alternatywę wobec dominującej kultury klas średnich. Wśród
79
SIEMASZKO A., Granice…, Warszawa 1993, s. 136-140.
Ibidem, s. 142.
81
Ibidem, s. 144.
82
Ibidem, s. 147.
80
91
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
centralnych punktów zainteresowania warstw niższych Miller
wyróżnia: kłopoty, twardość, spryt, emocje, przeznaczenie
i niezależność. Wśród centralnych punktów zainteresowania
młodzieżywarstwniższychautorwymieniaprzynależnośćistatus.83
Odrębną kategorię teorii przyczyn przestępczości stanowią
teorie wywodzące się z nurtu symbolicznego interakcjonizmu.
Wedługtegonurtujaźń,czyliosobowośćczłowieka,kształtujesięw
trakcieinterakcjizotoczeniem.Wnajprostszymujęciuoznaczato,że
to, w jaki sposób sami siebie pojmujemy zależy od tego co według
nasmyśląonasinni.Dlategoteż,słuchanieiinterpretowaniesłówi
zachowań innych osób wobec nas stanowi podstawę naszego
myśleniaosobie.
Przyjęcie wyznaczników zaproponowanych w symbolicznym
interakcjonizmie i włączenie ich do badań nad zjawiskiem przestępczości wywołało swego rodzaju rewolucję w dotychczasowym
pojmowaniu zachowań dewiacyjnych. Do tej pory społeczeństwo
wraz z obowiązującymi w nim normami pojmowane było jako coś
stałego i niezmiennego. Dewiacja stanowiła zachowanie opozycyjne
wobec tych powszechnie uznawanych norm i wartości. Tymczasem
wnurciereakcjispołecznej(jakokreślanyjestnurtkryminologiczny
oparty na interakcjonizmie symbolicznym) elementy struktury
społecznej w pewien sposób utraciły swe niepodważalne podstawy.
Zaczęły być postrzegane jako ścierające się i konfliktowe. Zmianie
uległ również sposób postrzegania społeczeństwa. Zostało ono
podzielone na grupy wyznające różne wartości i działające zgodnie
z różnymi normami. W związku z tym zniknęło klasyczne dzielenie
zachowańnakonformistycznelubdewiacyjne,gdyżpewnezjawiska,
któredlajednychsąnormąstanowiącąwartośćkonformistyczną,dla
innychmogąbyćdewiacjąiodwrotnie.Otym,czydanezachowanie
jest„bardziejkonformistyczne”czy„bardziejdewiacyjne”decydować
ma siła i rodzaj reakcji społecznej na nie. W związku z tym
przedmiotem analizy powinien być sposób, w jaki poszczególne
grupyspołecznereagująnadanezachowania,anieskupianiesięna
etiologiizachowańdewiacyjnych.84
Istotne dla rozwoju nurtów interakcjonistycznych
w kryminologii były dokonania Ervinga Goffmana. Goffman
wprowadziłbowiempojęciestygmatu,wyróżniająctrzyjegorodzaje:
83
84
Por. Ibidem, s. 154-165.
Ibidem, s. 269-271.
92
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
ułomności ciała, wady charakteru oraz stygmat plemienny
(dotyczący rasy, narodowości czy religii).85 Jego zdaniem można
zostać naznaczonym, czyli odrzuconym, potępionym i źle
traktowanym mimo, że nie uczyniło się niczego złego, lecz posiada
się pewne cechy, które nie są aprobowane przez przedstawicieli
danejkultury.
Interesującąkoncepcjądewiacji,równieżwypływającąznurtu
symbolicznego interakcjonizmu, jest koncepcja Howarda Beckera.
W swojej koncepcji operuje on pojęciem „outsidera”.86 Według
Beckera outsiderem jest (a właściwie „posiada etykietę outsidera”)
osoba, która nie przestrzega reguł uzgodnionych przez daną grupę
społeczną. Becker traktuje dewiację jako wytwór grup społecznych.
Jak pisze: „grupy społeczne tworzą dewiację poprzez ustanowienie
reguł, których złamanie stanowi dewiację”87. Koncepcja Beckera
ściśle wiąże się więc z teorią interakcjonizmu symbolicznego.
Dewiacja nie jest w jego ujęciu niczym więcej, jak konstruktem
symbolicznym.
4.Kryminalizacja biedy
Powstanie wymienionych wielkich teorii kryminologicznych
poprzedzone były epoką wielkich emigracji. Mamy tu na myśli
przedewszystkimprzełomwiekówXIXiXX.
Jak pisze Bauman, emigracje, odbywające się z obszarów
wysoko rozwiniętej Europy zachodniej do obszarów mniej
zaludnionychwobuAmerykachiwAfryce,stanowiłyodpowiedźna
przeludnienie wysoko rozwiniętej pod względem gospodarczym
Europy.88 Wizja owego przeludnienia wywoływała wśród
ówczesnych poczucie zagrożenia brakiem pracy, a co za tym idzie –
braku możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb.
Społeczeństwoepokinowoczesnejokreślanejestjakospołeczeństwo
pracy. Stanem, do którego nieustannie dążono był stan pełnego
zatrudnienia wśród ludności zamieszkującej dany obszar.
Dominującykultpracytłumaczyłobecnośćosóbubogichniedoborem
stanowisk pracy w stosunku do liczby ludności (na ten problem
rozwiązaniem miały być emigracje ludności). Obecność ubogich
85
Por. GOFFMAN E., Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk
2005.
86
BECKER H., Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji. Warszawa 2009, s. 5-7.
87
Ibidem, s. 13.
88
BAUMAN Z., Życie na przemiał, Kraków 2005, s. 62-63.
93
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
tłumaczono też ich lenistwem i niechęcią do wykonywania pracy. 89
Wtymkontekściemożnastwierdzić,iż bezrobociepojmowanebyło
jakodewiacja.Takiesamopojmowaniecechowałorównieżzjawisko
ubóstwa.
Niegdyś ubóstwo postrzegane było jako bezpośrednie
zagrożenie dla fizycznego przetrwania. Osoby nim dotknięte
narażone były na niebezpieczeństwo śmierci głodowej czy śmierci
wynikłej z powodu choroby lub braku schronienia. W czasach,
w których żyjemy – w epoce ponowoczesnej, ubóstwo niejako
zmieniłoswójkształtistałosięzagrożeniemwinnymwymiarzeniż
kiedyś.
Jednym z elementów, charakteryzujących współczesną nam
epokę, jest zjawisko konsumpcjonizmu. Zjawisko konsumpcjonizmu
można pokrótce scharakteryzować jako postawę polegającą na
nieusprawiedliwionym faktycznymi potrzebami oraz kosztami
ekologicznymi, społecznymi i indywidualnymi, nabywaniu dóbr
materialnychiusług.90Takapostawamożebyćrównieżwyrażeniem
poglądu,iżowakonsumpcjadóbriusługstanowiwyznacznikjakości
życia.
W erze konsumpcjonizmu zjawisko ubóstwa pojmowane jest
inaczej niż kiedyś. Ubóstwo nie oznacza już tylko fizycznego
zagrożenia dla życia, lecz jest oznaką niemożności zaspokajania
potrzeb konsumpcyjnych. Wśród osób nieustannie nabywających
dobra, niemożność ich nabywania oznacza w konsekwencji
wykluczenie z „normalnego” życia społecznego. Staje się przyczyną
stresu, napięcia, upokorzenia icierpienia. Powoduje chroniczne
poczucieniezadowoleniainiemożnościdorównaniainnym.Oznacza
ograniczenie możliwości prowadzenia szczęśliwego życia,
pojmowanego w sposób powszechnie przyjęty przez współczesną
nam cywilizację. Nieustające poczucie nieszczęścia prowadzi do
izolacji oraz nudy, które przeradzają się w różne formy przemocy
isamopotępienia.91
Kierując się tymi wyznacznikami dochodzimy do wniosku, iż
tak pojęte ubóstwo może stać się przyczyną popełniania czynów
przestępczych. Postawa społeczeństwa wobec osób ubogich,
wznacznejmierzenapędzanaprzezdziałaniemediów,prowadzido
89
BAUMAN Z., Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy, Kraków 2006, s. 75-76.
GOLKA M., W cywilizacji konsumpcyjnej, Poznań 2004, s. 7.
91
BAUMAN Z., Praca…, s. 77.
90
94
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
zjawiska, które Bauman określa mianem „kryminalizacji biedy”.
Pojęcie to oznacza zwiększanie surowości wykonywania kary
pozbawienia wolności, której ofiarą padają najczęściej jednostki
najniżej sytuowane pod względem ekonomicznym.92 Zdaniem
wybitnegosocjologajesttostrategia,któramaukrytycel,którymjest
zatajenie nadmiaru ludzi ubogich. Takie postępowanie przypomina
niejako strategię zaludniania odległych kontynentów w epoce
nowoczesnej,októrejtostrategiiwspominaliśmywcześniej.Wepoce
ponowoczesnej coraz trudniejsze jest posiadanie stałej pracy.
Odizolowanie i wykluczenie niższych warstw stanowić ma więc
rozwiązanie dla tej sytuacji. Ponadto ma wywoływać wśród osób
biednych i nisko wykwalifikowanych poczucie, że nie ma dla nich
szans na stałą pracę, że nie ma również dla nich miejsca
wspołeczeństwieopartymnafilozofiikonsumpcjonizmu.93
Takie postępowanie niesie ze sobą szereg negatywnych
konsekwencji. Najpoważniejszym z nich jest (w pewien sposób
paradoksalny) wzrost przestępczości. Inne konsekwencje to
wykluczenie osób biednych, narastające rozwarstwienie społeczne,
niechęćibrakwspółczuciawobecubogich.Takiobrazosóbbiednych
kreowany jest w społeczeństwie przez media. Nagłaśnianie
wydarzeń, w których sprawcami przestępstw są osoby pochodzące
zniższychwarstwprzyjednoczesnymprzymykaniumedialnegooka
na przestępstwa popełniane przez osoby o lepszym statusie,
prowadzi
w konsekwencji do poczucia zagrożenia ze strony osób o niskiej
pozycjispołecznej.
5.Podsumowanie
Zygmunt Bauman wskazuje na pewien paradoks, który w jego
wnikliwejanalizielicznychlękówzrodzonychzniepewnościiprzez
nią zasilanych, sądzi, że mimo to że żyjemy w jednym z najbardziej
bezpiecznychikomfortowychspołeczeństwtonieoznaczatotego,że
czujemy się bardziej bezpieczni, a wręcz przeciwnie czujemy się
bardziej zagrożeni, niepewni i przestraszeni a także jesteśmy
bardziej skłonni do moralnej paniki i wzmacniania spirali
dewiacyjności. Wpływa to na całościowe poczucie bezpieczeństwa
92
Zob.: BAUMANN Z., Zbędni, niechciani, odtrąceni – czyli o biednych
w zamożnym świecie, [w:] „Kultura i społeczeństwo”, kwiecień-czerwiec 1998,
tom XLII, nr 2.
93
Ibidem.
95
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
w jego trzech wymiarach94 i pewności w przeciwieństwie do
społeczeństw wieków wcześniejszych: „to właśnie nasza obsesja na
tle bezpieczeństwa i nasz brak tolerancji dla jakiegokolwiek- nawet
najmniejszego- naruszenia warunków bezpieczeństwa staje się
najpłodniejszym,
samouzupełniającym
i
prawdopodobnie
niewyczerpanym źródłem naszego niepokoju i strachu.”95 Obawa
przed złem iludźmi jako złoczyńcami – to wprowadza nowoczesne
społeczeństwo, które przez konsumpcyjny styl życia jest zachęcane
i popychane do konkurowania oraz pogardliwego stosunku do
człowieka.
Bibliografia
1.
BAUMANZ.,Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika,Warszawa
2000.
2.
BAUMAN Z., Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy, Kraków
2006.
3.
BAUMANZ.,Życie na przemiał,Kraków2005.
4.
BAUMANN Z., Zbędni, niechciani, odtrąceni – czyli o biednych
w zamożnym świecie,[w:]„Kulturaispołeczeństwo”,kwiecieńczerwiec1998,tomXLII,nr2.
5.
BECKERH.S.,Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji,Warszawa
2009.
6.
COHENA.,Delinqeuent boys,NewYork,1995.
7.
FOUCAULTM.,Nadzorować i karać,Warszawa1998.
8.
GOFFMAN E., Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości,
Gdańsk2005.
9.
GOLKAM.,W cywilizacji konsumpcyjnej,Poznań2004.
10. MILLER W. B., Lower Class Culture as a Generating Milieu
of Gang Delinquency,“JournalofSocialIssues”Volume14,Issue
3,pages5–19,Summer1958.
11. PIWOWARSKI J., ZACHUTA A., Pojęcie bezpieczeństwa
w naukach społeczno-prawnych,Kraków2013.
12. PIWOWARSKI J., SOPILNYK L. I., Polish School of Security
Culture and Defense. An outline of the conception of Marian
Cieślarczyk,„Security,Economy&Law”,Kraków2013,s.5-18.
94
PIWOWARSKI J., SOPILNYK L. I., Polish School of Security Culture and
Defense. An outline of the conception of Marian Cieślarczyk, [w:] „Security,
Economy & Law”, Kraków 2013, s. 7.
95
BAUMAN Z., Praca, konsumpcjonizm…, Kraków 2006, s. 227.
96
KONCEPCJEKRYMINALIZACJIUBÓSTWA...
EwelinaĆwiertnia,RadosławaRodasik
13.
14.
SIEMASZKO A., Granice tolerancji. O teoriach zachowań
dewiacyjnych,Warszawa1993.
SZTUKA M., Anachronizm i aktualność. Idea resocjalizacji
w sporze o nowoczesność,Kraków2013.
97
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Renáta Ďurkechová
Paneurópskejvysokejškolypráva
VÝCHOVA A PREVENCIA MLADISTVÝCH VO VZŤAHU
KU KRIMINALITE A ICH VÝZNAM
ABSTRAKT
Seminárna práca snázvom Výchova aprevencia mladistvých vo
vzťahukukriminaliteaichvýznamanalyzujesúčasnýstavuvedenej
problematikysohľadomnadomácuajzahraničnúliteratúru.
Seminárnaprácavymedzujejednotlivékľúčovépojmyakosú
kriminalita, kriminalita mladistvých aich poňatie sociálno-etické,
trestno-právne asociologické. Zaoberá sa aj rozlíšením označení
mládež, mladistvý, dieťa ztrestno-právneho asociologického
hľadiska. Vneposlednom rade poukazuje na význam výchovy
aprevencie mladistvých vo vzťahu ku kriminalite akúrovni
právnehovedomiamladistvých.
KĽÚČOVÉ SLOVÁ
Kriminalita, kriminalita mladistvých, mladistvý, mládež, sociálna
deviácia,výchova,prevencia,právnevedomie.
ABSTRACT
Seminar work titled Education and prevention of juvenile crime in
relation to its importance and analyzes the current situation of this
issue with respect to both domestic and foreign literature. Seminar
paper defines the various fundamental concepts such as crime,
juvenile delinquency and the concept of socio-ethical, criminal law
and sociology. It deals with the resolution of label youth, juvenile,
childofcriminalandsociologicalperspective.
Finally,ithighlightstheimportanceofeducationandtheprevention
of juvenile crime in relation to the level of legal awareness to
adolescents.
KEYWORDS
Crime, juvenile delinquency, teen, youth, social deviance, education,
prevention,legalawareness.
98
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Čo je kriminalita?
„Múdry vládca má kriminalite predchádzať, aby nemusel naprávať
škody,ktoréspôsobila.“(CH.L.Montesquieu).
Kriminalita – vymedzenie pojmov
Kriminalita je relatívne hromadný spoločenský jav, ktorý je
podmienený tak spoločensko-ekonomicky, ako aj subjektívne. Stav
kriminality vspoločnosti sa zisťuje tzv. indexom kriminality, ktorý
udáva podiel odsúdených za trestné činy vspoločnosti (Remišová,
Kokavec,1987).96
Kriminalitou sa zaoberá vedný obor kriminológie (samotné
slovokriminológiavznikloakozloženinalatinskéhovýrazu„crimen“
–zločin,obvinenieagréckeho„logos“–veda,vedenie,náuka).
Zuvedeného vyplýva, že kriminológia je veda ozločine.
Podstatou kriminológie je „vedecké“ skúmanie zločinu. Jednotliví
autori (Dianiška, G.; Holcr, K.; Kuchta, J.; Válková, H....) považujú
jednoznačne za priekopníka kriminologického myslenia talianskeho
vedcaaprávnikaCesareBeccaria(1738-1794).Tomášek,J;Kuchta,J.
aVálková, H. ktomuto talianskemu priekopníkovi pridávajú jeho
krajana,ajkeďostorokovmladšieho,atotalianskeholekáraCesare
Lombrosa(1835-1909).
Chápanie kriminológie ako systému vedeckých poznatkov
osociálnych javoch týkajúcich sa kriminality (Edwin H. Sutherland
aDonaldR.Cressey,1978).Pozornosťkriminológovjazameranána
skúmanietrochhlavnýchtypovsociálnychprocesovvichdynamickej
interakcii:
•
prehlásenie určitého konania zákonom za zakázané
(trestnéprávo),
•
spáchaniečinu,ktorýporušujetentozákon(kriminalita),
•
reakciaspoločnostinatotoporušenie(justícia).97
Akouvádzaprof.Ondrejčákzuvedenéhovyplývajúdvadôležité
aspekty, ktoré sa vpoňatí kriminality reprodukujú, ato, že ide
96
HERETIK A., Forenzná psychológia pre psychológov, právnikov, lekárov
a iné pomáhajúce profesie. SPN, 2004. ISBN 80-10-00341-7. s. 53.
97
KUCHTA J., VÁLKOVÁ H. a kol., Základy kriminologie a trestní politiky 1.
vydání. C.H.Beck, 2005. ISBN 80-7179-813-4. str. 2.
99
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
onormu prestupujúce správanie, ktoré je neprípustné
atrestuhodnosť,sankcionovanietakéhotosprávania.98
Vymedzeniezločinu,akoajchápanietrestusameniloavyvíjalo
vhistorickom kontexte. Trestný zákon vpodstate nie je nič iné ako
určitý „sociálny konštrukt“, ktorý si vurčitej dobe vytvára sama
spoločnosť, aby regulovala správanie svojich členov (Muncie et
al.,2001).99
Tak ako sa menia avyvíjajú trestno-právne normy, tak sa aj
historicky menil avyvíjal trest za zločin od Chammurapiho
zákonníku cez Desatoro Božích prikázaní, osvietenské teórie od
absolútnychteóriíakoteóriíodplatyzaloženénamyšlienke„punitur,
guiapeccatumest“=trestása,lebobolospáchanézlo,cezrelatívne
teóriezaloženénamyšlienke„punitur,nepeccetur“=trestásapreto,
abynebolopáchanézlo.100
Lubelcováhovoríotrochspôsobochinterpretáciekriminality:
•
kriminalita ako produkt procesu sociálnej dezintegrácie,
sprevádzajúceho sociálne zmeny, zvlášť takého
zásadnéhorozsahu,akýmjespoločenskátransformácia,
•
kriminalita ako racionálna voľba adaptačnej stratégie
sociálnychaktérov,
•
kriminalita ako rutinná činnosť spätá skaždodennosťou
spôsobuživota.101
PodľaKaiseraG.samôžemestretnúťprivymedzeníkriminality
stromispôsobmi:
1)
sociálno-etickévymedzeniezločinu
2)
normatívne–trestno-právne
3)
sociologické–zločinakosociálnadeviácia.102
98
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna patológia. VEDA 2001. ISBN 80-2240685-6. str. 112.
99
TOMÁŠEK J., Úvod do kriminologie. Grada Publishing a.s. 2010. ISBN 97880-247-2982-4. str. 12.
100
IVOR J. a kol., Trestné právo hmotné. Všeobecná časť.IURA EDITION,
2010. ISBN 978-80-8078-308-2. str. 353.
101
LUBELCOVÁ G., Kriminalita ako spoločenský fenomén. VEDA, Bratislava,
2009. ISBN 978-80-224-1051-9.s. 187.
102
KAISER G., Kriminologie. Praha. C.H.Beck, 1994.
100
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Sociálno-etickévymedzeniezločinu
Jednásaokultúrnevybudovanýsystémnoriem,pričomtietosa
odvodzujú od toho, čo je vrozpore sdobrými mravmi. Prirodzený
zločinjeten,ktorýjevyjadrenýtým„čojezlésamoosebe“–vražda,
krádež. Protikladom prirodzeného zločinu je umelý zločin, to „čo je
ako zlé zakázané“. Zuvedeného vyplýva, že prirodzený zločin sa
vyznačuje určitou mierou stálosti, naproti tomu umelý zločin je
reakciou na vývoj spoločnosti ana obmedzovanie nežiaduceho
správania.
Kde sú hranice medzi normálnym, nenormálnym
apatologickým? Pojem normalita súvisí snormou aoznačuje
pravidlo, zásadu, ktorá je vspoločenskom okruhu prijímaná,
očakávaná, aktorá určuje, aké správanie je vkonkrétnych
podmienkachvhodné,„správne“aakénie.103
Trestno-právnepoňatiekriminality
Kriminalita predstavuje súhrn takých foriem správania, ktoré
trestné právo posudzuje ako trestný čin. Tomášek J. – Úvod do
kriminológie: Toto jednoznačne vystihuje legálne chápanie
kriminality, ktoré však ukrýva niekoľko nedostatkov. Jedným
ztýchto pohľadov (vyhrotený do určitého paradoxu) ak je
vymedzeniekriminalityspojenéstrestnýmprávom,potomsalogicky
vnucuje úvaha, že akonáhle by neexistovalo trestné právo,
neexistovalabyvspoločnostianikriminalita.104
Trestno-právne vymedzenie zločinnosti, t.j. podľa práva de
factoideiurejetrestnýčin.Prednosťoutakéhotovymedzeniajejeho
presnosť,určitosť,jednoznačnosťobsahu,akoajrozsahukriminality.
Pojem trestný čin vymedzuje vtrestnom práve zákonodarca ako
protiprávnyčin,ktoréhoznakysúuvedenévTrestnomzákone.
Napriek legálnej definícii aurčitej presnosti aurčitosti, má
takéto vymedzenie kriminality svoje limity. Tieto limity spočívajú
vpremenlivosti obsahu tohto pojmu vzávislosti na čase apriestore.
Zčoho vyplýva, že to čo dnes býva považované ačo zákonodarca
definujeakotrestnýčin,môžebyťzajtradekriminalizované.
Kriminalita je vo všeobecnosti považovaná za sprievodný jav
v každej spoločnosti. Je to určitý druh odchylného správania,
103
GRÓFOVÁ H., Vybrané sociálno-patologické javy v spoločnosti. Bratislava,
2009. ISBN 978-80-89185-34-4. s.7.
104
TOMÁŠEK J., Úvod do kriminologie. Grada Publishing a.s., 2010. ISBN
978-80-247-2982-4. str. 11.
101
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
neprípustného,zaktorýsudcanazákladezákonaukladápáchateľovi
trest.
Kriminalita mladistvých je negatívnym spoločenským javom,
stáva sa fenoménom, ktorý znepokojuje európsku spoločnosť aje
predmetomkriminologickejitrestno-právnejpozornosti.
Kriminalita mladistvých má však často závažnejšie dôsledky
pre spoločnosť ako správanie dospelých, hlavne keď je negatívne,
atak spôsobuje, že spoločnosť vníma mladistvých páchateľov
negatívne.105
Podľa Sejčovej Ľ. je delikvencia mladistvých mnohodimenzionálne podmienený jav, ktorý je ovplyvnený viacerými druhmi
faktorov. Základné faktory podmieňujúce vznik delikventného
správaniamládežezačleňujedotýchtohlavnýchskupín:
1) Osobnosťmladistvého(vnútornéfaktory):
•
endogénnebiologickédeterminanty
•
poruchyintelektu
•
emocionálnefaktory
•
vlastnostiosobnosti
2) Vývinové zvláštnosti obdobia dospievania, problémy
voblasti:
•
sociálneho vývinu, socializácie, morálneho
dozrievania
•
citovéhovývinu
•
rodinnýchvzťahov
•
sexuálnehodospievania
3) Prostredie(vonkajšie,spoločensko-sociálnefaktory)
•
vplyvrodinnéhoprostredia
•
škola
•
voľnýčas
•
partia
•
ekologické,demografickéfaktory
•
masovokomunikačnéprostriedky.106
105
Stanovisko Európskeho hospodárskeho a sociálneho výboru na tému
Prevencia kriminality mladistvých, spôsoby riešenia kriminality mladistvých
a úloha justície mladistvých v EÚ. (2006/C 110/3).
106
SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove a vzdelávaní. Univerzita Komenského
Bratislava, 2011. ISBN 978-80-223-2976-7. s. 137.
102
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Sociologicképoňatie
Umožňuje chápať kriminalitu vširšom rozsahu, ako tzv.
konaniespoločenskypatologické.
Najvšeobecnejším pojmom, ktorý sa najfrekventovanejšie
uplatňuje vzahraničnej kriminálnej sociológii na označenie
spoločenskynápadnéhoakontroluvyžadujúcehosprávaniajepojem
sociálnadeviácia.107
Sociálnadeviáciajeuniverzálnedefinovanáakoodchýlkaalebo
porušenie sociálnej normy alebo skupiny noriem. Prednosťou, pre
ktorú sa tento pojem presadil vkriminologických prácach je jednak
jeho hodnotová neutralita a jednak dostatočne široký priestor
umožňujúci skúmať spoločensky závažné odchýlky od normy
vširšomkontexte.108
Sociálnadeviáciapodľaprof.Ondrejčákamáviacerovýchodísk.
Hlavným pojmom sa stáva správanie, ktoré je však oveľa širším
avšeobecnejším pojmom ako konanie. Je považované za vedomú
(aktívnu aj pasívnu činnosť), ktorá je zameraná na konkrétny cieľ.
Vtomtookamihusakonaniesociálnejdeviácieprelínaskonanímako
obligatórnymznakomobjektívnejstránkytrestnéhočinu.
Sociálne konanie, tak ako ju uvádza najznámejšia Parsonova
všeobecná teória, je také správanie, ak anticipuje, predvída
apredchádza stavy, ku ktorým smeruje, atiež správanie, smerujúce
knormatívnej regulácii. Zmysel, ktorý jednotlivec alebo skupina
priraďujesociálnemukonaniunazývamejehoorientáciou.109
Ďalším východiskom voblasti deviantného správania podľa
sociológie je koncepcia normy. Koncepcia najčastejšie vychádza
zDurkheimovho aWeberovho poňatia normy, kedy sa predstavuje
akoatomickýprvokexistencieľudstvavsociálnomhľadisku.Normy
každej spoločnosti, alebo určitej sociálnej skupiny sú prototypom
spôsobu správania, atým aj konania každého jednotlivca tejto
skupinyalebospoločnosti.
Vdôsledku existencie noriem vyvstávajú dva spôsoby
správania, ato: konformné správanie knormám aodchylné
(deviantné) správanie knormám. Pričom deviantné správanie
zoradené do určitej škály vo vzťahu knormám je ohraničené
107
KAISER G., Kriminologie. Praha: C.H.Beck, 1994.
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN
80-224-0685-6, s. 115.
109
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN
80-224-0685-6. str. 22.
108
103
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
začiatkom ako normokonformným správaním ana jeho konci je
kriminálnesprávanie–kriminalita.
Sociálna deviácia alebo trestný čin? Trestné právo je užitočný
nástroj,bezktoréhobyzrejmenebolomožnénestratiťsavpomerne
neprehľadnejoblastispoločenskynežiaducichjavov.Obmedzenímsa
ibanaformykriminality,ktorésúdanélegislatívou,byokreminého,
bola odňatá možnosť diskusie, či by aj iné sociálne delikventné
správanienemalobyťtrestnýmčinom.
Anómia spoločnosti
Je to nevyhnutný pojem pre výstižnosť acharakteristiku
sociálnej deviácie, príznačný stav spoločnosti, kedy prestávajú
čiastočne alebo úplne platiť zákony aj sociálne normy. Ide doslova
obezzákonnosť.Pojemanómiavychádzazgréckehoslova„nomos“=
zákony. Vsociológii uvedený termín začal používať E. Durkheim,
podľa ktorého vznikajú anomické tendencie vždy súčasne ako
dôsledok náhlych ekonomických zlomov aposunov, ato aj
pozitívnych, aj negatívnych.Obe tieto skutočnosti t.j. konjunktúra aj
recesica,môžuvyvolaťkultúrneapolitickékrízyvprispôsobovanísa
členovspoločnostikdanejsituácii.Východiskomzuvedenejsituácie
aurčitým spôsobom jej zvládania sa stáva deviantné správanie,
kriminalita,násilie,aleajdepresívnestavy,vedúceksamovraždám.
Preto vdôsledku uvedenej situácie nemôžu byť osoby
páchateľov trestných činov predmetom analýzy, ale prostriedkom
analýzymusiabyťichskutky.
Rozkoly medzi tým, čo spoločnosť ajej sociálne akultúrne
prostredie poskytuje anástroje, ktoré majú jej členovia kdispozícii
kdosiahnutiuspoločenskýchcieľov,vedúkanómiiavjejdôsledkuaj
kdeviantnému správaniu. Je to taký stav, vktorom jednotlivci
nestrácajú iba väzby na spoločnosť, ale aj vzájomné väzby medzi
sebounavzájom.110
Po roku 1989 bola anómia na (česko-slovenské) podmienky
charakterizovaná ako stav, kedy prestávajú platiť zákony. Kritický
stav spoločnosti charakterizovaný nejasnosťou, neistotou,
nesúdržnosťou, alebo absenciou pravidiel anoriem, ktorými sa má
110
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN
80-224-0685-6, s. 38.
104
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
spravovaťsprávaniečlenovspoločnostiajichaspirácia(Keller,1991
–prekladzčeštinyautorka).111
Mladistvý, dieťa, mládež...
Kriminalitu mládeže možno všeobecne vymedziť ako
najzávažnejší sociálno-patologický jav, t.j. poruchy vsprávaní sa
mládeže, prejavujúce sa vporušovaní trestno-právnych noriem
(Kuchta, J.; Válková, H. 2005, s. 267). Kriminalita mládeže zahŕňa
predovšetkým skutky, ktorých sa dopúšťa kategória mladistvých,
ďalej zahŕňa detskú prekriminalitu akriminalitu mladých
dospelých.112
Je potrebné venovať sa základným vekovým kategóriám, ato
zpohľadutrestno-právneho,aleajzkriminologického,atopojmami
mladistvý, dieťa, maloletá osoba, osoba blízka veku mladistvému
anapokonajpojmumládež.
Zámernevosvojejseminárnejpráciuvádzampojemmladistvý,
vzhľadomktomu,žedizertačnáprácajeprácouzodborutrestného
práva a pojem mladistvý definuje zákonodarca vustanovení
trestnéhozákonav§94ajenímoznačovanávekovákategóriaosôb,
ktoré spáchali trestný čin, atým sú aj za taký čin následne trestne
zodpovedné. Vsúlade suvedeným ustanovením, sa za mladistvého
považuje osoba, ktorá včase spáchania trestného činu dovŕšila
štrnástyrokaneprekročilaosemnástyroksvojhoveku.
Dieťaťom sanaúčelytrestnéhozákonarozumieosobamladšia
akoosemnásťrokov,aknenadobudlaplnoletosťužskôr(§127TZ).
Definícia dieťaťa bola do trestného zákona prevzatá zčl. 1
Dohovoruoprávachdieťaťa/oznámeniepodč.104/1991Zb./(ďalej
len Dohovor) kde definuje dieťa ako každú ľudskú bytosť, mladšiu
ako osemnásť rokov, pokiaľ podľa právneho poriadku, ktorý sa na
dieťa vzťahuje nie je plnoletosť dosiahnutá skôr. Rovnako Dohovor
oprávach dieťaťa vyžaduje po štátoch, ktoré sú zmluvnou stranou
Dohovoru, aby uznávali právo dieťaťa, ktoré bolo obvinené,
obžalovanéalebouznanézavinnéztrestnéhočinunazaobchádzanie,
ktorérozvíjajehozmyselprečesť,dôstojnosťanajmäposilňujeúctu
dieťaťa kľudských právam azákladným slobodám iných aberie
ohľad na vek dieťaťa. Pritom neustanovuje minimálnu vekovú
111
ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 9.
112
DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Plzeň 2011. ISBN
978-80-7380-344-5. str. 251.
105
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
hranicu trestnej zodpovednosti ani neodporúča nijaký konkrétny
minimálnyvekpretrestnúzodpovednosť.113
Osobitná starostlivosť odieťa bola zakotvená už vŽenevskej
deklaráciiprávdieťaťazroku1924,akoajvDeklaráciiprávdieťaťa
prijatej Spojenými národmi vroku 1959. Potreba zabezpečiť
osobitnú starostlivosť dieťaťa bola ďalej uznaná aj vo Všeobecnej
deklarácii ľudských práv (1948), vMedzinárodnom pakte
oobčianskych
apolitických
právach
(1966)
aďalších
medzinárodných dokumentoch aštatútoch medzinárodných
odborných organizácií, zaoberajúcich sa starostlivosťou oblaho
aosobitnúprávnuochranuprávdetí.114
Osoba blízka veku mladistvého je čisto trestno-právny
pojem,ktorýjedefinovanýv§127ods.2TZajednásaoosobu,ktorá
dovŕšila osemnásty rok svojho veku aneprekročila dvadsaťjeden
rokovsvojhoveku.Tomutopojmuzkriminologickéhohľadiskasadá
prirovnaťmladýdospelý,ajkeďhornáhranicadvadsaťjedenrokov,
sprihliadnutímnapoznatkyzoblastipsychológieasociológie,nieje
chápaná takto jednotne ako vtrestnom práve. Podľa odborníkov
zuvedenýchoblastí(Kuchta,J;Válková,H.2005,s.268)niejemožné
stanoviťvšeobecnúhranicudospelosti.115
Maloletá osoba je pojem zcivilného práva, konkrétne ju
zákonodarcadefinujevust.§9Občianskehozákonníkasohľadomna
spôsobilosťnaprávneúkony.Vtrestno-právnomakriminologickom
poňatí je to osoba, ktorá dovŕšila dvanásty rok svojho veku aje
mladšia ako štrnásť rokov, ak spáchala niektorý čin, za ktorý tento
zákondovoľujeuložiťtrestodňatiaslobodynadoživotie,prípadneak
je to potrebné na zabezpečenie riadnej výchovy osoby mladšej ako
štrnásť rokov, ktorá spáchala čin, ktorý by inak bol trestnýmčinom
(§105Trestnéhozákona).
Spojmom maloletej osoby (maloletým páchateľom) vrámci
kriminológiesamôžemestretnúťajsinýmoznačenímakojuvenilná
delikvencia,aleboprekriminalita.
Prekriminalita - tentonázovsapoužívaprečinnosť,ktorejsa
dopúšťajú osoby pred dosiahnutím trestnej zodpovednosti, aktorá,
113
ĎURKECHOVÁ R., Esej – Vek páchateľa, doktorandské štúdium, PEVŠ, r.
2012.
114
ĎURKECHOVÁ R., Seminárna práca – Právna úprava dieťaťa v európskom
kontexte, doktorandské štúdium, PEVŠ, r. 2012.
115
DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Plzeň 2011. ISBN
978-80-7380-344-5. str. 253.
106
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
ak by ju spáchali osoby trestne zodpovedné, by bola považovaná za
trestný čin (Zapletal, J. 1999, s. 9).116 Zuvedeného vyplýva, že
prekriminalita je jav, ktorý ztrestnej zodpovednosti vylučuje osoby,
buďznedostatkuveku,alebonepríčetnosti.Totojevnímaniečistov
trestno-právnejrovine.
Prof.Ondrejčákuvádzapojempredpolia kriminality,ktorýje
odvodený zteórie sociálneho poľa. Jedná sa ourčité sociálnopatologické javy, ktoré samy osebe nie sú trestným činom, ale buď
trestnejčinnostipredchádzajúalebosastávajújejpríčinou.Môžeísť
napr. osociálne javy ako alkoholizmus, prostitúcia, samovraždy,
rozvrátenémanželstvá,chudobaapod.117
Napriek použitému trestnoprávnemu pojmu mladistvý
(význam prevencie mladistvých vo vzťahu ku kriminalite), mám za
potrebné zaoberať sa pojmom „mládež“ ako príslušníkov veľkej
spoločenskej skupiny, pohybujúcich sa medzi obdobím dospelosti
adetstva.
S pojmom mládež vsociologickom poňatí, sa pomerne
rozsiahlym spôsobom zaoberá Prof. Ondrejkovič, prof. Macháček,
Hájek,F.,Mayntz,R....
Pohľad na najmladšie dejiny tejto spoločenskej skupiny nám
ukazuje, že jej existencia ištruktúra vznikali až koncom 18.
azačiatkom 19. storočia. No o existencii mládeže so skutočne
všeobecnými znakmi aso všeobecnou platnosťou pre všetky vrstvy
obyvateľstva môžeme hovoriť vlastne iba od počiatkov 20.
storočia.118
Pohľady príkladom uvedených autorov vo vzťahu k „mládeži“
riešinajmävymedzeniemládeže„akosociologickejkategórie“.
Mládež možno považovať za sociokultúrny jav, kategóriu
mladých osôb vo veku od 6-18 rokov. Takéto chápanie mládeže
rešpektujú aj štatistiky Prezídia PZ, podľa ktorých kriminalitu
mládeže tvoria jednak trestné činy spáchané mladistvými (14-18
116
Dianiška, G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Plzeň 2011. ISBN
978-80-7380-344-5. str. 252.
117
Ondrejkovič, P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN 80224-0685-6. str. 129.
118
Ondrejkovič P., Základy sociológie mládeže. Nitra 2003, ISBN 80-8050-6582. str. 9.
107
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
rokov) ačiny inak trestné spáchané maloletými osobami (6-14
rokov).119
Toto vekové ohraničeniemládežejevšakzreteľneobmedzené
na právnu terminológiu. Vo vzťahu ksociológii, biológii, psychológii
by toto ohraničenie nemalo opodstatnenie, vzhľadom ktomu, že
začiatok procesu puberty, mladosti, dospievania, býva vuvedených
vedných oboroch ohraničovaný trinástym rokom veku mladého
človeka, avšak koniec procesu dospievania sa uvádza dokonca
vintervale medzi dvadsiatym až tridsiatym rokom veku dospelého
jedinca.
Individualizácia aglobalizácia sú označované za podstatné
znakymládeževeurópskomkontexte.
„Individualizácia mládeže je charakterizovaná znakmi
osobitného spôsobu života, snahou jednotlivcov očoraz väčšie
odlíšeniesaodostatnýchahľadanímidentitysvojhoja.Jetoproces,
ktorý do značnej miery podmieňuje vznik autentičnosti
aneopakovateľnosti jednotlivca vo svojom správaní. Takto chápaný
význam individualizácie sa môže uskutočňovať iba na základe resp.
ako dôsledok predchádzajúceho socializačného procesu azdanlivo
paradoxne výlučne iba na základe osvojovania si spoločenských
hodnôt anoriem. Samotný proces individualizácie je možný iba
vspoločnostia„vočispoločnosti“.120
Výchova a prevencia mladistvých
Výchova mladistvých
Rodina
Starostlivosťodetiaichvýchovajeprávomrodičov;detimajú
právo na rodičovskú výchovu astarostlivosť (čl. 41 ods. 4 Ústavy
Slovenskej republiky). Zákonná úprava okrem uvedenej Ústavnej
úpravy zdôrazňuje rozhodujúcu úlohu rodičov pri výchove dieťaťa
(Zákon č. 36/2005 Z.z. orodine). Nemalý význam má aj Listina
základných práv aslobôd, ako aj množstvo medzinárodných zmlúv
oľudských právach azákladných slobodách (napr. Dohovor
oprávach dieťaťa, Medzinárodný pakt oobčianskych apolitických
právach, Európsky dohovor oochrane ľudských práv azákladných
119
Dianiška, G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň
2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 253.
120
.ONDREJKOVIČ P., Základy sociológie mládeže. Nitra 2003, ISBN 80-8050658-2. str. 84.
108
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
slobôd,Všeobecnádeklaráciaľudskýchprávavneposlednomradeaj
právneaktyEurópskejúnie).
Zákonné výchovné práva rodiny určite nikto nespochybňuje
anepopiera, otázne však ostáva, do akej miery je schopná tradičná
rodina,ktorátrpí„vadami“naplniťreálnetentozákonnýobsah.
Podľa Matouška (1998) existujú dve skupiny hypotéz tohto
javu – prvá predpokladá skrytú patológiu rodiny, ktorú nemôže
zachytiť bežné sociologické šetrenie, druhú skupinu hypotéz spája
predpoklad, že vplyv rodiny na deti vprocese dospievania má
klesajúcutendenciu.121
Podľa Ondrejkoviča (2003) tradičné formy normálnych
biografiíerózioustabilnejrodinyavzťahovsprostredímstrácajúna
svojom význame. Dynamika trhu práce robí bezcennými skúsenosti
generácierodičovvoblastizískavaniapráceasprávaniasavnej.122
Preodbornúverejnosťjeznámatáskutočnosť,žedospelýživot
jedinca je podmienený kvalitou procesu socializácie azážitkami
zdetstva, ktoré často fungujú ako „impriting“, vpečatenie spôsobu
spracovaniaareagovanianaurčitýdruhpodnetovaktorýchsanevie
jedineczbaviťanizacenuopakovaniadebaklovéhovýsledku.123
Výchova vrodine ajej vplyv na ďalší vývoj jedinca je
nepochybnepovažovanáza primárnu výchovu každéhojednotlivca
(s výnimkou „osobitných rodín“, ktorými zo zákona sú náhradná
starostlivosť, ktorú tvorí náhradná osobná starostlivosť, pestúnska
starostlivosťaústavnástarostlivosť).
Škola
Sekundárnu výchovu vprocese socializácie aindividualizácie
jedinca zabezpečuje predovšetkým škola. Pristupuje tu kprimárnej
výchovnej jednotke, ato krodine. Podľa Mordkoviča, V.G. (1970)
škola vystupuje ako inštitúcia, sprostredkujúca poznatky aučenie,
vrátane získavania zručností. Každé učenie vurčitom systéme
predstavuje súčasne iformovanie postojov asprávania. Osvojovanie
121
ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 8.
122
ONDREJKOVIČ P., Základy sociológie mládeže. Nitra 2003, ISBN 80-8050658-2. str. 90.
123
HAVRLENTOVÁ D., Rané poruchy ako zdroj možných životných zlyhaní
v dospelosti. Dieťa v ohrození. Zborník príspevkov z konferencie konanej dňa
10. a 11. decembra 2009. BVŠP. BURO KODEX, 2010. ISBN: 978-80-8944724-4. s. 295.
109
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
si poznatkov aformovanie sú iba dve stránky toho istého procesu.
Právetýmsastávaškolatakýmvýznamnýmsocializačnýmčiniteľom,
umožňujúcim vznik novej hodnotovej štruktúry, vktorej majú svoje
miestoavýznamidôležitésociálnehodnoty.124
Proces predlžovania školskej dochádzky má za následok
zvýšenie významu školy ako inštitúcie, ktorá vspoločnosti apre
spoločnosť plní nezanedbateľné sociálne funkcie. Inštitúcie vo
všeobecnosti sú pre jednotlivca určitou istotou, na druhej strane
prinášajúajobjektívnurealitu,sktoroujepotrebnénaučiťsažiť.
Všetky inštitúcie, vrátane škôl, sú súčasne miestom
komunikácie akooperácie ľudí, miestom, kde dochádza kvzájomnej
interakcii,výmenerol.125
Vstup do školy prináša viacero nových vzťahov, ale aj
problémov akonfliktov, zktorých zďaleka nie všetky pochádzajú zo
samotného školského prostredia. Príchod do školy mení vzťah
dieťaťa aj krodičom – začína rozdeľovať pozornosť apocity medzi
rodičovapedagóga,pričomniektorénevyriešenékonfliktyzdomova
sa prelínajú do vzťahov kpedagógovi (Fischer, 1963).126 Pozn.
autora: Anaopak konflikty zo školy aspedagógom sa prenášajú do
rodiny.
Problematickým môže byť už samo pochopenie aprijatie role
žiaka, jeho včlenením sa do kolektívu. Nie menej významným je aj
možný konflikt medzi nárokmi školy askutočnými možnosťami
aschopnosťamiškoláka.
Škola ako inštitúcia má jednoznačnú úlohu, ktorou je
zabezpečenie výchovno-vzdelávacieho procesu. Jej hlavným
poslaním je doslova plánovitá príprava mladého jedinca pre život
vspoločnosti.Možnopovedať,žeškolaakospoločenskáinštitúciamá
pedagogickú prácu asňou súvisiace úlohy zabudované vo všetkých
svojichorganizačnýchštruktúrach.127
124
ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava,
2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 80.
125
ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava,
2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 122.
126
TURČEK
K., Psychopatologické a sociálno-patologické prejavy detí
a mládeže. IRIS, 2003. ISBN 80-88778-99-9. s. 27.
127
ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava,
2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 123.
110
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Štát
Možno trochu odvážne, je označenie štátu ako inštitútu, ktorý
zabezpečuje ako terciárny element výchovu jedinca vspoločnosti.
Primárne zabezpečuje výchovu jedinca rodina, sekundárne škola
aterciárneštát.
Bez ohľadu na koncepciu štátu (liberálnu, konzervatívnu,
sociálnu),štátmásvojunepopierateľnúvýchovnúúlohu.Čiužnapoli
zákonodarnom, alebo sociálnom, je to určitým regulátorom vzťahov
vspoločnosti.
Podľa Durkheima, je spoločnosť predovšetkým morálnym
fenoménom. Štát považoval za organizáciu, ktorá sa zaoberá
situáciou vspoločnosti azabezpečuje komunikáciu, ale nie ako
centrumavýsledokmocenskýchstretov.Obhajovalindividualistické
hodnoty,morálneprincípyživotaobčanov,alezároveňpovažovalza
nevyhnutné, aby štát zasahoval do ekonomických štruktúr
aprocesov.128
Štát je právnou formou organizácie spoločnosti – právnou
inštitúciou. Inštitúcia – je odvodená zlatinského slova instituere =
zriadiť,nariadiť,ustanoviť.Inštitúciazabezpečujeexistenciuarozvoj
spoločenských vzťahov, stabilizuje určité formy správania, dáva im
rámec,formalizujesvojuvnútornúorganizačnúštruktúru.129
Štát zasahuje do primárnej výchovy, zasahuje do sekundárnej
výchovy azasahuje aj do výchovy vo výkone trestu odňatia slobody
(prípadne samotnej sankcie – ochrannej výchovy, či už vrámci
trestného konania, alebo občianskoprávneho konania uosoby
mladšejakoštrnásťrokov).Prečovýchovavovýkonetrestuodňatia
slobody?
Pretože ak nedôjde kosvojeniu si predpokladaných životných
rol,aksprávaniekonformnéknormámprejdekdelikventnémualebo
kriminálnemu správaniu, t.j. dôjde kodchýlke voči očakávanému
správaniu,nastupujúmechanizmysociálnejkontroly,akýmisúnapr.
orgánystarostlivostiomládež,polícia,súdnictvo,...130
128
BAKOŠOVÁ E., VACULÍKOVÁ N., Základy sociológie práva. UK
Bratislava, PF, Vydavateľské oddelenie, 2003. ISBN 80-7160-177-2. s. 13.
129
OTTOVÁ E., Teória práva. UK, Bratislava, PF, Vydavateľské oddelenie,
2005. ISBN 80-7160-200-0. s. 69
130
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN
80-224-0685-6. str. 22 a
ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava,
2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 126.
111
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Aj keď vo výkone trestu odňatia slobody sa výchova
avzdelávanie odsúdených realizuje spravidla zdonútenia. Avšak
účelom výkonu trestu odňatia slobody umladistvých je odborným
pedagogickým vedením zabezpečovať ich výchovu aumožňovať ich
odbornú prípravu na budúce povolanie. Tí mladiství (vo výkone
trestu odňatia slobody), ktorí ešte neukončili povinnú školskú
dochádzkusúpovinnízúčastňovaťsavyučovaní.131
Právne vedomie
Výchova aprevencia je predpokladom dosiahnutia určitej
úrovneprávnehovedomiačlenovspoločnosti.
Právne vedomie – vymedzenie pojmov
Podľa Farbera „právne vedomie ako predstavy aprávne city
majúce normatívny význam pre správanie ľudí na základe jeho
členenia na oprávnené aneoprávnené“ vzniká „predovšetkým
poznanímprávnychjavov“.„Právnevedomiejevzťahľudíkprávnym
normám, je výrazom hodnotenia spravodlivosti či nespravodlivosti
zákonov štátu, súdnej činnosti, oprávnenosti konania inštitúcií
ajednotlivých osôb aako také zahŕňa nové právne požiadavky
kzákonodarným orgánom oprijatí či zmene zákonov akľudskému
správaniu,ktorémábyťtýmitonormamiregulované“.132
Szabó I. píše, že právne vedomie má vsebe emocionálne
aracionálne momenty. Právo nepôsobí na spoločenské vzťahy
stanovenímsubjektívnychprávapovinností,alepreto,abypomocou
týchto práv apovinností podriadilo vedomú činnosť más potrebám
určitéhospôsobuvýrobyaabyvychovaloľudíkúsiliuzosúladiťsvoje
činyspotrebamispoločnosti.133
Právne vedomie sa podľa Prusáka skladá zindukovaných
predstáv opráve (odraz právnej pozitivovanej štandardizácie
sociálno-ekonomickýchpomerov)azospontánnychpredstávopráve
131
FÁBRY A., Penológia. EUROKÓDEX, s.r.o., 2009. ISBN: 978-80-8944701-5. s. 188.
132
HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 73.
133
HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 74.
112
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
(odraz sociálno-ekonomických pomerov, ktoré nie sú
sprostredkovanéprávnoupozitivizáciouskutočnosti).134
Bakošová, E.; Vaculíková, N. uvádzajú, že právne vedomie je
možné charakterizovať ako zložitý vnútorne štruktúrovaný
spoločenský jav, založený na elementoch znalosti práva, sociálnoprávnej psychiky, na predstavách oplatnom práve ana predstavách
oideálnompráve.135
Ako získať určitú úroveň právneho vedomia? Vprocesu
socializácie, ktorého súčasťou je výchova, prevencia, vzdelávanie
apodľa prof. Ondrejkoviča proces socializácie prebieha vtroch
fázach:
1.
Fázasociabilizácieazačínajúcejindividualizácie,
2.
Fázaindividualizácieapersonalizácie,
3.
Fázaenkulturalizácieasocietizácie.136
Právne vedomie mládeže, mladistvých, detí
Akštatistickéúdajeuvádzajú,žezcelkovejkriminalitypáchajú
mladší dospelí (vo veku od 19 do 35 rokov) viac ako polovicu,
a kategórii páchateľov od 19 do 25 rokov štatisticky prináleží
zcelkovej kriminality takmer 25 percent, je zrejmé, že úroveň
právnehovedomiaumladýchjedincovjenanižšejúrovninežprávne
vedomostijedincadospelého.
Skutočnosť,ženajviacjuvenilnýchdeliktovsapritomvyznačuje
až príliš zreteľnou aipre mladistvého jasne rozpoznateľnou
charakteristikou antisociálnosti (napr. násilné trestné činy,
nedovolené ozbrojovanie, výtržníctvo apod.), svedčí otom, že tu
vnormatívnej funkcii právneho vedomia zlyháva skôr jej etická než
noetickázložka.137
Významnú úlohu pri tvorbe, vývine aformovaní právneho
vedomia hrá stupeň rozvinutosti subjektu. Jedným zurčovateľov
tohto stupňa, tak ako pri vývine vedomia vôbec, je fyzický vek
134
HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 74.
135
Bakošová E., Vaculíková N., Základy sociológie práva. UK Bratislava, PF,
Vydavateľské oddelenie, 2003. ISBN 80-7160-177-2. s. 56.
136
ONDREJKOVIČ P., Socializácia v sociológii výchovy. VEDA, Bratislava,
2004. ISBN 80-224-0781-X. s. 74.
137
HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 101.
113
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
subjektu.138 Hodnota aúroveň právneho vedomia má určujúci
významnajmäprenormotvornúfunkciuprávnehovedomia.Ktomu,
aby bol vzťah kprávnej norme, alebo knorme vôbec, kladný, je
potrebnézískaťjejpoznanie.
Pochopenienormy,zaujatiepozitívnehopostojaknorme,čomu
zákonite predchádza jej poznanie, predpokladá vnútorné osvojenie,
stotožnenie sa sobsahom apodstatou normy. Ako uvádza Hatala. V.
jejtzv.interiorizáciu.
Fyzický vek subjektu, sohľadom na vekovú hranicu
trestnoprávnejzodpovednosti,t.j.štrnástyrokvekujedinca,vspojení
sobdobím puberty vinkriminovanom období, je prepojený
apodmienený oveľa viac citovým aemocionálnym faktorom, ako
rozumovouvnímavosťou.
Učenie sa normám je proces náročný, spojený so socializáciou
jedinca,ktoréhovýsledkomjetvorbaaštruktúrazdravéhoprávneho
vedomia, apreto možno tento proces „interiorizácie“ normy (nielen
trestnoprávnej) považovať za jeden zdôležitých faktorov prevencie
kriminalitymladistvých,aleajkriminalityakocelku.
Prevencia mladistvých
Najúčinnejšou formou prevencie delikvencie mládeže je
predchádzanie aodstraňovanie príčin apodmienok, ktoré ju
umožňujú,resp.uľahčujú,atoformoupreventívnychaktivít,ktorésú
menej ekonomicky náročné ako represívne opatrenia. Prevencia
pritom musí vychádzať zpodrobného poznania všetkých faktorov,
ktorésamôžupodieľaťnavznikudelikvencie.139
Základomúspechuprevenciekriminalitymládežejejejvčasné
adlhodobé pôsobenie. Vychádza zpredpokladu, že prevencia
kriminality mládeže je proces, ktorý je potrebné nezanedbať,
neodkladaťazačaťsnímodnajútlejšiehovekudieťaťa.140
Prevencia kriminality by mala vychádzať zpoznania
jednotlivých faktorov, ktoré môžu mať vplyv na delikventné
správanie.Prevenciakriminalitymladistvých,akoajmládežesačlení
naprevenciuprimárnu,sekundárnuaterciárnu.
138
HATALA V., Kriminologické štúdie. Kalligram, Bratislava, 2011. ISBN 97880-8101-487-1. s. 101.
139
SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove a vzdelávaní. Univerzita Komenského
Bratislava, 2011. ISBN 978-80-223-2976-7. s. 148.
140
ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 119.
114
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Napr.: Holcr, K. (2008) Dianiška, G. (2011), Matoušek, O.,
Matoušková, A. (2011) rozdeľujú prevenciu aj na sociálnu, situačnú
aviktimačnú.
Vymedzenie pojmu prevencia kriminality
Prevenciakriminalityjesúčasťoupojmu„kontrolakriminality“,
ktorá podľa Novotného O. aZapletala J. je úsilie štátu aj spoločnosti
udržať kriminalitu vurčitých prijateľných medziach alebo jej
obmedzovanie. Kontrola kriminality kladie dôraz na vzájomnú
vyváženosťrepresívnejapreventívnejstratégie.141
Represívnastratégianezahŕňalenukladanietrestov,alepodľa
Zoubkovej,I.sarepresívnastratégiauplatňujevtzv.právnejkontrole
aje tvorená činnosťou štátnych orgánov ainštitúcií pri aplikácii
arealizácii trestnej politiky. Okrem legislatívy zahŕňa aj aplikáciu
právnych noriem, činnosť orgánov činných vtrestnom konaní
asúdov, ukladanie sankcií, ich výkon astým spojená aj väzenská
politika.
Naproti tomu preventívna stratégia vychádza zanalýzy javu,
orientuje sa do budúcnosti, je zámerným pôsobením tak zaspektu
cieľov, ako aj výberu foriem ametód pôsobenia. Jej predmetom je
ochrana pred kriminalitou, jej predchádzaním. Zo spoločenskopraktického hľadiska prevencia kriminality predstavuje vedecky
zdôvodnené, zámerné, cieľavedomé, plánovité akoordinované
pôsobenienapríčinyapodmienkykriminalityscieľomodstrániťich
aleboichvhodnýmvýberomforiemametódpôsobeniaaspoňsčasti
eliminovať, prípadne ich negatívne prejavy obmedziť asúčasne
podporovaťvytváranieantikriminogénnychpodmienok.142
Kontrola kriminality je súčasťou pojmu sociálna kontrola
(Kuchta J., Válková H., - 2005, Ondrejčák P. – 2001) – formálna,
neformálna aje súčasťou kriminológie, teoreticko-empirickej vedy
opríčinách, formách prejavu aúčinkoch zločinu vspoločnosti, ako
iobojiprotinemuaojehopredchádzaní.143
Prostredníctvom sociálnej kontroly je dosahovaná konformita
správania jednotlivcov vdanej spoločnosti. Prostriedkami sociálnej
141
ZOUBKOVÁ I., Kontrola kriminality mládeže. Aleš Čeněk, 2002. ISBN 8086473-08-2. s. 45.
142
HOLCR K. a kol., Kriminológia. Iura Edition, 2008. ISBN 978-80-8078-2061. s. 200.
143
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN
80-224-0685-6. str. 149.
115
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
kontroly sú napr. náboženstvo, morálka, vedenie, výchova, právo
anajmä trestné právo. Vtejto súvislosti sa potom hovorí
otrestnoprávnejsociálnejkontrole.144
Právna kontrola kriminality mládeže
Právna kontrola vnajvšeobecnejšej rovine vychádza
zTrestného zákona aprocesného postupu Trestného poriadku. Ako
zdôrazňujú mnohí kriminológovia – Novotný, O; Zapletal, J. 2001,
2004; Madliak, J. 2008 – trestné právo dáva odpoveď prečo, kedy
adoakejmierysúurčitékonaniaprespoločnosťnebezpečné.145
Miera trestnej zodpovednosti umladistvých nemôže byť
rovnaká,akouplnoletýchpáchateľovtrestnejčinnosti,napriektomu,
že spáchajú ten istý trestný čin. Napriek tomu, že laická verejnosť
najväčšívýznamvtrestnejrepresiiprikladávýšketrestu.
Kriminologický výskum však už niekoľko desaťročí
presvedčivoukazuje,ževýškatrestumánulový,alebolenveľmimalý
vplyvnakriminálnesprávaniejednotlivca.146
Neadekvátne použitie formálnej sociálnej intervencie môže
pôsobiť dokonca aj ako faktor prispievajúci krozvoju budúcej
kriminálnejkariéryjedinca.147
Výchovnýúčeltrestuumladistvéhopredochranouspoločnosti
rezonuje na medzinárodných fórach postupne od 80-tych rokov
minulého storočia ajustičný model (retribučnej teórie) nahradzuje
výchovnýmodelzodpovednostitzv.modelreštitučnejteórie.
Ondrejčák P. uvedený výchovný model trestnoprávneho
stíhania mladistvých označuje ako tzv. diverziu, ktorá predstavuje
pokus onahradenie trestu odňatia slobody, asúčasne ipokus
ozabránenie trestnoprávnemu stíhaniu oficiálnymi orgánmi, aby
bolo možné previnilcov podporiť vich prípadnom úsilí
onormokonformnýspôsobživotavbudúcnosti.148
144
KUCHTA J., VÁLKOVÁ H. a kol., Základy kriminologie a trestní politiky 1.
vydání. C.H.Beck, 2005. ISBN 80-7179-813-4. str. 183.
145
DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň
2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 19.
146
MATOUŠEK O., MATOUŠKOVÁ A., Mládež a delikvence. Portál, Praha
2011. ISBN 978-80-7367-825-8. s. 262.
147
KUCHTA J., VÁLKOVÁ H. a kol., Základy kriminologie a trestní politiky 1.
vydání. C.H.Beck, 2005. ISBN 80-7179-813-4. str. 287.
148
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN
80-224-0685-6. str. 150.
116
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Samotný pojem diverzie je amerického pôvodu („to divert“)
aznamená obchádzanie. Vširšom význame sa tým myslí to, aby
osoba, podozrivá zo spáchania trestného činu mohla ešte pred
zavedením trestnoprávneho pokračovania „obísť“ trestnoprávne
súdnictvo. Takáto prax sa uplatňuje najmä vprípade delikvencie
mládeže, keď treba zabrániť tomu, aby došlo kstigmatizovaniu
mladéhočlovekanajmäodsúdenímktrestuodňatiaslobody.Niektorí
autori(Albrecht,Lerman)spochybňujúefektívnosťdiverzie.Naproti
tomu iní autori (napr. Schneider, Greenber, Palmer ai.) vodlišných
podmienkachdospievajúkiným,optimistickýmzáverom.149
AkouvádzaČerníková,V.,súčasnýtrendvtrestanípáchateľaje
vznamení tzv. 3D – dekriminalizácia (drobných trestných činov ),
depenalizácia(hľadanieúčinnýchsankciíbezzásahovdoslobodného
života (bez výkonu trestu odňatia slobody – pozn.autorky), diverzia
(odklony = alternatívne spôsoby riešenia trestu vtrestnom konaní,
ktoréumožňujúmimosúdneprejednanieprípadumedzipáchateľom
aobeťou).150
Preventívna kontrola kriminality mládeže
Preventívna kontrola kriminality mládeže je charakterizovaná
činnosťou, ktorou sa minimalizuje riziko nastúpenia delikventnej
kariéry, prípadne poskytuje ohrozenému mladému človeku dobre
cielenúpomocužnazačiatkujehoneadekvátnehovývoja.151
Otázneje,čitaktoformulovanáprevenciakontrolykriminality
jesprávna.Podľamôjhonázoru,preventívnakontrolakriminalityby
mala pôsobiť bez ohľadu na prostredie avývoj mladého človeka už
odsaméhopočiatkusocializáciekaždéhojedinca,stým,žepotrebné
jeosobitnepomáhaťrizikovýmaohrozenýmjedincom.
Pretože socializácia (podľa Kuchty, 1993) je definovaná ako
trvalé prispôsobenie sa jedinca normám alebo typickým spôsobom
správaniaurčitejspoločnosti,eventuálneurčitejspoločenskejvrstvy,
dochádzapredovšetkýmkvývinuzvnútornenýchkontrolsociálneho
149
ONDREJKOVIČ P. a kol., Sociálna Patológia. VEDA, Bratislava 2001. ISBN
80-224-0685-6. str. 151.
150
ČERNÍKOVÁ V. a kol., Sociální ochrana. Aleš Čeněk, Plzeň, 2008. ISBN
978-80-7380-138-0. s. 182.
151
DIANIŠKA G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň
2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 263.
117
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
správania akvývinu morálneho vedomia akonania, t.j. chápanie
mravnýchnoriemakonania.152
Odprimárnejažpoterciárnuprevenciumládeže,čiužprávnu
alebo preventívnu, je treba vždy postupovať sohľadom na tú
skutočnosť, že podľa medzinárodných dohovorov sa vkonečnom
dôsledku jedná odieťa, atak ako bolo na rokovaní vŠtrasburgu –
02.02.2009 povedané Thomasom Hammarbergom (komisárom pre
ľudské práva Rady Európy) „je len vzáujme nás všetkých, aby sme
prestalirobiťzdetizločincov.Malibysmepretosnimizaobchádzať
ako sdeťmi, kým sú ešte deťmi aponechať systém trestného práva
predospelých“.153
Na prevenciu mládeže je potrebná existencia rozsiahleho
množstva preventívnych programov astratégií. Aby prevencia
kriminality mládeže bola úspešná, musí existovať koordinácia
jednotlivýchsubjektovzabezpečujúcichprevenciu.Vrámciprevencie
kriminality mládeže sa súbežne uskutočňujú viaceré preventívnovýchovnéprojektynanárodnej,miestnejalokálnejúrovni.154
Sejčová, Ľ. obsahovo vymedzuje primárnu, sekundárnu
aterciárnuprevenciunasledovne:
•
primárna prevencia by mala zabrániť delikventnému
vývinu mládeže, preto je hlavným cieľom práce
smládežou zabrániť vzniku arozvoju delikventného
správania už vjeho raných štádiách, aby mladý človek
nemuselbyťumiestnenývovýchovnýchústavoch.
•
sekundárna prevencia má odhaliť prvé štádiá
maladjustácie, delikventného správania. Cieľom
sekundárnej prevencie je zabrániť vzniku porúch
sociálneho apsychického vývinu, zachytiť ich
vpočiatočnom štádiu aokamžite zabezpečiť potrebné
opatreniapreohrozenýchjedincov.
152
HAVRLENTOVÁ D., Rané poruchy ako zdroj možných životných zlyhaní
v dospelosti. Dieťa v ohrození. Zborník príspevkov z konferencie konanej dňa
10. a 11. decembra 2009. BVŠP. EURO KODEX, 2010. ISBN: 978-80-8944724-4. s. 291.
153
http://www.coe.int/t/commissioner/Viewpoints/090202_en.asp
154
Dianiška G. a kol., Kriminológia – 2. rozšírené vydanie. Aleš Čeněk, Plzeň
2011. ISBN 978-80-7380-344-5. str. 264.
118
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
•
terciárna prevencia má zabrániť stigmatizácií zistených
delikventov.155
Vovšetkýchtrochtypochprevenciejezdôrazňovanápotrebná
a nevyhnutná spolupráca rodiny, školy, odbornej spolupráce
psychologickej,zdravotníckej,sociálnejslužby,výchovnýchinštitúcií,
súdmiprivýchovnomapreventívnompôsobenínamladéhojedinca.
Význam výchovy a prevencie mladistvých
Pokiaľ sa nerozvinie....pokiaľ sa nenaučí,.... Akde sa to má
jedinecnaučiť?Vškole,doma?Doma,pokiaľniejeprávnickárodina
– ťažko. Vškole – mal by? Otázne je kedy by sa mal učiť normám?
Vzhľadom ktomu, že trestnoprávna zodpovednosť nastupuje 14
rokom (ôsma trieda ZŠ , prípadne quarta – osemročného gymnázia,
mali by sa učiť deti právo už v13 rokoch – sedma trieda, tercia).
Neznalosťzákonaneospravedlňuje.
Ačo zodpovednosť maloletých vo veku od dvanástich do
štrnástich rokov auloženie ochrannej výchovy vobčianskoprávnom
konanívsúladesust.§105Trestnéhozákona?
Malo by byť automaticky súčasťou výučby vzákladných
školách ako povinného predmetu práva, pretože správnym
spôsobompodaťzákladnéznalostipráva,môželenodborník–osoba
so znalosťami práva. Alebo je dostatočné učiť sa len mravným
normám(vrátanezákladovpráva)–pedagógzákladnejškoly?
Ačo povinná návšteva výkonu trestu odňatia slobody?
Samozrejme za prítomnosti psychológov, pedagógov anásledne
prediskutovať dojmy, pocity, pre pochopenie tohto špecifického
azávažnéhonásledkuzaporušenienormy.
Prečo mladiství?
Napriek tomu, že dizertačná práca je na tému príčiny
aprostredie, ktoré vedú ktrestnej činnosti mládeže, vtejto
seminárnejpráciuvádzamakoprioritnýpojemmladistvý.Mládežje
oveľaširšípojem,akomladistvý.Mládež,akosomuviedla,jetermín
sociologický, psychologický. Mladistvý je definovaný vtrestnom
práveajeohraničenýdolnouahornouvekovouhranicou.
155
SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove a vzdelávaní. Univerzita Komenského
Bratislava, 2011. ISBN 978-80-223-2976-7. s. 148.
119
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
Zuvedenéhovyplýva,ževekováhranicaštrnásťrokov,bymala
byť určujúca pre už existujúce základné vedomosti práva.
Pochopenie významu noriem, pochopenie významu porušenia
noriem, pochopenie významu trestnej zodpovednosti, pochopenie
významuukladaniatrestov,pochopenievýznamuvýkonuuložených
trestov–určitejúrovneprávnehovedomia.
Použité zdroje a literatúra
1.
Európsky dohovor oochrane ľudských práv azákladných
slobôd/publikovanývovyhláške209/1992Z.z.
2.
Dohovor oprávach dieťaťa zroku 1989 (oznámenie FMZV č.
104/1991Zb.).
3.
Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Z. z. vznení
neskoršíchústavnýchzákonov
4.
Zákon č. 300/2005 Z. z. Trestnýzákon vznení neskorších
predpisov
5.
Zákon č. 301/2005 Z. z. Trestnýporiadok vznení neskorších
predpisov
6.
Zákonč.40/2009Sb.,trestnízákonník
7.
Zákonč.141/1961Sb.,otrestnímřízenísoudním
8.
SIMAN M., SLAŠŤAN M., Primárne právo Európskej únie. 3.
vydanie.EUROIURIS,2010.ISBN978-80-89406-06-7.
9.
SVÁK J.: Ochrana ľudských práv. Poradca podnikateľa, 2006.
ISBN80-88931-51-7.
10. IVOR J. akol., Trestné právo hmotné. Všeobecná časť 1. IURA
EDITION,2006.ISBN80-8078-099-4.
11. IVOR J. akol., Trestné právo hmotné. Osobitná časť 2. IURA
EDITION,2006.ISBN80-8078-099-4.
12. HOLCRK.akol.,Kriminilógia.IURAEDITION,2008.ISBN97880-8078-206-1.
13. HOLOMEK J., ŠIMANOVSKÁ T., Úvod do metodológie
praktickýchvied.Bratislava,2002,ISBN80-8053-249-X.
14. POPPER K.R.: Logika vědeckého bádání. OIKOYMENH, 1997.
ISBN80-86005-45-3.
15. IVOR J., ZÁHORA J., Repetitórium rekodifikovaného trestného
práva.Piatevydanie.IURAEDITION,2009.ISBN978-80-8078297-9.
16. PORADA V. akol., Kriminalistika. IURA EDITION, 2007. ISBN
978-80-8078-170-5.
17. HERETIKA.,Forenznápsychológiaprepsychológov,právnikov,
lekárov ainé pomáhajúce profesie. Slovenské pedagogické
120
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
nakladateľstvo, Bratislava, 2004. Druhé, prepracované
adoplnenévydanie.ISBN80-10-00341-7.
NETÍKK.,NETÍKOVÁD.,HÁJEKS.,Psychologievprávu.Úvoddo
forenznípsychologie.C.H.BECK,1997.ISBN80-7179-177-6.
ONDREJKOVIČ P., Socializácia vsociológii výchovy. VEDA,
Bratislava,2004.ISBN80-224-0781-X.
ONDREJKOVIČ P. akol., Sociálna patológia. VEDA, Bratislava,
2001.ISBN80-224-0685-6.
ONDREJKOVIČP.,Základysociológiemládeže.Nitra2003.ISBN
80-8050-658-2.
ONDREJKOVIČ P., Socializácia mládeže ako východisková
kategória sociológie výchovy asociológie mládeže. VEDA,
Bratislava,1997.ISBN80-224-0476-4.
ZOUBKOVÁI.,Kontrolakriminalitymládeže.AlešČeněk,Dobrá
voda,2002.ISBN80-86473-08-2.
SEJČOVÁ Ľ., Poradenstvo vo výchove avzdelávaní. Univerzita
Komenského,Bratislava,2011.ISBN978-80-223-2976-7.
SEJČOVÁ Ľ., Mladí vsieti závislosti. Bratislava ALBUM 2011.
ISBN978-80-969908-4.9.
LUBELCOVÁ G., Kriminalita ako spoločenský fenomén. VEDA,
Bratislava,2009.ISBN978-80-224-1051-9.
ČERNÍKOVÁ V. akol., Sociální ochrana terciární prevence, její
možnostialimity.PLZEŇ,2008.ISBN978-80-7380-138-0.
GRÓFOVÁ H., Vybrané sociálno-patologické javy vspoločnosti.
Občianske združenie Sociálna práca, 2009. ISBN 978-8089185-34-4.
TURČEK K., Psychopatologické asociálno-patologické prejavy
detíamládeže.IRIS,2003.ISBN80-88778-99-9.
KUCHTA J.; Válková H. akol., Základy kriminologie atrestní
politiky.C.H.Beck,Praha,2005.ISBN80-7179-813-4.
HATALAV.,Kriminologickéštúdie.Kalligram,Bratislava,2011.
ISBN978-80-8101-487-1.
DIANIŠKA G. akol., Kriminológia. Plzeň, 2011. ISBN 978-807380-344-5.
MATOUŠEK O.; Matoušková, A.: Mládež adelikvence. Portál,
Praha,2011.ISBN978-80-7367-825-8.
OTTOVÁ E., Teória práva, Univerzita Komenského Bratislava,
2005.ISBN80-7160-200-0.
PRUŽINSKÁ J., Psychológia osobnosti. Občianske združenie
Sociálnapráca,2005.ISBN80-89185-05-3.
121
VÝCHOVAAPREVENCIAMLADISTVÝCH...
RenátaĎurkechová
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
122
BAKOŠOVÁ E., Vaculíková, N., Základy sociológie práva.
UniverzitaKomenskéhoBratislava,2003.ISBN80-7160-177-2.
FARKAŠOVÁ E. akol., Dieťa vohrození. Zborník príspevkov
zkonferencie konanej dňa 10. a11. 12. 2009. EUROKÓDEX,
2010.ISBN:978-80-89447-24-4.
FÁBRYA.,Penológia.EUROKÓDEX,2009.ISBN978-80-8944701-5.
ĎURKECHOVÁ R., Seminárna práca – Právna úprava dieťaťa
veurópskomkontexte,doktorandskéštúdium,PEVŠ,r.2012.
KAISERG.,Kriminologie.Praha.C.H.Beck,1994.
Internetovéainézdroje:
http://www.coe.int/t/commissioner/Viewpoints/090202_en.a
sp.
StanoviskoEurópskehohospodárskehoasociálnehovýboruna
tému Prevencia kriminality mladistvých, spôsoby riešenia
kriminality mladistvých aúloha justície mladistvých vEÚ.
(2006/C110/3).
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
Wojciech M. Hrynicki
WyższaSzkołaBezpieczeństwaPublicznegoiIndywidualnego
APEIRON
POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA W KONTEKŚCIE OCHRONY
ELEMENTÓW STANU CYWILNEGO OSOBY
TRANSSEKSUALNEJ
ABSTRAKT
W prezentowanym artykule autor wychodzi od przedstawienia
różnych obszarów pojęcia bezpieczeństwa, w tym w szczególności
bezpieczeństwa indywidualnego, obejmującego swym zakresem nie
tylko wartości o charakterze uniwersalnym (tj.: pokój, suwerenność
narodu, systemy zabezpieczeń społecznych, solidarność, majętność
państwa), charakterystyczne dla bezpieczeństwa publicznego, ale
w szczególności wartości istotne z punktu widzenia jednostki (np.:
godność człowieka, wolność, zdrowie, swoboda, praca, rodzina).
Zdaniem autora, do obszaru zainteresowania bezpieczeństwa
indywidualnego należeć powinny w szczególności elementy stanu
cywilnego człowieka, w tym imiona, nazwisko i płeć człowieka.
Wolność w obszarze zmiany tych elementów, a w szczególności
zmiany płci stanowić powinna oposzanowaniu godności człowieka
przez państwo i być wyrazem zapewnienia bezpieczeństwa
obywatelowiwtymzakresie.Niestetywnaszymsystemieprawnym
tak nie jest, co wykazano na przykładzie niedostatecznej ochrony
elementów stanu cywilnego osoby transseksualnej. Brak regulacji
prawnych ustanawiających właściwy tryb postępowania
w przypadku zmiany płci stanowi istotną lukę w prawie i powinien
być jak najszybciej przez ustawodawcę skorygowany. Zapewnienie
właściwej ochrony elementom stanu cywilnego osoby
transseksualnej pozwoliłby postrzegać państwo jako gwaranta
bezpieczeństwa indywidualnego, zwłaszcza w aspekcie chronienia
godnościczłowieka.
SŁOWA KLUCZOWE
Transseksualizm,prawo,bezpieczeństwo
123
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
Bezpieczeństwobezwątpienianależydonajwyższychwartości
wżyciuczłowieka,podobniejakjegożycie,zdrowieiszczęście.Mają
one charakter dóbr podstawowych, których zagwarantowanie jest
warunkiem prawidłowego rozwoju życia społecznego, politycznego,
ekonomicznego oraz indywidualnego poszczególnych jednostek156.
Do czołowych zadań tak władzy ustawodawczej, sądowniczej, jak
iwykonawczej każdego państwa należy ochrona człowieka przed
mogącymi wystąpić zagrożeniami oraz zapewnienie mu
bezpieczeństwa157. Bezpieczeństwo stanowi wartość nie do
przecenienia, szczególnie w czasach kiedy technologie tworzone
przezczłowiekarozwijająsięcorazszybciejinierzadkozdarzasię,że
w otaczającym nas świecie nowoczesności człowiek gubi się. Jako
poczucie przez człowieka braku zagrożenia lub stan uwalniający od
wszelkiej obawy, bezpieczeństwo jest zagadnieniem spajającym
wiele dziedzin życia i wiele dyscyplin naukowych158. Toteż
współczesne definicje bezpieczeństwa postrzegają je jako stan
ipoczuciepewnościorazwolnośćodzagrożeń159.Zgodzićsiętrzeba
także z twierdzeniem, że rozwój koncepcji bezpieczeństwa w myśli
filozoficznejispołeczno-politycznejwPolscewiązałsię,podobniejak
tomiałomiejscewinnychkrajachEuropy,zokreślonymipotrzebami
wynikającymi z sytuacji gospodarczej, politycznej, kulturalnej
imilitarnejpaństwawkolejnychetapachhistorycznegorozwoju160.
Jak słusznie zauważył J. Gierszewski, analiza definicji
bezpieczeństwa wskazuje, że jest ono postrzegane jako
156
CHAJBOWICZ A., Bezpieczeństwo a pojęcia zbliżone, [w:] Bezpieczeństwo
wewnętrzne w działaniach terenowej administracji publicznej (red.
CHAJBOWICZ A., KOCOWSKI T.), Kolonia Limited, Wrocław 2009, s. 37.
157
HRYNICKI W. M., Ochrona osób poza ustawą z dnia 22 sierpnia 1997 r.
o ochronie osób i mienia, [w:] Bezpečné Slovensko a Európska Únia. Zborník
príspevkov 5. medzinárodnej vedeckej konferencie, VŠBM, Košice 2011, s. 149.
158
HRYNICKI W. M., Bezpieczeństwo kulturowe na przykładzie ochrony miejsc
spoczynku, [w:] Národná a medzinárodná bezpečnosť 2012. 3. Medzinárodná
vedecká konferencia. Zborník vedeckých a odborných prác, Liptovský Mikuláš
2012, s. 153.
159
STAŃCZYK J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, PAN, Warszawa
1996, passim; R. Zięba, Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego,
Scholar, Warszawa 2007, s. 27.
160
TOPOLEWSKI S., Bezpieczeństwo, wojna i pokój w polskiej myśli
filozoficznej i społecznej, [w:] Edukacja dla bezpieczeństwa – bezpieczeństwo
w edukacji - Część I (red. ROSA R., ŚWINIARSKI J.), UP-H, Siedlce 2010,
s. 193.
124
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
skomplikowanysystemwrazzlicznymukładempodsystemów,które
mają na celu zapewnienie bezpiecznego rozwoju jednostce,
zbiorowości i narodowi przy użyciu środków prawnie dostępnych
(technicznych,organizacyjnychiprawnych).Perspektywabadawcza
wyznaczakierunekjegopostrzegania161.Możemyzatempowiedzieć,
że bezpieczeństwo stanowi skomplikowany układ naczyń
powiązanych pomiędzy jednostką i zbiorowością w której ona
funkcjonuje (np. narodem) a światem zewnętrznym, w którym
występuje wiele czynników zagrażających, czy to tej jednostce, czy
zbiorowości oraz jednocześnie prawnie dostępnych środków, które
powinny eliminować występujące zagrożenia. Bezpieczeństwo jest
także potrzebą godności, spokoju, stabilizacji, suwerenności i braku
wszelkich zagrożeń dla tych podmiotów. Człowiek poprzez kolejne
cykle dziejów, chcąc zapewnić sobie właściwe warunki bytowania
i rozwoju, w celu zaspokojenia swoich rozlicznych dążeń i potrzeb,
poszukiwał skutecznych środków, metod i form służących
zapewnieniu mu wysokiego poziomu bezpieczeństwa162.
Poszukiwanie to skupiało się początkowo na bezpieczeństwie
indywidualnym, przechodząc z biegiem czasu na bezpieczeństwo
ogólnogrupowe, co pozwoliło na wypracowanie współczesnej
potrzeby zaspokajania bezpieczeństwa ogółu, w szczególności
bezpieczeństwapaństwa(narodu)czybezpieczeństwapublicznego.
Bezpieczeństwopubliczne,totakistan,wktórymobywatelom,
jak też innym podmiotom, w tym organom państwa i instytucjom
publicznym, nie zagraża żadne niebezpieczeństwo (szkody,
uszczerbek czy inny stan negatywny)163. Bezpieczeństwo publiczne
jest niczym innym jak systemem chroniącym zbiorowość (naród,
państwo, inną społeczność) od czynników i zjawisk zagrażających
życiu, zdrowiu, mieniu, ustrojowi i suwerenności tej zbiorowości.
Szczególnym
typem
bezpieczeństwa
publicznego
jest
161
GIERSZEWSKI J., Postrzeganie bezpieczeństwa na podstawie przeglądu
definicji, [w:] Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego - Bezpieczeństwo
2010 (red. SIENKIEWICZ P., MARSZAŁEK M., ŚWIEBODA H.), AON,
Warszawa 2010, s. 89.
162
PIWOWARSKI J., Bezpieczeństwo jako pożądany stan oraz jako wartość,
[w:] Bezpieczeństwo jako wartość. Wydanie pokonferencyjne z II Konferencji
Naukowej z cyklu „Bezpieczeństwo jako wartość” WSBPiI z 18.4.2008, Kraków
2010, s. 56.
163
GROMSKI W., Wprowadzenie, [w:] Bezpieczeństwo wewnętrzne... op. cit.,
s. 13.
125
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
bezpieczeństwo narodowe, w którym zbiorowością podlegającą
ochronie przed zagrożeniami jest konkretny naród (względnie
państwo). Bezpieczeństwem narodowym jest zatem zdolność
państwa i jego narodu do zapewnienia przetrwania, integralności
terytorialnej, nienaruszalności granic, niezależności politycznej,
stabilności wewnętrznej oraz spokojnego i godnego życia. Zdaniem
W. Kitlera, bezpieczeństwo narodowe stanowi najważniejszą
wartość,potrzebęnarodowąipriorytetowyceldziałalnościpaństwa,
jednostek i grup społecznych, ajednocześnie proces obejmujący
różnorodne środki, gwarantujące trwały, wolny od zakłóceń byt
irozwójnarodowy(państwa),wtymochronęiobronępaństwajako
instytucjipolitycznejorazochronęjednostekicałegospołeczeństwa,
ich dóbr iśrodowiska naturalnego przed zagrożeniami, które
w znaczący sposób ograniczają jego funkcjonowanie lub godzą w
dobrapodlegająceszczególnejochronie164.
Szczególnym jednak typem bezpieczeństwa jest bezpieczeństwoindywidualne,którewprzeciwieństwiedobezpieczeństwa
publicznego, skupia się na interesie jednostki i jej ochrony. Można
nawet zauważyć ostatnimi laty rozwój filozofii bezpieczeństwa
personalnego (indywidualnego). Filozofia ta, będąc wyrazicielką
realizmu politycznego, traktując bezpieczeństwo i pokój jako jedne
znajważniejszychwartościindywidualnychispołecznych,dostrzega
ianalizujewystępującejeszczezagrożeniaizwiązanąznimipotrzebę
przygotowań obronnych społeczeństwa, służących sprawie
zachowania i utrwalenia pokoju i demokracji, prawdy
isprawiedliwości,wolnościisolidarności,wreszcie-bezpieczeństwa
personalnegoistrukturalnego165.Zpunktuwidzeniabezpieczeństwa
indywidualnego nie tylko wartości ważne dla ogółu (danej
społeczności)sąistotne,aletakżewartościważnezpunktuwidzenia
tej konkretnej jednostki. Związane to jest z zagadnieniem poczucia
bezpieczeństwa, poprzez które jednostka identyfikuje i wartościuje
potencjalne zagrożenie (niebezpieczeństwo). Z tego też względu
wartości chronione przez państwo, a które świadczyć mogą
oszerokopojętymbezpieczeństwiemożnapodzielićna:
164
KITLER W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie,
uwarunkowania, system, AON, Warszawa 2011, s. 31.
165
ROSA R., Filozoficzno-metodologiczne aspekty pedagogiki i edukacji dla
bezpieczeństwa początkach XXI wieku, [w:] Edukacja dla bezpieczeństwa... op.
cit., s. 18.
126
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
•
•
wartości istotne z punktu widzenia ogółu (np.: pokój,
suwerennośćnarodu,systemyzabezpieczeńspołecznych,
solidarność,majętnośćpaństwa);
wartości istotne z punktu widzenia jednostki (np.:
godność,wolność,zdrowie,swoboda,praca,rodzina).
Z punktu widzenia bezpieczeństwa publicznego, znaczenia
nadrzędnego nabierają wartości istotne dla ogółu. Z kolei z punktu
widzenia bezpieczeństwa indywidualnego, wszystkie wartości (i te
istotne dla zbiorowości, i te istotne dla jednostki) mają jednakowo
duże znaczenie. Można stwierdzić współcześnie, że bezpieczeństwo
indywidualne na zawsze zostało sprzężone z bezpieczeństwem
publicznym i jako całość realizowane są poprzez nienaruszalność
życia, zdrowia, wolności i swobód, godności i dóbr osobistych,
majątku, porządku prawnego i wszelkich dóbr gwarantowanych
przez państwo (np.: prawa do publicznej opieki zdrowotnej, prawa
dokorzystaniazdrogipublicznej,prawadopochówkunacmentarzu
komunalnym, czy też prawa do posiadania określonego stanu
cywilnego etc.). Współczesne państwo, dzięki swojej administracji
świadczącej, chroni socjalne prawa człowieka i obywatela oraz
zapewnia mu dostęp do szeregu usług świadczonych wróżnych
formach. Dzięki temu współczesne państwo jawi się jako gwarant
wielu obszarów bezpieczeństwa. Polityka bezpieczeństwa państwa
powinna uwzględniać różne determinujące ją czynniki: demograficzny, geograficzny, ekonomiczny, historyczny, psychologiczny,
socjologicznyiustrojowy166.
Współcześnibadaczebezpieczeństwaskupiająsięzazwyczajna
zagadnieniach bezpieczeństwa publicznego, czy też bezpieczeństwa
państwa, kwalifikując bezpieczeństwo indywidualne raczej do
szeroko pojętego porządku publicznego. Porządkowi publicznemu
nadaje się zasadniczo szerokie znaczenie, odnosząc nie tylko do
zapewnienia spokoju i bezpieczeństwa obywatela, ale także do
zbioru podstawowych zasad, zapewniających funkcjonowanie
społeczeństwa, lub na których opiera się społeczeństwo167. Według
M. Wierzbowskiego, porządek publiczny jest stanem obejmującym
166
WOJTASZCZYK K. A., MATERSKA-SOSNOWSKA A. (red.), Bezpieczeństwo państwa – wybrane problemy, ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 13.
167
WOJTYCZEK K., Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw człowieka
w Konstytucji RP, Wolters Kluwer, Kraków 1999, s. 184 i n.
127
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
pewienładwsferzeżyciapublicznego,polegającynaprzestrzeganiu
zasad współżycia społecznego, respektowaniu istniejących
i powszechnie akceptowanych norm zachowania się w kontaktach
społecznych i przy korzystaniu z urządzeń publicznych, stanem
zapewniającym normalne funkcjonowanie życia społecznego
wróżnych dziedzinach168. Zdaniem E. Ury, pojęcie porządku
publicznegoodnosisiędotychzadańorganówsprawwewnętrznych
i innych organów administracji państwowej oraz niektórych
organizacji społecznych, które bezpośrednio wiążą się
z utrzymaniem porządku umożliwiającego normalny rozwój życia
w państwie169. Z kolei E. Bojanowski, wyróżniając aspekt
normatywny i aspekt faktyczny bezpieczeństwa i porządku
publicznego, wskazuje na możność realizacji przez instytucje
publiczneichprawnieustalonychzadańorazmożnośćniezakłóconej
realizacji prawnie gwaranto-wanych praw i wolności przez
obywateli. Autor ten wypracowuje wspólne pojęcie bezpieczeństwa
iporządkupublicznego170.
Należy zastanowić się jednak nad tym czy w pojęciu
bezpieczeństwa, adokładnie - bezpieczeństwa indywidualnego,
mieści się zakres ochrony danych personalnych, a w szczególności
poszczególnych elementów stanu cywilnego. Skoro bezpieczeństwo
jest naczelną potrzebą człowieka, gwarantującą mu potrzebę
istnienia igwarancje jego zachowania oraz szanse na doskonalenie,
trzebapostawićtezę,żeposzczególneelementyjegostanucywilnego
mogą znajdować się w swoistego rodzaju zagrożeniu, a tym samym
muszą one mieścić się w zasięgu bezpieczeństwa indywidualnego
człowieka. Tak będzie się działo w przypadku niemożności
kształtowania tych elementów stanu cywilnego, które mogą być
przez człowieka zmieniane czy nawet dookreślone. Szczególnie
będzie to widoczne na przykładzie trudności w kształtowaniu
elementówstanucywilnegoosobytransseksualnej.
Za elementy stanu cywilnego podlegające prawnemu
kształtowaniu przez człowieka uznać możemy z pewnością imiona
168
WIERZBOWSKI M. (red.), Prawo administracyjne, LexisNexis, Warszawa
2003, s. 569.
169
URA E., Prawne zagadnienia bezpieczeństwa państwa, KAW, Rzeszów
1988, s. 124.
170
BOJANOWSKI E., Bezpieczeństwo i porządek publiczny. Obrona narodowa,
[w:] Administracyjne prawo materialne. Zagadnienia wybrane (red.
SMOKTUNOWICZ E.), Pro Veritate, Białystok 2003, s. 65.
128
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
i nazwisko. Ich kształtowanie odbywać się może na podstawie
przepisówustawyzdnia29września1986r.Prawooaktachstanu
cywilnego171, ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie
imienia i nazwiska172 iustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks
rodzinny i opiekuńczy173. Do kształtowalnych elementów stanu
cywilnego zaliczyć możemy także płeć człowieka. Zarówno imię
inazwiskoczłowieka,jakijegopłećuznaćmożemyzaelementyjego
stanu cywilnego, jako zespół cech osoby fizycznej podlegających
obowiązkowej rejestracji w aktach stanu cywilnego.174 W pewnym
stopniu kształtowalnym elementem stanu cywilnego mogą być
równieżimionarodziców.Doniezmienianychwzasadzieelementów
stanucywilnegozaliczyćmożemynatomiastdatęimiejsceurodzenia.
Z biologicznego punktu widzenia płeć to zespół cech
pozwalających podzielić osobniki danego gatunku na dwie grupy
oznaczone jako męskie i żeńskie, odgrywających uzupełniające się
role w procesie rozrodu.175 Nieco inaczej jest jednak wprzypadku
płci człowieka. Na identyfikację płci człowieka składa się bowiem
zespół wszystkich wariantów zachowania człowieka wynikających
zwypełnianiaokreślonejroli–płciowejorazpsychicznegopoczucia
przynależności do konkretnej płci i wyraża się przez sposób
osobistego przeżywania, odczuwania i doświadczania roli płciowej
realizowanej na co dzień.176 U człowieka płeć jest nierozerwalnie
związana z całą jego osobowością, determinowaną warunkami
społecznymi, kulturowymi, a nawet ekonomicznymi. Seksualność
człowiekanieograniczasiędookresowegoaktupłciowego,leczjest
jedną z form ujawniania się osobowości, a wyobrażenia i odczucia
znią związane stanowią integralną część jego świadomości177.
Tożsamośćpłciowączłowiekaopierasięnaidentyfikacjizokreśloną
grupą płciową kobiet lub mężczyzn oraz zawartym w kulturze
danegospołeczeństwawyobrażeniuotym,cotoznaczybyćkobietą,
czy być mężczyzną. Przedstawiając postmodernistyczne rozważania
związane zpłcią Z. Melosik pisze, że biologiczne traktowanie płci
171
Dz. U. z 2011 r. nr 212, poz. 1264 ze zm.
Dz. U. nr 220, poz. 1414 ze zm.
173
Dz. U. z 2012 r. nr 788.
174
SZRENIAWSKI J. (red.), Prawo administracyjne. Część szczegółowa,
Branta, Bydgoszcz 1997, s. 19.
175
Nowa Encyklopedia Powszechna, PWN, Tom 6, s. 484.
176
Ibidem, s. 483.
177
BOCZKOWSKI K., Płeć człowieka, PZWL, Warszawa 1971, s. 9.
172
129
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
zamyka kobiety i mężczyzn wwięzieniu płci178. Na podobnym
stanowiskustoiH.Sekuła-Kwaśniewiczpisząc,żepłećczłowiekajest
złożoną i wielopoziomową strukturą obejmującą trzy różne zakresy
czypoziomyzjawisk:biologiczny,społecznyiosobowościowy.Każdy
z nich ma swoje wewnętrzne zróżnicowanie, co sprawia, że istnieją
dwiepłciebiologiczne,dwieodpowiadająceimpłciespołeczneoraz
co najmniej trzy główne typy psychologicznej identyfikacji płciowej
(kobiecy, męski i androgyniczny179)180. Z takim rozumowaniem
należysięzgodzić.Jeżelipłećbiologicznawpływanato,jakjednostka
jest postrzegana wspołeczeństwie, czyli jaką nadaje jej się płeć
społeczną, to tożsamość płciowa jest już wyborem samej jednostki
i w większości przypadków pokrywa się ona z poziomem
biologicznymispołecznym,abstrahującodstereotypówpłci.Jednak
zdarza się, że sama jednostka na poziomie osobowości dokonuje
innej identyfikacji niż ta nadana jej przez otoczenie. Człowiek
o zewnętrznych cechach płci męskiej może utożsamiać się zpłcią
żeńskąiodwrotnie-człowiekozewnętrznychcechachpłciżeńskiej
może utożsamiać się z płcią męską. Niewątpliwie zgodzić się trzeba
z twierdzeniem, że o płci decydują nie tylko zewnętrzne organy
płciowe oraz cechy wewnętrzne, ale także świadomość
zainteresowanego przynależności do określonej płci. Zewnętrzne
organy płciowe nie zawsze należą do cech przeważających,
a świadomość transwestyty jest często odmienna aniżeli to
wynikałoby z ukształtowania organów płciowych181. Identyfikacja
płciowa, podobnie jak seksualność, jest wielowymiarowa oraz
rozwojowo sekwencyjna. Mozaika genetyczna, hormony, struktura
oraz funkcje mózgu, formowanie się określonych zachowań, więź
rodzica z dzieckiem czy procesy socjalizacyjne, to bardzo istotne
178
MELOSIK Z., Tożsamość, płeć i różnica w perspektywie ponowoczesnej,
[w: ] MILUSKA J., BOSKI P. (red.), Męskość, kobiecość w perspektywie
indywidualnej i kulturowej, Instytut Psychologii PAN, Warszawa 1999, s. 175.
179
Androgynizm – dwupłciowość; androgyniczny – męsko-żeńki, [w: ] BAŃKO
M. (red.), Wielki Słownik Wyrazów Obcych, PWN, Warszawa 2005, s. 64.
180
SEKUŁA-KWAŚNIEWICZ H., Płeć, [w:] Encyklopedia Socjologii (red.
KWAŚNIEWICZ W.), Oficyna Naukowa, Kraków 2000, Tom 3, s. 123.
181
IMIELIŃSKI K., DULKO S., Przekleństwo Androgyne. Transseksualizm:
mity i rzeczywistość, PWN, Warszawa 1988, s. 236.
130
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
obszary mając wpływ na rozwój tożsamości płciowej182. Brak
akceptacjiswejbiologicznejpłcinazywanyjesttransseksualizmem183
i może pociągać za sobą biologiczną i sądową (prawną) zmianę
płci.184
Płeć człowieka, podobnie jak i całą jego seksualność,
niewątpliwie zaliczyć możemy do jego cennych wartości, które
pozostawaćpowinnypodochronąpaństwa.Sąonebowiemwyrazem
godności,aleiwolnościczłowieka-wartości,nadbezpieczeństwem
których państwo i jego aparat powinny czuwać. Jednocześnie, jak
wcześniej zauważono, określenie płci człowieka należy do niego
samego i nie jest determinowane ani jej zewnętrznymi cechami, ani
potencjalnymi rolami społecznymi, które ludzie powinni, czy raczej
mogą lub chcą, w społeczeństwie odgrywać. Jak zauważa
M. Fajkowska-Stanik, społeczny oraz kulturowy poziom tożsamości
płciowej jest wypełniany rolami, a także związanymi z nimi
stereotypami płciowymi. Role płciowe to pewne wzorce zachowań
charakterystyczne dla przedstawicieli obu płci, aprobowane przez
grupę, z którą jednostka ta się identyfikuje. Zawsze zawierają one
element poznawczy, afektywny oraz wolicjonalny. Z rolami
płciowymi związane są stereotypy płciowe, będące pewną "ukrytą
teoriąosobowościkobietimężczyzn"185.Niekażdyczłowiekzgadza
sięjednakzprzypisywanąmuprzezspołeczeństworoląpłciowączy
stereotypem płciowym. Określenie tożsamości płciowej należy do
samego człowieka wobec jego indywidualnego odczucia
psychicznego, niezależnie od czynników biologicznych, a tym
bardziej od zjawisk społecznych. Oczywiście w znakomitej
większości przypadków, płeć biologiczna człowieka będzie
odpowiadać przypisanemu jej wzorcowi społecznemu i tożsama
będzie z indywidualnym poczuciem płciowym. Czasem jednak
biologia i wzorzec społeczny może nie iść w parze z poczuciem
przynależnościpłciowejiwtymzakresiepaństwo,stojącenastraży
182
FAJKOWSKA-STANIK M., Transseksualizm i rodzina, Przekaz
pokoleniowy wzorów relacyjnych w rodzinach transseksualnych kobiet, PAN
SWPS, Warszawa 2001, s. 15.
183
FILAR M., Prawne i społeczne aspekty transseksualizmu, [w: ] Państwo
i Prawo 1987, Nr 7, s. 67 i n.
184
Więcej w tym zakresie: IMIELIŃSKI K., DULKO S., FILAR M.,
Transpozycje płci. Transseksualizm i inne zaburzenia identyfikacji płciowej,
Blue Bird, Warszawa 1997, passim.
185
FAJKOWSKA-STANIK M., Transseksualizm... op. cit., s. 19.
131
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
godności i wolności człowieka (także wolności seksualnej), winno
gwarantować takim ludziom pomoc przy ewentualnej zmianie płci
biologicznej. Państwo polskie jednak w tym obszarze nie zdaje
egzaminu, gdyż uregulowań prawnych, gwarantujących tryb
dokonywanie zmiany płci nie wprowadziło, co stanowi istotne
zagrożenia dla wolności i godności człowieka. Problem ten wydaje
sięgodnyprześledzenia.
Trzeba powiedzieć, że możliwość zmiany tożsamości płciowej
w aspekcie medycznym (biologicznym) i jej prawne konsekwencje
mają szczególne znaczenie dla określenia właściwego stanu
cywilnego człowieka, na który składają się między innymi: płeć, ale
też nazwisko i imię człowieka, które nie powinny właśnie mylić
płci186.Określeniepłcijakoelementustanucywilnegoczłowieka,jest
wynikiem faktu biologicznego i powstaje z chwilą urodzenia, przy
czym stan ten jest niepodzielny, co oznacza, że można mieć tylko
jedenstancywilny.187Niemożnajednaklekceważyćdopuszczalności
medycznejzmianypłciczłowiekatransseksualnego,nawetwobliczu
braku stosownych regulacji prawnych (a może zwłaszcza w obliczu
ich braku). Przecież humanitarnym nakazem cywilizowanego
społeczeństwajesttymsrodzedotkniętymprzezlosludziomprzyjść
z efektywną pomocą, a od obowiązku tego nie są oczywiście
zwolnieni prawodawcy oraz prawnicy, choć stoją oni w obliczu
wyjątkowo trudnego zadania188. Zmiana płci powoduje reperkusje
związanezwpisamidoaktuurodzeniaczłowiekanietylkoinnejpłci,
ale wywiera wpływ na imię człowieka, które powinno być
dopasowanedopłciorazewentualnienanazwisko.
Problem ten został rozwiązany w szeregu państw, jednak
w Polsce brak w tej mierze prawnych regulacji. Spośród państw
europejskichnajszybciejproblemtenznalazłrozwiązaniewSzwecji,
gdzie ustawa z dnia 21 kwietnia 1972 roku wprowadziła
administracyjną procedurę prowadzącą do sprostowania zapisu
w księgach stanu cywilnego (podstawą jest orzeczenie komisji
186
Więcej w tym temacie: HRYNICKI W. M., Nadawanie oraz zmiana imion
i nazwisk. Komentarz, Gaskor, Wrocław 2010.
187
GRUDZIŃSKI M., IGNATOWICZ J., Kodeks rodzinny i opiekuńczy, PWN,
Warszawa 1966, s. 239.
188
FILAR M., Tzw. sądowa zmiana płci w świetle prawa polskiego, [w:]
Pochodzenie dziecka i przysposobienie w prawie polskim i obcym.
Transseksualizm - zagadnienia prawne, Stowarzyszenie Urzędników Stanu
Cywilnego, Lublin 1999, s. 178.
132
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
lekarsko-prawniczej i spełnienie ustawowych przesłanek, np.
wieku)189. Także ustawodawstwo niemieckie uporało się
z problemem transseksualności, dzięki ustawie z dnia 10 września
1980 r. o zmianie imion i stwierdzeniu przynależności płciowej
wszczególnychprzypadkach190(zwanejustawąotransseksualności-
TSG).Zgodnieztąustawą,ustawodawcaniemieckidopuszcza:
•
tzw. małe rozwiązanie, które poprzez sądową zmianę
imienia na imię przyporządkowane drugiej płci,
wywołuje wrażenie, że wskazana osoba przynależy do
innejpłci;
•
właściwe, czy tak zwane duże rozwiązanie, dzięki
któremu osoba transseksualna poddaje się operacji
chirurgicznej zmiany cech płciowych, poprzez którą
uzyskujedokładnezbliżeniedopłciprzeciwnej
W pierwszym przypadku, zmiana imienia (imion) odbywa się
na wniosek osoby przekonanej o swej transseksualności, która
minimum trzy lata znajduje się pod taką presją zmiany życia
istwierdziprzedsądem,żeztegopowoduwybieraimięnależącedo
innej płci. Przekonanie to musi być istotne, a więc tak wysoce
prawdopodobne, że poczucie przynależności do drugiej płci nie
ulegnie zmianie. W tym wypadku zmianie imienia nie towarzyszy
żadenzabiegchirurgiczny.
W drugim przypadku, zmianie imienia osoby transseksualnej
towarzyszy zmiana fizycznych cech płciowych. W tym wypadku
osoba transseksualna również składa wniosek do sądu, ale
obejmujący nie tylko zmianę imienia (imion), ale także zmianę
właściwą płci. Wymagane jest w tym zakresie nie tylko spełnienie
przesłanekdopuszczającychzmianęimienia,alewnioskodawcatakże
nie może pozostawać wzwiązku małżeńskim, jest trwale niezdolny
dorozmnażaniasię(rozrodu)izostałpoddanyoperacjichirurgicznej
zmianycechpłciowych,poprzezktórąuzyskałdokładnezbliżeniedo
płci przeciwnej. Zmiana cech fizycznych zatem poprzedza właściwe
189
OSAJDA K., Transseksualizm w świetle prawa i praktyki sądów polskich,
Przegląd Sądowy 2004, Nr 5, s. 145.
190
Gesetz über die Änderung der Vornamen und die Feststellung der
Geschlechtszugehörigkeit in besonderen Fällen (Transsexuellengesetz – TSG)
vom 10. September 1980 (BGBl. I s. 1566).
133
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
orzeczenie sądu. Postuluje się, by wnioskodawca miał ukończony
dwudziestypiątyrokżycia191.
Należy nadmienić, że zgodnie z przyjętą w języku niemieckim
zasadą jednolitości nazwisk między płciami, nie ma konieczności
dostosowania brzmienia nazwiska do zmienionej płci, jak to jest
wprzypadkupolskichnazwiskoróżnychkońcówkach(-wski,-wska,
-cki,-cka,etc.).
Prawodawca niemiecki zatem zagwarantował osobie
transseksualnej bezpieczeństwo zmiany jej elementów stanu
cywilnego. Można powiedzieć, że państwo niemieckie jest
gwarantem tego bezpieczeństwa indywidualnego, dla którego
najistotniejszymi wartościami są te istotne z punktu widzenia
jednostki (w tym wypadku wolność i godność ludzka). Podobnie
wieleinnychpaństweuropejskiegokręgukulturowego.Niecoinaczej
jawi się natomiast postawa państwa polskiego w tym zakresie,
bowiem w naszym systemie prawnym aktu prawnego regulującego
zmianę imienia i nazwiska w kontekście zmiany płci brak. Długo
i niejednolicie kształtowało się też orzecznictwo administracyjne
wprzedmiotowymzakresie.
Początkowo sądy, nie odmawiając dopuszczalności samej
zmiany płci, skłaniały się do twierdzenia, że akty urodzenia osób,
którezmieniłytożsamośćpłciowąpodlegająsprostowaniu192.Pogląd
ten był rozmaicie przyjmowany przez doktrynę193. Sprostowanie
odbywało się więc na podstawie art. 31 ustawy z dnia 29 września
1986r.Prawooaktachstanucywilnego194,codosamejkwestiipłci,
natomiast w zakresie zmiany imienia (imion) i nazwiska,
dopuszczano stosowanie przepisów nieobowiązującej już ustawy
z dnia 15 listopada 1956 roku o zmianie imion i nazwisk195. Jednak
uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 22 czerwca 1989 roku Sąd
Najwyższy stwierdził, że występowanie transseksualizmu nie daje
191
Wyrok Federalnego Sądu Konstytucyjnego z 16.3.1982 (BVerfG, BGBl. I
s. 619).
192
Np. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25. 2.1978 w sprawie I CR 1107/77,
Sygn. akt. III CZP 100/77, [w:] OSPiKA 1983 Nr 10, poz. 217.
193
Por. SOŚNIAK M., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Cywilnej
z dnia 25 lutego 1978 roku, Sygn. akt III CZP 100/77 oraz S. Dulko, K.
Imieliński, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 25 lutego
1978 roku III CZP 100/77 [obie w: ] OSPiKA 1983, Nr 10, poz. 217.
194
Dz. U. z 2011 r. nr 212, poz. 1264 ze zm. (ustawa zwana dalej Prawem asc)
195
Dz. U. z 2005 r. nr 233, poz. 1992 ze zm.
134
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
podstawy do sprostowania w akcie urodzenia wpisu określającego
płeć człowieka196. Tak kategoryczne stwierdzenie sądu
wprowadzające zakaz w ogóle prostowania aktu urodzenia –
w zakresie wpisu odnoszącego się do płci osoby, miało też
w konsekwencji znaczenie dla samego wpisu imienia, a właściwie
zmiany imienia, co wywołało chaos decyzyjny w tym zakresie oraz
spotkałosięzkrytykądoktryny197.Twierdzono,żesprostowaniepłci
transwestyty jest dopuszczalne także przed dokonaniem zabiegu
korekcyjnego zewnętrznych organów płciowych. Jest przy tym
oczywiste, że może to nastąpić dopiero wtedy, gdy opisana zmiana
płci staje się ostateczna, nieodwracalna. Chodzi bowiem o tak
poważne dobra człowieka, że pewność i stanowczość ustaleń jest
bezwzględniekonieczna198.
Wobec interwencji Rzecznika Praw Obywatelskich, Sąd
Najwyższyzrewidowałswojestanowiskopostanowieniemzdnia22
marca 1991 roku, stwierdzając, że instytucja sprostowania aktu
urodzeniaosobyzmieniającejtożsamośćpłciową,woparciuoart.31
Prawa asc, nie jest właściwa oraz wyraził pogląd, że sposobem
rozwiązania patowej sytuacji może być wykorzystanie instytucji tak
zwanego wpisu dodatkowego (wzmianki dodatkowej), o którym
mowawart.21Prawa asc199.Namocybowiemart.21ust.1Prawa
asc,jeżeliposporządzeniuaktustanucywilnegonastąpiązdarzenia,
które mają wpływ na jego treść lub ważność, zmiany z nich
wynikające wpisuje się do aktu w formie wzmianki dodatkowej. Na
mocy art. 21 ust. 2 Prawa asc, podstawę do wpisania wzmianki
dodatkowej, stanowią prawomocne orzeczenia sądów, ostateczne
decyzje, odpisy z aktów stanu cywilnego oraz inne dokumenty
mające wpływ na treść lub ważność aktu. W omawianej sytuacji,
podstawą wzmianki dodatkowej powinno być prawomocne
orzeczeniesądupodjętewprocesowymtrybieart.189Kpc200,awięc
w trybie powództwa o ustalenie płci. Zdaniem Sądu Najwyższego
196
Uchwała SN z 22.6.1989, sygn. akt. III CZP 37/89 [w:] OSPiKA 1991, Nr 2,
poz. 35.
197
RADWAŃSKI Z., Glosa do orzeczenia Sądu Najwyższego z 22.VI.1989r.,
III CZP 37/1989 [w:] OSPiKA 1991, Nr 2, poz. 35, s. 64-66.
198
IMIELIŃSKI K., DULKO S., Przekleństwo... op. cit., s. 236.
199
Postanowienie SN z dnia 22 marca 1991 roku, Sygn. akt III CRN 28/91
[w:] Przegląd Sądowy 1991, Nr 5-6.
200
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
(Dz. U. nr 43, poz. 296 ze zm.).
135
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
wystąpienie ztakim powództwem jest uzasadnione w zasadzie
dopiero po dokonaniu korekcyjnego zabiegu operacyjnego. Jak
zauważył M. Safjan, ustalenia w zakresie stanu cywilnego muszą z
natury rzeczy opierać się na kryteriach dostatecznie pewnych,
obiektywnych iw jakiś sposób weryfikowalnych. Stan cywilny nie
należy do zakresu „samookreślenia się człowieka”; jest mu „dany”,
niejestwięcprzedmiotemswobodnychdyspozycji(niemożnawszak
ukształtować swego stanu cywilnego, np. stosunków filiacyjnych
w drodze umowy), i w konsekwencji jest wyznaczony przez
obiektywnie istniejące elementy rzeczywistości ustalane w trybie
przez prawo ściśle określonym201. Wspomniana wzmianka
dodatkowawomawianymzakresiedotyczyzarównooznaczeniapłci,
jakizmianyimieniaiformynazwiskawakciestanucywilnego.
Trzeba wspomnieć, iż potwierdzeniem tej linii orzecznictwa
była uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1995 roku,
wydana w związku z zagadnieniem prawnym przedstawionym
Sądowi Najwyższemu przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu202.
Wzwiązkuztymnależyprzyjąć,żetransseksualistamógłubiegaćsię
o zmianę imienia (imion) i nazwiska w trybie przepisów ustawy
z 1956 roku o zmianie imion i nazwisk, aobecnie w oparciu
oprzepisyustawyzdnia17października2008r.ozmianieimienia
inazwiska203.Takteżobecniekształtujesiępraktykaurzędówstanu
cywilnego wprzedmiotowym zakresie204. Zgodnie z art. 4 ust. 1
ustawy z 2008 roku o zmianie imienia i nazwiska, zmiany takiej
można dokonać z ważnych powodów, a katalog przyczyn
wskazanych przez ustawodawcę w tym przepisie ma charakter
wyliczeniaprzykła-dowego.Wobectego,zmianapłciwistociemoże
stanowićprzyczynęuzasadniającązmianęimienia(nazwiska)osoby
transseksualnej.
Niebrakteżwtymobszarzegłosówkrytyki,zgodniezktórymi
z całości porządku społeczno-prawnego da się wyciągnąć
czytelnąkonkluzję,żepoczucieprzynależnościdopłciodmiennejnie
może stać się kryterium decydującym dla ustalenia płci
201
SAFJAN M., Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 marca
1991 roku (III CRN 28/91), [w:] Przegląd Sądowy 1993, Nr 2, s. 78 – 90.
202
Uchwała SN z dnia 22 września 1995 roku, Sygn. akt III CZP 118/95, [w: ]
OSN 1996, Nr 1, poz. 7.
203
Dz. U. nr 220, poz. 1414 ze zm.
204
ADAMCZYK M., Zmiana płci w świetle aktualnego stanu prawnego, [w:]
Przegląd Sądowy 2006, Nr 11-12, s. 206 – 232.
136
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
transseksualisty, gdyż groziłoby to niebezpiecznym odejściem od
aksjologiistosunkówprawnorodzinnych205.Stanowiskotakiejawisię
jednak jako typowy przykład niezrozumienia prawa do
dysponowania przez człowieka poszczególnymi elementami jego
stanu cywilnego (w tym np. płciąi imieniem) oraz ewoluowania
stosunków prawno-rodzinnych, w tym modelu samej rodziny od
czasów starożytnego Rzymu po dzisiaj, a także przejawem bardzo
szkodliwejnietolerancji(określanejczasemtransfobią).
Abstrahując jednak od aspektów socjologicznych, wyrazem
szczególnego niepokoju jest brak gwarancji ze strony państwa
wobszarzezapewnieniabezpieczeństwaelementówstanucywilnego
osobytransseksualnej,wzwiązkuzbrakiemwłaściwychuregulowań
prawnychwtymzakresie.Skorozmianapłcijestokolicznością,która
nie jest prawnie obojętna, brak wyraźnej regulacji w tym zakresie
należy uznać za istotną lukę w prawie. Jak wspomniał M. Filar,
proponowanytryb(powództwooustaleniepłciwoparciuoart.189
Kpciwpisdodatkowywtrybieart.21Prawo ascdoaktuurodzenia)
jest bowiem daleko idącym prowizorium prawnym, niesatysfakcjonującym ani teoretycznie, ani – co gorsza – nierozwiązującym
problemów praktycznych206. Brak odrębnych regulacji prawnych
w zakresie trybu zmiany płci przez osobę transseksualną stanowi
istotnezagrożeniedlabezpieczeństwaindywidualnego,tegoktórego
celem jest chronienie takich wartości jak wolność i godność ludzka.
Takie zagrożenie ustawodawca polski winien jak najszybciej
wyeliminować. Konieczność zaistnienia odpowiednich rozwiązań
legislacyjnychwomawianymzakresieniepowinnabudzićwiększych
wątpliwości207. Taka konieczność jest istotna i usprawiedliwiona
takżezpunktuwidzeniaprawakażdegoczłowiekadoochronyswej
własnejsferyżyciaintymnego.Sfera życiaintymnego,wtymprawo
dookreśleniaswojejtożsamościpłciowej,powinnabyćbezwzględnie
chroniona. Nie można skutecznie przeciwstawić temu żadnego
interesu społecznego, np. naukowo-poznawczego lub informacyjnego.Życieintymnejestwłasnymżyciemjednostki,wzasadziejej
205
GROMADZKI C., Poczucie przynależności do danej płci jako kryterium przy
zmianie oznaczenia płci w akcie urodzenia transseksualistów, [w:] Przegląd
Sądowy 1997, Nr 10, s. 61 – 89.
206
FILAR M., Tzw. sądowa... op. cit., s. 190.
207
DANILUK P., Prawne aspekty „chirurgicznej zmiany płci”
u transseksualistów (uwagi de lege ferenda), [w:] Państwo i prawo 2007 Nr 5,
s. 71–84.
137
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
życiem wewnętrznym, ujawnianym tylko wobec osób najbliższych
i to o tyle,o ile ich udział jest niezbędny wcelu rozwijania życia
osobistego. Z tego bezsprzecznie wynika obowiązek nie tylko
poszanowania prawa do intymności, a więc i do samookreślenia
tożsamości płciowej człowieka, ale także obowiązek zagwarantowania swobody w tym zakresie i ochrony przed występującymi
zagrożeniami.
Rekapitulując stwierdzić należy, że do istotnych obszarów
pojęcia bezpieczeństwa zaliczyć możemy bezpieczeństwo indywidualne,obejmującymswymzakresemnietylkowartościocharakterze
uniwersalnym (tj.: pokój, suwerenność narodu, systemy
zabezpieczeń społecznych, solidarność, majętność państwa), ale
w szczególności wartości istotne z punktu widzenia jednostki (np.:
godność człowieka, wolność, zdrowie, swoboda, praca, rodzina). Do
obszaru zainteresowania bezpieczeństwa indywidualnego należeć
powinny w szczególności elementy stanu cywilnego człowieka,
w tym imiona, nazwisko i płeć człowieka. Wolność w obszarze
zmianytychelementówstanowićpowinnaoposzanowaniugodności
człowieka przez państwo i być wyrazem zapewnienia
bezpieczeństwa obywatelowi w tym zakresie. Niestety w naszym
systemie prawnym tak nie jest, co wykazano na przykładzie
niedostatecznej ochrony elementów stanu cywilnego osoby
transseksualnej. Brak regulacjiprawnychustanawiającychwłaściwy
tryb postępowania w przypadku zmiany płci stanowi istotną lukę
w prawie i powinien być jak najszybciej przez ustawodawcę
skorygowany. Zapewnienie właściwej ochrony elementom stanu
cywilnego osoby transseksualnej pozwoli postrzegać państwo jako
gwaranta bezpieczeństwa indywidualnego, zwłaszcza w aspekcie
chronieniagodnościczłowieka.
Bibliografia
1.
ADAMCZYK M., Zmiana płci w świetle aktualnego stanu
prawnego,PrzeglądSądowyNr11-12/2006.
2.
BAŃKO M. (red.), Wielki Słownik Wyrazów Obcych, PWN,
Warszawa2005.
3.
BOCZKOWSKIK.,Płeć człowieka,PZWL,Warszawa1971.
4.
CHAJBOWICZ A., KOCOWSKI T. (red.), Bezpieczeństwo
wewnętrzne w działaniach terenowej administracji publicznej,
KoloniaLimited,Wrocław2009.
138
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
DANILUK P., Prawne aspekty „chirurgicznej zmiany płci”
u transseksualistów (uwagi de lege ferenda), Państwo i prawo
Nr5/2007.
DULKO S., IMIELIŃSKI K., Glosa do uchwały Sądu Najwyższego
Izby Cywilnej z dnia 25 lutego 1978 roku III CZP 100/77,OSPiKA
Nr10/1983,poz.217.
FAJKOWSKA-STANIK M., Transseksualizm i rodzina, Przekaz
pokoleniowy wzorów relacyjnych w rodzinach transseksualnych
kobiet, PAN SWPS, Warszawa 2001;. FILAR M., Prawne
i społeczne aspekty transseksualizmu, Państwo i Prawo,
Nr7/1987.
GROMADZKI C., Poczucie przynależności do danej płci jako
kryterium przy zmianie oznaczenia płci w akcie urodzenia
transseksualistów,PrzeglądSądowyNr10/1997;
GRUDZIŃSKI M., IGNATOWICZ J., Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
PWN,Warszawa1966.
HRYNICKI W. M., Nadawanie oraz zmiana imion i nazwisk.
Komentarz,Gaskor,Wrocław2010.
HRYNICKIW.M.,Ochrona osób poza ustawą z dnia 22 sierpnia
1997 r. o ochronie osób i mienia, [w:] Bezpečné Slovensko
a Európska Únia. Zborník príspevkov 5. medzinárodnej vedeckej
konferencie,VŠBM,Košice2011.
HRYNICKI W. M., Bezpieczeństwo kulturowe na przykładzie
ochrony miejsc spoczynku, [w:] Národná a medzinárodná
bezpečnosť2012. 3. Medzinárodná vedecká konferencia. Zborník
vedeckých a odborných prác,LiptovskýMikuláš2012.
IMIELIŃSKI K., DULKO S., Przekleństwo Androgyne.
Transseksualizm: mity i rzeczywistość,PWN,Warszawa1988.
IMIELIŃSKI K., DULKO S., FILAR M., Transpozycje płci.
Transseksualizm i inne zaburzenia identyfikacji płciowej, Blue
Bird,Warszawa1997.
KITLER W., Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe
kategorie, uwarunkowania, system,AON,Warszawa2011.
KWAŚNIEWICZ W. (red.), Encyklopedia Socjologii, Oficyna
Naukowa,Kraków2000;
MILUSKAJ.,BOSKIP.(red.),Męskość, kobiecość w perspektywie
indywidualnej i kulturowej,InstytutPsychologiiPAN,Warszawa
1999;
Nowa Encyklopedia Powszechna,PWN,Warszawa2004,Tom6.
OSAJDA K., Transseksualizm w świetle prawa i praktyki sądów
polskich,PrzeglądSądowyNr5/2004.
139
POJĘCIEBEZPIECZEŃSTWAWKONTEKŚCIEOCHRONY...
WojciechM.Hrynicki
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
PIWOWARSKI J. (red.), Bezpieczeństwo jako wartość. Wydanie
pokonferencyjne z II Konferencji Naukowej z cyklu
„Bezpieczeństwo jako wartość” WSBPiI z 18.4.2008, Kraków
2010.
Pochodzenie dziecka i przysposobienie w prawie polskim i obcym.
Transseksualizm - zagadnienia prawne, Stowarzyszenie
UrzędnikówStanuCywilnego,Lublin1999.
RADWAŃSKI Z., Glosa do orzeczenia Sądu Najwyższego
z 22.VI.1989r., III CZP 37/1989[w:]OSPiKANr2/1991,poz.35.
ROSA R., ŚWINIARSKI J. (red.), Edukacja dla bezpieczeństwa bezpieczeństwo w edukacji-CzęśćI,UP-H,Siedlce2010.
SAFJANM.,Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22
marca 1991 roku (III CRN 28/91),PrzeglądSądowyNr2/1993.
SIENKIEWICZ P., MARSZAŁEK M., ŚWIEBODA H. (red.),
Metodologia
badań
bezpieczeństwa
narodowego
Bezpieczeństwo 2010,AON,Warszawa2010.
SMOKTUNOWICZ E. (red.), Administracyjne prawo materialne.
Zagadnienia wybrane,ProVeritate,Białystok2003.
SOŚNIAKM.,Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z
dnia 25 lutego 1978 roku, Sygn. akt III CZP 100/77, OSPiKA
Nr10/1983,poz.217.
STAŃCZYK J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, PAN,
Warszawa1996.
SZRENIAWSKI J. (red.), Prawo administracyjne. Część
szczegółowa,Branta,Bydgoszcz1997.
URA, E. Prawne zagadnienia bezpieczeństwa państwa, KAW,
Rzeszów1988.
M. Wierzbowski (red.), Prawo administracyjne, LexisNexis,
Warszawa2003.
WOJTASZCZYK K. A., MATERSKA-SOSNOWSKA A. (red.),
Bezpieczeństwo państwa – wybrane problemy, ASPRA-JR,
Warszawa2009.
WOJTYCZEKK.,Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw
człowieka w Konstytucji RP,WoltersKluwer,Kraków1999.
ZIĘBA R., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego,
Scholar,Warszawa2007.
140
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
Kuba Jałoszyński
WyższaSzkołaPolicjiwSzczytnie
TERRORYZM NIEKONWENCJONALNY – PERSPEKTYWA
ZMIANY CHARAKTERU ZAGROŻENIA
TERRORYSTYCZNEGO WE WSPÓLCZESNYM ŚWIECIE
Terroryzm we współczesnym świecie jest zjawiskiem
niesłychaniezłożonymidynamicznym.Niemożnagoująćwzadane
sztywneramytrendówitendencji.Niezastygawczasieleczpodlega
nieustannym,różnorodnymichaotycznymczęstotransformacjom208.
Patrząc retrospektywnie w przeszłość minionych 50. lat widać jego
przeobrażenia. Od terroryzmu lewackiego, walczącego „ze zgniłym”
kapitalizmem, po terroryzm islamskich fanatyków, walczących
z „diabłem” spersonifikowanym przez nich w USA i Izraelu oraz
wszystkich państwach reprezentujących podobne wartości
ekonomiczneipolityczne.Terroryzmniejestzjawiskiemłatwymdo
zdefiniowania. Społeczność międzynarodowa ma do dziś problemy
z wygenerowaniem wspólnej definicji tego zjawiska, a przyczyny
takiegostanurzeczyleżąmiedzyinnymiw209:
•
Dynamice i złożoności, głębokim osadzeniu w realiach
politycznych,społecznychiekonomicznych;
•
Postępie technicznym. Zamiast używać środków walki
można wykorzystać np. wirus komputerowy, który to
spowoduje nieodwracalne zniszczenia wsystemach baz
danych;
•
Ocenie danego aktu terroru. To co dla jednych jest
aktem bezdusznego terroryzmu dla innych czynem
bohaterskim;
•
Mass mediach – „darmowe” źródło „reklamy”
działalnościterrorystycznej.
Wśród wielu istniejących obecnie podziałów współczesnego
terroryzmu kolejny z nich wyróżnia jego dwa podstawowe rodzaje:
208
BOLECHÓW B., Terroryzm w świecie podwubiegunowym, Toruń 2003,
s. 33.
209
ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm definicja zjawiska, ABW, Emów 2003,
materiały pokonferencyjne, s. 9 – 10.
141
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
konwencjonalny i niekonwencjonalny (ryc. 1.), w którym to
podstawowymi zmiennymi, wyróżniającymi go spośród innych, są
środki walki jakimi posługują się terroryści. Środki służące do
osiągnięcia celów terroryzmu, do unicestwiania istnień ludzkich,
powodowania strat materialnych, wywoływania destrukcji
idestabilizacjiwpaństwie.
Ryc. 1. Podział terroryzmu według kryterium wykorzystywanych do
zamachuśrodkówwalki
(Źródło:opracowaniewłasne)
Rozpatrując terroryzm niekonwencjonalny, ogromny skok
technologiczny ubiegłego i początków obecnego stulecia, należy
odnieśćsiędoterroryzmuelektronicznego.Jesttoformaterroryzmu
związana z ogromną rolą jaką ma aktualnie w naszym świecie
informatyka.Polegagłównienawłamywaniusiędokomputerowych
bazdanych,wprowadzaniudoprogramówkomputerowychzakłóceń
142
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
i wirusów w celu wywołania chaosu i dezinformacji. Może to
sparaliżować systemy łączności, sieci bankowe, systemy obronne
(wtymsterującebroniąmasowegorażenia),możestaćsięprzyczyną
katastrof lotniczych i kolejowych znacznych rozmiarów.
Współczesna historia wskazuje nam na skutki, jakie może wywołać
awaria systemu komputerowego sterującego przesyłem energii
elektrycznej. Mogły się o tym przekonać Stany Zjednoczone jak też
częśćpaństweuropejskich.
Naukowcy, prowadząc swoje badania, odkrywają nowe
możliwościwspółczesnychinformatycznych„gadżetów”.HugoTeso,
niemiecki programista i pilot samolotowy oznajmił, że jego nowa
aplikacja PlaneSploit na smartfon z systemem Android jest w stanie
przejąć kontrolę nad samolotem. Potencjalnie podatna na tego typu
atak jest na przykład maszyna Airbus A380. Swój nowy wynalazek
Teso zaprezentował na konferencji „Hack in the Box”, która odbyła
się
w dniach 10-11 kwietnia 2013 roku w Amsterdamie. Praca nad
programem PlaneSploit zajęła mu 3 lata. Smartfon z tą aplikacją ma
możliwość łączenia się drogą radiową z systemem elektronicznym
samolotu, dzięki czemu jest w stanie przejąć nad nim kontrolę.
Skuteczność PlaneSploit Teso sprawdził na symulatorze sytemu
elektronicznegosamolotupasażerskiego.Szczegółowedaneswojego
wynalazku przekazał odpowiednim służbom, które mają
zabezpieczyć elektronikę samolotów przed programami tego typu.
Wynalazek Teso jest innowacją przydatną nie tylko w sytuacjach
służących poprawie bezpieczeństwa. Strach pomyśleć, co by się
mogłostać,gdybyPlaneSploitwpadłwręceterrorystów210.
Postindustrialne społeczeństwo drugiej połowy XX wieku weszło
wnowyetapegzystencji,którymożnanazwaćerąinformacji.Każdy
składnik narodowej siły staje się coraz bardziej zależny od
swobodnego przepływu informacji i od zachowania systemów
bazującychnainformacjach.Wojsko,gospodarka,energetyka,media,
system finansowy i transportowy są szczególnie z tym związane211.
Naiwniemożnabyłobytwierdzić,żeterroryzm„przejdzieobojętnie”
obok możliwości wykorzystania cyberprzestrzeni do swoich celów.
Wdzisiejszychczasach,kiedykażdywłaściwieaspektnaszegożycia
zależy od sieci informatycznych, terroryści mają ogromne pole do
210
Na podstawie informacji medialnej przekazanej przez stację CNN
w programie informacyjnym w 2013 roku.
211
CIBOROWSKI L., Walka informacyjna, Toruń 1999, s. 7.
143
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
działania. Podczas gdy nowe technologie mające na celu
obsługiwanie i ochranianie tych sieci są bardzo kosztowne, środki
potrzebne do ich zaatakowania są stosunkowo niedrogie.
Wnajprostszymprzypadkupotrzebnyjestkomputer,modemidobry
hacker. Dlatego nawet uboższe kraje mogą sobie pozwolić na
atakowanieinnychpaństwodtejnewralgicznejstrony.
Cały świat zachodni bazuje na rozbudowanej technologii
komputerowej idlatego konieczne jest zabezpieczenie się przed
atakami terrorystycznymi w sieci. Informatyczne „środki walki” są
bardzo pomysłowe i stanowią spore zagrożenie, szczególnie jeżeli
zaatakowane zostaną komputery kontrolujące ważne instytucje
strategiczne: system obrony, służbę zdrowia, przemysł itp. Do
potencjalnychzagrożeńnależą:212
•
wirusy komputerowe,któremogąbyćwprowadzonedo
komputera„naodległość”,poprzezInternet,atakżeprzez
„najemnego”informatyka;
•
bomby
logiczne,
będące
odmianą
wirusa
komputerowego, które mogą pozostawać uśpione przez
długielata,dopókinieotrzymająodpowiedniegosygnału
„doataku”;
•
„podrzucanie” do komputerów układów scalonych
zwmontowanąinformatycznąbombą-pułapką;
•
wirusy-robaki,którychzadaniemjestpowielaniesiębez
końcaipożeraniezasobówsystemu;
•
„konie trojańskie”, nieprawidłowe kody wstawiane do
legalnego oprogramowania w celu wykonywania
niszczycielskichfunkcji;
•
„tylne drzwi’ i „zapadnie”, mechanizmy wbudowane
w system przez programistę w celu umożliwienia
producentowi „wślizgiwania się” do systemu, kiedy
zachodzipotrzeba.
Odpowiednio przygotowany wirus komputerowy może
wprowadzić do sieci fałszywe informacje, zmienić istniejący zapis,
wziąć udział w działalności szpiegowskiej, wyszukując dane
i przekazując je przeciwnikowi. Jeżeli uzyskają dostęp do właściwej
sieci, potrafią, przynajmniej w teorii, uzbroić, rozbroić, a także
212
BARNAS R.M., Terroryzm. Od Asasynów do Osamy bin Ladena, Wrocław
2001, s.16.
144
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
nakierować broń na niezamierzone przez jej dysponenta cele.
Najgroźniejszy, ten, którego informatycy iosoby zajmujące się
zabezpieczaniem sieci boją się najbardziej, jest tzw. wirus
samosterujący–inteligentnabrońzorientowananaokreślonycel.Jej
zadaniem nie jest ślepe wyrządzanie szkód. Zmierza on do
przechwycenia określonego hasła, wykradzenia określonej
informacji, zniszczenia konkretnego twardego dysku. W dziedzinie
programowaniajesttoodpowiednikinteligentnegosamosterującego
pocisku213.
Bez względu na to, jaki zastosujemy termin na określenie
sprawcówwłamańdosystemówinformatycznychzpewnościąmogą
oni wyrządzić szkody państwom, krajom, a nawet, choć z pewną
trudnością,armiomoddalonymodziesięćtysięcymil.Sprawozdanie
National Research Council214, zatytułowane „Computer in Crisis”,
stwierdza:Jutro terrorysta może wyrządzić większe szkody posługując
się klawiaturą komputera niż bombą215.
Współczesny świat nie odczuł jeszcze skutków spektakularnego ataku wramach infoterroryzmu. W opinii ekspertów,
zajmujących się problematyką zagrożeń terrorystycznych, taki stan
rzeczywynikazesceptycznegopodejściadotegotypuśrodka walki
przez liderów organizacji terrorystycznych. Są to ludzie dla których
zamach terrorystyczny kojarzy się nierozerwalnie z koniecznością
sięgania po środki powodujące namacalne unicestwienie istnień
ludzkich i zniszczenia materialne. Wsposób mistrzowski natomiast
wykorzystująsieciinternetowedodziałalnościpropagandowej.
Drugąpłaszczyznąinternetowejaktywności,doskonaleobecnie
wykorzystywaną przez terrorystów, jest wykorzystanie sieci do
porozumiewania się pomiędzy terrorystami. Działalność ta jest
praktycznie nie do wykrycia. Do przesyłania informacji
wykorzystywane są „anonimowe” – ze względu na brak tożsamości
między ich właścicielem a użytkownikiem, końcówki internetowe.
Urządzenia tego typu są powszechnie dostępne w kawiarenkach
internetowych, poczekalniach dworów lotniczych, kolejowych,
bibliotekach, szkołach i uczelniach wyższych, jak też innych
miejscachpublicznych216.
213
Ibidem, s. 220.
National Research Council (ang.) – Narodowe Centrum Badań Naukowych
USA.
215
TOFFLER A. i H., wyd. cyt., s. 220.
216
Ibidem, s. 141.
214
145
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
Problem wykorzystania sieci jako środka wymiany informacji
jest na tyle istotny, że służby specjalne na całym świecie powołują
specjalne komórki, których zadaniem jest monitorowanie Internetu
pod względem wykorzystywania go przez organizacje
terrorystyczne. Czas, kiedy zmieni się optyka terrorystycznego
postrzegania zamachu, z krwawego spektaklu na spowodowanie
destabilizującego ataku za pomocą cyberprzestrzeni (który to
równieżmożeprzynieśćliczonewtysiącachofiaryludzkie),zapewne
nie jest tak odległa. Dlatego też ważnym jest wcześniejsze
podejmowanie przedsięwzięć mogących, jeżeli nie zapobiec, to
ograniczyćskutkitakiegozamachu.
Każdyzamachterrorystycznyjestsamwsobieaktemzbrodni,
którego efektem są ofiary – zabici i ranni. Terroryści nie ustają
wdążeniudowykorzystywaniawswychzamachachśrodkówwalki
pozwalających na spotęgowania skali jego skutków we wszystkich
możliwych wymiarach – materialnym, psychologicznym,
ekonomicznym iinnym. Ich działania ukierunkowane są na atak
z wykorzystaniem środków niekonwencjonalnych (środków
zaliczanych
do
broni
masowego
rażenia
–
BMR).
Prawdopodobieństwo użycia przez terrorystów BMR rośnie z kilku
zasadniczychpowodów.Popierwszeskierowaniesięwspółczesnego
terroryzmu w kierunku maksymalizacji zadawanych strat. Powstają
nowe coraz bardziej radykalne grupy zakładające właśnie
wykorzystanie BMR jako idealnego sposobu nagłośnienia swych
poglądów lub żądań lub ukarania potencjalnych przeciwników
poprzez doprowadzenie do poziomu zadanych strat do skali
masowej (BMR jest idealnym środkiem do tego celu). Po drugie
rozpowszechnianie broni i technologii jądrowych, chemicznych lub
biologicznychwszeregukrajachwspierającychterroryzmumożliwia
terrorystom dostęp do tej broni. Wreszcie po trzecie rozwój nauki
i techniki, rosnąca dostępność komponentów i technologii
niezbędnych do wytworzenia takiej broni powoduje coraz większe
prawdopodobieństwo wytworzenia jej „domowym” sposobem.
Opracowany w2001 roku przez Biuro Sekretarza Obrony Stanów
Zjednoczonych raport podaje, że siatka organizacja Osamy Bin
Ladena od początku lat dziewięćdziesiątych zaczęła interesować się
możliwościamipozyskaniaBJ217.Tenżeraportpodajeprzykładyprób
217
Proliferation: Threat and Response, Office of the U.S. Secretary of Defense
Raport. Washington, 2001, s. 63.
146
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
zakupienia przez agentów irańskich materiałów jądrowych
pochodzącychzbyłegoZwiązkuRadzieckiego.Od1998zanotowano
naświecieokoło8000atakówterrorystycznychztejliczbyokoło60
możnazaliczyćdoatakówzwykorzystaniemśrodkówzaliczanychdo
BMR.ŚrodkizaliczanedoBMRdzielimynatrzyzasadniczegrupy:
•
Broń jądrową (ładunki nuklearne lub środki
promieniotwórcze);
•
Brońchemiczną(bojoweśrodkitrujące,toksyczneśrodki
przemysłowe, krystaliczne postaci toksyn bakteryjnych
luborganicznych);
•
Broń biologiczną (bakterie i wirusy wybranych chorób
zakaźnych, niektóre rodzaje grzybów, riketsji, toksyny
bakteryjne,zwierzęce,roślinne)218.
Broń biologiczna jest jednym z najgroźniejszych środków
masowego rażenia inazywana jest często bronią masowego rażenia
ubogich, ponieważ przy ogromnej skuteczności nakłady na jej
pozyskanie są minimalne. Substancje biologiczne używane w BB
(bakterie,wirusy,itp.)mogąwystępowaćwśrodowiskunaturalnym
samoistnie lub mogą być produkowane dla potrzeb służby zdrowia.
Sytuacjatakapowoduje,żeichpojawieniesięwśrodowiskumożenie
zostać zauważone dostatecznie szybko. Dodatkową jej zaletą jej
zaletą jest to, że charakteryzują ja niewielkie rozmiary i waga, co
ułatwia transport, przechowywanie i wreszcie samo wykonanie
ataku. Skuteczność tej broni polega między innymi na tym, że
atakowany oprócz poniesienia znacznych strat musi ponosić
kolosalne koszty związane z likwidacją skażenia oraz leczeniem
wszystkich zarażonych szczepionkami itd. W przeprowadzonych
wStanachZjednoczonychsymulacjachustalono,żekosztyzwiązane
z zakażeniem 100000 ludzi laseczkami wąglika (postać płucna)
wyniosłyby 26,2 mld. dolarów. W przypadku tularemii koszt
wyniósłby 5,5 mld. dolarów a w przypadku brucelozy 579 mln.
dolarów219. Na szczęście dla cywilizowanego świata użycie broni
biologicznej wymaga spełnienia pewnych warunków technicznych,
które dotychczas nie zostały przez terrorystów opanowane.
218
JAŁOSZYŃSKI K., Organy administracji…, s.
KAUFMANN A.F., MELTZER M.I., SCHMIDT G.P., The Economic Impact
of a bioterroristic Attack: Are Prevention and Postattack Intervention Programs
Justfable?, Emerging Infectious Diseases 1997, s. 74 oraz 46.
219
147
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
Pierwszym problemem jest zdobycie odpowiedniego materiału
biologicznegobędącegosubstratemwyjściowymdoprodukcjiBB.
Atak terrorystyczny przy użyciu środków biologicznych
przyniesieefektydopieropokilkunastudniachlubkilkutygodniach
od momentu wystąpienia. Sam moment wykonania takiego ataku
może zostać niezauważony. O tym, że zostaliśmy zaatakowani,
dowiemy się w momencie wybuchu epidemii lub, co jeszcze gorsze,
pandemiimogącejobjąćnawetkilkakontynentów.Praktyczniewięc
odpowiedź na pytanie, jak zachować się podczas ataku z użyciem
środkówbiologicznychjesttakasama,jakodpowiedzinapytanie,jak
się zachować podczas pandemii? Przy gwałtownym wzroście liczby
zachorowańmożenastąpićzałamaniemożliwościsłużbsanitarnych.
Będą problemy z fachową pomocą lekarska, dostępem do
szczepionek itp. Dezorganizacja życia społecznego i systemów
gospodarczych może doprowadzić do zerwania więzi społecznych,
upadku praworządności, wzrostu przestępczości itd. Wszystko to
możespowodować,żeproblemprzetrwaniaokresuzanimwszystko
wróci do normy będzie zależny wyłącznie od nas. Okres ten może
potrwaćnawetkilkamiesięcy.
Powrześniowychatakachw2001r.,wStanachZjednoczonych
mieliśmy wiele ataków z wykorzystaniem biologicznego środka
walki — wąglika. Był on przesyłany do miejsc będących siedzibami
urzędów publicznych w przesyłkach listowych. Stworzono
procedury, które mają wspomagać reakcję człowieka, jeżeli
podejrzewa, że otrzymany np. list, może zawierać szkodliwą
substancjebiologiczną.
Podkładanie ładunków wybuchowych, które z założenia mają
eksplodowaćwceluspowodowaniastratwludziachimieniu,należy
rozpatrywać w kategoriach określanych w sztuce wojennej mianem
rażenia (destrukcyjne oddziaływanie na siły i środki przeciwnika220).
Jest to element we współczesnym świecie, z którym stykają się siły
zbrojne i policyjne w państwie221 – w tym z różną formą sposobu
detonacji oraz miejsca podłożenia ładunku. Podkładanie bomb, jak
zwykło się mawiać potocznie o tego rodzaju działalności
przestępczej,stanowidlawielusynonimterroryzmu222.
220
Regulamin działań taktycznych Wojsk Lądowych, cz. II (pododdziały), Sztab
Generalny WP, Warszawa 1994, s. 7.
221
HUZARSKI M., Zagadnienia taktyki wojsk lądowych, Toruń 1999, s. 46.
222
JAŁOSZYŃSKI K., Współczesny wymiar antyterroryzmu, Warszawa 2008,
s. 195.
148
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
Zasadniczym elementem bomb, którymi posługują się
terroryściiprzestępcy,jestładunek wybuchowy,przezktóry należy
rozumieć:kruszący materiał wybuchowy, znajdujący się w granatach,
minach itp. lub w postaci np. kostek, przeznaczony do niszczenia
obiektów i wojsk nieprzyjaciela (...)223.W wypadku działań
terrorystycznych, wyżej wymienioną definicję można wykorzystać
jako płaszczyznę do określenia tzw. domowego urządzenia
wybuchowego.
Największy strach, poruszający wyobraźnię współczesnego
świata,jestpotencjalnamożliwośćwykorzystaniaprzezterrorystów
bronijądrowej.Powszechniewiadomo,żeorganizacjeterrorystyczne
starają się zdobyć tego rodzaju broń. Niewątpliwie znaczącą
aktywność w tym względzie wykazuje Al-Kaida, której lider Osama
Bin Laden, już w latach 90. nie ukrywał dążeń do pozyskania tego
typu broni niekonwencjonalnej: Zdobywanie broni dla obrony
muzułmanów jest religijną powinnością. Jeżeli uzyskamy taką broń,
podziękuje za to Bogu. I jeśli usiłuję zdobyć taką broń, to tylko
spełniam swój obowiązek. Dla muzułmanów najcięższym grzechem
byłoby zaniechanie starań o taką broń, która może zapobiec
zadawaniu zła muzułmanom przez niewiernych224.
Eksperciodzagrożeńterrorystycznychuspokajają,informując,
że możliwość pozyskania klasycznej broni jądrowej przez
organizacjeterrorystycznejestobecniepraktycznieżadna.Wskazują
przy tym inny wariant dokonania zamachu, przy wykorzystaniu
materiałów promieniotwórczych, po przez wyprodukowanie tzw.
brudnej bomby. Obecny terroryzm jądrowy to przede wszystkim
próby zdobycia materiałów promieniotwórczych225. Wiele faktów
świadczy o dużym zainteresowaniu terrorystów czeczeńskich
wykorzystaniudozama-chówmateriałówpromieniotwórczych226:
•
Na początku 1995 roku czeczeńscy terroryści ukradli
materiały radioaktywne zzakładu spalania odpadów
RadonpodGroznym;
•
W grudniu 1999 roku wojska rosyjskie odkryły pod
223
KORZUN M., 1000 słów o materiałach wybuchowych i wybuchu, Warszawa
1986, s. 93.
224
JAŁOSZYŃSKI K., Terroryzm fundamentalistów islamskich, Warszawa
2001, s. 65.
225
ADAMSKI J., Nowe technologie w służbie terrorystów, Warszawa 2007,
s. 85.
226
Ibidem, s. 86.
149
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
•
Gudermesem dwie 200. litrowe beczki z odpadami
radioaktywnymi,którezgodniezdokumentacjąmiałybyć
zniszczonew1983roku;
W kwietni 2001 roku dwa kontenery z odpadami
radioaktywnymi odkryto w Groznym – stwierdzono
próby wyprodukowania z ich wykorzystaniem granatów
ipociskówdogranatników.
Powyższe próby pozyskania materiałów radioaktywnych
przez terrorystów świadczą o ich aktywności w tym zakresie
idążeniudostworzeniatzw.brudnejbomby.Jejkonstrukcjaoparta
jest na połączeniu konwencjonalnego materiału wybuchowego oraz
substancjipromieniotwórczych.Materiałwybuchowymazazadanie
rozprzestrzenienie – rażenie, środkiem radioaktywnym – skażenie
terenu, a poprzez to ludzi znajdujących się w pobliżu eksplozji, jak
też tych będących w dalszej odległości. Wiatr, w takiej sytuacji,
rozprzestrzenia „niewidzialną śmierć” na znacznym obszarze, co
wprzypadkutypowejbombyograniczonejestpraktyczniedozasięgu
oddziaływania odłamków oraz fali uderzeniowej. Do głównych
czynników,wpływającychnasiłęrażenia„brudnejbomby”należą227:
•
Ilośćrozprzestrzenionegomateriałuradioaktywnego;
•
Właściwości promieniotwórcze użytego materiału
radioaktywnego;
•
Czynnikipogodowe;
•
Teren na którym nastąpiła detonacja – budynek (jego
wielkość)lubotwartaprzestrzeń.
Skutki wykorzystania do zamachu terrorystycznego „brudnej
bomby”związanebyłybyz228:
•
Rannymiorazofiaramiśmiertelnymiataku;
•
Skażeniemśrodowiskanaturalnego;
•
Panikąorazskutkamipsychicznymi;
•
Wysokimi kosztami działań ratowniczych – długofalowośćtakichdziałań;
•
Skutkamipolitycznymi.
227
228
Ibidem, s. 3.
Ibidem, s. 5.
150
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
Przebywanie ludzi w rejonie skażonym materiałem
radioaktywnym (oddziaływanie promieniowania jonizującego),
wwynikueksplozji„brudnejbomby”,miałobywpływnaprawidłowe
funkcjonowanieichorganizmów.
Świadomość realnego bądź potencjalnego wystąpienia
zagrożenia bezpieczeństwa budzi potrzebę przedsięwzięcia
odpowie-dnichśrodkówzaradczych,któretomogłobyograniczyćlub
teżzapobiecichpowstaniu.Dotyczytotakżezagrożeńocharakterze
terrorystycznym, w tym związanych z możliwością stworzenia
iużyciaprzezterrorystów„brudnejbomby”.
Uznając atak terrorystyczny z wykorzystaniem materiałów
promieniotwórczych za zagrożenie o najwyższym stopniu
niebezpieczeństwa 15 lipca 2006 roku prezydenci Stanów
Zjednoczonych – George W. Busch, oraz Rosji – Władimir Putin,
wystąpili z inicjatywą międzynarodowej współpracy państw
w obszarze zapobiegania i zwalczania terroryzmu jądrowego –
nazwaną: Globalną Inicjatywą Walki z Terroryzmem Nuklearnym229.
Wramachtegoprzedsięwzięciaorganizowanesąćwiczenia,naktóre
zapraszani są obserwatorzy z państw zaangażowanych
wprzedmiotowąwspółpracę.
Walka i przeciwdziałanie wszelkim zagrożeniom terrorystycznym wymaga zaangażowania znacznego spektrum podmiotów
administracjipaństwowej.Wymagatopodejmowaniaprzezpaństwo
przedsięwzięć o charakterze koordynacyjnym. Pozyskiwane
informacje powinny podlegać weryfikacji, a także trafiać do
odpowiednich służbw celu ich właściwego wykorzystania. Stąd też
pierwszorzędne znaczenie ma właściwe zorganizowanie ośrodka
koordynacjipodmiotówpaństwa(służbspecjalnych,resortów,agend
rządowych,itp.)odpowiedzialnychzabezpieczeństwowodniesieniu
do zagrożeń terrorystycznych. Ośrodek kierowania (dowodzenia)
systemem bezpieczeństwa antyterrorystycznego powinien być
umiejscowiony w ośrodku najwyższych szczebli władzy
wykonawczej w państwie, tak aby jego działanie nie było
ograniczaneprzezszczeblepośrednie.
Gromadzenie informacji o terrorystach, ich zamiarach,
organizacjach, w których działają, leży w gestii służb specjalnych.
Mają one pierwszorzędne znaczenie dla analizy zagrożenia
terroryzmempaństwa.Pozwalająskutecznieprzeciwdziałaćatakom
229
Ibidem, s. 15.
151
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
terrory-stycznym. Skuteczne prowadzenie działań antyterrorystycznych w obszarze przeciwdziałania zamachom na osoby
podlegająceochroniewymagawspólnychprzedsięwzięćpodmiotów
odpowie-dzialnych
za
bezpieczeństwo
antyterrorystyczne
wpaństwie–układuimilitarnegopozamilitarnego.
Koordynacja i kierowanie działaniami antyterrorystycznymi
musi odbywać się w oparciu o precyzyjne akty normatywne,
zawierające hierarchiczną podległość oraz kompetencje
poszczególnych podmiotów odpowiedzialnych za nie w sytuacjach
prowadzeniadziałańocharakterzeprewencyjnym(rozpoznawczych,
wyprzedających), jak również podczas operacji związanej
z zaistniałym aktem terroryzmu. Ważne jest określenie możliwości
użycia w tego typu działaniach sił zbrojnych, w tym jednostek
specjalnych mogących realizować zadania w ramach opcji siłowej
rozwiązania powstałej sytuacji kryzysowej w wyniku zamachu
terrorystycznego. Równie istotne jest formalne przypisanie
konkretnych zadań, w odniesieniu do różnych metod działalności
terrorystycznej, pomiędzy funkcjonujące w państwie podmioty
przeznaczone do fizycznej walki z terroryzmem. Jest to rozwiązanie
niezwyklepragmatyczne.Pozwalatonaoszczędnościfinansowe,tak
wsferzewyposażeniajakteższkolenia.
Bezpieczeństwo kosztuje. Jest to powszechnie znana prawda.
Stąd też oszczędzanie na bezpieczeństwie może przynieść fatalne
skutki w niedalekiej przyszłości. Nawet najlepiej wyszkolony
człowiek nie będzie miał szans w walce z zagrożeniem, jeżeli nie
będzie dysponował właściwymi, najnowszymi, zdobyczami techniki,
stanowiącymi
narzędzie
w
walce
i
przeciwdziałaniu
terrorystycznemuzagrożeniu.
Nowa sytuacja wymaga innych niż dotychczas obowiązujące
rozwiązań legislacyjnych. W ślad za deklaracjami poparcia dla
amerykańskiej koalicji antyterrorystycznej muszą iść konkretne
rozwiązania formalnoprawne umożliwiające przełożenie ich na
praktyczny grunt, zwłaszcza zaś wykorzystanie wszystkich
odpowiednich sił i środków, będących w dyspozycji państwa, do
zabezpieczeniagoprzedpotencjalnymatakiemterrorystycznym.
Świadomość społeczeństwa w zakresie współczesnych
zagrożeń terrorystycznych, sposobów zachowania wobec
zaistniałego ataku terrorystycznego, umiejętna współpraca
z mediami w tym obszarze, stanowi pierwszorzędną rolę dla
skuteczności działania systemu bezpieczeństwa antyterrorystycznego.
152
TERRORYZMNIEKONWENCJONALNY–PERSPEKTYWAZMIANY…
KubaJałoszyński
Bibliografia
1.
ADAMSKIJ.,Nowe technologie w służbie terrorystów,Warszawa
2007.
2.
ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm definicja zjawiska, ABW,
Emów2003.
3.
BARNAS R. M., Terroryzm. Od Asasynów do Osamy bin Ladena,
Wrocław2001.
4.
BOLECHÓWB.,Terroryzm w świecie podwubiegunowym,Toruń
2003.
5.
CIBOROWSKIL.,Walka informacyjna,Toruń1999.
6.
HUZARSKIM.,Zagadnienia taktyki wojsk lądowych,Toruń1999.
7.
JAŁOSZYŃSKI K., Terroryzm fundamentalistów islamskich,
Warszawa2001.
8.
JAŁOSZYŃSKI K., Współczesny wymiar antyterroryzmu,
Warszawa2008.
9.
KAUFMANN A. F., MELTZER M.I., SCHMIDT G.P., The Economic
Impact of a bioterrristic Attack: Are Prevention and Postattack
Intervention Programs Justfable?,EmergingInfectiousDiseases
1997.
10. KORZUNM.,1000 słów o materiałach wybuchowych i wybuchu,
Warszawa1986.
11. Regulamin działań taktycznych Wojsk Lądowych, cz. II
(pododdziały),SztabGeneralnyWP,Warszawa1994.
153
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
Vojtech Jurčák
Akadémie ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika
vLiptovskomMikuláši
Katedrabezpečnostiaobrany
ASYMETRIA V MIEROVÝCH OPERÁCIÁCH
ABSTRACT
Thearticledescribestheissueofasymmetryinpeaceoperationsand
tasksnecessaryfortheprotectionofpeacekeepersintheiractivities.
New asymmetric threats and asymmetric warfare requires tactical
andtechnicalchanges.ThepaperdescribesSIMS(SmartInformation
for Mission Success) project (project of the European Defence
Agency) that addresses current issues in the field of technical and
tactical.
ÚVOD
Charakteristickým rysom súčasnej epochy ľudstva je globalizácia,
ktorá zasahuje do politickej, ekonomickej, vedecko technickej, ale
i sociálnej oblasti života spoločnosti adynamicky ovplyvňuje jej
vývoj. Sexistenciou ľudstva je neoddeliteľne spätá jeho bezpečnosť,
akojednazvýznamnýchpotriebčlovekaabezzaisteniabezpečnosti
nemôžeme hovoriť ojeho ďalšom rozvoji. Vtejto súvislosti Volner
(2005)uvádza,žeaksikladiemeotázku,akochcemeabudemezajtra
žiť,nemôžemesavyhnúťaniotázke,čibudenášzajtrajšokbezpečný
(bezpečnejší). Menej bezpečnejšia budúcnosť nemôže byť lepšia
(progresívnejšia
ahumánnejšia)akoprítomnosť.Pretojeproblémbezpečnostitrvale
aktuálnyabudeaktuálnymaždotýchčias,kýmsaľudstvonedostane
do štádia trvale bezpečného sveta230. Tieto myšlienky sa zdali byť
aktuálne po páde bipolarity sveta predovšetkým tým, že hrozba
ozbrojeného konfliktu (raketo-jadrová vojna) stratila svoje jasné
kontúry asvet sa chcel uberať cestou mierovej spolupráce vrámci
transformujúceho sa (politicky iekonomicky) svetového politického
230
VOLNER Š., Nová teória bezpečnosti. Teoreticko-metodologické východiská.
Bratia Sabovci, s. r. o. Zvolen 2005. ISBN 80-89029-99-X. S. 7.
154
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
systému. Realita je však iná, pribúdajú reálne bezpečnostné hrozby
nevojenskéhocharakteruaasymetrickéhrozby.
1 Charakteristika asymetrických hrozieb
Samotnéslovoasymetriamásvojpôvodtak,akomnohoiných
slov, vgréčtine. Je antonymom slova symetria, pričom vyjadruje
nedostatok rovnosti, rovnakosti, pravidelnosti, či súmernosti.
VSlovníku cudzích slov je tento pojem chápaný ako nesúmernosť,
nedostatok symetrie, súmernosti, ale aj ako nerovnomernosť231.
Vslovenčine, Krátky slovník slovenského jazyka charakterizuje
asymetriuslovomnesúmernosť232.
Prídavné meno asymetrický má svoj základ vpodstatnom
mene asymetria a predstavuje rôzne formy disproporcie,
diferenciácie anesúladu medzi dvoma, alebo viacerými stranami,
napr. konfliktu. Vangličtine, má slovo asymetric význam: „not
identical on both sides of a central line; unsymmetrical; lacking
symmetry“. Aj vpoľskom jazyku má slovo asymetryczny význam
ako: „brak a. naruszenie symetrii“ asymetryczny niesymetryczny.
Etym.-gr. asymmetría 'niewspółmierność; nieproporcjonalność'“.
Charakteristiku uvedeného slova asymetrický môžeme geometricky
znázorniťpodľaobrázka1.
Obrázok1Geometrickévyjadreniesymetrieaasymetrie
231
Slovník cudzích slov (akademický). Druhé, doplnené a upravené vydanie.
SPN, Bratislava 2005.
232
Krátky slovník slovenského jazyka 4. 4. doplnené a upravené vydanie.
Redigovali: J. Kačala – M. Pisárčiková – M. Považaj. Bratislava: Veda 2003.
155
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
Asymetria je vsúčasnosti základným rysom kríz a konfliktov
(predovšetkým teroristických činností, porušovania ľudských práv,
falošnejdemokracie).Rastúcivýznamasymetrievkonfliktochviedol
k potrebe hlbšie posudzovať asymetrické hrozby ako samostatné,
špecifickéoblastihlavnepripôsobeníozbrojenýchsíl,akoúčastníkov
operácií na riešenie konfliktu abude veľmi problematické sa
asymetrickým hrozbám vyhnúť vakomkoľvek prostredí
a akomkoľvek type operácií (či už vojenských alebo nevojenských).
Oblasťasymetriemôžemecharakterizovaťakokomplikovanú,ťažko
predvídateľnú, snejednoznačnou aneistou situáciou, snedostatkom
úplnýchaspoľahlivýchinformáciíovlastnýchinepriateľskýchsilách.
Voblasti vojenstva abezpečnosti štátu predstavuje asymetria:
jednať, organizovať amyslieť inak ako protivník scieľom
maximalizovať svoje vlastné výhody, využiť slabiny protivníka,
dosiahnuťiniciatívu,alebozískaťväčšiuslobodukonania.
Vojenskáterminológia(vojenskýterminologickýslovníkOSSR)
hovorí, že asymetria predstavuje nesúmernosť, ktorá sa v oblasti
zaistenia bezpečnosti prejavuje v počtoch, prostriedkoch (obrázok
2), schopnostiach a účinkoch, pričom vyjadruje významný rozdiel
v dosahovaní cieľov bezpečnostných aktivít. Kolektív autorov
predmetnéhoslovníkadodáva,žedosiahnutieasymetriejepodstatou
vojenskéhoumeniaahlavnýmpredpokladomvíťazstva.
Zpohľaduvojenskéhojepojemasymetrickýbojasitakýstarý,
ako vojny samé. Veľký vojenský vodca generál Sun-Tzu, ktorého
môžeme familiárne nazývať za odborníka toho, čo dnes nazývame
asymetrickávojna,užpred3000rokmihovoril,žejeveľmidôležité
abyvodcapoznalkedyaakobojovať.Jehonázorymôžemezhrnúťasi
takto: „Keď sa nepriateľ približuje, my ustupujeme. Keď sa nepriateľ
zastaví, my ho obťažujeme. Keď sa nepriateľ snaží unikať z bojiska, my
útočíme. Keď nepriateľ ustupuje, my ho prenasledujeme“.Poviacako
3000 rokoch ktomu Col. Vincent J. Goulding, JR. (predstaviteľ
Námorných síl vo Vojnovej škole Armády Spojených štátov) dodáva
„vojna by mala favorizovať stranu s mohutnejšími prápormi, ale tá
vždy favorizuje inteligentnejších“233
.
233
VINCENT J., GOULDING JR., Back to the Future with Asymmetric
Warfare. From Parameters, Winter 2000-01, s. 21-30.
156
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
symetria
asymetria
Obrázok 2 Symetria a asymetria zpohľadu použitých prostriedkoch
voblastivojenskejterminológie
Technologickáúroveňvyspelýchštátovvovedeckejavojenskej
oblastijevysokonadúrovňouštátovtretiehosveta.Nadruhejstrane
súrozvojovéštátyschopnépripoužitílacnýchanatrhudostupných
prostriedkov útočiť na citlivé a zraniteľné miesta technologicky
vyspelejšiehoprotivníka.Akopríkladmožnouviesťtzv."informačnú"
vojnu,priktorejjemožnésrelatívnenízkyminákladmiparalyzovať
spojenie, dopravu, energetické systémy, bankovníctvo, priemysel
i obranné prostriedky ato i technologicky vyspelejšej krajiny. Do
tejto kategórie patria tiež všetky formy terorizmu. To, čo robí
asymetrické hrozby jednou z najpálčivejších tém súčasnosti je ich
schopnosť zamerať sa „de facto“ na čokoľvek auskutočniť to
kdekoľvekakedykoľvek(Terminologickýslovník).
Asymetrický boj vychádza zo stretu medzi sebou
neporovnateľnými či nerovnými silami. Pre potreby činnosti
aktívnych síl vmisiách svetového spoločenstva, regionálnych
organizácií imimovládnych organizácií, pri plnení ich úloh však
nejde len oteroristické útoky, ale iocelý rad iných hrozieb, ktorým
súaktívnesilyvmisiivystavenéamusiaimčeliť(eliminovaťich).
Cieľom asymetrického boja je narušiť morálku aktívnych síl
ajednotiekvmisiízastrašovaním,vraždamiarôznymiteroristickými
útokmi na miestne obyvateľstvo ipríslušníkov misie tak, aby sa
vzdali svojej ďalšej činnosti aukončili plnenie misie. Základ
asymetrickýchaktivítjetrebavidieťajvrozdielnostizáujmov.Slabší
protivník považuje svoje záujmy za životne dôležité, pričom silnejší
157
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
aktér často za nepodstatné ato vedie slabšieho protivníka ktomu,
aby vo svojej činnosti využil asymetrické metódy a postupy.
Protivníksapriichuskutočňovaníbudesnažiťobísťalebopodlomiť
akcieschopnosť aktívnych jednotiek využívaním ich slabých
stránok apoužije na to metódy, ktoré sa značne líšia od spôsobov,
akými aktívne sily a jednotky uskutočňujú svoje operácie (bojové
inebojové). Asymetrický boj stiera rozdiely medzi úrovňou
vykonanej akcie aúrovňou, kde sa prejavujú jej dôsledky. Znamená
to, že akcia slabšieho protivníka na taktickej úrovni má dopad na
strategickúúroveň,t.j.plneniehlavýchúlohmisie.Zatypickýpríklad
uvedeného tvrdenia je možné považovať teroristické útoky na WTC
vNew Yorku ana Pentagón vo Washingtone z11. septembra 2001,
pri ktorých spôsobené ekonomické škody, ale predovšetkým
psychologickýúčinokaichnásledky,boliabsolútneneporovnateľné
svynaloženými silami aprostriedkami. Tieto teroristické útoky
jednoznačne poukázali na skutočnosť, že môžu byť vykonané
kedykoľvek, kdekoľvek asrozsiahlymi dôsledkami aobeťami na
životochnevinnýchľudí.
Cieľom NATO je zaistiť bezpečnosť aslobodu občanov
členských krajín, ktoré Aliancia garantuje politickými, ale
predovšetkým vojenskými prostriedkami. Vroku 2010 bola vrámci
Aliancie na Lisabonskom samite prijatá nová „Strategická koncepcia
obrany abezpečnosti členov Organizácie severoatlantickej zmluvy“,
ktorá reagovala na nové bezpečnostné výzvy vregióne ivo svete.
Strategická koncepcia preto zameriava nasledovnú fázu evolúcie
NATO tak, aby bolo vmeniacom sa svete naďalej efektívne,
pripravené pôsobiť proti novým hrozbám, snovými spôsobilosťami
asnovými partnermi. Bezpečnostné hrozby formujú bezpečnostné
prostredie Aliancie abudú mať potenciál významne ovplyvňovať
plánovanie auskutočňovanie operácií NATO vrámci článku 5
Washingtonskej zmluvy (ďalej len „WZ“) ale imimo článku 5 WZ
(operácienapodporumieru)atovrámcijednejzozákladnýchúloh
Aliancie – krízového manažmentu. Hlavný dôraz je kladený na také
asymetrické hrozby globálneho charakteru akými sú terorizmus
akybernetickéútoky.
Významné miesto pre zaistenie bezpečnosti amieru
veurópskom priestore má Európska únia (ďalej len „EÚ“).
RatifikáciouMaastrichtskejzmluvyčlenskýmikrajinamivroku1993
bola odštartovaná Spoločná zahraničná abezpečnostná politika. EÚ
týmdalajasnenajavo,žechcebyťvýznamnýmaktéromvEurópeivo
svete nie len na poli hospodárskom, ale ivoblasti zaistenia
158
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
bezpečnosti amieru vrámci Únie imimo jej hranice. Následná
ratifikácia Lisabonskej zmluvy vroku 2009 túto ambíciu EÚ
potvrdzuje apre realizáciu svojej spoločnej zahraničnej
abezpečnostnejpolitikyvytváraďalšieinštitucionálnerámce.
Asymetria v operáciách pre obe organizácie poukazuje na
potreby budovať pre vedenie operácií vasymetrickom prostredí
odpovedajúcevojenskéicivilnéspôsobilosti,t.jadekvátnereagovať
nazmenuprostrediavmierovýchoperáciách.Tentozámerdeklarujú
islová bývalého ministra obrany USA R. GATESA, ktorý koniec
studenejvojnyaútokyz11.septembra,označilzazačiatoknovejéry
v medzinárodných vzťahoch - éry, ktorých problémy môžu byť
bezprecedentné čo do zložitosti arozsahu. Možno očakávať, že
asymetrickávojnabudezákladomsúčasnéhobojiskananejakúdobu.
Konfliktybudúmaťzásadnepolitickýcharakter,avyžadujúpoužitie
všetkých prvkov národnej moci. Úspech bude skôr otázkou
presadenia vôle niekoho pri použití viac možností správania sa -
priateľov,protivníkov,...ačojenajdôležitejšie,medzitýmvšetkýmsú
iníľudia234.
Pán John T. PLANT, Jr. (2008, s.5) uvádza, že termín
asymetrická vojna bol v USA rozšírený po útokoch na Pentagon
a World Trade Center. Hoci je tento termín stále používaný
niektorými staršími členmi americkej administratívy, uniformované
zložkyamerickejarmádyzväčšejčastitutoformuláciuodmietliako
doktrinálnu frázu. Tvrdia, že vojna vždy bola, je a bude z princípu
asymetrická; vedenie vojny je teda popisované pomocou schémy
veľkých bojových operácií, stabilizačných a podporných operácii
a nepravidelného bojovania. Pretože sa tieto oblasti prekrývajú
a zahrnujú takmer všetky vojenské operácie, nie je požitie ďalšej
témypovažovanézazmysluplné235.
Aksabližšiepozriemenaproblematiku,akýmhrozbámmuseli
čeliť a stále čelia príslušníci OS vmierových operáciách (operáciách
napodporumieru)vIrákuaAfganistaneajkeďobidveoperácieboli
odlišné,predsalentietokrajinymajúvtejtooblastiurčitéšpecifiká,
234
GATES R., Landon Lecture [online]. Remarks Delivered at Kansas State
University, Manhattan, Kansas, Nov. 26, 2007 [cit. 2008-03-07]. Available on
www: <http://www.defenselink.mil/speeches/speech.aspx?speechid=1199>
235
PLANT J. T., Asymetric Warfare: Slogan or reality? Defence and Strategy.
Ročník 2008, 1/2008. Dostupné na www.defenceandstrategy.eu
159
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
za najväčšie hrozby zpohľadu aliančných mierových síl vIraku
aAfganistanejemožnépovažovať236:
•
mínometné araketové útoky na tábor ana miesta
sústredenia vojsk, alebo „statické“ plnenie úloh (napr.
odmínovacie práce mimo priestor tábora, kontrolné
stanovištia, hliadkovanie, útoky na konvoje apresuny
vozidiel,zastávokstechnikouapod.);
•
streľba zručných zbraní avýbuchy vokolí tábora vo
večernýchanočnýchhodinách;
•
útok ľahkými zbraňami aostreľovačmi počas zástaviek
(opravy vozidiel počas presunu, opravy defektov apri
autonehodách);
•
útok ostreľovačov počas činností vzastavaných
priestoroch – pri budovaní mostov, kontrolných
stanovíšť, priechodov, kontrolných aprepúšťacích
priestorov;
•
používanie nástražných výbušných zariadení (IED –
Improvise Explosive Device), explóziou formovaný
priebojnýprojektil(EFP–Explosively Formed Projectiles);
•
teroristické samovražedné útoky vozidiel snaloženými
výbušninami (VBIED – Vehicle-Borne IED, SVBIED –
Suicide Vehicle-Borne IED);
•
možné použitie zbraní avýbušnín rôzneho druhu pri
kontaktoch
koaličných
vojakov
smiestnym
obyvateľstvom a pri pohybe miestneho obyvateľstva
vblízkostitechnikyaprizastávkach;
•
útokyspojenésoSAF(streľba/útok/spoužitímručných
zbraní)útokmivykonanýmiakopasca;
•
hrozba použitia chemických zbraní zo strany
protialiančnýchskupín;
•
možné zajatie aliančných vojakov teroristickými
skupinamiarôznymiradikálnymiskupinamioperujúcimi
vpriestorepôsobenia(únos,zajatie);
•
únosy cudzincov – boli motivované výkupným, ktoré
žiadali od rodín zo zahraničia. Druhou príčinou únosov
236
JURČÁK V. a kol., Analýza bezpečnostného prostredia, rizík a možnosti
eliminácie hrozieb: Analýza bezpečnostného prostredia a bezpečnostných
hrozieb v priestore nasadenia ozbrojených síl v rámci operácií MKM. Záverečná
správa vedeckého projektu AGMO 8. AOS, 2010. 60 s.
160
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
•
•
boli požiadavky únoscov na vlády krajín zktorých
unesení pochádzali, aby ich ozbrojené sily opustili
krajinu,vktorejoperovali;
pomstateroristovaostatnýchradikálnychskupín(bývalí
príslušníci špeciálnych jednotiek, polície, armády,
islamskí extrémisti) civilnému obyvateľstvu za
spoluprácusAliančnýmisilami,útokyprotiformujúcejsa
národnej polícii alebo národným armádnym jednotkám,
vrátaneregrútovprejavujúcimzáujemototopovolanie;
zvýšený pohyb ľudí so zbraňami vcelom operačnom
priestore.
Uvedené hrozby museli byť charakterizované kedy boli
uskutočnené, za akých podmienok, proti ktorým jednotkám, s akou
silou,početnosťou,akýmiprostriedkami,zbraňami,čopredchádzalo
ichzahájeniuasakýminásledkaminavlastnýchjednotkáchprípadne
infraštruktúre.Výnimočnejepotrebnézaoberaťsahrozboupoužitia
nástražnýchvýbušnýchsystémov(Improvised Explosive Device-IED),
pretože patria medzi najväčšie hrozby a najúčinnejšie prostriedky
vboji proti medzinárodným silám. Je možné to dokladovať na
zverejnenýchštatistikách(graf1).
SkúsenostizdoterajšíchbojovvIrakuaAfganistaneukazujú,že
pri použití IED došlo knajväčším stratám na životoch vojakov
medzinárodných síl. VIraku aAfganistane od marca 2003 do
začiatku augusta 2007 bolo 3037 mŕtvych, z toho bolo až 1496
vojakovusmrtenýchnásledkompoužitiaIED,čopredstavuje49,5%
všetkých zabitých vojakov medzinárodných síl. Od januára 2005 do
augusta2007percentozabitýchnásledkompoužitiaIEDvzrástlona
65%.
IED predstavujú typ hrozieb, ktoré sú enormne nebezpečné
amajú nepredvídateľný dosah tým, že sa objavujú vrôznych
podobách,formácharôznejničivejsile.Naichzostaveniesavyužíva
spravidla nevybuchnutá vojenská munícia, delostrelecké granáty,
plynové fľaše, cisterny, apodobne. Je preto logické, že pre zaistenie
väčšejbezpečnostivojakovmierovýchsílvoperáciáchbolopotrebné
prijaťúčinnétaktickéitechnickéopatrenia.
161
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
Graf 1 Počty vojakov medzinárodných síl usmrtených následkom použitia
IEDvrokoch2001až2013.
Zdroj:www.icasualties.org
JednýmztechnickýchopatreníjeiprojektEurópskejobrannej
agentúry (European Defence Agency – EDA) SIMS (Smart
InformationforMissionSuccess).
2 Cieľ projektu SIMS
Projekt SIMS (Smart Information for Mission Success) je
projektom Európskej obrannej agentúry, ktorý rieši konzorcium
akciových spoločností, súkromných spoločností, malých astredných
podnikovaakademickýchinštitúcií.
Konzorciumtvoria:
¾
Thales Raytheon Systems – SAS (TRS-SAS) francúzska
spoločnosť–vedúciprojektu,manažujecelýprojekt;
¾
Thales Research & Technology (TRT), sieť výskumných
laboratórií spoločnosti Thales, koordinuje tento druh
aktivítnaglobálnejúrovni;
¾
PY Automation je malý-stredný podnik (Small-Medium
EnterprisesSME),ktoréhohlavnýmiaktivitamisú:
o
výskum & vývoj: servisné služby prednostne pre
francúzske Ministerstvo obrany apre významné
firmy, simulácie avývoj prototypov, software
ahardware,
162
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
produkty
podniku:
dizajn,
vývoj
akomercionalizácia
produktov
voblasti
systémovéhoinžinierstvaabezpečnosti,zahrňujúce
podporné rozhodovacie nástroje aznalostné
databázy;
Toegepast Natuur-wetenschappelijk Onderzoek (TNO),
holandská firma, zaoberá sa podporou konzorcia
vedeckýmiaoperačnýmiznalosťamivoblastiplánovania
misie, prípravy misie cestou distribuovanej simulácie
(Mission Training through Distributed Simulation MTDS),
operačnou analýzou, šírením sofistikovanej informácie
akonceptomvývojaaexperimentácie;
Thales Nederland B.V. (TNL) predstavuje skupinu
spoločnosti Thales, spoločnosť globálnych informačných
systémov zabezpečujúcich letectvo akozmonautiku,
obranuabezpečnosťnacelomsvete;
ITTI Ltd. je poľská súkromná spoločnosť, zameraná na
konzultácie aaplikovaný výskum voblasti informačných
technológiíatelekomunikácií;
AkadémianárodnejobranyvoVaršave,Poľsko;
Akadémia ozbrojených síl vLiptovskom Mikuláši,
Slovenská republika. Hlavnou úlohou vprojekte je
participáciapritvorbepožiadaviekužívateľovzhľadiska
dizajnu systému, charakteristike asymetrických hrozieb
ako zdroja pre naplnenie znalostnej databázy. Zdrojom
pre plnenie tejto úlohy sú skúsenosti OS SR zlokálnych
konfliktov,
predovšetkým
pri
zisťovaní
(charakteristických príznakov) alikvidácii nástražných
výbušných systémov a hliadkova-nia vrtuľníkov.
Akadémia vypracovala prípadovú štúdiu pre objasnenia
amiesta hodnotenia situácie vrámci dizajnu systému
ašpeciálnychmetódhodnoteniarizík.Participujevúlohe
základných nástrojov plánovania misií, v oblasti
hodnotenia situácie, dizajnu systému a využitia metód
rizikovej analýzy. Akadémia bude taktiež pracovať v
oblasti overovania nástrojov inovatívneho plánovania
a tréningu (výcviku) príslušníkov misií a v efektívnom
experimentovaní, čoho výsledkom bude definícia
konečných záverov aodporúčaní pre skvalitnenie
systému.
o
¾
¾
¾
¾
¾
163
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
Cieľom činnosti konzorcia bolo vypracovať vedecký protokol
sofistikovaných informácii pre úspech operácie (SIMS), plánovacích
nástrojovpremisiuakoajpomôckupreochranuaktívnychsílvmisii
v asymetrickom priestore, uskutočňované v urbanizovanom
i neurbanizovanom prostredí. Taktiež na základe tejto štúdie boli
spracované smernice pre plánovanie, prípravu a výcvik aktívnych
jednotiek operácie a odporúčania pre perspektívne vybavenie
jednotiek počas tréningu. Hlavným zámerom štúdie bolo pripraviť
koncept,metódyanástrojepreplánovaniemisiísdôrazomnaľudský
faktor. Špeciálne zameranie je na prepojenie informačného cyklu
medzi operačným a taktickým stupňom plánovania (statický)
a výkonného stupňa priamo v operácii (dynamický). Uvedené je
možné dosiahnuť vybudovaním navrhovaného konceptu SIMS (obr.
3)skombináciouexistujúcichakoajnovýchtechnológiiavýskumom
nových konceptov v piatich inovačných oblastiach (Proposal
Description...2009).
Inováciesúvykonávanévtýchtooblastiach:
a)
optimalizácia použitia všetkých dostupných informácií
ooblastiach misie amožných asymetrických hrozbách
(uvedomeniesičiniteľovcharakteristickýchprepríslušné
asymetrické hrozby vpotenciálnej oblasti uskutočnenia
operácie,spôsobyjejuskutočnenia,priebehuadôsledkov
navlastnéaktívnesily);
b)
využívanie argumentačných techník na základe
predchádzajúcich skúseností zvykonaných operácií,
predovšetkým použitím rizikovej analýzy (lesson
learned);
c)
šírenie sofistikovaných informácií potrebných vrámci
rozhodovacieho procesu na operačnom alebo taktickom
stupni pre plánovanie operácie, výcvik aktívnych síl
operácie apraktického plnenia úloh operácie sdôrazom
naochranusíl(informáciaohrozbeútokuprotiaktívnym
silám operácie). Vsúčasnosti pre úspešné plnenie úloh
aochranu jednotiek vpriestore nasadenia sú potrebné
rýchle, presné, aktuálne informácie sotvorenou C2
architektúrou, využívajúcou sieťové technológie
(Network – Enabled Capability Technology), ktoré
poskytujúširokúdostupnosťsofistikovanýchinformácií;
d)
integrácia informačného cyklu zaktuálneho plánovania
operácienaoperačnomataktickomstupni;
164
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
e)
obohacovanie informácií vyplývajúcich z dynamiky
plneniaúlohaktívnychsíloperácie(hláseniaaktívnychsíl
opriebehuplneniaúloh).
Pre úspešnú implementáciu konceptu SIMS bolo potrebné
sledovaťnasledovnéelementy:
¾
akýdruhinformáciijepotrebnýprepochopeniesituácie;
¾
ako budú informácie spracované a spoločne poskytnuté
preefektívnuakolektívnuprácu;
¾
ako by mali byť informácie zobrazené, aby účinne
poskytovali podporu pre rozhodovanie na operačnom,
taktickomstupniajednotkypriplneníúlohy;
¾
akobymalibyťvojenskíoperátoriškoleníapripravenína
asymetrickýboj.
Obrázok3KonceptSIMSzaloženýnapiatichinovačnýchoblastiach
Zdroj:JointInvestmentProgrammeonForceProtection.A-0676-RT-GCJIPFPCall4AnnexB–ProposalDescription
165
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
Obrázok4PraktickévyužitieprojektuSIMS
Zdroj:JointInvestmentProgrammeonForceProtection.A-0676-RT-GCJIPFPCall4AnnexB–ProposalDescription
Pre dosiahnutie cieľov projektu SIMS bolo potrebné vprvom
radepreskúmať už existujúcepostupypreidentifikovanieaanalýzu
asymetrických hrozieb, zistiť možnosti výzbroje avýstroje, ktoré
zabezpečujú ochranu jednotiek pri pôsobení asymetrických hrozieb
aanalyzovať metódy, nástroje atechnológie používané pri príprave
naoperáciuajejreálneuskutočnenie.
Praktické využitie projektu SIMS (obr. 4) je možné voblasti
plánovania operácie, praktického výcviku ivykonávania operácie
vkonkrétnom priestore operácie. Využívanie znalostnej databázy je
tedamožnévovšetkýchuvedenýchčinnostiach.
Záver
Rozhodovanievoperáciáchpredstavujeriešenieproblémovpri
plneníúloh,jehofunkcioujenájsťmožnévariantyriešeniaproblému
avybrať z možných variantov variant optimálny. Pre riešenie
problémov aposudzovanie vhodnosti jednotlivých variantov už
nestačia iba predchádzajúce skúsenosti. Súčasný, rýchlo sa meniaci
svet,rozvojnovýchtechnológií,rozvojinformačnýchtechnológií,ako
ivážnosť amožné dôsledky nášho rozhodnutia v uvedenej oblasti
nás nútia nespoliehať sa len na intuíciu. Intuícia je významne
ovplyvnená vonkajšími avnútornými informáciami, ktoré skresľujú
166
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
naše vnímanie reálneho sveta, ateda aj rozhodovanie. Eliminovať
subjektívne faktory pri riešení bezpečnostných problémov
predpokladá využívať metódy rozhodovania, či už empirické,
exaktnéaleboheuristické.
Asymetrické hrozby sa prejavujú vzložitom bezpečnostnom
prostredí aza podmienok, ktoré majú často náhodný charakter.
Vzhľadom kuvedenému môže rozhodovanie, zhľadiska
informovanosti príslušného subjektu rozhodovania, prebiehať
vpodmienkach istoty, rizika alebo neistoty. Pre uvedenú triedu
podmienok je preto výhodné použiť vrámci heuristických metód
rozhodovania metódu rozhodovacej analýzy, ktorá je vysoko
prepracovanou praktickou metódou rozhodovania atvorí aj základ
pre riešenie projektu SIMS, prakticky realizovaným znalostným
systémom(AGMO8,2010).
Znalostný systém umožňuje poskytovať požadovanú
informáciu cielene, selektívne avprimeranom rozsahu anavyše
umožňuje kodifikovať znalosti, ktoré sa môžu stať nedostupnými
(napr. odchodom skúseného pracovníka). Aktualizácia znalostí
vrámci znalostného systému pohotovo zabezpečuje irýchlu
distribúciu poznatkov. Takto podporované rozhodnutie bude
zaručovať kvalitu, kompetentnosť, dostatočnosť, odôvodnenie, t. j.
dospejemektakémuvýsledku,ktorýpredstavujekvalitnéaefektívne
splneniepožadovanéhocieľa.
Literatúra
1.
FROSCHS.,The Validity of Balance between Technology, Soldier
Training, and Sustained Small-Unit Leadership in the Improvised
Explosive Device-Defeat (IED-D) Fight. Tactics, Techniques and
Procedures.BulletinINo.09-17FY09,2009.
2.
JURČÁK V. akol., Analýza bezpečnostného prostredia
a bezpečnostných hrozieb v priestore nasadenia ozbrojených síl
v rámci operácií MKM. Záverečná správa oriešení vedeckého
projektu AGMO 8 „Analýza bezpečnostného prostredia, rizík
amožnosti eliminácie hrozieb“. AOS Liptovský Mikuláš 2010.
60s.
3.
JURČÁKV.akol.,Znalostná databáza o asymetrických hrozbách.
(Asymmetric Threat Knowledge Database). Projekt EDA: A0934-RT-GC Smart Information for Mission Success
(Sofistikovanéinformáciepreúspechmisie)WP2.4.Akadémia
ozbrojenýchsílgenerálaMilanaRastislavaŠtefánikaLiptovský
Mikuláš,2011.
167
ASYMETRIAVMIEROVÝCHOPERÁCIÁCH
VojtechJurčák
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
168
JURČÁKV.,LABUZÍKM.,ŠIMČEKOVÁA.,Afganistan – ako ďalej?
In.: zborník príspevkov z11. medzinárodnej vedeckej
konferencie Medzinárodné vzťahy 2010. Smolenice 02.03.12.2010. Vydavateľstvo EKONÓM 2011. ISBN: 978-80-2253172-6.str.348-358.
LABUZÍK M., ŠIMČEKOVÁ A., Medzinárodné spoločenstvo
aAfganistan.. In: Bezpečnostné fórum 2011: zborník
príspevkov zo IV. medzinárodnej vedeckej konferencie
vBanskejBystrici10.februára2011/OskarKrejčí,JánKoper.-
Banská Bystrica : Fakulta politických vied a medzinárodných
vzťahov, Univerzita Mateja Bela, 2011. - ISBN 978-80-5570136-3.-S.381-391.
KUBEŠA M., KRČMÁŘ M.; PIKNER I.. Nová poslání NATO
vyžadují nové schopnosti. Vojenské rozhledy (Czech Military
Review),2011,sv.20(52),č.1/2011,s.3-8.ISSN1210-3292.
SPILÝ P. akol., Prípadová štúdia (WP 2.3 Study Case). Projekt
EDA: A-0934-RT-GC Smart Information for Mission Success
(Sofistikovanéinformáciepreúspechmisie)WP2.3.Akadémia
ozbrojenýchsílgenerálaMilanaRastislavaŠtefánikaLiptovský
Mikuláš,2010.
Joint Investment Programme on Force Protection, A-0676-RTGC JIP-FP Call 4 Annex B – Proposal Description. Rokovanie
konzorcia,Paríž2009.
SIMS–SmartInformationforMissionSuccess.D2.1Userneeds
Report. European Defence Agensy. Ref: TRS/DT/10-03611,
Brusel,2008.
Co je to asymetrické ohrožení? Dostupné na internete:
http://www.army.cz/avis/vojenske_rozhledy/2001_4/152.ht
m
Terminologický slovník zpravodajství. Dostupné na internete:
http://www.vzcr.cz/slovnik/zpravterm.aspx
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
Barbara Kaczmarczyk
WSPÓŁCZESNY WYMIAR ZAGROŻEŃ NATURALNYCH
Zagrożeniatowarzyszyłyczłowiekowinajprawdopodobniejjuż
od samych początków jego niełatwej egzystencjii zawsze były
związane zadekwatnym do nich poziomem odczuwanego
bezpieczeństwa. Początkowo były one związane wyłącznie z siłami
natury, ale z czasem zaczęły pojawić się zagrożenia innego
charakteru związane na przykład z rozwojem cywilizacyjnym,
postępem technicznym oraz rozwojem demograficznym ludności.
„W intuicyjnym odbiorze zagrożeniejest przeciwieństwem
bezpieczeństwa oznaczającym sytuację, w której istotne dla danego
podmiotu wartości stają się trudnodostępne, doznają erozji lub
wręczsąunicestwione.”237
Ludzie na co dzień nie obciążają swoich procesów myślowych
obowiązkiem permanentnego czuwania nad stanem zagrożeń
i związanymi z tym wahaniami poziomu bezpieczeństwa.
„Współcześnie poczucie zagrożenia u człowieka nieobarczonego
chorobliwymi lękami powstaje w atypowych, ekstremalnych
sytuacjach, znajdujących bezpośrednie odniesienie do siebie lub
innych osób. Pojawia się zazwyczaj sporadycznie, niespodziewanie
i spontanicznie, nierzadko także w obliczu spektakularnych
doniesień prasowych o przypadkach poruszających wyobraźnię
i pozostających w opozycji do powszechnie akceptowanych
normetycznych i prawnych. Na ogół dopiero wówczas występuje
potrzebamyśleniaczydyskutowanianatematbezpieczeństwa.”238
Rzeczywistość dnia dzisiejszego oferuje społeczeństwu
różnorodność zagrożeń, spowodowanych rosnącą współzależnością
237
FEHLER W., Zagrożenie –kluczowa kategoria teorii bezpieczeństwa,
[w:] Współczesne postrzeganie bezpieczeństwa, K. Jałoszyński, B. Wiśniewski,
T. Wojtuszek (red.), Wyższa Szkoła Administracji, Bielsko-Biała 2007, s. 34.
238
PIWOWARSKI J., A. Zachuta, Pojęcie bezpieczeństwa w naukach społecznoprawnych, Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego iIndywidualnego
„Apeiron” w Krakowie, Kraków 2013, s. 6
3http://rcb.gov.pl/zagrozenia/; dostęp: 30.07.2013.
169
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
poszczególnych sektorów gospodarki i życia społecznego.239
Niewątpliwie,jakzauważaRyszardZięba„bezpieczeństwonarodów
i państw jest zjawiskiem zmiennym w czasie. Ewolucja jego
subiektywnych i obiektywnych elementów sprawia, że stanowi ono
sekwencję zmieniających się stanów i proces społeczny w skali
międzynarodowej.Jesttoproces,wktórymścierająsięfunkcjonujące
wyzwania izagrożenia, percepcja społeczna i koncepcje ich
rozwiązywania oraz działania i oddziaływania państw zmierzające
do budowania ich pewności przetrwania, posiadania i swobód
rozwojowych.”240
Rozważanianadzagrożeniaminależyrozpocząćodwyjaśnienia
znaczenia pojęcia–zagrożenie. Wydawać by się mogło, że
w literaturze z łatwością będzie można odnaleźć jednolite
postrzegania tego terminu. Jednak powyższe nie jest tak
jednoznaczne. Z pojęciem „zagrożenie” ściśle związane jest pojęcie
„bezpieczeństwo”, które jest jego antonimem. Słownik języka
polskiego określa zagrożenie jako „stan niezagrożenia, spokoju,
pewności”241 bądź jako „sytuacja lub stan, który komuś zagraża lub,
w którym ktoś czuje się zagrożony, bądź też ktoś, kto stwarza taką
sytuację”242. Z kolei według Małego Słownika Języka Polskiego
„zagrozić”, „zagrażać” to grożąc czymś postraszyć, zapowiedzieć coś
pod groźbą; stwarzać stan niebezpieczeństwa, stawać się groźnym,
niebezpiecznym dla kogoś243 a według Słownika języka polskiego to
tyle co „stać się niebezpiecznym dla kogoś, czegoś”.244 Dlatego
dokonujesięstopniowejkonkretyzacjiidookreśleńtychkategorii.245
Najczęściej zagrożenia są konkretyzowane poprzez wartości, które
mogą być utracone, a także poprzez przedmiot destrukcyjnych
239
http://rcb.gov.pl/zagrozenia/; dostęp: 30.07.2013.
ZIĘBAR., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego, WN Scholar,
Warszawa 2001, s.47.
241
Zob. Słownik Języka polskiego, Tom I, PWN, Warszawa 1978, s. 147.
242
Słownik Języka Polskiego, Tom I, PWN, Warszawa 1978, s.55.
243
Mały Słownik Języka Polskiego, pod red. S. Skorupka, H. Auderska,
Z. Łempicka, Warszawa 1989, s. 965.
244
8Słownik języka polskiego, t. 3, red. M. Szymczak, PWN, Warszawa 1978,
s. 907.
245
Por.: STAŃCZYK J., Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa... op. cit.,
s. 15–16; J. Świniarski, Czym jest bezpieczeństwo?, „Zeszyty Naukowe AON”
1993, nr 3.
240
170
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
oddziaływań lub cechy źródeł zagrożeń.246 Zagrożenia mogą być
konkretyzowanenp.poprzezprzedmiotdestrukcyjnychoddziaływań
lubcechyźródełzagrożeń.247
JakzauważaAndrzejWawrzusiszynpodobniedefiniowanejest
zagrożeniewinnychkrajach,acozatymidzieiwinnychjęzykach.248
Dla przykładu w języku angielskim (danger) to prawdopodobieństwo tego, że coś lub ktoś może być skrzywdzony, ulec
uszkodzeniu lub zostać zabitym albo, że coś może się wydarzyć coś
niekorzystnego. Sprawca to osoba lub rzecz, które mogą
spowodować kontuzję, stratę lub ból.249 W języku niemieckim
(bedrohung) to poważne zagrożenie powstania szkody obiektu –
człowieka,przedsiębiorstwa,przedmiotulubwystąpienianaruszenia
systemu prawnego.250 Porównywalnie definiowany jest termin
w języku rosyjskim. Zagrożenie (угроза) to zapowiedź wyrządzenia
komukolwiek, czemukolwiek jakiejkolwiek nieprzyjemności, zła. To
również niebezpieczeństwo, ewentualność pojawienia się
czegokolwiekprzykrego,trudnego.251
Niebezpieczeństwo oznacza zaś stan, sytuację, położenie
grożące czymś złym, zagrażające komuś.252 W Słowniku terminów
z zakresu bezpieczeństwa narodowegopojęcie „zagrożenie”
definiowane jest jako „sytuacja, w której pojawia się zwiększone
prawdopodobieństwo powstania stanu niebezpiecznego dla
otoczenia”.253 Analizując powyższe rozważania należy stwierdzić, że
oilejednakbezpieczeństwookreślapewienokreślonyistabilnydla
człowieka stan o tyle zagrożenie, w podstawowym rozumieniu tego
słowa, kojarzy się bardziej ze zjawiskiem naruszającym ten stan
246
Por. SIENKIEWICZ P., Modelowanie bezpieczeństwa systemów... op. cit.,
s. 57.
247
Ibidem
248
WAWRZUSISZYN A., Problematyka zagrożeń w teorii bezpieczeństwa
[w:] Sytuacje krytyczne a stres, red.nauk. WIŚNIEWSKI B.,
B. KACZMARCZYK, WSA, Bielsko-Biała 2012, s. 13.
249
Oxford Wordpower, Słownik angielsko-polski, polsko-angielski, Oxford 2007,
s. 193.
250
Langenscheidts Großwörterbuch.Deutsch als Fremdsprache, BerlinMünchen-Wien-Zürich-New York 1998, s. 127.
251
ОЖЕГОВС.И.,ШВЕДОВА Н.Ю.,Толковый словарь русского языка,
Москва 2003 г., с.825.
252
Zob. Ibidem, s. 439.
253
Zob. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, Akademia
Obrony Narodowej, Warszawa 2002, s. 162.
171
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
stabilności, pewności braku niebezpieczeństwa.254 Potocznie rzecz
ujmując to w przypadku, gdy jest się bezpiecznym to nie jest się
zagrożonym, natomiast gdy jest się zagrożonym to nie jest się
bezpiecznym. Ta zależność jest pozorna i wynika z subiektywnego
postrzegania zagadnienia przez człowieka. W sytuacji, kiedy stan
świadomości postrzega określone zjawisko jako nie wywołujące
zagrożenia, to obiektywnie wpływa ono na powstanie
niekorzystnegowpływunadanypodmiot.Zpowyższegowynika,że
najczęściej spotykać się można z subiektywnym odczuwaniem oraz
obiektywnym stanem zagrożenia.255 Wpowyższym kontekście dość
istotne wydają się być spostrzeżenia Stefana Koryckiego, który
wskazuje na pewnego rodzaju dualizm w rozumieniu pojęcia
zagrożenie.Zjednejstronyuznajejezaodczucieczystosubiektywne
wynikające z oceny występujących zjawisk, z drugiej zaś jako
obiektywny czynnik powodującym stan niepewności i obaw.256
Subiektywność w odbiorze świata zewnętrznego jest rezultatem
funkcjonowania mózgu, który zawsze podsuwa człowiekowi
przefiltrowanyobrazrzeczywistości.257Wpowyższejsytuacjimożna
liczyć na obiektywizm, który będzie wynikiem przyswojonej wraz
zwiedzą idoświadczeniem metody badania rzeczywistości oraz
wnioskowania, która pozwoli w miarę realnie ocenić zaistniałą
sytuację.
Postrzeganie pojęcia „zagrożenie” w języku potocznym jest
intuicyjnie zrozumiałe ijest związane z obawą człowieka, dotyczącą
utratywartościtakichjak:zdrowieżycie,swoboda,wolnośćczydóbr
materialnych. Jednakże, w literaturze przedmiotu różne źródła
różniedefiniujątopojęcie.
Z kolei S. Korycki definiuje zagrożenia jako pewien „stan
psychiczny lub świadomościowy wywołany postrzeganiem zjawisk,
które subiektywnie ocenia się jako niekorzystne lub niebezpieczne
254
PorPROŃKO. J., System kierowania reagowaniem kryzysowym w sytuacjach
nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska, rozprawa doktorska, AON,
Warszawa 2001, s. 23-32.
255
Szerzej, KITLER W., Wybrane aspekty kierowania państwem w sytuacjach
kryzysowych w obronie narodowej RP wobec wyzwań i zagrożeń współczesności,
AON, Warszawa 1999, s. 7.
256
Szerzej, KORYCKI S., System bezpieczeństwa Polski, AON, Warszawa 1994,
s. 54.
257
Zob. WRÓBEL A.,Mózg czyli świat subiektywny, „Wiedza i życie”, Nr 3/98.
172
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
oraz jako czynniki obiektywne powodujące stany niepewności
iobaw”.258
Analiza powyższych definicji prowadzi do konkluzji, że
„zagrożenie” w swej istocie to stan, który odnosi się do sfery
świadomości konkretnego podmiotu (elementu lub systemu).
W aspekcie społecznym podmiotem może być osoba, grupa
społeczna lub całe społeczeństwo. W związku z tym zagrożenie jest
często definiowane w odniesieniu do aspektu społecznego - jako
określony stan psychiki lub świadomości, kształtujący się lub
ukształtowany na podstawie postrzegania zjawisk otoczenia, które
dla podmiotu są negatywne, niekorzystne, niebezpieczne itp. Tak
ujmowane zagrożenie mieści się w sferze świadomości i ma
charakter subiektywny, albowiem najistotniejsze są tu oceny
formułowane przez konkretny podmiot, a leżą one u podstaw
przedsięwzięć podejmowanych w celu podniesienia stopnia jego
bezpieczeństwa. Z drugiej strony zagrożenie jest zjawiskiem
wywołującymstanniepewnościiobaw.Takwięczagrożeniemmoże
być sytuacja, w której narażone jest bezpieczeństwo osobowe,
żywotny interes, podstawowe wartości lub postępowanie części
uczestników życia społecznego. Zagrożenia mogą mieć także
charakter ciągły, np. zjawiska przyrodnicze lub elementy programu
pewnejgrupyspołecznejprzekazywanegozpokolenianapokolenie.
W takiej sytuacji społeczeństwo często akceptuje zagrożenia jako
zjawiska niepożądane, ale realnie istniejące, niemożliwe do
wyeliminowania.Zagrożeniejakozjawiskomożna–wzależnościod
jego charakteru - w sposób mniej lub bardziej precyzyjny opisać,
używając zasadniczo takich parametrów, jak czas, przestrzeń czy
skałaoddziaływania,awięcpoziomszkód(zniszczeń).259
Ponadto w analizowanych definicjach wskazuje się na
możliwość niepowodzenia planowanych działań lub utraty
posiadanych wartości materialnych czy intelektualnych. Zatem stan
zagrożenia powinien być elementem inicjującym proces decyzyjny.
Z jednej strony wypływa z konieczności wyboru określonej opcji
postępowania, z drugiej zaś wymusza wybór ze zbioru możliwych
rozwiązań. Natomiast w odniesieniu do określonego państwa
(systemu) może powodować ryzyko utraty życia obywateli,
destabilizację rozwoju politycznego czy gospodarczego, zaburzenia
258
CZUPRYŃSKI A., Czynniki zjawiska kryzysogennego...,wyd. cyt.,s. 54.
Por. WRZOSEK M., Identyfikacja zagrożeń organizacji zhierarchizowanej,
AON, Warszawa 2010, s. 22-23.
259
173
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
procesu zmian demokratycznych, utrudnienie lub utratę warunków
do swobodnego bytu rozwoju itp. Zagrożenia mogą powstawać
w dziedzinach: politycznej (np. izolacja polityczna, szantaż
polityczny), społecznej (np. ograniczenie lub zerwanie współpracy
kulturalnej, naukowo-technicznej, turystycznej), gospodarczej (np.
ograniczenie lub zerwanie wymiany handlowej, pomocy finansowej
lubjednocześniewkilkudziedzinach–wdowolnejkonfiguracji).260
Dynamicznie zmieniająca się sytuacja sprawia, że katalog
zagrożeń wciąż pozostaje otwarty. Obserwuje się, że zagrożenia,
których intensywność występowania jeszcze kilka lat temu była
znacząca,dzisiajzdecydowaniesięosłabiła.Sąteżitakiezagrożenia,
które się uaktywniają częściej i takie, które pojawiają się po raz
pierwszy. Główne przyczyny pojawiania się zagrożeń to przede
wszystkimstrefaklimatyczna,rozwójcywilizacyjny(infrastruktury),
który często przebiega w sposób niezorganizowany, co staje się
przyczyną większą niż kiedyś podatności elementów środowiska
człowieka na zagrożenia naturalnymi czynnikami pogodowymi.
Jeszcze inne źródło to rozszerzająca się otwartość granic, która
zjednejstronyumożliwiarozwójwwielupłaszczyznach,azdrugiej
zwiększa wystąpienie zagrożeń i pojawienie się nowych. Skutkiem
powyższego jest możliwość podróżowania w różnych celach np.
wtakichjak:turystyczny,zarobkowy,edukacyjny,zawodowyatakże
łatwiejszejnielegalnejmigracjiczypodejmowaniapróbnielegalnego
przemytu ludzi i towarów. W przypadkach wymienionych powyżej
zwiększa się ryzyko np. rozprzestrzeniania się chorób, epidemii
(pandemii), a także pojawiają się nowych, dotąd nieznanych
zagrożeń wynikających z różnicy w kulturze, religii czy też
kultywowanejideologii.
Zagrożenia należy rozpatrywać przede wszystkim poprzez
uwzględnienie kryterium źródła powstania, takie jak: warunki
atmosferyczne (zagrożenia atmosferyczne) i działalność człowieka
(zagrożeniaantropogeniczne).Prowadzącrozważaniawpowyższym
kontekście, należy stwierdzić, że działalność człowieka jest
przyczyną powstawania zagrożeń technicznych,a także zagrożeń
społecznych.
ZdaniemAutorkitypologiaewoluujewrazzezmieniającymsię
środowiskiem zarówno na arenie krajowej, jak i międzynarodowej.
W ostatnim okresie obserwuje się częste występowanie zjawiska
260
Por. Ibidem,, s. 22.
174
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
zagrożeń, dla których z kolei przyczynę stanowią zjawiska
atmosferyczne. Powyższe stało się podstawą do podjęcia próby
przedstawieniawłaśnietejkategoriizagrożeń.
W literaturze przedmiotu wymienia się termin „nadzwyczajne
zagrożenia dla ludzi i środowiska”, „zagrożenia naturalne” oraz
„zagrożeniaczasowewystępującewPolsce”.
Nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska to,
zjawiska, które występują stosunkowo rzadko, ale o dużej sile
niszczenia.Sątotakiezagrożenia,którenaruszająspokójipewność
bytu ludzi w ujęciu czysto fizycznym. W konsekwencji powyższe
sprowadza się do utraty życia, zdrowia lub mienia, które stanowią
podstawębytuczłowieka.
Jarosław Prońko i Bernard Wiśniewski wskazują
wopracowaniuAdministracja publiczna w systemie przeciwdziałania
nadzwyczajnym zagrożeniom dla ludzi i środowiska występowanie
w różnych aktach normatywnych i zróżnicowane definiowanie
wspomnianego określenia. I tak dla przykładu art. 4 ust. 1 ustawy
z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym stanowi, że
„Powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne
ocharakterze ponadgminnym w zakresie: (…) ochrony
przeciwpowodziowej, przeciwpożarowej i zapobiegania innym
nadzwyczajnymzagrożeniomżyciaizdrowialudziorazśrodowiska.”
Natomiast art. 5 ust. 3 rozporządzenia Ministra Spraw
Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 grudnia 1998 r.
w sprawie składu oraz szczegółowych zasad działania i trybu
powoływania zespołów do spraw ochrony przeciwpożarowej
i ratownictwa stanowi, że „w przypadku wystąpienia sytuacji
nadzwyczajnego zagrożenia życia, zdrowia lub środowiska na
obszarze województwa lub powiatu, wojewódzkie i powiatowe
zespoły do spraw ochrony przeciwpożarowej i ratownictwa pełnią
funkcję sztabów wojewody i starosty.” Z powyższych regulacji
prawnych w zasadzie trudno stwierdzić jak prawodawca rozumie
nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska. Definicji
powyższego można poszukiwać w art. 104 ust. 2 ustawy zdnia 31
stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska, który
stanowi,że:„przeznadzwyczajnezagrożenieśrodowiskarozumiesię
zagrożenie spowodowane gwałtownym zdarzeniem, nie będącym
klęską żywiołową, które może wywołać znaczne zniszczenie
środowiska lub pogorszenie jego stanu, stwarzając powszechne
niebezpieczeństwodlaludziiśrodowiska”.Istotnymwprzytoczonej
definicji jest słuszne stwierdzenie, że nadzwyczajne zagrożenia
175
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
środowiska nie są klęską żywiołową. Powyższa definicja wyraźnie
powyższe zaznacza. Z uwagi na fakt, że przyroda radziła sobie już
wprzeszłości z najbardziej tragicznymi w skutkach klęskami
żywiołowymi uznać należy, że powyższy zapis jest jak najbardziej
słuszny. Z kolei autorzy Raportu o stanie systemu przeciwdziałania
i usuwania skutków nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiskapod pojęciem nadzwyczajne zagrożenia dla ludzi i środowiska
rozumieją wszelkie zagrożenia dla społeczności lokalnych związane
z261:
•
klęskamiżywiołowymi;
•
katastrofamiiawariamitechnicznymi;
•
epidemiamichoróbzakaźnychludziizwierząt;
•
klęskamiekologicznymi.
Przyjmuje się, że zagrożenia naturalne (zagrożenia
wywołane siłami natury) to: powodzie, silne wiatry, huragany,
szkwały, ruchy tektoniczne, anomalie pogodowe, gradobicia,
epidemie, choroby roślin, zwierząt plagi zwierzęce, wyładowania
atmosferyczne, lawiny śnieżne, lawiny błotne, pożary, wybuchy
wulkanów,osuwiska.
Podobną klasyfikację przedstawia Rządowe Centrum Bezpieczeństwa,którewskazujenafakt,żePolskapomimo,żeleżywstrefie
klimatu umiarkowanego stale jest narażona na różnego rodzaju
zjawiska naturalne, które mogą przybrać formę kataklizmu.
Zaznacza, że zarówno zmiany klimatyczne, rozwój cywilizacyjny
(infrastruktury), który nie jest wolny od błędów, jak również
otwartość granic zwiększa ryzyko występowania różnego rodzaju
zagrożeń. Biorąc pod uwagę powyższe czynniki wyodrębniono
Zagrożenia czasowe występujące w Polsce, na które składają się:
powodzie,osuwiska,wichury,trąbypowietrzne,silnemrozy,zawieje
izamiecieśnieżne,lawinyśnieżne,upały,susze,pożarylasów,grypa,
choroby roślin, choroby zwierząt.262 Poniżej dokonano krótkiej
charakterystykinajważniejszychtegotypuzagrożeń.
Powódź to wezbranie wód, w wyniku którego np. zasoby
wodne rzeki po ludziom, powodując straty społeczne, ekonomiczne
261
Zob. Raport o stanie systemu przeciwdziałania i usuwania skutków
nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska, BBN, Warszawa 1997.
262
Zagrożenia okresowe występujące w Polsce, RCB, Warszawa 2010, s.2.
176
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
i przyrodnicze.263 Z kolei, ustawa zdnia 18 lipca 2001 roku Prawo
wodne, definiuje powódź jako „wezbranie wody wciekach
naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach lub na morzu, podczas
którego woda po przekroczeniu stanu brzegowego zalewa doliny
rzeczne albo tereny depresyjne ipowoduje zagrożenia dla ludności
lub mienia”264. Definicji w literaturze przedmiotu jest bardzo dużo,
jednak przytoczone powyżej, według Autorki są najbardziej
reprezentatywne i oddają istotę zagadnienia. Istotą przytoczonych
definicjijestzagrożoneżycieizdrowieczłowieka,atakżezachwianie
równowagiekonomicznejiśrodowiskawktórymfunkcjonują.
Powodzie są naturalnym zjawiskiem przyrodniczym charakteryzującym się silnym działaniem destrukcyjnym w środowisku.
Niemożliwejestprecyzyjneokreślenieczasuzaistnieniaimiejscaich
wystąpienia,atakżezasięgutegozjawiska.
Prowadząc rozważania na temat powodzi uwzględnia się trzy
kryteria: zasięgu (lokalne, regionalne, krajowe), wielkości
(zwyczajne, wielkie, katastrofalne) i genezy (opadowe, roztopowe,
zatorowe,sztormowe).265
Powodzieopadowepowstająwwynikuintensywnychopadów
deszczównawalnych,frontalnychirozlewnych.Powodziewywołane
deszczami nawalnymi charakteryzują się krótkotrwałym
i gwałtownym przebiegiem. Pojawiają się najczęściej w lipcu
i w sierpniu na rzekach i potokach górskich. Powodzie opadowe
pojawiająsiępointensywnychopadachrozlewnych,którewystępują
na obszarach: górskich, wyżynnych i nizinnych najczęściej wokresie
odczerwcadowrześnia.Ichcharakterystycznącechąjestichrozległy
zasięg terytorialny. Najgroźniejsze są powodzie wywołane opadami
frontalnymi. Przynoszą największe straty gospodarcze. Występują
w okresie letnim iczęsto obejmują swym zasięgiem duże obszary
kraju.266
263
GROCKI R., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa
2003, s.17.
264
art. 9 ust.1 pkt 10 ustawy z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne. (Dz.U.)
265
29Szerzej, GROCKI R, Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona,
Warszawa 2003, s.14.
266
30Por. WIĘZIK B., Wpływ zagospodarowania międzywala na zagrożenia
powodziowe [w:] Prawne, administracyjne i środowiskowe uwarunkowania
zagospodarowania dolin rzecznych, red. nauk. B.WIĘZIK, WSA, Bielsko-Biała
2010, s.228.
177
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
Powodzie roztopowe występują zazwyczaj w wyniku
gwałtownego topnienia pokrywy śnieżnej. Często powyższemu
zjawisku towarzyszą opady deszczu. Obserwuje się, że powodzie
roztopowe występują zazwyczaj w marcu i w kwietniu, ale również
porązimowąwprzypadkuwzrostutemperatury.
Wliteraturzeprzedmiotuwskazujesię,żepowodziezatorowe
dzieli się na: zatorowo-lodowe i zatorowo-śryżowe. Zator lodowy
należy rozumieć jako nagromadzenie lodu wjednym miejscu, które
ogranicza przepływ wody. Natomiast zator śryżowy jako masa
składająca się ze śryżu lub połamanego lodu, która jest
nagromadzona pod pokrywą lodową w obszarze niskich prędkości
przepływu.267 Powodzie te zwane inaczej „zimowymi”268 występują
najczęściejwgrudniu,styczniuatakżewczasieroztopówtj.wlutym
iwmarcu.269
Przyczyną powstawania powodzi sztormowych są wiatry
sztormowe wiejące od morza, które są przyczyną podnoszenia się
zwierciadła wody morskiej w ujęciach rzek. Powodzie tego typu
występujązazwyczajwokresieodgrudniadolutego.
Powódź to zjawisko o charakterze ekstremalnym, często
występującymwsposóbwystępującykliczniejakwiększośćzjawisk
hydrologiczno-meteorologicznych,wróżnychporachroku.
Kolejnymzagrożeniemzomawianejkategoriijestsusza, którą
należy rozumieć jako deficyt wody na określonym obszarze.
Wyróżnia się trzy rodzaje suszy: meteorologiczną (atmosferyczną),
hydro-logiczną i rolniczą (glebową). Dwa pierwsze typy są
przypadkami fizycznymi, trzeci jest efektem zaistnienia dwóch
wcześniej wymienionych i zaliczyć go można do obszaru ludzkiej
działalności(produkcjarolna).
Zjawisko to przybiera charakter ciągły, sezonowy i nieprzewidywalny. Susza ocharakterze ciągłym występuje naterenach
pustynnych i zajmuje około 5% powierzchni Ziemi a w rejonach,
gdzie występuje wyraźna pora sucha i deszczowa mówimy o suszy
w charakterze sezonowym. Istnieje również możliwość wystąpienia
suszy w dowolnym miejscu i czasie i wtedy mamy do czynienia
zsusząocharakterzecałkowicienieprzewidywalnym.270
267
Por.. GROCKI R, …, s.15-16.
WIĘZIK B., s.228.
269
Ibidem.
270
DAWIDOWICZ A.,. JANUSZ M, SAWCZAK S. i inni, Źródła zagrożeń
i ich charakterystyka,WNWersus-Nauka,Wrocław 2007, s. 33.
268
178
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
Susze nie są w polskiej strefie klimatycznej zjawiskiem
występującym zbyt często. Dla przykładu za okres 1951-2000
w Polsce susze atmosferyczne, według danych statystycznych271,
odnotowano 23 razy, przy zaznaczeniu, że ich występowanie
przypadałonajczęściejwmiesiącumarzeciwokresieodczerwcado
września.Zkolei,suszehydrologiczneodnotowano17razy,głównie
wmiesiącachletnio-jesiennychizimowych.272
Śnieżyce występującewbardzodużymnasileniuprowadządo
paraliżu terenu, w którym to zjawisko występuje. Uszkadza drogi,
linie energetyczne, stacje transformatorowe, niszczą wszelkie
uprawy. Gwałtowny atak zimy generuje problem z dostarczeniem
żywności oraz innych ważnych produktów, które są niezbędne do
normalnego funkcjonowania społeczeństwa. Taka sytuacja rodzi
kolejne zagrożenia, jakimi mogą być nowe narastające konflikty
społeczne, niezadowolenie, chaos, dezinformację, wypadki
komunikacyjne.
Wskutek
towarzyszących
niejednokrotnie
zjawiskom okresu zimowego silnych mrozów, co roku odnotowuje
się ofiary śmiertelne zarówno wśród ludzi jak i zwierząt.273 Wyżej
omawiane zjawisko jest szczególnie niebezpieczne, gdy przychodzi
nagle, w sytuacji kiedy nikt się tego nie spodziewa. Skutkiem
powyższego jest całkowity paraliż funkcjonowania całych skupisk
ludzkich.
Silne wiatry, huragany to wielki tropikalny cyklon bądź
potoczniedługotrwaływiatrodużej,katastrofalnejwsutkachswego
oddziaływaniasile.Huraganyosiągająprędkościdochodzącedo350
km/h. Powstają na oceanach i niosą setki tysięcy ton pary wodnej,
tworzącej gęste chmury i powodując ulewne deszcze. W ciągu roku
tworzysięnaZiemiod80do100dużychhuraganów.274Sąprzyczyną
obrażeńciałaizniszczeńmienia.Jegoskutkimogąbyćkatastrofalne.
W latach 1975-1994 w USA na skutek silnego wiatru zginęło 649
osób a 6670 zostało rannych. Rok 1975 w Porto Rico przyniósł
najwięcejosóbśmiertelnych,boaż43.WPolsce,wlipcu2002roku
pod Piszem zanotowano dewastację 14 tys. hektarów lasów i wiele
271
Zagrożenia okresowe występujące w Polsce, RCB, Warszawa 2010, s.10.
Ibidem
273
Szerzej, KACZMARCZYK B.,Zarządzanie zasobami osobowymi w Straży
Granicznej na szczeblu terenowym w warunkach zagrożenia państwa, rozprawa
doktorska, AON, Warszawa 2007, s.59.
274
GROCKI R., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa
2003, s.69.
272
179
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
lokalnych zniszczeń. Największą prędkość wiatru, 288 km/h
zarejestrowano kilkakrotnie na Kasprowym Wierchu i Śnieżce oraz
około162km/hwGdańskuw1964r.275
Gołoledź tozjawiskooblodzenia,którepojawiasięnadrogach,
drzewach, krzewach, samochodach i różnych innych przedmiotach
znajdujących się blisko gruntu. Szczególnie dotkliwa jest
w przypadku, gdy występuje na uczęszczanych szlakach komunikacyjnych.Wówczas,jakwwieluinnychsytuacjach,nadzwyczajne
zagrożeniadlaludziiśrodowiskaskutkująwwieluinnychobszarach
bezpieczeństwa,takichjaknp.bezpieczeństwopubliczne.
Pożar to nieplanowany oraz niekontrolowany proces palenia
się rozmaitych materiałów palnych, występujący w miejscu do tego
nieprzeznaczonym, powodujący materialne straty i niekiedy nawet
śmiertelne zagrożenie dla ludzi i dla innych żywych istot. Przyczyn
powstawaniapożarówmożnawymienićbardzowiele.Szacujesię,że
aż około 80% pożarów wybucha zarówno z powodu nieprzestrzegania przez społeczeństwo przepisów przeciwpożarowych
podczasobchodzeniasięzogniemwmiejscachpracyiwypoczynku,
jak również używania niesprawnego sprzętu, podpaleń czy
sabotaży.276 Źródłem niebezpiecznych pożarów mogą być materiały
łatwopalne277 a także składowiska odpadów komunalnych bądź
chemicznych. Spalanie materiałów chemicznych jest szczególnie
niebezpieczne, ponieważ w dymie podczas spalania pojawiają się
substancjeniebezpiecznedlażyciaizdrowialudzkiegoamianowicie:
siarkowodór, chlorowodór, dwutlenek siarki, tlenek azotu, tlenek
węgla.Obserwujesięrównieżwystępowaniepożarówlasówwczasie
burz,gdzieinicjacjąpowyższegostająsiępioruny.
Intensywne opady deszczu to opad atmosferyczny w postaci
kropel wody, który dosięga Ziemi. Charakterystyczne dla tego
zjawiskajestczastrwaniaopadówiichnasilenie.Powyższezjawisko
może trwać od kilku minut do kilku dni. Intensywne opady deszczu
mogąbyćprzyczynąlokalnychpodtopieńczypowodzi.Opowyższym
275
Dane statystyczne z opracowania DAWIDOWICZ A., JANUSZ M.,
SAWCZAK S. i inni, Źródła zagrożeń i ich charakterystyka, WNWersus-Nauka,
Wrocław 2007, s. 31.
276
GROCKI R., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona, Warszawa
2003, s.76.
277
Materiały łatwopalne to m.in.: paliwa, papier, bawełna, tkaniny syntetyczne,
kauczuk, masy plastyczne, drewno, farby, lakiery, rozpuszczalniki oraz podobne
substancje
180
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
decyduje czas trwania opisywanego zjawiska charakterystyka
topografiimiejscawystąpieniazjawiskaiinneczynnikinaturalnejak
roślinnośćczyprzepuszczalnośćgleby.Charakterystycznadlakropel
wody jest ich średnica, którą szacuje się powyżej 0,5 mm.
Wliteraturzeprzedmiotumożnaspotkaćklasyfikacjęprowadzącądo
podziału na trzy rodzaje opadów: lekki, umiarkowany oraz silny.
Wprzypadku,gdyopaddeszczuwynosido0,25cmwodynagodzinę
mówi się o opadzie lekkim. Przyjmuje się, że jeżeli opad na godzinę
wynosi 0,25-0,75 cm to mamy do czynienia z opadem
umiarkowanym, awprzypadku większym niż 0,75 cm na godzinę
mowajestosilnychopadach.
Lokalne podtopieni ato skumulowanie wody deszczowej
w efekcie intensywnych opadów deszczu, których wielkość
zdecydowanie przerasta możliwości odpływu za pośrednictwem
istniejących w okolicy wystąpienia opadów deszczu naturalnych
i/lubsztucznychsystemówdrenujących.
Opady gradu zwane inaczej gradobiciem to opad
atmosferyczny w postaci kryształków lodu. Średnicę bryłek lodu
szacujesiępomiędzy5a50mm.Charakterystycznadlategozjawiska
jest pora roku. Gradobicie mam miejsce zazwyczaj wporze letniej
ipowstaje z chmur278 typu cumulonimbus.279 Charakterystyczne dla
tegorodzajuzjawiskajestto,żechwilęprzedrozpoczęciemopadów
występuje silny wiatr. Omawiane zjawisko może być przyczyną
ogromnych zniszczeń w środowisku ze względu na znaczna energię
kinetyczną, jaka przenoszą spadające z dużej wysokości kryształki
lodu. Czas trwania gradobicia szacuje się od kilku minut nawet do
kilkugodzin.
Wyładowania atmosferyczne należy rozumieć jako
wyładowanie elektryczne, które następuje w trzech płaszczyznach.
Pierwsza to pomiędzy chmurą a powierzchnią ziemi, druga to
pomiędzy chmurami a trzecia wewnątrz chmury burzowej.
278
Chmury stanowią skupiska drobnych kropelek wody i kryształków lodu (lub
ich mieszaniny) zawieszonych w atmosferze, a powstałych w wyniku
kondensacji pary wodnej. Chmury dzieli się na rodzaje a każdy rodzaj dzieli się
na gatunki i odmiany. Użycie w nazwie chmur słowa „alto” oznacza chmury
z średniego zakresu wysokości, a słowo „cirro” z wysokiego zakresu wysokości,
natomiast słowo „nimbo” użyte jako przedrostek oznacza chmury przynoszące
deszcz, analogicznie jak słowo „nimbus”, gdy występuje jako przedrostek.
279
Cumulonimbus to chmura o rozwoju pionowym z gatunku kłębiastych
deszczowych.
181
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
Wyładowania atmosferyczne występują pod trzema postaciami:
piorunyliniowe,piorunykulisteorazpiorunyłańcuchowe.
Wyładowaniom atmosferycznym często występują równolegle
zgwałtownymiopadamidreszczów,śniegulubgradu.Szacujesię,że
wPolscemająmiejsce2wyładowaniaatmosferycznesięgające1km2
powierzchniziemi.
Wyżej scharakteryzowane zagrożenia wywołane zjawiskami
atmosferycznymi pojawiają się zarówno w perspektywie krótko jak
i długookresowej. Należy postrzegać, że charakter krótkookresowy
maznaczeniedlażyciaizdrowiaspołeczeństwaadługookresowyma
znaczenie egzystencjalne. Istotne jest również, że wspomniane
zagrożenia mogą występować zarówno w trakcie trwania czasu
wojny jak i czasu pokoju, z tą różnicą, że rozmiar skutków zależny
jest od wielu czynników, na które człowiek w większości
przypadków nie ma wpływu. Niewątpliwie ważne jest, i nie można
tego pominąć, prawidłowe utrzymanie stanu ekosystemu tak by go
nie zakłócić w żadnym zakresie, a przynajmniej utrzymywać jego
stan oraz dążyć do systematycznego jego zwiększenia. Takie
postępowanie z pewnością będzie miało pozytywny wpływ na
bezpieczeństwoekologiczne.
Zagrożenia naturalne występują na całym świecie, w każdej
porze roku, w każdej chwili. Praktycznie nie jest możliwym
zapobiegnięcie ich wystąpienia. Możliwe jest natomiast
podejmowanie działań do zminimalizowania występowania ich
skutków. Poszczególne zagrożenia wywołane zjawiskami
atmosferycznymiczęstowystępująłącznie,cosprawia,żepowyższa
sytuacja jest bardzo trudna do opanowania przez zaangażowane
instytucje administracji publicznej, organizacje pozarządowe,
społeczeństwo.W Polsce również odnotowuje się występowanie
zarówno pojedynczych, jak i połą-czonych wyżej omawianych
zjawiskwkażdejporzeroku(patrz tab.1).
182
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
Tab.OkreswystępowaniatypowychzagrożeńwystępującychwPolsce280
Źródło:RządoweCentrumBezpieczeństwawWarszawie
Reasumując, zmiany klimatyczne i zaburzenia spowodowane
rozwojem cywilizacyjnym, są to główne przyczyny występowania
zagrożeń naturalnych.281 Na świecie ostatnimi czasy obserwuje się
coraz częstsze występowanie m.in. powodzi, pożarów, silnych
wiatrów, wypadków czy katastrof komunikacyjnych. Wyżej
wymienione zjawiska przybierają często rozmiar kataklizmu.
W związku z dynamicznym rozwojem cywilizacyjnym oraz
towarzyszącymi
zmianami
klimatycznymi
istnieje
duże
prawdopodobieństwo, że omawiane zjawiska będą występować
częściejizwiększymnatężeniem.Należysięteżwprzyszłościlubo
niespotykanej dotychczas intensywności i skali zasięgu. spodziewać
zjawiskjeszczedziśniezidentyfikowanych
Wyżej zaprezentowany stan zmusza człowieka do poszukiwania nowych, bardziej skutecznych rozwiązań, podnoszących
poziom reprezentowanej przez narażone na naturalne zagrożenia
ludzkie skupiska i społeczności ich autonomicznej kultury
bezpieczeństwa.282 Na skutek wysiłków człowieka stającego
280
Okresy występowania zagrożeń zostały określone na podstawie uśrednionych
danych historycznych. Nie mają związku z następującymi zmianami
klimatycznymi. Istniej zatem potencjalne ryzyko pojawienia się tych zagrożeń
również w niewskazanych miesiącach. (Por. Zagrożenia okresowo występujące
w Polsce, RCB, Warszawa 2010, s.39).
281
Http:// rcb.gov.pl/zagrozenia/; dostęp: 30.06.2013.
282
Por.:CIEŚLARCZYKM.,Kultura bezpieczeństwa i obronność,Siedlce2011.
s.11,JARMOSZKOS.,Nowe wzory kultury bezpieczeństwa a procesy
183
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
w obliczu naturalnych zagrożeń, następuje wzmocnienie filara
etycznego (mentalnego), organizacyjnego i materialnego kultury
bezpieczeństwa w zagro-żonych wspólnotach283, a tym samym
istnieje szansa na poprawę jeśli chodzi o uzyskanie progresji
wzakresiebezpieczeństwaludzkiego.
Literatura:
1.
DAWIDOWICZA.,JANUSZM.,SAWCZAKS.iinni,Źródła zagrożeń
i ich charakterystyka,WNWersus-Nauka,Wrocław2007.
2.
FEHLERW.,
Zagrożenie
–kluczowa
kategoria
teorii
bezpieczeństwa,[w:]Współczesne postrzeganie bezpieczeństwa,
K. Jałoszyński, B. Wiśniewski, T. Wojtuszek (red.), Wyższa
SzkołaAdministracji,Bielsko-Biała2007,s.34.
3.
GROCKIR., Vademecum zagrożeń, Dom wydawniczy Bellona,
Warszawa2003
4.
KACZMARCZYKB., Zarządzanie zasobami osobowymi w Straży
Granicznej na szczeblu terenowym w warunkach zagrożenia
państwa,rozprawadoktorska,AON,Warszawa2007.
5.
KITLERW.,Wybrane aspekty kierowania państwem w sytuacjach
kryzysowych w obronie narodowej RP wobec wyzwań i zagrożeń
współczesności,AON,Warszawa1999.
6.
KORYCKIS., System bezpieczeństwa Polski, AON, Warszawa
1994.
7.
Langenscheidts Großwörterbuch.Deutsch als Fremdsprache,
Berlin-München-Wien-Zürich-NewYork1998.
8.
Mały Słownik Języka Polskiego, pod red. S. Skorupka,
H.Auderska,Z.Łempicka,Warszawa1989.
9.
Oxford Wordpower, Słownik angielsko-polski, polsko-angielski,
Oxford2007.
10. ОЖЕГОВС.И.,ШВЕДОВАН.Ю.,Толковый словарь русского
языка,Москва2003.
11. PIWOWARSKIJ.,ZACHUTAA.,Pojęcie bezpieczeństwa w naukach
społeczno-prawnych, Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa PublicznegoiIndywidualnego„Apeiron”,Kraków2013.
deterioracji więzi społecznej,[w]Jedność i różnorodność. Kultura vs, kultury,
REKŁAJTISE.,R.’
Wiśniewski,ZDANOWSKIJ.(red.),ASPRA-JR,Warszawa2010.,s.110.
283
PIWOWARSKI.J, Три составляющие культуры безопасности, „Kultura
Bezpieczeństwa. Nauka-Praktyka-Refleksje”, nr 10, s. 3-6.
184
WSPÓŁCZESNYWYMIARZAGROŻEŃNATURALNYCH
BarbaraKaczmarczyk
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
PIWOWARSKIJ.,Три составляющие культуры безопасности,
„Kultura Bezpieczeństwa. Nauka-Praktyka-Refleksje”, nr 10,
s.3-6.
PROŃKOJ., System kierowania reagowaniem kryzysowym
w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska,
rozprawadoktorska,AON,Warszawa2001.
Raport o stanie systemu przeciwdziałania i usuwania skutków
nadzwyczajnych zagrożeń dla ludzi i środowiska, BBN,
Warszawa1997.
Słownik Języka Polskiego,TomI,PWN,Warszawa1978.
Słownik języka polskiego,T3,red.M.Szymczak,PWN,Warszawa
1978.
Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego,AON,
Warszawa2002.
ŚWINIARSKIJ., Czym jest bezpieczeństwo?, „Zeszyty Naukowe
AON”1993,nr3.
WAWRZUCISZYNA., problematyka
zagrożeń
w
teorii
bezpieczeństwa [w:] Sytuacje krytyczne a stres, red.nauk.
B.Wiśniewski,B.Kaczmarczyk,WSA,Bielsko-Biała2012.
WIĘZIKB.,Wpływ zagospodarowania międzywala na zagrożenia
powodziowe [w:] Prawne, administracyjne i środowiskowe
uwarunkowaniazagospodarowaniadolinrzecznych,red.nauk.
B.WIĘZIK,WSA,Bielsko-Biała2010.
WRÓBELA., Mózg czyli świat subiektywny, „Wiedza i życie”,
Nr3/98.
WRZOSEK
M.,
Identyfikacja
zagrożeń
organizacji
zhierarchizowanej,AON,Warszawa2010.
Zagrożenia okresowe występujące w Polsce, RCB, Warszawa
2010.
Zięba R., Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego, WN
Scholar,Warszawa2001.
http://rcb.gov.pl
185
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
Jaroslav Kapusniak
RegionalHeadquartersoftheFireandRescueCorpsinŽilina
ACTIVITIES OF A FIRE BRIGADE DURING HUGE
FOREST FIRE BEFORE DEPLOYMENT OF THE
OVERLAND FIREFIGHTING MODULE
ABSTRACT
Occurrence of forest fires having increasing intensity and extent
thereof due to climatic changes is more often in recent years. The
article summarizes tasks and recommendations for firefighting
brigade relating to aforest fire that jeopardizes to grow into ahuge
extentinanon-accessibleterrainandtoperforminganintervention
exceeding possibilities of afire brigade from the District
HeadquartersoftheFireandRescueCorps(hereinafteronly“FRC”),
includingapplyingaviationfitrefightingequipment.
KEYWORDS
forest fire, extinguishing of forest fire, activities during forest fire,
non-accessibleterrain,aviationfirefightingequipment
Introduction
Forest fires occurring more and more frequently bring new
experience and unfortunately also higher and higher deployment of
humanforces,demandsonequipment,aswellas victimsinformof
human lives. They naturally forced us to think of a fact whether we
are well prepared for the next fire and whether it is not suitable to
preparesomeguidanceinadvancetonotforgetorneglectanything
in case of its origin. Similarly, as pilots in aplane before the start,
when they carrying out checks of all systems pursuant to the
guidancebeforetheytakeoff.
Reporting a fire
To secure the most effective and the fastest intervention.it is
necessary to maximally find out from the person reporting fire and
duringatalkwithhim/hertofindoutaspreciselyaspossible:
186
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
•
locationofafire
–
region, district, owner, accurate site name,
especially the name of the hill or at least
approximateGPSdata;
•
whattypeofvegetationcoverisinafire
–
meadow, bushes, wind-fallen trees, young forest,
older forest, or alternatively, deciduous forest,
mixedforest,coniferousforest;
•
thewayoffirespread
–
through roots, along the ground, along the grass,
along bushes, along wind-fallen trees, along
brushwood stacks, along young vegetation cover,
alongtreetops;
•
strengthofwindinthefiresurroundings
–
windless, weak wind, strong wind, very strong
wind,+winddirection;
•
cloudyweatherinthefiresurroundings
–
fog,cloudsapproximately100maboveground,hill
tops are in clouds, clouds are high up above hills,
cloudlessweather;
•
altitudeofthefire
–
approximately up to 500 m, up to 1000 m, more
than1000m;
•
whetherthefireoccursintheprotectedarea
–
locally protected area, nature preserve area,
nationalpark;
•
possibleaccessroutetothefiresite
–
area without any forest roads, area with forest
roads;
–
the nearest municipality or settlement from which
theaccesstothefireispossible;
–
site where other person will be waiting to the fire
brigadetoleadittothefiresite(foresters,tourists,
otherpersons).
Consequently, it is very important for particular Commanding
Centre of the FRC to decide correctly what firefighting engines and
equipmenthavebeensenttothefiresite.
187
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
Whenfromrecordedfirereportingisclearthat:
a)
forsuppressingfireorotheremergencyevent,isnecessaryto
demandaviationequipment,asforexamplehelicoptersMI-8,
MI-17,MI-171orfirefightingaircrafts,etc.;
b)
thefirespreadsinaninaccessibleterrainthatdoesnotallow
todeploytransporthoselinesfromthefirefightingengineor
from a water source to the fire site and local conditions do
not allow to suppress fire by other ways only by simple
firefighting equipment (firefighting back bag with hand
pump, double-bladed hoe, Pulaski head with an axe end and
amattockblade,buffers,etc.)
c)
the fire spreads in extremely hillsides (with high slope
gradient,withrockyparts,steeptree-fallenareas,etc.)where
the only possible access to the fire site is by foot or by
aviationaircrafts;
d)
the fire spreads in areas with special social value (protected
landscape area, state nature preserve area, national park,
etc.)andinadjacentareasthereof;
e)
thereisanassumptionoffastspreadingforestfire;
f)
there is an assumption that the firefighting module can help
in suppressing the emergency event due to its skills or
materialequipment;
it is necessary to announce this immediately to the Commanding
Centre of the Presidium of the FRC and ask to deploy the FRC
OverlandFirefightingModuleespeciallyduetogeographicandtactic
relief(GTR)providedbythisModule.
TheFRCOverlandFirefightingModuleincludes12GTRexperts
whoareequippedwithPCsandtheyareablefromtheirfirestations
toprovidethefollowinginformationbyphone,e-mailorSMStothe
particularFRCCommandingCentreortheInterventionCommander:
the complete actual meteorological situation in the fire
surroundings;
anassumptionhowandwherethefirewillbespreading;,
whether a chimney effect can occur in steep mountain
troughs;
whether forest roads can be found in the fire
surroundings and place from which the best access and
deploymentarepossible,oralternativelyasuitableroute
forshuttlewatertransport;
188
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
-
-
-
-
the required length of transport hose lines and attack
lines(necessarynumbersofhoses);
thenearestsiteforwaterpumpingandsupplying;
throughputandloadcarryingcapacityofbridgesonroute
leadingtothefiresite;
whether any objects, electrical aboveground lines,
transformer stations, gas pipelines, gas regulation
stations, gas storage structures, railway lines or
funicularscanbeendangeredinthefirespreaddirection;
whetheritispossibletoapplyaviationaircraftaccording
togeographicalandmeteorologicalsituation;
where the nearest areas for aviation aircraft landing,
Fireflex mounting, filling Bambi bags with sufficient
water level and possible areas for intervention with
transportOTObagsarelocated;
possibility of fire suppressing by mobile firefighting
reservoir system (mobile firefighting ponds) with
calculation of human forces and equipment required for
itscreating;
proposal for expert logistic solution of the fire
suppressing.
The GTR expert can all recommended routes and sites export
by e-mail in the gpx format to the local FRC Commanding Centre
where all data can be uploaded into GPS equipment for intervening
firefightingbrigades.
Estimation and the art of forecast
After arrival at the intervention site, it is necessary for the
Commander of the first arriving firefighting brigade, i.e. for the
Intervention Commander, to sufficiently estimate probable fire
growth,actualfirestage,requiredhumanforcesandequipmentand
tobeabletoaskforesightedlyforrelief,regardlesstheFRCOverland
Firefighting Module for suppressing forest fire, the Search Module,
aviation aircraft of the Ministry of Interior of the Slovak Republic,
aviationaircraftoftheArmedForcesoftheSlovakRepublic,orother
brigades’ relief. While these reinforcement units come, he has to
carry out a lot of activities to have everything prepared for the
effective intervention and efficient use of deployed forces and
equipment.
189
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
During the process of calling reinforcement units and
preparation for broader deployment, the intervention of own local
firefighting brigade has to take place with equipment having for
application aimed at least to localize or, mainly, decelerate the fire
growth.
Whenaforestiscaughtbyafire,hardlyanybodycanestimate
what intensity will have a fire or how increases its spread. At this
time there is neither time nor space to make records in water
transportintoheightsortowastehumanforcesbutwelloverthought
and carefully prepared forces and equipment for effective response
or for defence preparation take place. It is focused on fact that
firefighters or other persons involved should not run down the hill
againstthefireandmainlynottobeendangeredbyachimneyeffect
in steep narrow mountain troughs located above the fire; these
phenomena should have fatal consequences. This requires really
conservative estimation not only human possibilities and capacities
butalsotechnicalones.
Undermentionedactivitiesaredescribedonlywiththegoalof
summarizingthereofnotaccordingtoprioritiesandnotalwayswith
a necessity of their consistent fulfilling but in the guidance form
noticingwhateverythingshouldberemembered.
It is absolutely clear that firefighting brigades arriving
successively will be involved into described preparation activities
andtheywillcarryoutthemaccordingtocommandsandideasofthe
InterveningCommander.
190
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
Figure 1: FireofforestcoverinNižnáBocacadastralarea.
(Photo:J.Kapusniak,April2012)
Reconnaissance and terrain mapping
It is necessary to secure contact with forest management
companies, to require persons acquainted with terrain, who are
capabletojudgethroughputofoutgoingforestcommunicationsand
roads and on that basis to determine intervention routes,
deployment areas and turning points. Also knowledge on geological
underlies in area in question, composition and status of woods as
wellasslopesteepnessisimportant.
It is necessary to continuously communicate with owner or
manager of affected area as regards potential tree intersection or
other technical interventions into terrain. Sometimes it is not
possible to response with common firefighting equipment but it is
possibletorenderspecialforestmachineryforwaterpumpingorfor
itsorganizationandtransport.
Asregardshelicopterdeploymentforwaterdeliveryorforfire
suppressingbybags,informationonpossibleareasatthemountain
ridgeabovethefiresiteisvaluable.
Choice and preparation of suitable pace for water filling from
available water reservoir (up to 6 flight minutes to the application
point) or nearby abundant water source or built-up pumping stand
forFireflexfillingisalsoimportant.
191
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
If firefighting brigade intervenes by its own equipment aimed
tolocalizefire,itissuitabletoinviteanexperiencedcommanderwith
praxisfromneighbouringdistrictorfromanotherfirefightingunitor
inthebestcaseanexpertfromtheFRCOverlandFirefightingModule
to judge mentioned statuses. Due to fact that local Intervention
Commander has a lot charges with primary intervention
management, he will appreciate if someone helps him with
organizationofmoreextensiveintervention.
Investigation of circumstances influencing fire growth
It is necessary to take into account meteorological prognoses
concerningpossiblerain,strengthanddirectionofwinddetermines
directionoftheprincipalattackordeterminationofperformingtree
cut-off,terrainsegmentationandlandforms,nearnessoftenantedor
untenantedstructures
As regards long-term intervention planning, also information
concerningsunsettimeduetoaircraftflightsaswellasdataonnight
temperaturesisrequired.
Finding out and preparation of usable water sources
Preparationofwatersources,stoppageofwatercoursesnearby
the Fireflex stand with estimation of possibilities of aircraft landing
and taking off or alternative emergency area for landing, marking
these areas or lighting of aircraft landing and taking off area,
respectively.
TheInterventionCommandermustconsiderthatinvitedaerial
aircrafts with Bambi buckets or VSU type bags may reach
intervention site up to one hour and in that time the filling points
withextinguishingwaterhavetobeprepared.
When use of Fireflex system is planned, it is necessary to
prepareinadvancemassivesupplyofwaterfrom1000litresupto
3500litresaftereachwaterdippingintobag.Whenintervalbetween
landingsis10minutes,theInterventionCommanderorstaffmember
responsible for extinguishing water delivery has remember this
mentioned fact and has secure reserve of water at least in two fire
tankengines.
It is necessary to establish a combat section for filling point
immediately after decision of creating filling point and before the
helicopterarrival;thiscombatsectioncanbecreatedfrommembers
of voluntary firefighting brigades (professional FRC members are
moreusefulformoredemandingtaskfulfilling).
192
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
Creating stands for Otovak and Fireflex systems
It is useful to exploit action capacity, training skills and
practical experience of the Search and Rescue Module (SAR) with
buildingofsheetingandsupportsystems.
Figure 2: TrainingofOverlandFirefightingModule.
(Photo:Šuba,October2013)
Landingofprofessionallyexperiencedpersonsfromhelicopter
or by forest mobile machinery is also possible. Also, sewing
equipment and other material (for example beams) for building
stands in sufficient dimensions and load bearing capacity for
arranging reservoirs and ponds with permanent water supply used
by the Overland Firefighting Module for gradual suppressing
fireplaces,diggingofrootsystem,etc.canbedeliveredbythisway.
Creating of resting regeneration base
ItissuitabletoexploittheLogisticsModuleforcreatingresting
regeneration base nearby the intervention site in such way that
deployedfirefightersshouldknowhowlongtheywillbedeployedin
terrainandhowlongtheywillberegeneratedandhowtheyshould
exploit their force with understanding that they will be relieved in
time.
193
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
Itisusefultohaveownambulanceintherestingregeneration
basethatwillbeabletosolveeitherimmediatelyorbytransportany
statusofintoxication,exhausting,dehydration,orburningsorother
injuries.
Therestingregenerationbaseshallbecommandedbythestaff
memberwhoisresponsibleforrecordingreviewondeploymentand
relieving of particular teams and is also responsible for permanent
possibility of deployment refreshed forces with own supply of
drinking water regime and small snack supply but principally with
informationconcerningtimeofteamdeploymentinterrain.
Staff creating, determination of duties and priorities,
commanding hierarchy
The Staff for fire suppressing has great responsibility and
importance for helping the Intervention Commander. This post
results from the legal act in matters of functional supplying by
drinkingregime,food,fireextinguishingmedia,fuels,hoses,etc.,and
firesuppressingshallbeeffectiveandespeciallycontinuousprocess.
It is necessary to determine connecting intersections and channels
forcommunicationinsuchwaynottotransferallinformationtoall
involved persons in one channel and to strictly fulfil these
determinedprinciples.Athugefires,existsathreatthattheStafffor
fire suppressing becomes subordinated to the Crisis Staff that can
result in confusion management in many areas of the extinguishing
course and intervention efficiency. Ithink that a member appointed
from the Crisis staff that consists prevailingly from civilians, should
take over intervention commanding and management, create the
Staffforfiresuppressingandproposalandrecommendationsofthe
CrisisStaffremiseontheinterveningunitsheisresponsiblefor.
Strict keeping hierarchy of superiority introduced in the FRC
should be met in this topic. Competences cannot be separated
from the responsibility but they should be joined together.
TheInterventionCommandershall havefinaldecisiononway
of deployment and attenuation of chaotic and emotive decisions of
particular section commanders, on movement and deployment of
machinery and equipment according to immediate requirements
because commanding during intervention belongs to him and
especially he is responsible for the intervention to the highest
representativesoftheFRC,MinistryofInterioroftheSlovakRepublic
andthroughpublicmediaalsotocitizens.
194
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
To negotiate co-operation forms, competences, combat
sections, way of communication is very important in process of
deploymentofparticularmodulestogetherwiththeFRCbrigades.
Estimation of human forces and equipment, securing
the replacement and deployment
It is very important duty during supposed long-term
deployment to inform in advance sufficient number of alternating
firefighterswithrefreshedforceswhoareabletotakeovertasksin
terrainandtocontinueinfulfillingthereof.
Firefighters who are informed in advance on having deployed
into terrain and who can prepare themselves with material can be
sent in totally different way to tasks fulfilling. Firefighter who is
announced on the immediate run off and is in the fast intervention
processcanworkinthefulldeploymentinterrainmaximallytwo–
three hours. At the opposite, well prepared firefighter can bear full
deploymenttwicelongerandifheknowsthatlogisticsandprepared
replacement is functional and coordinated, he can distribute his
force.
Review on numbers of persons deployed in particular combat
sections, times of deployment in terrain is recorded by the staff
member who is responsible for commanding the resting
regeneration base. It is, except other reasons, due to checks of safe
returns, recording possible injuries or other serious emergency
events.
Securing action agility of own firefighting brigade in own
intervening zone
Itisamistaketodeployownfirefighterstointerveneinaforest
fire when intervention is supposed to be running more hours or
more days and in own fire station determine to duty foreign
reinforceunitsevenfromtheFRCmembers.Domesticmembersare
best acquainted with their own intervening zone and foreign FRC
brigadecanfulfiltasksdirectlyinaforest.Itmeansthatondomestic
fire station must be present at least two domestic machine men
(drivers)allthetime.
Conclusion
Forest fires negatively affect whole eco system every year,
destroy natural wealth that had been developed for many years,
negativelyaffecteconomicsofsoilmanagement,causelargematerial
195
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
damages, destroy animals’ lives and shelters and even human lives,
too.
Itisimportanttodealincreasedcare toremoveshortcomings
relatedwithforestfiresandtotakemeasurestoavoidunfavourable
eventsthatmaycauseuncontrolledfirespread.
References:
1.
BLAŠKO D.: Charakteristika lesných požiarov s organizáciou
riadenia, nasadenia síl a prostriedkov na likvidáciu požiaru
[Characteristics of forest fires with organization of
management, forces and equipment for fire suppressing.]. In:
Krízový manažment. vol. 6, No. 1 (2007), ISSN 1336-0019. pp.
17-24.
2.
BOJSA, M.: Taktické možnosti hasenia lesných požiarov
a využitie techniky pri ich likvidácii. [Tactical possibilities of
fighting forest fires and use of machinery and equipment for
their suppressing.]. Diploma Thesis. Košice. Technical
UniversityinKošice.2005.67pp.
3.
GALLA Š., IVANOVIČOVÁ M.: Assessment of Fire Risk of
SelectedAgglomeratedWoodenMaterials.In:ResearchJournal
of Recent Sciences. Vol. 2, No. 7 (2013), ISSN 2277-2502. pp.
43-47.
4.
GÄRTNER T., MONOŠI M.: Letecká technika a jej využitie pri
doprave hasiacich látok v sťažených terénnych podmienkach.
[Aviationaircraftanditsusefortransportoffireextinguishing
media in difficult terrain conditions.]. In: Krízový manažment
2003,vol.2,No.2.ISSN1336-0019.pp.39-42
5.
HARMER D.: Firefighter positioning for forest firefighting. In:
FIRE2008,vol.100,No.1300.ISSN0142-2510.p.50.
6.
CHROMEK I., HLAVÁČ P.: Analýza vzniku jednotného
usmernenia k ochrane lesov pred požiarmi . [Analysis of
creating a single recommendation concerning protection
forestsagainstfires.].In:Delta.vol.2,No.3(2008).ISSN13370863.pp.14-19.
7.
KARKALIC R., JOVICIC S., ZDRAVKOVIC M.: Tactics and
EquipmentforExtinguishingForestFiresfromAir.In:Požární
ochrana 2011 : Proceedings of paper from XX course of the
InternationalConference.[CD-ROM].Ostrava:VŠB–Technical
UniversityinOstrava,2011,pp.119-123.
196
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
KRAJČIOVÁ E.: Riziko vzniku a špecifiká hasenia lesných
požiarov v Nízkych Tatrách. [Risk of fire origin and specific
features of forest fires extinguishing in the Nízke Tatry
Mountains.]. In: Spravodajca - Protipožiarna ochrana
azáchrannáslužba.vol.44,No.1(2013),ISSN1335-9975.pp.
16-19.
MONOŠI, M., SVETLÍK, J.: Spoľahlivosť hasičskej techniky
a rozhodujúce aspekty jej výberu [Reliability of firefighting
equipment and main aspects of its choice]. In: Opotřebení,
spolehlivost,diagnostika.Univerzitaobrany.ISBN978-80-2548507-1,pp.131-134.
ONDRICHOVÁM.:Dopravahasiacichlátokklesnýmpožiarom.
[Transport of fire extinguishing media to forest fires.]. In:
Diploma Thesis. Faculty of Special Engineering. Žilinska
UniversityinŽilina.CDROM,2004.
PATZELT S.: Waldbrandbekämpfung: Luftunterschtützung,
Sicherheit und Taktik. In: Brandschutz 2008, vol.62, No.12,
ISSN0006-9074.pp.946-954.
PECNÍK P.: Využitie vodného vaku 1800 pri hasení lesných
požiarov [Use of the water bag 1800 for extinguishing forest
fires.]. In: Diploma Thesis. Faculty of Wood Sciences and
Technology.TechnicalUniversityinZvolen.CDROM,2004.
RENTERIAH.R.:Responseandrecovery:WildfiresinCalifornia.
In:CrisisResponseJournal2007,vol.4,No.2,ISSN1745-8633.
p.14-15.
SVETLÍK J.: Hydraulic Triangle and Transport of Water to
Forest Fire. In: Wood and Fire Safety. 7th International
Scientific Conference. ŠMÍRA-PRINT, s.r.o. 2012. ISBN 978-8087427-23-1.pp.271-278.-
ŠUBA J., CHROMEK I.: Jazierkový systém dopravy vody na
hasenie požiarov v náročných horských terénoch [Mobile
firefighting pond system for transport of fire ewxtinguishing
water in demanding mountain terrains.]. In: Spravodajca -
Protipožiarna ochrana a záchranná služba. - vol. 38, No. 4
(2007).ISSN1335-9975,pp.20-22.
TUREKOVÁ I., HARANGOZÓ J., MARTINKA J.: Influence of
retardants to burning lignocellulosic materials. In: Research
papers Faculty of Materials Science and Technology Slovak
UniversityofTechnologyinTrnava.Vol.19,No.30(2011).ISSN
1336-1589.
197
ACTIVITIESOFAFIREBRIGADEDURINGHUGEFOREST…
JaroslavKapusniak
17.
18.
19.
198
VELIKÝ Š.: Application of Helicopters of the Armed Forces of
the Slovak Republic at Forest Fires. In: Wood and Fire Safety.
7th International Scientific Conference. ŠMÍRA-PRINT s.r.o.,
2012.ISBN978-80-87427-23-1.pp.327-334.
VELIKÝ, Š., MONOŠI, M.: Využitie optoelektronických
prostriedkov leteckého prieskumu pre účely záchranných
služieb [Use of opto-electric devices of aerial exploration in
rescue].In:Ochranapredpožiarmiazáchrannéslužby.Žilinksá
univerzita v Žiline. 2010. ISBN 978-80-554-0208-6. pp. 315326.
WITTHOFFD.:WaldbrandbekämpfungausderLuft[Zdolávanie
lesnýchpožiarovzovzduchu].In:Brandschutz2007,vol.61,No.
3,ISSN0006-9094.p.157-159.
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
Kaja Kowalczewska
JagiellonianUniversity
COMPUTER NETWORK OPERATIONS IN THE LIGHT
OF IUS IN BELLO
ABSTRACT
Thepaperdealswiththelegaldefinitionofattackunderinternational
humanitarian law, analysed in the context of cyber “attacks”. The
armed nature of cyber operation is distinguished from a violent one
andthereforespecialsectionisdevotedtotheindirectconsequences
of cyber attacks. It is also noted that the incremental resort to
automated weapon systems, controlled by computer networks still
highlyvulnerable tohostilemalwareandinterference,challengesthe
currentstateoflaw.Finally,theauthorattemptstorenderthelinkage
betweenlawandIT,bothgreatlyconcernedwithcybersecurity.
KEYWORDS
cyberattack,warfare,internationalhumanitarianlaw,distinction
Introduction
Cyberwar is no longer just a concept stemming from science
fictionnovels,onthecontrary,thecyberthreatwordinghasforgood
anchored itself in the language of leaders and policymakers, uttering
theirfearsconcerningitsimpactonthecollectivesecuritysystem.The
issue of cyber security has raised numerous discussions among
security experts but also international lawyers concerned with
applicable legal framework and practical troubles resulting from
intangibilityandanonymityofcyberwrongdoer.
Along with the development of the Internet, it was raised that
cyberspacewouldserveforanewbattlefield,ordinaryhackerswould
turn into soldiers and hostile attacks would become non-lethal...
Modernarmedconflictshaveacquirednotonlytheasymmetricnature
(whenoneofthepartiesmilitarycapacityexceedstheopponent'sin
suchawaythatfromtheverybeginningofhostilities,itisknownthat
the opponent has virtually no chance of balanced fighting and thus,
199
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
winning) but also they have become widely robotised284.
Consequently,theemergenceofnew,mainlyanti-terrorist,measures,
meansandmethodsofwarfareisshiftingtheconventionalwarfareto
thesecondplan.
The end of World War II brought the international community
commitment to reduce the use of force to the necessary minimum,
otherwisetomaintainanessentialbalancebetweenmilitarynecessity
and humanity in the conduct of hostilities. Minimizing the suffering
of civilians and combatants is still central to international
humanitarian law governing armed conflicts, therefore an extensive
research on the development of the combat robots, replacing human
soldiers, should be accepted with relief. Unfortunately, due to the
abusive US policy pioneering in use of unmanned combat platforms,
this type of armed forces transformation raises a number of issues,
not rarely concerning rather moral and ethical aspects, than their
legality285. Concurrently, we are increasingly challenged by the
growing use of cyberspace by public administrations and political
bodies but also exchange of sensitive information and eventually
control of the work of critical national security institutions, such as
thearmyandenergyproviders.
Inthelastdecadewehadtheopportunitytowitnessanumber
of cyber "attacks" that shook the stability of several countries. The
quotationmarksareusedhereforareason:frequentuseoftheword
"attack" in conjunction with "cyberspace", entails a discussion on
"cyberwar".However,alegalnatureofconceptsinquestion,referred
toineverydaylanguage,isatleastquestionablesincenoteverycyber
"attack" is an attack that could legitimize the use of military force in
self-defense or constitute an attack under international humanitarian
law.
This paper presents the perspective of international
humanitarian law applicable in the event of such a cyber “attack”
284
See more: SAXON D. (Ed.), International Humanitarian Law and the
Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013 and DUNLAP
Ch. J., Does Lawfare Need An Apologia?, „43 Case W. Res. J. Int'l L. 457-471”
(2010).
285
ZENKO M., Reforming U.S. Drone Strike Policies, Council Special Report
No. 65, January 2013 and R. Radhakrishnan, UN urges transparency over US
drone deaths, „Aljazeera”, http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/10/unurges-transparency-over-us-drone-deaths-2013101894723177528.html
(06.11.2013).
200
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
occurring in a situation of armed conflict. Given the absence of
binding international law regulating the activities in cyberspace, all
reflectionsareinspiredbytheopinionofthemosteminentspecialists
expressedinthefinalworkoftheteamconvenedundertheauspices
ofNATO,releasedinMarch2013underthetitleofthe Tallinn Manual
on International Law Applicable to Cyber Warfare286.Finally,thepaper
focusesonthepracticalaspectsofcybersecurity,castingadoubtfrom
legalpointofview.
The international humanitarian law perspective
What seems for us to constitute a cyber "attack" will not
necessarilybequalifiedasanattackunderinternationalhumanitarian
law. The analysis starts with the juxtaposition of two definitions,
namelytheonethatweuseindailylife,andtheoneusedbylawyers.
The Oxford Dictionnary provides for “an aggressive and violent act
againstapersonorplace”,whilethelegaldefinitionprovidedinarticle
49 of Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August
1949(IPA)287indicatesthat“”attacks”meansactsofviolenceagainst
theadversary,whetherinoffenceorindefence”.Clearlythescopeof
thelegaldefinitioniswiderandincludesoffensiveaswellasdefensive
operations.Notoriousreferringtothenotionofattackinthecontext
of cyber "attack" can have serious legal consequences since ius ad
bellumisbasedontheconceptoftheuseofforce,thusalsotheattack.
However, should cyber "attack" be considered as an attack, entitling
thedeclarationofwaroranarmedresponse,weshalllookatthelegal
structureofsuchanargument.
Violation of the UN Charter, giving the right to self-defense or
raising responsibility of the state, is centered around the concept
of"aggression"(legallybindingdefinitionwasadoptedataconference
inKampalain2010,andrefersonlytothecasesof"armedattack"(as
bombing, armed invasion or blockade288). Therefore, it seems
extremelydifficult,duetothelackofarmednature,toarguenowthat
a cyber "attack" constitutes an act of aggression. According to the
286
The Tallinn Manual on the International Law Applicable to Cyber Warfare,
Cambridge University Press 2013, April 2013.
287
Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and
relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (I AP), 8
June 1977.
288
The Coalition for the International Criminal Court (CICC), The Crime of
Aggression, http://www.iccnow.org/?mod=aggression (06.11.2013).
201
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
currentstateoflaw,itisclearthatadeclarationofwarcannotresult
only from a cyber "attack" since the threshold is not met.
Consequently, this article agglomerates the notion of attack in the
contextofius in bello.Thus,sincetheuseofcyberspacetakesplacein
thetimeofarmedconflict,thearmednatureofanattackisnolonger
requiredfromthelegalpointofview289.
I AP states that its provisions are "relating to the protection of
civilians and civilian objects on land, at sea or in the air against the
effectsofhostilities”290.Thereisnospecificationofcyberspacedueto
averyprosaicreason–nonexistanceofsuchin1977,theyearofIAP
elaboration. Following the modern US military doctrine it can be
assumed that the provisions of international humanitarian law are
applicable in five areas of conduct of hostilities, namely: land, air,
water, space and cyberspace291. It is also consistent with the
assumptionofart.36IAP,whichprovidesfortheobligationtocarry
out a legal review in order to determine whether the employment of
new weapons would be prohibited by any rule of international law.
Therefore, it is clearly stated that the existing international legal
framework is applicable to the cyber technology used as a mean or
methodofwarfare.
The regular perception of cyber "attack"
The adoption of legal approach to the cyberspace is brought
along once again since this section deals with common use of the
notionofcyber“attack”whichwillbesubsequentlysettogetherwith
itslegaldefinition.
In order to conduct a coherent legal analysis of cyber "attacks”,
the exact understanding of this term (which the author reckons on
deepening), should be clarified. According to the classification
289
DROEGE C., Get off my cloud: cyber warfare, international humanitarian
law, and the protection of civilians, “International Review of the Red Cross”, No.
886/2013, p.559.
290
Art.49.3. I AP „3. The provisions of this Section apply to any land, air or sea
warfare which may affect the civilian population, individual civilians or civilian
objects on land. They further apply to all attacks from the sea or from the air
against objectives on land but do not otherwise affect the rules of international
law applicable in armed conflict at sea or in the air.”
291
US Department of Defense, Defense Review Report, February 2010,
http://www.defense.gov/qdr/qdr%20as%20of%2026jan10%200700.pdf
(06.11.2013), p. 37.
202
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
developedbytheUSDepartmentofDefense,thefollowingactionsare
distinguished: Computer Network Operations – CNO, Computer
Network Attack – CNA, Computer Network Defence - CND and
ComputerNetworkExploitation–CNE292.Theseoperationsconsistof
directingdatastreaminamannertoachievemilitarygoals,previously
acquiredbymeansofkineticenergy.Therefore,DDOSattacksandthe
development of malware are some of the most popular methods of
cyber"attacks".
One of the major dilemmas associated with the use of cyber
"attacks" is the hardship of accurate prediction and control of the
operation's consequences. According to David Turns, the most
serious criticism is directed to the secondary effects of CNA which
indirect nature spread much more further than it could has been
foreseen293.
We are dealing with a very complex chain of causality affected not
only by human reactions, but also uncontrolled alteration of the
softwareandreleaseddata.
Despitetherapiddevelopmentoftechnology,itisstilldifficultto
imagine that the CNO will soon form the only military actions
conducted in ongoing armed conflict. Much more realistic is to see
them through the prism of auxiliary, pre-emptive operations
associatedwithtraditionalmethodsofconductofhostilitiesresorting
to the kinetic energy294. The cyber technology may be used for the
benefit of the military in following manner: to disrupt reception of
enemychainofcommand,todisruptthecontroldevices,tointerfere
thecommunications,tosuppressenemyairdefence,totakeoverthe
control of weapons and weapons systems and finally to distrupt or
destroy the infrastructure of the enemy responsible for the proper
conduct of hostilities. At first glance, it appears that the above
enumeration encompasses only military objects, therefore legitimate
targetsunderinternationalhumanitarianlaw.
Nevertheless, as aforementioned, such operations may have
indiscriminateeffects,thustheymayalsoharmprotectedobjectsand
civilian population because of blurred lines: the same facilities like
292
Joint Publication JP 1-02 Department of Defense Dictionary of Military and
Associated Terms, 15 August 2012, p.66.
293
TURNS D., Cyber War and the Concept of „Attack” in International
Humanitarian Law, [in:] D. SAXON (red.), International Humanitarian Law
and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff Publishers, 2013, p. 212.
294
BOOTHBY W., private, to be published.
203
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
servers,fibers,cablesandsoftwaremaybeemployedlikewiseforthe
military and civilian objectives. Without clear distinction, the law of
targeting may be called in question. The basic principles of
internationalhumanitarianlaw,itisdistinctionanddiscriminationare
challenged when the target cannot be attacked due to the assorted
cyber reality which is often more complex than already intricate
urban space (Droege, 2013). Such unintended and undesired
consequences could include: explosion and damage to the central
structures of nuclear or chemical facilities, pipelines and refineries,
collapse of the system of civil aviation control and public transport
(metro, electronically controlled trains), leakage of confidential
financialdataordisruptionofdrinkingwaterandelectricitysupplies.
Inthiscombination,thepossibleconsequencesofcomputernetwork
attackappeartobeeventooperilous.
On the other side, it is clear that the substantial difficulty in
predictingthesecondaryeffectsofcyber"attacks"iscounterbalanced
byitslowcostandpotentialnon-lethaleffect,atleastwhencompared
to conventional means and methods of warfare (generally available
andrelativelyeasyinusetechnology).
Cyber “attack” versus attack
Havingclarifiedtheuseofthenotionofcyber"attacks",itshall
be stated that they presumably rely on control acquisition, false data
introduction,intelligencedistortionandmanipulation,datadestruction
and computer programs damage. The nature of these activities'
consequeneces is essential to the legal analysis of a specific action.
Consequently, it may be or not classified as an attack within the
meaning of international humanitarian law. If positive, it must be
conducted in accordance with the basic principles of distinction,
discrimination, proportionality and humanity, which breached may
induceperpetrator'sresponsibilityunderinternationallaw.
How to evaluate the character of an attack in legal terms? The
conditionsaresetinarticle49IAP,whichinterpretedinthelightof
article31ofViennaConventionontheLawofTreaties,relatesto“the
ordinarymeaningtobegiventotheterm”295.Therefore, weneedto
establish whether the act in question has sparked violent
295
Art.31 „1. A treaty shall be interpreted in good faith in accordance with the
ordinary meaning to be given to the terms of the treaty in their context and in the
light of its object and purpose.”
204
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
consequencesintheformofdeath,damageorinjuryamongcivilians
or civilian objects protected by law. This is of great operational and
practical significance, since the correct application of the law, allows
to diminish collateral damage and better protect victims of armed
conflicts.
David Turns, while analyzing the semantics of cyber "attack",
refers to the linguistic interpretation methodology and assumes that
inordertodeterminewhethertheactconstitutesanactofviolencein
cyberspace, we shall examine its intrinsic nature, context of
occurrence,consequencesandtheintentionbehindtheact296.Incase
of cyber “attack” it is extremely awkward to argue that the mere
moment of pushing “enter” button, installing malware or setting
alogicalbombissomehowviolentper se,thereforethesolenatureof
cyber activity is not very helpful. What is more it is commonly
acceptedthatresorttothechemicalorbiologicalweaponsconsitutes
anattackunderinternationallaw,despitetheabsenceofmereviolnce
in these actions297. Regarding the context, we can presume that
currentlythemajorityofcyber“attacks”occurduringthepeacetime,
and so called “cyberwars” do not amount to the war in legal terms,
thereforeinternationalhumanitarianlawisnotapplicable.Asforthe
next criterion, we shall consider the type of cyber attacks'
consequences. A very interesting, yet complicated issue is to
determinewhetherwecantreatadamagedonetothestoreddata(in
thecloud,onaharddriveorserver)incategoryofthedamageunder
international humanitarian law, primarily protecting life of civilians.
According to the Rule 21 of the Manual on International Law
ApplicabletoAirandMissileWarfareissuedbyHarvardUniversity298,
prohibitionof“attacksdirectedagainstciviliansorcivilianobjects,as
wellasindiscriminateattacks,isconfinedtoairormissileattacksthat
entailviolenteffects,namely,actsresultingindeath,injury,damageor
destruction”.Resultingeffect-basedapproachisalsosupportedbythe
world expert on cyber security – M.N. Schmitt emphasizing the
requirementofphysicalinjuryasaresultoftheattack299.Therefore,
296
TURNS D., Ibid, p.221.
DROEGE C., Ibid, p.543.
298
Manual on International Law Applicable to Air and Missile Warfare, Harvard
University, Bern, 15 May 2009, http://www.ihlresearch.org/amw/manual/
(06.11.2013).
299
SCHMITT M., „Attack” as a Term of Art in International Law: The Cyber
Operations Context, [in:] 2012 4th International Conference on Cyber Conflict,
297
205
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
all operations not leading to the physical damage are legitimate and
may successfully serve as non-lethal tools of warfare. Such an
approachevokesonemoretimethehardshipofconfiningtheextent
ofconsequences:wouldtheisolationofacountryfromtheInternetbe
associable with possible deat, damage or injury resulting from
paralysisofserviceproviders?Itseemsabitincongruoustoperceive
a bomb attack on one house as an attack while cutoff of 1 million
houses from the Internet not. Also, it should be stated that such an
approach may provoke problems in relation to the accountability
underthelawoftargeting300.Thatiswhy,whilerenderingjustice,one
shouldalsotakeintoaccounttheintentionoftheattackerwhichalso
remains consistent with the principles of international criminal law
and the provisions of Articles 51-58 I AP 301. Consequently, it seems
thatinordertoenabletheidentificationofviolentcharacterofanact,
especiallytwoguidelinesshouldbemaintained:thecombinationofa
perpetrator'sintentionwiththeconsequencesintheformofphysical
damage,whichinterpretationwillbebroughtwithstatepracticeand
furtherdevelopmentofcyberoperations.
How does it work ?
Finally, the role of technology in this legal reasoning should be
stated loud and clear. Reflections presented in the previous sections
remaininthesphereoftheoreticaldiscussion,sinceasweallknow,
the reality of cyberoperations combined with the realm of
internationalpoliticsprecludeusfromgenuineassessmentofwhatis
actually going on. Therefore, it is difficult, if not impossible to find a
casestudyrepresenting,legallyspeaking,acyberattack.
Thelastdecadebroughtus,atseveraloccasions,illustrationsof
possible use of cyberspace for military or political purposes. We can
recall hacking of public administration websites in Estonia in 2007
(allegedly attributed to Russian secret services), sabotage of
ministerial websites during the 2008 war in Georgia (again, alleged
C. CZOSSECK, R. OTTIS i K. ZIOLKOWSKI (eds.), NATO CCD COE
Publications, 2012, p. 283.
300
DINSTEIN Y., Concluding Remarks: LOAC and Attempt ti Abuse or Subvert
It, [in :] „International Law and the Changing Character of War, International
Law Studies Vol 87”, Naval War College, 2011, p. 483.
301
Prosecutor v. Dusko Tadic (Appeal Judgement), IT-94-1-A, International
Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), 15 July 1999, :
http://www.refworld.org/docid/40277f504.html (06.11.2013).
206
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
Russianinitiative),StuxnetvirusdamagingIraniannuclearcentrifuges
(allegedly joint venture of USA and/or Israel) and many others like
Mahdi, Flame and Red October malware302. Although only one case
could be examined due to its occurrence during an armed conflict
(Georgia 2008), it is pretty intelligible that given the absence of
physical harm of DDOS attacks and hacking of official websites
(nobody got killed or injured at that occasion), it is not possible to
classifythemasattacksunderinternationalhumanitarianlaw.
First of all, in order to hold someone responsible for damages,
the basic requirement which in the context of cyberspace arises to
theinsurmountablechallenge,istheabilitytoidentifytheperpetrator
therefore the factual findings.Astotheknowledgeof theauthor,the
current technology does not allow to precisely discern the source of
theattack.Thecountryofthesituationoftheserverfromwhichthe
attackwasderivedisidentifiable,however,itiscommonlyknownthat
perpetrators tend to use the most powerful servers in order to
transmit their attack. Therefore the genuine attacker remains
undercover. There are also voices raising the issue of availability of
high capacity infrustracture which is not rarely limited to the
governments,thusapresumptionofgovernment'sinvolvementisnot
excluded.
Secondly,theneedofimprovementofcybersecurityismanifest
withrespecttotheexecutionofthemilitaryoperationbythemeans
of computer network actions. The growing resort to the unmanned
automatedweaponsystemsentailsthenecessityofhighperformance
ofsuchatechnology.Consequently,severalissuesaretobediscussed.
Consideringthedeploymentofartificialintelligence,itsabilityto
implement legal provisions should be revised. Despite the current
impossibility of the resort to the fully autonomous weapons, often
confusedwithalreadyemployedautomatedweapons(likeIsraeliIron
Dome), respective question remains. Is it possible to develop
asoftwarethatwouldbeabletoreplaceahumanbeing?Inawaythat
itsreasoningwouldremainequallyemphaticandflexibletocorrectly
assess the given situation and through legal syllogism, properly
undertakethedecision?Thelegalreasoningisfarmorecomplexthan
a binary reasoning of a computer software, however, the limited
expertise of the author prevents from providing the desired final
302
TARNOGÓRSKI R., Prawo konfliktów zbrojnych a cyberprzestrzeń,
„Biuletyn PISM Nr 31 (1007)”, 26 March 2013.
207
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
answer.
Next, the incremental process of warfare robotisation requires
the improvement of cyber security standards because of
omnipresence of software which, as previously discussed, becomes
anewtargetinthemodernarmedconflicts.Itiseasytoimaginethe
consequences of hacking into computer network controlling the
trajectoryofparticularweapon,missileorunmannedplatform.
Both, the conduct of hostilities and preceding phase of its
planning are affected by the software vulnerability. While gathering
the intelligence, so crucial for the success of mission, the military
personnelneedstoknowthatthecollecteddataisreliableandthatthe
mission carried out on its basis will not entail legal responsibility or
endanger civil population. Then, during the conduct of hostilities the
operator, in order to properly assess the situation, should receive an
instant feedback on all relevant interferences within the computer
network, so as to undertake necessary steps to stop, cancel or alter
theattackpossiblyresultinginthedeath,damageorinjuryofcivilians.
Ontheotherhand,suchimmensityofinformationanditsuncertainty
havealreadyprovedtoalterinsignificantwaythelegalresponsibility
ofacommander303.Also,theissueofnotifications'relevanceremains
unsolved.
Itshallbeemphasisedthatsuchsolutionsmaydisguiseadouble
blade denouement. Indeed, international humanitarian law allows
resort to the ruses of war simultaneously distinguishing and
prohibitingactsofperfidy.Asstatedinarticle21IAP,theuseorabuse
ofgoodfaithoftheopponentplayshereacrucialrole.Iftheactionis
conductedinsuchamannerthattheopponentremainsconvincedof
the legality of the attack, and accordingly causes death, damage or
injury to civilians or civilian objects, such an action constitutes
abreachoflaw.Still,theproblemtoassignaparticularinterferenceto
the other side of the conflict, remains relevant. Of course, the whole
process is taking place only if the manipulated party becomes aware
oftheactofperfidy,whichisnotrecurrent.
Therefore,withtheincreasinguseofcomputernetworkasthe
battlefield, it is imperative to strengthen its protection against any
interferencefromtheoutside,andsimultaneouslydevelopanefficient
303
See more: GARRAWAY Ch., The Application of Superior Responsibility in an
Era of Unlimited Information, [in:] SAXON D. (red.), International
Humanitarian Law and the Changing Technology of War, Martinus Nijhoff
Publishers, 2013.
208
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
warning system, informing the operator of possible intrusion and
enablinghimtotakeanimmediateandadequatedecisiontostopthe
attackorpossiblyreducetheforeseeabledamage.
Conclusions
In conclusion it must be assumed that the widespread use of
cyber"attack"ineverydaylanguagedonotcoincidewiththedefinition
ofattackadoptedundertheregimeofinternationalhumanitarianlaw.
The current legal framework along with lack of state practise, do not
allowtorefertothecyber“attack”asasufficientpremiselegitimising
the resort to the use of force. Contrary to ius ad bellum, ius in bello
dealswithanongoingarmedconflictandembracesalowerstandard
of act's nature, therefore a violent act resulting in death, injury or
damage of civilians or civilian objects, also derived from cyberspace,
maybeclassifiedasanattack.Otherwise,inabsenceofsucheffects,it
isratherappropriatetoperceiveitfromtheperspectiveofsabotage
orruseofwar.
Acomputernetworkinterference,abusingthegoodfaithofthe
opponent and consequently resulting in death, injury or damage of
civiliansorcivilobjects,mayberegardedasaperfidyconstitutingthe
infringement of law and entailing legal responsibility. Nevertheless,
the identification of a cyber perpetrator remains still a primary and
considerablechallenge,bringingtheefficiencyofjusticeclosetozero.
Finally, whilst modern armies are increasingly eager to employ
automated combat systems, the military operations in cyberspace
abidingtointernationalhumanitarianlaw,feelevenmoreuneasy.The
fortification of software controlling weapon systems along with the
effective interference warning system, are laudable and will provide
for enhanced respect of basic principles of conduct of hostilities as
distinction, discrimination, proportionality and humanity. Notably,
sinceweallarepresentinthisnewdimensionofbattlefield.
References
1.
DINSTEINY.,“ConcludingRemarks:LOACandAttempttiAbuse
orSubvertIt”inInternational Law and the Changing Character
of War, International Law Studies Vol 87., Naval War College,
2011.
2.
DROEGE C., Get off my cloud: cyber warfare, international
humanitarian law, and the protection of civilians, “International
ReviewoftheRedCross”,No.886,2013.
209
COMPUTERNETWORKOPERATIONSINTHELIGHTOFIUSINBELLO
KajaKowalczewska
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
210
DUNLAP Ch. J., Does Lawfare Need An Apologia?, „43 Case W.
Res.J.Int'lL.457-471”,2010.
GARRAWAY Ch., The Application of Superior Responsibility in
an Era of Unlimited Information, [in:] D.Saxon (red.),
International Humanitarian Law and the Changing Technology of
War,MartinusNijhoffPublishers,2013.
Harvard University, Manual on International Law Applicable to
Air and Missile Warfare, http://www.ihlresearch.org/amw/
manual/, 2009.
Prosecutor v. Dusko Tadic (Appeal Judgement), IT-94-1A,International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia
(ICTY),15July1999.
Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August
1949,andrelatingtotheProtectionofVictimsofInternational
ArmedConflicts(IAP),8June1977.
SAXON D. (Ed.), International Humanitarian Law and the
Changing Technology of War,MartinusNijhoffPublishers,2013.
SCHMITT M. (Ed.), (2013), The Tallinn Manual on the
International Law Applicable to Cyber Warfare, Cambridge
UniversityPress,2013.
SCHMITTM.,„Attack” as a Term of Art in International Law: The
Cyber Operations Context, in Czosseck, C., Ottis, R. and
Ziolkowski, K. (Ed.), 4th International Conference on Cyber
Conflict,NATOCCDCOEPublications,2012.
TARNOGÓRSKI R., Prawo
konfliktów
zbrojnych
a
cyberprzestrzeń,„BiuletynPISMNr31(1007)”,26March2013.
TURNS D., Cyber War and the Concept of „Attack” in
International Humanitarian Law inSaxon,D.(Ed.),International
Humanitarian Law and the Changing Technology of War,
MartinusNijhoffPublishers,2013.
USDepartmentofDefense,Quadrennial Defense Review Report,
February2010.
USDepartmentofDefense,Joint Publication JP 1-02 Department
of Defense Dictionary of Military and Associated Terms,
http://www.dtic.mil/doctrine/new_pubs/jp1_02.pdf, 2012.
Vienna Convention on the Law of Treaties, 22 May 1969, the
UnitedNations.
ZENKO M., Reforming U.S. Drone Strike Policies, Council Special
Report No. 65, 2013.
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Rafał Kręgulec
Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego
APEIRON w Krakowie
Witold Mazurek
FENOMEN POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA LUDZI
MŁODYCH W POLSCE W XX WIEKU W ŚWIETLE
WYKŁADNI PRAWA
ABSTRAKT
Tematemniniejszejpublikacjijestprzeglądipróbaogólnejwykładni
i analizy ratio legis oraz modus operandi podstaw w prawie
międzynarodowym, europejskim i w krajowym prawie polskim
ochrony praw dzieci i młodzieży w życiu codziennym przed
przemocą, osieroceniem społecznym oraz innymi patologiami
wkonfrontacjizróżnymiaspektamipraktykiwzakresiestosowania
odnośnych unormowań prawnych i inicjatyw społecznych. Autorzy
publikacji omawiają wybrane modelowe i systemowe problemy
organizacji i formy instytucjonalnej ochrony praw dziecka. Są one
przedstawione w dwu uzupełniających się, komplementarnych
sferach zinstytucjonalizowanej ochrony praw dzieci i młodzieży.
Pierwsza z nich, to sfera instytucjonalnej działalności publicznopaństwowej i samorządowej. Druga z nich, to szeroko pojmowana,
tylko skrótowo iwybiórczo z konieczności przedstawiona, sfera
działalnościpozarządowej-inicjowanejirealizowanejprzezbardzo
liczneibardzoróżneorganizacjespołeczneiosobyfizyczne.Autorzy
omawiająwswojejpracytylkodziałalnośćnajwiększychorganizacji
pozarządowych zajmujących się ochroną praw i interesów dzieci
imłodzieży,orazniektórenajnowszeinicjatywyspołeczneoróżnym
zasięgu terytorialnym i profilu programowym. Działalność ta
omawiana jest i oceniana jest w ujęciu diachronicznym (od
początków po dziś). Wszystkie te złożone problemy społeczne,
prawne oraz pedagogiczno-wychowawcze, omawiane są też pod
kątemprewencyjnejorazinterwencyjnejskutecznościiprzydatności
w budowania iumacniania poczucia bezpieczeństwa dzieci
imłodzieży.
211
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
SŁOWA KLUCZOWE
dzieci, młodzież, poczucie bezpieczeństwa, ochrona prawna dzieci,
młodzieży, rzecznik praw dziecka, TPD, działalność pedagogicznowychowawcza, kampanie społeczne przeciw przemocy w rodzinie
iszkoleoraznarzeczprawdzieci.
ABSTRACT
This article comprises a synthetic general review, presentation
analysisandassessmentofinterpretationandefficiencyofmainlegal
sources of protection of children’s rights in international, European
and Polish home law. As well as other problems of social and
individual safety of children and youth, against of all forms of
violenceandabuse,socialorphanageandotherpathologies,aimedat
buildingofageneralcommonfeelingsoftheirsafetyineverydaylife
and activities. Authors present the two complementary spheres of
organized institutional protection, prevention and intervention of
children’s rights, based on the most important sources of law and
assestheirimplementationandfunctioninginpracticeinPoland.The
firstsphereofthePolishmodelandsystemofprotectionofchildren’s
rights,basedonbothlegalandmaterialguaranteesandinstruments,
are public – state and territorial self-governing administration
authorities, dedicated organs, institutions such as Ombudsman of
children’srights,regionalandlocalcentersofsocialcare,safetyand
protection of family life and all forms of intervention in case of all
formsofcrises,violenceandabuseofchildrenandyouth.Thesecond
complementary spheres of very dynamic manifold activities and
socialinitiativesofvariousNGO’sandinformalgroupsandindividual
persons, aiming at effective protection of children’s rights. These
nongovernmental activities, both initiate, stimulate and control
different forms of real prevention, protection, intervention and
defense of children and their rights and counteracting all forms of
socialorphanage,violenceandabuseinsocialrelationswithchildren
andadolescentsindifferent domainsofourlife,aswell privateand
public.Theirmainaimisincreasingofthefeelingofsafetyofchildren
and youth in Poland on the grounds of proper implementation and
interpretationofrespectivelegalregulations
KEYWORDS
children,youth,teenagers,adolescents,feelingofsafety,protectionof
children and youth against all forms of violence and abuse,
Ombudsman of children’s rights, social campaigns for the legal and
212
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
social rights of children and their protection, against violence and
abuse in the families and at schools; pedagogical and educational
initiatives,NGO’s,prevention,intervention.
W niniejszym artykule, podejmę próbę przybliżenia
problematyki bezpieczeństwa dzieci zarówno w rodzinie, jak także
w lokalnym środowisku wkontekście obowiązującej w Polsce
Ludowej(do1989r.)iwIIIRzeczypospolitejPolskiej(po1989r.)–
wykładni prawa. Polska, podpisując konwencje i umowy
ocharakterze międzynarodowym, stała się sygnatariuszem
podpisanychtraktatów.Fakttenprzedewszystkimobligowałinadal
obliguje do wypełniania zobowiązań zawartych w konwencjach
i umowach. Nadto Polska posiadała i posiada wewnętrzny system
prawny, gwarantujący ochronę praw i zaspokajanie podstawowych
potrzeb wszystkim obywatelom, w tym również i najmłodszym –
dzieciom.
Narodziny praw człowieka i podstawowych wolności, które
możnabydatowaćnarok1924,otworzyłymożliwościkształtowania
się najistotniejszych praw dziecka jako człowieka: praw
uniwersalnych, które powinny być zapewnione we wszystkich
krajach świata każdemu dziecku, a które wyznaczają tylko
„minimum” tego,co„ludzkość… posiadanajlepszego”,acokażdemu
dziecku – zgodnie z tekstem genewskiej Deklaracji Praw Dziecka z
1924 roku – prawnie się należy. Jednak ani Druga Rzeczpospolita
Polska, ani także większość ówczesnych krajów świata nie
realizowały większości praw dziecka, określonych w tekście
Deklaracji.
Powszechna Konwencja o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności z1950 roku304 stwierdza, że dzieci mają
prawo do specjalnej troski i pomocy, z uwagi na niedojrzałość
fizyczną oraz niedojrzałość umysłową dziecka. Dziecko wymaga
szczególnej troski i opieki zarówno przed, jak i po urodzeniu.
Dodatkowo jeszcze szczególnej troski wymagają dzieci żyjące
w wyjątkowo trudnych warunkach. Takie dzieci są we wszystkich
państwach świata. Są to dzieci pozbawione, z różnych względów
środowiska rodzinnego, egzystujące w sferze konfliktów zbrojnych
304
Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności Rzym
4 listopada 1950 r. (Dz. U., 1993, nr 61, poz. 284 [ze zm.]).
213
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
lub klęsk żywiołowych, dzieci niepełnosprawne i przewlekle chore,
dziecipopadającewkonfliktyzprawemkarnymitp.
Nawiązując do rozszerzonych (w 1948 roku)305 postanowień
Deklaracji Praw Dziecka [z 1924 r.], Zgromadzenie Ogólne ONZ 20
listopada 1959 r. proklamowało Deklarację Praw Dziecka,
przyjmujączajejmotto,że„ludzkośćpowinnadaćdzieckuto,coma
najlepszego”306. Autorzy tego aktu wyjaśniali, że zasadniczym celem
Deklaracji jest… „zapewnić szczęśliwe dzieciństwo i korzystanie,
zarówno w jego interesie, jak i w interesie społeczeństwa, z praw
i swobód wymienionych w niniejszej Deklaracji”307. Deklaracji Praw
Dziecka z 1959 r. nawiązała w swoich postulatach zarówno do
postanowień Deklaracji Praw Dziecka z 1924 r., jak ido ogólnych
zasad zawartych w tekście Powszechnej Deklaracji Praw
Człowieka308.
Deklaracja ta zawiera dziesięć zasad, które określają prawa
dziecka we współczesnym świecie. Zasada 1 (pierwsza) dotyczy
równości każdego dziecka i jego rodziny wobec prawa: „Prawa
rozciągają się na wszystkie dzieci, bez żadnego wyjątku i ez żadnej
różnicyalbodyskryminacjizpowodurasy,koloruskóry,płci,języka,
wyznania, poglądów politycznych lub innych, narodowości lub
pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub zjakiegokolwiek
innegopowodu,przyczymzasadętęstosujesięzarównowstosunku
do dziecka, jak ido jego rodziny”309. Deklaracja głosi, że dziecko
powinnokorzystaćzeszczególnejochronyorazpowinnomiećprawo
do warunków egzystencjalnych, które zapewniają dziecku
wszechstronny rozwój fizyczny, umysłowy oraz moralny, duchowy
305
W 1948 roku Deklaracja Praw Dziecka (pod nazwą Karta Praw Dziecka lub
Genewska Karta Praw Dziecka) została rozszerzona o dwie dodatkowe zasady:
„Dziecku powinna być zapewniona ochrona, bez względu na jego rasę,
narodowość i wyznanie.” oraz „Dziecku powinna być zapewniona pomoc przy
zachowaniu integralności rodziny.” Deklaracja Praw Dziecka – Zob.: strona
Internetu: http://www.dziendziecka.swieta.biz/deklaracja.php.
306
KLAFKOWSKI A., Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 1979,
s. 283.
307
Ibidem. Zobacz także komentarz do tekstu Wstępu [Preambuły] do tejże
Deklaracji [w:] KRUKOWSKI J., Kościół i państwo: podstawy relacji
prawnych, Lublin 1993, s. 187.
308
KONDRATIEWA-BRYZIK J., Początek prawnej ochrony życia ludzkiego
w świetle standardów międzynarodowych, Warszawa – Kraków 2009, s. 85-86.
309
Deklaracja
Praw
Dziecka
–
Zob.:
strona
Internetu:
http://www.dziendziecka.swieta.biz/deklaracja.php.
214
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
ispołecznywzdrowychimoralnychwarunkachwolnościigodności.
Przyjęto również, że ustawodawstwo dotyczące dzieci zawsze
powinno mieć na względzie „przede wszystkim dobro dziecka”
(Deklaracja,zasada2).Deklaracjastwierdzatakżeito,żedziecko„do
harmonijnego rozwoju swej osobowości potrzebuje miłości
izrozumienia” (Deklaracja, zasada 6) oraz „ma prawo do nauki”
(Deklaracja,zasada7).
Dziecko winno być – jak głosi Deklaracja – chronione „przed
wszelkiego rodzaju zaniedbaniem, okrucieństwem i wyzyskiem”
(Deklaracja, zasada 9). Winno być ono także chronione przed
„praktykami, jakie mogą prowadzić do rasowej, religijnej lub
wszelkiej innej dyskryminacji” (Deklaracja, zasada 10)310. Należy
również każde dziecko „wychowywać w duchu zrozumienia innych,
tolerancji, przyjaźni między narodami, pokoju i powszechnego
braterstwa”(Deklaracja,zasada10).
W sposób prawnie wiążący, niektóre prawa dziecka zostały
takżeokreślonewtekścieMiędzynarodowegoPaktuPrawCywilnych
i Politycznych, który został uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne
NZ w grudniu 1966 roku311. Polska jest stroną tego Paktu od 1977
roku. Pakt stanowi, że każde dziecko, bez żadnej dyskryminacji ze
względu na rasę, kolor skóry, płeć, język, religię, pochodzenie
narodowe lub społeczne, sytuację majątkową lub urodzenie, ma
prawodośrodkówochrony,jakichwymagastatusmałoletniego,tak
ze strony rodziny, jak i ze strony społeczeństwa oraz państwa (art.
24)312. Pakt podkreśla obowiązek zarejestrowania dziecka
niezwłoczniepourodzeniu,nadaniamunazwiskaiobywatelstwa.
Międzynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Socjalnych
Kulturalnych uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne NZ w grudniu
1966 roku zobowiązuje (wart.10) każde państwo do udzielania
ochrony i pomocy rodzinie jako naturalnej ipodstawowej komórce
społecznej.Tymsamym,torodzinastajesięwpełniodpowiedzialna
zaopiekęiwychowaniedziecipozostającychnajejutrzymaniu.Pakt
tenstanowi,że…„Należychronićdzieciimłodzieżprzedwyzyskiem
310
Zobacz: ŁOPATKA A., Konwencja praw dziecka w Polsce,
[w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków
1999, s. 19.
311
Ibidem.
312
ŁOPATKA A., Dziecko – Prawa Dziecka, [w:] Encyklopedia Pedagogiczna,
Warszawa 1997, s. 160.
215
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
ekonomicznym i społecznym”313. Polska jest stroną tego Paktu od
1977r.
W grudniu 1976 roku Zgromadzenie Ogólne Narodów
Zjednoczonych proklamowało rok 1979 – „Międzynarodowym
Rokiem Dziecka”. Celem tej inicjatywy było podjęcie „akcji
światowej” na rzecz poprawy losu dzieci, a pośrednio –
przygotowanie dogodnych warunków do opracowania tekstu
„światowejkonstytucjiprawdziecka”,któryrzeczywiściepowstałjuż
wnastępnejdekadzie.
Treść Deklaracji Praw Dziecka z 1959 r. nie tylko nie była
znana w Polsce Ludowej, ale rządzący nie realizowali jej
postanowień314. Co więcej, prawa dziecka były często przez
rządzących w PRL – łamane, zaś tragiczna egzystencja bezdomnych
matekzaprezentowanawtekścieRaportuwsprawiedzieciniczyich,
nie tylko, nie była powszechnie znana polskiemu społeczeństwu,
żyjącemu w systemie reżimu komunistycznego, ale jest i dziś
„przemilczana” w opracowaniach naukowych na temat opieki
społecznejnaddzieckiemwPolsceLudowej315.Powołaniedożyciaw
1981r.wPRL–KomitetuOchronyPrawDzieckadowodzi,żeprawa
przysługującedzieciombyływPolsceLudowej…„nierespektowane,
bądźwręczłamane”316.
Abywsposóbprecyzyjnyiwiążącyprawniemówićoprawach
dziecka, trzeba także odpowiedzieć na istotne pytanie: kto jest –
wświetleprawa–dzieckiem?OdpowiedźdajeKonwencjaoPrawach
Dziecka z 1989 roku. W jej rozumieniu dzieckiem jest każda osoba
„w wieku poniżej osiemnastu lat, chyba, że zgodnie zprawem
odnoszącym się do dziecka, uzyska ono wcześniej pełnoletniość”317.
WsystemieprawaRP„występująconajmniejdwiedefinicjedziecka.
Jedna jest zgodna z cytowanym artykułem Konwencji o Prawach
313
ŁOPATKA A., Konwencja praw dziecka…, s. 19, 20.
Zobacz: ŁOPATKOWA M., Troska o dziecko – prawda czy zakłamanie?,
[w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków
1999, s. 133-135.
315
Ibidem, s. 134.
316
KĄTNA M., Komitet Ochrony Praw Dziecka – wczoraj, dzisiaj, jutro,
[w:] BIŃCZYCKA J. (red.), Prawa dziecka: deklaracje i rzeczywistość, Kraków
1999, s. 195.
317
Zobacz: Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne
Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U., 1991, nr 120,
poz. 526 [ze zm.]), część I, artykuł 1.
314
216
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Dziecka[z1989roku],drugazaśzostałaokreślonawUstawiezdnia
6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka318. Druga („polska”)
definicja (art. 2 Ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r.) uznaje, że
dzieckiem jest… „każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia
pełnoletniości”. „Polska” definicja wskazuje na moment początkowy
zaistnieniadziecka(człowieka)–określającgojakopoczęcie.Jestona
(jak stwierdził Sławomir Hypś)… „pełna i – jako zgodna znaukami
biologicznymi – najbardziej odpowiada rzeczywistości”319. Stąd
w polskim prawie, dzieckiem jest – zgodnie z treścią ustawowej
definicji–„każdaistotaludzkaodpoczęciado18rokużycia,chyba,
że[taosoba]pełnoletniośćuzyskawcześniej”320.
W doktrynie polskiego prawa karnego i w orzecznictwie Sądu
Najwyższego Rzeczypospolitej Polskiej przeważa pogląd o małej
i dość dyskusyjnej przydatności tych definicji dla potrzeb prawa
karnego. Polskie prawo karne dla dobra dziecka i dla ochrony jego
osobywyróżniapięćróżnych„górnychgranicwieku”małoletniego:7
lat (ta granica dotyczy zwłaszcza art. 89 i art. 106 Kodeksu
Wykroczeń321),10lat,13lat.15lat(tagranicadotyczyart.200,art.
202 § 2, art. 202 § 4 art. 202 § 4 ust. a, art. 210, art. 211 Kodeksu
Karnego)ilat18322.
Jednym z najważniejszych, aktów prawnych regulujących
prawa dzieci, a tym samym mającym na względzie ich
318
Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U., 2000,
nr 6, poz. 69).
319
HYPŚ S., Pojęcie i status dziecka w polskim prawie karnym, [w:] BARTNIK
M., BIELECKI M., PARCHOMIUK J. oraz. ULIJASZ B. (red.), Ochrona
dziecka w prawie publicznym, Tomaszów Lubelski – Lublin 2008, s. 111.
320
Ibidem. Zob.: ŁOPATKA A., Dziecko – prawa dziecka, [w:] Encyklopedia
Pedagogiczna, Warszawa 1997, s. 159; Por.: BZDAK H., Prawo dziecka do
życia i godnego wychowania – uwarunkowania prawne, religijne i społeczne,
Szczecin 2000 oraz: GRZEŚKOWIAK A., Ochrona prawa do życia w Kodeksie
karnym z 1997 r., [w:] DZIĘGA A., KRUKOWSKI J., SITARZ M. (red.),
Ochrona funkcji prokreacyjnej rodziny, Sandomierz 2006, s. 55-56
i: KOWALSKI G., Ochrona dziecka w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
[w:] BARTNIK M., BIELECKI M., PARCHOMIUK J. oraz. ULIJASZ B. (red.),
Ochrona dziecka w prawie publicznym, s. 177-183.
321
Ustawa z dnia20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U., 2007, nr 109,
poz. 756 [ze zm.]).
322
SITARZ O., Ochrona praw dziecka w polskim prawie karnym na tle
postanowień Konwencji o Prawach Dziecka, Katowice 2004, s. 23; Zob. także:
HYPŚ S., op. cit., s. 121 – tamże: szerszy komentarz (s. 121, 122).
217
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
bezpieczeństwo, jest uchwalona w listopadzie 1989 roku przez
Zgromadzenie Ogólne NZ – Konwencja o Prawach Dziecka323.
Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej – Lech Wałęsa i Minister Spraw
Zagranicznych RP – Krzysztof Skubiszewski podpisali tekst
Konwencji w dniu 30 kwietnia 1991 roku, zaś Rzeczpospolita
ratyfikowała Konwencję w dniu 7 czerwca 1991 roku. Konwencja
jako akt prawny może być uznana za tekst… „światowej konstytucji
praw dziecka”324. Prawo polskie, w tym także prawo karne jest
wzasadziezgodnezpostanowieniamiKonwencji.
Konwencjazawierawartykule2ustępie1przepis,że…
Państwa – Strony [niniejszej Konwencji] w granicach swojej
jurysdykcji będą respektowały i gwarantowały prawa zawarte
w niniejszej Konwencji wobec każdego dziecka, bez jakiejkolwiek
dyskryminacji, niezależnie od rasy, koloru skóry, płci, języka, religii,
poglądów politycznych, statusu majątkowego, niepełnosprawności,
cenzusuurodzenialubjakiegokolwiekinnegotegodzieckaalbojego
rodzicówbądźopiekunaprawnego325.
Należyrównieżpodkreślićistotnyfakt.Tenartykułdotyczynie
tylko względem dzieci – obywateli danego Państwa-Strony
Konwencji, ale także wszystkich innych dzieci [zarówno obywateli
innych państw, jak i „bezpaństwowców”], które znajdują się na
terytoriumdanegoPaństwa-StronyKonwencji.
Artykuł2ustęp2KonwencjioPrawachDzieckastanowił:
Państwa-Strony będą podejmowały właściwe kroki dla
zapewnienia ochrony dziecka przed wszelkimi formami
dyskryminacjilubkaraniazewzględunastatusprawny,działalność,
323
Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne
Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U., 1991, nr 120, poz.
526 [ze zm.]). Konwencja została uchwalona – o czym wspominają autorzy
Preambuły – na mocy wykładni prawnej wynikającej z tekstu Powszechnej
Deklaracji Praw Człowieka, która przyjęła za aksjomat prawny, że „dzieci mają
prawo do szczególnej troski i pomocy”. Zobacz także: KWAK A.,
MOŚCISKIER A., Rzeczywistość praw dziecka w rodzinie, Warszawa 2002,
s. 45, 46 – na temat czterech ogólnych zasad prawa zawartych w Konwencji.
Nadto zaś zob.: MARZEC D. K., Opieka nad dzieckiem w dobie przemian
społecznych, Częstochowa 2004, s. 57-59.
324
Zobacz: A. ŁOPATKA, Konwencja praw dziecka…, s. 17.
325
Konwencja o Prawach Dziecka…, część I, artykuł 2 ustęp 1.
218
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
wyrażane poglądy lub przekonania religijne rodziców dziecka,
opiekunówprawnychlubczłonkówrodziny326.
ZgodniezKonwencją,wewszystkichdziałaniach„dotyczących
dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje
opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała
ustawodawcze, sprawą nadrzędną najlepsze zabezpieczenie
interesówdziecka”(art.3.).
Artykuł12ustęp1Konwencjistanowi:
Państwa – Strony zapewniają dziecku, które jest zdolne do
kształtowania swoich własnych poglądów, prawo do swobodnego
wyrażaniawłasnychpoglądówwewszystkichsprawachdotyczących
dziecka(…)327.
Rzeczpospolita Polska dokonała w pełni słusznego sprecyzowania.uzupełnienietegoprawaoklauzurę:
„(ale) z poszanowaniem władzy rodzicielskiej, zgodnie
z polskimi zwyczajami itradycjami dotyczącymi miejsca dziecka
wrodzinieipozarodziną”328.
Wyjątkowo ważne społecznie są postanowienia artykułów 19
(ustęp 1) i 27 (ustęp 1), a także artykułów 33 i 34 tejże Konwencji,
któredotycząwszczególności:
a)
ochrony dziecka przed wszelkimi formami przemocy
fizycznejbądźpsychicznej,krzywdylubzaniedbaniabądź
złegotraktowanialubwyzysku,wtymwykorzystywania
wcelachseksualnych(art.19ust.1),
b)
prawa każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu,
duchowemu,moralnemuispołecznemu(art.27ust.1),
c)
ochrony dzieci przed nielegalnym używaniem środków
narkotycznych isubstancji psychotropowych (art. 33),
atakże
d)
ochrony dzieci przed wszelkimi formami wyzysku
seksualnegooraznadużyćseksualnych(art.34)329.
Konwencja w art. 35330, zobowiązuje wszystkie PaństwaStrony, do podjęcia wrazie potrzeby wszelkich kroków o zasięgu
326
Ibidem, część I, artykuł 2 ustęp 2.
Ibidem, część I, artykuł 12 ustęp 1.
328
Zobacz: ŁOPATKA A., Konwencja praw dziecka…, s. 27.
329
Zobacz: Konwencja o Prawach Dziecka…, część I, kolejno art. 19 ustęp 1,
art. 27 ustęp 1, art. 33 i art. 34.
327
219
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
krajowym i międzynarodowym, których celem ma być
przeciwdziałanieuprowadzeniom,sprzedażylubhandludziećmi.Zaś
art. 36 Konwencji zobowiązuje również do obrony dzieci przed
wszelkimiinnymiformamiwyzyskudzieci,wjakimkolwiekaspekcie
naruszającymi–dobrodziecka331.
Konwencja o Prawach Dziecka (1989) zawiera swoiste
podsumowanie wieloletniego dorobku ludzkości zmierzającego do
promocjiiochronypotrzeb,interesówiprawdziecka.Wnositeżdo
tegodorobkunowewartości.Konwencjazawieraogółprawdziecka,
a więc prawa osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne
ikulturalne.Prawatepowinnybyćrealizowaneprzezkażdepaństwo
przy maksymalnym wykorzystaniu środków, jakimi aktualnie
państwo dysponuje. Państwo ma też obowiązek – gdy jest to
konieczne - rozwijać współpracę międzynarodową wcelu pełnej
realizacjiprawdziecka.Wszystkieprawadzieckamająswojeźródło
wjego ludzkiej godności i winny być realizowane z jednakowa
starannością332.
WszystkieprawadzieckazawartewKonwencjibiorązapunkt
wyjściawspółczesnerozumieniedzieciństwa.Dzieckotoewolucyjnie
dojrzewający człowiek. Dziecko w pierwszym rzędzie należy do
siebie, jest autonomiczną osobą. Ma taką sama godność ludzką, jak
człowiek dorosły. Dziecko w procesie swego rozwoju ma uzyskać
pełne przygotowanie do życia w społeczeństwie jako indywidualnie
ukształtowana jednostka. Należy się liczyć z jego zdrowiem
iodczuciami.Dzieckoniejest>własnością<aniswoichrodziców,ani
państwa,Kościoła,etc.etc.
Źródłem praw oraz przepisów dotyczących ochrony polskich
dzieci jest Konstytucja Rzeczypospolitej333. Zapewnia ona podobnie
jak i Konwencja o Prawach Dziecka, ochronę praw dzieci, a tym
samym ich bezpieczeństwo (art. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej)334.
Co więcej, daje ona możliwość obywatelowi żądania od organów
władzypublicznej–ochronydzieciprzedprzemocą,okrucieństwem,
wyzyskiem oraz demoralizacją. Ponadto, dzieciom pozbawionym
opieki rodzicielskiej nie tylko daje prawo do opieki oraz pomocy ze
330
Ibidem, część I, art. 35.
Ibidem, część I, art. 36.
332
ŁOPATKA A., Dziecko – prawa dziecka, s. 160.
333
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U., 1997,
nr 78, poz.483 [ze zm.]).
334
Ibidem, art. 5.
331
220
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
strony władz publicznych, ale także w przypadku ustalenia praw
dziecka, daje mu możliwość do wypowiedzenia się oraz w miarę
możliwości uwzględnienia jego zdania (art. 72 Konstytucji
Rzeczypospolitej)335.
Gwarancje bezpieczeństwa dla najmłodszych zawarte są także
w Kodeksie Rodzinnym i Opiekuńczym336. Dotyczą one pełnienia
przez rodziców władzy rodzicielskiej, która obejmuje „obowiązek
i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem
dziecka oraz do wychowywania dziecka”337. Zgodnie z art. 95 oraz
art. 96 Kodeksu władza rodzicielska nie tylko powinna być
wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes
społeczny338,alerównieżrodzicepowinnidbać„ofizycznyiduchowy
rozwójdzieckaorazprzygotowywaćjenależyciedopracydladobra
społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień”339. Dlatego też
wyznacznikiem pełnienia władzy rodzicielskiej jest dobro dziecka,
a skutkiem jej pełnienia nie może być wyrządzenie szkody lub
krzywdydziecku.
Narażenie dobra dziecka, a tym samym jego bezpieczeństwa,
niesie ze sobą poważne konsekwencje prawne, wydawane przez
zarządzenia sądów. Okonsekwencjach traktuje art. 109 Kodeksu,
którypostanawia,żekonsekwencjamimogąbyć:
a)
poddanie wykonywania władzy rodzicielskiej nadzorowi
kuratorasądowego,
b)
umieszczenie dziecka w placówce opiekuńczowychowawczejlubwrodziniezastępczej,
c)
ograniczenie, zawieszenie czy też nawet i pozbawienie
władzyrodzicielskiej340.
Kolejnym zaś istotnym aktem prawnym podejmującym
problematykę bezpieczeństwa egzystencji dzieci, a ściślej –
naruszania poczucia tego bezpieczeństwa, jest Kodeks Karny341.
335
Ibidem, art. 72.
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy
(Dz. U., 1964, nr 9, poz. 59 [ze zm.]).
337
Ibidem.
338
Zobacz: Ibidem, art. 95.
339
Ibidem, art. 96.
340
Ibidem, art. 109.
341
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U., 1997, nr 88,
poz. 553 [ze zm.]).
336
221
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Tekst Kodeksu dotyczy także przestępstw przeciwko rodzinie
idziecku. Przykładem tego jest art. 207 Kodeksu Karnego, będący –
w polskim prawie karnym – podstawowym przepisem chroniącym
dzieckoprzedzłymtraktowaniem:
Ktoznęcasięfizycznielubpsychicznienadosobąnajbliższąlub
nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku
zależnościodsprawcyalbonadmałoletnimlubosobąnieporadnąze
względu na jej stan psychiczny lub fizyczny – podlega karze
pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 [§ 1]. Jeżeli czyn
określony w §1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego
okrucieństwa,sprawcapodlegakarzepozbawieniawolnościodroku
dolat10[§2].Jeżelinastępstwemczynuokreślonegow§1lub2jest
targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega
karzepozbawieniawolnościodlat2do[lat]12[§3]342.
Zaprezentowana treść owego przepisu art. 207 Kodeksu
Karnego[dalejzaśwskrócie:k.k.]sprawia,żeosobommałoletnim–
według poglądów Violetty Konarskiej-Wrzosek – „udzielana jest
ochronanapodstawietegoprzepisuwkażdejsytuacji,tzn.zarówno
w układzie rodzinnym jako osobie najbliższej, jak i we wszystkich
możliwych układach pozarodzinnych bez jakichkolwiek ograniczeń.
Wynikatostąd,żewprzypadkudzieciustawaniewymagaistnienia
między sprawcą iofiarą specyficznej relacji jaką jest stosunek
bliskościtypurodzinnego(…),czystosunekzależności”343.
Należy wyjaśnić, że wstępny zwrot z art. 207 k. k.: „Kto znęca
się fizycznie lub psychicznie…” syntetycznie prezentuje esencję
przestępstwa, które polega na zadawaniu – przez czas dłuższy lub
wielokrotnie – dotkliwych cierpień innej osobie będącej ofiarą
przestępstwa
z
przekroczeniem
racjonalności
swojego
postępowania.
Podobnie wygląda sytuacja w przypadku porzucenia dziecka
czy też uprowadzenia lub zatrzymania dziecka. W przypadku
popełnienia tych przestępstw, ich sprawca także podlega karze
pozbawienia wolności (do lat 3)344. Jeżeli zaś następstwem czynu
[określonego w art. 210 k. k. § 1] jest… śmierć osoby, określonej
342
Ibidem, art. 207.
Zob.: KONARSKA-WRZOSEK V., Ochrona dziecka w polskim prawie
karnym, Toruń 1999, s. 53.
344
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, art. 210 § 1 oraz art. 211.
343
222
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
w§1,sprawcapodlegakarzepozbawieniawolnościod6miesięcydo
lat8[§2]345.
Z kolei zaś innymi przykładami przestępstw dotyczących
naruszenia bezpieczeństwa dzieci są przestępstwa „przeciwko
wolnościseksualnej”.Art.200§1k.k.jestprzepisem,którystanowi
prawnąochronędzieckaprzedtymżeprzestępstwem:
Kto doprowadza małoletniego poniżej lat 15 do obcowania
płciowego lub [doprowadza małoletniego] do poddania się innej
czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega
karzepozbawieniawolnościod[jednego]rokudolat10346.
Violetta Konarska-Wrzosek wyjaśnia, że: „Sprawcą
przestępstwazart.200§1k.k.będzieten,ktodoprowadzadziecko
do obcowania płciowego, czy [kto dopuszcza się] innej czynności
seksualnej, czyli ten, którego zachowanie pozostaje w związku
przyczynowymzeskutkiem,bezwzględunato,czytoonsambędzie
jednocześniepartneremseksualnymofiary,czybędzienimktośinny,
naprzykładdrugiedziecko”347.
Małoletni,którzynieukończylilat15,chronienisątakżeiprzed
prezentowaniemimtreścipornograficznych,iprzedudostępnianiem
im przedmiotów mających „pornograficzny” charakter, nawet gdy
„dziejesiętoza[małoletniego/małoletnich]aprobatą”(art.202§2
k. k.). Kodeks Karny surowo penalizuje eksploatację prostytucji
dzieci(art.204§3k.k.).
Artykuł162§1KodeksuKarnegopostanawia:
Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym
bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego
uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez
narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia
albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia
wolnościdolat3348.
I ten artykuł [162 § 1] Kodeksu Karnego bierze w sposób
szczególnydziecko„podochronę”,aczkolwiekwpraktyceniezawsze
jestprzestrzegany.
345
Zobacz: Ibidem, art. 210 § 2.
Ibidem, art. 200 § 1. Zobacz także: Ibidem, art. 200 § 2.
347
KONARSKA-WRZOSEK V., op. cit., s. 69. Zob. także: M. FILAR,
Przestępstwa seksualne w nowym kodeksie karnym, [w:] Nowa kodyfikacja
karna. Kodeks Karny. Krótkie komentarze, z. 2, Warszawa 1997, s. 32.
348
Tamże,
346
223
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Kwestie związane z bezpieczeństwem dzieci stanowią główny
człon zadań, przed jakimi stają wszystkie placówki opiekuńczowychowawcze oraz edukacyjne. Różnego więc rodzaju podstawy
programowe wychowania przedszkolnego dla przedszkoli
ioddziałów przedszkolnych w szkołach głoszą między innymi, że
„przedszkola zapewniają [dzieciom] opiekę, wychowanie i uczenie
się w atmosferze akceptacji ibezpieczeństwa”349.Zapewnienie
poczucia bezpieczeństwa realizowane winno być za pomocą
szczegółowychzadań,takichjak:wdrażaniedziecidoprzestrzegania
ogólnych zasad bezpieczeństwa, przyswajanie im wiedzy o tym, co
sprzyja i tym, co zagraża zdrowiu, uczenie ich zasad postępowania
warunkujących bezpieczeństwo dziecka, zuwzględnieniem
bezpieczeństwa ruchu drogowego, zapoznawanie dzieci z ich
środowiskiem, doskonalenie orientacji przestrzennej, kształtowanie
umiejętności wykazywania związków przyczynowo-skutkowych,
wyrabianie samodzielności350. Można więc stwierdzić, że
odpowiednio edukowana kadra pedagogiczna (za pomocą takich
metod,jak:„pogadanka”,organizacjaspotkańzpracownikamipolicji,
strażypożarnejiratownictwamedycznego,etc.)wprowadzadzieciw
świat–zgodniezzasadamibezpieczeństwa.
Kwestie związane z poczuciem bezpieczeństwa, bądź z utratą
tego poczucia udzieci są regulowane w sposób bezpośredni
i pośredni przez różnego rodzaju akty prawne. Regulacje te, można
więcznaleźćprzedewszystkimwprzywołanejKonwencjioPrawach
Dziecka, Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także i w Kodeksie
RodzinnymiOpiekuńczym,wKodeksieKarnymiwróżnegorodzaju
„podstawach programowych”. Ma to na celu zapewnienie ochrony,
opiekiorazpoczuciabezpieczeństwadzieciom.
Nie sposób w tym miejscu nie podjąć refleksji na temat
instytucjonalnej ochrony praw dziecka, którą zajmują się specjalnie
do tego zadania powołane instytucje, takie jak m. in. Towarzystwo
Przyjaciół Dzieci, Komitet Ochrony Praw Dziecka, Miejskie lub
Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, Fundacja „Dzieci Niczyje”,
Stowarzyszenie „Bezpieczeństwo Dziecka”, a także – w nieco innym
aspekcie:Fundacja„MamMarzenie”.
349
Ustawa z dnia 31 sierpnia 2007 r. – Podstawa Programowa dla Przedszkoli.
(Dz. U., 2007, nr 157, poz. 110).
350
Ibidem.
224
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Towarzystwo Przyjaciół Dzieci (dalej w skrócie: TPD) zajmuje
się promowaniem oraz ochroną praw dziecka. Dziś, można
powiedzieć, że Towarzystwo jako instytucja rzecznictwa praw
dziecka ma znaczący wkład w sferze budzenia wrażliwości
społecznej tak na potrzeby dziecka, jak i na zagrożenia dziecięcej
egzystencji. Niestety, nie wolno nam zapomnieć także o tym, że
bliskiewięziTPDzreżimemkomunistycznejPZPRprzyczyniłysiędo
indoktrynacji światopo-glądowej wedukacji dzieci i młodzieży dla
„wspólnego
dobra
w
socjalistycznym
społeczeństwie”
wczterdziestoleciu:1949-1989.Wartotakżewspomnieć,żeTPDjest
spadkobiercą zarówno idei oraz tradycji, jak także dorobku
Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci oraz Chłopskiego
Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, wszak Zjazd zjednoczeniowy RTPD
iChTPD(obradującywmaju1949r.wWarszawie)powołałdożycia
TowarzystwoPrzyjaciółDzieci,któregostatutgłosił:
„Towarzystwo Przyjaciół Dzieci jest robotniczo-chłopską
instytucją wychowawczą i opiekuńczą. Celem Towarzystwa jest
najściślejsze współdziałanie zPaństwem Ludowym w dziele
socjalistycznegowychowaniamłodegopokolenia.”351
Jakwidać,ochronaprawdziecizrodzinzarównorobotniczych,
jak także ichłopskich nie była – statutowo – najistotniejszym
zadaniem TPD, zaś samo Towarzystwo „włączyło się aktywnie do…
budowy
nowego
socjalistycznego
systemu
oświatowo352
wychowawczego” , ale „Państwo Ludowe” i tak podjęło w dniu 31
października 1952 roku decyzję o likwidacji TPD, a reaktywowanie
tej instytucji nastąpiło dopiero w 1957 roku. W maju 1957 r. w
Warszawie na Krajowym Zjeździe Towarzystwa uchwalono nowy
statut i deklarację programową TPD, zaś Stanisławowi
Tułodzieckiemu powierzono funkcję Prezesa Zarządu Głównego
TPD353.
Niestety,nawetiwnowychwarunkachpolitycznych(po1956
roku) Towarzystwo Przyjaciół Dzieci podjęło – jako zasadniczą
aktywność – socjalistyczne wychowanie dzieci oraz młodzieży,
aMarianBalcerektakotooceniałideowądziałalnośćTPDuschyłku
„epokiPolskiLudowej”:
351
www.tpd.mnet.pl/index.php?strona=historia/kistoria_tpd
BALCEREK M., op. cit., s. 303.
353
www.tpd.mnet.pl/index.php?strona=historia/kistoria_tpd
352
225
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
„Towarzystwo wnosi duży wkład pracy w socjalistyczne
wychowanie młodego pokolenia, w kształtowanie jego naukowego
światopoglądu”354.
Stąd pomoc a zwłaszcza marksistowska pedagogizacja
dorosłych inspirowana przez członków TPD – na rzecz rodziców
i przedstawicieli władz samorządowych wwypełnianiu ich
obowiązków wobec dzieci powinna być dzisiaj poddana krytycznej
ocenie przez współczesnych polskich historyków wychowania. Nie
może więc dziwić, że wśród Prezesów ZG TPD w okresie Polski
Ludowejbylitakżeitypowifunkcjonariuszepartyjni,jaknaprzykład
WaldemarWinkiel355lubzwłaszczaJerzyRomualdWołczyk356.
354
BALCEREK M., op. cit., s. 305.
Waldemar Winkiel (ur. 1926, Wola Drzewiecka), filozof, prezes ZG TPD w l.
1975-1981. Od 1945 roku działał w Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, zaś
od 1949 roku należał do ZSL i był posłem na Sejm PRL III kadencji [w l. 19611965]. W 1957 r. został członkiem ZG ZMW, w l. 1958-1965 był
wiceprzewodniczącym ZG ZMW, a w l. 1966-1969 był kierownikiem Wydziału
Propagandy NK ZSL.
Studiował filozofię marksistowską na Uniwersytecie Łódzkim i na
Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał magisterium (1954). zob.:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Waldemar_Winkiel.
356
Jerzy Romuald Wołczyk (1927, Tomaszów Mazowiecki – 1977, Warszawa),
pedagog społeczny, prezes ZG TPD w l. 1972-1975. Od 1948 roku działał
w Związku Młodzieży Polskiej, organizacji wychowującej młodzież zgodnie
z ideologią marksizmu oraz leninizmu. Był przewodniczącym ZG ZMP w l.
1953-1956 i organizatorem V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów
[w 1955 r. w Warszawie] – imprezy młodzieży komunistycznej i młodzieży
socjalistycznej. Od 1952 roku należał do PZPR. Był etatowym funkcjonariuszem
partyjnym [od r. 1956] oraz delegatem na III Zjeździe PZPR w marcu 1959 r.
w Warszawie, później zaś I sekretarzem Komitetu Dzielnicowego PZPR
Warszawa – Śródmieście [w l. 1962-1963]. Był dyrektorem Państwowego
Wydawnictwa Naukowego [w l. 1968-1971], dyrektorem Instytutu Badań
Pedagogicznych w Warszawie [w l. 1975-1976] oraz wreszcie wiceministrem
oświaty i wychowania [w l. 1976-1977].
Studiował pedagogikę na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał
magisterium (1958) oraz doktorat (1963) na podstawie rozprawy Wykształcenie
i aktywność kulturalna warszawskich robotników budowlanych a ich
przydatność zawodowa. Tam także uzyskał habilitację (1969) na podstawie
rozprawy Opieka nad dziećmi i młodzieżą w wielkich miastach oraz profesurę
uczelnianą (1975). Wołczyk był też organizatorem III Konferencji Pedagogów
Krajów Komunistycznych i Socjalistycznych [w lutym 1977 roku w Warszawie].
Teoria polityki oświatowej prezentowana w pracach Wołczyka [Edukacja dla
rozwoju. Niektóre problemy polityki oświatowej (1973) i Elementy polityki
355
226
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Przy okazji, warto także wspomnieć i o tym, że w latach III
Rzeczypospolitej Polskiej, w ostatniej dekadzie XX wieku, funkcję
Prezesa Zarządu Głównego Towarzystwa pełniły dwie znane
powszechnie osobistości – Aleksandra Makowska (wlatach 19911992 i w latach 1995-1999) oraz Joanna Małgorzata Staręga-Piasek
(wlatach1992-1995)357.
Obecnie (w pierwszej dekadzie XXI w.) gminne, miejskie,
powiatowe iwojewódzkie Oddziały Towarzystwa są przede
wszystkim ośrodkami inicjatyw społecznych – służących dzieciom,
a równocześnie biorących pod uwagę prawa iobowiązki rodziców
oraz opiekunów prawnych lub innych osób odpowiedzialnych za
dziecko. Działalność TPD bierze dzisiaj za podstawę swojej
działalności przede wszystkim obowiązujące w III Rzeczypospolitej
Polskiej przepisy – prawa krajowego wtym Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej i prawa międzynarodowego Konwencji
oPrawachDziecka.
Od blisko półwiecza, bo od 1963 roku, Towarzystwo realizuje
społeczną samopomocową działalność na rzecz dzieci przewlekle
chorychiniepełnosprawnych.Towarzystwostworzyłodlarodziców
tych dzieci dogodne warunki do twórczej działalności. TPD
zainspirowało(w1963r.)dotejżespołecznejaktywności–rodziców
dzieciupośledzonychumysłowo.Wnastępnychdekadach,woparciu
oświatowej (1974)] była zainspirowana ideologią marksizmu i leninizmu,
a przede wszystkim wytycznymi przyjętymi w czasie obrad VI Zjazdu PZPR
(w grudniu 1971). Stąd i postulaty autora Elementów polityki oświatowej
wyraźnie podkreślają rozmaite problemy socjalistycznego wychowania dzieci
i młodzieży [Zob.: WOŁCZYK J., Elementy polityki oświatowej, Warszawa
1974, ss. 281 – 289]. Nadto zaś wydał drukiem dziś zdezaktualizowane:
Planowanie kadr oświatowych (1968) i Zbiorcza szkoła gminna (1974) – zob.:
GĄSIOR H., Wołczyk Jerzy, [w:] BOBROWSKA-NOWAK W. DRYNDA, D.
(red.), Słownik pedagogów polskich, Katowice 1998, ss. 219 – 220; Wołczyk
Jerzy Romuald [w:] Wielka encyklopedia Polski, t. IV: Ś – Z, Kraków 2000,
s. 193; ŚNIEŻYŃSKI M., Działalność opiekuńczo-wychowawcza szkoły
i osiedla w świetle literatury, [w:] RADZIEWICZ A. -WINNICKI (red.),
Pedagogika społeczna u schyłku XX wieku (Zagadnienia wybrane), Katowice
1992, s. 279-287.
357
Joanna Małgorzata Staręga-Piasek (ur. w 1939 roku), absolwentka Wydziału
Pedagogicznego
Uniwersytetu
Warszawskiego,
posłanka
na
Sejm
Rzeczypospolitej Polskiej (I, II i III kadencji – od 1991 r. do r. 2001), jest
obecnie (od 2011 r.) doradcą społecznym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
– Bronisława Komorowskiego.
227
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
o działalność tej pierwszej grupy rodziców, a zwłaszcza w oparciu
o ich doświadczenia powstały ruchy społeczne rodziców
posiadających dzieci przewlekle chore, dzieci z cukrzycą, dzieci
niepełnosprawne ruchowo, dzieci z dietą bezglutenową, dzieci
z chorobami nowotworowymi, dzieci z wrodzonymi wadami serca
etc.358
W1981rokuwPolscepowstałKomitetOchronyPrawDziecka.
Była to pierwsza tego typu organizacja społeczna w Europie
Wschodniej. „W kręgu państw socjalistycznych była to inicjatywa
unikalna – nigdzie w krajach komunistycznych isocjalistycznych
do tamtej pory nie działało jakiekolwiek ciało społeczne, które (jak
podkreśliła Mirosława Kątna) publicznie twierdziłoby, iż niektóre
z przysługujących dzieciom (wyspecyfikowanych między innymi
wDeklaracjiPrawDzieckaONZz1959r.)mogąbyćwtychkrajach
nierespektowane,bądźwręczłamane359.
KomitetOchronyPrawDziecka(dalej:KOPD),wspomnianyjuż
powyżej, wr.1999 liczył około 1000 osób, pracujących w 35
terenowych komitetach OPD360. Prowadzi Biuro Interwencji przy
warszawskim Zarządzie Krajowym oraz zatrudnia wysoko
kwalifikowanych specjalistów z dziedziny psychologii, pedagogiki
prawa. Zarząd Komitetu współpracuje z organami i instytucjami
państwowymi, podpisał porozumienie o współpracy z Ministrem
SprawiedliwościizMinistremEdukacjiNarodowej.
Nadto członkowie Zarządu Krajowego uczestniczą w międzynarodowymruchunarzeczochronyprawdziecka.
StatutKomitetugłosi,żeKOPDtoorganizacjaludzidobrejwoli,
którejdziałalnośćmacharaktersłużbyspołecznej,chroniącejdziecko
przed krzywdą inaruszaniem jego podstawowych interesów”361.
Głównym celem działalności KOPD jest ochrona dziecka jako istoty
nieświadomej przysługujących jej praw i niezdolnej do walki o ich
przestrzeganie362. Komitet broni praw indywidualnych i praw
zbiorowych dziecka, podejmuje także inicjatywy na rzecz
doskonalenia systemu ochrony praw dziecka oraz systemu opieki i
358
http://pl.wikipedia.org/wiki/TowarzystwoPrzyjaciolDzieci
KĄTNA M., Komitet Ochrony Praw Dziecka – wczoraj, dzisiaj, jutro, [w:] J.
BIŃCZYCKA (red.), Prawa dziecka. Deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999,
s. 195. Podkreśl. Autorki artykułu.
360
Ibidem.
361
Ibidem.
362
Zob.: CZYŻ E. (red.), Dziecko i jego prawa, Warszawa 1992.
359
228
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
wychowania, dba również o prawidłowe stosowanie wobec dziecka
przepisówprawa.
Komitet prowadzi(ł) długofalowe kampanie edukacyjne, takie
jaknaprzykład:
a)
„Wychowywaćbezbicia”,którejcelembyłoinadaljest–
wyeliminowanie zsystemu wychowawczego rodziców
nieskutecznych i przede wszystkim nieetycznych kar
fizycznych,powszechniestosowanychwobecdziecka363;
b)
„Otwarte drzwi do szpitali dziecięcych” – akcja stawiała
za cel uświadomienie personelowi szpitali, a także
i niektórym rodzicom, że proces hospitalizacji dziecka
wwarunkachjegoizolacjiodosóbnajbliższychjestmało
skuteczny(małoefektywny)364;
c)
Żeby sieroty przestały być sierotami365. [KOPD dąży do
zlikwidowania występowania tzw. sieroctwa społecznego, przez zmiany w systemie opieki. Dąży także do
zmian w procedurze adopcyjnej, do upowszechnienia
instytucji takich, jak: „Pogotowie Rodzinne” oraz „Hotel
dla(Młodych)Matek(Samotnych)zDziećmietc.etc.];
d)
„O prawo dziecka do miłości” [KOPD zmierza, by przy
podejmowaniu decyzji o losach dziecka w sytuacji
kryzysu rodzinnego, kierować się przede wszystkim
kryterium związków emocjonalnych dziecka z rodzicami
(prawnymiopiekunami)];
e)
„Do przedszkola bez płaczu”366 – akcja związana była
zfunkcjonowaniempolskiegosystemuedukacjiimiałana
celu zredukowanie dziecięcego lęku i stresu spowodowanego pierwszymi dniami pobytu dziecka w przedszkolu;
f)
„O serce dla ucznia”367 – celem akcji była (jest) redukcja
uczniowskichlęków,przezpełneupodmiotowieniedzieci
wwiekuszkolnym.KOPDprowadziTelefonZaufaniadla
Dzieci, jest także inicjatorem powołanego Towarzystwa
Pomocy Młodzieży, działającego na zasadzie
młodzieżowej samopomocy, upowszechnia znajomość
363
KĄTNA M., op. cit., s. 198.
Ibidem.
365
Ibidem, s. 198, 199.
366
Ibidem, s. 199.
367
Ibidem, s. 199, 200.
364
229
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Konwencji o Prawach Dziecka ONZ wśród dzieci
imłodzieży.
Miejskie (Powiatowe) Centrum Pomocy Rodzinie, usytuowane
w strukturze pomocy społecznej (od 1 września.1999 r.) także
podejmujedziałaniamającenaceluochronędzieciizapewnienieim
bezpieczeństwa. Centrum prowadzi Miejskie (Powiatowe) Ośrodki
InterwencjiKryzysowejorazplacówkioświatowo-wychowawczeczy
teżudzieladzieciomiichmatkomschronienia,nocleguorazciepłego
posiłku. Ponadto zaś Centrum prowadzi samopomocowe akcje
edukacyjne(naprzykładdladziecialkoholików).
Fundacja „Dzieci Niczyje” i Stowarzyszenie „Bezpieczeństwo
Dziecka” to dwie inne organizacje, niosące pomoc dzieciom368.
Fundacja„DzieciNiczyje”jestorganizacjątypunon-profit,udzielającą
pomocy psychologicznej, prawnej oraz medycznej dzieciom
krzywdzonym, ich rodzinom i opiekunom. Fundacja powstała
zinicjatywy Aliny Margolis-Edelman (w r. 1991) jako organizacja,
której głównymi celami działania miały być: uwrażliwienie
społeczeństwa na problem krzywdzenia dzieci oraz podniesienie
kompetencji profesjonalnych osób pracujących zdziećmi wzakresie
diagnozykrzywdzeniaiinterwencji369.
W 2008 roku w Warszawie z inicjatywy Fundacji powstało
Praskie Centrum Dziecka i Rodziny im. Aliny Margolis-Edelman,
dziękiwsparciufinansowemuFundacjiVelux.Tamżesąrealizowane
programy edukacyjne: „Dobry Rodzic – Dobry Start” oraz „Pomoc
Dzieciom Krzywdzonym i Ich Rodzinom” (tak zwany „Program
Praski”).Nadtood2001r.Fundacjaprowadzispecjalneprogramy–
cyklicznie,takiejaknaprzykład:
a)
„Dzieciństwo bez Przemocy” (2001, 2009) –
profesjonalny program na rzecz doskonalenia systemu
ochronydzieciprzedkrzywdzeniem370;
b)
„Dziecko w Sieci” (2002, 2004, 2006, 2008, 2010) –
profesjonalny program zajmujący się bezpieczeństwem
dzieci i młodzieży w Internecie371. [Program realizuje
projekt edukacyjny dla dzieci, którego celem jest
368
www.sbd.org.pl
http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Dzieci_Niczyje.
370
Tamże.
371
Tamże.
369
230
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
c)
d)
udzielanie pomocy dzieciom wsytuacjach zagrożenia
wsieciInternetu];
„ZłyDotyk”(2002,2010)372;atakże
„Dziecko – Świadek Szczególnej Troski” (2004, 2007,
2010) – program na rzecz poprawy sytuacji dzieci
uczestniczących w procedurach prawnych373. [Program
ten jest skierowany do sędziów, prokuratorów,
policjantów, biegłych sądowych etc. Fundacja prowadzi
szkolenia dla specjalistów z zakresu przygotowania
dzieckadoprzesłuchaniawsądzie].
Fundacja „Dzieci Niczyje” wydaje periodyk „Dziecko
Krzywdzone”. Ten periodyk ma charakter interdyscyplinarny. Jego
cel to poszerzanie wiedzy profesjonalistów – pedagogów, lekarzy,
prawników, psychologów, a także polityków społecznych i innych –
na temat różnych aspektów problemu krzywdzenia dzieci. Wtymże
czasopiśmie są publikowane zarówno klasyczne, jak i najnowsze
koncepcje teoretyczne, relacje z badań empirycznych, a także
iinformacjenatemat innowacyjnychformdziałańdiagnostycznych,
terapeutycznychiprewencyjnych.Redakcjaperiodykuwspółpracuje
zredakcjami „Child Abuse & Neglect” oraz „Child Maltreatment”,
dwóchperiodykówpodejmującychtematykękrzywdzeniadzieciwe
współczesnym świecie. Redaktorem naczelnym kwartalnika jest
Monika Sajkowska, zaś w Komitecie naukowym pisma są między
innymi: Maria Beisert, Anna Brzezińska, Marian Filar, Zbigniew
Izdebski, Maria Kolankiewicz, Violetta Kwiatkowska-Wójcikiewicz,
Jerzy Mellibruda i Anna Piekarska. Fundacja prowadzi i stronę
internetowąoadresie:www.fdn.pl.
W tym miejscu należałoby wspomnieć także i Fundację „Mam
Marzenie”, organizację zajmującą się spełnianiem marzeń ciężko
chorych dzieci, założoną przez Piotra Piwowarczyka (w 2003 roku
w Krakowie). Fundacja posiada status organizacji pożytku
publicznego374. Ta działalność Fundacji pozwala dzieciom i ich
rodzinom zapomnieć na chwilę o trudach walki z chorobą, dodaje
dzieciom sił w kolejnych próbach pokonywania ich choroby, budzi
372
Tamże.
Tamże.
374
http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Mam_Marzenie.
373
231
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
także iskrę nadziei na wyleczenie i rodzi wiarę w „dobro” serca
drugiegoczłowieka.
Siedziba Zarządu Fundacji mieści się w Krakowie. Obecnie
(w styczniu 2011 roku) Prezesem Zarządu Fundacji jest – Anna
Żórawska, a Wiceprezesem – Karolina Adamska. Nad działalnością
Zarządu sprawuje nadzór Rada Programowa Fundacji, wskładzie
której są między innymi: Małgorzata Kożuchowska (aktorka
i ambasador Fundacji – od jesieni 2007 r.), Teresa Weber i Ryszard
Wiśniewski. Fundacja posiada 16 Oddziałów na terytorium Polski
i działa w niej ponad 100 osób oraz kilkuset wolontariuszy,
wykonującychwszystkieswojezadania„probonopublico”.
Jesienią 2009 roku Fundacja zorganizowała I (Pierwszy)
Ogólnopolski Dzień Marzeń – będący w rzeczywistości akcją
informacyjną dla rodziców na temat wczesnego wykrywania
nowotworów u dzieci, a zarazem spełnieniem marzenia jednego
zpodopiecznychFundacji375.
Genewski Komitet Praw Dziecka (w 1995 roku) podkreślił
w piśmie do Władz RP, że „byłoby pożądane, aby został powołany
organ państwowy, który zajmowałby się sprawami dzieci globalnie
(…)”376. Z inicjatywą powołania Rzecznika Praw Dziecka
występowały do Władz RP Komitet Ochrony Praw Dziecka oraz
niezależneugrupowaniauczniowskie.
Na mocy Ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw
Dziecka377 wRzeczypospolitej Polskiej powołana została instytucja
Rzecznika Praw Dziecka. Jest to instytucja obrońcy indywidualnych
orazzbiorowychprawdzieci.RzecznikPrawDziecka„stoinastraży
praw dziecka określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
Konwencji o Prawach Dziecka i innych przepisach prawa,
zposzanowaniemodpowiedzialności,prawiobowiązkówrodziców.
Rzecznik działa na rzecz ochrony praw dziecka, w szczególności:
prawadożyciaiochronyzdrowia,prawadowychowaniawrodzinie,
375
Tamże.
Zob.: ŁOPATKA A., Konwencja Praw Dziecka w Polsce, [w:] BIŃCZYCKA
J. (red.), Prawa dziecka. Deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 30.
377
Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U., 2000,
nr 6, poz. 69).
376
232
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
prawa do godziwych warunków socjalnych [oraz] prawa do
nauki”378.
ZgodnieztekstemUstawyzdnia6stycznia2000r.oRzeczniku
PrawDzieckawszelkiepodejmowaneprzezRzecznikaPrawDziecka
działania… „mają na celu zapewnienie dziecku pełnego
i harmonijnego rozwoju i powinny być prowadzone
zposzanowaniem jego godności i podmiotowości”379. Rzecznik zaś
ma prawo do: kwestionowania niewłaściwych decyzji prawnych
dotyczącychdzieciorazdoproponowania(sugerowania)właściwych
rozwiązań, podejmowania wszelkich działań mających na celu
poprawę warunków społeczno-bytowych dzieci i promocji ich praw
wspołeczeństwie380.
Wymienione organizacje, to bardzo okrojony przykład licznie
działającychwPolsceorganizacjiiinstytucji,któremajązacelswojej
działalnościzapewnieniebezpieczeństwadzieciomorazochronęich
praw, zwłaszcza zaś prawa do miłości oraz prawa do bezpiecznej
egzystencji,bezbicia,strachuibezponiżania.
Podsumowując te swoje powyższe rozważania, chciałbym
stwierdzić, że dobro dzieci, a tym samym i ich bezpieczeństwo
nabierają w dzisiejszych czasach szczególnej wagi, gdyż każde
dziecko ma prawo do szczęśliwego i bezpiecznego dzieciństwa,
zarówno
watmosferzeakceptacjijegoosoby,jakidoposzanowaniajegopraw.
Niestety prawa te, jak pisze Jadwiga Bińczycka bardzo często są
łamane nie tylko przez jednostki, ale i przez różnego rodzaju
instytucjepaństwowesłużącedzieciom381.Dlategoteżpodejmowane
są na terenie całego kraju różnorodne akcje, takie jak: „Dzieciństwo
bezprzemocy”,czyteż„Wychowywaćbezbicia”lub„Otwartedrzwi
do szpitali dziecięcych”, które z pewnością uwrażliwiają
społeczeństwo na problematykę krzywdzenia dzieci –wrodzinie, w
instytucjach edukacji, w społeczności lokalnej, czyli w dzisiejszej
RzeczypospolitejPolskiej382.
378
Zob.: DERCZ M., Normatywne podstawy ochrony zdrowia dzieci, [w:]
STECIWKO A. i PIROGOWICZ I. (red.), Dziecko i jego środowisko: Prawa
dziecka – dziecko krzywdzone, Wrocław 2005, s. 29.
379
Ibidem.
380
Komitet Ochrony Praw Dziecka, Warszawa 1994.
381
Zob.: BIŃCZYCKA J., Wstęp do II wydania, [w:] BIŃCZYCKA J. (red.),
Prawa dziecka. Deklaracje i rzeczywistość, Kraków 1999, s. 8.
382
Zob.: KĄTNA M., op. cit., s. 195-201.
233
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
Niniejszy podrozdział chcę zamknąć trafnymi słowami
zmonografiiRenatyMatysiuk:
Analiza polskiego systemu prawnego skłania do wniosku, że
choćustawodawstwopolskiedotycząceprawdzieckajestgeneralnie
zgodne z istotą Konwencji o Prawach Dziecka, to jednak zawarte
wnimkonkretnezapisywymagajądalszegodoskonalenia.(…)
Przy okazji zaś, warto podkreślić, że dzięki ratyfikowaniu
Konwencji, prawa dziecka stały się w Trzeciej Rzeczypospolitej
Polskiejprzedmiotempublicznegozainteresowaniaidyskusji…383
Tozaśświadczyotym,żedzieckoijegodobrostająsiębliższe
sercomPolaków,zaś–waspekciefilozoficznymdzieckoijegodobro
stają się w świadomości ogółu obywateli RP – wartością samą
–w-sobie.
Bibliografia
1.
BIŃCZYCKA J., Wstęp do II wydania, [w:] J. BIŃCZYCKA (red.),
Prawa dziecka.Deklaracje i rzeczywistość,Kraków1999.
2.
BZDAK H., Prawo dziecka do życia i godnego wychowania –
uwarunkowania prawne,religijne i społeczne,Szczecin2000.
3.
CZYŻE.(red.),Dziecko i jego prawa,Warszawa1992.
4.
DERCZ M., Normatywne podstawy ochrony zdrowia dzieci, [w:]
A.STECIWKOiI.PIROGOWICZ(red.),Dziecko i jego środowisko:
Prawa dziecka –dziecko krzywdzone,Wrocław2005,
5.
FILAR M., Przestępstwa seksualne w nowym kodeksie karnym,
[w:] Nowa kodyfikacja karna. Kodeks Karny. Krótkie
komentarze,z.2,Warszawa1997,
6.
GĄSIOR H., Wołczyk Jerzy, [w:] W. BOBROWSKA-NOWAK,
D.DRYNDA(red.),Słownik pedagogów polskich,Katowice1998,
ss.219–220;Wołczyk Jerzy Romuald[w:]Wielka encyklopedia
Polski,t.IV:Ś –Z,Kraków2000,
7.
GRZEŚKOWIAKA.,Ochrona prawa do życia w Kodeksie karnym
z 1997 r., [w:] A.DZIĘGA, J. KRUKOWSKI, M. SITARZ (red.),
Ochrona funkcji prokreacyjnej rodziny,Sandomierz2006,
8.
HYPŚS.,Pojęcie i status dziecka w polskim prawie karnym,[w:]
M. BARTNIK, M.BIELECKI, J. PARCHOMIUK oraz. B. ULIJASZ
(red.), Ochrona dziecka w prawie publicznym, Tomaszów
Lubelski–Lublin2008,
383
MATYSIUK R., op. cit., s. 173.
234
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
KĄTNA M., Komitet Ochrony Praw Dziecka – wczoraj, dzisiaj,
jutro, [w:] J. BIŃCZYCKA (red.), Prawa dziecka: deklaracje
i rzeczywistość,Kraków1999,
KLAFKOWSKI, A. Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa
1979,
KONARSKA-WRZOSEK V., Ochrona dziecka w polskim prawie
karnym,Toruń1999,
KONDRATIEWA-BRYZIK J., Początek prawnej ochrony życia
ludzkiego w świetle standardów międzynarodowych, Warszawa
–Kraków2009,
KOWALSKI G., Ochrona dziecka w Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej, [w:] M.Bartnik, M. Bielecki, J. Parchomiuk oraz.
B.Ulijasz(red.),Ochrona dziecka w prawie publicznym,
Komitet Ochrony Praw Dziecka,Warszawa 1994.
KRUKOWSKI J., Kościół i państwo: podstawy relacji prawnych,
Lublin1993,
.KWAK A., MOŚCISKIER A, Rzeczywistość praw dziecka
w rodzinie,Warszawa2002,
ŁopatkaA.,Konwencja praw dziecka w Polsce,[w:]J.Bińczycka
(red.),Prawa dziecka:deklaracje i rzeczywistość,Kraków1999,
ŁOPATKA A., Dziecko – Prawa Dziecka, [w:] Encyklopedia
Pedagogiczna,Warszawa1997,
ŁOPATKOWA M., Troska o dziecko – prawda czy zakłamanie?,
[w:] J. Bińczycka (red.), Prawa dziecka: deklaracje
i rzeczywistość,Kraków1999,
MARZEC D. K., Opieka nad dzieckiem w dobie przemian
społecznych,Częstochowa2004,
RADZIEWICZ-WINNICKI A. (red.), Pedagogika społeczna
u schyłku XX wieku (Zagadnienia wybrane),Katowice1992,
SITARZO.,Ochrona praw dziecka w polskim prawie karnym na
tle postanowień Konwencji o Prawach Dziecka,Katowice2004,
WOŁCZYKJ.,Elementy polityki oświatowej,Warszawa1974,
23.
Ustawy:
1.
Ustawa z dnia 31 sierpnia 2007 r. – Podstawa Programowa
dla Przedszkoli. (Dz.U.,2007,nr157,poz.110).
2.
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r.–Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy
(Dz.U.,1964,nr9,poz.59[zezm.]).
3.
Ustawa z dnia20 maja 1971 r.–Kodeks wykroczeń
(Dz.U.,2007,nr109,poz.756[zezm.]).
235
FENOMENPOCZUCIABEZPIECZEŃSTWA…
RafałKręgulec,WitoldMazurek
4.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
(Dz.U.,1997,nr78,poz.483[zezm.]).
5.
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
(Dz.U.,1997,nr88,poz.553[zezm.]).
6.
Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka
(Dz.U.,2000,nr6,poz.69).
Konwencje:
1.
Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
Rzym 4 listopada 1950 r.(Dz.U.,1993,nr61,poz.284[zezm.]).
2.
Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie
Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
(Dz.U.,1991,nr120,poz.526[zezm.]).
3.
Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie
Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.
(Dz.U.,1991,nr120,poz.526[zezm.]),częśćI,artykuł1.
Internet:
1.
http://www.dziendziecka.swieta.biz/deklaracja.php
2.
www.sbd.org.pl
3.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Dzieci_Niczyje.
4.
http://pl.wikipedia.org/wiki/Fundacja_Mam_Marzenie.
5.
http://pl.wikipedia.org/wiki/TowarzystwoPrzyjaciolDzieci
6.
http://www.tpd.mnet.pl/index.php?strona=historia/kistoria_t
pd
236
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
Paweł Łabuz
WyższaSzkołaPrawaiAdministracjiwRzeszowie
ROLA POLSKIEJ POLICJI W BEZPIECZEŃSTWIE
WEWNĘTRZNYM
ABSTRACT
Presentedarticleillustratestheroleandresponsibilitiesarisingfrom
theregulationsofthePolishPoliceoninternalsecurity.Theanalysis
of legal - administrative presents awide range of powers and cooperationinthedetectionandcombatallthreatstotheplaneofthe
entiresystemofstatesecurity.
KEYWORDS
security,combatingcrime,police,publicorder
ABSTRAKT
Zaprezentowany artykuł obrazuje rolę i zadania wynikające
z regulacji prawnych polskiej Policji w zakresie bezpieczeństwa
wewnętrznego. Dokonana analiza prawno – administracyjna
przedstawia szeroki zakres uprawnień i współpracy w wykrywaniu
izwalczaniu wszelkich zagrożeń na płaszczyźnie całego systemu
bezpieczeństwapaństwa.
SŁOWA KLUCZOWE
bezpieczeństwo wewnętrzne, zwalczanie przestępczości, policja,
porządekpubliczny
Wprowadzenie do zagadnienia
Bezpieczeństwo wewnętrzne jest jednym z podstawowych
elementów jakie musi zapewnić państwo obywatelowi, aby mógł
wnimwprawidłowysposóbfunkcjonować.Dlategoteżprawidłowy
sposób funkcjonowania i realizowani zagadnień wynikających
z bezpie-czeństwa wewnętrznego jest niezwykle ważnym aspektem
funkcjonowania każdego państwa. W literaturze takie pojęcia jak
bezpieczeństwo państwa czy bezpieczeństwo międzynarodowe są
szeroko opisywane jednak brak jest jednoznacznych definicji
odnoszących się do zagadnienia bezpieczeństwa wewnętrznego.
Jeżelijestonojużomawianetraktowanejestwsposóbpobieżnybez
dogłębnej analizy problematyki wchodzącej w jej skład. Dlatego
237
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
w literaturze można spotkać wiele różnych definicji pojęcia
„bezpieczeństwa wewnętrznego”384. Bezpieczeństwo wewnętrzne
jest częścią składową bezpieczeństwa państwowego, którego
elementem jest także bezpieczeństwo międzynarodowe
(zewnętrzne), realizowane za pomocą polityki zagranicznej.
Bezpieczeństwo wewnętrzne odnosi się do elementów istniejących
wewnątrz państwa, których to ochrona jest szczególnie ważna
384
W 1998 r. zadanie zbudowania przejrzystych definicji i rozgraniczenia
podstawowych pojęć na potrzeby przepisów kompetencyjnych określających
zadania poszczególnych organów państwowych podjął zespołów pod kierunkiem
J. Widackiego; zob. J. WIDACKI (red.), Ustrój i organizacja Policji w Polsce
oraz jej funkcje i zadania w ochronie bezpieczeństwa i porządku, Warszawa–
Kraków 1998. Zespół ten na podstawie krytycznej analizy ustawodawstwa,
doktryny i orzecznictwa sformułował propozycje uporządkowania terminologii
i odpowiedniej nowelizacji ustawy o Policji. Wyróżniono następujące typy
bezpieczeństwa: bezpieczeństwo powszechne (rozumiane jako wymóg eliminacji
zagrożeń funkcjonowania władz publicznych i innych struktur życia
publicznego, a także życia, zdrowia i mienia zbiorowości obywateli,
wywołanych bądź to ewentualnymi próbami unicestwienia lub uszkodzenia
instytucji użytku powszechnego, bądź też siłami natury), bezpieczeństwo
obywateli (obejmujące wymóg eliminowania bezpośrednich zamachów na życie,
zdrowie lub mienie indywidualnych obywateli) i porządek publiczny (wymóg
eliminacji naruszenia reguł dotyczących korzystania przez obywateli z miejsc
czy przestrzeni publicznych). Ta propozycja nie znalazła jednak pełnego
zastosowania w ustawie o Policji, przede wszystkim z powodu pominięcia przez
autorów pojęcia bezpieczeństwa publicznego, które niezależnie od niejasnej
definicji ma utrwaloną pozycję w języku prawnym – CZAPSKA J.,
Bezpieczeństwo obywateli. Studium z zakresu polityki prawa, Kraków 2004,
s. 32. Kolejną próbę konstrukcji legalnej definicji bezpieczeństwa przedstawiono
w rządowym projekcie ustawy z 21 sierpnia 2003 r. o bezpieczeństwie
obywatelskim (projekt nie wszedł pod obrady Sejmu). Zgodnie z nim
bezpieczeństwo obywatelskie to stan otoczenia cywilistycznego i środowiska
naturalnego, w którym obywatele i ich wspólnoty nie odczuwają zagrożenia
swego istnienia ani podstawowych interesów życiowych ze względu na
zapewnienie przez państwo formalnych, instytucjonalnych i praktycznych
gwarancji ochrony prowadzących do społecznie akceptowanego poziomu
ryzyka. Projekt przedstawiał też definicję systemu bezpieczeństwa
obywatelskiego jako zespołu norm i gwarancji prawnych oraz sposobu
zorganizowania organów władzy i administracji publicznej i innych osób
prawnych stwarzających formalne i praktyczne warunki ochrony obywateli
przed zjawiskami groźnymi dla życia i zdrowia lub powodującymi straty
materialne oraz minimalizowania ich skutków i kształtowania otoczenia
sprzyjającego harmonijnemu i zrównoważonemu rozwojowi społeczeństwa.
238
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
zpunktu jego interesów. Dlatego też niezbędnym było stworzenie
specjalistycznych organów, które mogłyby w sposób skuteczny
realizowaćcelewynikającezpolitykibezpieczeństwawewnętrznego.
Zadania Policji w zakresie ochrony i bezpieczeństwa
W obecnym systemie prawnym jednym z organów
odpowiedzialnych za właściwą realizację polityki bezpieczeństwa
w państwie jest Policja. Już w pierwszym artykule ustawodawca
wskazał rolę, jaką odgrywa w społeczeństwie. Podkreślił, że jest to
uzbrojona i umundurowana formacja ochronna, która ma służyć
społeczeństwu, gdzie do jej podstawowych zadań należy ochrona
bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymanie bezpieczeństwa i porządku
publicznego385. W rozumieniu pojęcia bezpieczeństwo publiczne
w języku prawnym i prawniczym brak jest jednoznaczności
i jednolitości. Tym samym, tak jak wymaga się od podmiotów
stosujących prawo szczególnej staranności wdziałaniu, tak też
należy – a nawet i w pierwszej kolejności – wymagać od samego
ustawodawcy staranności w tworzeniu prawa i zachowania
jednolitości sformułowań prawnych386. W literaturze powyższe
pojęciasąróżnieinterpretowane.WedługZ.Kijakapoprzezochronę
bezpieczeństwa
i porządku publicznego należy rozumieć „całokształt urządzeń
organizacyjno–prawnychimateriałowo–technicznychktóresłużą
zapewnieniu warunków do trwałości funkcjonowania rozwoju
państwa jego różnorodnych organizacji oraz ochrony zasad
konstytucyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem zasad praworządności i współżycia zbiorowego”387. Inną definicję powyższych
pojęć przedstawia natomiast przykładowo J. Zaborowski wskazując,
że bezpieczeństwem publicznym jest stan faktyczny wewnątrz
państwa, który umożliwia normalne funkcjonowanie organizacji
państwowych
i rywalizację jej interesów, oraz zapewnia ochronę życia, zdrowia
imieniajednostekatakżegwarantujekorzystanieprzeztejednostki
385
Art. 1 ustawy o policji z dnia 6 kwietnia 1900 r, DzU. nr. 30, poz. 179 z 1990
r., z późn. zm.
386
FILABER J., Pojęcie bezpieczeństwa publicznego wprawie administracyjnym
(wybrane uwagi) [w:] Prace prawnicze, administratywistyczne i historyczne,
(red.) SADOWSKI M., SZYMANIEC P., Wrocław 2009, s. 261.
387
KIJAK Z., Pojęcie ochrony porządku publicznego w ujęciu systemowych,
Warszawa 1987, str. 45.
239
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
z praw i swobód gwarantowanych konstytucyjnie lub za pomocą
innychprzepisów388.
KatalogzadańjakieustawodawcapostawiłPolicjidorealizacji
jestwięcbardzorozległy.Wieluautorówkrytykujetreśćart.1ust.2
ustawy o Policji, zarzucając wyliczeniu zadań Policji brak dobrej
przejrzystościikonsekwencji,stwierdzając,żeniektóreztychzadań
krzyżują się ze sobą, czy też wręcz nakładają na siebie, przez co
naruszona została ich wewnętrzna spójność i logika takiego
podziału389. Nie do końca należy się jednak z nimi zgadzać, o czym
wdalszychrozważaniach.
Tak więc pomimo funkcjonowania wielu pojęć w literaturze
okalających to, czym jest bezpieczeństwo publiczne i porządek
publiczny, niewątpliwie policja jest organem, który ma te wartości
chronić. Niniejsze zakresy doprowadziły do sprecyzowania zadań,
jakie ma obowiązek wykonywać Policja. Najważniejszym zadaniem
realizowanym przez policję jest ochrona życia i zdrowia obywateli
oraz ich mienia. Życie i zdrowie są to wartości nadrzędne, które
musząbyćchronione.Tylkowtensposób,gdyobywatelbędziemiał
poczucie bezpieczeństwa, będzie mógł ufać państwu, w którym
funkcjonuje. Kolejne zadania policji również są ściśle powiązane
z realizacją polityki bezpieczeństwa wewnętrznego przez państwo.
Niewątpliwie zapewnienie spokoju w miejscach publicznych czy
środkach komunikacji realizuje politykę bezpieczeństwa
wewnętrznego. Do zadań policji należy także inicjowanie działań
mających na celu zapobieganie przestępczości. Ich planowanie
i wykonanie realizowane jest przy udziale innych jak np.
samorządoweczyteżorganizacjespołeczne.Działaniatemajątakże
na celu zapobieganie powstawianiu zjawisk kryminogennych
mogących przyczynić się do zwiększenia przestępczości. Skoro
policjafunkcjęochronąrealizujeprzezzapobieganieniemogłotakże
zabraknąć zadańodnoszącychsiębezpośredniodonaruszeńprawa.
Dlatego też do obowiązków policji, należy także ściganie sprawców
popełnianychprzestępstwiwykorzeń.Wtensposóbrealizowanesą
przez policję elementy bezpośrednio mające związek z polityką
bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Jednak oprócz policji
388
ZABOROWSKI J., Administracyjne ujęcie pojęć bezpieczeństwo wewnętrzne
i porządek publiczny, Warszawa 1985, str. 129-130.
389
Zob. PŁOWUCHA S., Zagadnienia prawne organizacji i funkcjonowania
Policji, s. 18 ; HANAUSEK T., Ustawa o Policji. Komentarz, Kraków 1996,
s. 19.
240
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
istnieją w państwie także inne organy administracji mające
za zadanie zapewniać bezpieczeństwo obywatelom. Przykładem są
straże miejskie lub specjalistyczne uzbrojone formacje ochronne.
W tym przypadku ustawodawca ustanowił policję jako
uprzywilejowanyorgan.MianowiciewramachswoichzadańPolicja
nadzorujedziałalnośćwyżejwymienionychinstytucji.
Zasady i formy współdziałania z innymi podmiotami
regulowane są ustawami, rozporządzeniami, regulaminami, a także
zawartymi porozumieniami. Akty te stanowią podstawy prawne
i społeczne, na których określone podmioty współdziałają ze sobą.
Współdziałanie niejednokrotnie staje się szansą właściwego
i sprawniejszego wypełniania zadań postawionych przed
administracjąbezpieczeństwaiporządkupublicznego.
W sytuacjach kryzysowych (np. katastrofy, klęski żywiołowe)
Policja i inne służby podejmują wspólne działania w sposób
świadomy, celowy i zorganizowany, minimalizując straty.
Współdziałanie to nic innego jak działanie zmierzające do realizacji
celów tożsamych lub zgodnych8. Podstawy prawne współpracy
Policji zjednostkami samorządu terytorialnego, strażami gminnymi
(miejskimi), Strażą Graniczną, Państwową Strażą Pożarną, Strażą
Ochrony Kolei, Strażą Leśną oraz specjalistycznymi uzbrojonymi
formacjamiochronnymiujętesąwaktachnormatywnychzawartych
w literaturze. Ponadto organy wyspecjalizowane, zajmujące się
ochroną bezpieczeństwa i porządku publicznego, ale w pewnym
wąskim zakresie, realizując ustawowy nakaz współpracy z Policją,
zawierająporozumieniawtejsprawie390.
Zdania policji w ochronie bezpieczeństwa wewnętrznego są
szczególne.Poprzezcharakterzadańjakiewykonująpolicjancisąoni
najbliżej problemów jakie dotykają społeczeństwo i mogą na nie
najszybciej zareagować. Przykładem może być rola jaką spełnia
w społeczeństwie dzielnicowy. W tym przypadku jego zadania nie
ograniczająsiętylkodoegzekwowaniaprzepisówprawnych.Musion
funkcjonowaćwdanejspołeczności,zaktórejtobezpieczeństwojest
poniekąd odpowiedzialny. Tylko w ten sposób jest w stanie na
bieżąco dostrzegać i rozwiązywać problemy, jakie pojawiają się
w funkcjonowaniu danej społeczności. Również jest on pierwszym
390
WRÓBEl J., CHECHELSKI A., Współdziałanie Policji z wybranymi
podmiotami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo i porządek publiczny, Szkoła
Policji w Katowicach 2010, s. 8.
241
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
„ogniwem” łączącym społeczeństwo z Policją. Jako organ
odpowiedzialny za bezpieczeństwo obywateli Policja musi dbać
oprzestrzeganieprawa,egzekwująctoodkażdegoobywatela.Tylko
wten sposób jest w stanie zapewnić właściwe bezpieczeństwo
społeczeństwu. Policja ma za zadanie walczyć z przestępczością
i dbać o bezpieczeństwo obywateli. Nie jest ona jednak jedynym
organem administracji publicznej, który ma za zadanie realizować
zadania wynikające z zapewnienia bezpieczeństwa wewnętrznego.
Sątakżeinneorganyktórepodobniejakpolicjamająściśleokreślone
zadania w tej materii. Przykładowo może to być Straż Pożarna czy
SłużbaZdrowia. Każdyztychorganówmaściśle określonezadania,
które zobowiązany jest realizować. W ten sposób wszystkie organy
bezpieczeństwa, tworzą elementy, które połączone w jedną całość
zapewniając kompleksową realizację polityki bezpieczeństwa
wewnętrznego państwa. Gdyby wszystkie zadania związana
z realizacją bezpieczeństwa zostały powierzone tylko jednemu
organowi prawdopodobne jest, że organ ten nie byłby w stanie och
realizować. Dlatego też podzielenie zadań pomiędzy poszczególne
organy jest niewątpliwie niezbędnym elementem funkcjonowania
bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Tylko w ten sposób, gdy
każdy z tych elementów będzie funkcjonował w sposób poprawny
bezpieczeństwo to realizowane będzie w sposób kompleksowy
iprawidłowy.
Bezpieczeństwo wewnętrzne jest pojęciem, które cały czas
ewoluuje. Wzależności od struktury społeczeństwa nowych
zagrożeń które się pojawiają, związanych z postępem technicznym
czynowoczesnością,jesttoszczególnyobszarktóryniemożebyćnie
zmieniamy. Zadania oraz rola organów bezpieczeństwa muszą być
elastyczne, tak aby były w stanie zapewnić bezpieczeństwo
obywatelom niezależnie od nowych sytuacji jakie się pojawią.
Kontrola przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych związanych z działalnością publiczną lub
obowiązujących wmiejscach publicznych określona została w art. 1
ust. 2 pkt 6 ustawy o Policji. Policja otrzymała tym samym
uprawnienie do szeroko rozumianej kontroli wszelkich przepisów
regulującychsprawyzwiązanezochronąbezpieczeństwaiporządku
publicznego. Podkreślić należy, iż ta blankietowa norma umożliwia
organom Policji kontrolę prze-strzegania każdego przepisu
porządkowego i administracyjnego związanego z działalnością
publicznąlubobowiązującegowmiejscachpublicznych,niestawiając
ograniczeńpodmiotowychaniprzedmio-towychwtymzakresie.
242
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
Zadania Policji w zakresie współpracy z policjami innych
państw określone zostały wart. 1 ust. 2 pkt 7 ustawy o Policji.
Wprzepisietymzostałyonewyznaczonewsposóbblankietowygdyż
zakrestejwspółpracynormują szczegółowoumowyiporozumienia
międzynarodowe oraz odrębne przepisy. Obejmuje on głównie
współpracę z innymi policjami oraz organizacjami międzynarodowymi w sprawach związanych zmiędzynarodową ochroną
bezpieczeństwa i porządku. Współpraca ta dotyczy przede
wszystkim zwalczania międzynarodowego terroryzmu politycznego,
przestępczościzorgani-zowanej,handlubronią,narkotykami,żywym
towarem, prania brudnych pieniędzy i innych przestępstw,
szczególnieniebezpiecznychdlabezpieczeństwamiędzynarodowego
orazściganiaichsprawców.Szczególneznaczeniewtymzakresiema
uczestnictwoPolskiwmiędzynarodowychorganizacjachpolicyjnych
–InterpoluiEuropolu.
Ostatnim zadaniem Policji określonym w art. 1 ust. 2 pkt. 8
ustawy o Policji jest obowiązek współpracy z Szefem Krajowego
CentrumInformacjiKryminalnych(KCIK)wzakresieniezbędnymdo
realizacji jego ustawowych zadań. KCIK jest ogólnopolskim
systememinformacyjnym,któregogłównymcelemjestgromadzenie,
analizowanie iprzekazywanie instytucjom zajmującym się zwalczaniemprzestępczościpełnychiaktualnychinformacjimogącychmieć
decydujące znaczenie w skutecznym wykrywaniu i ściganiu
przestępstw, a także w zapobieganiu przestępczości.
Niezrozumiałym jest jednak aż ustawowe unormowanie obowiązku
współpracy Policji z Szefem KCIK. Centrum to funkcjonuje przecież
w Biurze Łączności i Informatyki Komendy Głównej Policji,
dyrektorem Centrum jest funkcjonariusz Policji. Obowiązek
współpracy policjantów z Szefem KCIK którym jest Komendant
Główny Policji, a więc przekazywania informacji, danych itp.,
powinienzostać wprowadzonywewnętrznymaktem normatywnym
administracji, np. zarządzeniem Komendanta Głównego Policji
wydanym na podstawie ogólnej normy kompetencyjnej. Występuje
tutaj zasada hierarchicznego podporządkowania która wyraża
jednostronnązależnośćorganówniższegostopniaodorganustopnia
wyższego lub podmiotu podległego od podmiotu zwierzchniego,
a więc również możliwość wydawania poleceń służbowych.
Obowiązek współpracy podmiotów podległych z podmiotem
zwierzchnim
jest
podstawowym
elementem
stosunku
organizacyjnego wyrażającego się hierarchicznym podporządkowaniem.PoddającanaliziezadaniaPolicjiokreślonewjejdefinicji
243
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
należy zauważyć, że w języku polskim słowo „ochrona„ oznacza
opiekę, osłonę przed zniszczeniem, szkodą i niebezpieczeństwem,
zabezpieczenie czegoś391. Pod pojęciem „ochrony„ użytym w art. 1
ust. 1 ustawy o Policji rozumieć więc należy oddziaływanie Policji
w kierunku powstrzymania przed naruszeniem dóbr prawnych
zarówno przez człowieka jak też siły natury, techniki itp. Przepisy
prawawyraźniewskazujądwiepłaszczyznywktórychkształtujesię
oddziaływaniePolicjiwkierunkupowstrzymaniaprzednaruszaniem
dóbr prawnych: prewencyjną i represyjną. Oddziaływanie
prewencyjne polega na takim kształtowaniu świadomości członków
społeczeństwa, aby podstawową motywacją powstrzymania się
przeznichprzednaruszaniemdóbrprawnychbyłaakceptacjaprawa
jakoczynnikazabezpieczającegowartościważnedlakażdegoznich.
Nie wyklucza to oczywiście wskazywania innych motywacji
przestrzegania prawa, u podstaw których leży obawa przed
dolegliwością związaną zwymiarem kary bądź przed innymi
formami potępienia – wyłączeniem z kręgów zawodowych,
ostracyzmem towarzyskim, itp. Płaszczyzna prewencyjna zwrócona
jest raczej ku przyszłości, zmierza do ograniczenia liczby naruszeń
dóbr prawnych, również poprzez eliminowanie i ograniczanie
potencjalnych zagrożeń dla dóbr chronionych przez prawo.
„Ochrona” w płaszczyźnie represyjnej polega na powstrzymywaniu
przed naruszeniem dóbr prawnych przez stosowanie przymusu
państwowego lub zagrożenie jego stosowaniem, w sytuacji gdy
oddziaływanie prewencyjne nie daje rezultatu lub nastąpiło już
naruszeniedóbrchronionychprawem.
UstawaoPolicjinapierwszyplanwysuwasłużebnąrolęPolicji
wobec społeczeństwa, eksponując zaraz za tym obowiązek ochrony
bezpieczeństwa jego członków mówiąc o „ochronie bezpieczeństwa
ludzi”. Jak już wskazano wyżej, przedmiotem tej ochrony będzie
bezpieczeństwo każdego człowieka, a więc nie tylko obywatela
polskiego,aletakżecudzoziemca.Ochroniepodlega„bezpieczeństwo
ludzi”,awięcstanbrakuzagrożeniajakiegokolwiekdobraprawnego
człowieka : życia, zdrowia, własności, wolności, itd. Szczególną
uwagę należyzwrócić nakolejność użytychwart. 1 ust.1 ustawyo
Policji sformułowań. Ustawodawca użył pojęcia „bezpieczeństwo”
dwukrotnie, po raz pierwszy gdy chodzi o „bezpieczeństwo ludzi”,
aporazdrugio„bezpieczeństwopubliczne”.Wtensposóbpodkreślił
391
Por. Słownik języka polskiego 1988, tom II, Warszawa 1988,s. 437.
244
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
pierwszeństwoochronydóbrprawnychczłowieka,stawiającdopiero
na drugim miejscu „bezpieczeństwo publiczne” – całość porządku
i urządzeń społecznych chroniących państwo i obywateli przed
zjawiskami groźnymi dla ładu prawnego392. Omawiając pojęcia
„bezpieczeństwopubliczne”i„porządekpubliczny”należyzauważyć,
żewystępująonewbardzowieluaktachprawnych393niemalzawsze
łącznie, formułowane jako „bezpieczeństwo iporządek publiczny”.
Jest to zrozumiałe, gdyż nie będąc jednoznacznymi, zakresy
znaczeniowetychpojęćpokrywająsię.
Ustawa o Policji formułuje jeszcze jedno pojęcie –
„bezpieczeństwo ludzi”. Jego zakres znaczeniowy jest jednak ściśle
związany z pojęciem „bezpieczeństwa publicznego”. Ustawodawca
podkreślił jedynie, że nadrzędnym zadaniem Policji jest ochrona
dóbr prawnych ludzi, czyli zapewnienie stanu niezagrożenia dla
wszelkich dóbr osobistych i majątkowych przynależnych każdemu
człowiekowi, a więc: życia, zdrowia, czci i nietykalności cielesnej,
własności i innych praw majątkowych, godności osobistej, swobody
wyznaniasumienia,posiadaniaiinnychdóbr.Przedmiotemochrony
realizowanej przez Policję jest bezpieczeństwo każdego człowieka,
niezależnie od jego przynależności państwowej, narodowości,
statusumajątkowego,wyznania,poglądówpolitycznych394.
Współczesne zagrożenia bezpieczeństwa i porządku
publicznego w Polsce
Oceniając stan bezpieczeństwa i porządku publicznego
wPolscenależyzauważyć,żeoficjalnestatystyki,raportyiocenynie
zawsze są tożsame ze społecznym poczuciem bezpieczeństwa.
Jednym z podsta-wowych pojęć określających poziom walki
zprzestępczością jest „wykrywalność”. Słowo to jest bardzo często
392
Por. Słownik języka polskiego 1988, tom I, Warszawa 1988 s. 147 – autor
podkreśla konsekwentnie, że nie zgadza się z użytym w Słowniku pojęciem
„obywatel„, jako zbyt wąskim.
393
Zob. art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990r. o policji (Dz. U. Nr 30 poz.
179), art. 1 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 12 października 1990r. o Straży Granicznej
( Dz. U. Nr 78 poz. 462 ), art. 2 ustawy z dnia 5 lipca 1990r. Prawo
o zgromadzeniach (Dz. U. Nr 51 poz. 297), art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8
marca 1990r. o samorządzie gminnym (Dz. U. Nr 13 z 1996r. poz. 74), art. 5
ustawy z dnia 22 sierpnia 1997r. o ochronie osób i mienia (Dz. U. Nr 114
poz. 740).
394
Por. HANAUSEK T., Ustawa o Policji. Komentarz, Kraków 1996, s. 16.
245
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
używane przez polityków, policjantów, w prasie i telewizji na
określenie stanu bezpieczeństwa iporządku publicznego w kraju,
a ściślej wskaźnika chara-kteryzującego w sensie ilościowym
skuteczność wykrywania sprawców przestępstw. Obecnie,
czynnikiem determinującym przestępczość wydaje się być przede
wszystkim, sytuacja ekonomiczna ludności. Złe warunki egzystencji
związane głównie z bezrobociem, niskimi dochodami, brakiem
perspektyw na polepszenie warunków egzystencji powodują, że
gwałtownie rośnie przestępczość przeciwko mieniu. Wynika
z powyższego, że blisko 50% sprawców przestępstw nie posiadała
stałego źródła utrzymania. Podobnie patologie społeczne, głównie
alkoholizm i narkomania są istotnymi czynnikami determinującymi
wzrostprzestępczości.
Drugim, bardzo niebezpiecznym z punktu widzenia
społecznego, zjawiskiem jest masowa przestępczość przeciwko
prawom osób wykonujących pracę zarobkową. Przedsiębiorcy
bardzo często zgłaszają nieprawdziwe dane w zakresie
ubezpieczenia
społecznego,
zaniżając
w
dokumentacji
ubezpieczeniowej i podatkowej wysokość wynagrodzenia
zatrudnionych.Matopóźniejistotnywpływnaprawodoświadczeń,
np. do zasiłku chorobowego. Ponadto częste są przypadki nie
zgłaszania wypadków przy pracy lub chorób zawodowych,
niedopełniania obowiązków w zakresie bezpieczeństwa
ihigienypracyoraznaruszaniaprawpracownikówwynikającychze
stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego. Przestępstw
przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową395 Policja
praktycznie w ogóle nie ściga ani nawet nie prowadzi działalności
zapobiegawczejczyteżrozpoznawczejwtymzakresie.
Poziom bezpieczeństwa obywateli mierzony zagrożeniem
przemocą, napadami oraz kradzieżą ulega systematycznemu
Poczucie
zagrożenia
utrudnia
codzienne
obniżaniu396.
funkcjonowanie ludzi, powoduje zmianę ich wieloletnich nawyków,
trybu życia i przyjętych zachowań. Polacy obawiają się kradzieży
samochodów, włamań do mieszkań, pobić i rozbojów, przebywania
po zmroku na ulicy, spacerów w miejscach odludnych. Temat
przestępczości zdominował treść informacji telewizyjnych,
395
Zob. art. 218 – 221 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny,
Dz. U Nr 88, poz. 553, Nr 128, poz. 840.
396
Zob. Obawy i niepokoje Polaków, Komunikat z badań, CBOS, Warszawa,
marzec 1998.
246
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
radiowych i prasowych. Widoczny jest istotny spadek zaufania do
Policji, prokuratury i sądów, zwłaszcza w zakresie gotowości do
współpracy w zapobieganiu i zwalczaniu przestępczości i jest to
niewątpliwie związane z nieskutecznym działaniem organów
państwawzapewnieniubezpieczeństwaswoimobywatelom.Wyniki
badań prowadzonych w kraju wskazują na istotny wzrost opinii
społeczeństwa o niskiej skuteczności Policji, jej niekompetencji
i braku zaangażowania w problemy społeczne397. Niewątpliwie
wświadomościPolakówdominujeprzekonanie,żesprawyzwiązane
zbezpieczeństwem i porządkiem publicznym oraz eliminacją
poczucia zagrożenia obywateli są wyłączną domeną Policji
i kojarzone są przez nich najczęściej zdziałalnością wykrywczą.
Bardzo niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że ściganie
sprawcówprzestępstwjesttylkojednymzwieluzadańustawowych
Policji. Zresztą ocena prokuratury i sądów jest niewiele lepsza398.
Poczucie zagrożenia ujawniane wbadaniach opinii społecznej są
prawdopodobnie pochodną nasilającego się kryzysu zaufania do
instytucjiegzekwowaniaprawawPolsce.
Szczególną uwagę zwrócić należy na zjawiska przestępcze
stanowiące istotne zagrożenie dla prawidłowego funkcjonowania
państwa.Wśródnichnależywymienić:
•
przestępczośćzorganizowaną,
•
korupcję,
•
terroryzmkryminalnyipolityczny,
•
przemyt i produkcja broni, materiałów wybuchowych,
radioaktywnychoraznarkotyków.
W art. 258 kk. została określona odpowiedzialność za udział
w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym. Przepis nie
wyjaśniaistotypojęć„zorganizowanagrupa,i„związek„.Nagruncie
językowymzwiązek–tozespółludzizorganizowanych,działających
wspólnieimającychwspólnecele.Celemzwiązkuprzestępczegojest
popełnianie przestępstw. Związek taki opiera się na porozumieniu
osób w nim uczestniczących, ale samo porozumienie nie wystarczy,
konieczne jest jeszcze istnienie określonej, trwałej, struktury
organizacyjnejiwmiaręstałegoprzywództwa.Częstodopuszczenie
397
Zob. Obraz Policji w społeczeństwie, Raport, CBOS, Warszawa 1996.
Zob. Ocena instytucji publicznych, Komunikat z badań, OBOP, Warszawa
1999, s. 4-5.
398
247
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
do udziału w związku przestępczym wiąże się ze specjalnym
rytuałem, przysięgą itp. Przykładem związków przestępczych mogą
być japońskie yakuza, chińskie triady, czy też włoskie cosa nostra
i camorra. Z danych Policji wynika, że zwłaszcza włoskie związki
przestępcze,odwielulatpenetrująPolskęwposzukiwaniuazyludla
ukrywających się członków tych związków, możliwości „prania
brudnych pieniędzy” iorganizacji tras przerzutu narkotyków.
W latach 2000 – 2001 Centralne Biuro Śledcze Komendy Głównej
Policji zatrzymało na terenie Polski pięciu członków włoskich
związkówprzestępczych,poszukiwanychmiędzynarodowymilistami
gończymi za zabójstwa, porwania i napady z bronią w ręku.
Wiadomo,żenatereniePolskidziałająrównieżbardzohermetyczne
i trudne do zwalczenia azjatyckie związki przestępcze, głównie
wietnamskie. Brak jest przesłanek do przyjęcia tezy o działalności
w Polsce rodzimych związków przestępczych, za wyjątkiem może,
tzw. mafii pruszkowskiej iwołomińskiej. Natomiast działa w kraju
bardzo duża liczba zorganizowanych grup przestępczych, często
o charakterze międzynarodowym. Zorga-nizowana grupa
przestępcza jest grupą ludzi działających wspólnie w celu
popełniania przestępstw, występują w niej elementy wewnętrznej
struktury organizacyjnej, w szczególności musi istnieć wyraźnie
wyodrębnioneprzywództwo.
Takich grup działa w Polsce kilkaset. Członkami tych grup są
zarówno obywatele polscy jak też obcokrajowcy, głównie
mieszkańcy b. ZSRR. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych nastąpiła
wyraźnaprofesjonalizacjazorganizowanychgrupprzestępczychoraz
coraz silniejsze związki polskich grup przestępczych
międzynarodowymświatemprzestępczym.Rodzimegrupyfinansują
i współorganizują przemyt narkotyków z Ameryki Południowej do
Europy,zajmująsię„praniembrudnychpieniędzy„dlaprzestępczych
grup z Rosji i Włoch, dokonują skomplikowanych oszustw
gospodarczych na wielką skalę, ukierunkowanych głównie na
wyłudzenia podatku VAT ipodatku akcyzowego. Rośnie ilość
zorganizowanych grup przestępczych. W 1998r. ich liczba wynosiła
475, w tym 195 o charakterze międzynarodowym399. Działalność
Centralnego Biura Śledczego KGP i innych wyspecjalizowanych
jednostekorganówściganiadopro-wadziładozahamowaniarozwoju
399
Zob. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lipca 1999 r.
w sprawie stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego w Polsce.
248
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
przestępczości zorganizowanej. Nadal jednak w latach 2001 – 2002
działałowPolsceniemniejniż429grupprzestępczychocharakterze
zorganizowanym obejmujących około 4629 członków. Z uwagi na
swój skład narodowościowy, grupy te posiadały charakter polski –
342, międzynarodowy – 72, rosyjskojęzyczny – 5 i etniczny – 10.
Womawianymokresiezlikwidowanychzostało121grup,wtym98
polskich,21między-narodowych,2rosyjskojęzyczne.Zorganizowane
grupy przestępcze prowadziły głównie działalność stricte
kryminalną – 138 grup, związaną z przestępczością narkotykową –
122 i ekonomiczną – 120. 49 z tych grup prowadziło działalność
multiprzestępczą, zwykle o zasięgu międzynarodowym. Coraz
częściej dochodzi do konfliktów porachunkowych pomiędzy tymi
grupami. Wśród przestępstw porachunkowych dominują
kwalifikowane
typy
zabójstw,
przestępstwa
przeciwko
bezpieczeństwupowszechnemu–pożaryikatastrofyspowodowane
eksplozjami materiałów wybuchowych, a ponadto wymuszenia
rozbójnicze, rozboje, pobicia, pozbawienia wolności, groźby karalne
iinne.Motywysprawczesąwysocezróżnicowaneidotyczągłównie
zwrotu długów, nieporozumień związanych zpodziałem lub
zbywaniem łupów, walki o strefy wpływów, posądzenia
owspółpracęzorganamiścigania,zemstyitp.
Z danych policyjnych wynika, że zagrożenie spowodowane
terroryzmem kryminalnym utrzymuje się ciągle na wysokim
poziomie. Wykorzystywanie broni, niebezpiecznych narzędzi
i materiałów jest stałym elementem przestępstw związanych
z wymuszaniem określonego zachowania. Materiały wybuchowe
stanowią istotny „argument” w przestępstwach o charakterze
porachunkowym. Tylko w pierwszej połowie 2001 roku Policja
odnotowała 45 przypadków podłożenia ładunków wybuchowych
w wyniku których zginęło 7 osób, rannych zaś zostało 22 osoby.
Przemytbroni,amunicjiimateriałówwybuchowychstanowiistotne
zagrożenie dla bezpieczeństwa i porządku publicznego, będąc
istotnym źródłem zaopatrzenia w nie środowisk przestępczych.
Łatwydostępdobroniimateriałówwybuchowychjestniewątpliwie
czynnikiem determinującym gwałtowny wzrost bandytyzmu
kryminalnego, a więc rozbojów, wymuszeń rozbójniczych, zabójstw
i innych przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu oraz mieniu. Przy
czymczynytełącząsięzagresją,przemocąibezwzględnościąwobec
ofiar. Tylko na terenie woj. podkarpackiego funkcjonariusze
Centralnego Biura Śledczego KGP zlikwidowali, wlatach 2001 –
2002,dwiedużegrupyprzestępczektóreprzemycałydoPolskibroń
249
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
imateriały wybuchowe. Łącznie zabezpieczono kilkaset jednostek
bronipalnej,wtymbrońmaszynową,tłumiki,pistoletyirewolwery
oraz kilkanaście kilogramów materiałów wybuchowych i kilka
tysięcysztukamunicji.
Od kilku lat nasila się zainteresowanie środowisk
przestępczych nowymi źródłami czerpania zysków. Jednym z takich
źródełjest„handelżywymtowarem„wśródktóregodominujeforma
zorganizowanej eksploatacji prostytucji. Jedną z największych
inajgroźniejszych grup przestępczych handlujących kobietami
zlikwidowanow2002rokunatereniewoj.podkarpackiego.Grupata,
o charakterze międzynarodowym, sprowadziła do Polski, w ciągu
2001 i pierwszej połowy 2002 roku, około 100 młodych kobiet zza
wschodniejgranicy.Kobietomtymodbieranopaszporty,anastępnie
przemocą zmuszano doświadczenia usługseksualnychw agencjach
towarzyskich na terenie całego kraju. Podobny proceder handlu
kobietami narodowości rosyjskiej ibułgarskiej wykryto na terenie
woj. świętokrzyskiego, lubelskiego i mazowieckiego. Nowym
zjawiskiem jest werbowanie do uprawiania prostytucji młodych
Polekzterenówobjętychwysokimbezrobociem.
Konkluzja
Opisane wyżej zagrożenia przestępczością skłaniają do
rozważań na temat metod i form działania organów państwa w
sferzeochronybezpieczeństwaiporządkupublicznego,zwłaszczado
odpowiedzi na pytanie do jakiego stopnia musimy ograniczyć nasze
prawa i wolności obywatelskie, aby skutecznie zapobiegać przestępczości,czylijakązastosowaćpolitykękryminalną400.
Bibliografia
1.
FILABER J., Pojęcie bezpieczeństwa publicznego wprawie
administracyjnym (wybrane uwagi), [w:] Prace prawnicze,
administratywistyczne i historyczne, (red.) M. Sadowski,
P.Szymaniec,Wrocław2009.
2.
HANAUSEKT.,Ustawa o Policji. Komentarz,Kraków1996.
400
Szerzej „O polityce kryminalnej„ zob. HOŁYST B., Kryminologia, wyd.V,
Warszawa 1994, s. 542 i nast.
250
ROLAPOLSKIEJPOLICJIWBEZPIECZEŃSTWIEWEWNĘTRZNYM
PawełŁabuz
3.
4.
5.
6.
Kijak Z., Pojęcie ochrony porządku publicznego w ujęciu
systemowych,Warszawa1987.
PŁOWUCHA S. , Zagadnienia prawne organizacji i funkcjonowania Policji,s.18;T.Hanausek,UstawaoPolicji.Komentarz
,Kraków1996.
WRÓBELJ.,CHECHELSKIA.,Współdziałanie Policji z wybranymi
podmiotami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo i porządek
publiczny,SzkołaPolicjiwKatowicach2010.
ZABOROWSKI J., Administracyjne ujęcie pojęć bezpieczeństwo
wewnętrzne i porządek publiczny,Warszawa1985.
251
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
Ivan Majchút
Akadémia ozbrojených síl generála M. R. Štefánika v Liptovskom
Mikuláši
SILA MIMOVLÁDNYCH ORGANIZÁCIÍ
V MEDZINÁRODNEJ SPOLOČNOSTI
THE POWER OF NON-GOVERNMENTAL
ORGANIZATIONS IN INTERNATIONAL SOCIETY
ABSTRACT
This paper examines the issue of transnational NGOs’ power with
a view to identifying the limits of ongoing debates and critiquing
someoftheassumptionsunderpinningthem.Thereisanoverviewof
aspects of the non-governmental sector which have become more
influential in recent years and how recent changes in the global
distribution of power are challenging the understandings of
legitimacyininternationalrelations.Buildingonthis,thenfocuseson
theissueoftransnationalNGOs’positionsinglobalorder.Twocore
focusesareidentified–governmentsandprivatecorporations.
KEYWORDS
Mimovládne organizácie, medzinárodná spoločnosť, medzinárodné
vzťahy,
Non-governmentalorganizations,internationalsociety,international
relations,
ÚVOD
Formovanie svetového poriadku ajeho princípy boli vždy
diskutabilné.Rozdielyvživotnejúrovnibohatýchachudobnýchľudí
inšpirovalifilozofov,mysliteľov,aktivistovkjehospochybňovaniu.Tí
sa zamýšľali nad správnosťou a vhodnosťou globálnych pravidiel
ainštitúcií. Otázkou je, čo môže predstavovať legitimitu globálneho
poriadku vére tzv. globalizácie.401 Inými slovami, kto sú legitímni
401
KAGAN, 2004, s. 2.
252
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
členovia súčasného medzinárodného asvetového spoločenstva
apodľa akých konkrétnych pravidiel anoriem by mali konať aby
mohli byť vnímaní ako legitímni? Často sa ukazuje, že vývoj pod
hlavičkou globalizácie odhaľuje rozpory medzi ideálmi arealitou
súčasného rozloženia síl, čo si vyžaduje naliehavé úvahy otom ako
ideályapraxzjednotiťaakovytvoriťnovéchápanielegitimity.402
1
NADNÁRODNÝ MIMOVLÁDNY SEKTOR NA VZOSTUPE
Dôležitým aspektom v diskusii oglobálnom poriadku je úloha,
ktorú vtejto problematike zohráva mimovládny sektor ajeho vplyv
na vnímanie legitimity vsúčasnej medzinárodnej spoločnosti.
Vposledných troch desaťročiach počet mimovládnych organizácií
rapídne narastal ato predovšetkým tých ktoré pôsobia
vmedzinárodnomprostredí.Narastalnielenichpočet,alenásobilisa
aj oblasti záujmu, vktorých systematicky pôsobia. Nadnárodné
mimovládne organizácie sa pohybovali vtradičných aktivitách
apodporných činnostiach, ale aj nových úlohách ako je vytváranie
etických štandardov akódexov aich dodržiavanie, rokovania
svládnymiajsúkromnýmiaktérmiaprácanakontraktprevlády.403
Výrazne narástol počet neziskových organizácií, zaoberajúcich sa
cezhraničnými aktivitami. Na medzinárodnej úrovni aktívne pôsobí
viacnež20tisícsietímimovládnychorganizáciía90%znichvzniklo
vpriebehuposledných30rokov.404Nadnárodnýmimovládnysektor
savýraznerozšírilvmnohýchaspektochamimovládniaktérimenia
„pomersíl“vosvojprospech.
Samozrejme, že organizovaná občianska aktivita mala vždy
svojemiestonamedzinárodnejúrovniabolobymylnédomnievaťsa,
že táto expanzia je niečo nové, aleboneočakávané. Historicky,
niektoré „neštátne“ inštitúcie uplatňovali viac sily voči štátu ako
mimovládneorganizáciednes.405Celkovovšakjemimovládnysektor
vposledných rokoch väčší, viditeľnejší, lepšie organizovaný
asofistikovanejší vo svojich vzťahoch kpolitickým inštitúciám
amédiám.
402
HELD, 2004, s. 45.
FLORINI, 2000, s. 3.
404
EDWARDS, 2000, s. 9.
405
Typickým príkladom je „Východoindická spoločnosť” (po angl. East India
Company), ktorá zásadným spôsobom ovplyvňovala politiku Veľkej Británie
a mnohých ďalších krajín západnej Európy.
403
253
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
Obvyklýobrazmimovládnejorganizácie,poskytujúcejúľavuod
utrpenia je stále platný, ale už nie je typický. Poslania astratégie
mnohých mimovládnych organizácií sa časom vyvíjali. Napríklad
prvé povojnové nadnárodne vytvárané mimovládne organizácie sa
zaoberali poskytovaním efektívnej podpornej operácie počas
humanitárnejkrízy,akojezásobovanímpotravinami,zdravotníckou
starostlivosťou
aposkytovaním
prístrešia.
Spôsobilosti
vpodporných operáciách boli postupne doplňované sdôrazom na
„vlastníctvo“ asvojpomoc. Niektoré mimovládne organizácie sa
zameriavali na negatívne dopady pôsobenia apodpornej politiky
vládnych amedzivládnych organizácií na ekonomiku aspoločnosť
rozvojovýchkrajín.406
Nadnárodné mimovládne organizácie musia vyvinúť veľa síl
aenergienazískanieaudržiavaniesvojhovplyvunamedzinárodnej
úrovni. Vpodstate vo svojej práci využívajú jednu zdvoch stratégií
(aleboichkombináciu):
•
Stratégiaodmietania,
•
Stratégiatlaku.
Stratégia odmietania predstavuje globálne sociálne hnutie ako
alternatívu ksúčasnému poriadku. Logikou tohto „odmietavého“
prístupu je, že vplyvom globalizácie sa nepodarilo účinne riešiť
otázky sociálnej spravodlivosti, primeranej ochrany životného
prostredia, obmedzenia vojen achudoby, čo vmnohých prípadoch
viedlokzhoršeniuvšetkýchzmienenýchproblémov.
Stratégia tlaku predstavuje radikálne odlišný súbor politík.
Jedná sa o uplatňovanie potrieb, čo spočíva vo vytváraní tlaku na
novú globálnu politiku cez justičné aenvironmentálne otázky.
Zároveň sa však niektoré mimovládne organizácie snažia priamo
svládamiakorporáciamizapojiťdoväčšiehovplyvunaichpolitiku.
Charakteristickým znakom tohto kooperatívneho prístupu spočíva
vsnahe presvedčiť kľúčových aktérov vo verejnom asúkromnom
sektoreabyzmenilipravidláklepšiemu.
Mnohé nadnárodné mimovládne organizácie sa snažia, aby im
boli poskytnuté niektoré práva vmedzinárodných organizáciách.
Mnohénadnárodnémimovládneorganizáciesúochotnéspriahnuťsa
so súkromným sektorom vsnahe zlepšiť globálne pracovné práva
apodporovať sociálnu zodpovednosť korporácií. Takáto spolupráca
406
KORTEN, 1990.
254
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
zahŕňa dialóg adiskusiu, formálne poradenstvo, dohodu
odobrovoľných kódexoch aštandardoch anezávislé monitorovacie
programy.407
Niektoré nadnárodné mimovládne organizácie úzko
spolupracujú sjednotlivými vládami, prijímajú finančné prostriedky
apôsobia ako poradcovia orgánom štátnej správy. Napríklad, rôzne
národné
vlády
zamestnávajú
mimovládne
organizácie
408
prostredníctvom rozvojových projektov. Kontakt svládnymi
inštitúciami poskytuje nadnárodným mimovládnym organizáciám
ovplyvniť politické inštitúcie, pričom zvládnej perspektívy takto
využívanéorganizáciemôžuposkytnúťzručnostiaznalostipotrebné
napríklad na pochopenie potrieb vodľahlých oblastiach, alebo
potriebmenšín.
Vúzkejspoluprácisoskupinamiobčianskejspoločnostimožno
tiež vylepšiť obraz inštitúcií spoškodeným verejným imidžom.
Napríkladpodporoudialógusmimovládnymiorganizáciísapokúsila
Svetová banka odvrátiť kritiku svojich environmentálnych
asociálnychpolitík.
Nadnárodné mimovládne organizácie môžu byť veľmi
inovatívne vich spolupráci so súkromným avládnym sektorom.
Niektoré znich prispeli kmedzinárodnej politickej diskusii
vypracovaním kódexov správania sa. Vpodstate nachádzali kvázi -
právne riešenie problémov, ktoré vychádzajú zexistujúcich
medzinárodných zmlúv. Jedným zpríkladov je sieť európskych
mimovládnych organizácií, pracujúcich na báze odborových
apartnerských organizácií, ktorá bojuje za spravodlivejšie normy
vodevnompriemyslevytváranímnovýchnoriemakódov.409
ĎalšímpríkladomjeTransparencyInternational,založenáv90tych rokoch na riešenie problému globálnej korupcie afakt, že
inštitúcie ako napr. Svetová banka boli ochotné problém riešiť.
Transparency International navrhla množstvo inovatívnych
projektov, ako napr. poskytnutie zoznamu ročného hodnotenia
407
408
WADDELL, 2004, s. 5.
Pozri (http://www.fundsforngos.org/tag/projects/)
409
Pozri 〈http://www.cleanclothes.org〉.
255
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
korupcie aschému transparentnosti kontraktov pre rozvojové
krajiny.410
Efektivita
nadnárodných
mimovládnych
organizácií
vovplyvňovaníčinnostisúkromnýchkorporáciíapolitickýchaktérov
závisísamozrejmeodmnohýchfaktorov:
•
mieradoakejjeschopnápríslušnáorganizáciavyužiťtlak
médiíaverejnejmienkyvkonkrétnomprípade,
•
miera do akej je vláda, alebo dotknutá korporácia
pripravenánaústupky,
•
zraniteľnosťkorporácienapokusynarušiťjejimidž,
•
mieradoakejsúdohodyvymáhateľnéatakďalej.
Zatiaľ čo na jednej strane niektoré nadnárodné mimovládne
organizácie zaznamenali pozoruhodné úspechy, napr. úspech
kampane za pracovné práva proti korporácii Nike, alebo rastúca
popularitahnutiazaspravodlivýobchod,nastranedruhejjecelýrad
korporácií, ktoré podobným vplyvom úspešne odolávajú. Zrejmým
nebez-pečenstvom pre mimovládne organizácie je, že ich partneri
profitujú zo spojenia s „etickými“ aktérmi bez toho aby nejaké
významnéústupkyurobili.
Kultúra niektorých medzinárodných organizácií, ako sú
Medzinárodný menový fond (International Monetary Fund - IMF)
aSvetová obchodná organizácia (World Trade Organisation - WTO),
je nesmierne odolná proti ďalšiemu skúmaniu aangažovaniu sa
občianskej spoločnosti. Napriek týmto obmedzeniam sa
nadnárodným mimovládnym organizáciám darí aj naďalej vytvárať
vplyvnaglobálnejúrovni.
Jetovdvochkľúčovýchoblastiach:
•
nadnárodnémimovládneorganizáciesúoprotiminulosti
bezprostrednejšie prepojené s ovplyvňovaním politiky
aagendoukorporácií,
•
prostredníctvom
účasti
vglobálnych
sieťach
aorganizáciách majú niektoré mimovládne organizácie
väčší„cezhraničný“vplyv.
410
Pozri 〈http://www.transparency.org〉.
256
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
Toopätovnevyvolávadôležitýsúborotázokooprávnenostiich
vplyvu.
2
MIMOVLÁDNY SEKTOR V GLOBÁLNOM PORIADKU
Prehlásenie otom či niektorá aktivita je alebo nie je legitímna
znamená vo všeobecnosti posudzovanie podľa konkrétneho súboru
pravidiel anoriem. Vpodstate akékoľvek konanie je právoplatné ak
ho tak posúdi príslušná autorita vsúlade sdohodnutým súborom
pravidiel avhodných, alebo plánovaných účinkov.411 „Legitimita“ je
všeobecnechápanáakoprávobyťarobiťniečovspoločnosti–pocit,
že organizácia je zákonná, prípustná aopodstatnená vo svojom
zvolenomvariantepôsobenia.412
Tentokonceptjeniekoľkoúrovňový.Súčasnezahrňujedohodu
aaj pravidlá. Označiť niektoré správanie za legitímne, alebo
nelegitímnesivyžadujeznalosťpravidiel,aleajznalosťspôsobuako
takéto správanie hodnotiť asúdiť. Inými slovami, „legitimita“ má čo
do činenia sosobnou morálkou, ako aj sústavnými princípmi. Čo
jeden môže považovať za legitímne, vočiach iného sa to môže zdať
neospravedlniteľné.
Kým politickí teoretici asociológovia majú tendenciu
nesúhlasiť stým čo legitimita znamená vdomácom kontexte, ešte
výraznejšie je to uteoretikov voblasti medzinárodných vzťahov. Čo
znamená „legitímne“ konanie vkontexte medzinárodného
spoločenstva je obzvlášť ťažké vzhľadom na nedostatok akýchsi
kritérií – ako napríklad globálna ústava, alebo zastrešujúci orgán
(panovníkčiglobálnasvetovávláda).413
To presviedča niektorých analytikov, že akákoľvek diskusia
olegitimite na medzinárodnej úrovni nemá zmysel – to čo je
považované za legitímne konanie je nakoniec vždy odrazom hrubej
sily.Vždyjetunebezpečenstvo,želegitimitajeto,čosimocnýaktér
vytvoril. Silní sa budú vždy pokúšať legitimizovať svoje konanie
vsúvislosti scelým radom pravidiel aprincípov (ako napr. morálne
alebo civilizačné hodnoty, národné záujmy, interpretácie
medzinárodnéhoprávaatď.)atendruhýbudevždytvrdiť,žetakéto
konanieje„nelegitímne“podľasústavykonkurenčnýchnoriem.
411
BEETHAM, 1991.
EDWARDS, 2000, s. 20.
413
Uplatňuje sa medzinárodné právo, ale zákony sú tvorené štátmi a štátmi sú aj
vymáhané (aj keď existuje medzinárodný súdny dvor).
412
257
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
Ako spojmami „terorizmus“, „civilizácia“ alebo „sloboda“
budeme vždy narážať na riziko, že tvrdenia o „legitimite“ alebo
„nelegitimite“námpovediaviacopokusochzískaťmorálnuprevahu
vpolitickýchdiskusiách,nežnámdázmyselpre„pravdu“.
Ak by sa použilo znamienko rovnosti medzi legitimitou
avýkonom moci prostredníctvom sily (svyužitím vyššie uvedenej
argumentácie), tak by sa zjednodušil pohľad na mnohé prípady.
Vdnešnom globálnom kontexte sa aj najmocnejší aktéri (či už sa
jedná ovlády, medzinárodné organizácie, súkromné korporácie,
alebo mimovládne organizácie) snažia ospravedlniť svoje konania
podľa nejakých dohodnutých noriem, alebo súboru dohodnutých
pravidiel. Zmieňovaní aktéri okrem toho hľadajú aj efektívne
spôsoby vzájomnej kooperácie, čo by legitimitu ich činnosti
podporilo. Napríklad NATO sa na politickej a strategickej úrovni
sústreďuje na budovanie dôvery a vzájomného porozumenia medzi
medzinárodnýmiaktérmi.414
Taká je aj diskusia olegitimite invázie koaličných síl pod
vedenímUSAvroku2003doIraku.Mnohíjusvyužitímrelevantných
argumentov považujú za nelegitímnu. Avšak jej zástancovia
starostlivo formulujú svoje argumenty vprávnej terminológii
(porušenie rezolúcií BR OSN) sodkazom na morálne imperatívy
(oslobodenie Iračanov). Myšlienka legitimity má vtakýchto
prípadochzmysel.
Normy medzinárodnej spoločnosti by mali byť záväzné aj pre
veľmoci atie by tiež mali konať vsúlade s nimi. Aj vsystéme, kde
nikto nie je oprávnenou autoritou, môže existovať množstvo
pravidiel akonvencií, ktoré poskytujú zdroje pre náš úsudok, či je
niečo legitímne alebo nie je. Môže to byť vsúlade z formálne
schválenými ustanoveniami vmedzinárodných dohodách, alebo to
môžebyťnazákladezvykovéhopráva.
Rôzne skupiny občianskej spoločnosti, antiglobalisti, médiá,
politici aakademici naprieč rôznymi kontinentmi vyjadrili hlboké
znepokojenie nad legitimitou moci súčasného svetového poriadku.
Zmenyvštruktúremocivpodmienkachglobalizácievytvoriliúrovne
nezodpovednostianedostatkupriamejobčianskejkontrolypolitikov
atie sú považované za neprijateľné. Presuny vmoci spôsobili
414
SPILÝ, JURČÁK, 2011.
258
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
medzerymedzirealitouaideálmidemokratickejazodpovednejmoci
vmodernejaliberálnejspoločnosti.415
Vtejtosúvislostijemožnépoukázaťnadvezákladnéotázky:
•
ktorí aktéri by mali uplatňovať právomoci na
medzinárodnejúrovni,
•
ktorépravidlábymaliusmerňovaťichčinnosť.
Pokiaľ ide olegitímne členstvo vmedzinárodnej spoločnosti,
procesy globalizácie poskytli ekonomickú apolitickú moc aktérom,
ktorí nie sú dostatočne zodpovední voči občanom (v porovnaní
sformálnou zodpovednosťou, vktorej sú demokratické štáty voči
svojimvoličom).
Medzivládne asúkromné organizácie uplatňujú svoj vplyv na
politiku štátov ato napriek tomu, že nemajú dostatok priamej
zodpovednosti voči občanom. IMF aSvetová banka napríklad majú
značnývplyvnafinančnúarozvojovúpolitikuvládprostredníctvom
nástrojov, ako napríklad politická podmienenosť, čo zasahuje do
národnej správy najmä zpohľadu rozvojových krajín. Apritom
nemajú vdotknutej krajine ani zodpovedajúce zastúpenie aani
zodpovednosť.
Obdobne je to so silnými aktérmi vsúkromnom sektore napr.
vsúvislosti medzinárodnými penzijnými fondmi. Nadnárodné
korporácie uplatňujú svoj významný vplyv na rozhodovanie
oinvestíciách, oživote pracujúcich ľudí adaňovej politike vlád
členských štátov, pričom chýba formálna zodpovednosť za ich
aktivity voči občanom, ktorých vkonečnom dôsledku ovplyvňujú.
Ďalšímčastýmobjektomkritikysúglobálnemédiáktoré,akovyplýva
zďalšiehotextu,súnadnárodnýmimimovládnymiorganizáciami.
Ďalším komplikujúcim faktorom vdileme legitimity nie je len
otázka, ktoré subjekty môžu legitímne uplatňovať moc na globálnej
úrovni, ale ako, podľa akých pravidiel azásad. Ak sa nadnárodné
mimovládne organizácie zapojili do politických procesov
aovplyvňujú rozhodovania na globálnej úrovni, potom by to malo
byťzohľadnenévnejakýchpravidláchanormáchotransparentnosti,
zodpovednostiazastúpení.
Zlyhávanie národných demokratických štruktúr vsúvislosti
sglobalizáciou so sebou prináša istú formu kozmopolitnej
demokracie, ktorá so sebou prináša demokratizáciu globálnych
415
HELD, 1995, s. 4.
259
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
štruktúr od OSN smerom nadol. Ako už bolo naznačené, zatiaľ
neexistuje žiadne normatívne kritérium, podľa ktorého je možné
určiť,alebozmeraťlegitimitupravidiel.Koncepty,akokozmopolitná
demokracia azodpovednosť „súťažia“ smnohými inými zásadami,
zktorýchaktéričerpajú.Hlavnekeďodôvodňujúsvojekonania,čiuž
od náboženských hodnôt, existujúcich medzinárodných zmlúv,
národnýchzáujmovažpo„záujemštátu“.
Typickým príkladom je vnímanie migrantov vEurópe. Na
jednejstranejemigráciavnímanápozitívnetým,žemôžeprispieťk
rozvoju a zlepšeniu hospodárskych a sociálnych podmienok
vcieľovej krajine, alebo môže viesť k nerovnosti tým, že prispieva
k erózii kultúr, etnických skupín a národných štátov. Prúdy
migrantov sú často vnímané ako ohrozenie identity prijímajúceho
štátu a často považované za hrozbu pre jeho základné hodnoty
a v tomto zmysle je migrácia vnímaná ako ohrozenie národnej
bezpečnosti.
Spoločnosť môže reagovať na hrozbu straty identity dvoma
spôsobmi: prostredníctvom činností vykonávaných v rámci
spoločnosti(vdanejkomunite),alebosasnažípresunúťproblémdo
politickéhoalebovojenskéhosektora.Naštátnejúrovnimôžehrozbu
imigrácie riešiť legislatíva a hraničné kontroly. Na kolektívnej alebo
individuálnej úrovni je na túto hrozbu poukázané prostredníctvom
protestných kampaní, demonštrácií a do týchto akcií môžu byť
zapojeníineštátniaktéri.416
Vsamotnom korpuse medzinárodného práva je možné
identifikovať konkurenčné normy: „zákony štátov“ chrániace
národné záujmy na jednej strane verzus „zákony ľudstva“
presadzujúceachrániacezáujmyjednotlivcov.417
Účasť mimovládneho sektoru na globálnom vládnutí je teda
súčasťou väčšieho komplexu diskusie ohlavných princípoch
medzinárodnej spoločnosti. Zpohľadu mnohých antiglobalistov
areprezentantovobčianskejspoločnosti,súčasnéglobálneštruktúry
prikladajúveľkúváhutrhovýmpodielomaprílišmalúváhuzáujmom
humanityaprincípomsociálnejaekonomickejspravodlivosti.
416
417
BUDVESELOVÁ, LABUZÍK, 2012, s. 48.
HELD, 1995, s. 163.
260
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
ZÁVER
Výzvou do budúcnosti bude správne chápanie miesta
nadnárodných
mimovládnych
organizácií
vmedzinárodnej
spoločnosti. Predovšetkým to bude výzva pre správne previazanie
sociálnych anormatívnych aspektov chápania adefinovania ich
existencie apôsobenia. Takáto komplexnosť vyžaduje, aby sa
neprijímali tak pevné definície, ako je tomu napríklad vlegislatíve
liberálno-demokratického štátu. Avšak, prijaté definície budú
súvisieť snormatívnym základom pre výkon moci vmedzinárodnej
spoločnosti.
Za základ môže byť použitý princíp súhlasu, alebo autonómie.
Ten umožňuje stanovovať pravidlá apodmienky členstva
vmedzinárodnej spoločnosti. Tieto súvislosti sú však už nad rámec
tohtopríspevku.
LITERATÚRA
1.
BEETHAN D., The Legitimation of Power. Macmillan,
London1991.
2.
BUDVESELOVÁA.,LABUZÍKM.,Migračné prúdy z tretích krajín
do štátov Európskej únie ako hrozba pre societálnu bezpečnosť?
In: Bezpečnostní management a společnost: mezinárodní
konference.Brno:Univerzitaobrany2012.
3.
EDWARDS M., NGO Rights and Responsibilities: A New Deal for
Global Governance.TheForeignPolicyCentre,London2000.
4.
FLORINIA.M.,The Third Force: The Rise of Transnational Civil
Society.CarnegieEndowment,Washington 2000.
5.
KAGAN R., America's Crisis of Legitimacy. [online]. 2004 [cit.
2013-10-23]. Dostupné z: http://www.columbia.edu/itc/sipa/
U6800/readings-sm/Kagan_America's%20Crisis.pdf
6.
KORTEND.C.,Getting to the 21st Century: Voluntary Action and
the Global Agenda.KumarianPress,WestHartford1990.
7.
HELDD.,Global Covenant. The Social Democratic Alternative to
the Washington Consensus.PolityPress,Cambridge2004.
8.
HELD D., Democracy and the Global Order: From the Modern
State to Cosmopolitan Governance. Stanford University Press,
Stanford1995.
9.
SPILÝ P., JURČÁK V., Prístup Aliancie ku komplexnému riešeniu
kríz. In: Bezpečnostné fórum 2011 : zborník príspevkov zo IV.
medzinárodnejvedeckejkonferencie.BanskáBystrica:Fakulta
261
SILAMIMOVLÁDNYCHORGANIZÁCIÍVMEDZINÁRODNEJSPOLOČNOSTI…
IvanMajchút
10.
262
politickýchviedamedzinárodnýchvzťahov,UniverzitaMateja
Bela2011.
WADDELLS.,NGO Strategies to Engage Business: Trends, Critical
Issues and Next Steps. [online]. 2004 [cit. 2013-10-23].
Dostupné
z:
http://networkingaction.net/wpcontent/uploads/files/NGOCaucusReportMarch2004.pdf
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
Mária Martinská
Katedraspoločenskýchviedajazykov,AOS,Lipt.Mikuláš
PRINCÍP STAROSTLIVOSTI BEZ RODOVÝCH HRANÍC
V OTÁZKACH BEZPEČNOSTI AKO NOVEJ SOCIÁLNEJ
A POLITICKEJ PRAXE
PRINCIPLE OF CARE WITHOUT GENDER BORDERS
IN ISSUES OF SECURITY AS A NEW SOCIAL AND
POLITICAL PRACTICE
ABSTRAKT
Súčasné spoločenské kontexty aznich vyplývajúce sociálne
problémy aotázky bezpečnosti vo zvýšenej miere vyžadujú potrebu
ľudskejspolupatričnosti,porozumenia,partnerstvaasolidarity. Nový
koncept bezpečnosti súvisí spotrebou reforiem ahľadania nového
normatívnehorámcatakejpolitickejvízie,ktorábyumožňovala,aby
tvorcovia politiky zahrnuli do svojich programov avízií aj hodnoty
nového chápania spravodlivosti astarostlivosti bez rodovo
stereotypného predurčenia aobmedzenia a tým sa zároveň
rozširovalsystémpolitickýchhodnôt.
KĽÚČOVÉ SLOVÁ
bezpečnosť,rodovárovnosť,problémybezpečnosti
ABSTRACT
The current social contexts and the resulting social problems and
security issues increasingly require the need for human solidarity,
understanding,partnershipandsolidarity.Anewconceptofsecurity
isrelatedtotheneedtoreformandfindanewnormativeframework
of such a political vision that would allow policy makers to include
the new concept of justice and care without gender-stereotyped
predeterminationandconstraintsintheirprogramsandvisionsand
thusalsoexpandthesystemofpoliticalvalues
KEYWORDS
security,genderequality,securityproblems
ÚVOD
263
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
„ Pre existenciu nášho sveta je zachovanie, rozvoj a kvalita
ľudského života ako celku primárnou úlohou.“ 418 Humánne,
ekologické a primerané zvyšovanie kvality života,ochrana
a rozširovanie práv mužov a žien vkontexte spoločenských zmien
prináša nové výzvy pre výskum zmeny postavenia žien amužov
vprivátnejaverejnejsfére.
Vychádzajúc zfeministického diskurzu, zameriame sa na
otázky, ktoré sú motivované potrebami, záujmami, perspektívami
aočakávaniamiženskéhosubjektu,noktorénebolidoterazvcentre
záujmu.
Aj humanita azáujem oľudské práva, dôstojnosť človeka sa
v dejinách vytvárala najmä ako mužská humanita, pretože mnohé
oblastispoločenskéhoživota,vktorýchsakonštituovala,ostávalipre
ženy neprístupné. Muži ako predstavitelia "silného", vládnuceho
subjektu formovali záväzné konvencie, spôsoby poznávania,
hodnotenia skutočnosti. Dejiny sú častým príkladom riešenia
sociálnych problémov, ochrany, bezpečnosti ale najmä konfliktov
zhľadiska uplatňovania moci a sily. 419 Čím viac sa sociálny život
vminulosti racionalizoval, mechanizoval a technizoval, tým menšie
šance ostávali ženám. Feministky420 preto dnes zdôrazňujú obnovu
živého poznania 421ariešenia sociálnych problémov ako komplexu
racionálnych, emocionálnych, logických, intuitívnych a empatických
procesov. Kultivácia rodovej citlivosti aprincípy tolerancie sú
predpokladom možnosti zvyšovania bezpečnosti azároveň kvality
životajednotlivca,rodiny,spoločnosti.422
418
STRIEŽENEC,Š.: Poznámky k teórii a metodológii sociálnej práce. In:
Sociálna práca, č.: 3, rok: 2003. s.49 - 61. ISNN: 1213-624.
419
APPLEBYOVÁ, J.– HUNTOVÁ, L.– JACOBOVÁ, M.: Jak říkat pravdu
o dejinách. In: PAVLÍK, P.: Gender a veda. In FORMÁNKOVÁ, L. –
RYTÍŘOVÁ,K. ABC feminzmu. Brno: NESEHNUTÍ, 2004. ISBN 80-903228-32. (www.ff unipo. sk/kvdsp)
420
KICZKOVÁ, Z: O štruktúre a funkcii rodových stereotypov. In Kvalita života
a ľudské práva v kontextoch sociálnej práce a vzdelávania dospelých: Zborník
príspevkov z vedeckej konferencie s medzinárodnou účasťou. Prešov: FF PU,
2002. ISBN 80-8068-088-4.
421
SOKOLOVÁ, A.: Současné trendy feministického myšlení. In: ABC
feminzmu. Brno: NESEHNUTÍ, 2004. ISBN 80-903228-3-2. (www.ff unipo.
sk/kvdsp)
422
MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov a kultúra vojenskej
organizácie. In: Zborník z pracovného seminára Organizačná kultúra
264
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
Starostlivosť sa oddávna vníma ako podstatný znak „ženskej
prirodzenosti“ ako niečo, čo je ženám dané, čo patrí k ich podstate a je
oddávna spojené so ženskými cnosťami, ako je sebaobetovanie.423Táto
predstava sa spája sprivátnou sférou rodiny aopatrovateľskej
tradícieapraxežien,ktorápozostávazostarostlivostiodeti,chorých,
starých či inak odkázaných ľudí. Táto každodenná rutinná,
nevyhnutnáčinnosťjestálemálospoločenskydocenená.Neustáleje
spojená snezaplatenou alebo málo zaplatenou prácou.424 Vsúlade
s Carol Gilligan, Selmou Sevenhuijsen425 aJoan Toronto sa pojem
starostlivosť vsúčasnosti neredukuje na vykonávanie „ženskej
práce“, ako „ženskej prirodzenosti“ vtradičnom zmysle slova, ale
čoraz intenzívnejšie je vyvýjaný tlak, aby bola rozšírená achápaná
nielen ako ženský ale aj mužský atribút. Starostlivosť sa tak stáva
kľúčovým pojmom nového eticko-teoretického mainstreamu, ktorý
vychádzazreflexieživotnýchskúsenostížienazároveňspochybňuje
centrálne kategórie tradičnej etiky, ako sú autonómia,
univerzalizmus, povinnosť, reciprocita.Rozširuje hoo mužský
princíp, adáva tak možnosť posunúť koncept starostlivosti zo sféry
privátnej do sféry verejnej - starostlivosti oiných, obezpečnosť
amiervosvete.
Súčasné spoločenské kontexty aznich vyplývajúce sociálne
problémy vo zvýšenej miere vyžadujú potrebu ľudskej
spolupatričnosti, porozumenia, partnerstva asolidarity. Môžeme sa
odvolať na slová Charlesa Donnellyho, upozorňujúce na to, že
zhľadiska moci vo svete ešte stále prevažujú muži bez primeranej
účasti žien, ktorých sa vojenské konflikty bezprostredne arovnako
bolestne dotýkajú azároveň:.... sú tu mechanizmy kontroly
potenciálnej tretej svetovej vojny, ale chýbajú účinné páky pre potreby
každodennosti.426
Nový koncept bezpečnostisúvisíspotreboureforiemahľadania
nového normatívneho rámca takej politickej vízie, ktorá by
Ozbrojených síl Slovenskej republiky, 9. september 2005, Bratislava : GŠ OS SR.
s. 33-39.ISBN 80-8040-273-6.
423
SEVENHUIJSEN,S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT,1999,číslo
2.s.118-120.
424
MAROŠIOVÁ, Lýdia, ŠUMŠALOVÁ, Sylvia (eds.). Ženy na trhu (práce
a života). Výskumná
štúdia. Bratislava: Inštitút pre verejné otázky, 2006, 66 s. ISBN 80-88935-89-X;
425
Tamtiež, s.118-120.
426
Pozri bližšie: www.genderandpeacekeeping.org
265
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
umožňovala, aby tvorcovia politiky zahrnuli do svojich programov
avízií aj hodnoty nového chápania spravodlivosti a starostlivosti bez
rodovo stereotypného predurčenia a obmedzenia a tým sa zároveň
rozširovalsystémpolitickýchhodnôt.427Ideotakýsystémpolitických
hodnôt, ktorý by vo svojej podstate zahŕňal nielen rovnosť
aspravodlivosť, ale aj také hodnoty, ktoré sú úzko previazané
spojmom starostlivosti, ako je pozornosť, zodpovednosť, empatia,
spolucítenie, komunikácia. Začlenenie týchto hodnôt by malo viesť
kfilozofii odlišného druhu politického konania, ako je preferované
vsúčasnej modernej spoločnosti, založenej na princípoch
individualizmu a mocenského riešenia konfliktov.428 Súčasťou
komplexného riešenia zmeny prístupu ksociálnym problémom
asituáciám je humanizujúci princíp rodovej tolerancie, chápaný ako
základný predpoklad zvyšovania bezpečnosti akvality života
jednotlivca,skupinyaspoločnostivkaždodennosti.
Jednou
zmožnostínastupujúcich
trendov
je
aj
multidisciplinárny odbor sociálna práca anová filozofia princípu
„starostlivosti ako sociálnej a politickej praxe“, reagujúca aktuálne na
novovzniknutésociálnesituácieasociálneproblémyčibezpečnostné
otázky.429Sociálnapráca,vnímanáakomultiparadigmálnateoretická
vedaipraktickáčinnosť,sastávasociálnouoporousúčasnosti,kedy
tradičné formálne či neformálne sociálne štruktúry zanikajú alebo
zlyhávajú, ktorá bude čoraz intenzívnejšie integrovať východiská
tradičných inštitúcií spoločenského vedomia (právo, morálka,
náboženstvo atď.) anahrádzať ich profesionálnym synkretizmom,
prejavujúcimsavsofistikovanýchprejavochpomociastarostlivostiv
427
Východiskom sú medzinárodné zmluvy, charty a smernice (napr. Rímska
zmluva z r. 1957,
Amsterdamská zmluva z r. 1997, Článok 21 Charty základných práv EÚ,
Smernica Rady 2000/43/ES,Smernica Rady 2000/78/ES), stratégie, programy a
odporúčania, na základe ktorých sa vytvárajúlegislatívne predpoklady a realizujú
konkrétne akcie v celej EÚ a v jednotlivých krajinách (Sociálnaagenda 20052010, Lisabonská stratégia) a i
428
SEVENHUIJSEN, S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT, 1999, číslo 2.
s.118-120.
429
Pozri: TOKÁROVA, A.: Sociálna práca. Prešov: FF PU Akcent print, 2003.
573 s. ISBN 80-968367-5-7; MATOUŠEK, O. a kol.: Základy sociální
práce.Praha: Portál, 2003. 380 s. ISBN 80-7178-548-2; LEVICKÁ, J.: Základy
sociálnej práce. Trnava, SPVaV na FZaSP TU. 2004, ISBN 80-968952-3-0;
MATULAYOVÁ, T.: Sociálna pedagogika a sociálna práca. B. Bystrica: UMB.
2000. 293 s. ISBN 80–8055–427–7 atď.
266
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
každodennosti. Pomáhajúce profesie súčasnosti anajmä genderovo
orientovaná sociálna práca prináša namiesto mužského modelu
založeného na výlučnej konkurencii a výkone teoretické reflexie
anásledne sociálne projekty opierajúce sa o princípy vzájomnej
koexistencie, kooperácie, podpory, ochrany, solidarity, empatie
asúcitu, hľadania spravodlivosti a spoluzodpovednosti za sociálne
aekologicképroblémysúčasnosti.
Abysmepochopilinový koncept ľudskej bezpečnostijepotrebné
tietopojmyanajmäichobsahstručneanalyzovať.Veľkýdôrazvtejto
analýzepoložímenajmänakoncepciu,vrámciktorejjestarostlivosť
chápanáakomorálnaapolitickáprax.Taktovnímanástarostlivosťje
tak neoddeliteľne previazaná nielen so snahou ozvyšovanie kvality
sociálnych vzťahov ale aj s potrebou zaobchádzať srozdielmi
ainakosťourôznehocharakteru.Stručneanalyzujmeobsahprincípu
sociálnej starostlivosti vnímanej ako sociálnej apolitickej praxe
scieľom pochopiť podstatu uskutočňovaných zmien vpohľade na
riešenieproblémovvotázkachrodovejrovnosti.
I.
Filozofické východiská postmoderného chápania hodnôt
Vnímanie bezpečnosti, respektíve schopnosť komplexného
vnímania bezpečnosti sa stáva vsystéme mnohonásobných
sociálnych interakcií vglobalizujúcom sa svete multikultúrnych
kontaktov čoraz menej prehľadným,čoraz menej samozrejmým
ateda aj menej bezpečným.430 Príkazy a zákazy, alebo neformálne
odporúčania spolu tvorili komplex morálnych noriem, ktoré
saturovali potrebu orientácie jednotlivca, pretože vnášali do
sociálneho správania určitý poriadok. Rešpektovanie adodržiavanie
dohodnutých pravidiel alebo morálnych noriem zaručuje rozsah
takého sociálneho správania a konania, ktoré je prípustné,
bezkonfliktnúexistenciuakvalitumedziľudskýchvzťahovvskupine
alebo vspoločnosti. Môžeme konštatovať že predurčovali tak
dlhodoboočakávaniatýkajúcesatiežvýkonumužskejaženskejroly,
správania mužov a žien. Proces internacionalizácie a globalizácie
spoločností a ich vysoké tempo významne oslabujú integračné sily
modernej spoločnosti a naopak posilňujú jej dezintegráciu.
Postmodernisti upozorňujú v tejto súvislosti na pozitívne možnosti
zvyšovania slobody vkonštrukcii identity aživotných príbehov,
430
Pozri bližšie: ŠKVRNDA, F.: Sociologická charakteristika medzinárodnej
bezpečnosti. In: Sociológia č.5, roč. 35. 2003. s. 391 - 410. ISSN 0049-1225
267
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
rekonštrukciu tradičných modelov „mužskosti aženskosti“,
sekularizáciu spoločnosti ale tiež na negatívne stánky ako je
odcudzenie,degeneráciaľudskosti,nazničujúcukonkurenciu,ktorej
neodolajú žiadne hodnoty, na rozpad inštitúcií, ktoré doposiaľ
chránilispoločnosť.Najčastejšiesapoukazujenazmenyvhodnotách
ako usilovnosť, disciplína, zmysel pre povinnosť, skromnosť,
ohľaduplnosť, ktoré ustupujú do pozadia pred hodnotami ako
emancipácia, rovnosť v prístupe, autonómia, individualizácia,
pôžitok, sebarealizácia, ktoré nadobúdajú čoraz väčší význam.
Skutočnosť, že žijeme v „pluralistickej spoločnosti“ sa už dlhší čas
prijíma vdiskusiách osúčasnej spoločnosti ako samozrejmosť.
Vkontexte morálnej filozofie aetiky sa pluralizmus charakterizuje
ako:
„...stanovisko
rozdielnosti
rešpektujúcej
mnohorakosť
v ontologickej, epistemologickej, náboženskej, etickej, politickej
a sociálno-kultúrnej oblasti.“431 Pluralizmus je vtomto zmysle
zakladajúci,tedakonštitutívnyprvokusporiadanianovejprirodzenej
asociálnejspoločnosti. 432Akpripustíme,ževsúčasnostijedôstojná
ľudská koexistencia závislá od toho, akým spôsobom sa členovia
rozličných
sociálnych
systémov
vyrovnajú
skultúrnou,
politickou,religióznou, ale aj rodovou inakosťou adiferenciáciou,
nejednotnosťouanezhodou,zaurčujúcejemožnéstanoviťhľadanie
tolerancieakompromisu,takýchnoriem,postupovapravidiel,ktoré
byboliakceptovateľnéprevšetkých.433
Pôjde odefinovanie tzv. „etického minima“ pre praktický
každodenný život vpluralistickej sociálnej realite, ateda aj
431
HREHOVÁ, H. Etika – sociálne vzťahy – spoločnosť. Trnava: TYPI
UNIVERSITATIS TYRNAVIENSIS. Bratislava: VEDA, 2005. s. 198.
432
Pozri: Pozri: FAY, B.: Současná filosofie sociálních věd. Praha: Sociologické
nakladatelství (SLON). 2002. s. 11- 19. ISBN 80-86429-10-5
433
K intolerantným spôsobom správania sa vedie ľudí často strach, ktorý môže
mať rôzne formy a prejavy, najčastejšie však ide o existenciálny strach, strach
z neznámeho, „cudzieho“, strach z trestu a podobne. Strach vedie často ku
konštrukciám
neracionálnych
predsudkov,
autostereotypom,
heterostereotypnému vnímaniu iných v bipolarite „my-oni“, k radikálnym
etnocentrickým postojom. Od strachu je už len krok k aktualizácii inštinktívneho
správania, hostilite, agresivite, násiliu. Z dejín je známe, že odlišné etnické či
náboženské skupiny môžu žiť dlhé roky nekonfliktne, mierumilovne, ale
nakoniec stačí zdanlivo bezvýznamný podnet, ktorý aktivizuje driemajúcu
intoleranciu a s ňou spojenú agresivitu ktorá sa prejaví náhlym výbuchom
násilia.
268
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
v špecifickom vojenskom pracovnom prostredí, ktoré nesie
agresivituaschopnosťpoužiťnásilievlatentnejaleboreálnejpodobe
už vo svojich základných obsahoch. Aj keď subjektívne človek má
možnosť voľby, vmodernej spoločnosti je vždy súčasťou väčšieho
celku, aje nútený sa vdôsledku sociálneho, politického ale aj
morálneho tlaku prispôsobiť a rešpektovať tzv. „všeobecnú
bezpečnostnúorientáciu“.434
Vsúvislosti stýmito teoretickými posunmi sa vpraxi zvyšuje
potreba systémových, progresívnych ainovačných prístupov
vzaisteníbezpečnostivsúčasnejspoločnosti.435
II. Starostlivosť ako rovnosť príležitostí v zaistení bezpečnosti
Kultivácia rodovej citlivosti aprincípy tolerancie sú
predpokladom možnosti zvyšovania bezpečnosti azároveň kvality
života jednotlivca, rodiny, spoločnosti.436Rovnosť príležitostí vsebe
zahŕňa nielen otázky súvisiace s postavením žien, ale aj otázky
postavenia mužov v rodine a spoločnosti a vzájomných vzťahov
oboch pohlaví. Súhlasíme sVierou Sokolovou vo vyjadrení, že: „...
pokiaľ dáme rovnocenný priestor hovoreniu a načúvaniu doteraz
prehliadaným a umlčovaným hlasom, ktoré prinesú možnosť
nastoľovať nové otázky, a predkladať nové pohľady na svet, možnosť
vzájomného pochopenia a priestor pre sebarealizáciu a emancipáciu
všetkých jedincov v spoločnosti rastie.“437
Predpokladom uplatňovania rovnosti rodových príležitostí na
všetkých úrovniach spoločenského a hospodárskeho života je
porozumeniefaktom,že:
•
rodové
otázky
zohrávajú
v
spoločenskom
aindividuálnomživotedôležitúúlohu;
434
MURDZA,K.:
Bezpečnostná
situácia
občanov
Slovenskej
republiky.SOCIOLÓGIA,roč.35,2003,č.5 str.417.
435
KORZENIOWSKI, L.:. Od ryzyka do systemu. In: Korzeniowski,L.: (red)
Zarzadzanie bezpieczenśtwem. Prace Edukacyjne. Kraków:Liport LFK 2001,
s.21-26.
436
MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov a kultúra vojenskej
organizácie. In: Zborník z pracovného seminára Organizačná kultúra
Ozbrojených síl Slovenskej republiky, 9. september 2005, Bratislava : GŠ OS SR.
s. 33-39.ISBN 80-8040-273-6.
437
SOKOLOVÁ, V.: Současné trendy feministického myšlení. In ABC
feminizmu. Brno: Nesehnutí,
2004, s. 199 – 212, ISBN 80-903228-3-2, www.ff unipo. sk/kvdsp
269
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
•
•
tie isté záležitosti sa dotýkajú rovnosti mužov a žien
rôznymspôsobom;
jadrom spoločenskej rovnosti mužov a žien je rovnosť
rodového prístupu ku všetkým spoločenským aktivitám,
k vzdelaniu, , najmä však k zamestnaniu vo verejnej
sfére.438
Pokiaľ ide o rovnosť príležitostí pohlaví a rodovej rovnosti,
pojmy rovnosť a rozmanitosť nie sú vzájomne zameniteľné ani
navzájom kolidujúce stavy či podobné pojmy. Avšak je potrebné
usilovať sa o ich dosiahnutie spoločne, pretože rovnosť príležitostí
nemožnodosiahnuť,keďniejeuznávanáacenenározdielnosť.439Iba
rozpoznanie a ocenenie rozdielnosti v najširšom zmysle slova
umožňuje vytvorenie pracovnej kultúry a pracovných postupov,
ktoré uznávajú, cenia si, rešpektujú a využívajú prispenie a talent
všetkých prinášajúce prospech pre jednotlivca, organizáciu,
spoločnosť.
Jednouzústrednýchmyšlienokfeministickej etiky starostlivosti
jevýchodisko,žestarostlivosťmábyťnaďalejcentrálnoudimenziou
ľudského života. Starostlivosť má nielen vychádzať v ústrety
potrebám ľudí a umožňovať im dobrý život, ale má byť zároveň aj
rozšírenáoďalšievýznamnéaspekty.
Tradičný pojem starostlivosti je potrebné podľa Selmy
Sevenhuijsenredefinovať.440
Po prvé zbaviť ho esencialistického základu, teda chápania
starostlivostiakoprirodzenejženskejvlastnostiauznať,žekaždýsa
môže starať, aj muži aj ženy. Mužom je tradične prisudzovaná moc,
ženám pomoc. Môžeme konštatovať, že vminulosti ženy
nedisponovali skoro žiadnou alebo len určitou mierou moci na
výnimočných
spoločenských
pozíciách441,
postupne
sa
438
Trh zatiaľ patrí medzi oblasti, kde vžité rodové stereotypy spôsobujú citeľné
nerovnosti v postavenírodov. (Bližšie: ĽAPINOVÁ, E. – JAKAB, K.: Podpora
zosúlaďovania pracovného a rodinného životav zamestnávateľskej organizácii.
B. Bystrica: Pendet in Slovakia, 2008, s. 3 – 8. ISBN 978-80-8083-435-7.
439
KVAPILOVÁ, E. – PORUBENOVÁ, S.: Nerovné cesty k rovnosti: Pohľady
na ľudské a občianskepráva žien na Slovensku: Bratislava: Medzinárodné
stredisko pre štúdium rodiny. 2001. 115 s. ISBN 80 -89048-02- 1.
440
Tamtiež, s.118-120.
441
SIPKO, A.: Elementy rovnosti príležitostí uplatnenia mužov a žien
v stredoveku. Pozícia mužov a žien v monastických štruktúrach. In: Rovnosť
270
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
prostredníctvom emancipačných snáh v spoločnosti ich vplyv
zvyšoval442 ale až koniec XX. storočia a XXI. storočia môžeme
pokladať za dobu masového nástupu žien do vedúcich funkcií vo
verejnejsfére–voblastipráce,politiky,kultúryap.
Základom uvedených moderných trendov v rovnoprávnosti
žien a mužov bola aje postupná feminizácia vzdelania
a kvalifikovaných povolaní (lekár, právnik, učiteľ, kňaz, vojak...),
ktoré boli dovtedy výhradnou doménou mužov.443 Posun vidíme
vemancipácii aindividualizácii žien, ich zvyšujúci sa vstup do
ozbrojených síl, je nielen prekročením privátnej sféry a rodovej
bariéry ale tiež hľadaním sebarealizácie vprospech celku. Veľkým
prínosompreženyvsúčasnostijepotvrdenieichmožnostislobodne
sa rozhodnúť pre výkon práce varmáde avstup do žensky
netradičného povolania napriek problémom, ktoré pre ženy aich
rodinyprináša.
Starostlivosť je síce zhistorického hľadiska rodový pojem, ale
vsúčasnosti potrebuje odčleniť od rodu arozšíriť o mužskú
perspektívu. Kategória starostlivosti nesie vsebe potenciál,
starostlivosť nielen poskytovať, ale aj prijímať. Je potrebné
dosiahnuť aby bola vykonávaná aprijímaná rovnako mužmi ako aj
ženami. Vobdobí ozbrojených konfliktov vystupuje tento pojem do
popredia ešte intenzívnejšie. Pomoc, starostlivosť, ochrana nemá
rodovú perspektívu, dôležitý je výsledok. Starostlivosť znamená
predovšetkýmochotuaschopnosťprevziaťnasebazodpovednosťza
to, že bude vykonané niečo vzáujme zabezpečenia konkrétnej
potreby, podpory, pomoci. Ženám sa prisudzuje lepšia empatia,
intuitívnosťpreto,čojepotrebnévykonať.Jepotrebnéredefinovať
stereotyp,žemužisanedokážu„starať“oniekohoaniečodlhodobo,
príležitostí a a zosúlaďovanie práce a rodiny v praxi moderných organizácií.
Elektronický zborník z medzinárodnej vedeckej konferencie. AOS.Liptovský
Mikuláš 2012, 265s., s.181-185. ISBN: 978-80-8040-457-4.
442
TOKÁROVÁ, A.: Feminizmus, vzdelávanie a sociálne postavenie žien na
Slovensku.
Vzdelávanie dospelých, ISSN 1335-2350, roč. 3, 1998, č. 1, s. 37 – 49.tiež:
TOKÁROVÁ Anna: Prekážky a stimuly vo vyššom vzdelávaní dievčat a žien na
Slovensku. In: Zborník Histórie žien. Eds. Jana Cviková, Jana Juráňová, Ľuba
Kobová. Bratislava, :Aspekt,2006, s. s. 227- 239. ISBN 80-85549-65-4.
443
MAROŠIOVÁ, Lýdia, ŠUMŠALOVÁ, Sylvia (eds.). Ženy na trhu (práce
a života). Výskumná
štúdia. Bratislava : Inštitút pre verejné otázky, 2006, 66 s. ISBN 80-88935-89-X;
271
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
obetavo,nedokážupomáhaťbeznárokunaodmenu,kompenzácie,je
toprenichponižujúcaženskáprácaapod.Tietorodovéstereotypyje
potrebnéprekonávaťvmysleníajvkonaníľudí.Jepotrebnévytvárať
vhodné sociálno-ekonomické apolitické podmienky k prekonaniu
kultúrnychstereotypov,psychickýchaetickýchbariér.
Na základe stúpajúcej formálnosti vpracovných vzťahoch,
so stúpajúcou mierou anonymnej pomoci „cudzím“ ľuďom počas
ozbrojených konfliktov podľa nás pôjde viac oschopnosť
profesionálnepomôcť,vedieťmanažovaťčasafinančnéprostriedky,
integrovať zdroje vprospech výkonu starostlivosti. To je potenciál
jednotlivca či skupiny, profesionálne pripravenej riešiť problémové
situácie. Dôležité sú vedomosti, zručnosť, práca vtíme, koordinácia,
efektanierodovépredurčenie.
Muži sú rovnako schopní starostlivosť poskytovať nielen ju
prijímať. Možno predpokladať, že dostatočné finančné prostriedky
napodporustarostlivostiariešenietzv.
“ženských otázok“ vzabezpečení bezpečnosti budú vyčlenené
pri súčasnom stave „mocenských a rodových pomerov“ (prevažnú
časť finančných zdrojov amoci majú muži) až vtedy, keď dôjde
kpochopeniu významu konceptu rodovej spravodlivosti
aprofesionálnejstarostlivostiajmužmi.
Po druhé je potrebné prestať stotožňovať starostlivosť so
ženským sebaobetovaním vrodinnom prostredí. Jej chápanie je
potrebné rozšíriť tak, aby sa vzťahovala nielen k iným ľuďom, ale
tiež ksebe akprírodnému asociálnemu prostrediu. Je možné
potvrdiť, že počas vojnových konfliktov dochádza kpremene
rodových rolí a vojna prináša nové sociálne roly ženy, urýchľuje jej
presun zprivátnej do verejnej sféry, odrážajúci sa nielen
vzvyšujúcom sa zastúpení vspoločensky cenených pomáhajúcich
profesiách ale čoraz častejšie aj vaktívnej roli bojovníčky.
Zteoretických zistení vyplýva, že historicky ženy zastávali
vozbrojených silách nebojové a podporné funkcie, ale vdôsledku
vývoja spoločnosti, globálnych výziev a kulminujúceho násilia, tlaku
výkonovej spoločnosti a krízy rodičovskej roly amaterstva vôbec,
dochádzalo postupne k premene tradičných rodových rolí
a preberaniu bojových rol aj ženami. Možnosť sebarealizácie vtejto
oblastijevšakvsúčasnostistálepredmetomvýraznýchdiskusií,aaj
napriek dobrej skúsenosti zo zahraničných armád apotvrdenia
pozitívnych ohlasov vnašich ozbrojených silách pretrvávajú mnohé
rodovéstereotypyvovojenskomajcivilnomprostredí.Ženysačoraz
intenzívnejšie podieľajú na tvorbe mierových aktivít, avšak
272
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
zhľadiska presadenia úspešnej rodovej perspektívy je potrebné
zaistiť ich rovnomerné zastúpenie vnajvyšších politických
amocenskýchštruktúrach.444
Dochádzaknarušeniu tzv. rodovej asymetrieaženysaobjavujú
vpovolaniach,ktorébolivýhradnoudoménoumužov,avšakvážnym
problémom zostáva problematika „násilia založenom na rode počas
vojnových konfliktov “445 ajtiežfenoménženskéhokamikadzeatzv.„
neprijateĺné formy rovnosti“. 446 Za veľmi dôležité aaktuálne
zhľadiska feministickej analýzy, rodovej problematiky ale aj boja
proti novým formám ozbrojeného násilia - terorizmu pokladáme
upozornenie vedeckej verejnosti na nový fenomén tzv. „paradox
rovnosti“, ktorý predstavuje fakt, že mnohé krajiny, ktoré
neumožňujú ženám zastávať rovnocennú pozíciu vspoločnosti im
umožňujú stať sa rovným mužom vminúte smrti, napr. pri
samovražedných útokoch. Zdôrazňujeme potrebu zvýšenia
informovanosti verejnosti otýchto problémoch, hľadanie účinnej
transdisciplinárnej spolupráce aefektívnej prevencie proti tomuto
stupňujúcemu sa sebaobetovaniu a zneužívaniu žien na vojenské
účely.
Môžeme konštatovať, že vdôsledku zvyšujúcej sa participácie
žienvoverejnejsféresazvyšujeichemancipácia.Tomôžemechápať
ako „vzďaľovanie“ od tradičného chápania sebaobetovania sa
vprospech rodiny, avšak prevzatie verejných funkcií ich tradičné
správanie veľmi neinovuje aich nadšenie, horlivosť, angažovanosť
alebo workoholizmus vyplýva podľa nás práve zpotreby „obetovať
444
KEYSER, V.: Správa o postavení žien v ozbrojených konfliktoch a ich úlohe
pri rekonštrukcii a demokratickom procese v krajine po skončení ozbrojeného
konfliktu z 3.5.2006. (www.genderandpeacekeeping.org) DANICS, Š. –
TUČEK, L.: Ideový a sociokulturní kontext sebevražedných útoků: proliferace
mučednické subkultury, In Vojenské rozhledy č. 2, 2009.ročník XVIII. ISSN
1210-3292
445
HAGEMANN-WHITE, C.: Combating violence against women: Stocktaking
study on the measures and actions taken in Council of Europe member States,
Directorate
General
of
Human
Rights
Strasbourg,
2006.
http://www.coe.int/T/E/Human_Rights/Equality/PDF_CDEG(2006)3_E.pdf.
Odporúčanie Rec 2002(5) Výboru ministrov členským štátom o ochrane žien
proti násiliu,
odsek23, Rada Európy, 2002.
446
DANICS, Š.: Feminizácia a infantizácia sebevražedného terorizmu.
B. Bystrica: In Bezpečnostné fórum 2010. UMB, 2010. ISBN 978-80-8083-9802.
273
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
sa“ pre prácu, myšlienku, princíp novým spôsobom. Ženy často
zastávajú verejné funkcie a majú možnosť modifikovať roly
vprospech „ženských“ otázok, ale nerobia to, nevnášajú ženskú
perspektívudojednotlivýchoblastíspoločenskéhopriestoru,pretože
je jednoduchšie osvedčené mužské roly kopírovať anásledne
komparovaťkariérnedráhysmužskými.
Je zároveň vtejto súvislosti potrebné upozorniť na procesy
zmeny v kultúre vojenskej organizácie447 vo vzťahu k zmene
tradičnéhomaskulínnehoprostrediahumanizáciouvojenskejprácea
prienikom tzv. „mäkkých hodnôt“ do vojenskej organizácie, ktoré sú
spojené jednoznačne aj sdefinovaním nových úloh pre ozbrojené
sily. Na základe teoretickej analýzy môžeme potvrdiť, že trendy
vinováciách organizačnej kultúry si vyžadujú akceptáciu diverzity
zamestnancovakoprínosuavstupžiendovojenskejorganizáciemá
byť progresívnym, systémovým prvkom vojenskej organizácie.
Vpraxivšaknaďalejbudepotrebnéprocesystýmtojavomsúvisiace
analyzovaťapodporovaťprogresívneintervencievprospechrodovej
tolerancie.
Aktuálnevšakstálezostávajúotázky,ktorépozíciearolyženy
vozbrojenýchsiláchskutočnepreberajúaakoichvykonávajú.Niesú
to pozície aroly podporné a činnosti týkajúce sa starostlivosti
aopatery aochrany, avšak povýšené na spoločenskú či dokonca
celosvetovú úroveň? Ako by sa mala modifikovať takto získaná
pozíciaajejroly?Čokonkrétneznamenávniesťženskúperspektívu
do organizácie ozbrojených síl? Nebude znamenať integrácia
konceptov sociálnej práce práve oblasť, ktorej výkon sa bude
očakávať práve od žien? Do akej miery muži chápu význam pojmu
starostlivosť? Do akej miery budú ochotní redefinovať svoje
výhradnézamestnanieapovolanie?Myslímesi,žeodpovedenatieto
otázkybudeprinášať nevyhnutný procesreorganizácieozbrojených
síl.
Anakoniecpo tretieje potrebnéprekročiť privátnu sféru a vidieť
starostlivosť v širšom rámci, aby sa perspektíva starostlivosti mohla
stať politickým konceptom, ktorý bude zakotvený vlegislatíve.
Vtejtooblastibudepotrebnéočakávaťnajväčšiu„odolnosť“(odpor)
voči zmene. Myslíme si že z poslania vojenskej organizácie doteraz
447
MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov a kultúra vojenskej
organizácie. In Organizačná kultúra Ozbrojených síl Slovenskej republiky
(Zborník z pracovného seminára), 2005, Bratislava: GŠ OS SR.ISBN 80-8040273-6.
274
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
vyplývali úplne iné záväzky akými sú pomoc, opatera apod.
atradične nie je očakávané, že bude riešiť aj otázky starostlivosti.
Odolné budú najmä legislatívne normy vyjadrené najmä v zákone
oozbrojených silách avobrannej avojenskej doktríne Slovenskej
republiky, ktoré vymedzujú pozíciu aroly ozbrojených síl pri
zabezpečení nielen Slovenskej republiky, ale ijej záväzky voči
európskym asvetovým organizáciám ainštitúciám448. Myslíme si, že
doteraz táto otázka nebola dostatočne riešená. Dochádzalo skôr
kparciálnym riešeniam problémov, finančným kompenzáciám,
plošnýmnecitlivýmreakciámnaproblémovéčikrízovésituácie.Stále
ešte prevažuje represia nad prevenciou, kompenzácia nad
starostlivosťou apomocou. Zatiaľ ozbrojeným silám acelej
spoločnosti chýba programový systém profesionálnej sociálnej
pomoci, ktorý by vychádzal nielen ztradičných metód, spôsobov
aprístupov,alektorýbyintegrovalajnovécelospoločensképotreby
azmeny. Moderné profesionálne ozbrojené sily by mali disponovať
špičkovým systémom sociálnej starostlivosti nielen osvojich
príslušníkov, ale aj o ichrodiny. Spoločnosť akceptujúca
humanistické princípy (antidiskriminácia a antiopresia) rozširuje
tradičnú starostlivosť (dôchodkovú, rodinnú, bytovú sociálnu
politiku) vozbrojených silách oďalšie oblasti, ktoré je potrebné
doceniť a vbudúcnosti odborne vykonávať. Sú nimi napríklad:
starostlivosťorodinuvojenskéhoprofesionálanasadenéhodlhodobo
mimo územia našej republiky, oveteránov vojnových konfliktov
avojen, o ťažkoranených a umierajúcich, telesne apsychicky
postihnutýchvdôsledkuvojenskéhozranenia,ovdovyasirotyaleaj
ocivilné obyvateľstvo na krízových územiach a pod. Dokonca by sa
mal tento systém rozšíriť aj ospoluprácu scivilnými inštitúciami
aobyvateľstvomatiežoekologickéotázky.
Takýtoprogrambybolnielenveľmiprospešný,alepomoholby
zvýšiť aj status ozbrojených sílato nielen ako organizácie obrannej
aochrannej, ale aj ako organizácie „pomáhajúcej a starajúcej sa“.
Rozšíril by starostlivosť tejto organizácie nielen osvojich
zamestnancov (vojakov), ale aj oostatných ľudí vo svete sdôrazom
448
SIKA P.: Uplatňovanie rovnosti príležitosti prostredníctvom projektov
Európskeho sociálneho fondu. In
Nová architektúra rodových vzťahov
v organizáciách a inštitúciách. (Zborník z medzinárodnej konferencie
a slávnostného vyhlásenia výsledkov 8. roč. súťaže Zamestnávateľ ústretový
k rodine, rodovej rovnosti a rovnosti príležitostí). Bratislava: MPSVaR SR.
2009. ISBN 978-80-89125-14-2.
275
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
na rodovú perspektívu vsúlade snárodnými požiadavkami atiež
požiadavkamiEurópskejúnieaOrganizáciespojenýchnárodov.449
ZÁVER
Spomínané prístupy k ponímaniu starostlivosti by sa mali
odraziť vo vzniku nových foriem „politiky starostlivosti“, ktoré
súvisia spotrebou reforiem vzdravotnej asociálnej oblasti ľudskej
spoločnosti.Tobudevosvojejpodstatevyžadovaťajodozbrojených
síl vytvorenie lepších podmienok pre sebarealizáciu (nie
sebaobetovanie) žien vo verejnej sfére a pre väčšiu participáciu
mužov na dennej starostlivosti orodinu, deti a závislých členov
rodiny,tedabudetovyžadovaťzásadnýmspôsobommeniťfilozofiu
sociálnej práce vtejto organizácii. Nastáva obdobie vymedziť
priestor pre transdisciplinárnu spoluprácu pomáhajúcich profesií
(lekárov, sestier, psychológov, duchovných...) kde nezastupiteľné
miesto má sociálny pracovník a genderovo orientovaná sociálna
práca, prinášajúca nový diskurz okľúčových etických hodnotách
aprincípoch, omožnostiach sebarealizácie akonštrukcie novej
identity mužov ažien vprospech ich autonómie aetickej
spoluzodpovednostizaúspešnémierovéúsilie.
LITERATÚRA:
1.
APPLEBYOVÁ, J.– HUNTOVÁ, L.– JACOBOVÁ, M.: Jak říkat
pravdu odejinách. In: PAVLÍK, P.: Gender a veda. In
FORMÁNKOVÁ, L. – RYTÍŘOVÁ,K. ABC feminzmu. Brno:
NESEHNUTÍ, 2004. ISBN 80-903228-3-2. (www.ff unipo.
sk/kvdsp)
2.
DANICS, Š.: Feminizácia ainfantizácia sebevražedného
terorizmu.B.Bystrica:InBezpečnostné fórum 2010.UMB,2010.
ISBN978-80-8083-980-2.
3.
FAY, B.: Současná filosofie sociálních věd. Praha: Sociologické
nakladatelství(SLON).2002.s.11-19.ISBN80-86429-10-5
4.
HAGEMANN-WHITE, C.: Combating violence against women:
StocktakingstudyonthemeasuresandactionstakeninCouncil
ofEuropememberStates,DirectorateGeneralofHumanRights
Strasbourg, 2006. http://www.coe.int/T/E/Human_Rights/
Equality/PDF_CDEG(2006)3_E.pdf.
449
WAISOVÁ Š.: Řešení konfliktú v mezinárodních vztazích: In: Human
Development report 1993. Praha: Portál. 2005. ISBN 80-7178-390-0.
276
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
5.
HREHOVÁ H.: Etika – sociálne vzťahy – spoločnosť. Trnava: TYPI
UNIVERSITATISTYRNAVIENSIS.Bratislava:VEDA,2005.s.198.
6.
KEYSER, V.: Správa opostavení žien vozbrojených konfliktoch aich
úlohe pri rekonštrukcii ademokratickom procese vkrajine po
skončení
ozbrojeného
konfliktu
z
3.5.2006.
(www.genderandpeacekeeping.org) DANICS, Š. – TUČEK, L.: Ideový
a sociokulturní kontext sebevražedných útoků: proliferace
mučednické subkultury, In Vojenské rozhledy č. 2, 2009.ročník XVIII.
ISSN1210-3292
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
KICZKOVÁ, Z: Oštruktúre afunkcii rodových stereotypov. In
Kvalita života a ľudské práva v kontextoch sociálnej práce
a vzdelávania dospelých: Zborník príspevkov zvedeckej
konferencie smedzinárodnou účasťou . Prešov: FF PU, 2002.
ISBN80-8068-088-4.
KORZENIOWSKI, L.:. Od ryzyka do systemu. In:
Korzeniowski,L.: (red) Zarzadzanie bezpieczenśtwem. Prace
Edukacyjne.Kraków:LiportLFK2001,s.21-26.
KVAPILOVÁ, E. – PORUBENOVÁ, S.: Nerovné cesty k rovnosti:
Pohľadynaľudskéa
občianskepráva žien na Slovensku: Bratislava: Medzinárodné
strediskopreštúdiumrodiny.2001.115s. ISBN80-89048-02-
1.
LEVICKÁ, J.: Základy sociálnej práce. Trnava, SPVaV na FZaSP
TU.2004,ISBN80-968952-3-0;
ĽAPINOVÁ, E. – JAKAB, K.: Podpora zosúlaďovania pracovného
a rodinného životav zamestnávateľskej organizácii. B. Bystrica:
PendetinSlovakia,2008,s.3–8.ISBN978-80-8083-435-7.
MAROŠIOVÁ, Lýdia, ŠUMŠALOVÁ, Sylvia (eds.). Ženy na trhu
(práce a života). Výskumná štúdia. Bratislava : Inštitút pre
verejnéotázky,2006,66s.ISBN80-88935-89-X;
MATIS, J.: Kvalita života vojenských profesionálov akultúra
vojenskej organizácie. In: Zborník zpracovného seminára
Organizačná kultúra Ozbrojených síl Slovenskej republiky,
9. september 2005, Bratislava : GŠ OS SR. s. 33-39.ISBN 808040-273-6.
MATOUŠEK, O. akol.: Základy sociální práce.Praha: Portál,
2003.380s.ISBN80-7178-548-2;
MATULAYOVÁ, T.: Sociálna pedagogika asociálna práca.
B.Bystrica:UMB.2000.293s.ISBN80–8055–427–7atď.
MURDZA ,K.: Bezpečnostná situácia občanov. Slovenskejrepubliky.SOCIOLÓGIA,roč.35,2003,č.5,str.417.
277
PRINCÍPSTAROSTLIVOSTIBEZRODOVÝCHHRANÍCVOTÁZKACH...
MáriaMartinská
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
278
SEVENHUIJSEN ,S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT,
1999,číslo2.s.118-120.
SIKA P.: Uplatňovanie rovnosti príležitosti prostredníctvom
projektov Európskeho sociálneho fondu. In Nová architektúra
rodových vzťahov v organizáciách a inštitúciách. (Zborník
z medzinárodnej konferencie aslávnostného vyhlásenia
výsledkov 8. roč. súťaže Zamestnávateľ ústretový k rodine,
rodovej rovnosti a rovnosti príležitostí). Bratislava: MPSVaR
SR.2009.ISBN978-80-89125-14-2.
SIPKO,A.:Elementy rovnosti príležitostí uplatnenia mužov a žien
v stredoveku. Pozícia mužov a žien v monastických štruktúrach.
In: Rovnosť príležitostí aazosúlaďovanie práce arodiny
vpraxi moderných organizácií. Elektronický zborník
zmedzinárodnej vedeckej konferencie. AOS.Liptovský Mikuláš
2012,265s.,s.181-185.ISBN:978-80-8040-457-4.
SOKOLOVÁ, V.: Současné trendy feministického myšlení. In ABC
feminizmu. Brno: Nesehnutí, 2004, s. 199 – 212, ISBN 80903228-3-2,www.ffunipo.sk/kvdsp
STRIEŽENEC,Š.: Poznámky kteórii ametodológii sociálnej
práce.In:Sociálnapráca,č.:3,rok:2003.s.49-61.ISNN:1213624.
ŠKVRNDA, F.: Sociologická charakteristika medzinárodnej
bezpečnosti. In: Sociológia č.5, roč. 35. 2003. s. 391 - 410. ISSN
0049-1225
TOKÁROVÁ, A.: Feminizmus, vzdelávanie a sociálne postavenie
žien na Slovensku.Vzdelávaniedospelých,ISSN1335-2350,roč.
3,1998,č.1,s.37–49.
TOKÁROVÁ, A.: Sociálna práca. Prešov: FF PU Akcent print,
2003.573s.ISBN80-968367-5-7;
TOKÁROVÁ Anna: Prekážky a stimuly vo vyššom vzdelávaní
dievčat a žien na Slovensku.In:ZborníkHistóriežien.Eds.Jana
Cviková,JanaJuráňová,ĽubaKobová.Bratislava:Aspekt,2006,
s.s.227-239.ISBN80-85549-65-4.
WAISOVÁ Š.: Řešení konfliktú vmezinárodních vztazích: In:
Human Development report 1993.Praha:Portál.2005.ISBN807178-390-0.
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
Antoni Olak
WSZMIJO w Katowicach; WSBIP w Ostrowcu Św. – Katedra
BezpieczeństwaNarodowego
Antoni Krauz
InstytutTechnikiiNowychTechnologii-UniwersytetRzeszowski
ZJAWISKO TERRORYZMU WE WSPÓŁCZESNYM
ŚWIECIE
ABSTRACT
Terrorism is a phenomenon historically variable, multi-faceted and
dynamicoccurringinvariousforms.Itisdifficultatpresenttodefine
a uniform definition of terrorism, which is changing under the
influence of civilization, especially the rapid scientific and technical
progress.Terroristsperfectlyusethelatestmeansofcommunication,
massmedia,moderncommunicationtechnologyandcomputers.The
purpose of this article is therefore an approximation of the
phenomenonandwaystocombatit.
KEYWORDS
terrorism,terror,conflict,terroristactivities.
Wprowadzenie
Toważkiezagadnienienaszychczasów,któretowarzyszynam
oddawna.Zrozumienietegotematuwymagazaangażowania,dlatego
podjęto tą tematykę aby wczęści przybliżyć ten problem -
terroryzmu jako zagrożenie bezpieczeństwa globalnego. Terror nie
jest zjawiskiem nowym. Towarzyszy on od wieków zbiorowościom
ludzkim. Termin terror wywodzi się z języka łacińskiego i oznacza
„stosowanie przemocy, gwałtu, okrucieństwa w celu zastraszenia
kogoś”. Zaś „oddziaływanie za pomocą strachu, gwałtu, represji,
groźby,stosowaniaterroruwobeckogoś,prześladowania”nazywane
jest terroryzowaniem. Jednakże w miarę rozwoju społecznego
zbiorowościludzkichtaformaoddziaływaniarozszerzaswójzakres
podmiotowyiprzedmiotowy.
Początkowo terroryzm był narzędziem władzy służącym
utrzymaniupoddanychwposłuszeństwie.Obecniestajesięśrodkiem
279
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
oddziaływania wąskich grup ludzi na państwa, organizacje
i społeczność międzynarodową. W dobie globalizacji zjawisko,
określane
nazwą
terroryzmu
stało
się
problemem
omiędzynarodowymznaczeniu.Terroryzm,bowiempociągazasobą
coraz poważniejsze konsekwencje działań, za które zmuszone są
płacićspołeczeństwaniebędącestronąkonfliktu.
Działalność terrorystyczna stanowi zagrożenie nie tylko dla
życia i własności poszczególnych jednostek. Jest poważnym
problemem współczesnego świata, gdyż zuwagi na swoją istotę
może
zagrażać
porządkowi
społecznemu,
stosunkom
międzynarodowym a przy zastosowaniu środków masowej zagłady
wręczistnieniuludzkości.
Dlatego też terroryzm uznaje się za akt przemocy o znaczeniu
międzynarodowym. Pomimo uznawania terroryzmu za istotny
problem międzynarodowy nie udało się dotąd osiągnąć na forum
międzynarodowym porozumienia w sprawie prawnego określenia
tego pojęcia który jest zjawiskiem, od dawna towarzyszącym
państwomEuropyicałegoświata.
Dla wielu ludzi w Polsce terroryzm zawsze był zjawiskiem
egzotycznym, znanym wyłącznie z filmów lub z doniesień
medialnych informujących o kolejnych zamachach. Wiedza
o terroryzmie była znikoma i ograniczona wyłącznie do informacji
przekazywanych w mediach lub przez polityków. Terroryzm jest
zjawiskiem
historycznie
zmiennym,
wielopłaszczyznowym
i dynamicznym, występującym w różnych postaciach. Trudne jest
obecnie zdefiniowanie jednolitej definicji terroryzmu, który zmienia
się pod wpływem rozwoju cywilizacyjnego, a zwłaszcza szybkiego
postępu naukowo - technicznego. Terroryści perfekcyjnie
wykorzystują najnowsze środki łączności, media, nowoczesne
technikikomunikowaniasięorazkomputery.
W materiale tym przybliżono to zjawisko. Zagadnienia
związane ze współczesnym terroryzmem przyciągają z roku na rok
coraz większe zainteresowanie mediów, jak i zwykłych obywateli.
Dzięki telewizji, radiu i internetowi informacje ozamachach
terrorystycznych docierają do nas błyskawicznie, stają się wręcz
głównymi wiadomościami każdej szanującej się stacji.
Spektakularność zamachów przyciąga przed ekrany ogromne ilości
odbiorców.
Najlepszym przykładem jak pamiętamy tego zjawiska jest
zamach na World Trade Center z 11 września 2001r., kiedy to cały
świat z zapartym tchem śledził niezwykłe i jednocześnie tragiczne
280
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
wydarzenia ze Stanów Zjednoczonych. Również obecnie w wielu
stacjach telewizyjnych oraz innych mediach mówiło się o nieudanej
próbie zamachu, której chciał dokonać Nigeryjczyk w samolocie
lecącymdoDetroitwokresieprzedświątecznymwgrudniu2009r.
W takich momentach wypowiadają się nie tylko politycy, ale
także liczni fachowcy od międzynarodowego terroryzmu. To na ich
barkach spoczywa wypracowanie procedur, które zapewnią nam
bezpieczeństwo. Natychmiast pojawiają się koncepcje uszczelnienia
granic państwowych oraz inwigilacji osób, które mogą być
powiązane z organizacjami terrorystycznymi. Oczywiście każdy akt
terrorystyczny musi spotkać się z przeciwdziałaniem władz
państwowych.Zwalczanieterroryzmu,poznanietegozjawiskatonie
tylkokwestiapraktyki,aletakżedziedzinabadańnaukowych.
Zapobieganie terroryzmowi na świecie jest bardzo trudnym
zadaniem. Zrozumienie tego fenomenu wymaga zaangażowania
wielu gałęzi wiedzy m.in. takich jak: socjologia, psychologia, prawo
karne, kryminologia, kryminalistyka, prawo międzynarodowe
publiczne,stosunkimiędzynarodowe.Tylkowspółpracaspecjalistów
z różnych dziedzin może sprawić, że wszyscy będziemy czuli się
bezpieczniew„globalnejwiosce”.
ZJAWISKO TERRORYZMU
W świadomości wielu osób zjawisko terroru i terroryzmu
sprowadza się do wspólnego mianownika. Często słyszymy lub
czytamy, że ktoś dokonał aktu terrorystycznego, że ów akt terroru
potępili politycy. Niestety, w tych wypowiedziach pojawia się już
znaczeniowy błąd. Pojęcia „terror” i „terroryzm” to dwa zupełnie
odrębne zjawiska. Terror jest w zasadzie aktem przemocy silnego
państwawobecobywateli450.
Historia zna wiele przypadków terroru, np. Jakobinów
wokresieRewolucjiFrancuskiej. Państwo,szczególniewsystemach
totalitarnych, sięga po narzędzia, które zastraszają obywateli, by ci
nie dążyli do zmiany władzy. Wewnętrzny terror pozwala
decydentom pozostawać u steru rządzenia państwem i osiągania
z tego powodu profitów i zysków. Terroryzm jest swoistą
odwrotnością terroru. To słabsi obywatele (jednostki) wymuszają
450
MUSZYŃSKI J., Terroryzm polityczny, PWN, Warszawa 1981, s. 92.
281
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
jakieśkorzyścinapaństwie451.Jeślipaństwojestsłabe,toterroryści
osiągająswecele.
Jeśli natomiast państwo jest silne, z mocnym prawem,
to wówczas rodzi się długoletni konflikt z licznymi ofiarami.
Terroryści wówczas mnożą akty przemocy, by dosięgnąć
wytyczonych celów. Definicje słownikowe pojęcia terroryzmu
niewiele mówią o zjawisku terroru. W języku łacińskim „terror
oznacza przerażenie, straszną wieść, strach, trwogę, straszne
słowo”452. Czasownik terreo można tłumaczyć jako „straszyć”453.
Z kolei w Nowej encyklopedii powszechnej PWN zapisano: „ (…)
umotywowane ideologicznie, planowane i zorganizowane działania
pojedynczych osób lub grup skutkujące naruszeniem istniejącego
porządku prawnego, podjęte w celu wymuszenia od władz
państwowych i społeczeństwa określonego postępowania, często
naruszającedobraosóbpostronnych(…)”454.
Jasno wynika z podanych definicji, niezależnie od czasu ich
sformułowania,żeterroryzmjestsiłowym,brutalnymzastraszaniem
ludzi żyjących zgodnie z prawem, w celu wymuszenia korzyści
(najczęściej) ideologicznych (np. Al Kaida) lub finansowych – czego
najlepszym przykładem jest terroryzm piratów somalijskich.
W definiowaniu terroryzmu prym wiodą Stany Zjednoczone, które
wewspółczesnymświecieotwarcieikonsekwentniewalcząospokój
nietylkoswoichobywateli,alerównieżinnychnacji.Różnesposoby
podejściadoterroryzmuspowodowały,żedefinicjitegozjawiskajest
coniemiara455.
Warto przyjrzeć się dokładniej trzem z nich. Według
amerykańskiego Departamentu Stanu terroryzm jest to
zaplanowana, motywowana politycznie przemoc wobec celów
nieuczestniczących w walce, stosowana przez wewnątrz narodowe
grupyczytajnychagentów,mającegłównienaceluoddziaływaniena
audytorium. Federalne Biuro Śledcze (FBI) głosi, iż terroryzm to
bezprawne użycie siły lub przemocy wobec osób lub mienia, aby
zastraszyćlubwywrzećprzymusnarząd,ludnośćcywilnąalboczęść
451
. BIAŁEK T, Terroryzm manipulacja strachem, Studio EMKA, Warszawa
2005, s. 33.
452
KUMANIECKI K., Słownik łacińsko-polski, Państwowe Wydawnictwo
Naukowe, Warszawa 1982, s. 500.
453
Ibidem.
454
Nowa encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 1997, s. 370.
455
MUSZYŃSK J. I, Terroryzm polityczny, PWN, Warszawa 1981, s.92
282
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
wyżejwymienionych,cozmierzadopromocjicelówpolitycznychlub
społecznych. Departament Obrony stwierdza, iż terroryzm to
bezprawneużycielubgroźbaużyciasiłyczyprzemocywobecosoby
lubmienia,bywymusićlubzastraszaćrządyczyspołeczeństwo,dla
osiągnięciacelówpolitycznych,religijnychczyideologicznych”456.
Okazuje się, że w obrębie jednego państwa, jednego systemu
prawnegoistniejekilkadefinicjiterroryzmu.GłówneurzędyStanów
Zjednoczonych na swój użytek definiują to groźne zjawisko. Jednak
niezależnie od tego, kto usiłuje ująć w słowa ów akt przemocy, to
zawsze za tymi słowami kryje się cierpienie najczęściej niewinnych
ludzi.
Górnolotne cele mieszają się z krwią „Terroryzm to akt
przemocy zaplanowany tak, aby zwrócić uwagę i dzięki zdobytemu
rozgłosowiprzekazaćodpowiednieprzesłanie457.
Liderzy organizacji terrorystycznej - Zjednoczonej Armii
Czerwonej uznali, że głównym ich celem jest szokowanie ludzi, że
jesttodlanichsposóbdocieraniazeswymiproblemamidoszerokich
mas odbiorców458. Słowa te zakrawają na daleko posunięty cynizm
izatracenieludzkichodruchów.
Pisząc wprost można stwierdzić – mordujemy, bo chcemy
dotrzećdomediów.Zjawiskotakiegopodejściadorzeczywistościjest
nieobce policji i psychiatrii. Wielu seryjnych morderców zabijało
tylko dlatego, by osiągnąć sławę, by cieszyć się z faktu
zainteresowania mediami i organami ścigania. Okazuje się więc, że
terroryściniewieleróżniąsię odmordercówzwypaczonąpsychiką.
Rzeczywiście,
po
przeprowadzeniu
badań
medycznych
(psychiatrycznych),ujawniono,żerzeszaterrorystówmazaburzenia
emocjonalne, daleko posunięte zmiany ideologiczne młodych
adeptów grup terrorystycznych doprowadziły do zmian
w postrzeganiu norm społecznych i zatarcia przestrzeni pomiędzy
dobremizłem.
Definicje terroryzmu różnią się od siebie, to jednak większość
ekspertówzgadzasię,żeterroryzmoznaczaużycielubgroźbęużycia
przemocy, metodę walki lub strategię osiągania pewnych celów; że
jego dążeniem jest zastraszenie państwa poprzez ofiary; że jest on
bezwzględnyiniezgodnyznormamihumanitarnymiiżerozgłosjest
456
ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm międzynarodowy, WAiP, Warszawa
2008, s. 20.
457
Ibidem, s. 21.
458
Ibidem.
283
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
istotnym składnikiem strategii terrorystycznej. Przyjmuje się, że
w pełni zjawisko terroryzmu pojawiło się w latach 60. XX w.
i wówczas nabrało charakteru znanego obecnie. Oczywiście
zbiegiemczasudochodziłodopewnychmodyfikacji459.
Pierwsi współcześni terroryści atakowali polityków, np. Aldo
Moro, ale także zaczęli godzić w określone grupy społeczne czy
narodowe. Przykładem jest zamach na izraelskich sportowców
w Monachium podczas Igrzysk Olimpijskich. Od tego czasu akty
terroru
nabrały
międzynarodowego
charakteru.
Ściśle
współpracujące grupy działają ponad państwami, np. Al-Kaida.
Dawny podział na „czerwony” (lewicowy) i „czarny”
(nacjonalistyczny) terror przestał istnieć. Na pierwszy plan wśród
czynników aktu terrorystycznego wysuwa się element użycia
przemocylubgroźby460.
Ponieważ przemoc jest również obecna w przestępczości
pospolitej podkreśla, iż w grę wchodzi jedynie jej użycie z szeroko
rozumianychpowodówpolitycznych.Takądefinicjęterroryzmujako
bezprawnego użycia przemocy przeciwko osobom lub własności
z przyczyn politycznych lub społecznych sformułował jeszcze
w połowie lat 80. XX wieku zespół działający pod kierownictwem
ówczesnegowiceprezydentaUSA,George’aBusha.
Wwieludefinicjachpodkreślasięrównieżproblemceluataku
terrorystycznego, czyli przedmiotu czynności wykonawczej, kładąc
głównie nacisk na niewinność, bezbronność, czy też przypadkowy
dobór ofiar, co pozwala zdefiniować terroryzm jako zbrodnię ślepą.
Terroryści uprowadzają samoloty, wysadzają pociągi i autobusy,
biorą zakładników na statkach morskich, dokonują skażenia gazami
publicznychmiejsc.Wszystkotomotywująpolitycznie,alenienależy
zapominać, że podobnych aktów dokonuje się w celu pozyskania
środków finansowych na własną działalność. Tak naprawdę
terroryści powiązani są z rynkami narkotykowymi, handlarzami
bronią oraz materiałami rozszczepialnymi. Najczęściej w owym
zmaganiu terrorystów zpaństwami giną zwykli, postronni ludzie.
Spostrzeżeniatepotwierdzająbadania,zktórychwynika,żeok.70%
ofiar zamachów terrorystycznych to przypadkowi cywile, ok. 10%
459
MUSZYŃSKI J., Terroryzm polityczny, PWN, Warszawa 1981.
Zob.: BONISŁAWSKA B., Współczesne zagrożenia dla bezpieczeństwa
publicznego, Zeszyty Naukowe WSEI seria: ADMINISTRACJA, 2(1/2012),
s. 113-128
460
284
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
reprezentanci biznesu, ok. 10% wojskowi, pozostali zaś to
przedstawicieleurzędówpaństwowych,wtymdyplomaci461.
Z danych wynika, że terrorystom nie zależy na unicestwianiu
konkretnychgrupspołecznychczyzawodowych.Wzasadziezabicie
znacznej ilości cywilów dostatecznie wpływa na decydentów,
główniepolityków.Cywilestająsięswoistymipośrednikamimiędzy
terrorystamiapolitykami.Ichśmierćmawpłynąćnadecyzjewładz.
Terroryści doskonale zdają sobie sprawę, iż każda wysoko
postawiona osoba wpaństwie jest dobrze chroniona, więc znacznie
łatwiej zabić zwykłych obywateli, aefekt zastraszenia w takim
wypadkujestznaczniesilniejszy.Wwynikuowegoefektuobywatele,
świadkowie zamachu, będą wywierali presję na władzach
państwowych. Jeden akt terroru może zmienić nawet strukturę
władz. Tak stało się po zamachu na pociągi w Madrycie, gdy to
dotychczas rządząca partia przegrała wybory. Wielu badaczy
wyciąga wniosek, iż celem aktu terrorystycznego jest nie tylko
popełnienie konkretnego przestępstwa (np. zabójstwa), ale również
chęćwywołaniazajegosprawąokreślonegoefektuireakcjizestrony
władziopiniipublicznej462.
W wielu definicjach pojawia się ten element, w niektórych
stwierdzasięwręcz,iżterroryzmprzeznaczonyjestdlatych,którzy
patrzą, a nie dla tych, którzy stali się jego ofiarami. Aktu
terrorystycznego dokonuje się po to, aby strach skłonił
obserwatorów,zwykłychludzi,telewidzów,słuchaczy,internautów-
anieosobębezpośredniozaatakowaną-doobraniatakiegokierunku
działania,jakiegooczekujeterrorysta.
Celemdziałaniaterrorystówjestzwrócenieuwaginaistnienie
pewnych nie załatwionych problemów, a sam akt ma za zadanie
stworzenie stanu psychicznego wywołanego przez obawę przed
narażeniem się na niebezpieczeństwo ze strony pewnych wrogich,
zagrażających wydarzeń lub manifestacji. Spostrzeżenia te
potwierdzająbadania,zktórychwynika,żeok.70%ofiarzamachów
terrorystycznych to przypadkowi cywile,ok. 10% reprezentanci
biznesu,ok.10%wojskowi,pozostalizaśtoprzedstawicieleurzędów
461
PIKULSKI S., Prawne środki zwalczania terroryzmu, Wyd. Uniwersytetu
Warmińsko – Mazurskiego, Olsztyn 2000, s. 25-50.
462
. LIEDEL K, PIASECKA P., Współpraca międzynarodowa w zwalczaniu
terroryzmu, Oficyna Wydawniczo- Poligraficzna, Warszawa 2004, s. 66-67.
285
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
państwowych, w tym dyplomaci463. Jasno wynika zpowyższych
danych, że terrorystom nie zależy na unicestwianiu konkretnych
grup społecznych czy zawodowych. W zasadzie zabicie znacznej
ilości cywilów dostatecznie wpływa na decydentów, głównie
polityków. Cywile stają się swoistymi pośrednikami między
terrorystamiapolitykami.Ichśmierćmawpłynąćnadecyzjewładz.
Terroryści doskonale zdają sobie sprawę, iż każda wysoko
postawiona osoba wpaństwie jest dobrze chroniona, więc znacznie
łatwiej zabić zwykłych obywateli, aefekt zastraszenia w takim
wypadkujestznaczniesilniejszy.
Wwynikuowegoefektuobywatele,świadkowiezamachu,będą
wywieralipresjęnawładzachpaństwowych.Jedenaktterrorumoże
zmienićnawetstrukturęwładz.Takstałosiępozamachunapociągi
w Madrycie, gdy to dotychczas rządząca partia przegrała wybory.
Wielu badaczy wyciąga z powyższych stwierdzeń wniosek, iż celem
aktu terrorystycznego jest nie tylko popełnienie konkretnego
przestępstwa (np. zabójstwa), ale również chęć wywołania za jego
sprawą określonego efektu i reakcji ze strony władz i/lub opinii
publicznej.
W wielu definicjach pojawia się ten element, w niektórych
stwierdzasięwręcz,iż„terroryzmprzeznaczonyjestdlatych,którzy
patrzą, a nie dla tych, którzy stali się jego ofiarami. Terroryzm jest
teatrem(...),przemocądlaefektu,aleniedlawyniku:aktualnejofiary.
W rzeczywistości ofiara może być zupełnie nie związana z celem
działaniaterrorystów.
Równie często elementem podkreślanym przez badaczy jest
brutalność metod terrorystycznych, które są uznawane za
wynaturzone. Niemniej jednak mają doprowadzić do podejmowania
błyskawicznych zmian politycznych, oczywiście korzystnych dla
terrorystów. Poprzez brutalne akty, ludobójstwo dąży się do
osiągania celów politycznych, które w normalnych warunkach
byłyby nieosiągalne. Po tego rodzaju środki przymusu sięgają
terroryści polityczni, religijni. Należy tu przywołać bestialski mord,
którego dokonali ekstremiści czeczeńscy w Biesłanie w 2004 r464.
Wwynikuaktuterrorystycznegozginęłookołoczterystuniewinnych
obywateli,
463
ALEKSANDROWICZ T. R., Terroryzm międzynarodowy, Warszawa 2008,
s. 21.
464
BONISŁAWSKA B., Współczesne zagrożenia dla bezpieczeństwa
publicznego,..., 2(1/2012).
286
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
wtym171dzieci.Ludziezostalizamordowani,bo.Czeczeńcyżądali
niepodległości swego państwa, wycofania wojsk rosyjskich
izwolnieniarebeliantówzwięzień.
Atak na Biesłańską szkołę spowodował, że od tego momentu
prawiecałyświatodwróciłsięodCzeczenii.Wieludotychczasowych
zwolenników niepodległości tego państwa zamilkło przede
wszystkimwobecokrucieństwa.
W polskiej doktrynie jedną z najbardziej kompleksowych,
a przy tym ogólnych definicji terroryzmu podał Marian Flemming.
Według niego „terroryzm to umyślne działanie stanowiące
naruszenie prawa karnego i zmierzające w drodze aktów przemocy
lub zagrożenia tymi aktami do zastraszania organów państwa lub
znacznych odłamów społeczeństwa oraz do wymuszenia
określonegopostępowania”465.
Terroryzm jest zjawiskiem dynamicznym. Wraz z rozwojem
techniki,zwłaszczawsferzekomunikacji,przybieraonnoweformy,
które zdają się rozszerzać istniejące już definicje. Klasycznym
przykłademmożebyćtzw.cyberterroryzm,czylipróbazastraszania
za pośrednictwem narzędzi internetowych, np. w formie zagrożenia
sparaliżowaniemsystemukomputerowego466.
Wprowadzanie do sieci wirusów, „Trojanów” jest czystym
terroryzmem,któryniszczyczyjąśpracę,czyjeśdane.Zwykleniejest
to nazywane terroryzmem, ale już włamania do sieci wewnętrznej
banków czy instytucji państwowych nazywane jest aktem terroru.
Należy tylko przypuszczać, że w przyszłości cyberterroryści sięgną
pomożliwościInternetu,bydokonaćjakiegośspektakularnegoaktu,
np. wyłączenie dostaw energii elektrycznej, czy uszkodzenie
środków komunikacji masowej. Wywołuje to szczególne problemy
nie tylko dla politologów i socjologów, ale przede wszystkim dla
prawników. Ujęcie takiego zjawiska jak współczesny terroryzm
w ramy definicji, która musi być precyzyjna, jako że stanowi
ujednolicenie przestępstwa, jest zadaniem niezwykle trudnym.
W szczególności dotyczy to prawa międzynarodowego, które jest
swoistym kompromisem zawieranym przez państwa o różnych
465
FLEMMING M., Terroryzm polityczny w międzynarodowym prawodawstwie,
„Wojskowy Przegląd Prawniczy” nr 1, 1996, s. 3.
466
ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm międzynarodowy, WAiP, Warszawa
2008, s. 23.
287
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
interesach politycznych, tradycjach kulturowych i systemach
prawnych467.
Otym,żeterroryzmniejestjedynieproblememteoretycznym,
świadcząstatystyki.
Z danych wynika, że w 2003 r. dokonano 190 aktów
międzynarodowegoterroryzmu,wwynikuktórychzginęło307osób,
a1593zostałorannych.Liczbazamachówterrorystycznychod1983
r.przekroczyłajuż10tys.Corokunaświecieginiewwynikuaktów
terroryzmumiędzynarodowegook.500-800osób,aok.1,5tys.do3
tys. zostaje rannych. Rekordowy pod tym względem był rok 2001,
gdywjednymtylkozamachunaWorldTradeCenterwNowymJorku
zginęłoponad3tys.osób.
Zagrożenie terroryzmem jest także obecne w Europie, np.
zamachy w Madrycie w 2003 r. czy w Londynie w 2005 r. Według
raportuEuropoluwokresieodpaździernika2005r.dogrudnia2006
r.wEuropiezdarzyłosię498aktówocharakterzeterrorystycznym.
Oczywistym staje się, że współczesny świat pogrąża się w eskalacji
aktówterroru.Terroryścizastraszają,byosiągnąćswecele,mimoże
demokratyczne państwa nie ulegają żądaniom woli porywaczy,
zamachowców. Przerażająca w tym kontekście jest przyszłość nas
wszystkich, którzy odczuwają na co dzień skutki walki
zterroryzmem,choćbypodczasodprawnalotniskachczywportach
morskich468.
Terroryzmstwarzanienaturalnezachowania,wywołujestrach
przed każdą podróżą. Najlepszym przykładem takiego stanu są
choćby loty do Stanów Zjednoczonych obwarowane licznymi
kontrolami. Świat ulega ciągłemu przeobrażaniu, rozwija się
technika, zmieniają się koncepcje. Ta dynamika spowodowała, że
równieżsamterroryzmulegaewolucji.Właśniedlategostosunkowo
niedawnopojawiłosiępojęcie:„nowyterroryzm”469.
Zostałonwprowadzonyw1986r.przezbadaczyzInstitutefor
the Study of Conflict, którzy w jednym ze swoich opracowań
wskazywalinasięgającepodziałaniaterrorystyczneruchyreligijne,
stwierdzając przy tym, iż motywacja religijna nadaje nowy wymiar
zagrożeniomterrorystycznym.
467
GUISNEL J., Wojny w cyberprzestrzeni, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info [datowano 3.09.2013].
469
ALEKSANDROWICZ T., Nowy terroryzm, [w:] Współczesne zagrożenia
terroryzmem oraz metody działań antyterrorystycznych, red. J. Szafrański,
WAiP, Szczytno 2007, ss. 52-53.
468
288
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
Sama koncepcja „nowego terroryzmu” została jednak
wypracowana dopiero na przełomie stuleci, w znacznej mierze
w rezultacie badań prowadzonych w ramach RAND Corporation.
Koncepcja nowego terroryzmu zakłada pojawienie się nowych oraz
nieznanych wcześniej lub występujących jedynie sporadycznie cech
organizacji terrorystycznych, stwarzających znacznie większe
zagrożeniadlaspołecznościmiędzynarodowej470.
Na pierwszy plan wysuwa się sieciowy charakter organizacji.
W praktyce oznacza to nie tylko odejście od klasycznej struktury
hierarchicznej, ale przede wszystkim brak jednoznacznej, stałej
lokalizacji, bez terytorialność. Jeszcze wubiegłym wieku Czerwone
Brygady działające we Włoszech miały ściśle ustaloną strukturę
organizacyjną. Istniała grupa kierująca oraz tak zwani „żołnierze”,
którzy mieli za zadanie wykonywać w terenie ściśle określone
działania. Jednak obecnie widać odejście od hierarchiczności, raczej
wytworzyła się grupa współpracujących ze sobą osób, często
rozmawiającazesobątylkopoprzezsieć471.
Sieciowy model organizacji został opisany w latach 70. XX w.,
jakoSPIN-Segmented,Polycentric,IdeologicallyIntegratedNetwork
(podzielona, policentryczna, ideologicznie scalona sieć). Struktura
takich sieci jest bezpostaciowa, a sposób jej rozprzestrzeniania się
określanajestmianem„rojeniesię”,„namnażanie”.
Organizacje terrorystyczne wprowadzają w obręb demokratycznego państwa swoich przedstawicieli, którzy wtapiają się
w lokalną społeczność. Najczęściej są to studenci, ludzie dobrze
wykształceni, majętni, którzy mają nieograniczone możliwości
podróżowania. Tego rodzaju uśpienie agenta, zakamuflowanie go,
daje możliwość rozbudowywania struktury grupy terrorystycznej.
Takich ludzi później można wykorzystać do jednego, ściśle
określonego ataku. W takich sytuacjach pytani później sąsiedzi,
koledzy z pracy mówią, że ów zamachowiec był zwykłym, miłym
człowiekiem, po którym nie można było się spodziewać
okrucieństwa. Jeśli przyjąć, iż tradycyjne użycie siły w stosunkach
międzynarodowych, stanowi wyłączne uprawnienie państwa i jego
organów,toużyciesiłyprzezpodmiotyniepaństwoweuznaćnależy
470
Ibidem.
BECK U., Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia
polityki światowej, Wyd. Naukowe Scholar, Warszawa 2005, s. 31.
471
289
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
za efekt i przejaw zmniejszających zdolności państw do obrony
iegzekwowaniaswychpraw472.
Konfliktasymetrycznyjesttosytuacja,kiedyjednazestronna
skutek dysproporcji potencjałów militarnych i innych zasobów
wykorzystywanych w konflikcie, oraz odmienności kulturowych,
decyduje się na zastosowanie metod, środków i taktyk niekonwencjonalnych z punktu widzenia przeciwnika. Konflikt
asymetryczny może toczyć się pomiędzy państwami (czyli konflikt
międzynarodowy, np.wojna iracko-amerykańska), jak też pomiędzy
państwem a podmiotem pozapaństwowym, np. organizacją
terrorystyczną, jak to się dzieje pomiędzy Stanami Zjednoczonymi
aAl-Kaidą473.Analizujączamach11września2001r.naWorldTrade
Centerzpunktuwidzeniastrategicznego,StanisławKoziejwyróżnia
czterycharakterystycznecechy:
•
Skalę zamachu, czyli śmierć ok. 3 tys. ofiar, kilka tysięcy
rannych, bezpośrednie i pośrednie straty materialne.
Według Banku Światowego poprzez zwiększenie liczby
zamachówwzrosłao10milionówwskaliglobalnejliczba
ludziżyjącychwubóstwie,astratygospodarkiświatowej
przewyższyły80mldUSD;
•
Uzyskanietotalnegozaskoczenia;
•
Spowodowaniegigantycznegoszokuwskaliglobalnej;
•
Modusoperandi(sposóbdziałaniasprawców).Rzecznie
tylkowichpomysłowości,leczprzedewszystkimfaktem
jest, iż zamach został dokonany wyłącznie środkami
pozamilitarnymi. Możemy zatem stwierdzić, że zamach
na World Trade Center należy zaliczyć do przypadków
agresjiasymetrycznej474.
Jedyną regułą jest unikanie reguł. „Istotą działań
asymetrycznych jest wciąganie przeciwnika w obszary nieznane,
wykorzystywanie jego siły przeciw niemu, a jego słabości jako
własnej siły”475. Terroryści mają zawsze nad przeciwnikiem
472
GUISNEL J., Wojny w cyberprzestrzeni, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998.
MADEJ M., Zagrożenia asymetryczne bezpieczeństwa państw obszaru
transatlantyckiego, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2007,
ss. 44-74.
474
KOZIEJ S.., Między piekłem a rajem: szare bezpieczeństwo na progu XXI
wieku, Toruń 2006, s. 178.
475
Tamże.
473
290
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
przewagę czasu oraz miejsca, ponieważ mogą zaplanować zamach
uderzającwwybranymprzezsiebieczasieiwwybranyprzezsiebie
cel.Państwoniemożechronićwszystkiegocodoniegonależyprzez
cały czas. Owszem, istnieje wiele agend chroniących państwo jak
i poszczególnych obywateli, ale wszystkie tego rodzaju działania
mają ograniczony zasięg. Największą zmianą, jeśli chodzi
o zagrożenia ze strony międzynarodowego terroryzmu, jest dążenie
do eskalacji przemocy i wyboru takiego sposobu działania, który
pociąga za sobą maksymalizację ofiar śmiertelnych i strat
materialnych.
Cele terroryzmu.
Celem terroryzmu jest wzbudzenie strachu i zdobycie za jego
pomocą dominacji oraz kontroli nad obserwatorami aktu
terrorystycznego.Koniecznośćdotarciado„publiczności”,anietylko
do bezpośrednich ofiar zamachu, wymaga od terrorystów takiego
zaplanowania ataku, by przyciągnąć uwagę telewizji, prasy i radia.
Media stają się przekaźnikiem żądań terrorystycznych i prezentacji
poglądów głoszonych przez ugrupowania terrorystyczne, a ponadto
służą demonstracji (podobnie jak i ataki) siły tych ugrupowań.
Z kolei dla mediów terroryzm stanowi sensacyjną i przyciągającą
uwagęwiadomość476.
To zainteresowanie mediów aktem terrorystycznym wpływa
nieraz negatywnie na podejmowane działania zapobiegawcze,
a nawet może znacznie utrudnić bezpośrednie wykonanie akcji
odpowiednich służb przeciw terrorystom. Sytuacje takie nie są
wynikiemcelowegodziałaniamediów,leczwynikajązesprzeczności
celów między środkami przekazu (dążącymi do jak najszybszego
przekazania wiadomości) a instytucjami zapewniającymi porządek
publiczny, (dla których tajność działań jest warunkiem powodzenia
działań antyterrorystycznych). Ponadto media prezentując zdobyte
informacje skracają rządom i administracji czas na podejmowanie
decyzji i reakcje na akty terrorystyczne. Szybkie i powierzchowne
informowanie społeczeństwa, nazywane „syndromem CNN” oraz
komentowanie tych informacji wytwarza swoistą presję mediów na
rząd,byjaknajszybciejzareagowałczyprzedstawiłplandziałania477.
476
MADEJ M.: Międzynarodowy terroryzm polityczny, MSZ, Warszawa 2001,
s. 16-18.
477
Ibidem, s.19
291
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
Aktywność mediów powoduje, że działania władz
podejmowane pod taką presją często są pochopne lub błędne.
Również składane wówczas deklaracje ograniczają władzom pole
manewruitrudnopotemsięznichwycofać.Wywołanaprzezmedia
koncentracja uwagi społeczeństwa na akcie terrorystycznym
wymuszanapolitykachpodjęcierozmówzterrorystami,atozkolei
jest ich sukcesem, bo pozwala wymusić ustępstwa władz478.
W efekcie rośnie poczucie zagrożenia w społeczeństwie oraz
poczuciebezsilnościwładzpaństwowychwobectegozjawiska.
Motywacje działań terrorystów.
Motywacjadziałańterrorystówjestpunktemwyjściadoanalizy
współczesnego terroryzmu. Powody, jakimi kierują się terroryści
warunkują wybór celu pierwotnego, określonych taktykę działania,
bezpośrednichcelówatakuorazśrodkówużywanychpodczasataku.
Często wartości i światopogląd, którymi kierują się terroryści
wpływa także na organizację grupy. Współcześnie terroryzm jest
uzasadniany pobudkami religijnymi, dążeniami nacjonalistycznymi
lubsepara-tystycznymi479.
Terroryzm wynikający z przekonań religijnych został
odnotowany wstatystykach w 1980 roku, po rewolucji islamskiej
w Iranie. Od tego momentu nastąpił wzrost liczby organizacji
pobudkamireligijnymiuzasadniającychstosowanieterroru.W1995
roku udział religijnych grup terrorystycznych wyniósł 46% ogółu
znanych i aktywnych organizacji terrorystycznych (26 grup
religijnych na 56 organizacji), przy czym przeważającą część wśród
nichstanowiłyorganizacjemuzułmańskie480.
Liczbatychorganizacji,aprzedewszystkimprowadzonaprzez
nie działalność powoduje, że odgrywają one szczególną rolę
w terroryzmie. Zdecydowana większość spektakularnych i najkrwawszychaktówterrorystycznychdokonanychwostatniejdekadzieXX
wieku i w nowym stuleciu została dokonana przez ugrupowania
religijne. Terroryzm nacjonalistyczny lub separatystyczny jest
skierowany przeciwko władzy państwa, od którego terroryści chcą
się odłączyć. Specyfika tej motywacji powoduje, że cele ataków są
ograniczane do znajdujących się na terenie tego państwa obywateli
478
Ibidem, s. 22-23
Ibidem, s. 23
480
Ibidem, s. 24 i 31
479
292
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
lub mienia. Ponadto terroryści swoją działalność odwołują do
społeczeństwa,doswychpotencjalnychlubaktualnychsympatyków
i przez to starają się ograniczyć przemoc do skali minimalnej,
niezbędnejwichmniemaniudoskutecznejwalkipolitycznej481.
Strategia terroryzmu.
Terroryzm wykorzystuje strategię pośrednią. Bezpośrednio
atakowany jest cel pośredni, a w przypadku jego osiągnięcia
realizowany jest cel główny lub znaczna jego część. Strategia
pośredniajestopartana:
•
przełamywaniu norm zachowania obowiązujących
w danej społeczności i praw obowiązujących w czasie
pokoju lub wojny. Jest to wynikiem odrzucania zasad
moralnychibrakuhamulcówwdziałaniu;
•
psychologii adresatów działań terrorystycznych.
Przeważniedziałaniatesądramatyczniemanifestowane,
zazwyczaj nieprzewidywalne zarówno, co do wpływu na
psychikęofiar,jakinaotoczenie;
•
wyborze często nieuzbrojonych i niewinnych ofiar –
ściśle
określonych
iwyselekcjonowanych
lub
anonimowych;
•
stosowanieśrodków,abydemonstrowałybezwzględność
członkówgrupterrorystycznych;
•
wyborzemiast,jakogłównegoteatrudziałań482.
Powodzenie strategii pośredniej zapewnia dobór starannie
wyselekcjonowanej, reprezentatywnej, symbolicznej ofiary
terroryzmu,którawinnabyćzabitalubranna483.
Organizacja działań terrorystycznych
Struktura organizacji terrorystycznych w przeszłości była
stosunkowo prosta. Składały się na nią trzy kręgi: „rdzeń”, czyli
osoby bezpośrednio zaangażowane wdziałania terrorystyczne,
zazwyczaj
głęboko
zakonspirowane,
odpowiedzialni
za
zabezpieczenielogistyczneakcjibezpośrednich,jakizadługotrwale
481
MADEJ M., Międzynarodowy terroryzm polityczny, MSZ, Warszawa 2001.
INDECKI K., Prawo karne wobec terroryzmu i aktu terrorystycznego,
Wyd. Uł., Łódź 1998, s. 27.
483
Ibidem.
482
293
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
ukrywających się bojówkarzy „rdzenia”, sympatycy niezwiązani
bezpośrednio z dwoma kręgami wewnętrznymi, stanowili dla nich
naturalną rezerwę kadrową i zaplecze finansowe. Organizacja tego
typu jest całkowitym przeżytkiem, gdyż okazała się zbyt mało
elastyczna,nadmierniepodatnanainwigilacjepolicyjnąirozbicie.
Zdecydowana większość tak zorganizowanych ugrupowań nie
przetrwała po przerwaniu pomocy udzielanej im przez służby
specjalnepaństwpopierającychterroryzmnp.zblokuwschodniego.
Współczesne organizacje terrorystyczne mają postać sieci
o strukturze amorficznej (nieuporządkowanej) rozwijającej się
w sposób nieuporządkowany, bez hierarchicznej kontroli
kierownictwa. Powiązane są ideologią, charakteryzuje je żądza
destrukcji, wykorzystują zarówno zdobycze najnowszej technologii
(łącznośćsatelitarną,Internetitp.),jakitradycyjnemetody-gołębie
pocztowe, kontakty w restauracjach, meczetach, kościołach czy
organizacjach charytatywnych484. Organizacje te nie mają siedziby
czy punktu naboru członków. Nie posiadają także oficjalnych
dokumentów wskazujących na istnienie organizacji. Wefekcie
organizacji tych nie można „otoczyć i zbombardować”, ani w inny
sposób całkowicie usunąć ich członków. Louis Beam, jeden
z czołowych działaczy ruchu amerykańskiej skrajnej prawicy,
określiłtegotypuorganizacje„oporembezprzywództwa”485.Wmyśl
tej idei, organizacje terrorystyczne są luźną federacją
niepowiązanych bezpośrednio ze sobą (autonomicznych) komórek
bojowych, które jednoczy wspólny, bardzo ogólnie nakreślony cel.
Czynnikiemspajającymtegrupyjestnadbudowalogistycznabędąca
nie tyle organizacją, co całym kompleksem różnorodnych
przedsięwzięć, niekiedy luźno powiązanych ze sobą,
ukierunkowanych na zaspokojenie rozmaitych potrzeb grup
bojowych. Wzajemne przenikanie się struktur bojowych
z instytucjami zarobkowymi, charytatywnymi i edukacyjnymi, przy
znacznej infiltracji pewnych środowisk (np. muzułmańskich przez
fundamentalistówislamskich)powoduje,żeorganizacjetegotypusą
stosunkowomałopodatnenazniszczenie.
484
SZLENDAK T., Terroryzm oczami socjologa, Wyd. Uniw. Mikołaja
Kopernika, Toruń 2002, s.59-60.
485
KUBIAK K., Wojny, konflikty zbrojne i punkty zapalne na świecie,
Wyd. Trio, Warszawa 2005, s.107.
294
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
Środki i metody ataków terrorystycznych.
Jednymzczynnikówkierującymterroryzmemjestprzemoclub
groźba. Przemoc może przybierać postać każdego zachowania
zdolnego wywołać strach, a przez to dominację i kontrolę nad
obserwatorami aktu terrorystycznego.Jednak w praktyce terroryści
stosują najbardziej spektakularne formy przemocy pozwalające na
wyraźnepostawieniecezurymiędzyterroryzmemazwykłąpraktyką
stosowaniaprzymusu.Najczęściejterroryścistosują:
1) zamach na życie – kierowany jest najczęściej przeciwko
urzędnikom administracji państwowej, policjantom,
żołnierzom,przywódcompartiipolitycznych;
2) zamach bombowy – wywiera specyficzną presję na
społeczeństwo, a sprawcy daje poczucie względnego
bezpieczeństwa, gdyż może on znajdować się z dala od
miejscaeksplozji;
3) uprowadzenie pojazdu lub samolotu – było najczęściej
stosowane w latach 60 i na początku lat 70, XX wieku;
obecnie terroryści rozwinęli tę formę działań i oprócz
porwania samolotu z zakładnikami, powodują jego
rozbiciewewcześniejzaplanowanymmiejscu(np.World
TradeCenterz11września2001r);
4) uprowadzenie osoby (kidnaping) – ma na celu
wykorzystanieporwanego,jakoelementuprzetargowego
wspełnieniustawianychżądań,
5) wzięcie zakładników – przetrzymywanie osoby lub osób
służy użyciu ich, jako elementu przetargowego
w spełnieniu żądań, jest także tarczą ochronną
wnegocjacjach z Policją bądź władzami, gdyż zakładnicy
powstrzymują siłową interwencję Policji lub wojsk
(w odróżnieniu od uprowadzenia miejsce przebywania
zakładnikówjestznane)486.
Terroryści najczęściej stosują broń konwencjonalną,
w szczególności automatyczną broń ręczną i ładunki wybuchowe.
Zestaw używanej przez nich broni stale jest modyfikowany:
stosowanesąplastycznemateriaływybuchowe,wykorzystywanesą
coraz precyzyjniejsze zapalniki czasowe czy też zdalnie odpalane
486
JAŁOSZYŃSKI K., Terroryzm a wojsko, „Zeszyty Naukowe AON”, 2000,
Nr 2/39, s. 191.
295
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
elektroniczne detonatory. Wykorzystywanie przez terrorystów
nowych rozwiązań technicznych umożliwia im dokładniejsze
zaplanowanie i synchronizację akcji, aponadto wymusza
systematyczne doskonalenie środków i działań służb
antyterrorystycznych487.
Najbardziej rozpowszechnionym sposobem ataku jest
używanie „bomb samochodowych”. Są one łatwe do wytworzenia
i umieszczenia w zaplanowanym miejscu, maja dużą siłę rażenia
i skutkują licznymi ofiarami. Natomiast ataki samobójcze stanowią
nikły procent ogółu aktów terrorystycznych, jednak przynoszą
największąliczbęofiar.
WostatniejdekadzieXXwiekumniejszeznaczeniemiałyataki
na samoloty. Wynikało to z jednej strony z rosnącej skuteczności
działań służb antyterrorystycznych, z drugiej zaś ze zmiany taktyki
terrorystów488.Obecnieatakjestwyłącznieformądemonstracjisiły,
rzadziejnatomiastsłużyzdobyciuzakładnikówstanowiących„kartę
przetargową” w negocjacjach. Po udanym ataku terrorystów na
World Trade Center i Pentagon. Trend ten może się zmienić.
Porwane samoloty posłużyły za skuteczną broń, łatwą
wtransporcie489.
Nieprzewidywalność i ekstremalność działań terrorystów
zwiększają zagrożenie użycia przez nich broni masowego rażenia.
TechnologiewojskoweXXIw.oferująmożliwośćdokonaniaatakuna
każdą niemal skalę, z ogromną precyzją. Do dyspozycji osób
planujących atak pozostają zarówno środki o charakterze
chemicznym, biologicznym, jak i atomowym. Terroryzm chemiczny,
biologiczny i nuklearny wzbudzają obecnie największy strach.
Zastosowanie któregokolwiek z nich może przyczynić się do
fizycznego wyniszczenia potencjalnego celu ataku. Terroryzm
odwołujesiętakżedojednegoznajbardziejcharakterystycznychdla
XXI w. zjawisk – do rzeczywistości wirtualnej. W świecie, który tak
nierozerwalnie związany jest zsieciami komputerowymi, ujęcia
wodypitnej,oczyszczalnieścieków,szpitaleielektrowniezależnesą
odsprawnegodziałaniatychsieci-równieżkomputermożestaćsię
bronią masowego rażenia. W wypadku państw, jako podmiotów
prawamiędzynarodowego,granicąstosowaniawymienionychwyżej
487
MADEJ M., Międzynarodowy terroryzm polityczny, MSZ, Warszawa 2001,
s. 42.
488
Ibidem, s. 43.
489
Ibidem, s. 44-48.
296
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
środków jest prawo międzynarodowe. Ponadto już w latach zimnej
wojny sformułowana została zasada MAD (Mutually Assured
Distruction–wzajemniegwarantowanegozniszczenia)490.
Współczesne państwa, które sięgnęłoby po broń masowego
rażenia narażone zostałoby na odwet ze strony innych członków
społeczności międzynarodowej, odwet realizowany na mocy choćby
art. 5 Traktatu Waszyngtońskiego, czy też na mocy art. 51 Karty
Narodów Zjednoczonych, które przyznają państwom prawo do
zbiorowej lub indywidualnej samoobrony. Dlatego też, mimo, że
wiele państw znajduje się w posiadaniu broni masowego rażenia,
prawdopodobieństwo, że którekolwiek z nich sięgnie po nią w celu
rozwiązania jakiegokolwiek konfliktu jest znacznie mniejsze, niż
użycie jej w celu przeprowadzenia ataku przez mobilne i nie
posiadające stałych siedzib ugrupowania terrorystycznego. Te
ostatniesąbowiemznaczniemniejnarażonenauderzenieodwetowe
zużyciembronimasowegorażenia491.
Zakończenie
Głównym zamierzeniem niemniejszego wystąpienia ujęcie
wzarysieproblemuterroryzmu,którymazasięgmiędzynarodowy–
globalny i charakteryzuje się niezwykłą dynamiką zmian. Ta
problematyka w dzisiejszych czasach jest tematem niezwykle
aktualnymiistotnym.Ewolucjaterroryzmuodbywasię zarównona
płaszczyźnie strategiczno - ideologicznej, jak i w zakresie wyboru
potencjalnychcelówimetoddziałania.
Zjawiska i trendy, charakterystyczne dla określonej części
świata, z dużym prawdopodobieństwem pojawią się w podobnej
formie także w innych krajach. Wydaje się, że to właśnie Europa
Zachodnia spośród nieislamskich regionów stanowić będzie główne
poleaktywności.DlategotakżePolskapowinnabyćprzygotowanana
wystąpienie realnego zagrożenia terroryzmem. W Polsce zamachy
terrorystyczne są zjawiskiem nieznanym z praktycznego punktu
widzenia.Wpowszechnejopiniitakasytuacjapostrzeganajest,jako
brak realnego zagrożenia, lecz rzeczywistość może się radykalnie
zmienić.Kraj,którynieposiadawieluwyspecjalizowanychjednostek,
zabezpieczeń oraz sprawdzonych na lokalnym gruncie schematów
zapobieganiaterroryzmowi,łatwomożestaćsięcelem.
490
491
Ibidem.
Ibidem.
297
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
Po przedstawionych wyżej informacjach wysunąć można
następującwnioski.Terroryzmjestnarzędziem,któremożeposłużyć
każdemu ugrupowaniu stosującemu przemoc lub groźby jej użycia
dla zrealizowania swoich celów, przez co również Polska może być
narażonanaatakiterrorystyczne.
Zagrożenie atakami terrorystycznymi może spotęgować
również fakt, iż Polska jest zaangażowana w działania koalicji
antyterrorystycznej na poziomie międzynarodowym oraz
w realizację wewnętrznych aspektów zwalczania terroryzmu.
Działania te służą realizacji jednego z podstawowych celów –
zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom naszego kraju. Można
ocenić, iż poziom systemowego przygotowania naszego kraju na
zagrożenia terrorystyczne, które wynikają z coraz bardziej
komplikującej się sytuacji międzynarodowej, nie sprzyja
wiarygodnościnaszegokrajuwwalcezterroryzmem.
RzeczpospolitaPolskapowinnapodjąćstosownedziałania,aby
udoskonalić efektywność systemu ochrony w naszym kraju. Faktem
jest,żewPolscenadalbrakujejednolitegoikompleksowegosystemu
reagowania kryzysowego zintegrowanego zsystemem obrony
państwa. Ponadto poszczególne podmioty dysponują niejasnymi,
dublującymi się kompetencjami w zakresie zwalczania tego rodzaju
zagrożeń.
Pomimo że polski system antyterrorystyczny daleki jest od
stanu idealnego, podkreślić należy fakt prowadzenia intensywnych
prac nad doskonaleniem mechanizmów przeciwdziałania
zagrożeniomterrorystycznym.
Między innymi w ramach międzyresortowego zespołu do
spraw zagrożeń terrorystycznych opracowany został dokument
strategiczny
„Narodowy
Program
Antyterrorystyczny
Rzeczypospolitej Polskiej na lata 2011-2016”, który określa
podstawowe kierunki polityki antyterrorystycznej oraz przedstawia
rolę poszczególnych resortów, służb i instytucji w realizacji zadań
w zakresie rozpoznawania, przeciwdziałania i zwalczania zagrożeń
terrorystycznych oraz neutralizacji i usuwania skutków
ewentualnych zamachów terrorystycznych. Definiuje zasady, formy
i środki dotychczasowego zaangażowania oraz przedstawia
priorytety iplany działań, które podejmowane będą w najbliższych
latachwzakresiewalkizterroryzmem.
Trwają także prace nad stworzeniem krajowej polityki
informacyjno - medialnej instytucji państwowych w obszarze
zagrożeń terrorystycznych. Podejmowane są również inicjatywy,
298
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
mające na celu doskonalenie komunikacji ze społeczeństwem i jego
edukację w zakresie profilaktyki antyterrorystycznej. W kontekście
corazczęstszegosięganiapoterroryzm,jakometodęosiąganiacelów
czerpanie wiedzy na temat sposobów walki z terroryzmem od
krajów borykających się bezpośrednio z tym problemem, a także
wymiana doświadczeń w ramach współpracy międzynarodowej są
kluczowymi elementami skutecznego zwalczania tego zagrożenia
ibudowaniabezpieczeństwaglobalnego.
Zwalczanie terroryzmu, poznanie tego zjawiska to nie tylko
kwestiapraktyki,aletakżedziedzinabadańnaukowych,któredotej
porypozostawiająwielepytań!
Bibliografia:
1.
ALEKSANDROWICZ T., Terroryzm międzynarodowy, Wyd.
WAIP,Warszawa2008.
2.
ALEKSANDROWICZ T., Nowy terroryzm, [w:] Współczesne
zagrożenia terroryzmem oraz metody działań antyterrorystycznych,red.J.Szafrański,WAiP,Szczytno2007.
4.
BĄK T., Zwalczanie terroryzmu w ramach operacji wojskowych,
Wyd. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania, KrakówRzeszów-Zamość2011.
5.
BECK U., Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa
ekonomia polityki światowej,Wyd.NaukoweScholar,Warszawa
2005.
6.
BIAŁEK T., Terroryzm manipulacja strachem, Studio EMKA,
Warszawa2005.
7.
Bonisławska B., Współczesne zagrożenia dla bezpieczeństwa
publicznego, Zeszyty Naukowe WSEI seria: ADMINISTRACJA,
2(1/2012),s.113-128
11. FLEMMING M., Terroryzm polityczny w międzynarodowym
prawodawstwie,„WojskowyPrzeglądPrawniczy”nr1,1996.
12. HOFFMAN B., Oblicza terroryzmu , Wyd. Bertelsmann Media,
Warszawa2001.
13. KOZIEJ S., Strategiczne
środowisko
bezpieczeństwa
międzynarodowego i narodowego w okresie pozimnowojennym,
WUW,Warszawa2010.
14. KOZIEJ S., Między piekłem a rajem: szare bezpieczeństwo na
progu XXI wieku,Wyd.AdamMarszałek,Toruń2006.
15. LIEDELK.,Zwalczanie terroryzmu międzynarodowego w polskiej
polityce bezpieczeństwa,MSZ,Warszawa2010.
299
ZJAWISKOTERRORYZMUWEWSPÓŁCZESNYMŚWIECIE
AntoniOlak,AntoniKrauz
16.
17.
18.
19.
17.
18.
19.
20.
21.
LIEDEL K., PIASECKA P., Współpraca międzynarodowa
w zwalczaniu terroryzmu, Oficyna Wydawnicza Adam,
Warszawa2004.
MADEJ M., Zagrożenia asymetryczne bezpieczeństwa państw
obszaru transatlantyckiego, PISM,Warszawa2007.
MAJCHÚT I., Terorizmus a povstanie ako bezpečnostná hrozba,
In: Riadenie bezpečnosti zložitých systémov, medzinárodný
vedeckýseminár:21.-25.februára2011.-LiptovskýMikuláš:
AkadémiaozbrojenýchsílgenerálaMilanaRastislavaŠtefánika,
2011.-ISBN978-80-8040-417-8.-S.94-98.
MAJCHÚT I., Civilno-vojenské vzťahy v kontexte účasti
ozbrojených síl v ovodobých ozbrojených konfliktoch In:
Bezpečnostnéfórum2012:II.zväzok:zborníkpríspevkovzV.
medzinárodnej vedeckej konferencie v Banskej Bystrici 8. - 9.
februára 2012. - Banská Bystrica : Fakulta politických vied
a medzinárodných vzťahov Univerzita Mateja Bela, 2012. -
ISBN978-80-557-0332-9.-S.568-573.
MUSZYŃSKIJ.,Terroryzm polityczny,PWN,Warszawa1981.
OSTANT W., Europejski Urząd Policji (Europol). Instytucja
europejskiego systemu bezpieczeństwa wewnętrznego i wymiaru
sprawiedliwości, Zeszyty Instytutu Zachodniego 45/2007,
Poznań2007.
Szlachter D., Walka z terroryzmem w Unii Europejskiej. Nowy
impuls,Wyd.AdamMarszałek,Toruń2006.
SPILÝ,P.Nástroje Európskej únie na komplexné riešenie kríz.In:
Národná amedzinárodná bezpečnosť 2011: zborník 2.
medzinárodnej vedeckej konferencie. Liptovský Mikuláš :
Akadémia ozbrojených síl generála M. R. Štefánika. s. 260-266.
ISBN978-80-8040-429-1.
Wiśniewski B., Zalewski S., Bezpieczeństwo wewnętrzne RP
w ujęciu systemowym i zadań administracji publicznej, Wyższa
SzkołaAdministracji,BielskoBiała,2006.
Strony Internetowe:
1.
http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/docum
ts/dt/660/660824/660824pl.pdf
2.
polskawue.gov.pl/HLP/mointintgr.nsf/0/FDF288C271E839A1
C1256E750055FFFA/$file/ME2813PL.pdf?Open.
3.
http://prezydencja.policja.pl.
4.
http://www.twojaeuropa.pl.
5.
http://www.stosunkimiedzynarodowe.info. 300
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
Paweł Pajorski
WyższaSzkołaBezpieczeństwaPublicznegoiIndywidualnego
APEIRONwKrakowie
GRUNWALDZCY BODYGUARDZI – ZARYS WYBRANYCH
ZAGADNIEŃ
ABSTRAKT
Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim toczyła się w latach 1409 –
1411,jednakżemomentemprzełomowymbyłabitwawdniu15lipca
1410roku,któraodbyłasięnapolachGrunwaldu.Wtejżebitwiedo
ochrony osoby króla Władysława II Jagiełły wydzielono niewielki,
doborowy oddział straży przybocznej, który, jak wskazują przekazy
Jana Długosza, zdał egzamin w warunkach konfliktu zbrojnego
ipróbydokonaniabezpośredniegozamachunażyciekróla.
SŁOWA KLUCZE
Władysław Jagiełło, bitwa pod Grunwaldem, ochrona króla, kopia,
strażprzyboczna.
ABSTRACT
ThegreatwarwiththeTeutonicOrdertookplaceintheyears1409-
1411,buttheturningpointwasabattleon15July1410,whichtook
placeonthefieldsofGrunwald.Atthatbattletoprotectthepeopleof
KingVladislavIIJagielloisolatedsmallsquadpickedguard,which,as
indicated by the messages of John Dlugosz, passed the test in
conditionsofarmedconflictandattemptstomakeadirectattackon
theking'slife.
KEYWORDS
WladyslawJagiello,theBattleofGrunwald,theprotectionoftheking,
bodyguards.
301
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
„(…) każdy mieszkaniec kraju, ponieważ jest cząstką wspólnoty,
w miarę swych sił winien, zachowując sprawiedliwość, zabiegać
o dobro wspólne,
pomnażać je, bronić go i chronić, a jeśli zajdzie potrzeba,
bez wahania krew w jego obronie przelać”492
Stanisław ze Skarbmierza
Jedna z największych średniowiecznych bitew stoczonych
przez jazdę i zarazem zwycięstwo wojsk polskich nad wojskami
Zakonu Krzyżackiego493, odniesione dnia 15 lipca 1410 roku jest
492
Stanisław ze Skarbmierza (dziś – Skalbmierz) - doktor prawa kanonicznego,
pierwszy rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego (Akademii Krakowskiej), autor
dzieła „O wojnach sprawiedliwych”; fragment tekstu z kazania „o powinności
poszanowania wspólnego dobra” (źródło: S. BRATKOWSKI, Najkrótsza
historia Polski, Krajowa Agencja Wydawnicza KAW, Warszawa 1999, s. 121).
493
Krzyżacy (łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae
Theutonicorum in Jerusalem; niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus
Sankt Mariens in Jerusalem) - zakon rycerski powstały w Jerozolimie, którego
korzenie sięgają 1118 r., jeden z trzech największych zakonów, obok zakonu
joannitów i zakonu templariuszy, które powstały na fali krucjat w XI i XII
wieku. Bractwo powstało dla prowadzenia miejsc odpoczynku i szpitali dla
pielgrzymów odwiedzających miejsca związane z życiem Jezusa. W 1191 roku
powstała nazwa bractwa szpitalnego, a papież Klemens III oficjalnie zatwierdził
jego istnienie. W 1198 r. papież Celestyn III nadał bractwu statusu pełnego
zakonu rycerskiego i w tym też roku została opracowana reguła Zakonu Szpitala
Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Od joannitów
przejęto obowiązek opieki nad chorymi i rannymi, a od Templeariuszy posługi
rycerskie. Papież Honoriusz III w czasie swojego pontyfikatu (1216-1227)
zrównał zakon w prawach z oboma starszymi zakonami rycerskimi templariuszami i joannitami. Prawdziwy rozwój zakon zawdzięcza swojemu
czwartemu wielkiemu mistrzowi, Hermannowi von Salza, który drogą
cierpliwych działań dyplomatycznych wyjednywał u papieży i cesarzy
przywileje i nadania ziemskie na terenie Włoch, Niemiec i Palestyny, dzięki
czemu zakon stał się prawdziwą potęgą ekonomiczną i polityczną, znacznie
wyprzedzając joannitów i templariuszy. W 1211 roku, król węgierski Andrzej II,
ściągnął Krzyżaków do Siedmiogrodu, lokując ich w Burzenlandzie (obecnie
okolice Braszowa w Rumunii) z zadaniem obrony królestwa przed pogańskimi
Połowcami (Komanami). Jednak, w 1225 roku wygnał ich z kraju, gdyż
zorientował się, że Krzyżacy bardziej zainteresowani są stworzeniem własnego,
odrębnego państwa niż walką z poganami. W 1226 r. książę mazowiecki Konrad
zaprosił, za namową Jadwigi Śląskiej, zakon na swoje ziemie, przyznając mu w
1228 r. w dzierżawę ziemię chełmińską oraz ziemię michałowską. Zakon
sprowadzony, by zapewnić bezpieczeństwo ewangelizacji Prusów, opanował
302
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
jednym z najlepiej zapisanych w pamięci Polaków wydarzeń
historycznych. „Opiewali je artyści najwyższej rangi, których sztuka
była i wielka, ipatriotyczna”494. Bitwa oraz victoria495 grunwaldzka
utrwalone zostały na kartach historii przez największego polskiego
kronikarzaśredniowieczaJanaDługosza496herbuWieniawa,którego
militarnie obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy
i Estonii tworząc z tych ziem formację państwową Prusy Zakonne. Zakon podbił
także niektóre ziemie Polski i Litwy. W 1525 roku wielki mistrz Albrecht
Hohenzollern przyjął luteranizm i sekularyzował Zakon. Państwo zakonne
zostało zmienione w świeckie księstwo dziedziczne, pozostające w zależności
lennej od Polski. Inflancka gałąź Zakonu Krzyżackiego utrzymała się do roku
1561, kiedy to ostatni mistrz krajowy Gotthard Kettler sekularyzował Zakon
i został księciem Kurlandii, pod zwierzchnością Polski i Litwy. W 1970 r. zakon
przyjął tradycyjną nazwę: Bracia Domu Niemieckiego Najświętszej Marii Panny
w Jerozolimie, oraz jej formę skróconą: Zakon Niemiecki. Krzyżacy są
zakonnikami katolickimi, podlegającymi głowie Kościoła rzymskiego. Bracia
i siostry z Zakonu Niemieckiego zajmują się obecnie działalnością
duszpasterską, medyczną i charytatywną prowadząc wiele szpitali i hospicjów.
W ostatnich latach wielki mistrz odwiedził kilkukrotnie Polskę i podczas
jednego z pobytów w roku 1993 odprawił na zamku w Malborku wspólnie
z polskimi duchownymi mszę świętą, podczas której modlono się o pojednanie
i wybaczenie win. (źródło: KOWALSKA Z., Krzyżacy w innym świetle. Od
średniowiecza do czasów współczesnych, Wydawnictwo Janineum oraz
Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej BIBLOS, Tarnów 1996; także
http://www.zakonkrzyzacki.pl/, dostęp: 22.09.2013 r. oraz RILEY–SMITH J.
(red.), Historia krucjat, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 2000).
494
PANAS H., Prywatne życie Władysława Jagiełły, Stowarzyszenie Społeczno–
Kulturalne „POJEZIERZE”, Olsztyn 1969, s. 7.
495
Victoria (łać.) – zwycięstwo.
496
Jan Długosz, ur. w 1415 r. na zamku brzeźnickim, był czwartym synem Jana
Długosza (uczestnika bitwy pod Grunwaldem) i Beaty, córki Marcina
z Borowna. Studiował w Akademii Krakowskiej (1428 – 1431), w latach 1431 –
1455 pracował w kancelarii kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, Po śmierci
Oleśnickiego służył na dworze królewskim; jako dyplomata bronił przeciwko
Krzyżakom praw Polski do Pomorza. Od 1467 r. był jednym z wychowawców
synów Kazimierza Jagiellończyka, Pozostawił po sobie kilka prac historycznych,
jak Banderia Prutenorum (Chroągwie Prusaków) – stanowiąca opis chorągwi
krzyżackich zdobytych pod Grunwaldem, Liber beneficiorum dioecesis
Cracoviensis (Księga dóbr duchownych diecezji krakowskiej) – będąca opisem
posiadłości duchownych, oraz dzieło życia, 12 ksiąg zatytułowanych Annales
seu cronicae incliti regni Poloniae (Roczniki, czyli kroniki sławnego królestwa
polskiego), znane też z wydania częściowego w 1614 r. pt. Historia Polonica.
Był kanonikiem krakowskim, tuż przed śmiercią, w 1480 r., otrzymał sakrę
303
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
ojciec,Jan,uczestnikbitwy podGrunwaldem497,za zasługipołożone
wtej bitwie został uhonorowany stanowiskiem burgrabiego zamku
Brzeźnica koło Radomska, a nieco później starostą grodowym
w Nowym Korczynie pod Krakowem. Wjego opisie potrzeby, jak
nazywanowminionychwiekachkonfliktyzbrojne498,grunwaldzkiej,
znajdujemy fragment mówiący wprost o posiadaniu przez króla
Władysława Jagiełłę „chorągiewki”499 straży przybocznej. Warto
zatem przyjrzeć się dokładniej bodyguardom pierwszego władcy
PolskizdynastiiJagiellonów.
Z Bożej łaski król Polski, ziemi krakowskiej, sandomierskiej,
sieradzkiej, łęczyckiej, Kujaw, pan i dziedzic Pomorza i Rusi Czerwonej,
najwyższy książę Litwy – Władysław II Jagiełło, który na Litwie
nazywanybył:Jogaila,naRusi:Jagajło,przezkrzyżakówzaś:Jagal–
Yagel500,urodziłsięok.1348-1352rokuwWilnie,zmarłzaśwnocy
z 31 maja na 1 czerwca 1434 roku, w Gródku (później zwanym
Jagiellońskim501). „Syn Olgierda502, wielkiego księcia litewskiego
arcybiskupią we Lwowie (źródło: Mały słownik pisarzy polskich, cz. I,
Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1979, s. 45 – 56).
497
Bitwa pod Grunwaldem (Grunfelde) w literaturze niemieckiej występuje jako
bitwa pod Tannenbergiem (Stębark) (źródło: S. EKDAHL, Grunwald 1410,
Wydawnictwo AVALON, Kraków 2010, s. 29)
498
Konflikt zbrojny – sprzeczność powstała między państwami (koalicjami
państw) rozwiązywana przy wykorzystaniu sił zbrojnych, stosujących przemoc
zbrojną, z punktu widzenia form i sposobów stosowanej przemocy zbrojnej do
konfliktów zbrojnych zalicza się: wojnę, interwencję zbrojną, incydent zbrojny,
przewrót wojskowy, blokadę zbrojną, demonstrację sił i inne (źródło: Słownik
terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2009, s. 59).
499
Chorągiew – nadrzędna w stosunku do kopii, a równocześnie zasadnicza
jednostka taktyczna jazdy – kawalerii (źródło: PIZUŃSKI P., Krzyżacy od A do
Z. Leksykon, Wydawnictwo „ARENGA”, Skaryszewy 1999, s. 14).
500
Por. DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A.,
MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik władców polskich, Wydawnictwo
Poznańskie, Poznań 1999, s. 390.
501
S. K. KUCZYŃSKI (red.), Księga królów i książąt polskich, Wydawnictwo
„Świat Książki”, Warszawa 1999, s. 102.
502
Olgierd (lit. Algirdas) – ur. ok. 1296 lub ok 1304 roku, zm. w 1377 r. wielki
książę litewski, syn Giedymina i Jewny, księżniczki połockiej. Dwukrotnie
żonaty z Anną oraz Julianną twerską, miał z obydwoma w sumie 23 dzieci
(żródło: J. TĘGOWSKI, Pierwsze pokolenie Giedyminowiczów, Wydawnictwo
Historyczne, Poznań – Wrocław 1999).
304
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
i Julianny503, księżniczki twerskiej. Stryjeczny brat Witolda504
Kiejstutowicza”505.Posiadałlicznerodzeństwo:11bracii9sióstr.Był
„średniego wzrostu, zgrabnej budowy ciała, odznaczał się
niespożytym zdrowiem. Zahartowany na wszelkiego rodzaju trudy
osiągnął wiek sędziwy bez żadnych znaków starczego
zniedołężnienia,budząctympodziwwspółczesnych”506.Przytaczając
za Józefem Ignacym Kraszewskim, Jagiełło „Wzrostu był miernego,
twarzyściągłej,chudej,ubrodyniecozwężonej(…)Głowęmiałmałą,
podłużną, prawie całkiem łysą, jak widzieć na grobowcu
marmurowym, który popioły jego pokrywa. Oczy czarne i małe,
niespokojnegobyływejrzeniaiciąglebiegające.Uszymiałduże,głos
gruby, mowę prędką, kibić kształtną, lecz szczupłą, szyję długą. Na
trudy, zimna, upały, zawieje, ikurzawy na podziw był wytrwały”507.
W 1377 roku objął po ojcu władzę na Litwie jako najwyższy książę
litewski,jednakżew1381rokujegostryjKiejstutusunąłgoztronu
wielkoksiążęcego. W 1382 roku Jagiełło odzyskał tron
wielkoksiążęcy. Przybierający na sile konflikt z Moskwą oraz ciągle
rosnące zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego spowodowały
zmianę polityki prowadzonej przez Jagiełłę i doprowadziły do tego,
że: „wlutym 1386 r. wielki książę przybył do Krakowa, został
ochrzczony – przyjąwszy imię Władysław”508. W tym też roku pojął
„za żonę Jadwigę509, królową Polski za zgodę na chrzest Litwy i jej
503
Julianna Aleksandrowna Twerska – córka wielkiego księcia Aleksandra
twerskiego oraz Anastazji halickiej. Druga żona Olgierda Giedyminowica
504
Witold (Aleksander) Kiejstutowicz - Wielki książę litewski, w języku
litewskim Vytautas, „do historii Litwy przeszedł (…) jako „Witold Wielki”
(Vytautas Didysis). Urodzony prawdopodobnie w 1352 roku w Trokach, zmarł
w 1430 roku. Był synem Kiejstuta i bratem stryjecznym Władysława Jagiełły
(źródło: J. SIKORSKI, Bohaterowie Grunwaldu, Wydawnictwo LITTERA,
Olsztyn 2010, s. 256).
505
Jasnogórski poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Spółdzielcze,
Warszawa 1990, s. 85.
506
PANAS H., Prywatne życie …, op. cit., s. 54.
507
KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt i królów polskich, Nakład Gebethner i
Wolf, Warszawa 1888, s. 184 – 185.
508
FRANASZEK A., Naród żyjący nadzieją, Wydawnictwo WAM, Kraków
2000, s. 62.
509
Jadwiga Andegaweńska (ur. 1373 lub 1374 r., zm. 17 lipca 1399 r.) – trzecia
córka Ludwika Węgierskiego (Andegaweńskiego), króla Węgier i Polski oraz
Elżbiety Bośniaczki, wnuczka siostry Kazimierza Wielkiego, Elżbiety. Żona
Władysława II Jagiełły. Jedyna kobieta koronowana na króla Polski. (źródło:
305
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
inkorporacjędopolskiegokrólestwa”510i„(…)przezpółwiekublisko
dzierżyłjabłkoiberłoKrólestwaPolskiego”511.WładanieLitwąoddał
Witoldowi, nadając mu tytuł Wielkiego Księcia Litewskiego. Jagiełło
„w 1387 r. doprowadził do chrystianizacji Litwy”512. Poza Jadwigą,
z którą miał córkę zmarłą dwa dni po urodzeniu, był on jeszcze
trzykrotnie żonaty: z Anną Cyllejską513, z Elżbietą z Pileckich
Gronowską514 i z Zofią (Sonką) Holszańską515. Z ostatniego związku,
Zofią Holszańską urodziło się trzech synów, z których dwóch,
WładysławIIIWarneńczyk516iKazimierzIVJagiellończyk517,zostało
DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M.,
SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit.; GARLICKI A. (red.), Poczet królów
i książąt polskich, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1984;
Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 83; FRANASZEK A., Naród…, op. cit., s. 62 –
68; KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt …, op. cit.;)
510
Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 85.
511
GARLICKI A. (red.), Poczet królów…, op. cit., s. 275.
512
DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M.,
SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 391.
513
Anna Cyllejska (ur. ok. 1381 r., zm. 21 maja 1416 r. w Krakowie) – córka
Wilhelma, hrabiego Cylli i Anny, córki Kazimierza Wielkiego, druga żona
Władysława Jagiełły, w 1401 r. przybyła do Polski w celu poślubienia Jagiełły.
Ślub odbył się 29 stycznia 1402 r., a jej koronacja 23 lutego 1403 r.(źródło:.
DOBOSZ J, JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M.,
SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 20 – 21)
514
Elżbieta z Pileckich Gronowską (ur. ok. 1372 r., zm. 12 maja 1420 r.
w Krakowie) – córka Ottona z Pilicy i Jadwigi Melsztyńskiej, żona Władysława
Jagiełły (od 2 maja 1417 r.), w 1417 koronowana na królową Polski (źródło:
DOBOSZ J., JASKULSKI J., T JUREK., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M.,
SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 111- 112).
515
Zofia (Sonka) Holszańska (ur. ok. 1405 r., zm. 21 września 1461 r.
w Krakowie) – córka księcia Andrzeja Iwanowicza Holszańskiego i Aleksandry
Druckiej, od 1424 r. królowa Polski, czwarta żona Władysława Jagiełły (źródło:
DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M.,
SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 425 – 428; A GARLICKI. (red.),
Poczet królów…, op. cit.; Jasnogórski poczet …, op. cit.; KRASZEWSKI J. I.,
Wizerunki książąt …, op. cit.).
516
Władysław III Warneńczyk (ur. 31 października 1424 r., zm. 10 listopada
1444 r.(?) pod Warną) – syn Władysława Jagiełły i Zofii (Sonki) Holszańskiej,
księżniczki ruskiej. W chwili koronacji na Króla Polski (1434 r.) miał zaledwie
10 lat. W 1440 koronowany na króla Węgier. Zginął w bitwie z Turkami pod
Warną (źródło: DOBOSZ J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A.,
MICHALSKI M., SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 394 – 399;
Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 87 – 88; J. I. KRASZEWSKI, Wizerunki
306
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
władcami Polski. Był Jagiełło władcą nietuzinkowym, dobrym
strategiem i równie udanym wodzem. Wojnę z Krzyżakami, której
punktem kulminacyjnym była bitwa pod Grunwaldem/
Tannenbergiem518rozpocząłw1409roku,azakończyłwroku1411.
Rankiem15lipca1410rokudwiearmie,ZakonuKrzyżackiego
i polsko – litewska, stanęły naprzeciw siebie. Wojska polskie
i litewskie zajęły pozycje na wschód od Łodwigowa i Stębarka, na
skrajuiczęściowowlasach,wsąsiedztwiejezioraLubień.Natomiast
„(…) wojska Krzyżackie zablokowały drogę do Olsztynka i Ostródy,
uniemożliwiając armii polsko-litewskiej marsz na Malbork – stolicę
Zakonu. Zmagania rozpoczęła z prawego skrzydła jazda litewskoruska, która zniszczyła oddziały łuczników, kuszników
i artylerzystów krzyżackich, ale pod naporem pancernej jazdy
krzyżackiej została zmuszona do ucieczki. Wówczas ciężar walki
spoczął na armii polskiej, znajdującej się na lewym skrzydle
i oddziałach ruskich, zajmujących centrum. W trakcie
wielogodzinnegobojuuwidoczniłasięprzewagawojskpolskich,choć
nie brakowało momentów kryzysowych. (…) Ostatecznie Polacy
zdołali okrążyć i rozbić siły krzyżackie, a następnie zdobyć
umocnionyobózwroga.Wbitwiezginąłwielkimistrzkrzyżacki,ado
polskiej niewoli dostali się książę szczeciński Kazimierz i książę
oleśnickiKonradBiały”519.
książąt …, op. cit., s. 195 – 202; GARLICKI A. (red.), Poczet królów…, op. cit.,
s. 287 – 294).
517
Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk (ur. 30 września 1427 r., zm. 7
czerwca 1492 r. w Grodnie) – syn Władysława Jagiełły i Zofii Holszańskiej, od
1440 roku wielki książę litewski, Koronowany w 1447 r. na króla Polski, w 1454
r. ożenił się z Elżbietą Habsburską, zwaną „Rakuszanką” i „matką królów”.
(źródło: GARLICKI A. (red.), Poczet królów…, op. cit., s. 295 – 304; DOBOSZ
J., JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M.,
SERWAŃSKI M., Słownik …, op. cit., s. 204 – 208; KRASZEWSKI J. I.,
Wizerunki książąt …, op. cit., s. 205 – 221; Jasnogórski poczet …, op. cit., s. 89 –
90).
518
Bitwa z 15 lipca 1410 roku, zwana przez Polaków bitwą pod Grunwaldem
w literaturze niemieckiej nazywana jest pierwszą bitwą pod Tannenbergiem.
Z kolei dla naszych litewskich sojuszników hasłem rozpoznawczym wydarzeń
sprzed sześciu wieków jest słowo Żalgris (źródło: B. TOBOLSKI, Jak to pod
Grunwaldem było, Przewodnik Katolicki 29/2010 (http://www.przewodnikkatolicki.pl/nr/historia/jak_to_pod_grunwaldem.html dostęp: 24.09.2013 r.)).
519
Encyklopedia Polski, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński, Kraków 1996,
s. 204.
307
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
W trakcie bitwy Władysław Jagiełło, wzorem ówczesnych
władców, posiadał oddział rycerzy wydzielony do ochrony jego
osoby. Jan Długosz opisuje ten oddział tymi słowami: „Władysław,
pewny,żenowejakieśiniezwykle(jakbyłorzeczywiście)przynoszą
poselstwo, kazawszy przywołać Mikołaja520, podkanclerzego,
w obecności jego i niektórych panów, którzy straż przy królu
trzymali, jako to Ziemowita521, młodszego książęcia mazowieckiego,
siostrzeńca królewskiego, Jana Mężyka522 z Dąbrowy, Zolawy523
520
Mikołaj Trąba herbu Trąby (ur. ok. 1358 r. w Sandomierzu, zm. 2 grudnia
1422 r. w Lubicy na Spiszu) – polski duchowny katolicki, notariusz królewski od
1390 roku, był on także członkiem ośmioosobowej tajnej rady powołanej na czas
rozprawy z Zakonem, podkanclerzy koronny w latach 1403–1412, arcybiskup
halicki w latach 1410-1412, od 1412 r. arcybiskup gnieźnieński, od 1417 r.
pierwszy prymas Polski. Sprowadził tytuł prymasa dla siebie i swoich następców
z soboru w Konstancji. Od roku 1417 r. każdy Arcybiskup Gnieźnieński jest
nazywany Prymasem Polski, pod Grunwaldem walczyła wystawiona przez
Mikołaja Trąbę rycerska chorągiew - nr 44 (źródło: BARTOSZEWICZ J.,
Arcybiskupi gnieźnieńscy, Prymasi Rzeczypospolitej i warszawscy i prymasi
Królestwa Polskiego, Drukarnia J. Ungra, Warszawa 1858-1865; KIRYK F.
(red.), Mikołaj Trąba, mąż stanu i prymas Polski, Materiały z Konferencji
Sandomierz 13-14 czerwca 2008, Wydawnictwo SECESJA, Kraków 2009;
KRZYŻANIAKOWA J., Początki kariery Mikołaja Trąby, [w:] Roczniki
Historyczne, R. XXXV (1969); SILNICKI T., Arcybiskup Mikołaj Trąba,
Wydawnictwo PAX, Warszawa 1954).
521
Ziemowit właściwie: Siemowit V rawski (ur. ok. 1389 r., zm. 17 lutego 1442
r.) – w latach 1426 -1434 r. książę mazowiecki na Rawie, Płocku, Sochaczewie,
Gostyninie, Płońsku, Wiźnie i Bełzie, dziedziczny lennik Polski, w wyniku
podziału w 1434 r. książę na Rawie, Gostyninie i Sochaczewie, był najstarszym
synem księcia płockiego Siemowita IV i siostry Władysława Jagiełły –
księżniczki litewskiej Aleksandry, zonaty z Małgorzatą, córka Jana II
raciborskiego (źródło: SUPRUNIUK A., Otoczenie księcia mazowieckiego
Siemowita IV (1374-1426). Studium o elicie politycznej Mazowsza na przełomie
XIV i XV wieku, Wydawnictwo DIG, Warszawa 1998; SUPRUNIUK A.,
Siemowit V", [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 37; SAMSONOWICZ H.,
SUPRUNIUK A., Dzieje polityczne (połowa XIV - początek XVI w.); Mazowsze
Siemowitów, [w:] Dzieje Mazowsza, t. 1. Pułtusk 2006; DOBOSZ J.,
JASKULSKI J., JUREK T., KAMIEŃSKI A., MICHALSKI M., SERWAŃSKI
M., Słownik …, op. cit., s. 333 – 334).
522
Jan Mężyk z Dąbrowy koło Wielunia (ur. ok. 1370 r., zm. ok. 1437 r.) –
polski szlachcic herbu Wadwicz, wojewoda ruski, zaufany rycerz Władysława
Jagiełły, zaczynał karierę jako łożny królewski (1394 r.), w latach 1403-1434
pełnił funkcję podczaszego i cześnika królewskiego, zasłużony licznymi
poselstwami do postronnych monarchów (znał język niemiecki i ruski). Znany
308
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
Czecha, Zbigniewa z Oleśnicy524, sekretarza, Dobiesława Kobyły525,
Wołczka Rokuty526, Bogufała527, kuchmistrza koronnego, Zbigniewa
Czajki528 z Nowego Dworu, który trzymał włócznię królewską,
MikołajaMorawca529,któryproporzecmały,iDaniłka530zRusi,który
przede wszystkim jako tłumacz posłów krzyżackich podczas bitwy pod
Grunwaldem. Za swoje zasługi otrzymywał liczne tenuty i starostwa. Był m.in.
starostą krzepickim (źródło: http://www.it-jura.pl/pl/postacie.php?go=mezykjan,
dostęp: 22.09.2013 r.).
523
Jan Zolawa (Solawa), herbu Towaczow – Czech, znaczniejszy wśród
zaciężnych, wyznaczony przed bitwą pod Grunwaldem do straży przybocznej
Władysława Jagiełły (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 242).
524
Zbigniew Oleśnicki herbu Dębno (ur. 5 grudnia 1389 r. w Siennie, zm. 1
kwietnia 1455 r. w Sandomierzu) – syn Jana z Oleśnicy, wielkorządcy Litwy,
sędziego ziemi krakowskiej, i Dobrochny z Rożnowa biskup krakowski w latach
1423-1455, od 1449 r. pierwszy kardynał narodowości polskiej, doradca
Władysława II Jagiełły i Władysława III Warneńczyka (źródło: KIRYK F.,
NOGA Z. (red.), Zbigniew Oleśnicki. Książę Kościoła i mąż stanu,
Wydawnictwo SECESJA, Kraków 2006; NIEMIRYCZ W., OLSZAK W., Polski
słownik biograficzny, tom 23, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1978).
525
Dobiesław Kobyła – pochodził prawdopodobnie z Mazowsza, w 1404 był
starostą pobiedziskim w ziemi kaliskiej. W 1413 r. pełnił urząd wicemarszałka
dworu królewskiego. Z małżeństwa z Aleksandrą miał syna Mikołaja
526
Wołczek Rokuta (Rokita) – rycerz nieznanego herbu, był świadkiem
poselstwa heroldów krzyżackich z dwoma mieczami. (źródło: : SIKORSKI J.,
Bohaterowie …, op. cit., s. 178).
527
Bogufał (Boguchwała) – kuchmistrz królewski, był świadkiem przybycia
heroldów krzyżackich do króla Władysława Jagiełły (źródło: SIKORSKI J.,
Bohaterowie …, op. cit., s. 29).
528
Zbigniew Czajka z Nowego Dworu, herbu Dębno (ur., zm. 1458 r.) - syn
Zawiszy Czerwonego, był jednym z trzech giermków Władysława Jagiełły, nosił
królewską włócznię, pisarz ziemi sandomierskiej, Wziął udział w wojnie
trzynastoletniej. Odbył w 1457 r. przy boku króla Kazimierza Jagiellończyka,
tryumfalny wjazd do Gdańska, Zginął w 1458 roku. (źródło: SIKORSKI J.,
Bohaterowie …, op. cit., s. 37).
529
Mikołaj Morawiec z Kunoszówki, herbu Powała (ur., zm.) – pokojowiec
Władysława Jagiełły. Na wyprawę wojenną 1410 roku jechał jako jeden z trzech
giermków królewskich. Dzierżył przy królu mały proporzec z białym orłem. Był
specjalnym gońcem królewskim, jadącym w dniu następnym po bitwie
grunwaldzkiej z listami królewskimi do Krakowa (źródło: SIKORSKI J.,
Bohaterowie …, op. cit., s. 128).
309
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
strzały królewskie dzierżył (…) heroldom mistrza dał
posłuchanie”531. Dalej Długosz pisze: „Uradzono wcześniej
ipostanowionomądrzeaprzezornie,abykrólWładysławniestawał
w szyku bojowym ani do żadnej wyłącznie chorągwi nie należał,
wszelako przydano mu straż i osobę jego z wielką osłaniano
troskliwością.Kuczemuzastrzeżonebyłojaknajwyraźniej,abykról
stał na boku, w miejscu ustronnym i bezpiecznym, otoczony liczną
drużyną wybranych rycerzy, tak iżby nie tylko nieprzyjaciele, ale
i swoi o nim nie wiedzieli. Rozstawiono prócz tego w różnych
miejscachkoniejaknajszybsze,przyktórychpomocymógłbywrazie
niebezpieczeństwa i przewagi nieprzyjaciela ratować się
przemieniająckonie;jegobowiemsamegoważonozadziesięćtysięcy
rycerzy. Miał zaś król, jak się wyżej powiedziało, w swym
przybocznym zastępie proporczyk532 mały ze znakiem orła białego,
który niósł Mikołaj Morawiec z Kunoszówki, herbu Powała. Sam
zastęp konny składał się z sześćdziesięciu kopii. Celniejsi w nim
rycerze byli: Ziemowit młodszy, książę mazowiecki, syn starszego
Ziemowita, siostrzeniec królewski; Fieduszko, czyli Teodory533,
książęlitewski,wiodącyzsobąsporypoczetswoichludziiZygmunt
530
Daniłko z Rusi - jeden z trzech giermków króla Władysława Jagiełły, który
nosił za królem łuk i sajdak ze strzałami, świadek przybycia do króla heroldów
krzyżackich (źródło: SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 39).
531
KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., Grunwald 550 lat chwały,
Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1960, s. 79, za J.
DŁUGOSZ, Bitwa grunwaldzka, z XI księgi Dziejów Polski, Zakład Narodowy
im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 2003, s. 84 - 85.
532
Był to prawdopodobnie gonfanon czyli proporzec posiadający kształt
prostokątnej płachty wyciętej w kilka (najprawdopodobniej dwa białe) zrębów
zwanych strefami. Wizerunek orła ustawiony był prostopadle do drzewca
(źródło: KLEIN A., SEKUNDA N., CZERNIELEWSKI K. A., Banderia apud
Grunwald, Chorągwie polskie pod Grunwaldem, Wydawnictwo ALEXANDER,
Łódź 2000, s. 15 i 23).
533
Fieduszko (Fiodor, Teodory) – syn Luberta Dymitra, księcia
włodzimierskiego i słuckiego, brata Kiejstuta, a zarazem brat stryjeczny
wielkiego księcia Witolda. Jako dziedziczny książę włodzimierski i słucki po
śmierci ojca został usunięty z ojcowizny (przed 1392 r.) przez wielkiego księcia
Witolda. Po 1398 r. otrzymał o Witolda ziemię żydaczowską. Wymieniając
Fieduszkę w straży przybocznej króla Władysława Jagiełły, pisze Długosz
o nim, że miał „nie do pogardzenia oddział spośród swoich ludzi” (źródło:
J. SIKORSKI, Bohaterowie …, op. cit., s. 43).
310
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
Korybut534, książę litewski, synowcowie króla, trzej główniejsi
z rodziny jego książęta. Nadto Mikołaj, podkanclerzy Królestwa
Polskiego, herbu Trąby, potem arcybiskup gnieźnieński; Zbigniew
z Oleśnicy, herbu Dębno, później biskup krakowski i kardynał; Jan
Mężyk z Dąbrowy, herbu Wadwicz, potem wojewoda lwowski; Jan
Zolawa, jeden z panów czeskich, herbu Towaczow, Bieniasz
Wierusz535 zBiałej, starszy nad komornikami królewskimi, herbu
Wierusza; Henryk z Rogowa536, herbu Działosza, potem podskarbi
Królestwa Polskiego; Zbigniew Czajka, który niósł włócznię
królewską; Piotr Madaleński537, mający w herbie dwa lemiesze
tylcami z sobą złączone w polu błękitnym (…); Jan Sokół538, Czech
iwieluinnych.”539
534
Zygmunt Korybut, Zygmunt Korybutowicz (ur. ok. 1395 r., zm. 1435 r.) –
książę litewski, syn Korybuta Olgierdowicza, bratanek Władysława Jagiełły
(źródło: K. Chłędowski, Zygmunt Korybut : szkic historyczny (1420-1428),
Warszawa 1864; J. GRYGIEL Życie i działalność Zygmunta Korybutowicza.
Studium z dziejów stosunków polsko-czeskich w pierwszej połowie XV wieku,
Wydawnictwo Ossolineum. Wrocław 1988, s.23-78; J. NIKODEM, Polska
i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420 - 1433. Studium o polityce
dynastycznej Władysława Jagiełły i Witolda Kiejstutowicza Instytut Historii
UAM, Poznań 2004; SEMKOWICZ W.. Łosk i wygaśnięcie Korybutowiczów,
Rocznik Historyczny, 1926, nr 7, s. 168 - 191).
535
Benedykt (Bieniasz) Wierusz z Białej, herbu Wierusza – polski szlachcic,
sędzia generalny ziemski wieluński i opolski, starosta ostrzeszowski, fundator
klasztoru oo. Paulinów i dwóch kościoły w Wieruszowie, W Ziemi Wieluńskiej
posiadał Wieruszów, Kowale, Niemojowo, Osiek, Cieszęcin, Cieciułowo,
Żytniowice, Wiktorowice, zamek w Kopanicy z przyległymi wsiami,
Walknowice (Walichnowe) i część miasta Praszki, (źródło: T. ŻYCHLIŃSKI,
Złota księga szlachty polskiej, t. 21, Wydawnictwo Jarosław Leitgeber, Poznań
1890, s.35; http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=336&from=publication, dostęp: 22.09.2013 r.).
536
Henryk z Rogowa herbu Działosza (ur. ? zm. 1425 r.) – podskarbi
koronny, syn Hińczy z Rogowa, podskarbiego Władysława Jagiełły, starszy brat
Hińczy z Rogowa (także podskarbi). W czasie bitwy pod Grunwaldem należał
do straży królewskiej. W latach 1413 – 1417 był krajczym nadwornym, od 1421
r. podskarbim nadwornym, później już podskarbim koronnym (źródło:
SIKORSKI J., Bohaterowie …, op. cit., s. 56).
537
Piotr Madaleński (Madaliński), herbu Larysza – ród jego wywodził się ze
Śląska, osiadł w XIV w. w ziemi krakowskiej (źródło: SIKORSKI J.,
Bohaterowie …, op. cit., s. 105).
538
Jan Sokół z Lamberka (na Morawach), Jaśko Sokół, czes.: Jan Sokol
z Lamberka, (ur. ok. 1355 r. zm. 28 września 1410 r., Brześć Kujawski) – rycerz
311
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
Jan Długosz wymienił z imienia i herbu kilkanaście osób
wchodzących w skład straży przybocznej króla Władysława II
Jagiełły.Zaznaczyłtakże,żestrażprzybocznazłożonabyłaz60kopii.
Pamiętać tutajnależy,żekopiatoniejedenkonnyrycerzleczkilku,
a niekiedy nawet kilkunastu zbrojnych. Opierając się na Banderia
Prutenorum540,można,anawetnależyprzyjąć,żekopiatominimum
trzech ludzi541, chociaż czasami bywało ich więcej. Werner Schulze
podaje, że po roku 1350, kopia dowódcy liczyła 7 – 8, a niekiedy
nawetażdo12koni,natomiastkopiazwykłaliczyła4,5lub6koni542.
„Deutsche Reichstagsakten VIII, nr 145 z 1422 r. wymienia oddział
„50 kopii czyli 200 zbrojnych”543, tzn. 4na kopię, a w latach 1439–
1444 francuskie kompanie ordonansowe liczyły po 100 kopii, ale
każda kopia miała po 6 ludzi (rycerz, giermek, sługa, 3 łuczników)
iwszyscywalczyli”544.
Można zatem bez obaw przyjąć za Stefanem Kuczyńskim, że:
„W każdej kopii trzeba liczyć 3 zbrojnych: rycerz, giermek, strzelec
i dwu pachołków w taborze545” oraz że: „W Polsce kopie nie były
równe, ponieważ ilość towarzyszy kopijnika zależała od jego
zamożności.Należyjednakprzypuszczać,że3jeźdźcówwkopiibyło
morawski, czeski feudał znany z udziału w wewnętrznych sporach dynastii
Luksemburgów oraz jako dowódca oddziałów czeskich walczących po stronie
polsko-litewskiej w bitwie pod Grunwaldem. Razem ze Zbysławem dowodził
chorągwią św. Jerzego, w której służyli zaciężni Czesi i Morawianie. Zmarł 28
września 1410 roku na skutek zatrucia czy też otrucia (źródło: SIKORSKI J.,
Bohaterowie …, op. cit., s. 241).
539
KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., Grunwald 550 lat chwały,
Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1960, s. 83 – 84, [za:]
J. Długosz, Bitwa…, op. cit., s. 88 - 90.
540
DŁUGOSZ J., Banderia Prutenorum. Warszawa 1958.
541
Por. DŁUGOSZ J., Banderia …, op. cit., s. 207; KUCZYŃSKI S. K., Wielka
wojna z zakonem krzyżackim w latach 1409 – 1411, Wydawnictwo MON,
Warszawa 1960, s. 221.
542
Por. KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 221, [za:] SCHULZE
W., Die Gleve. Der Ritter und sein Gefolge im spateren Nittelalter, Munchen
1940, s. 37 – 39, 46.
543
KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 221, [za:] SCHULZE W.,
Die Gleve. …, op. cit., s. 84, 87.
544
Ibidem.
545
KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 228, [za:]
DZIEWANOWSKI W., Podręcznik historii wojskowości powszechnej –
Średniowiecze, Warszawa 1932, s. 33.
312
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
liczbą najmniejszą”546. Mecherzyński, podaje wprawdzie, że król
WładysławJagiełłomiał60kopijnikówdowłasnejochrony,jednakże
oryginalny tekst łaciński Jana Długosza „mówi wyraźnie o 60
kopiach:„sexaginta lanceas”,aniekopijnikach(…)”547.Możnazatem
bezzbędnychobawyprzyjąć,żestrażprzybocznakrólaWładysława
II Jagiełły w „potrzebie grunwaldzkiej” liczyła nie mniej niż 180
zbrojnych.MiałobytoodzwierciedleniewużytejprzezJanaDługosza
nazwie„banderiolum”czylichorągiewka,niewielkioddział548.Czyżby
zatem „chorągiewka” ta liczyła tylko 180 ludzi? Wydaje się to być
małoprawdopodobnebiorącpoduwagę,żeodbezpieczeństwakróla
Władysława zależał los całego państwa. Tym bardziej uzasadnione
jest domniemanie, że liczba ta była znacznie większa, zwłaszcza, że
Jan Długosz podaje, że królowi towarzyszył jako jeden z jego
bodyguardów: „(…) Fieduszko, czyli Teodory, książę litewski,
wiodący z sobą spory poczet swoich ludzi”549. Skoro zatem Jan
Długoszmówio„sporympoczcieludzi”,możeoznaczaćto,żebyłten
poczet znacznie większy od „standardowego”, liczącego w wojsku
polskim, przeciętnie, trzech ludzi. Można zatem domniemywać, że
byłoichwięcejniżczterech,gdyżwiększyojednąosobępoczet,też
nie wzbudziłby specjalnego zainteresowania. Zdaniem autora
niniejszegoopracowania,poczetFieduszkimógłliczyćodok.6–8do
kilkunastu nawet ludzi. Natomiast o tym, że straż przyboczna była
jednak niewielkim oddziałem świadczyć może fakt, że w momencie
gdy do boju ruszyło „szesnaście pod tyluż znakami hufców
nieprzyjacielskich, świeżych i nietkniętych, (…), aczęść ich
zwróciwszy się ku tej stronie, gdzie król polski stał z przyboczną
tylko strażą, pędziły z wymierzonymi włóczniami, jakby prosto ku
niemu”550, król Władysław II Jagiełło „pchnął czym prędzej
ZbigniewazOleśnicy,(…),dostojącejwpobliżuchorągwinadwornej,
z rozkazem, aby jak najspieszniej przybyli i zasłonili króla od
grożącychciosów(…)”551.
Warto w tym miejscu zastanowić się czy tak nieliczny oddział
mógł stanowić skuteczną ochronę władcy? Biorąc pod uwagę
ówczesne realia pola walki wydaje się, że ta niewielka chorągiewka
546
KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 244.
KUCZYŃSKI S. K., Wielka wojna …, op. cit., s. 232
548
Por. Ibidem, s. 232.; DŁUGOSZ J., XIII, s. 52.
549
KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., Grunwald …, op. cit., s. 83.
550
Ibidem., s. 90 – 91.
551
Ibidem, s. 91.
547
313
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
mogła zdać egzamin. Dla unaocznienia prawdziwości tego założenia
można ponownie przywołać opis sytuacji, w której zaistniało
bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia króla Władysława
Jagiełły: „Wielki mistrz postanowił rzucić wtedy do walki swe
odwodowe chorągwie, które w liczbie 16 wywiódł niespodziewanie
wpole.Zostałyjednakdostrzeżoneipolskiehufcenajeżyłykopiewe
właściwym kierunku. Wtedy to z jednej z atakujących chorągwi
wyrwał się pojedynczy rycerz niemiecki Leopold von Koekeritz552
z Łużyc i z nastawioną włócznią pomknął wprost na króla”553. „Gdy
więc Władysław król, podniósłszy także włócznię, czekał jego
spotkania,ZbigniewzOleśnicy,pisarzkrólewski,prawiebezbronny,
bo w ręku miał jeno drzewce w pół złamane, uprzedził cios
królewski, a ugodziwszy w bok onego Niemca, zwalił go z konia na
ziemię.. Padł struchlały, a drżącego z bojaźni król Władysław
uderzywszy włócznią w czoło, które z opadnięciem przyłbicy
odsłoniło się rycerzowi, zostawił go wreszcie nietkniętym. Ale
rycerze, trzymający straż przy królu, ubili go na miejscu, a piesze
żołdaki odarły z zabitego odzież i zbroję”554. „Odpowiedzią na ten
atakbył,sądzićnależy,wypadDobkazOleśnicy555.Dowódca,którego
on zaatakował, nosił – według Kuczyńskiego – insygnia wielkiego
mistrza.PodbiłonlekkąwłóczniąwymierzonąwsiebiekopięDobka
iwtenuniknąłciosu.Wobecjednakbliskościcałejmasykrzyżackiej,
Dobek wycofał się”556. Ciekawego spostrzeżenia, związanego z tymi
dwoma incydentami, dokonał Stefan M. Kuczyński. Twierdzi on, że:
„Należało widocznie do obyczaju rycerskiego, by jeden śmiałek
z każdej strony krzyżował broń z wodzem przeciwników, dowodzi
tego fakt, że anipo jednej,ani po drugiej stronie nie przeszkadzano
552
Kokeritz von Dypold – pochodził z Ecker na Łużycach i jeszcze przed
Grunwaldem oddał znaczne usługi Zakonowi. Podczas bitwy pod Grunwaldem
służył w doborowej chorągwi wielkiego mistrza i był wśród ostatnich 16
chorągwi krzyżackich, które w końcowym etapie bitwy zaatakować miały prawe
skrzydło wojsk polskich.
553
URBANKIEWICZ J., Legenda jazdy polskiej. Tom I, Wydawnictwo
Wojciech Grochowalski, Łódź 1996, s. 60.
554
KOPCZEWSKI J. S., SIUCHNIŃSKI M., op. cit., s. 92 – 93, [za:] J.
DŁUGOSZ, Bitwa …, op. cit., s. 90.
555
Dobek (Dobiesław) z Oleśnicy – zm. 1440 r. kasztelan wojnicki, lubelski,
sandomierski, starosta krakowski, podczaszy krakowski, wojewoda
sandomierski, dowódca oblężenia Malborka.
556
URBANKIEWICZ J., op. cit., s. 60.
314
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
atakującym dotrzeć do króla czy do wielkiego mistrza,
ainterweniowanodopieroposkrzyżowaniubroni”557.Wydajesię,że
taspecyficznakurtuazjaszybkojednakzaniknęła.
Bibliografia:
Wydawnictwazwarte:
1.
BARTOSZEWICZ J., Arcybiskupi gnieźnieńscy, Prymasi
Rzeczypospolitej i warszawscy i prymasi Królestwa Polskiego,
DrukarniaJ.Ungra,Warszawa1858-1865.
2.
BRATKOWSKI S., Najkrótsza historia Polski, Krajowa Agencja
WydawniczaKAW,Warszawa1999.
3.
CHŁĘDOWSKI K., Zygmunt Korybut : szkic historyczny (14201428),Warszawa1864.
4.
CHMIELARZ K., Bodyguard, Wydawnictwo TOSW „SKORPION”,
Tarnów1999.
5.
DŁUGOSZJ.,Banderia Prutenorum, Warszawa1958.
6.
DŁUGOSZ J., Bitwa grunwaldzka, z XI księgi Dziejów Polski,
Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław
2003.
7.
DOBOSZJ.,JASKULSKIJ.,JUREKT.,KAMIEŃSKIA.,MICHALSKI
M., SERWAŃSKI M., Słownik władców polskich, Wydawnictwo
Poznańskie,Poznań1999.
8.
DZIEWANOWSKI W., Podręcznik historii wojskowości
powszechnej – Średniowiecze,Warszawa1932.
9.
EKDAHL S., Grunwald 1410, Wydawnictwo AVALON, Kraków
2010.
10. Encyklopedia Polski, Wydawnictwo Ryszard Kluszczyński,
Kraków1996.
11. FRANASZEK A., Naród żyjący nadzieją, Wydawnictwo WAM,
Kraków2000.
12. GARLICKI A. (red.), Poczet królów i książąt polskich,
SpółdzielniaWydawnicza„Czytelnik”,Warszawa1984.
13. GRYGIEL J., Życie i działalność Zygmunta Korybutowicza.
Studium z dziejów stosunków polsko-czeskich w pierwszej
połowie XV wieku,WydawnictwoOssolineum.Wrocław1988.
557
URBANKIEWICZ J., op. cit., s. 60 – 61, [za:] KUCZYŃSKI S. M., Bitwa
pod Grunwaldem, Katowice 1985, s. 154.
315
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
316
Jasnogórski poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo
Spółdzielcze,Warszawa1990.
KIRYK F. (red.), Mikołaj Trąba, mąż stanu i prymas Polski,
Materiały z Konferencji Sandomierz 13-14 czerwca 2008,
WydawnictwoSECESJA,Kraków2009.
KIRYK F., Noga Z. (red.), Zbigniew Oleśnicki. Książę Kościoła
i mąż stanu,WydawnictwoSECESJA,Kraków2006.
KLEIN A., SEKUNDA N., CZERNIELEWSKI K. A., Banderia apud
Grunwald, Chorągwie polskie pod Grunwaldem, Wydawnictwo
ALEXANDER,Łódź2000.
KOPCZEWSKIJ.S.,SIUCHNIŃSKI M.,Grunwald 550 lat chwały,
PaństwoweZakładyWydawnictwSzkolnych,Warszawa1960.
KOWALSKA Z., Krzyżacy w innym świetle. Od średniowiecza do
czasów współczesnych,WydawnictwoJanineumorazWydawnictwoDiecezjiTarnowskiejBIBLOS,Tarnów1996.
KRASZEWSKI J. I., Wizerunki książąt i królów polskich, Nakład
GebethneriWolf,Warszawa1888.
KUCZYŃSKIS.M.,Bitwa pod Grunwaldem,Katowice1985.
KUCZYŃSKI S. K. (red.), Księga królów i książąt polskich,
Wydawnictwo„ŚwiatKsiążki”,Warszawa1999.
KUCZYŃSKIS.K.,Wielka wojna z zakonem krzyżackim w latach
1409 – 1411,WydawnictwoMON,Warszawa1960.
NIEMIRYCZW.,OLSZAKW.,Polski słownik biograficzny,tom23,
Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo Polskiej
AkademiiNauk,Wrocław1978.
NIKODEM J., Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach
1420-1433. Studium o polityce dynastycznej Władysława Jagiełły
i Witolda Kiejstutowicza,InstytutHistoriiUAM,Poznań2004.
PANASH.,Prywatne życie Władysława Jagiełły,Stowarzyszenie
Społeczno–Kulturalne„POJEZIERZE”,Olsztyn1969.
PIZUŃSKI P., Krzyżacy od A do Z. Leksykon, Wydawnictwo
„ARENGA”,Skaryszewy1999.
RILEY–SMITH J. (red.), Historia krucjat, Oficyna Wydawnicza
„Vocatio”,Warszawa2000.
SAMSONOWICZ H., SUPRUNIUK A., Dzieje polityczne (połowa
XIV - początek XVI w.); Mazowsze Siemowitów, [w:] Dzieje
Mazowsza,t.1.Pułtusk2006.
SCHULZEW.,Die Gleve. Der Ritter und sein Gefolge im spateren
Nittelalter,Munchen1940.
SIKORSKI J., Bohaterowie Grunwaldu, Wydawnictwo LITTERA,
Olsztyn2010.
GRUNWLDZCYBODYGUARDZI–ZARYSWYBRANYCHZAGADNIEŃ
PawełPajorski
32.
33.
34.
35.
36.
37.
SILNICKI T., Arcybiskup Mikołaj Trąba, Wydawnictwo PAX,
Warszawa1954.
Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego,
WydawnictwoAON,Warszawa2009.
SUPRUNIUK A., Otoczenie księcia mazowieckiego Siemowita IV
(1374-1426). Studium o elicie politycznej Mazowsza na
przełomie XIV i XV wieku,WydawnictwoDIG,Warszawa1998.
SUPRUNIUKA.,Siemowit V", PolskiSłownikBiograficzny,t.37.
URBANKIEWICZJ.,Legenda jazdy polskiej. Tom I,Wydawnictwo
WojciechGrochowalski,Łódź1996
ŻYCHLIŃSKI T., Złota księga szlachty polskiej, t. 21,
WydawnictwoJarosławLeitgeber,Poznań1890.
Wydawnictwaciągłe:
1.
KRZYŻANIAKOWAJ.,Początki kariery Mikołaja Trąby,„Roczniki
Historyczne”,R.XXXV(1969).
2.
SEMKOWICZ W., Łosk i wygaśnięcie Korybutowiczów, „Rocznik
Historyczny”,1926,nr7.
3.
TOBOLSKI B., Jak to pod Grunwaldem było, „Przewodnik
Katolicki”29/2010.
Stronyinternetowe:
1.
http://www.it-jura.pl/pl/postacie.php?go=mezykjan
2.
http://www.przewodnikkatolicki.pl/nr/historia/jak_to_pod_grunwaldem.html
3.
http://www.zakonkrzyzacki.pl/
317
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
Viktor Porada
RektorVysokéškolyKarlovyVary
BEZPEČNOSTNÍ VĚDY V ČR A SR, BEZPEČNOSTNÍ
STRATEGIE A PRÁVNÍ TEORIE O BEZPEČNOSTI
ABSTRAKT
KprůnikůmteorieprávaabezpečnostnívědyvČRaSR(napříkladě
formulacebezpečnostnídoktríny).
Středoevropskýprostorjakosoučásteuroatlantickécivilizace
musí reagovat na postmoderní krizi západního liberálního
kapitalismu, zejména vústavněprávní oblasti jusnaturální podstaty
základníchlidskýchprávasvobod.Bezpečnostníazejménapolicejní
orgány jsou součástí bezpečnostní komunity demokratického státu
a jejich činnost secundum et intra legem vychází zpostulátů právní
apolicejnívědy.
Předmět policejních věd, právní věda, vědy o kriminalitě,
bezpečnosti a konstituování policejní vědy vČR a SR: Policejní vědy
a bezpečnostní doktrína včera a dnes – jak se mění předmět
zkoumání?
KLÍČOVÁ SLOVA
Quae lex non prohibet debent permisa videri. „Z pozitivňování“
jusnaturálního charakteru lidských práv. Analýza postmoderních
problémů lidských práv a globální bezpečnosti vprávní a policejní
vědě. Struktura právní vědy. Bezpečnostní věda. Bezpečnostní
strategie.Bezpečnostnídoktrína.
ABSTRACT
TheintrusionlegalandsecurityscienceintheCzechrepublicand
Slovakia(theexampleformulationssecuritydoctrine).
Central Europe, as part of Euro-Atlantic civilization, must
react to the postmodern crisis of Western liberal capitelism,
especiallyintheconstitutionalbranchoftheiusnaturalistsubstance
of fundamental human rights and freedoms. Security and police
authorities and bodies are part of the security community of
a democratic state and their „secundum et intra legem“ acitivity is
basedonthepostulatesoflegal,securityandpolicesciences.
318
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
The course police sciences iurisprudencia, the science of
crime, security and constitution of police science in the Czech
Republic and Slovakia. Police science and security doctrine and
includ today – what are the intersections of the object of
investigation?
KEYWORDS
Quae lex non prohibet debent permisa videri. Making the
iusnaturalistcharacterofhumanrightsmorepositive.Analysisofthe
postmodern crisis concenring human rights and global security in
legal and security sciences. Structure of jurisprudence. Safety
Science.Securitypolicy.Securitystrategy.SecurityDoctrine.
Motto:
„Věda je jen aplikovaná logika,
resp. logicky uspořádaný systém teorií“.
§ 1. Předmět policejních věd
Předmět policejních věd je často diskutovanou otázkou
vsouvislosti skonstituováním a rozvoje policejních věd. Holcr
upozorňuje na to, že uspokojivé vymezení předmětu zkoumání
policejních věd je vsoučasnosti nejproblematičtějším teoretickým,
metodologickým a praktickým problémem procesu jejich
konstituování a rozvíjení558. Na význam vymezení předmětu
policejních věd poukazují také mnozí další autoři, např. Erneker,
Holomek, Kráčmar, Neidhardt, Pagon, Porada, Schneider, Stachío,
Steinert,Stock,Zoubek559,aj.
Problematikuvymezenípředmětualenenípotřebapřeceňovat.
Souhlasím sViceníkem, který uvádí, že předmět zkoumání vědní
disciplíny se může vprocesu historického vývoje měnit, zužovat,
rozšiřovat a zohledňovat takové aspekty objektů, které původně
558
HOLCR K., Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied.
In: Aktuálne problé-my rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie
stálej medzinárodnej konferencie. Bra-tislava: A PZ, 2001, s. 26.
559
ZOUBEK V., Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti.
Plzeň: Aleš Čeněk, 2004, s. 214 an., ISBN 80-86473-75-9.
319
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
nebyly předmětem zkoumání.560 Především procesy integrace
a diferenciace výrazně zasahují do tohoto „přerozdělení“ předmětů,
které je průvodním procesem vývoje věd. Tento proces může být
některými autory vnímán jako „útok“ na předmět jejich vědy, jako
„nahrazování“ jejichvědyjinouvědou„umělevytvořenou“,přestože
problémy je možné, podle jejich názoru, řešit vrámci předmětů
existujících věd, tj. vrámci existujícího systému věd. Porada
vsouvislosti skonstituováním policejních věd uvádí, že stoupenci
těchto názorů nejen vpolicejní teorii a praxi, ale také vprávních
vědách,managementu,psychologii,kriminalisticeakriminologiibuď
odmítajíexistenciobjektivníchfenoménů,nebopřiznávají,žetakové
fenomény sice existují, ale že jsou řešitelné už etablovanými
disciplínami (právními vědami, kriminalistikou, kriminologií
ajinými).561
Policejní vědy se však nerozvíjejí směrem likvidace či
„pohlcování“ jiných vědních disciplín, ale směrem rozvíjení své
vlastní vědní problematiky, která často souvisí sproblematikou již
etablovaných věd a při zkoumání které se využívají jejich poznatky
a metody. Tato věda však na druhé straně začíná formulovat na
těchto základech své vlastní problémy a přístupy a stimuluje tak
rozvoj již etablovaných věd a může jim vperspektivě poskytnout
inovérelevantnípoznatky.
Pro vymezení předmětu policejních věd jako součásti
bezpečnostních věd je rozhodující, které komponenty bezpečnosti
tvoří tento předmět a které jejich aspekty zkoumají policejní vědy.
Jestliže chápeme bezpečnost jako skutečný, aktuální, reálný stav,
jehož hodnota je vždy determinována charakterem nebezpečí na
jedné straně a prostředky na jeho zadržení či odvrácení na straně
druhé562, potom je předmět policejních věd zřejmě nutné hledat
voblastivnitřníbezpečnostistátu,kterájesankcionovánaprávníma
individuálním donucením (včetně hrozby resp. použití fyzického
560
VICENÍK J., Úvod do problematiky metodológie vied (I). Organon F, ročník
VII., No. 1, 2000, s. 81.
561
PORADA V., Problémy rozvoje teorie policejně-bezpečnostní činnosti
a policejních věd v ČR. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied
a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A
PZ, 2000, s. 48.
562
ERNEKER J., HOLCR K., Gnozeologické východiská konštituovania
policajnej vedy. In: ŠI-MOVČEK, I. a kol. Policajné veda. Bratislava: A PZ,
1997, s. 19.
320
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
násilí), která je zaměřena na ochranu života, zdraví a majetku
občanů, lidských a občanských práv a svobody, na veřejný pořádek
akdesubjektemnebezpečíjsoulidí.Předpokládanýmgarantemtéto
bezpečnostijepolicie.ProtoSemrádvymezujeuvedenouspecifickou
oblast bezpečnosti již přímo odvoláním se na bezpečnostní funkce
policie. Zdůrazňuje, že jestliže se zamyslíme nad tím, co tvoří
předmětpolicejnívědy,musímepředevšímstanovit,jakéfunkceplní
policie jako instituce. Především plní společenskou funkci jednoho
zgarantů vnitřní a vnější bezpečnosti, tj. ochrany hodnot a způsobů
naplňování těchto hodnot proti vnějšímu a vnitřnímu ohrožení.
Vtomto smyslu je potom policie společně sostatními složkami
(státní zastupitelství, soudy, vězeňství apod.) spolutvůrcem
a realizátorem především politiky vnitřní bezpečnosti a veřejného
pořádku. Vtakto vymezeném prostoru se nacházejí téměř všechny
pokusyodefinicipředmětupolicejníchvěd.
Vpočáteční etapě konstituování policejních věd jsem vycházel
zdefinicejejichpředmětu,kterározvíjelapojem„policejněrelevantní
událost“.Předmětempolicejníchvědmělybýtnásledujícízákonitosti:
a)
vzniku, průběhu a zániku událostí relevantních pro
činnostpolicie,
b)
vzniku, přetrvávání a zániku informací o policejně
relevantníchudálostech,
c)
získávání a využívání informací o policejně relevantních
událostech vprocesu realizace policejních činnosti. Na
této definici se zřejmě výrazně projevil vliv výchozí
disciplíny–kriminalistiky.
Společně stímto vymezením předmětu policejní vědy se však
prakticky objevily další. Steinert vyslovil názor, že by měl existovat
předmět, resp. vědní obor, který by měl být „naukou o jednání
policie“.563 Pagon se vyjádřil ještě jasněji a jednoznačněji, když
563
STEINERT H., Über den ausbildnerischen Gemeinspruch: Vergessen Sie
alles, was Sie auf der Schule theoretisch gelernt haben; wie Polizeiarbeit
wirklich geht, das lernen Sie erst hier bei in der Praxis. Die Polizei, 1997,
s. 106.
321
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
definovalpolicejnívědujakovědeckézkoumánípolicieapolicejního
jednání(policing).564
Na toto vymezení navazují další, především němečtí autoři,
přičemž ho různě modifikují nebo doplňují. Stock definuje policejní
vědujakověduopoliciijakoinstituci,jakověduopolicejnímjednání
a jako vědu o policii vjejích společenských, právních
a institucionálních souvislostech.565 Na Stocka se odvolává také
Neidhardt, který tvrdí, že by policejní věda měla zahrnovat všechny
poznatky o policii vinstitucionálním a také ve funkčním smyslu
(Police).Dáleby semělazaobírat všemiaspektypolicejníhojednání
(Policing), protože jejím hlavním cílem je fundovanost policejní
praxe. Tato věda musí být schopna odevzdávat řídícímu personálu
vědomostipotřebnéproefektivnípraktickoučinnost.566
O začlenění policejních činností (policejního jednání) do
předmětu policejních věd jsou přesvědčeni také další autoři. Holcr
např. uvádí, že svelkou pravděpodobností, která hraničí sjistotou,
můžemeříci,žepředmětempolicejníchvědbudou(atovrozhodující
míře)policejníčinnosti.567
Někteří autoři taktéž zdůrazňují nevyhnutelnost začlenit do
předmětu policejních věd také profesionální přípravu policistů.
Pjassetzky a Baranenko568 zdůrazňují, že se jeví jako opodstatněný
požadavek, aby policejní věda také rozpracovala systém výběru
a formování policejních specialistů, které by mohly minimalizovat
chyby praxe při ochraně občanů. Příprava kompetentních policistů
bytakmělabýtsoučástípředmětupolicejníchvěd.
564
PAGON M., The Role of Organizational Behavior and Management in the
Constituon of Police Science. In: Constutituon of Police Science. International
Conference. Bratislava: 1997, s. 58.
565
STOCK J., Lässt die Kriminologie Platz für eine Polizeiwissenschaft?
Anmerkungen zum Verhältnis einer Polizeiwissenschaft in Gründung zur
Kriminologie. In Kriminologie 2000 – Positionen und Perspektiven,
Schriftenreihe der Polizei-Führungs-akademie, 2000, Nr. 3, s. 103-105.
566
NEIDHART K., Obhajoba policajnej vedy. In: Aktuálne problémy rozvoja
policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej
konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 105.
567
HOLCR K., Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied. In:
Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie
stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 273.
568
PJASSETZKY A.G., BARANENKO B. O., O problémoch poicajnej vedy na
Ukrajine. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1.
rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 50-52.
322
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
Shrneme-li výsledky dosavadní diskuse, pak policejní vědy
můžemevymezitjakorozvíjejícísevědní oboropoliciijakoinstituci
a jejím fungování, její organizaci a řízení a o policejních činnostech.
Dojehopředmětuzkoumánívcházípřípravavysokokvalifikovaného
vědeckého společenství policejních věd, zkoumání historie
policejníchvěd,jejichúkolvbližšíavzdálenějšíbudoucnostiamísta
vsystémuvěd.
Je vcelku přirozené, že policejní vědy doposud provází
nedostatky, které překonává téměř každá vznikající věda
vpočátečníchetapáchsvéhorozvoje.Vyjadřujemevšakpřesvědčení,
že právě naléhavé potřeby trvalého posilování efektivnosti
policejníchčinnostíjakožižádoucíhozvyšovánípocitubezpečíširoké
veřejnosti bude rozvíjení policejních věd výrazně podporovat
aakcelerovat.
Bezpečnostní (policejní) vědy teprve postulují svou
terminologii.potíževkomunikaciuvnitřivněnověsekonstitujícího
a rozvíjejícího se multidisciplinárního vědního oboru se odráží i ve
vytváření a používání nových pojmů. Některé pojmy jsou již
zavedeny a jsou zcela nebo alespoň zčásti srozumitelné. Přesto je
nutné je jednoznačně definovat a vymezit. Jak uvádí Zeman,569
problém
terminologických
neporozumění
nespočívá
ve
specializovanéakonkretizujícíterminologii.Problémspočívánaopak
vnejasnémanejednotnémpoužívánípojmůnejobecnějších,ježjsou
přitom běžně používanou součástí obecného nespecializovaného
jazyka.Taknapř.strategickédokumentyabezpečnostnímetodologie
NATO takové pojmy zcela běžně a často používají, aniž je ve svých
standardizačníchslovnícíchjakkolidefinují–eventuálnějenodkazují
na obecné výkladové slovníky. přitom jde o pojmy klíčové
(konceptuální) a ústřední – jsou znich odvozeny pojmy další,
podřízené,včetněpojmůadefinicbezpečnostních(policejních)věd.
§ 2. Právní věda, vědy o kriminalitě, bezpečnostní a policejní
věda
Jak uvádí Zoubek, „každá vědní disciplína se vymezuje svým
předmětem (okruhem bádání resp. objektem vědeckého zkoumání).
Předmětem právní vědy je evidentně právo jako konkrétní
569
ZEMAN P., Česká bezpečnostní terminologie, její zdroje a její stav. In:
Kolektiv autorů. Česká bez-pečnostní terminologie. Výklad základních pojmů.
Brno: ÚSS VA Brno, 2002, s. 7-9.
323
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
iabstraktnífenomén.Právní věda zkoumá především základní právní
(i státoprávní) principy, pojmy a instituty, rozpracovává teorie norem
i realizaci práva. Lze ji velmi schematicky lišit naprávní filozofii
aprávníteorii.“570
Podlestupněkonkrétnostiaspecifikacezkoumanéhopředmětu
lze strukturovat právní vědu (právovědu) pro potřeby didaktické na
několikoborů:
I.
Právní vědy abstraktní (obecné); právní věda historická
a právní metodologie:
1.
filozofiepráva,
2.
teoriepráva,
3.
vývojprávníhomyšlení(dějinyprávníchučení),
4.
historie práva (zejm. právo římské571, obecné právní
dějiny,dějinyprávavčeskýchzemích,atd.),
5.
obecnákomparatistika(srovnávacíprávnívěda),
6.
právnímetodologie.
II.
Speciální právní vědy vycházející z konkrétního právního
systému (např. českého práva), zejména:
1.
vědaústavníhopráva(konstitucionalistika)astátověda,
2.
vědasprávníhopráva,
3.
vědafinančníhopráva,
4.
vědatrestníhopráva,
5.
vědaobčanskéhopráva(civilistika)arodinnéhopráva,
6.
vědaobchodníhoprávaaživnostenskéhopráva,
7.
vědapracovníhopráva,
8.
vědaprávasociálníhozabezpečení,
9.
vědamezinárodníhoprávasoukromého,
10. speciálníprávníkomparatistikaateorieinterpretace
práva,
11. další pokusy o vznik právních věd: právní archeologie,
právní etologie, právní biologie (vprávu rodinném),
teorie tvorby a ochrany životního prostředí, věda
570
ZOUBEK V., Právověda a státověda. Úvod do právního a státovědního
myšlení. Plzeň: Aleš Čeněk, 2010. 700 s. ISBN 978-80-7380-239-4., s. 24-25.
571
resp. právní romanistika
324
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
o právu leteckém či námořním, právo lékařské, věda
policejníhoprávaatd.
III.
IV.
Další obory právní vědy:
Vedlevýšezmíněnéprávníhistorie(I.4.)zejména:
1.
právnísociologie,
2.
právnípsychologie(adálenapř.soudnípsychologie),
3.
právnípolitika(včetněpolitikytrestníčibezpečnostní),
4.
teorielegislativy(tvorbypráva)včetnělegislativní
techniky,
5.
výzkumprávníhojazyka(právnísémantika)aprávní
(soudní,resp.forenzní)rétorika,
6.
právnílogika,
7.
právníinformatika,
8.
právnígeografie,
9.
právníetika,právníaxiologie.
Věda mezinárodního práva veřejnéhoius gentium
(internacionalistika),resp.ivěda evropského práva(droit
communautaire, droit europeén),europeistika.
§ 3. Vědy o kriminalitě (kriminální vědy)
Doskupinyvěd o kriminalitělzepodřadit:572
1.
kriminalistiku,
2.
kriminální(atrestní)politiku,
3.
kriminologii,
4.
trestněprávnívědu(vizII.4.).
§ 4. Policejní věda v České republice a na Slovensku
Vycházejíc zprincipu relativního monopolu státu při
ochraně osob a majetku ve veřejném prostoru (zachovávaje
ústavní limity jusnaturálního charakteru lidských práv) stále větší
úlohu spatřuji v transferu vědeckých poznatků z oblasti formující se
bezpečnostní a policejní vědy vČeské republice a Slovenské
republice.573
572
Blíže viz: ZOUBKOVÁ I., et al. Kriminologický slovník. Plzeň: Aleš Čeněk,
2011, s. 216. ISBN 978-80-7380-312-4
573
Blíže viz: PORADA V., HOLCR K. et al., Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk,
2011. 345 s. ISBN 978-80-7380-314-8; HOLOCR K., PORADA V. et al.,
Policejné vedy. Úvod do teorie a metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s.
325
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
Rozvoj každé konkrétní vědy je do jisté míry determinován
představami o jejím místě vsystému vědního poznání. Vhistorii
policejních činností mělo a má i vsoučasné době řešení této otázky
podstatný význam pro určení její funkce a úkolů vtrestním
a správním řízení i při objasnění zdrojů těch poznatků, jejichž
využívánízvyšujepotenciálpolicejníchprostředkůametodkontroly
trestnéajinéprotispolečenskéčinnosti.
Vsoučasném období se výrazně zvyšuje potřeba nových
vědeckýchpoznatkůapotřebavědeckéorganizacepolicejníčinnosti.
Nové strukturální a funkcionální dimenze policejní praxe vyžadují
efektivní transfer vědeckých poznatků, který funguje jako
permanentní extenze a vzájemné ovlivňování vědeckých poznatků
a praktické činnosti. Jeho efektivnost je ovlivňována především
úrovní reálného využívání vědeckých poznatků vpolicejní a
bezpečnostnípraxi.
Transfer vědeckých poznatků do policejní praxe je
aktualizovanýadynamizovanýnásledujícímipotřebami574:
1.
Potřeba adekvátně a včas reagovat na měnící se
podmínkyvevývojibezpečnostnísituace.
2.
Potřeba komplexně a vědecky reagovat na procesy
modernizace a organizovanosti metod a prostředků
ohrožujícíchbezpečnostobčanů.
3.
Potřebavreálnémčaseidentifikovatařešitrozporymezi
dynamicky se měnící situací a relativně stabilními
přístupyjejíhořešení.
4.
Potřebaměnitpostavenípoliciejako„službyobčanům“.
5.
Potřeba efektivněji využívat existující vědecké poznatky
vpolicejně-bezpečnostních činnostech a intenzivněji
inovovattradičnípostupy.
6.
Potřeba rychleji a důsledněji překonávat gnozeologické,
osobnostní, sociální a policejně odborné překážky, které
vznikajívtransferuvědeckýchpoznatků.
ISBN 978-80-7380-329-2. Viz též recenzi na tyto monografie: ZOUBEK, V.
(rec.) Česko-slovenský dualismus v pojímání policejních a bezpečnostních věd:
významné monografie v předmětném zkoumání v jádru, semiperiferii a periferii
právní vědy – primární posun. Karlovarská právní revue, roč. 8, č. 1, s. 109-116.
574
Ibidem (viz pozn. předcházející!).
326
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
Transfer vědeckých poznatků probíhá vproměnlivém
a sociálně složitém prostředí, které generuje množství různorodých
policejně-bezpečnostníchsituací,jejichžřešeníjeovlivňovánořadou
nejrůznějšíchfaktorů:
•
konkrétníúrovníkonstituováníarozvojepolicejníchvěd
nanárodníamezinárodníúrovni,
•
úrovní a stupněm institucionálního zabezpečení
policejních věd (materiálního, personálního, finančního
apod.),
•
efektivnostítransferuvědeckýchpoznatkůdoprofesních
činnostípolicistů,předevšímdořídícíčinnostipolicejních
manažerů,
•
připraveností vědeckého společenství policejních věd
poskytovatpolicejnípraxivyužitelnévědecképoznatky,
•
připravenost subjektů policejní praxe systematicky
přijímat,aplikovatavyužívatvědecképoznatky(navšech
úrovních manažerských funkcí ministerstva vnitra,
policejníhoprezidiaadalšíchstupňůřízenípolicie),
•
stupněmeliminaceretardačníchfaktorůabariér.
Je potřebné zkoumat nejen „technologické“ aspekty získávání
vědeckých poznatků, jejich gnozeologická omezení, ale také proces
jejich realizace vkonkrétní policejní činnosti. Spíše však tušíme, že
představy o možnostech efektivního využívání vědeckých poznatků
jsou povrchní, neúplné a zkreslovány vlivem nejrůznějších
skutečností. Současně lze také předpokládat, že nedostatečné jsou
taképředstavyteoretickéfrontyomožnostechefektivníhovyužívání
vědeckých poznatků vpolicejní praxi. Analyzovat skutečný stav
ahledatjehopříčinyjepochopitelněvelmidůležité,aletakézmnoha
důvodůznačněobtížnéteoreticky,metodicky,časověisociálně.
Vsoučasnosti je málo relevantních údajů, které by mohly
vypovídat o efektivnosti transferu vědeckých poznatků do policejní
praxe. Proto je potřebné postupně skládat mozaiku parciálních
problémů, prohlubovat analýzu determinujících a ovlivňujících
faktorů,formulovataověřovathypotetickátvrzeníapostupněhledat
metodickyuspokojivářešení.
Všeobecně mohu konstatovat, že neexistuje žádná právní či
organizační norma, která by vpolicejní organizaci explicitně
nařizovala aplikovat vědecké poznatky do policejní praxe. Uvedené
konstatování jen umocňuje význam subjektů transformace, jejich
327
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
hodnotové orientace a pozitivní postoje potřebné pro identifikaci
vědeckýchpoznatkůajejichvyužívánívkonkrétnípolicejníčinnosti.
§ 5. Policejní vědy a bezpečnostní doktrína
Dalším nezpochybnitelným fenoménem a rozhodujícím
faktoremvedledalšíhorozvojekomplexupolicejníchvědapolicejní
(bezpečnostní)teorieapraxebylaformulacebezpečnostníapolicejní
doktríny, kterou artikuloval Zoubek vprůběhu let 1993 – 2008
předevšímvtitulech:ZOUBEK,Vladimír.Lidská práva – globalizace –
bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2008, 461 s., ISBN 978-807380-103-8aZOUBEK,Vladimír.Postmoderní problémy lidských práv
a globální bezpečnosti. Plzeň: Aleš Čeněk, 2004, 464 s., ISBN 8086473-75-4.
Tak např. zprvně jmenované publikace575 vyjímám ze strany
183-211následující:
I. K vymezení pojmu bezpečnostní a policejní doktrína pro
oblast vnitřních věcí a vnitřní bezpečnosti
Teze č. I/1
Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní
teorie vrestriktivním vymezení) vědecky zkoumá základní
teoretické postuláty a principy policejní a bezpečnostní činnosti.
Formuluje souhrn základních zásad a dlouhodobých
strategických úkolů, tvořících základní linii a teoreticky
zdůvodněný program, který obsahově zprostředkovává
rozhodující cíle a směry státní politiky na úseku ochrany
ústavního zřízení, zabezpečení vnitřního pořádku, bezpečnosti
a efektivního potírání a předcházení zločinnosti. Bezpečnostní
doktrína teoreticky, prognosticky, vprávních a mezinárodních
souvislostech zdůvodňuje postup státu při stanovení optimální
struktury sil a prostředků v rámci realizace jeho ochranné
funkce a ústavního práva na bezpečnost576.
575
ZOUBEK V., Lidská práva – globalizace – bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš
Čeněk, 2008, 461 s., ISBN 978-80-7380-103-8, s. 183-211.
576
Je nutno upozornit na některé vědeckovýzkumné úkoly, granty a expertní
aktivity za posledních deset let, z kterých lze dovodit signifikantní posun
v upřesňování pojmového vymezování bezpečnostní a policejní doktríny. Jen
namátkou (řazeno chronologicky): ZOUBEK V., PORADA V., Humanizace
328
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
Teze č. I/2
Bezpečnostníapolicejnídoktrínaje ve vztahu k bezpečnostní
politice577 pojmem obecnějším a teoretickým, je nadřazena
bezpečnostnípolitice.Pokudsedneshovořío bezpečnostní politice
policejních věd a nové bezpečnostní doktríny (Rizika globalizace a střetu
civilizací). Policajná teória a prax, 2001, roč. IX., č. 2.; EICHLER J. a kol.
Bezpečnostní politika České republiky 1999. Závěrečná zpráva projektu
obranného výzkumu. Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1999, - 1 CD ROM,
(Zoubek, V. uveden mezi 14 autory); ZOUBEK V. (uspořádal) Sborník
z druhého mezinárodního vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č.
214 ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR.
1998, 149 s., ISBN 80-85981-77-7; JANDA J., EICHLER J., FUČÍK J., GEDLU
M. GRÉGR V., HANDL V., JANOŠEC J., LEŠKA V., NĚMEC M., OREL J.,
STACH S., SVĚRÁK A., ŠEDIVÝ J., VÁVRA M., ZOUBEK V., ZUZÁNEK
S. Bezpečnostní politika České republiky. Závěrečná zpráva z výzkumného
projektu. Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1996, 159 s., ISBN 80-85864-231; ZOUBEK. V. (uspořádal) Sborník z vědeckého semináře
k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214 ”Bezpečnostní politika České republiky”.
Praha : Policejní akademie ČR. 1996, 97 s., ISBN 80-85981-45-9; MATULA Z.,
KOZLÍK J., ZOUBEK V. Bezpečnostní doktrína ČSFR a Federální policejní
sbor. Kriminalistický sborník, 1992, roč. XXXVI., č. 7, s. 249 – 253.; ZOUBEK
V., KOZLÍK J., CHALOUPKA Č., MATULA Z., FENDRYCH M. Ke koncepci
bezpečnostní
doktríny ČSFR (Nástin některých základních tezí).
Československá kriminalistika, 1992, roč. XXV., č. 3, s. 193 – 208.; ZOUBEK
V. K vymezení a obsahu demokratické bezpečnostní doktríny. Praha : Institut
FMV pro výchovu a vzdělávání, 1992, 8 s.
577
K vymezení pojmu bezpečnostní doktríny a politiky viz např. ZOUBEK V.
K vymezení pojmu a obsahu bezpečnostní doktríny a bezpečnostní politiky.
In Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214
”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR, 1996,
s. 17 – 25, ISBN 80-85981-45-9; ZOUBEK V., FENDRYCH M. Ke koncepci
bezpečnostní doktríny České republiky (s konkretizací vybraných směrů
bezpečnostní politiky vlády České republiky na rok 1993). Kriminalistika,
1993, roč. XXVI., č. 1, s. 5 – 19, ISSN 1210-9150; FENDRYCH M., ZOUBEK
V. Ke koncepci ministra vnitra ČR v oblasti vnitřního pořádku
a bezpečnosti a doktríně Policie ČR (ve smyslu usnesení vlády ČR č. 22 ze
dne 20.1.1993). Kriminalistika, 1993, roč. XXVI., č. 1, s. 5 – 19, ISSN 12109150; ZOUBEK V. Vybrané problémy bezpečnostní politiky a bezpečnostní
doktríny České republiky. In Bezpečnostní teorie a praxe, Sborník Policejní
akademie ČR. Praha : Policejní akademie ČR, 1995, č. 1. S. 23 – 36, ISSN 12112461; TOMÁŠEK O., ZOUBEK V. Evropský standard ochrany základních
práv a svobod a současné úkoly Policie ČR. Kriminalistika, 1995, roč.
XXVIII., č. 4, s. 249–259, ISSN 1210-9150.
329
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
(např. vlády), míní se tím buď dílčí politicko-praxedologický
a praxeologický úsek bezpečnostní doktríny, a to jak obsahově
(kompetenčně), tak časově, nebo především možné varianty
realizacebezpečnostnídoktríny.
Teze č. I/3
Bezpečnostní a policejní doktrína vsobě zahrnuje nejen
teoretickou (abstraktní),alei praxeologickourovinu.Prvnírovina
se týká především nejobecnějších podnětů a doporučení
legislativě (de lege ferenda), druhá, praxeologická rovina
bezpečnostní doktríny představuje doporučení kžádoucímu stavu
(právnímu pořádku), metodu a vodítko praktické činnosti všech
kompetentních orgánů a institucí) při zabezpečování vnitřní
bezpečnostiapřiochraněveřejnéhopořádku.
Teze č. I/4
Rozsahadosahbezpečnostní doktrínyvychází ze stávajícího
kompetenčního vymezení exekutivních subjektů (ministerstev)
při zabezpečování bezpečnosti.Základnímexekutivnímsubjektem
jevláda.
Vpodstatě jen poradním orgánem vládyje Bezpečnostní rada
státu, podle čl. 9 úst. zák. č. 110/1998 Sb., o bezpečnosti České
republiky.
Bezpečnostníradustátutvořípředseda vlády a další členové
vládypodlerozhodnutívlády.
Bezpečnostní rada státu v rozsahu pověření, které stanovila
vláda,připravuje vládě návrhy opatřeníkzajišťováníbezpečnosti
Českérepubliky.
Způsob participace Bezpečnostní rady státu a prezidenta
republiky (jako vrchního velitele ozbrojených sil) řeší čl. 9 odst. 3
úst.zák.č.110/1998Sb.
Zákonným právním předpisem upravujícím problematiku
ministerstevajinýchsprávníchúřadůstátnísprávyČeskérepubliky
je vsoučasnosti zákon ČNR o zřízení ministerstev a jiných
ústředních orgánů státní správy České republiky.578 Zákon je
praktickou realizací ústavního ustanovení čl. 79 odst. 1, který
578
Tzv. ”Kompetenční zákon”. Zákon ČNR č. 2/1969 Sb., o zřízení
ministerstev a jiných ústředních orgánů státní správy České (socialistické)
republiky.
330
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
výslovně stanoví, že ministerstva a jiné správní úřady lze zřídit
ajejichpůsobnostupravitpouze zákonem.
Teze č. I/5
Rozvoj a realizace bezpečnostní a policejní doktríny
(bezpečnostní a policejní teorie vrestriktivním vymezení) je
podpořena úspěšným konstituováním a rozmachem policejních
věd, vysokého školství a plněním grantových mezinárodních
vědeckovýzkumných aktivit.579.
II. Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní
teorie v restriktivním vymezení) a principy právního státu
Teze č. II/1
Bezpečnostní a policejní doktrína demokratického právního
státujevýlučněrealizovatelná pouze prostřednictvím stávajícího
ústavního a právního systému (tj. pouze ústavním a zákonným
způsobem),je teoreticky odvozena z principů právního státu).
Formulované principy právního státu byly např. citovány In:
ADAMOVÁ,K.,KŘÍŽKOVSKÝ,L.Politologie.Praha:Codex,1997,ISBN
80-85963-22-1:
™
Na str. 224, 265 a 379 odkaz a citace V. Zoubka
oprincipechprávníhostátu:
”Zároveň jde o právní stát, tzv. stát vázaný svým právem
(včetně mezinárodních závazků, které podepsal). Německý
konstitucionalistaR.Stahloněmuvádí,žemusíbýtpřesnědefinován
prostřednictvím práva a obsahovat vprávním řádu garance proti
porušení práv, vymezení rozsahu, cesta a limitů své aktivity i sféru
svobody občanů. Zároveň musí prosazovat morální ideje pro ně
samé.
Politologie přijímá do své koncepce výzkumu státu
a politického systému i poznatky teorie práva a státovědy
o principech právního státu, které V. Zoubek demonstrativně
vymezujetakto:
579
Blíže viz zejména PORADA V. Policejní vědy, policejní praxe a zaměření
výzkumu v podmínkách PA ČR. In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č.,
s. 47–66.
331
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
1.
Suverenita lidu(právovětšinyaochranamenšiny):
™
nadřazenost občana nad státem vpodobě ústavního
kodexu lidských a občanských práv, včetně soudních
záruk;
™
volební zákonodárství, resp. zákony o referendu
a plebiscitu a suverenita parlamentu vlegislativní
činnosti;
™
garanceprávmenšin.
2.
Principy dělby moci:
™
nezávislostvznikumocilegislativní,exekutivníasoudní;
™
systémvzájemnýchbrzdagarancímezimocemi.
3.
4.
5.
Princip omezené vlády:
™
právní limity a ústavní garance státních regulativních
zásahůvjasnédelimitaciprávasoukroméhoaveřejného.
Vázanost státu právem:
a)
ústavou;
b)
zákony;
c)
obecnězávaznýmiaktymezinárodníhopráva;
d)
mezinárodnímiprávnímiakty,kteréstátsámuznal;
e)
obecně
závaznými
demokratickými
principy
(pluralismus, spravedlnost, právní jistota, nabytá práva,
konsensus,legitimita).
Soudní garance právního státu:
a)
nezávislýmiobecnýmisoudy;
b)
nezávislýmiústavnímisoudy;
c)
nezávislýmisprávnímisoudy”580.
Dnes lze zcela jistě doplnil o bod ”5. d) efektivní činnost
ombudsmana”aobod”6.Alespoň faktická částečná sekularizace
a politizace veřejné a občanské sféry”.
Bezpečnostní doktrína (teorie) na jedné straně nejen
respektuje,alesvourealizacíchránípluralitnídemokratickýsystém,
demokratickéhodnotyainstituce.Nadruhéstraněsmyslemacílem
bezpečnostnídoktrínyjefaktickéalegálnínaplněníústavního práva
580
Viz ZOUBEK V., GERLOCH A. a kol. Základy teorie práva a právního
státu. Praha 1993.
332
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
občana na bezpečnost581 a dalších základních lidských práv
asvobod.
Teze č. II/2
Odvozenost bezpečnostní a policejní doktríny (teorie)
z principů právního státu znamenázejména,že:
a)
stejné zásady, které platí pro jiné úseky státní správy,
platí
iprobezpečnostníčinnosti,
b)
přibezpečnostníčinnostilzeintegrovatdoprávasvobod
občanů výlučně na základě zákona a v jeho mezích
(secundum et intra legem) ve smyslu čl. 4 Listiny
základníchprávasvobod582
c)
bezpečnostní a policejní orgány jsou vázány nejen
interním právem, ale i mezinárodními právními
581
Ze široké problematiky Listinou základních práv a svobod
neartikulovaného ”práva na bezpečnost” nutno odkázat na bohatou diskusi:
ZOUBEK, V. Právo na bezpečnost (osobní bezpečí): Několik pohledů na
Listinu základních práv a svobod a bezpečnostní doktrínu ČR. In Realizace
Listiny základních práv a svobod v právním řádu České republiky. Sborník
z vědecké konference. Brno : Masarykova univerzita, 1994, s. 76 – 87. Acta
Universitatis Brunensis, Iuridica, No. 130, ISBN 80-210-0834-2; ZOUBEK, V.
Prawo konstytucyjne do bezpieczenstwa obywatela Republiki Czeskiej
(bezpieczenstwo osobiste). In Miedzynarodowa Konferencja (27. – 28. Czrwca
1997) ”Bezpieczny Obywatel – bezpieczne Panstwo”. Lublin : Katolicki
Uniwersytet Lubelski. 1997, 16 s.; ZOUBEK V. Informace o mezinárodní
konferenci ”Bezpečnost občana – bezpečnost státu” (Lublin 27. – 28. Června
1997). Kriminalistika, 1997, roč. XXX., č. 4, s. 341 – 343; ZOUBEK V. Právo
na bezpečnost (osobní bezpečí) – několik pohledů na Listinu základních
práv a svobod a Koncepci Ministerstva vnitra ČR v oblasti vnitřního
pořádku a bezpečnosti. Kriminalistika, 1994, roč. XXVI., č. 2, s. 136 – 143,
ISSN 1210-9150; ZOUBEK V. Metodické poznámky k ústavnímu právu
občana na bezpečnost a k etickému kodexu policisty (K problému
povinnosti policisty v demokratickém státě). In Policejní deontologie. Praha :
Policejní akademie ČR, 1995, s. 41 – 50, ISBN 80-901923-4-3; ZOUBEK V.
Právo na bezpečnost a postavení policie v podmínkách transformace
společnosti. In ”Aktuální problémy demokratizace postkomunistických států
středí Evropy” (Sborník příspěvků z vědecké konference, uspořádané Českou
společností pro politické vědy 14.5.1994 v Praze). Praha : Česká společnost pro
politické vědy. 1995, s. 82 – 90.
582
GERLOCH A., HŘEBEJK J., ZOUBEK V., Ústavní systém České republiky.
5. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013. 516 s., ISBN 978-80-7380-423-7, s. 322-323.
333
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
dokumenty, které ČR inkorporovala do svého právního
řádu(apovstupudoEUtéževropskýmprávem).583
Vázanostprávemjezvýrazněna:
1.
důrazem na nadpozitivnost a přirozenoprávnost
základníchprávasvobod,
2.
zákony (zvláště tzv. ”policejními zákony”), scílem
postupně zákonně pokrýt veškerou bezpečnostní
a policejní problematiku i do ”okrajových oblastí”
kriminálních a policejních věd (tak, aby se zdůraznila
právníjistotaavyloučilaanalogia legis).
Teze č. II/3
Ve své prognostické a programové podobě bezpečnostní
a policejní doktrína (teorie) není výlučně fixována na stávající
(mnohdynevyhovující)právní stav.Naopak,jeznačněnezávislána
úpravě de lege lata a vznáší požadavky a podněty na novelizaci
(reformy) ústavního vymezení bezpečnosti státu a činnosti
bezpečnostních orgánů, vznáší požadavky na rekodifikaci
”policejních” zákonů a na podstatné změny a doplňky základních
kodexů např. voblasti trestního a správního práva scílem posílit
583
K problému ”europeizace a policie” odkazuji na výstupy z grantu MV a další
prameny: ZOUBEK, V., SEDLÁČEK D., Kompatibilita právního řádu České
republiky s právem Evropské unie v oblasti vnitřního pořádku
a bezpečnosti. In Sborník z vědeckého semináře ”Harmonizace českého
právního řádu s evropským právem v resortu MV”. I. díl. Praha : Policejní
akademie ČR, 2000, s. 31 – 45, (Grant MV 1999200007 ”Harmonizace českého
právního řádu s evropským právem v resortu MV); ZOUBEK, V. Závěrečná
zpráva o závěrečném oponentním řízení, výstupech, doporučeních
a službách vycházejících z grantového projektu ”Harmonizace českého
právního řádu s evropským právem v resortu MV”. Bezpečnostní teorie
a praxe, 2001, č. 1; DUFFY, P. Policie a Evropská úmluva o liských právech.
Evropské a mezinárodní právo (EMP), 1994, roč. III., č. 2; ZOUBEK V., Česká
republika v evropském bezpečnostním prostoru. Evropský jednotný
bezpečnostní (policejní a celní) prostor a koncepce bezpečnostní (policejní)
doktríny České republiky v evropském kontextu chápání právního státu.
Mezinárodní politika, 1993, roč. XVII., č. 7, s. 4 – 7, ISBN 05437962;
ZOUBEK, V. Ochrana svobody v kontextu české ústavnosti a evropské
bezpečnosti. In Sborník ”Užitá etika a její uplatnění v lékařství, ekologii,
národním hospodářství a provozu masmédií”. Olomouc : Univerzita Palackého
v Olomouci, 2000, s. 32 – 44, ISBN 80-244-0089-8, atd.
334
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
efektivnostčinnostipoliciepřirespektovánízákladníchlidskýchpráv
asoudníchgarancí.
III. Obsahové formálně právní vymezení a jednota bezpečnostní
a policejní doktríny (cíle, bezpečnostní rizika, bezpečnost
v materiálním, institucionálním a formálním smyslu)
Teze č. III/1
Obsah bezpečnostní a policejní doktríny je restriktivně či
extenzivněodvozenzhierarchie sledovanýchcílůpodlekonkrétních
vnitřních, vnějších i časově pojatých bezpečnostních problémů
a bezpečnostních rizik584.
Ústředním bodem bezpečnostní doktríny je teoretické
a právní vymezení pojmu bezpečnost (event. vnitřní bezpečnost,
vnitřnípořádek)vmateriálním,institucionálnímiformálnímsmyslu
v souladu s obecně závaznými demokratickými principy (právní
jistota, parlamentarismus, spravedlnost, nabytá práva, legitimita,
soudní garancie).
„Teoretické vymezení pojmu ”bezpečnost” je složitý problém
nejen pro právní teorii (kde zdaleka nevládne jednoznačná shoda
vevymezenípojmů),aleipropraxi.Jednoznačnělzeříci,žesejedná
o nejobecnější a nejextenzivněji pojatou kategorii voblasti dosahu
bezpečnostní doktríny a jako ”obecný”, ”neurčitý” právní pojem je
zteoretického hlediska vpodstatě totožný s pojmem policie
(v nejširším vymezení), jakožto ”spořádaný stav vnitřních
právních vztahů” vycházejících z právního pořádku. Vpřijatých
”policejních zákonech” zákonná dikce operuje již tradičně stzv.
”neurčitými právními výrazy”, např. ”věci vnitřního pořádku
a bezpečnosti”, ”bezpečnost osob a majetku”, ”veřejný pořádek”,
”bezpečnost chráněných osob”, ”bezpečnost státu a jeho ústavního
zřízení”apod.,vminulosti(např.Organizačnízákonč.125/1927Sb.)
též”veřejnýklid”,”veřejnábezpečnost”,”veřejnámravnost”atd.Tyto
”neurčitéprávnípojmy”lzejednoznačněsubsumovatvíceméněpod
584
K tomu zejména: EICHLER J., ŠEDIVÝ J., ZOUBEK V., Kvalifikace
bezpečnostních rizik jako východisek bezpečnostní politiky České
republiky. In Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214.
”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR, 1996,
s. 9 – 16, ISBN 80-85981-45-9; ZOUBEK V., K vnějším a vnitřním rizikovým
faktorům posttransformačního vývoje české společnosti a státu.
Politologická revue, 1994, roč. 0, č. prosinec, s. 60 – 66, ISSN 1211-0353.
335
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
obecnější, extenzivnější pojem bezpečnost (policie) vrůzných
aspektech a vrůzném smyslu, což je předmětem doktrinálního
asystematickéhovýkladu (vrámciobecnéčástisprávnívědy,resp.
vědystátnísprávy)ipropotřebyobsahovéhozaměřeníbezpečnostní
doktríny(teorie).
Pojembezpečnost(policie)v materiálním smyslujevymezen
policejní vědou obsahově a funkčně. Stanoví zákonné hypotézy
(předpoklady) a zákonný (ústavní) rozsah a meze zásahů policejních
orgánů do soukromé i veřejné sféry lidských práv a svobod při ochraně
”veřejných zájmů”(právemchráněnýchzájmůstátuiobčanů).Takové
zásahylzečinitvprávnímstátějen na základě zákonného zmocněnía
vpříslušných zákonných mezích (včetně možnosti soudní či jiné
kontroly).
Formálně pojembezpečnost(policie)jevymezenorganizačně
ajedánsumou věcné kompetence policejních orgánů.
Bezpečnost (Policie svelkým ”P”) v institucionálním smyslu
představujesoustavu policejních orgánů, jež tvoří systém bezpečnostní
a policejní organizace.“585
Bezpečnostní strategie České republiky patří mezi
významné dostupné oficiální dokumenty vlády České republiky,
týkající se bezpečnosti České republiky, středoevropského prostoru
a vextenzivních souvislostech též evropské, resp. euroatlantické
civilizace v období čtvrté světové války.586
Stextemtohotovýznamnéhobezpečnostníhodokumentuselze
seznámitnawebovýchstránkáchvládyČR(www.vlada.cz).
§ 6. Závěr
Nástin tezí bezpečnostní a policejní doktríny lze do jisté míry
a modifikace pojímat jako jeden zpolitických a faktických momentů
585
ZOUBEK V., Lidská práva – globalizace – bezpečnost. Plzeň: Aleš Čeněk,
2007. 510 s. ISBN 978-80-7380-026-0, s. 194-195.
586
Podrobněji k tomu zejména: ZOUBEK V., Bezpečnostní strategie České
republiky: postmoderní problémy globální bezpečnosti. In: Bezpečnostní
teorie a praxe. Sborník Policejní akademie ČR, 2005, č. 4, s. 7-28; ISSN 12112461; ISBN 80-7251-210-2; ZOUBEK V., Globalizace či univerzita
(ne)rovnosti? In: Zborník z mezinárodnej konferencie „(Ne)rovnosť
a rovnoprávnosť“. Bratislava: Ústav štátu a práva SAV, 2005, s. 73-104. ISBN
80-89104-79-7; ZOUBEK V., Postmoderní problémy globální bezpečnosti.
Kriminalistika, 2006, roč. XXXIX., č. 1, s. 3-26. ISSN 1210-9150.
336
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
vědeckého základu (fundamentu) obecné části teorie
bezpečnostní a policejní činnosti587 a současné konstrukce
bezpečnostní vědy.588
Použitá literatura
1.
HOLCR K., PORADA V., et al. Policejné vedy. Úvod do teorie
a metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s. ISBN 978-807380-329-2.
2.
IVOR J. et al., Trestné právo, kriminalistika, bezpečnostné vedy
a forenzní discipliny v kontexte kontroly kriminality. Pocta prof.
JUDr. Ing. Viktorovi Poradovi, DrSc. dr.h.c.melt. k 70.
narozeninám. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013, 905 s., ISBN 978-807380-440-4.
3.
PORADA V.,, HOLCR K., et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk,
2011.345s.ISBN978-80-7380-314-8.
4.
ZOUBEK V., Právověda a státověda. Úvod do právního
a státovědního myšlení. 1. vydání. Plzeň : Aleš Čeněk, 2010.
700s.ISBN978-80-7380-239-4.
5.
ZOUBEKV.,Lidská práva - globalizace - bezpečnost.2.upravené
vydání.Plzeň:AlešČeněk,2008.461s.ISBN978-80-7380-1038
587
K zásadním reagencím viz PORADA V. Problémy rozvoje teorie policejně
bezpečnostní činnosti a policejních věd v ČR. In Aktuálne problémy rozvoja
policajných vied a policajnej praxe. Bratislava : Akadémia Policajného zboru,
2001, s. 167 – 174; PORADA V. a kol., Úvod do teórie činnosti
policajnobezpečnostných orgánov. Časť I. a II., Bratislava : Akadémia
Policajného zboru, 2000, 245 s.; PORADA V., Problémy rozvoje teorie
policejně bezpečnostní činnosti (Výzkumný záměr). In Bezpečnostní teorie
a praxe, 2000, zvl. č., s. 209 – 211; PORADA V., Nástin teórie
policajnobezpečnostnej činnosti. In Vysokoškolské vzdělávání policistů ve 21.
století. Praha : Policejní akademie ČR, 1999, s. 219 – 228; FILÁK A., Několik
poznámek k principům činnosti Policie České republiky. In Bezpečnostní
teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 421 – 430.
588
PORADA V., HOLCR K., et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011, 345
s. ISBN 978-80-7380-314-8; IVOR, J. et al. Trestné právo, kriminalistika,
bezpečnostné vedy a forenzné disciplíny v kontexte kontroly kriminality. Pocta
prof. JUDr. Ing. Viktorovi Poradovi, DrSc., Dr. h.c.mult. k 70. narozeninám.
Plzeň: Aleš Čeněk, 2013. 905 s. ISBN 978-80-7380-440-4.
337
BEZPEČNOSTNÍVĚDYVČRASR,BEZPEČNOSTNÍSTRATEGIE...
ViktorPorada
6.
338
ZOUBEK V., Postmoderní problémy lidských práv a globální
bezpečnosti.1.vydání.Plzeň:AlešČeněk,2004.464s.ISBN8086473-75-9
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Viktor Porada
VysokáškolaKarlovyVary
Eduard Bruna
VysokáškolaKarlovyVary
K PRŮNIKŮM TEORIE PRÁVA A BEZPEČNOSTNÍCH VĚD
V ČR A SR (NA PŘÍKLADĚ FORMULACE BEZPEČNOSTNÍ
DOKTRÍNY)
ABSTRAKT
Středoevropský prostor jako součást euroatlantické civilizace musí
reagovat na postmoderní krizi západního liberálního kapitalismu,
zejména vústavněprávní oblasti jusnaturální podstaty základních
lidskýchprávasvobod.Bezpečnostníazejménapolicejníorgányjsou
součástí bezpečnostní komunity demokratického státu a jejich
činnost secundum et intra legem vychází zpostulátů právní
apolicejnívědy.
Předmět policejních věd, právní věda, vědy o kriminalitě,
bezpečnostiakonstituovánípolicejnívědyvČRaSR:Policejnívědya
bezpečnostnídoktrínavčeraadnes–jakseměnípředmětzkoumání?
KLÍČOVÁ SLOVA
Quaelexnonprohibetdebentpermisavideri,jusnaturálnícharakter
lidských práv. Analýza postmoderních problémů lidských práv,
globálníbezpečnostvprávníapolicejnívědě.Strukturaprávnívědy.
Bezpečnostnívěda.Bezpečnostnístrategie.Bezpečnostnídoktrína.
ABSTRACT
CentralEurope,aspartofEuro-Atlanticcivilization,mustreacttothe
postmodern crisis of Western liberal capitelism, especially in the
constitutional branch of the iusnaturalist substance of fundamental
human rights and freedoms. Security and police authorities and
bodiesarepartofthesecuritycommunityofademocraticstateand
their„secundumetintralegem“acitivityisbasedonthepostulatesof
legal,securityandpolicesciences.
339
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
The course police sciences iurisprudencia, the science of
crime, security and constitution of police science in the Czech
Republic and Slovakia. Police science and security doctrine and
includ today – what are the intersections of the object of
investigation?
KEYWORDS
Quae lex non prohibet debent permisa videri. Making the
iusnaturalistcharacterofhumanrightsmorepositive.Analysisofthe
postmodern crisis concenring human rights and global security in
legal and security sciences. Structure of jurisprudence. Safety
Science.Securitypolicy.Securitystrategy.SecurityDoctrine.
1 Předmět bezpečnostních věd
Předmětpolicejních,vširšíchsouvislostechbezpečnostníchvěd
je často diskutovanou otázkou vsouvislosti skonstituováním
a rozvoje policejních věd. Holcr upozorňuje na to, že uspokojivé
vymezení předmětu zkoumání policejních věd je vsoučasnosti
nejproble-matičtějším teoretickým, metodologickým a praktickým
problémem procesu jejich konstituování a rozvíjení589. Na význam
vymezení předmětu policejních věd poukazují také mnozí další
autoři, např. Erneker, Holomek, Kráčmar, Neidhardt, Pagon, Porada,
Schneider,Stachío,Steinert,Stock,Zoubek590,aj.
Problematikuvymezenípředmětualenenípotřebapřeceňovat.
Souhlasíme snázorem Viceníka, který uvádí, že předmět zkoumání
vědní disciplíny se může vprocesu historického vývoje měnit,
zužovat, rozšiřovat a zohledňovat takové aspekty objektů, které
původně nebyly předmětem zkoumání.591 Především procesy
integrace a diferenciace výrazně zasahují do tohoto „přerozdělení“
předmětů, které je průvodním procesem vývoje věd. Tento proces
může být některými autory vnímán jako „útok“ na předmět jejich
vědy,jako„nahrazování“jejichvědyjinouvědou„umělevytvořenou“,
přestože problémy je možné, podle jejich názoru, řešit vrámci
589
HOLCR K., Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied.
In Aktuálne problé-my rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie
stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 26.
590
ZOUBEK V., Postmoderní problémy lidských práv a globální bezpečnosti.
Plzeň: Aleš Čeněk, 2004, s. 214 an., ISBN 80-86473-75-9.
591
VICENÍK J., Úvod do problematiky metodológie vied (I). Organon F, ročník
VII., No. 1, 2000, s. 81.
340
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
předmětů existujících věd, tj. vrámci existujícího systému věd.
Porada vsouvislosti skonstituováním policejních věd uvádí, že
stoupenci těchto názorů nejen vpolicejní teorii a praxi, ale také
vprávních vědách, managementu, psychologii, kriminalistice
a kriminologii buď odmítají existenci objektivních fenoménů, nebo
přiznávají, že takové fenomény sice existují, ale že jsou řešitelné už
etablovanými disciplínami (právními vědami, kriminalistikou,
kriminologiíajinými).592
Policejní vědy se však nerozvíjejí směrem likvidace či
„pohlcování“ jiných vědních disciplín, ale směrem rozvíjení své
vlastní vědní problematiky, která často souvisí sproblematikou již
etablovaných věd a při zkoumání které se využívají jejich poznatky
a metody. Tato věda však na druhé straně začíná formulovat na
těchto základech své vlastní problémy a přístupy a stimuluje tak
rozvoj již etablovaných věd a může jim vperspektivě poskytnout
inovérelevantnípoznatky.
Pro vymezení předmětu policejních věd jako součásti
bezpečnostních věd je rozhodující, které komponenty bezpečnosti
tvoří tento předmět a které jejich aspekty zkoumají policejní vědy.
Jestliže chápeme bezpečnost jako skutečný, aktuální, reálný stav,
jehož hodnota je vždy determinována charakterem nebezpečí na
jedné straně a prostředky na jeho zadržení či odvrácení na straně
druhé593, potom je předmět policejních věd zřejmě nutné hledat
voblastivnitřníbezpečnostistátu,kterájesankcionovánaprávníma
individuálním donucením (včetně hrozby resp. použití fyzického
násilí), která je zaměřena na ochranu života, zdraví a majetku
občanů, lidských a občanských práv a svobody, na veřejný pořádek
akdesubjektemnebezpečíjsoulidí.Předpokládanýmgarantemtéto
bezpečnostijepolicie.ProtoSemrádvymezujeuvedenouspecifickou
oblast bezpečnosti již přímo odvoláním se na bezpečnostní funkce
policie. Zdůrazňuje, že jestliže se zamyslíme nad tím, co tvoří
předmětpolicejnívědy,musímepředevšímstanovit,jakéfunkceplní
policie jako instituce. Především plní společenskou funkci jednoho
592
PORADA V., Problémy rozvoje teorie policejně-bezpečnostní činnosti
a policejních věd v ČR. In Aktuálne problémy rozvoja policajných vied
a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava:
APZ, 2000, s. 48.
593
ERNEKER J.; HOLCR K., Gnozeologické východiská konštituovania
policajnej vedy. In ŠIMOVČEK, I. a kol. Policajné veda. Bratislava: A PZ,
1997, s. 19.
341
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
zgarantů vnitřní a vnější bezpečnosti, tj. ochrany hodnot a způsobů
naplňování těchto hodnot proti vnějšímu a vnitřnímu ohrožení.
Vtomto smyslu je potom policie společně sostatními složkami
(státní zastupitelství, soudy, vězeňství apod.) spolutvůrcem
a realizátorem především politiky vnitřní bezpečnosti a veřejného
pořádku. Vtakto vymezeném prostoru se nacházejí téměř všechny
pokusyodefinicipředmětupolicejníchvěd.
Vpočátečníetapěkonstituovánípolicejníchvědjsmevycházeli
zdefinicejejichpředmětu,kterározvíjelapojem„policejněrelevantní
událost“.Předmětempolicejníchvědmělybýtnásledujícízákonitosti:
d)
vzniku, průběhu a zániku událostí relevantních pro
činnostpolicie,
e)
vzniku, přetrvávání a zániku informací o policejně
relevantníchudálostech,
f)
získávání a využívání informací o policejně relevantních
událostech vprocesu realizace policejních činnosti. Na
této definici se zřejmě výrazně projevil vliv výchozí
disciplíny–kriminalistiky.
Společně stímto vymezením předmětu policejní vědy se však
prakticky objevily další. Steinert vyslovil názor, že by měl existovat
předmět, resp. vědní obor, který by měl být „naukou o jednání
policie“.594 Pagon se vyjádřil ještě jasněji a jednoznačněji, když
definovalpolicejnívědujakovědeckézkoumánípolicieapolicejního
jednání(policing).595
Na toto vymezení navazují další, především němečtí autoři,
přičemž ho různě modifikují nebo doplňují. Stock definuje policejní
vědujakověduopoliciijakoinstituci,jakověduopolicejnímjednání
a jako vědu o policii vjejích společenských, právních
a institucionálních souvislostech.596 Na Stocka se odvolává také
594
STEINERT H., Über den ausbildnerischen Gemeinspruch: Vergessen Sie
alles, was Sie auf der Schule theoretisch gelernt haben; wie Polizeiarbeit
wirklich geht, das lernen Sie erst hier bei in der Praxis. Die Polizei, 1997, s. 106.
595
PAGON M., The Role of Organizational Behavior and Management in the
Constituon of Police Science. In: Constutituon of Police Science. International
Conference. Bratislava: 1997, s. 58.
596
STOCK J., Lässt die Kriminologie Platz für eine Polizeiwissenschaft?
Anmerkungen zum Verhältnis einer Polizeiwissenschaft in Gründung zur
Kriminologie. In Kriminologie 2000 – Positionen und Perspektiven,
Schriftenreihe der Polizei-Führungs-akademie, 2000, Nr. 3, s. 103-105.
342
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Neidhardt, který tvrdí, že by policejní věda měla zahrnovat všechny
poznatky o policii vinstitucionálním a také ve funkčním smyslu
(Police).Dáleby semělazaobírat všemiaspektypolicejníhojednání
(Policing), protože jejím hlavním cílem je fundovanost policejní
praxe. Tato věda musí být schopna odevzdávat řídícímu personálu
vědomostipotřebnéproefektivnípraktickoučinnost.597
O začlenění policejních činností (policejního jednání) do
předmětu policejních věd jsou přesvědčeni také další autoři. Holcr
např. uvádí, že svelkou pravděpodobností, která hraničí sjistotou,
můžemeříci,žepředmětempolicejníchvědbudou(atovrozhodující
míře)policejníčinnosti.598
Někteří autoři taktéž zdůrazňují nevyhnutelnost začlenit do
předmětu policejních věd také profesionální přípravu policistů.
Pjassetzky a Baranenko599 zdůrazňují, že se jeví jako opodstatněný
požadavek, aby policejní věda také rozpracovala systém výběru
a formování policejních specialistů, které by mohly minimalizovat
chyby praxe při ochraně občanů. Příprava kompetentních policistů
bytakmělabýtsoučástípředmětupolicejníchvěd.
Shrneme-li výsledky dosavadní diskuse, pak policejní vědy
můžemevymezitjakorozvíjejícísevědní oboropoliciijakoinstituci
a jejím fungování, její organizaci a řízení a o policejních činnostech.
Dojehopředmětuzkoumánívcházípřípravavysokokvalifikovaného
vědeckého společenství policejních věd, zkoumání historie
policejníchvěd,jejichúkolvbližšíavzdálenějšíbudoucnostiamísta
vsystémuvěd.
Je vcelku přirozené, že policejní vědy doposud provází
nedostatky, které překonává téměř každá vznikající věda
vpočátečníchetapáchsvéhorozvoje.Vyjadřujemevšakpřesvědčení,
že právě naléhavé potřeby trvalého posilování efektivnosti
policejníchčinnostíjakožižádoucíhozvyšovánípocitubezpečíširoké
597
NEIDHART K., Obhajoba policajnej vedy. In: Aktuálne problémy rozvoja
policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie stálej medzinárodnej
konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 105.
598
HOLCR K., Teoreticko-metodologické problémy rozvíjania policajných vied. In:
Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1. rokovanie
stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 273.
599
PJASSETZKY A.G., BARANENKO B. O., O problémoch poicajnej vedy na
Ukrajine. In: Aktuálne problémy rozvoja policajných vied a policajnej praxe. 1.
rokovanie stálej medzinárodnej konferencie. Bratislava: A PZ, 2001, s. 50-52.
343
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
veřejnosti bude rozvíjení policejních věd výrazně podporovat
aakcelerovat.
Bezpečnostní (policejní) vědy teprve postulují svou
terminologii.potíževkomunikaciuvnitřivněnověsekonstitujícího
a rozvíjejícího se multidisciplinárního vědního oboru se odráží i ve
vytváření a používání nových pojmů. Některé pojmy jsou již
zavedeny a jsou zcela nebo alespoň zčásti srozumitelné. Přesto je
nutné je jednoznačně definovat a vymezit. Jak uvádí Zeman,600
problém
terminologických
neporozumění
nespočívá
ve
specializovanéakonkretizujícíterminologii.Problémspočívánaopak
vnejasnémanejednotnémpoužívánípojmůnejobecnějších,ježjsou
přitom běžně používanou součástí obecného nespecializovaného
jazyka.Taknapř.strategickédokumentyabezpečnostnímetodologie
NATO takové pojmy zcela běžně a často používají, aniž je ve svých
standardizačníchslovnícíchjakkolidefinují–eventuálnějenodkazují
na obecné výkladové slovníky. Přitom jde o pojmy klíčové
(konceptuální) a ústřední – jsou znich odvozeny pojmy další,
podřízené,včetněpojmůadefinicbezpečnostních(policejních)věd.
2. Právní věda, vědy o kriminalitě, bezpečnosti a policejní věda
Jak uvádí Zoubek, „každá vědní disciplína se vymezuje svým
předmětem (okruhem bádání resp. objektem vědeckého zkoumání).
Předmětem právní vědy je evidentně právo jako konkrétní
iabstraktnífenomén.Právní věda zkoumá především základní právní
(i státoprávní) principy, pojmy a instituty, rozpracovává teorie norem
i realizaci práva. Lze ji velmi schematicky lišit naprávní filozofii
aprávníteorii.“601
Podlestupněkonkrétnostiaspecifikacezkoumanéhopředmětu
lze strukturovat právní vědu (právovědu) pro potřeby didaktické na
několikoborů:
I. Právní vědy abstraktní (obecné); právní věda historická
a právní metodologie:
7. filozofiepráva,
8. teoriepráva,
600
ZEMAN P., Česká bezpečnostní terminologie, její zdroje a její stav. In:
Kolektiv autorů. Česká bez-pečnostní terminologie. Výklad základních pojmů.
Brno: ÚSS VA Brno, 2002, s. 7-9.
601
ZOUBEK V., Právověda a státověda. Úvod do právního a státovědního
myšlení. Plzeň: Aleš Čeněk, 2010. 700 s. ISBN 978-80-7380-239-4., s. 24-25.
344
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
9. vývojprávníhomyšlení(dějinyprávníchučení),
10. historie práva (zejm. právo římské602, obecné právní dějiny,
dějinyprávavčeskýchzemích,atd.),
11. obecnákomparatistika(srovnávacíprávnívěda),
12. právnímetodologie.
II. Speciální právní vědy vycházející z konkrétního právního
systému (např. českého práva), zejména:
12. vědaústavníhopráva(konstitucionalistika)astátověda,
13. vědasprávníhopráva,
14. vědafinančníhopráva,
15. vědatrestníhopráva,
16. vědaobčanskéhopráva(civilistika)arodinnéhopráva,
17. vědaobchodníhoprávaaživnostenskéhopráva,
18. vědapracovníhopráva,
19. vědaprávasociálníhozabezpečení,
20. vědamezinárodníhoprávasoukromého,
21. speciálníprávníkomparatistikaateorieinterpretacepráva,
22. další pokusy o vznik právních věd: právní archeologie,
právní etologie, právní biologie (vprávu rodinném), teorie
tvorby a ochrany životního prostředí, věda o právu
leteckém či námořním, právo lékařské, věda policejního
právaatd.
III. Další obory právní vědy:
Vedlevýšezmíněnéprávníhistorie(I.4.)zejména:
10. právnísociologie,
11. právnípsychologie(adálenapř.soudnípsychologie),
12. právnípolitika(včetněpolitikytrestníčibezpečnostní),
13. teorielegislativy(tvorbypráva)včetnělegislativnítechniky,
14. výzkumprávníhojazyka(právnísémantika)aprávní(soudní,
resp.forenzní)rétorika,
15. právnílogika,
16. právníinformatika,
17. právnígeografie,
18. právníetika,právníaxiologie.
602
resp. právní romanistika
345
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
IV. Věda mezinárodního práva veřejnéhoius gentium
(internacionalistika),resp.ivěda evropského práva(droit
communautaire, droit europeén),europeistika.
3. Vědy o kriminalitě (kriminální vědy)
Doskupinyvěd o kriminalitělzepodřadit:603
5. kriminalistiku,
6. kriminální(atrestní)politiku,
7. kriminologii,
8. trestněprávnívědu(vizII.4.).
4. Policejní věda v České republice a na Slovensku
Vycházejíc zprincipu relativního monopolu státu při
ochraně osob a majetku ve veřejném prostoru (zachovávaje
ústavní limity jusnaturálního charakteru lidských práv) stále větší
úlohu spatřuji v transferu vědeckých poznatků z oblasti formující se
bezpečnostní a policejní vědy vČeské republice a Slovenské
republice.604
Rozvoj každé konkrétní vědy je do jisté míry determinován
představami o jejím místě vsystému vědního poznání. Vhistorii
policejních činností mělo a má i vsoučasné době řešení této otázky
podstatný význam pro určení její funkce a úkolů vtrestním
a správním řízení i při objasnění zdrojů těch poznatků, jejichž
využívánízvyšujepotenciálpolicejníchprostředkůametodkontroly
trestnéajinéprotispolečenskéčinnosti.
Vsoučasném období se výrazně zvyšuje potřeba nových
vědeckýchpoznatkůapotřebavědeckéorganizacepolicejníčinnosti.
Nové strukturální a funkcionální dimenze policejní praxe vyžadují
efektivní transfer vědeckých poznatků, který funguje jako
permanentní extenze a vzájemné ovlivňování vědeckých poznatků
603
Blíže viz: ZOUBKOVÁ I. et al., Kriminologický slovník. Plzeň: Aleš Čeněk,
2011, s. 216. ISBN 978-80-7380-312-4
604
Blíže viz: PORADA V., HOLCR K., et al. Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk,
2011. 345 s. ISBN 978-80-7380-314-8; HOLOCR K., PORADA V., et al.
Policejné vedy. Úvod do teorie a metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s.
ISBN 978-80-7380-329-2. Viz též recenzi na tyto monografie: ZOUBEK, V.
(rec.) Česko-slovenský dualismus v pojímání policejních a bezpečnostních věd:
významné monografie v předmětném zkoumání v jádru, semiperiferii a periferii
právní vědy – primární posun. Karlovarská právní revue, roč. 8, č. 1, s. 109-116.
346
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
a praktické činnosti. Jeho efektivnost je ovlivňována především
úrovní reálného využívání vědeckých poznatků vpolicejní
abezpečnostnípraxi.
Transfer vědeckých poznatků do policejní praxe je
aktualizovanýadynamizovanýnásledujícímipotřebami605:
7. Potřeba adekvátně a včas reagovat na měnící se podmínky ve
vývojibezpečnostnísituace.
8. Potřebakomplexněavědeckyreagovatnaprocesymodernizace
a organizovanosti metod a prostředků ohrožujících bezpečnost
občanů.
9. Potřeba vreálném čase identifikovat a řešit rozpory mezi
dynamickyseměnícísituacíarelativněstabilnímipřístupyjejího
řešení.
10. Potřebaměnitpostavenípoliciejako„službyobčanům“.
11. Potřeba efektivněji využívat existující vědecké poznatky
vpolicejně-bezpečnostních činnostech a intenzivněji inovovat
tradičnípostupy.
12. Potřeba rychleji a důsledněji překonávat gnozeologické,
osobnostní,sociálníapolicejněodbornépřekážky,kterévznikají
vtransferuvědeckýchpoznatků.
Transfer vědeckých poznatků probíhá vproměnlivém
a sociálně složitém prostředí, které generuje množství různorodých
policejně-bezpečnostníchsituací,jejichžřešeníjeovlivňovánořadou
nejrůznějšíchfaktorů:
•
konkrétníúrovníkonstituováníarozvojepolicejníchvěd
nanárodníamezinárodníúrovni,
•
úrovní a stupněm institucionálního zabezpečení
policejních věd (materiálního, personálního, finančního
apod.),
•
efektivnostítransferuvědeckýchpoznatkůdoprofesních
činnostípolicistů,předevšímdořídícíčinnostipolicejních
manažerů,
•
připraveností vědeckého společenství policejních věd
poskytovatpolicejnípraxivyužitelnévědecképoznatky,
•
připravenost subjektů policejní praxe systematicky
přijímat,aplikovatavyužívatvědecképoznatky(navšech
605
Ibidem (viz pozn. předcházející!).
347
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
•
úrovních manažerských funkcí ministerstva vnitra,
policejníhoprezidiaadalšíchstupňůřízenípolicie),
stupněmeliminaceretardačníchfaktorůabariér.
Je potřebné zkoumat nejen „technologické“ aspekty získávání
vědeckých poznatků, jejich gnozeologická omezení, ale také proces
jejich realizace vkonkrétní policejní činnosti. Spíše však tušíme, že
představy o možnostech efektivního využívání vědeckých poznatků
jsou povrchní, neúplné a zkreslovány vlivem nejrůznějších
skutečností. Současně lze také předpokládat, že nedostatečné jsou
taképředstavyteoretickéfrontyomožnostechefektivníhovyužívání
vědeckých poznatků vpolicejní praxi. Analyzovat skutečný stav
ahledatjehopříčinyjepochopitelněvelmidůležité,aletakézmnoha
důvodůznačněobtížnéteoreticky,metodicky,časověisociálně.
Vsoučasnosti je málo relevantních údajů, které by mohly
vypovídat o efektivnosti transferu vědeckých poznatků do policejní
praxe. Proto je potřebné postupně skládat mozaiku parciálních
problémů, prohlubovat analýzu determinujících a ovlivňujících
faktorů,formulovataověřovathypotetickátvrzeníapostupněhledat
metodickyuspokojivářešení.
Všeobecně mohu konstatovat, že neexistuje žádná právní či
organizační norma, která by vpolicejní organizaci explicitně
nařizovala aplikovat vědecké poznatky do policejní praxe. Uvedené
konstatování jen umocňuje význam subjektů transformace, jejich
hodnotové orientace a pozitivní postoje potřebné pro identifikaci
vědeckýchpoznatkůajejichvyužívánívkonkrétnípolicejníčinnosti.
5. Policejní vědy a bezpečnostní doktrína
Dalším nezpochybnitelným fenoménem a rozhodujícím
faktoremvedledalšíhorozvojekomplexupolicejníchvědapolicejní
(bezpečnostní)teorieapraxebylaformulacebezpečnostníapolicejní
doktríny, kterou artikuloval Zoubek vprůběhu let 1993 – 2008
předevšímvtitulech:ZOUBEK,Vladimír.Lidská práva – globalizace –
bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2008, 461 s., ISBN 978-807380-103-8aZOUBEK,Vladimír.Postmoderní problémy lidských práv
a globální bezpečnosti. Plzeň: Aleš Čeněk, 2004, 464 s., ISBN 8086473-75-4.
348
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Tak např. zprvně jmenované publikace606 vyjímám ze strany
183-211následující:
I. K vymezení pojmu bezpečnostní a policejní doktrína pro
oblast vnitřních věcí a vnitřní bezpečnosti
Teze č. I/1
Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní
teorie vrestriktivním vymezení) vědecky zkoumá základní
teoretické postuláty a principy policejní a bezpečnostní činnosti.
Formuluje souhrn základních zásad a dlouhodobých
strategických úkolů, tvořících základní linii a teoreticky
zdůvodněný program, který obsahově zprostředkovává
rozhodující cíle a směry státní politiky na úseku ochrany
ústavního zřízení, zabezpečení vnitřního pořádku, bezpečnosti
a efektivního potírání a předcházení zločinnosti. Bezpečnostní
doktrína teoreticky, prognosticky, vprávních a mezinárodních
souvislostech zdůvodňuje postup státu při stanovení optimální
struktury sil a prostředků v rámci realizace jeho ochranné
funkce a ústavního práva na bezpečnost607.
606
ZOUBEK V., Lidská práva – globalizace – bezpečnost. 2. vyd. Plzeň: Aleš
Čeněk, 2008, 461 s., ISBN 978-80-7380-103-8, s. 183-211.
607
Je nutno upozornit na některé vědeckovýzkumné úkoly, granty a expertní
aktivity za posledních deset let, z kterých lze dovodit signifikantní posun
v upřesňování pojmového vymezování bezpečnostní a policejní doktríny. Jen
namátkou (řazeno chronologicky): ZOUBEK V., PORADA V. Humanizace
policejních věd a nové bezpečnostní doktríny (Rizika globalizace a střetu
civilizací). Policajná teória a prax, 2001, roč. IX., č. 2.; EICHLER J. a kol.
Bezpečnostní politika České republiky 1999. Závěrečná zpráva projektu
obranného výzkumu. Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1999, - 1 CD ROM,
(Zoubek V. uveden mezi 14 autory); ZOUBEK V. (uspořádal) Sborník
z druhého mezinárodního vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č.
214 ”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR.
1998, 149 s., ISBN 80-85981-77-7; JANDA J., EICHLER J., FUČÍK J., GEDLU
M. GRÉGR V., HANDL V., JANOŠEC J., LEŠKA V., NĚMEC M., OREL J.,
STACH S., SVĚRÁK A., ŠEDIVÝ J., VÁVRA M., ZOUBEK V., ZUZÁNEK
S. Bezpečnostní politika České republiky. Závěrečná zpráva z výzkumného
projektu. Praha : Ústav mezinárodních vztahů, 1996, 159 s., ISBN 80-85864-231;
ZOUBEK
V.
(uspořádal)
Sborník
z
vědeckého
semináře
k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214 ”Bezpečnostní politika České republiky”.
Praha : Policejní akademie ČR. 1996, 97 s., ISBN 80-85981-45-9; MATULA Z.,
KOZLÍK J., ZOUBEK V. Bezpečnostní doktrína ČSFR a Federální policejní
349
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Teze č. I/2
Bezpečnostníapolicejnídoktrínaje ve vztahu k bezpečnostní
politice608 pojmem obecnějším a teoretickým, je nadřazena
bezpečnostnípolitice.Pokudsedneshovořío bezpečnostní politice
(např. vlády), míní se tím buď dílčí politicko-praxedologický
a praxeologický úsek bezpečnostní doktríny, a to jak obsahově
(kompetenčně), tak časově, nebo především možné varianty
realizacebezpečnostnídoktríny.
Teze č. I/3
Bezpečnostní a policejní doktrína vsobě zahrnuje nejen
teoretickou (abstraktní),alei praxeologickourovinu.Prvnírovina
se týká především nejobecnějších podnětů a doporučení
legislativě (de lege ferenda), druhá, praxeologická rovina
bezpečnostní doktríny představuje doporučení kžádoucímu stavu
(právnímu pořádku), metodu a vodítko praktické činnosti všech
kompetentních orgánů a institucí) při zabezpečování vnitřní
bezpečnostiapřiochraněveřejnéhopořádku.
sbor. Kriminalistický sborník, 1992, roč. XXXVI., č. 7, s. 249 – 253.; ZOUBEK
V., KOZLÍK J., CHALOUPKA Č., MATULA Z., FENDRYCH, M. Ke
koncepci bezpečnostní doktríny ČSFR (Nástin některých základních tezí).
Československá kriminalistika, 1992, roč. XXV., č. 3, s. 193 – 208.; ZOUBEK
V. K vymezení a obsahu demokratické bezpečnostní doktríny. Praha : Institut
FMV pro výchovu a vzdělávání, 1992, 8 s.
608
K vymezení pojmu bezpečnostní doktríny a politiky viz např. ZOUBEK V.
K vymezení pojmu a obsahu bezpečnostní doktríny a bezpečnostní politiky.
In Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214
”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR, 1996,
s. 17 – 25, ISBN 80-85981-45-9; ZOUBEK V., FENDRYCH M. Ke koncepci
bezpečnostní doktríny České republiky (s konkretizací vybraných směrů
bezpečnostní politiky vlády České republiky na rok 1993). Kriminalistika,
1993, roč. XXVI., č. 1, s. 5 – 19, ISSN 1210-9150; FENDRYCH M., ZOUBEK
V. Ke koncepci ministra vnitra ČR v oblasti vnitřního pořádku
a bezpečnosti a doktríně Policie ČR (ve smyslu usnesení vlády ČR č. 22 ze
dne 20.1.1993). Kriminalistika, 1993, roč. XXVI., č. 1, s. 5 – 19, ISSN 12109150; ZOUBEK V. Vybrané problémy bezpečnostní politiky a bezpečnostní
doktríny České republiky. In Bezpečnostní teorie a praxe, Sborník Policejní
akademie ČR. Praha : Policejní akademie ČR, 1995, č. 1. S. 23 – 36, ISSN 12112461; TOMÁŠEK O., ZOUBEK V. Evropský standard ochrany základních
práv a svobod a současné úkoly Policie ČR. Kriminalistika, 1995, roč.
XXVIII., č. 4, s. 249–259, ISSN 1210-9150.
350
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Teze č. I/4
Rozsahadosahbezpečnostní doktrínyvychází ze stávajícího
kompetenčního vymezení exekutivních subjektů (ministerstev)
při zabezpečování bezpečnosti.Základnímexekutivnímsubjektem
jevláda.
Vpodstatě jen poradním orgánem vládyje Bezpečnostní rada
státu, podle čl. 9 úst. zák. č. 110/1998 Sb., o bezpečnosti České
republiky.
Bezpečnostníradustátutvořípředseda vlády a další členové
vládypodlerozhodnutívlády.
Bezpečnostní rada státu v rozsahu pověření, které stanovila
vláda,připravuje vládě návrhy opatřeníkzajišťováníbezpečnosti
Českérepubliky.
Způsob participace Bezpečnostní rady státu a prezidenta
republiky (jako vrchního velitele ozbrojených sil) řeší čl. 9 odst. 3
úst.zák.č.110/1998Sb.
Zákonným právním předpisem upravujícím problematiku
ministerstevajinýchsprávníchúřadůstátnísprávyČeskérepubliky
je vsoučasnosti zákon ČNR o zřízení ministerstev a jiných
ústředních orgánů státní správy České republiky.609 Zákon je
praktickou realizací ústavního ustanovení čl. 79 odst. 1, který
výslovně stanoví, že ministerstva a jiné správní úřady lze zřídit
ajejichpůsobnostupravitpouze zákonem.
Teze č. I/5
Rozvoj a realizace bezpečnostní a policejní doktríny
(bezpečnostní a policejní teorie vrestriktivním vymezení) je
podpořena úspěšným konstituováním a rozmachem policejních
věd, vysokého školství a plněním grantových mezinárodních
vědeckovýzkumných aktivit.610
II. Bezpečnostní a policejní doktrína (bezpečnostní a policejní
teorie v restriktivním vymezení) a principy právního státu
609
Tzv. ”Kompetenční zákon”. Zákon ČNR č. 2/1969 Sb., o zřízení
ministerstev a jiných ústředních orgánů státní správy České (socialistické)
republiky.
610
Blíže viz zejména PORADA V., Policejní vědy, policejní praxe a zaměření
výzkumu v podmínkách PA ČR. In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 47–
66.
351
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Teze č. II/1
Bezpečnostní a policejní doktrína demokratického právního
státujevýlučněrealizovatelná pouze prostřednictvím stávajícího
ústavního a právního systému (tj. pouze ústavním a zákonným
způsobem),je teoreticky odvozena z principů právního státu).
Formulované principy právního státu byly např. citovány In:
ADAMOVÁ,K.,KŘÍŽKOVSKÝ,L.Politologie.Praha:Codex,1997,ISBN
80-85963-22-1:
™ Na str. 224, 265 a 379 odkaz a citace V. Zoubka o principech
právníhostátu:
”Zároveň jde o právní stát, tzv. stát vázaný svým právem
(včetně mezinárodních závazků, které podepsal). Německý
konstitucionalistaR.Stahloněmuvádí,žemusíbýtpřesnědefinován
prostřednictvím práva a obsahovat vprávním řádu garance proti
porušení práv, vymezení rozsahu, cesta a limitů své aktivity i sféru
svobody občanů. Zároveň musí prosazovat morální ideje pro ně
samé.
Politologie přijímá do své koncepce výzkumu státu
a politického systému i poznatky teorie práva a státovědy
o principech právního státu, které V. Zoubek demonstrativně
vymezujetakto:
2. Suverenita lidu(právovětšinyaochranamenšiny):
™ nadřazenost občana nad státem vpodobě ústavního kodexu
lidskýchaobčanskýchpráv,včetněsoudníchzáruk;
™ volebnízákonodárství,resp.zákonyoreferenduaplebiscitu
asuverenitaparlamentuvlegislativníčinnosti;
™ garanceprávmenšin.
4. Principy dělby moci:
™ nezávislostvznikumocilegislativní,exekutivníasoudní;
™ systémvzájemnýchbrzdagarancímezimocemi.
5. Princip omezené vlády:
™ právnílimityaústavnígarancestátníchregulativníchzásahů
vjasnédelimitaciprávasoukroméhoaveřejného.
352
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
5. Vázanost státu právem:
f) ústavou;
g) zákony;
h) obecnězávaznýmiaktymezinárodníhopráva;
i) mezinárodnímiprávnímiakty,kteréstátsámuznal;
j) obecně závaznými demokratickými principy (pluralismus,
spravedlnost, právní jistota, nabytá práva, konsensus,
legitimita).
6. Soudní garance právního státu:
d) nezávislýmiobecnýmisoudy;
e) nezávislýmiústavnímisoudy;
f) nezávislýmisprávnímisoudy”611.
Dnes lze zcela jistě doplnil o bod ”5. d) efektivní činnost
ombudsmana”aobod”6.Alespoň faktická částečná sekularizace
a politizace veřejné a občanské sféry”.
Bezpečnostní doktrína (teorie) na jedné straně nejen
respektuje,alesvourealizacíchránípluralitnídemokratickýsystém,
demokratickéhodnotyainstituce.Nadruhéstraněsmyslemacílem
bezpečnostnídoktrínyjefaktickéalegálnínaplněníústavního práva
občana na bezpečnost612 a dalších základních lidských práv
asvobod.
611
Viz ZOUBEK V., GERLOCH A. a kol., Základy teorie práva a právního
státu. Praha 1993.
612
Ze široké problematiky Listinou základních práv a svobod neartikulovaného
”práva na bezpečnost” nutno odkázat na bohatou diskusi: ZOUBEK V. Právo na
bezpečnost (osobní bezpečí): Několik pohledů na Listinu základních práv
a svobod a bezpečnostní doktrínu ČR. In Realizace Listiny základních práv
a svobod v právním řádu České republiky. Sborník z vědecké konference. Brno :
Masarykova univerzita, 1994, s. 76 – 87. Acta Universitatis Brunensis, Iuridica,
No. 130, ISBN 80-210-0834-2; ZOUBEK V. Prawo konstytucyjne do
bezpieczenstwa obywatela Republiki Czeskiej (bezpieczenstwo osobiste). In
Miedzynarodowa Konferencja (27. – 28. Czrwca 1997) ”Bezpieczny Obywatel –
bezpieczne Panstwo”. Lublin : Katolicki Uniwersytet Lubelski. 1997, 16 s.;
ZOUBEK V. Informace o mezinárodní konferenci ”Bezpečnost občana –
bezpečnost státu” (Lublin 27. – 28. Června 1997). Kriminalistika, 1997, roč.
XXX., č. 4, s. 341 – 343; ZOUBEK V. Právo na bezpečnost (osobní bezpečí) –
několik pohledů na Listinu základních práv a svobod a Koncepci Ministerstva
vnitra ČR v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti. Kriminalistika, 1994, roč.
353
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Teze č. II/2
Odvozenost bezpečnostní a policejní doktríny (teorie)
z principů právního státu znamenázejména,že:
d) stejnézásady,kteréplatíprojinéúsekystátnísprávy,platíipro
bezpečnostníčinnosti,
e) přibezpečnostníčinnostilzeintegrovatdoprávasvobodobčanů
výlučněna základě zákona a v jeho mezích(secundum et intra
legem) vesmyslučl.4Listinyzákladníchprávasvobod613
f) bezpečnostní a policejní orgány jsou vázány nejen interním
právem, ale i mezinárodními právními dokumenty, které ČR
inkorporovala do svého právního řádu (a po vstupu do EU též
evropskýmprávem).614
XXVI., č. 2, s. 136 – 143, ISSN 1210-9150; ZOUBEK V. Metodické poznámky
k ústavnímu právu občana na bezpečnost a k etickému kodexu policisty (K
problému povinnosti policisty v demokratickém státě). In Policejní deontologie.
Praha : Policejní akademie ČR, 1995, s. 41 – 50, ISBN 80-901923-4-3;
ZOUBEK V. Právo na bezpečnost a postavení policie v podmínkách
transformace
společnosti.
In
”Aktuální
problémy
demokratizace
postkomunistických států středí Evropy” (Sborník příspěvků z vědecké
konference, uspořádané Českou společností pro politické vědy 14.5.1994
v Praze). Praha : Česká společnost pro politické vědy. 1995, s. 82 – 90.
613
GERLOCH A., HŘEBEJK J., ZOUBEK V. Ústavní systém České republiky.
5. vyd. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013. 516 s., ISBN 978-80-7380-423-7, s. 322-323.
614
K problému ”europeizace a policie” odkazuji na výstupy z grantu MV a další
prameny: ZOUBEK V., SEDLÁČEK D. Kompatibilita právního řádu České
republiky s právem Evropské unie v oblasti vnitřního pořádku a bezpečnosti. In
Sborník z vědeckého semináře ”Harmonizace českého právního řádu
s evropským právem v resortu MV”. I. díl. Praha : Policejní akademie ČR, 2000,
s. 31 – 45, (Grant MV 1999200007 ”Harmonizace českého právního řádu
s evropským právem v resortu MV); ZOUBEK V. Závěrečná zpráva o
závěrečném oponentním řízení, výstupech, doporučeních a službách
vycházejících z grantového projektu ”Harmonizace českého právního řádu
s evropským právem v resortu MV”. Bezpečnostní teorie a praxe, 2001, č. 1;
DUFFY P. Policie a Evropská úmluva o liských právech. Evropské a
mezinárodní právo (EMP), 1994, roč. III., č. 2; ZOUBEK V. Česká republika
v evropském bezpečnostním prostoru. Evropský jednotný bezpečnostní
(policejní a celní) prostor a koncepce bezpečnostní (policejní) doktríny České
republiky v evropském kontextu chápání právního státu. Mezinárodní politika,
1993, roč. XVII., č. 7, s. 4 – 7, ISBN 05437962; ZOUBEK V. Ochrana svobody
v kontextu české ústavnosti a evropské bezpečnosti. In Sborník ”Užitá etika a
její uplatnění v lékařství, ekologii, národním hospodářství a provozu masmédií”.
354
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Vázanostprávemjezvýrazněna:
3. důrazemnanadpozitivnostapřirozenoprávnostzákladníchpráv
asvobod,
4. zákony (zvláště tzv. ”policejními zákony”), scílem postupně
zákonně pokrýt veškerou bezpečnostní a policejní problematiku
ido”okrajovýchoblastí”kriminálníchapolicejníchvěd(tak,aby
sezdůraznilaprávníjistotaavyloučilaanalogia legis).
Teze č. II/3
Ve své prognostické a programové podobě bezpečnostní
a policejní doktrína (teorie) není výlučně fixována na stávající
(mnohdynevyhovující)právní stav.Naopak,jeznačněnezávislána
úpravě de lege lata a vznáší požadavky a podněty na novelizaci
(reformy) ústavního vymezení bezpečnosti státu a činnosti
bezpečnostních orgánů, vznáší požadavky na rekodifikaci
”policejních” zákonů a na podstatné změny a doplňky základních
kodexů např. voblasti trestního a správního práva scílem posílit
efektivnostčinnostipoliciepřirespektovánízákladníchlidskýchpráv
asoudníchgarancí.
III. Obsahové formálně právní vymezení a jednota bezpečnostní
a policejní doktríny (cíle, bezpečnostní rizika, bezpečnost
v materiálním, institucionálním a formálním smyslu)
Teze č. III/1
Obsah bezpečnostní a policejní doktríny je restriktivně či
extenzivněodvozenzhierarchie sledovanýchcílůpodlekonkrétních
vnitřních, vnějších i časově pojatých bezpečnostních problémů
a bezpečnostních rizik615.
Olomouc : Univerzita Palackého v Olomouci, 2000, s. 32 – 44, ISBN 80-2440089-8, atd.
615
K tomu zejména: EICHLER J., ŠEDIVÝ J., ZOUBEK V., Kvalifikace
bezpečnostních rizik jako východisek bezpečnostní politiky České republiky. In
Sborník z vědeckého semináře k vědeckovýzkumnému úkolu č. 214.
”Bezpečnostní politika České republiky”. Praha : Policejní akademie ČR, 1996,
s. 9 – 16, ISBN 80-85981-45-9; ZOUBEK V., K vnějším a vnitřním rizikovým
faktorům posttransformačního vývoje české společnosti a státu. Politologická
revue, 1994, roč. 0, č. prosinec, s. 60 – 66, ISSN 1211-0353.
355
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Ústředním bodem bezpečnostní doktríny je teoretické
a právní vymezení pojmu bezpečnost (event. vnitřní bezpečnost,
vnitřnípořádek)vmateriálním,institucionálnímiformálnímsmyslu
v souladu s obecně závaznými demokratickými principy (právní
jistota, parlamentarismus, spravedlnost, nabytá práva, legitimita,
soudní garancie).
„Teoretické vymezení pojmu ”bezpečnost” je složitý problém
nejenproprávníteorii(kdezdalekanevládnejednoznačnáshodave
vymezení pojmů), ale i pro praxi. Jednoznačně lze říci, že se jedná
o nejobecnější a nejextenzivněji pojatou kategorii voblasti dosahu
bezpečnostní doktríny a jako ”obecný”, ”neurčitý” právní pojem je
zteoretického hlediska vpodstatě totožný s pojmem policie
(v nejširším vymezení), jakožto ”spořádaný stav vnitřních
právních vztahů” vycházejících z právního pořádku. Vpřijatých
”policejních zákonech” zákonná dikce operuje již tradičně stzv.
”neurčitými právními výrazy”, např. ”věci vnitřního pořádku
a bezpečnosti”, ”bezpečnost osob a majetku”, ”veřejný pořádek”,
”bezpečnost chráněných osob”, ”bezpečnost státu a jeho ústavního
zřízení”apod.,vminulosti(např.Organizačnízákonč.125/1927Sb.)
též”veřejnýklid”,”veřejnábezpečnost”,”veřejnámravnost”atd.Tyto
”neurčitéprávnípojmy”lzejednoznačněsubsumovatvíceméněpod
obecnější, extenzivnější pojem bezpečnost (policie) vrůzných
aspektech a vrůzném smyslu, což je předmětem doktrinálního
asystematickéhovýkladu (vrámciobecnéčástisprávnívědy,resp.
vědystátnísprávy)ipropotřebyobsahovéhozaměřeníbezpečnostní
doktríny(teorie).
Pojembezpečnost(policie)v materiálním smyslujevymezen
policejní vědou obsahově a funkčně. Stanoví zákonné hypotézy
(předpoklady) a zákonný (ústavní) rozsah a meze zásahů policejních
orgánů do soukromé i veřejné sféry lidských práv a svobod při ochraně
”veřejných zájmů”(právemchráněnýchzájmůstátuiobčanů).Takové
zásahy lze činit vprávním státě jen na základě zákonného zmocnění
a vpříslušných zákonných mezích (včetně možnosti soudní či jiné
kontroly).
Formálně pojembezpečnost(policie)jevymezenorganizačně
ajedánsumou věcné kompetence policejních orgánů.
356
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
Bezpečnost (Policie svelkým ”P”) v institucionálním smyslu
představujesoustavu policejních orgánů, jež tvoří systém bezpečnostní
a policejní organizace.“616
Bezpečnostní strategie České republiky patří mezi
významné dostupné oficiální dokumenty vlády České republiky,
týkající
se bezpečnosti České republiky, středoevropského prostoru
a vextenzivních souvislostech též evropské, resp. euroatlantické
civilizace v období čtvrté světové války.617
Stextemtohotovýznamnéhobezpečnostníhodokumentuselze
seznámitnawebovýchstránkáchvládyČR(www.vlada.cz).
6. Závěr
Nástin tezí bezpečnostní a policejní doktríny lze do jisté míry
a modifikace pojímat jako jeden zpolitických a faktických momentů
vědeckého základu (fundamentu) obecné části teorie
616
ZOUBEK V., Lidská práva – globalizace – bezpečnost. Plzeň: Aleš Čeněk,
2007. 510 s. ISBN 978-80-7380-026-0, s. 194-195.
617
Podrobněji k tomu zejména: ZOUBEK V., Bezpečnostní strategie České
republiky: postmoderní problémy globální bezpečnosti. In: Bezpečnostní teorie a
praxe. Sborník Policejní akademie ČR, 2005, č. 4, s. 7-28; ISSN 1211-2461;
ISBN 80-7251-210-2; ZOUBEK V. Globalizace či univerzita (ne)rovnosti? In:
Zborník z mezinárodnej konferencie „(Ne)rovnosť a rovnoprávnosť“. Bratislava:
Ústav štátu a práva SAV, 2005, s. 73-104. ISBN 80-89104-79-7; ZOUBEK V.
Postmoderní problémy globální bezpečnosti. Kriminalistika, 2006, roč. XXXIX.,
č. 1, s. 3-26. ISSN 1210-9150.
357
KPRŮNIKŮMTEORIEPRÁVAABEZPEČNOSTNÍCHVĚDVČRASR...
ViktorPorada,EduardBruna
bezpečnostní a policejní činnosti618 a současné konstrukce
bezpečnostní vědy.619
Použitá literatura
1.
HOLCR K.; PORADA V. et al., Policejné vedy. Úvod do teorie
a metodologie. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011. 242 s. ISBN 978-807380-329-2.
2.
IVOR J. et al., Trestné právo, kriminalistika, bezpečnostné vedy
a forenzní discipliny v kontexte kontroly kriminality. Pocta prof.
JUDr. Ing. Viktorovi Poradovi, DrSc. dr.h.c.melt. k 70.
narozeninám. Plzeň: Aleš Čeněk, 2013, 905 s., ISBN 978-807380-440-4.
3.
PORADA V.; HOLCR K. et al., Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk,
2011.345s.ISBN978-80-7380-314-8.
4.
ZOUBEK V., Právověda a státověda. Úvod do právního
a státovědního myšlení.1.vydání.Plzeň:AlešČeněk,2010.700
s.ISBN978-80-7380-239-4.
5.
ZOUBEKV.,Lidská práva - globalizace - bezpečnost.2.upravené
vydání.Plzeň:AlešČeněk,2008.461s.ISBN978-80-7380-1038
6.
ZOUBEK V., Postmoderní problémy lidských práv a globální
bezpečnosti.1.vydání.Plzeň:AlešČeněk,2004.464s.ISBN8086473-75-9.
618
K zásadním reagencím viz PORADA V., Problémy rozvoje teorie policejně
bezpečnostní činnosti a policejních věd v ČR. In Aktuálne problémy rozvoja
policajných vied a policajnej praxe. Bratislava : Akadémia Policajného zboru,
2001, s. 167 – 174; PORADA V. a kol. Úvod do teórie činnosti
policajnobezpečnostných orgánov. Časť I. a II., Bratislava : Akadémia
Policajného zboru, 2000, 245 s.; PORADA V. Problémy rozvoje teorie policejně
bezpečnostní činnosti (Výzkumný záměr). In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000,
zvl. č., s. 209 – 211; PORADA V. Nástin teórie policajnobezpečnostnej činnosti.
In Vysokoškolské vzdělávání policistů ve 21. století. Praha : Policejní akademie
ČR, 1999, s. 219 – 228; FILÁK A. Několik poznámek k principům činnosti
Policie České republiky. In Bezpečnostní teorie a praxe, 2000, zvl. č., s. 421 –
430.
619
PORADA V., HOLCR K. et al., Policejní vědy. Plzeň: Aleš Čeněk, 2011, 345
s. ISBN 978-80-7380-314-8; IVOR J. et al. Trestné právo, kriminalistika,
bezpečnostné vedy a forenzné disciplíny v kontexte kontroly kriminality. Pocta
prof. JUDr. Ing. Viktorovi Poradovi, DrSc., Dr. h.c.mult. k 70. narozeninám.
Plzeň: Aleš Čeněk, 2013. 905 s. ISBN 978-80-7380-440-4.
358
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
Mariusz Rozwadowski
UniwersytetEkonomicznywKrakowie
BEZPIECZEŃSTWO SPOŁECZNOŚCI LOKALNYCH ORAZ
DZIAŁANIA ZMIERZAJĄCE DO JEGO POPRAWY
ABSTRAKT
Wszystkie
formacje
społeczno-ekonomiczne
traktują
bezpieczeństwo, jako jedną znajważniejszych wartości w życiu
człowieka. Bezpieczeństwo determinują; zagrożenia i ryzyko. Ocena
poczucia bezpieczeństwa mieszkańców na terenie małego
terytorialnie obszaru np. gminy, parafii, wsi czy osiedla
rozpatrywana winna być przez pryzmat wymienionych wyżej
elementów. Władze lokalne w celu poprawy bezpieczeństwa
powinny dążyć do minimalizacji jego determinant; zagrożeń
lokalnych i występujących ryzyk. Drogą do tego celu jest budowa
lokalnych programów prewencyjnych, anastępnie poprzez ich
realizacjęprzeciwdziałaniewystępującymzagrożeniomipatologiom
społecznym.
SŁOWA KLUCZOWE
bezpieczeństwo,determinantybezpieczeństwa,społecznośćlokalna,
lokalneprogramyprewencyjne.
ABSTRACT
All socio-economic formations treat security as one of the most
important values in human life. Safety determines; threats and risk.
Ratingsenseofthesafetyofresidentsinthesmallterritorialareaof
suchmunicipality,parish,villageorsettlementshouldbeconsidered
through the prism of the items listed above. Local authorities to
improve security should strive to minimize its determinants, risks
and local risks incurred. The path to this goal is the construction of
local prevention programs and their implementation by tackling
commonthreatsandsocialpathologies.
KEYWORDS
safety, security determinants, local community, local prevention
programs.
359
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
Wstęp
Bezpieczeństwo jest zdolnością do kreatywnej aktywności
podmiotuioznaczastanobiektywnypolegającynabrakuzagrożenia,
odczuwany subiektywnie przez jednostki lub grupy620. Niektórzy
autorzy rozróżniają pozytywne rozumienie bezpieczeństwa, jako
kształtowanie pewności przetrwania, posiadania i swobód
rozwojowychpodmiotuinni,jakorozumienienegatywnedefiniujące
bezpieczeństwo, jako brak zagrożeń621. Według P.Saka
bezpieczeństwo, jako przedmiot badań ma charakter multilateralny
ijestczymświęcejniżsumąbrakuzagrożeń622.Bezpieczeństwojest
funkcjąwieluróżnorodnychczynników.
Ze względu na klasy zagrożeń623 można wyróżnić typy (klasy)
bezpieczeństwa:
•
Bezpieczeństwoobiektywnelubsubiektywne,
•
Bezpieczeństwowewnętrznelubzewnętrzne,
•
Bezpieczeństwoindywidualnelubgrupowe,
•
Bezpieczeństwoabstrakcyjnelubkonkretne,
•
Bezpieczeństwopotencjalnelubaktywne,
•
Bezpieczeństwoindywidualnelubgrupowe,
•
Bezpieczeństwostatycznelubdynamiczne.
Pojęcie bezpieczeństwa w języku potocznym oznacza stan,
wktórymjednostkamapoczuciepewności,oparciawdrugiejosobie
lubwsprawniedziałającymsystemieprawnym.
Dla sformułowania definicji bezpieczeństwa publicznego,
w którym to pojęciu mieści się pojęcie bezpieczeństwa lokalnego,
pojęciebezpieczeństwanależyzawęzićdotakiegorozumieniajakto
zostałoprzyjęte wnaucecriminal justice624.Wnajbardziejogólnym
620
KORZENIOWSKI L., Zarządzanie bezpieczeństwem. Rynek, ryzyko,
zagrożenia, ochrona, PSB, Kraków, 2000, s. 437.
621
NYEJ S. Jr., Problemy badań nad bezpieczeństwem, Sprawy
Międzynarodowe, 1989, nr 6, s. 51-64.
622
SAK P., Bezpecnostniveda – dusledek do vyvojecivilizace, Praha: European
Police Science and Research Conference, 2004.
623
KORZENIOWSKI L.F., Securitologia na początku XXI wieku,
„Securitologia/Securitology/”, 2007, nr 6,
s. 181-192.
624
“Wymiar Sprawiedliwości w sprawach karnych” (Criminal Justice) jest
częścią unijnego programu ogólnego “Prawa Podstawowe i Sprawiedliwość”,
który ma na celu promowanie rozwoju społeczeństwa europejskiego w oparciu
360
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
ujęciu pojęcie bezpieczeństwa oznacza stan, w którym nie są
popełniane przestępstwa, zwłaszcza przeciwko życiu, zdrowiu
i mieniu625. Bezpieczeństwo posiada dwie podstawowe
determinantytzn.zagrożenieiryzyko.WedługL.F.Korzeniowskiego
zagrożenie to potencjalna przyczyna niepożądanego stanu626,
natomiast ryzyko jest funkcją zagrożenia i prawdopodobieństwa
jego wystąpienia627. Te dwie determinanty powinny odgrywać
zasadniczą rolę w tworzeniu tzw. bezpiecznych przestrzeni
lokalnych i podnoszeniu na wyższy poziom bezpieczeństwa
społecznościlokalnych.Drogądorealizacjitegocelujesttworzeniea
następnie konsekwentna realizacja programów prewencyjnych,
konstruowanych na potrzeby społeczności lokalnych. Tworzenie
i realizacja takich programów powinny być poprzedzone;
przeprowadzeniem strategicznej analizy kryminalnej diagnozującą
najpoważniejsze problemy występujące na obszarze będącym we
właściwości władz lokalnych iwpływających na ocenę poziomu
i poczucia bezpieczeństwa mieszkańców i innych przebywających
tam osób628. Dopiero utworzenie takiego programu po spełnieniu
w/w warunków może gwarantować poprawę bezpieczeństwa oraz
poczuciabezpieczeństwaspołecznościlokalnych.
Bezpieczeństwo - pojęcie, determinanty
Bezpieczeństwo jest jedną z najważniejszych wartości w życiu
człowieka. Człowiek wraz z rozwojem cywilizacji stwarza dla siebie
i innych coraz większe zagrożenia, dlatego bezpieczeństwo, jako
wartość doceniane jest zarówno przez poszczególne jednostki jak
i całe społeczeństwa. Naukowcy starają się zdefiniować, zbadać
iwyjaśnićtękategorię.
o obywatelstwo europejskie, które szanuje prawa podstawowe, przeciwdziałanie
antysemityzmowi, rasizmowi, ksenofobii oraz służy wzmocnieniu społeczeństwa
obywatelskiego. Jako program szczegółowy Criminal Justice został ustanowiony
na mocy decyzji Rady Unii Europejskiej z dnia 12 lutego 2007 r.
625
WIDAWKI J., P. SARNECKI, Ustrój i organizacja Policji w Polsce oraz jej
zadania w ochronie bezpieczeństwa i porządku (reforma Policji - część I).
Warszawa-Kraków, 1997, s. 7-15
626
KORZENIOWSKI L.F., Securitologia - Nauka o bezpieczeństwie człowieka
i organizacji społecznych, EAS, Kraków, 2008, s. 58.
627
KORZENIOWSKI L.F., Menedżment, EAS, Kraków, 2010, s. 180.
628
WIDACKI J., Kryminalistyka, wyd. C.H.Beck, Warszawa 1999, s. 59
361
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
Bezpieczeństwo osobiste i indywidualne poczucie
bezpieczeństwa staje się najważniejszą, konstytucyjną wartością629.
Bezpieczeństwojestzdolnościądokreatywnejaktywnościpodmiotu
i oznacza stan obiektywny polegający na braku zagrożenia,
odczuwany subiektywnie przez jednostki lub grupy630. Według
słownikajęzykapolskiegoprzezbezpieczeństworozumiesię„…stan
nie zagrożenia, spokoju, pewności”631 lub „… stan psychiczny lub
prawny, w którym jednostka ma poczucie pewności, oparcie
w drugiej osobie lub w sprawie działającym systemie prawnym;
przeciwieństwo zagrożenia”632. V. Porada, badacz czeski, definiuje
stanbezpieczeństwa,jakosystemwzajemniezwiązanych,iwróżnym
stopniu,wywierającychwpływczynnikówiichwłasności,mających
wpływ na powstanie, rozwój i rezultaty zjawisk społecznych, które
negatywnie wpływają na zdrowie, życie i wszelkie, inne wartości
wkonkretnymspołe-czeństwie633.
Pojęcie bezpieczeństwa, zatem w języku potocznym oznacza
stan,wktórymjednostkamapoczuciepewności,oparciawdrugiej
osobie lub w sprawnie działającym systemie prawnym.
Przeciwieństwem bezpieczeństwa jest stan zagrożenia634 będący
podstawową jego determinantą. Zagrożenia nie są kategorią
samoistną,zawszeodnosząsiędojakiegośpodmiotu.Majądlatego
podmiotu charakter destruktywny. Zagrożenia te mogą
spowodować szkodliwe następstwa dla danego podmiotu. Do
wygenerowaniazagrożeńpotrzebnesąokreślonemożliwości,które
tkwią w samym podmiocie, którego dotyczą, w jego otoczeniu lub
związkachpodmiotuzotoczeniem635.Wedługdefinicji,któremożna
znaleźć w słownikach zagrożenie rozpatruje się w znaczeniach:
629
IV poprawka (Karta Praw) z roku 1791 roku do Konstytucji Stanów
Zjednoczonych Ameryki.
630
KORZENIOWSKI L. F., Zarządzanie bezpieczeństwem. Rynek, ryzyko,
zagrożenia, ochrona, PSB, Kraków, 2000, s. 437.
631
Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa, 1979, s. 147.
632
Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa, 1978, s. 50.
633
PORADA V., Teoritecky rozbor policejni informace, situace,a identifikace
policejni cinnosti, Praha, „Bezpecnostni teorie a praxe“, Sbornik Policejni
akademie CR, 2003, s. 259 – 271.
634
DUNAJ B., (red. nauk.): Popularny Słownik Języka Polskiego, Warszawa
1999, s. 30.
635
KORZENIOWSKI L. F.., Zarządzanie…op.cit.2001, s. 21.
362
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
obiektywnym (sytuacja niebezpieczna dla życia i zdrowia)636,
subiektywnym(stanpsychicznylubprawny,wktórymjednostkanie
ma poczucia pewności, oparcia wdrugiej osobie lub w sprawnie
działającym systemie)637. Zagrożenia obiektywne to rzeczywiste,
realne,niezależneodczłowiekamożliwościdestrukcjiiwyrządzenia
szkody, natomiast zagrożenia subiektywne odnoszą się do:
świadomości istnienia zagrożeń, braku świadomości istnienia
zagrożeń, braku wiedzy o możliwościach zapobieżenia
niebezpieczeństwu638.
Poczucie bezpieczeństwa zewnętrznego, jak i wewnętrznego
obywatelijestefektemwieluróżnorakichczynników.Oddziaływają
na nie zarówno obiektywnie istniejące uwarunkowania, jak tez
doświadczenia z przeszłości i działalność środków masowego
przekazu, które często prezentują i potęgują wydarzenia skrajne
inietypowe,leczmającewpływanaświadomośćspołeczną639.
Niewątpliwie ważnym dla zarządzania bezpieczeństwem jest
umiejętność analizy ryzyka, które obok stanu zagrożenia jest
determinantą bezpieczeństwa. Należy zauważyć, że ryzyko bywa
definiowane różnie w zależności od celu autora. Ryzyko jest
zobiektywizowaną niepewnością wystąpienia niepożądanego
zdarzenia, ryzyko zmienia się wrazz niepewnością, nie zaś ze
stopniem prawdopodobieństwa640. Według W.F. Samuelsona i S.G.
Marksa641 ryzyko lub zamiennie niepewność występuje wówczas,
gdy istnieje więcej niż jeden możliwy wynik naszej decyzji. Istnieje
wiele metod oceny ryzyka. Należą do nich stosowane w praktyce,
metody intuicyjne, wskaźnikowe, punkowe, uproszczone,
symulacyjne, statystyczne, dyskryminacyjne. W praktyce
gospodarczej wyelimi-nowanie ryzyka nie jest możliwe, można je
natomiast ograniczyć poprzez właściwe nim zarządzanie.
636
Słownik współczesnego języka polskiego, Wilga, Warszawa 1996, s. 1313.
Słownik współczesnego języka polskiego, Leader Digest Przegląd, Warszawa,
2001, tom 2 s. 607.
KORZENIOWSKI 638 L.F., Securitologia - Nauka o bezpieczeństwie człowieka
i organizacji społecznych, EAS, Kraków 2008, s. 59.
639
MOCZUK E., Postrzeganie bezpieczeństwa publicznego w środowisku
lokalnym, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, 2003, s. 73.
640
WILLET A.H.., The Economic Theory of Risk Insurance, Philadelphia, 1951,
s. 6.
641
SAMUELSON W.F., S.G. Marks, Ekonomia menedżerska, PWE, Warszawa,
1998, s. 323.
637
363
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
Zarządzanie ryzykiem to identyfikacja, mierzenie, sterowanie
i kontrolowanie ryzyka w celu jego maksymalnego ograniczenia
oraz zabezpieczenia przed skutkami ryzyka642. W zarządzaniu
ryzykiemmożnawyróżnićnastępująceetapy:
•
identyfikację polegającą na określeniu, jakimi rodzajami
ryzykaiwjakimokresiejestzagrożonydanypodmiot,
•
kwantyfikację, czyli pomiar wykorzystujący różne
metody zależne od rodzaju ryzyka i wielkości
potencjalnejszkody,
•
decydowaniewwarunkach,gdymożliwejestokreślenie
zagrożeń dla oczekiwanego rezultatu i gdy prawdopodobieństwo wystąpienia określonego wyniku jest
znanelubmożliwedooszacowanie,
•
kontrolowanie mające na celu zbadanie efektywności
podejmowanych przedsięwzięć w zakresie ograniczenia
ryzyka.
Wartość bezpieczeństwa zmienia się w czasie, ponieważ
warunkiotoczeniaulegajązmianie,aczłowiekicałespołeczeństwo
teżsięzmieniają.Należy,zatemstwierdzić,żezmianytemusząbyć
obserwowane i muszą wpływać na zmianę poziomu bezpieczeństwa643, poprzez promowanie trwałego bezpieczeństwa pracy
możliwe
jest
stworzenie
dostatecznie
bezpiecznego
społeczeństwa644.
Przedstawione powyżej definicje bezpieczeństwa skupiają się
na jego subiektywnych i obiektywnych postaciach. Poczucie
bezpieczeństwa występujące wpostaci subiektywnej, odnosi się do
uświadomienia sobie istnienia zagrożeń, braku świadomości
istnieniazagrożeńorazbrakuwiedzyomożliwościachzapobieżenia
niebezpieczeństwu. Obiektywny stan bezpieczeństwa odnosi się do
istnienia lub nie istnienia realnych zagrożeń niezależnych od
indywidualnychspostrzeżeń.
Powyższe zasady odnoszą się do pojęcia bezpieczeństwa
642
DZIAWGO D., Zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym, [w:] Bankowość.
Podręcznik
dla
studentów,
(red.
nauk.)
GŁUCHOWSKI
J.,
SZAMBELAŃCZYK J., WSB, Poznań, 1999, s. 351-398, Por. też Korzeniowski
L., Firma w warunkach ryzyka gospodarczego, EAS, Kraków, 2002, s. 95.
643
WELANDER G., SVANSTROM L., EKMAN R., Safety Promotion and
Introduction, Revised edition, Krolinska Instituet, Stockholm, 2004, s. 10.
644
Ibidem, s. 11.
364
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
publicznego,wskład,któregowchodzibezpieczeństwospołeczności
lokalnych.
Społeczność lokalna - definicje, elementy konstytuujące
Społeczność lokalna definiowana jest różnie w zależności od
tegoprzezpryzmat,jakiejnaukidefiniujesiętopojęcie.
W ekologii społecznej, społeczność lokalna rozpatrywana jest
ze względu na funkcjonalne zróżnicowanie przestrzeni, adaptację
jednostekdotejprzestrzeni.
W ujęciu ekologicznym społeczność lokalna traktowana jest,
jako system społeczny, zdeterminowany układem przestrzennym
danegoterytorium,przyczymbierzesiępoduwagęwieleczynników
determinujących funkcjonowanie społeczności lokalnej w ujęciu
funkcjonalnym,natomiastprzestrzeńspołecznaujmowanajest,jako
twór społeczny, w mniejszym stopniu zależny od warunków
przyrodniczych czy typologicznych. Celem z punktu widzenia
ekologii,jestzapewnienieprzezspołecznośćochronyprzyrodyoraz
kształtowaniepoparciadlaterenówchronionychwśródspołeczności
lokalnychorazturystów645.
Biorąc pod uwagę ujęcie konfliktowe, społeczność lokalna
ujmowana jest, jako scena, na której toczą się lokalne konflikty
międzymieszkańcami,przedstawicielamiwładzsamorządowych,czy
też, jako trzecia strona wymieniani są przedsiębiorcy działający na
terytoriumdanejspołeczności.Przedmiotemkonfliktusązazwyczaj:
•
dystrybucjadóbrwprzestrzenispołecznej,
•
rosnącezróżnicowanieekonomiczne,
•
kompetencjeliderówwspólnotlokalnych,
•
symbolicznezawłaszczanieprzestrzenipublicznej.
W definiowaniu społeczności lokalnej ważny jest wymiar
przestrzenny, społeczny i psychologiczny. Ludzie wyrażają swój
emocjonalny stosunek do przestrzeni – ziemi rodzinnej, kraju
ojczystego,ojczyznyprywatnej.Elementem,którymadużywpływna
realizację
wspólnych
interesów
społeczności
lokalnej,
w szczególności wspołecznościach miejskich, są działające na ich
obszarze stowarzyszenia, organizacje pozarządowe czy grupy
645
PODEDWORNA H., Analiza struktur społecznych. Wybrane przykłady, [w:]
Socjologia ogólna: wybrane problemy., red. J. Polakowska-Kujawa, Socjologia
ogólna: wybrane problemy, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa, 2007,
s. 111-119.
365
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
społeczne będące wyrazicielami tych interesów. Wspołeczeństwach
tradycyjnych społeczności lokalne mają większą autonomię, swoje
własne
normy
społeczne
regulujące
ich
działania.
W
społeczeństwach
nowoczesnych
przeważać
zaczyna
makrospołeczny układ normatywny, zaś granice społeczności
lokalnych ustanawiane są administracyjnie, w mniejszym stopniu
istotnesąichgranicekulturowe.Czynnikiem,którykatalizujeproces
przekształcania się zbiorowości terytorialnych w społeczności
lokalne jest współuczestnictwo mieszkańców danego terytorium
w akcjach społecznych, przy czym większe prawdopodobieństwo
udziałuwtegotypuakcjachwystępujewprzypadkuosóbowyższym
statusiespołecznym.
Reasumując można stwierdzić, że społeczność lokalna to
zbiorowość zamieszkująca wyodrębnione, stosunkowo niewielkie
terytorium,jaknp.parafia,wieś,czyosiedle,wktórejwystępująsilne
więzi wynikające ze wspólnoty interesów i potrzeb, a także
z poczucia zakorzenienia i przynależności do zamieszkiwanego
miejsca.Jakoelementykonstytuującespołecznośćlokalnąwymienia
sięwsocjologii:
•
przestrzeń
(geograficznie
wydzielony
obszar)
iterytorium(terenzasiedziałyprzezludzkąpopulację),
•
zamieszkującątoterytoriumludność,
•
społeczne
interakcje
zachodzące
między
zamieszkującymiterytoriumosobami,
•
wspólnewięziludziiinstytucji,cosprawia,żezbiorowość
charakteryzuje się wewnętrznym zintegrowaniem co
z kolei umożliwia podejmowanie wspólnych działań na
rzeczrozwiązywanialokalnychproblemów,
•
poczucie przynależności do miejsca zamieszkania, wyrażającesięwpostawachokreślanych,jakotzw.patriotyzm
lokalny.
Wpływ determinant bezpieczeństwa na poczucie
bezpieczeństwa społeczności lokalnych oraz budowanie
bezpiecznych przestrzeni
Omówione powyżej pojęcie bezpieczeństwa oraz jego
determinanty tzn. stan zagrożenia oraz ryzyko niewątpliwie mają
ogromne znaczenie dla oceny poczucia bezpieczeństwa
w społeczności lokalnych. Bezpieczeństwo to stan, w którym
jednostka ma poczucie pewności, oparcia w drugiej osobie lub
wsprawniedziałającymsystemieprawnym.Stantenwodniesieniu
366
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
do społeczności lokalnych determinowany jest cechami
charakterystycznymidlatejżespołeczności.Należądonich:
•
większaautonomia,
•
swoje własne normy społeczne regulujące działania
danejspołeczności,
•
silnewięzikulturoweimiędzyludzkie,
•
zamieszkiwanie wyodrębnionego, stosunkowo niewielkiegoterytorium,
•
poczucia zakorzenienia i przynależności do zamieszkiwanegomiejsca.
Ocena poczucia bezpieczeństwa mieszkańców na terenie
małego terytorialnie obszaru np. gminy, parafii, wsi czy osiedla
rozpatrywana winna być przez pryzmat wymienionych wyżej
elementów. Indywidualne dla danej społeczności normy idziałania
niezawszesązbieżnezogólnieobowiązującymi,przykłademmoże
byćzwyczajowebagatelizowaniedziałańniezgodnychzprawemnp.
po mszy niedzielne spożywanie alkoholu przez męskich członków
społeczności, często kończące się bójkami czy awanturami
w miejscu zamieszkania. Działania takie są dopuszczalne wdanych
społecznościach tylko i wyłącznie w stosunku członków tych
społeczności.Wprzypadku takichdziałańze stronykobietczytzw.
obcych, społeczność lokalna jednoznacznie je potępia646. Innym
przykładem może być dokonywanie między sąsiedzkich
porachunków niejednokrotnie niezgłaszanych organom ścigania.
Mimo tych zdarzeń w danej społeczności poczucie bezpieczeństwa
jest na wysokim poziomie. W przypadku zaistnienia zdarzeń
przestępczych typu wypadek drogowy, mieszkańcy bardzo chętnie
deklarują się, jako świadkowie, gdy potencjalnym sprawcą jest
osoba spoza tej społeczności. Natomiast w przypadku, gdy winę za
wypadek czy inne zdarzenie drogowe ponosi osoba z tej
społeczności nikt nie chce świadczyć647. Opisane wyżej przykłady
świadczą o poczuciu zakorzenienia i przynależności do
zamieszkiwanego terenu, charakterystyczne jest to szczególnie dla
obszarówwiejskich.
Jak podają badacze zajmujący się badaniem bezpieczeństwa
646
Badania własne autora, wywiad z członkami społeczności.
Doświadczenie zawodowe autora, praca w Wydziale Ruchu Drogowego
Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie.
647
367
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
stanzagrożeniajestpodstawowąjegodeterminantą.Zagrożenienie
jest kategorią samoistną, zawsze odnosi się do jakiegoś podmiotu.
Madlategopodmiotucharakterdestruktywny.Zagrożeniatemogą
spowodować szkodliwe następstwa dla danego podmiotu.
W przypadku społeczności lokalnych zagrożeniem dla podmiotu,
jakim jest ta społeczność, może być pojawienie się „obcych” –
rozumianych, jako ludzie spoza tej społeczności. Gdy osoby te
dokonują kradzieży, w danej społeczności pojawiają się działania
zmierzającedoeliminacjinegatywnychzjawisknp.wpostacistraży
obywatelskich, udzielaniu pomocy sąsiedzkiej oraz ścisłej
współpracy w wykryciu przestępców z miejscowymi organami
ścigania.
Gdynatereniezamieszkiwaniaspołecznościlokalnejdochodzi
do zagrożeń obiektywnych, realnych, niezależne od człowieka np.
osuwisk, powodzi, dużych mrozów mieszkańcy wspólnie starają się
tym zja-wiskom przeciwdziałać. Przykładem może być współpraca
przywałachprzeciwpowodziowychczypomocwusuwaniuskutków
osuwisk.
Następną determinantą bezpieczeństwa jest ryzyko
rozumiane, jako zobiektywizowana niepewność wystąpienia
niepożądanegozdarzenia.Wspołecznościlokalnejwyeliminowanie
ryzyka nie jest możliwe, można je natomiast ograniczyć poprzez
właściwe nim zarządzanie. Zarządzanie ryzykiem to identyfikacja,
mierzenie, sterowanie i kontrolowanie ryzyka w celu jego
maksymalnego ograniczenia oraz zabezpieczenia przed skutkami
ryzyka648. W zarządzaniu ryzykiem danej społeczności lokalnej
możnawyróżnićnastępująceetapy:
•
introjekcję polegającą na określeniu, jakimi rodzajami
ryzyka i w jakim okresie jest zagrożona dana
społecznośćlokalna,
•
obliczanie, czyli pomiar wykorzystujący różne metody
zależne od rodzaju ryzyka i wielkości potencjalnej
szkody,
•
podejmowanie decyzji w warunkach, gdy możliwe jest
648
DZIAWGO D., Zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym, [w:] Bankowość.
Podręcznik
dla
studentów,
(red.
nauk.)
GŁUCHOWSKI
J.,
SZAMBELAŃCZYK J., WSB, Poznań, 1999, s. 351-398, Por. też
KORZENIOWSKI L.F., Firma w warunkach ryzyka gospodarczego, EAS,
Kraków, 2002, s. 95.
368
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
•
określeniezagrożeńdladanejspołeczności,
administrowanie mające na celu zbadanie efektywności
podejmowanych przedsięwzięć w zakresie ograniczenia
ryzykacharakterystycznegodladanejspołeczności.
Reasumując można wysnuć tezę, że właściwe zarządzanie
ryzykiem oraz kształtowanie przestrzeni publicznej /rozumianej,
jako obszar o szczególnym znaczeniu dla zaspokajania potrzeb
mieszkańców,poprawy,jakościichżyciaisprzyjającynawiązywaniu
kontaktów społecznych ze względu na jego położenie oraz cechy
funkcjonalno – przestrzenne/ we współdziałaniu ze społecznością
lokalnąmożeprzyczynićsiędoeliminacjizagrożeńprzestępczychdla
społeczności lokalnych. Realizując określone działania w celu
minimalizacji zagrożeń przestępczych należy wytyczyć następujące
ichkierunki:
•
wielo resortowe i strukturalne partnerstwo (lokalne
władze, Policja, planiści, urbaniści, architekci,
społecznośćlokalna),
•
konieczne jest zdiagnozowanie przyczyn zachowań
przestępczych oraz planowania działań w celu ich
całkowitegowyeliminowania,
•
połączenie przestrzeni fizycznej i środowiska
społecznego(społecznościlokalnej).
Fizyczna przestrzeń może wywierać bezpośredni wpływ na
zachowaniaprzestępczepoprzez:
•
wyodrębnienieobszarówchronionych,
•
zwiększenie lub ograniczenie dostępu za pomocą barier,
płotów,
•
wpływanie na możliwość prowadzenia obserwacji przez
obywateli i służby policyjne (monitoring osiedli, wsi
imiast).
Elementy te oraz aktywność obywatelska członków
społeczności lokalnych mogą przyczynić się do eliminacji zagrożeń,
znacznego ograniczenia wystąpienia zjawisk przestępczych oraz
ograniczeniaczęstoukrytychpatologiicharakterystycznychdladanej
społecznościlokalnejtakichjak:
•
przemocwrodzinie,
•
alkoholizm,
•
narkomania.
369
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
Dużeznaczenieprzeciwdziałaniuwspomnianymzagrożeniomi
patologiom ma działalność władz lokalnych, wybieranych spośród
członków społeczności lokalnych. Szczególnie w zakresie
bezpieczeństwa i porządku publicznego. Do podstawowych zadań
wtymzakresienależą:
•
zapewnienie porządku publicznego, np. przez powołanie
StrażyMiejskiej,
•
ochronaprzeciwpożarowa,
•
bezpieczeństwosanitarne,
•
zwalczanieskutkówklęskżywiołowych.
Ważnym
elementem
w
zakresie
zabezpieczenia
bezpieczeństwa i porządku publicznego na terenie lokalnym, a tym
samym
praktycznemu
przeciwdziałaniu
zagrożeniom
iwystępującemulokalnieryzyku,jestbudowalokalnychprogramów
prewencyjnych,którepowinnyzawieraćnastępująceelementy:
•
zhierarchizowanie występujących na danym obszarze
problemówkryminologicznych,
•
zdefiniowaniegrupdocelowych,
•
określenie
celów
podejmowanych
działań
prewencyjnych,głównychicząstkowych,
•
określeniezadań,obszarów,naktórychbędąrealizowane
działania,
•
określenie; podmiotów zainteresowanych współpracą
przy realizacji, form imetod działań oraz terminów ich
realizacji,
•
opracowanie założeń do systemu zarządzania przygotowanym programem prewencyjnym oraz systemu
motywa-cyjnego dla osób podejmujących działania
ibędącychodbiorcądziałań,
•
opracowaniezałożeńewaluacyjnych,
•
wskazaniekierunkówdziałańmedialnych,
•
oszacowaniekosztówposzczególnychdziałańorazcałego
programu,
•
wskazanie osoby odpowiedzialnej za opracowanie
dokumentuprogramuprewencyjnego,
370
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
•
przeprowadzenie konsultacji oraz uzyskanie akceptacji
podmiotówrealizującychprogram649.
Wprowadzanie w życie dobrze skonstruowanych programów
prewencyjnychocharakterzelokalnymprzyczynisiędopodniesienia
poczucia bezpieczeństwa wśród członków społeczności lokalnej,
atakżeosóbprzyjezdnych;turystów,członkówichrodzin.
Zakończenie
Analizującpojęciebezpieczeństwaprzezpryzmatspołeczności
lokalnych można stwierdzić, że jako zdolność do kreatywnej
aktywności podmiotu rozumianego, jako społeczność lokalna,
oznacza ono stan obiektywny polegający na braku zagrożenia w tej
społeczności, ale odczuwany subiektywnie tylko przez członków tej
społeczności.Wtakimrozumieniubezpieczeństwojestfunkcjąwielu
różnorodnych czynników charakterystycznych dla danej
społeczności. Spośród tych czynników można wyróżnić dwie
podstawowe determinanty; zagrożenie i ryzyko. Rozumiane za L.F.
Korzeniowskimzagrożenietopotencjalnaprzyczynaniepożądanego
natomiast
ryzyko
jest
funkcją
zagrożenia
stanu650
i prawdopodobieństwa jego wystąpienia651. W celu ustalenia
przyczyn niepożądanego stanu czyli ustalenia zagrożeń
charakterystycznych dla danej społeczności oraz zdiagnozowania
podstawowychryzykwystępującychwtejspołe-cznościnależy:
•
uzyskać dane statystyczne na temat występujących
zagrożeńprzestępczych,
•
określićgeografięprzestępstwiwykroczeń,
•
uzyskaćopinięmieszkańcównp.wpostaciskarg,
•
zebrać informacje prasowych na temat negatywnych
zjawisk, ale charakterystycznych dla danej społeczności
lokalnej.
Wnioski sformułowane na podstawie tych danych odgrywają
wiodąca rolę wtworzeniu i realizacji programów prewencyjnych,
649
SERAFIN T., PARSZOWSKI S., Bezpieczeństwo społeczności lokalnych,
Programy prewencyjne, wyd. Difin, Warszawa, 2011.
650
KORZENIOWSKI L.F., Securitologia - Nauka o bezpieczeństwie człowieka
i organizacji społecznych, EAS, Kraków, 2008, s. 58.
651
KORZENIOWSKI L.F., Menedżment, EAS, Kraków, 2010, s. 180.
371
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
konstruowanych na potrzeby społeczności lokalnych. Utworzenie
programu prewencyjnego i konsekwentne wykonanie zawartych
w nim zdań, przy współpracy członków społeczności lokalnych
zwładzami lokalnymi, Policją, Strażą Miejską/Gminną, Strażą
Pożarną i innymi lokalnymi służbami, przyczynia się do poprawy
bezpieczeństwa oraz poczucia bezpieczeństwa społeczności
lokalnych.Zapomocątychprogramówkształtowanajestbezpieczna
dlaczłonkówdanejspołecznościlokalnejprzestrzeń.
Bibliografia;
1.
DUNAJ B., (red. nauk.): Popularny Słownik Języka Polskiego,
Warszawa,1999.
2.
DZIAWGOD.,Zarządzanie ryzykiem w banku komercyjnym,[w:]
Bankowość. Podręcznik dla studentów, (red. nauk.)
GŁUCHOWSKIJ.,SzambelańczykJ.,WSB,Poznań,1999,s.351398, Por. też KORZENIOWSKi L., Firma w warunkach ryzyka
gospodarczego,EAS,Kraków,2002.
3.
KORZENIOWSKI L.F., Zarządzanie bezpieczeństwem. Rynek,
ryzyko, zagrożenia, ochrona,PSB,Kraków,2000.
4.
KORZENIOWSKIL.F.,Menedżment,EAS,Kraków,2010.
5.
KORZENIOWSKI L.F., Securitologia - Nauka o bezpieczeństwie
człowieka i organizacji społecznych,EAS,Kraków2008.
6.
KORZENIOWSKI L.F., Securitologia na początku XXI wieku,
„Securitologia/Securitology/”,2007,nr6,
7.
KORZENIOWSKI L.F.,, Securitologia - Nauka o bezpieczeństwie
człowieka i organizacji społecznych,EAS,Kraków,2008.
8.
MOCZUK E., Postrzeganie bezpieczeństwa publicznego
w środowisku lokalnym, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego,Rzeszów,2003.
9.
NYE J. S. Jr., Problemy badań nad bezpieczeństwem, Sprawy
Międzynarodowe,1989,nr6.
10. PODEDWORNA H, Analiza struktur społecznych. Wybrane
przykłady, [w:] Socjologia ogólna: wybrane problemy., red.
J. Polakowska-Kujawa , Socjologia ogólna: wybrane problemy,
OficynaWydawniczaSGH,Warszawa,2001.
11. PORADA V., Teoritecky rozbor policejni informace, situace,a
identifikace policejni cinnosti, Praha, „Bezpecnostni teorie
apraxe“,SbornikPolicejniakademieCR,2003.
12. SAK P., Bezpecnostniveda – dusledek do vyvojecivilizace, Praha:
EuropeanPoliceScienceandResearchConference,2004.
372
BEZPIECZEŃSTWOSPOŁECZNOŚCILOKALNYCH…
MariuszRozwadowski
13.
14.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
SAMUELSON W.F., Marks S.G., Ekonomia menedżerska, PWE,
Warszawa,1998.
SERAFIN T, PARSZOWSKI S, Bezpieczeństwo społeczności
lokalnych, Programy prewencyjne,wyd.Difin,Warszawa,2011.
Słownik języka polskiego,PWN,Warszawa,1978.
Słownik języka polskiego,PWN,Warszawa,1979.
Słownik współczesnego języka polskiego, Leader Digest
Przegląd,Warszawa,2001.
Słownik współczesnego języka polskiego,Wilga,Warszawa1996.
WELANDER G., SVANSTROM L., EKMAN R., Safety Promotion
and Introduction, Revised edition, Krolinska Instituet,
Stockholm,2004.
WIDAWKIJ.,SARNECKIP.,Ustrój i organizacja Policji w Polsce
oraz jej zadania w ochronie bezpieczeństwa i porządku (reforma
Policji - część I).Warszawa-Kraków,1997.
WILLET A.H. , The Economic Theory of Risk Insurance,
Philadelphia,1951.
373
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
Karel Schelle
PrávnickáfakultaMasarykovyuniverzity,Brno,Českárepublika
DIE INTEGRATIONSBEMÜHUNGEN DES BÖHMISCHEN
KÖNIGS GEORG VON PODIEBRADY ZUM ZWECKE DER
GEWÄHRLEISTUNG DER EUROPÄISCHEN SICHERHEIT
INTEGRATION EFFORTS OF THE CZECH KING
GEORGE OF PODĚBRADY IN ORDER TO ENSURE
EUROPEAN SAFETY
ABSTRACT
Turkishdangerinfluencedtheoriginationofseveralconcepts,whose
authors are people actively effecting political life. French scholar,
political economist and royal adviser Antonius Marini, under the
leadership of the Emperor and the Pope, wanted to create an antiTurkishcoalitionofallChristianstates. Hisproject,liketheconcept
ofPierreDubois,hassomeconnectiontothepeaceprojectwhichis,
fromour-Czech–perspective,undoubtedlythemostsignificant.Itis
thepeaceprojectoftheCzechKingGeorgeofPoděbradyoftheyears
of1462to1464.
KEYWORDS
MiddleAges,GeorgeofPoděbrady,Turkishdanger,integration
Die Tiefe der mittelalterlichen Desintegration führte nicht nur
die mittelalterlichen Herrscher, sondern auch die mittelalterlichen
und frühneuzeitlichen Denker zu Gedanken über die Elimination
ihrernachteiligenKonsequenzen.
Die ersten Werke stammen schon aus der Zeit des ersten
InvestiturstreiteszwischenKaiserHeinrichIV.undPapstGregorVII.
in der zweiten Hälfte des 11. Jahrhunderts. Es handelt sich um eine
Schrift des königlichen Richters von Ravenna Peter Krass, der um
1085seinWerkDieVerteidigungdesKönigsHeinrichIV.verfasste,in
demerdesKaisersBemühungenumdieMachtansprücheinEuropa
verteidigte. Die Unterstellung der geistlichen gegenüber der
weltlichenGewaltstützteeraufdieJustinianischeKodifikation.Fast
374
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
umgehendantwortetederMönchManegoldvonLautenbachihmmit
einerSchriftDasBuchzurVerteidigungdesPapstesGregorVII.,das
selbstverständlich aus gegensätzlichen Konzeptionen über die
Unterstellung der weltlichen Macht gegenüber dem Papst ausging.
Seine Ansichten unterstützteer mitdenGedankenvonSt.Augustin,
diedieSchriftVomGottesstaatbeinhaltete.Schließlichistesmöglich
auch das dritte Werk zu erwähnen, und zwar die Schrift des Kölner
Chorherrn Alexander von Roes, der als Ausweg aus der Krise die
Zusammenarbeit zwischen dem Papst, dem Kaiser und dem
französischenKönigvorschlug.
Weitere Werke gehen aus dem Gedanken des vereinten
EuropasausunderschienenseitdemAnfangdes14.Jahrhunderts.In
denJahren1308–1313verfasstederMönchEngelbertvonAdmont
das Werk Vom Ursprung und Ende des Reiches. Er stellte sich den
europäischen Frieden als das Ergebnis der gewaltigen Verbreitung
des Christentums mittels des Krieges mit der Heidenwelt vor. Der
Kaiser wäre der Friedensarbiter. Am Anfang des 14. Jahrhunderts
stellte Dante Alighieri in der Schrift De monarchia die Idee von
universalerWeltmonarchievor.SeineKonzeptionrichtetesichandie
Unterstützung der politischen Ziele Heinrichs VII. und zur
Schwächung der päpstlichen Kurie. Nach seinem Tod ließ aber der
päpstlicheLegatBertrandduPoyetDantesWerkwegenketzerischen
undfürdieKirchegefährlichenInhaltsöffentlichverbrennen.652
Pierre Dubois (Petrus de Bosco), ein französischer Jurist und
Denker auf dem Hofe Phillips IV. des Schönen kam mit dem
Gedanken der Vereinigung der christlichen Staaten, die sich zum
Zweck der Erhaltung des dauernden Frieden zusammenschließen
sollten.653 Aus dieser Verbindung sollte eine schwer definierbare
Gemeinschaft europäischen Staaten werden. Ein entscheidendes
OrgansollteeinMonarchenkongresssein,dermitdemKonzilunter
der Beteiligung des Papstes, kirchlichen Eliten und bedeutender
Fürsten zusammenarbeiten sollte. Für die Streitschlichtung unter
den Staaten sollte das von drei geistlichen und drei weltlichen
652
Veber, V.: Dějiny sjednocené Evropy od antických počátků do současnosti,
Praha 2004, S. 67–70.
653
Adamová, K.: Dějiny veřejného práva ve střední Evropě. Přehled vybraných
otázek. Praha: C. H. Beck 2000, S. 90. Seine Gedanke sind in zwei Werke
beinhaltet: 1300 „Über das Ende der Kriege und Streiten im Königtum
Frankreich“ und 1305 (oder 1307) „Über die Wiederherstellung des Heiligen
Landes“.
375
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
Vertretern aus den Feindstaaten zusammengesetztes Gericht
zuständig sein. Im Falle, dass es zum Angriff eines Staates auf den
anderen kommen würde, würden die Sanktionen gegen den
Angreifergeltendgemachtwerden.AuchdiesesProjektverfolgteein
politisches Ziel und das war die Festigung der französischen Macht
zum Nachteil des Papstes und des Kaisers. Der damalige
französischer Herrscher Philipp IV. der Schöne hatte aber andere
Interessen und ähnliche Projekte erweckten bei ihm keine
Interessen.
Die türkische Gefahr stand bei der Geburt einiger
Konzeptionen, zu deren Autoren Leute gehörten, die das öffentliche
Leben beeinflussten. Ein französischer Gelehrter, Volkswirtschaftler
undBeraterdesKönigsAntoniusMarinihattevor,unterderFührung
des Kaisers und des Papstes eine gegentürkische Koalition aller
christlichen Staaten zu bilden.654 Sein Projekt hängt ähnlich wie das
KonzeptvonPierreDuboismitdemFriedensprojektzusammen,das
ausunserer–tschechischen–Sichtgesehenwohldasbedeutendste
ist.EshandeltsichumdenFriedensentwurfdesböhmischenKönigs
GeorgvonPodiebradyausdenJahren1462–1464.DieMotivationen
desKonzeptsvonMariniundPodiebradwarendiegleichen.Auchdas
Projekt des böhmischen Königs beruhte auf der Verbindung der
Verteidigungskräfte christlicher Staaten, die einen zermalmenden
Schlag gegen das expandierende türkische Reich setzen und
Jerusalems wiedererobern sollten. Ein wesentlicher Unterschied
bestand darin, dass nach dem Entwurf von Podiebrad der
französische König an der Spitze stehen sollte. In kurzer Zeit
entstand aber aus der ursprünglichen Initiative etwas weit
umfassenderes:
ein
Projekt
einer
internationalen
Friedensorganisation, das die Schrift „Der Vertrag über die
friedensstiftende Maßnahme im ganzen Christentum“ beinhaltete.
Seine Geburt wird vom Juni 1463 datiert, als es ins Register der
polnischen königlichen Kanzlei niedergeschrieben wurde. Von den
vorherigen Vorschlägen unterschied es sich nicht nur in seiner
Ausarbeitung, sondern auch darin, dass es mit einer umfangreichen
diplomatischen Aktion verbunden wurde, deren Ziel es war, die
ProjektgrundsätzeinsLebenzurufen.
EinediplomatischeAktivität,diedasZielderDurchsetzungdes
Projekts von Podiebrad verfolgte, war vorher noch nie da gewesen.
654
Ebenda.
376
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
Eine Reihe vonmeistens geheimen Verhandlungen fand statt, deren
Ziel es war, für dieses Projekt den ungarischen König Matthias und
denpolnischenKönigKasimirzugewinnen.IngleicherZeitgriffaber
diepäpstlicheKurieein,mitderdasProjektnichtrechnete.DieKurie
arbeiteteeinenGegenvorschlageinerengerenAllianzvondendurch
die Türken bedrohten Staaten aus. Trotz dieses grundsätzlichen
Hindernisses setzte Georg von Podiebrad in seinen diplomatischen
Aktivitäten fort, die vor allem dazu gerichtet wurden, um den
französischenKönigLudwigXI.anseineSeitezuziehen.Soschickte
erdieBotenzumfranzösischenHofab,dienichtnurdasMandatdes
böhmischen, sondern auch des polnischen und ungarischen Königs
hatten. Alle diese Könige wollten einen Kongress europäischer
Herrscher einberufen. Die Boten fuhren im Mai 1464 allerdings mit
nurkleinerHoffnungaufErfolgausPraglos.DiepäpstlicheKuriewar
schneller und ihre Argumente waren für den französischen König
überzeugender.
Obwohl die Friedensboten auf dem französischen Hofe ihr
erhofftes Ergebnis nicht erreichten, konnte man sie nicht als
erfolgslos bewerten. Zwar unterstützte Frankreich die Entstehung
der internationalen Organisation nicht, aber die böhmische
Delegation brachte eine Bestätigung Ludwigs XI. über die
Rechtgläubigkeit von Georg von Podiebrad und einen
Freundschaftsvertrag
mit
Frankreich
mit,
der
ein
Machtgegengewicht zur formierenden böhmischen Opposition sein
sollte.
Was beinhaltete eigentlich Podiebrads Projekt? Es sollte eine
auf dem multilateralen völkerrechtlichen Vertrag gegründete Union
entstehen, zu deren Mitgliedern alle christlichen Staaten werden
konnten. Die vorgeschlagene Allianz von Staaten sollte einen rein
weltlichen Charakter haben. Ein Hauptziel des Projekts war ein
Friedenskult–„Cultuspacis“,wobeiessichnichtnurumdenFrieden
mit der Türkei handeln sollte. Alle Streitigkeiten unter den
Unionsmitgliedern,eventuellmitdenanderenStaatensolltennurmit
den friedlichen Mitteln gelöst werden und zwar vor einer
Schlichtungskommission oder vor einem internationalen
Schiedsgericht. Der Entwurf der Friedensorganisation rechnete
ebenfalls mit einer solideren Hilfe aller Unionsmitglieder für
überfalleneStaaten.
Podiebrads Entwurf setzte auch die Schaffung einer Struktur
derinternationalenOrganevoraus.Vorallemhandeltesichumeine
GeneralversammlungvonDelegaten(congregatio),dieinPermanenz
377
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
tagte. Zu den weiteren Organen gehörten: der Herrscherrat
(consilium), der nur gelegentlich zusammentreffen sollte, das
internationaleSchiedsgericht(consistorium,parlamentum)mitdem
Vorsitzenden (iudex) an der Spitze und andere Mitglieder
(assesores).EineSchlüsselstellunginderganzenOrganisationsollte
derSyndikushaben,deranderSpitzedesSekretariatsstehensollte.
DerOrganisationssitzunddasSekretariatsolltenallefünfJahreinein
anderes Land übertragen werden. In Basel sollte der erste Sitz der
Organisationsein.
In den vierundzwanzig Artikeln des Friedensprojekts Georgs
von Podiebrad werden die Hauptzüge, Grundsätze und auch die
organisatorischen
Angelegenheiten
der
vorgeschlagenen
Friedensorganisation präzise ausgeführt. Interessant und in seiner
Zeit präzedenzlos stellte die Auffassung der Stellung einzelner
Staaten dar. Der gemeinsame Wille der Organisation sollte
grundsätzlich anhand der Stimmenmehrheit bestimmt werden,
wobeijederStaatohneRücksichtaufdieDelegationsgrößeübereine
Stimme verfügen sollte. Nicht einmal das römisch-deutsche Reich
sollte ein besonderes Vorrecht genießen. Gemäß dem Artikel 19
rechnete man mit dem römischen Kaiser offensichtlich nur als „mit
dem Fürsten von Germanien“. Die Stellung des Kaisers in dieser
internationalen Organisation sollte nur als eine unter vielen sein.
Was den Papst betrifft, sprach alles dafür, dass es mit ihm als
Mitglied dieser Friedensorganisation überhaupt nicht gerechnet
wurde. Im Text finden wir eine Erwähnung über ihn nur in
BestimmungdesArtikels 21.DieserArtikellegtfürdenFallfest,dass
falls die Organisation die Durchführung einer Verteidigungsaktion
gegen die Türken beabsichtige, der Papst alle (auch
Nichtmitgliedstaaten) christlichen Mächte auffordern solle, sich an
dieserAktionzubeteiligen.655
655
Dazu vor allem, außer der weiter angegebenen Literatur: Urbánek, R.: Ve
službách Jiříka krále, Praha 1940; Urbánek, R.: Věk poděbradský 1–4 (České
dějiny III, 1–4), Praha 1915–1962; Mikulka J.: Jiří z Poděbrad a plán mírového
uspořádání v Evropě, Slovanský přehled, 50, 1964, S. 75–80, 154–159; Macek,
J.: K zhraniční politice krále Jiřího, Československý časopis historický, 13,
1965, S. 19–49; Kavka, F.: La Bohema hussite et les projets de paix de Georges
de Podiébrad. In: Cultus pacis. Etudes et documents du Symposium Pragense
Cultus pacis 1464–1964, red. V. Vaněček, Praha 1966, S. 13–20; Šmahel, F.:
Problemes rattachés aux recherches sur le projet pacifique du roi Georges,
ebenda, S. 155– 165; Heck, R.: Polen und das Friedensprojekt Geors von
378
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
Sowohl die ältere als auch die jüngere Geschichtsschreibung
beschäftigte sich mit diesem Projekt systematisch, wenn auch mit
unterschiedlichen Schlüssen. Der Text des Projekts Podiebrads
wurdevielmalstschechischundindenverschiedenenWeltsprachen
herausgegeben. Bei uns begann mit seinem Herausgabe František
Palacký,656 nach ihm setzte Josef Kalousek657 fort. Die größte
AufmerksamkeitzogerimZusammenhangmitdem500.Jubiläumim
Jahre1964ansich,alsUNESCOdieHerausgabediesesDokumentsin
ihre bedeutsamen Jubiläen einreihte. Auch der Generalsekretär der
UNOschickteeinenGrußandiefeierlicheVersammlung,dieam15.
Mai 1964 in Prag veranstaltet wurde. In seiner Botschaft hob er
hervor, dass er die UNO für die Verkörperung der Ideen vom König
Georg von Podiebrad hält.658 Bei dieser Gelegenheit wurde zum
ersten Mal der vollständige Text des Podiebrads Projekts nach der
authentischenKopieausdemJahre1463herausgegeben.DieseKopie
befindetsichimArchivderpolnischenKönigeinWarschauundzwar
nicht nur in tschechischer Sprache, sondern auch der ursprüngliche
lateinischeText(EditorJiříKejř)zusammenmitdenÜbersetzungen
insEnglische,Russische,FranzösischeundSpanische.659
Diesem Dokument schenkten die tschechischen Historiker
nicht nur ihre gesamte Aufmerksamkeit, sondern auch die erste
englische Qualitätsübersetzung wurde 1871 in London
Podiebrad, ebenda, S. 97 –108; Tapié, V. L.: Le projet pacifique de Georges et
la politique francaise, ebenda, S. 111–118; Kliment, J.: Svaz národů Jiřího
z Poděbrad a idea jediné světovlády, Praha 1935; Zucker, A.: Jiří Poděbradský a
české mezinárodní styky v 15. století, Česká revue, IV, 1901, S. 134.
Ausführlicher
zur
weiteren
Literatur
s.
Vaněček,
V.:
Eine
Weltfriedensorganisation nach den Vorschlägen des böhmischen Königs Georg
von Podiebrad und nach den Ideen des Johannes Amos Comenius,
Sitzungsberichte der deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Klasse
für Philosophie, Geschichte etc, 1962, Nr. 3, Berlin 1963.
656
Palacký, F.: Denník poslů krále Jiřího ku králi franskému, Časopis
Společnosti wlastenského Museum v Čechách, I–1, 1827, S. 40–67.
657
Kalousek, J. In: Archiv Český, VII, Praha 1887, S. 427–445.
658
Cultus pacis. Études et documents du „Symposium Pragense Cultus Pacis
1464–1964“. Commemoratio pacis generalis ante quingentos annos a Georgio
Bohemiae rege propositae, Praha, Academia 1966, 200 S.; weiter dazu Anzeiger
ČSAV, roč. 73, 1964, Nr. 4, S. 553–566.
659
The universal peace organisation of King George of Bohemia. A fifteenth
century plan for world peace, Praha 1964.
379
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
herausgegeben.660 Ein deutscher Auszug aus der Palackýs
Herausgabe wurde im selben Jahr angeschafft, wie die Publikation
von Palacký, also im Jahre 1827.661 Seine erste kritische Analyse
wurde von Hermann Markgraf schon im Jahre 1869 in Deutschland
herausgegeben.662 Bei der Gelegenheit des 500. Projektjubiläums
wurde es in den Vereinigten Staaten von Amerika,663 in der
ehemaligen Sowjet Union664 und in den weiteren Staaten
veröffentlicht.665
In der tschechischen modernen Geschichtsschreibung ist die
Analyse dieses Dokuments vor allem mit dem Namen Václav
Vaněček666 verbunden, der sich dieser Problematik insbesondere in
dererstenHälftedersechzigerJahrevorigenJahrhundertswidmete.
Ihre Aufmerksamkeit diesem Dokument schenkten auch die
bedeutenden Völkerrechtler z. B. A. Hobza, Vl. Outrata667 oder
J.Žourek.668
660
Diary of an Embassy from King George of Bohemia to King Louis XI. of
France in the Year of Grace 1464, Londýn 1871, S. 1–80. Autor der
Übersetzung war A. H. Wratislaw.
661
In: Monatschrift der Gesellschaft des Böhmischen Museums, Praha 1828, S.
44–59.
662
Markgraf, H.: Ueber Georgs von Podiebrad Project eines christlichen
Fürstenbundes zur Vertreibung der Türken aus Europa und Herstellung des
allgemeinen Friedens innerhalb der Christenheit, Historische Zeitschrift, 21,
1869, S. 237–304.
663
Heymann, F. G.: George of Bohemia, King of Heretics, Princeton-New Jersey
University Press 1965; Odložilík, O.: The Hussite King. Bohemia in European
Affairs, 1440–1471, New Brunswick-New Jersey 1965.
664
Sovětskoje gosudarstvo i pravo, 1965/1, S. 108–112; Voprosy istorii, 1965/3,
S. 198–200; Ukrajinskij istoričeskij žurnal, 1965/2, S. 158.
665
Z. B. Heck, R.: Zjazd Glogowski w 1462 r., Warszawa – Wroclaw 1962.
666
Vor allem Vaněček, V.: Historický význam projektu krále Jiřího a vědecké
problémy kolem něho. In: Všeobecná mírová organizace, Praha 1964. Ähnliche
Einführungen in diese Problematik befinden sich auch in seinen Lehrbüchern der
tschechoslowakischen Rechtsgeschichte, s. Vaněček, V.: Dějiny státu a práva
v Čskoslovensku do roku 1945, Praha 1975, S. 487. Aus dieser Publikation
stammen auch manche bibliographische Angaben.
667
Outrata, V.: Pokus o systém kolektivní společnosti v 15. stol., Časopis pro
mezinárodní právo, 1964, S. 93–111; Outrata, V.: Une tentative de création d´un
systeme de sécurité collective au XVe siecle, Bulletin de droit tchécoslovaque,
1963, Nr. 3, Praha 1964, S. 125–150.
668
Žourek, J.: Le projet du roi Georges de Podiebrad, Annuaire francais de droit
international, X, Paris 1964, S. 14–37.
380
DIEINTEGRATIONSBEMÜHUNGENDESBÖHMISCHENKÖNIGSGEORG…
KarelSchelle
Die Grundprinzipien, auf denen der Friedensentwurf von
Podiebradaufgebautwurde,gleichermaßenwieallevorherigenund
folgendenEntwürfeundProjektefandenihreRealisierungzuerst in
den zwei Haager Konventionen aus den Jahren 1899 und 1907, in
den Verhandlungen der Friedenskonferenz von Versailles im Jahre
1919 (Pakt über den Völkerbund), in den Ergebnissen der
internationalen Konferenz von San Francisco im Jahre 1945
(Gründung der UNO) und schließlich in der Gründung der
EuropäischenUnion.
Der letzte Herrscher, sich den Gedanken des vereinigten
christlichenEuropasdurchsetzend,warohneZweifelKaiserKarelV.
Aus demselben Grund – gegen die türkische Gefahr – kam er
mehrmalsmitdemGedankederallgemeinenAllianzvonchristlichen
Herrschern. Zum ersten Mal trat er mit diesem Projekt auf dem
ReichstagzuWormsimJahre1521,zumzweitenMalimJahre1528
vor dem spanischen Rat, zum dritten Mal bei Anwesenheit des
Papstes Paul III. im Jahre 1536 und schließlich im Jahre 1555 in
Brüsselauf.SeinProjektwarabernichtsodurchgearbeitet,wiez.B.
derEntwurfvonGeorgvonPodiebrady.AusdiesemProjektwaraber
keineklareOrganisationdiesersupranationalenVereinigungundArt
undWeiseihrerFührungersichtlich.669
669
Veber, V.: Dějiny sjednocené Evropy od antických počátků do současnosti,
Praha 2004, S. 78.
381
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
Vladimír Sedlák
UniversityofSecurityManagementinKošice
Eduard Snižik
UniversityofSecurityManagementinKošice
Michal Krajník
UniversityofSecurityManagementinKošice
INFORMAČNÁ BEZPEČNOSŤ A OCHRANA OSOBNÝCH
ÚDAJOV NA INTERNETOVÝCH SOCIÁLNYCH SIEŤACH
INFORMATION SECURITY AND PERSONAL DATA
PROTECTION ON INTERNET SOCIAL NETWORKS
ABSTRAKT
Novodobáľudskágenerácia,predovšetkýmmladšiagenerácia,trávia
v digitálnom svete stále viac času. Odborníci v danej oblasti
zaznamenávajú výrazný nárast záujmu ľudí o sociálne siete.
Vsúčasnostivrámcitzv.digitálnehokontaktovaniasaľudínavzájom
je kontakt na internetových sociálnych sieťach snáď tou
najpopulárnejšou formou. Článok poukazuje na riziká vúniku
azneužívanieosobnýchúdajovnatakýchtointernetovýchsociálnych
sieťach.
KĽÚČOVÉ SLOVÁ
internet, informačná bezpečnosť, sociálne siete, ochrana osobných
údajov.
ABSTRACT
Modernhumangeneration,especiallytheyoungergeneration,inthe
digital world spends more and more time. Experts in the area
recorded a significant increase of interest of people on social
networks. On the present, in a frame of the so-called digital
contacting the people themselves is to contact online social
networks,perhapsthemostpopularform.Articlementionstherisks
of leakage and misuse of personal data on such online social
networks.
382
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
KEY WORDS
internet, information security, social networks, personal data
protection.
ÚVOD
Fenoménom súčasnosti sú bezpochyby internetové sociálne
siete. Pre neskúsených užívateľov týchto sietí, ktorí nemajú
dostatočné povedomie o otázkach ochrany súkromia aosobných
údajov, tento fenomén predstavuje potenciálnu hrozbu. Mnoho
užívateľov neváha zverejňovať na internetových sociálnych sieťach
svoje osobné údaje a informácie, ktoré môžu na internete ostať
navždy a môže ich aj každý vidieť, použiť aaj zneužiť. Stránky
sociálnychsietímajúpridanúhodnotuvtom,žeposkytujúinterakciu
s ostatnými užívateľmi a ponúkajú možnosť nastavenia, komu sú
zverejnené údaje dostupné. Len málo užívateľov používa ponúkané
možnosti ochrany pre nastavenia a obmedzenia zverejnenia
osobnýchúdajov.Predovšetkýmmladistvísútí,ktorítakútoochranu
osobných údajov na internete väčšinou zanedbávajú, resp. úplne
podceňujú. Zverejňovanie fotiek a osobných údajov a informácií,
ktoré sa zdajú byť momentálne nezabudnuteľným zážitkom
vinternetovomkontaktespriateľmianeznámymiľuďmi,môžemať
vnasledujúcichrokochvážnenegatívnedôsledky.
Inapriek skutočnosti, že prevádzkovatelia internetových
sociálnych sietí prejavili vôľu zaoberať sa otázkami súkromia,
existuje mnoho nedostatkov, ktoré používateľom a hlavne mládeži
bránivtom,abybolaprenichsociálnasieťbezpečnouzáležitosťou.
PRÁVNE RÁMCE OCHRANY OSOBNÝCH ÚDAJOV V EURÓPSKEJ
ÚNII
Ochranou osobných údajov a súkromia sa zaoberá vo svojich
smerniciach, nariadeniach a dohovoroch Rada Európy a Európsky
parlament. Po ratifikácii členskými štátmi sú tieto schválené
dokumenty
implementované
prostredníctvom
národných
parlamentov do legislatívy toho ktorého štátu Európskej únie (EÚ)
acelejEurópy.Odroku2007vovzťahukochraneosobnýchúdajov
v kontexte 21.storočia je 28.január stanovený ako Dňom ochrany
osobnýchúdajov.
Na Slovensku je ochrana osobných údajov a súkromia
legislatívne zabezpečená prostredníctvom Ústavy Slovenskej
republikyazákonov.Nariadenia,smerniceazákonyvšaklenurčujú
383
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
mantinely,vakýchsaprevádzkovateliainternetovýchportálovmajú
pohybovať pri prevádzkovaní sociálnych sietí670. Užívateľ svojím
správaním určuje rozsah sprístupnených osobných údajov na
sociálnych sieťach, avšak za predpokladu, že prevádzkovatelia
sociálnychsietíbudúmaťsvojestránkyzrozumiteľné.Znamenátood
určenianajjednoduchšíchvecí,akojejazyk,ktorýmhovoríme,ažpo
zložitejšie veci, ako je napr. nastavenie prístupových práv iba pre
vybrané skupiny ľudí. Tieto obmedzenia spravidla nie sú
v základnom nastavení aktivované a je potrebné upravovať ich, čo
môže byť pre neskúseného užívateľa sociálnych sietí na internete
problém.
OCHRANA OSOBNÝCH ÚDAJOV A INFORMAČNÁ BEZPEČNOSŤ
V ELEKTRONICKÝCH MÉDIÁCH
Internetová sociálna sieť
Výpočtovátechnikaainternetumožňujúvytváraniesociálnych
sietí,ktorémôžubyťorientovanéprivátnealebopracovne.Niesúto
klasické internetové stránky, sú to internetové aplikácie, čiže
počítačovéprogramy.Vstručnostiideoprepájaniekontaktovmedzi
ľuďmi na internetovej sieti, ktorí majú niečo spoločné. Každý
užívateľ si vytvorí vlastný profil, v ktorom napíše o sebe základné
informácie.Nazákladetýchtoinformáciísanadväzujúvzťahymedzi
užívateľmi, ktorí sa spájajú do skupín. Vzájomnými prepojeniami
užívateľovaskupínvznikásieťvzťahov.Nevýhodousociálnychsietí
je fakt, že užívatelia nemusia do svojho profilu vložiť pravdivé
informácieajetotakmerajnemožnézistiť.
Sociálne siete sú charakteristické predovšetkým tým, že
predstavujú priestor pre konverzáciu, poskytujú možnosť zdieľania
obsahu, ponúkajú priestor pre publikovanie obsahu tvoreného ich
užívateľmi a podporujú vzájomnú participáciu užívateľov na tvorbe
obsahu.Kombináciatýchtovlastnostípotomdávapriestoraktivitám
afunkciám, akými sú budovanie vzťahov, distribúcia obsahu
670
Zákon č. 460/1992 Z.z.: Ústava Slovenskej republiky. Zákon č. 40/1964 Z.z.:
Občiansky zákonník, v znení neskorších predpisov. Zákon č. 428/2002 Z.z.:
Zákon o ochrane osobných údajov, v znení neskorších predpisov. Zákon č.
300/2005 Z.z.: Trestný zákon, v znení neskorších predpisov. Charta základných
práv Európskej únie. Dohovor Rady Európy o ochrane ľudských práv
a základných slobôd. Dohovor Rady Európy o ochrane jednotlivcov pri
automatizovanom spracovaní osobných údajov.
384
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
tvoreného užívateľmi, hodnotenie a značenie obsahu a samozrejme
zábava.Vsúvislostisužívateľskýmobsahomtrebapripomenúť,žesa
nejedná iba o textový obsah, ale aj o fotografie, videá, hudbu, texty
apod.
Množstvonajnovšíchsvetovýchvýskumovosociálnychsieťach
na internete potvrdili reálnu skutočnosť dnešnej tzv. „digitálnej“
doby, že obrovský záujem o sociálne siete je naozaj globálnou
záležitosťou a týka sa predovšetkým mladých ľudí prakticky na
celom svete. To, ako sa mladí ľudia v súčasnosti zapájajú do
sociálnychsietí,môžeposkytnúťdlhodobýpohľadnaformovanieich
identity a rovesníckej socializácie. V podstate možno povedať, že
Facebook,Pokecaďalšiesociálnesietesastávajúakousiobčianskou
spoločnosťou tínedžerskej kultúry. Masové zapojenie do nich sa
medzi mladými ľuďmi šíri rýchlosťou, ktoré možno prirovnať iba
kneustálerastúcejrýchlostiinternetovéhopripojenia.
ANALÝZA SÚČASNÉHO STAVU RIEŠENIA INFORMAČNEJ
BEZPEČNOSTI A OCHRANY OSOBNÝCH ÚDAJOV NA SOCIÁLNYCH
SIEŤACH
Čo sú osobné údaje?
Osobnéúdajesúúdajevzťahujúcesanafyzickúosobu,pričom
takouosoboujeosoba,ktorúmožnojednoznačneurčiťpriamoalebo
nepriamo na základe už jednej či viacerých charakteristík alebo
znakov671. V akom meradle sú určité identifikátory postačujúce na
dosiahnutieidentifikáciekonkrétnejosoby,záležívoveľkejmiereod
kontextukonkrétnejsituácie.Delímeichnavšeobecnéaosobitné.
Medzinajhlavnejšieosobnéúdajeaakovšeobecnýidentifikátor
osobných údajov uvádzajú meno, priezvisko, rodné číslo, presná
adresa bydliska, číslo občianskeho preukazu a štátna príslušnosť.
Scieľom jednoznačnej identifikácie, môže to byť kombinácia
akýchkoľvek znakov ačohokoľvek, napr. od veľkosti topánok až po
údaje, ktoré patria do takzvanej osobitnej kategórie. Vzťahujú sa na
ňu „objektívne“ informácie, napr. rozbor krvi, ale aj „subjektívne“
informácie, ktorými sú hodnotenia a názory. Ide o údaje, ktoré
hovoria o etnickom a rasovom pôvode človeka, o jeho svetonázore
avierovyznaní,vktorejpolitickejstranejeregistrovaný,čiječlenom
671
Zákon č. 428/2002 Z.z.: Zákon o ochrane osobných údajov, v znení
neskorších predpisov.
385
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
v odboroch, alebo údaje týkajúce sa jeho zdravotného stavu, či
pohlavného života, alebo sexuálnej orientácie. Pre mnohých sú
zaujímavé aj sociálno-ekonomické pomery, napr. ako a s kým
dotknutá osoba žije, aké má majetkové pomery, techniku a pod.
Subjektívny druh údajov a informácií tvorí prevažnú časť osobných
údajov spracovávaných v personálnej politike (nízke sebavedomie),
bankovníctve (nespoľahlivý dlžník) alebo v poisťovníctve (riziko
smrtiapod.).
Ďalšou takou osobitnou kategóriou sú aj biometrické údaje,
akýmisúnapr.odtlačkyprstov,geometriaruky,črtytváre,tónhlasu,
osobitý spôsob reči alebo chôdze a pod. Taktiež to môžu to byť aj
údajeopracovnejspôsobilosti,tiežajúdajeopsychickejspôsobilosti
apsychickejidentite.Vdnešnejdobeprudkéhorozmachuvýpočtovej
techniky a informačných systémov je osobným údajom už aj
informácia o e-mailovej adrese a IP adresa. Spracovávanie týchto
osobnýchúdajovainformáciíosobitnejkategórie,upravujeosobitný
zákon.
Veľmi dôležité je zabezpečiť diskrétnosť pri spracúvaní
osobných údajov na internetových sociálnych sieťach ako aj
informovať poskytovateľa týchto údajov o tom, aký je účel ich
spracovania. Prevádzkovateľ sociálne siete taktiež má povinnosť
poučiť o dobrovoľnosti alebo povinnosti poskytnúť požadované
údaje, prípadne aj vyžiadať písomný súhlas dotknutej osoby.
Prevádzkovateľ a sprostredkovateľ sociálnej siete sú povinní
zachovávať mlčanlivosť o osobných údajoch, ktoré im poskytli
dotknutéosobypočastrvaniaspracovaniaaleajpojehoukončení.
Osobné údaje sú vstupnou bránou do súkromia každého
človeka,pretojepotrebnébyťtriezvoopatrný.Takakoindevosvete,
ajnaSlovenskudnesväčšiačasťobyvateľstvamáprístupkinternetu,
vlastnízariadenieIKTnakomunikáciuajeintelektuálnevybavenána
prácu so sociálnou sieťou. Už samotný počítač z hľadiska jeho
použitia poznáme ako stroj na spracovanie informácií. Technológia
internetu prenikla do našej spoločnosti tak, že sa postupne stáva
našimďalšímvnemom.Väčšinapokročilýchužívateľovinternetumá
na niektorej z populárnych sociálnych sietí vytvorené minimálne
jednokonto.Kýmpreniektorýchznichjepoužívaniesociálnychsietí
efektívnymmárnenímčasu,súsituácie,keďsociálnesietepomáhajú
čas šetriť, respektíve získať a spracovať informácie, ku ktorým by
sme sa bežnými prostriedkami v rozumnom čase nedostali.
Užívatelia sociálnych sietí nájdu čo potrebujú, ale hlavne získajú
386
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
znalostiainformácie,ktorévôbecnehľadalianapokonriešiasituáciu
inýmspôsobom,akopredpokladali.
Informácie na sociálnych sieťach sú zhromažďované dvoma
spôsobmi:
1. Informácie poskytnuté prevádzkovateľovi sociálnej siete. Pri
registrácii sú požadované osobné informácie ako meno, e-mailová
adresa,prípadnetelefónnečíslo.Akpoužívateľchcenaplnovyužívať
funkcie zdieľania, ktoré prevádzkovateľ poskytuje, môže
prevádzkovateľ siete požiadať o vytvorenie verejne viditeľného
profilu,ktorýmôžeobsahovaťmnohoidentifikátorovidentity.
2. Informácie
získavané
pri
používaní
služby
prevádzkovateľom. Prevádzkovateľ siete môže zhromažďovať
informácie oslužbách, ktoré sú vyžívané, a tiež o spôsobe ich
využívania.Napr.ktorúwebovústránkupoužívateľnavštíviasakým
obsahom.Taktozískainformácieozariadení(modelhardvéru,verzia
operačnéhosystému,údajomobilnejsietivrátanetelefónnehočísla
apod.). Môžu to byť napríklad aj informácie o aktuálnej polohe
(signál GPS odoslaný mobilným zariadením, sieť Wi-Fi a mobilných
vysielačochvblízkosti).
Všetky informácie o užívateľovi, ktoré prevádzkovateľ siete
zhromažďuje zo všetkých ním poskytovaných služieb, používa na
poskytovanie, na udržiavanie, ochranu a zlepšovanie i vývoj nových
služieb. Tieto informácie tiež používa na poskytnutie obsahu
zodpovedajúcemu potrebám užívateľa, napr. poskytnúť mu
relevantnejšievýsledkyvyhľadávaniaatiežreklamy.
Je dôležité, aby na sociálnej sieti prevádzkovateľa bolo vždy
jasné, ktoré informácie zhromažďuje a užívateľ aby mal primeranú
možnosťzvoliťsi,akobudúvyužívané.Užívateľbymalmaťmožnosť
posúdiť a kontrolovať určité druhy informácií, zobraziť a upraviť
nastavenia kategórii reklám, ktoré sú pre neho zaujímavé,
kontrolovať, s kým zdieľa informácie, blokovanie súborov cookies
atď.
Strach zo straty súkromia a zo zneužitia súkromných údajov
a informácií predstavuje pre veľkú časť verejnosti silnú motiváciu
vyhýbať sa internetovým nákupom a službám. Treba povedať, že
obozretnosť je v takýchto prípadoch na mieste. Rakúsky študent
práva požiadal o všetky informácie, ktoré o jeho profile uchováva
prevádzkovateľinternetovejsociálnejsiete.Prevádzkovateľsietemu
poslal1224stráninformácií.Bolitamfotografie,správyapríspevky
na jeho stránke za posledných niekoľko rokov, pričom o niektorých
znichsimyslel,žeichvymazal.Uvedomilsi,želokalitaoňomzbiera
387
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
oveľaviacinformácií,akopredpokladal,ažeuchovávaajinformácie,
ktorépovažovalzavymazané(atedalokalitaichnepotrebovala).
Internet je verejná sieť. Mimo bežných užívateľov
využívajúcich internetové služby je internet plný hackerov, t.j.
počítačovo a intelektuálne zdatných jedincom využívajúcich
bezpečnostne slabé miesta siete vo svoj prospech, nech už je
akýkoľvek. Veľa údajov putuje po internete v nezašifrovanej verzii,
noajzakódovanéinformáciemožnopriväčšejnámaheidentifikovať.
OSOBNÉ ÚDAJE V EURÓPSKOM PONÍMANÍ
Súkromie, integrita a ochrana údajov sú pojmy s dlhou
históriouvčlenskýchštátochEÚaajnaširšejeurópskejúrovni.Úcta
voči súkromiu bola zaistená v európskom meradle od roku 1950,
kedy Rada Európy prijala dohovor o ochrane ľudských práv
aslobôd672. V súvislosti s technickým rozvojom bolo nutné zväčšiť
pôsobnosť a spresniť terminológiu. Vznikli ďalšie legislatívne
nástroje akými bol európsky dohovor o ochrane jednotlivcov
sohľadomnaautomatickéspracovávanieosobnýchúdajov,ktorýbol
prijatý v roku 1981673. Tento dohovor Rady Európy č.108, otvorený
napodpisvroku1981,bolzatiaľpodpísanýaratifikovaný38štátmi
adodatkovýprotokolč.108ktomutodohovoruotvorenýnapodpis
vroku2001boldoposiaľpodpísanývpočte17štátovaratifikovaný
vpočte13štátovRadyEurópy.Vsúčasnostisúnaeurópskejúrovni
základné pravidlá na ochranu údajov stanovené v: Smernici 95/46/
ES Európskeho parlamentu a Rady z 24. októbra 1995 o ochrane
jednotlivcovsohľadomnaspracovávanieosobnýchúdajovavoľnom
pohybe takýchto údajov, ďalej v Nariadení Európskeho parlamentu
aRady(ES)č.45/2001z18.decembra2000oochranejednotlivcov
so zreteľom na spracovávanie osobných údajov inštitúciami
a orgánmi spoločenstva a o voľnom pohybe takýchto údajov
(Nariadenieoochraneúdajov)avSmernici2002/58/ESEurópskeho
parlamentuaRadyz12.júla2002týkajúcejsaspracovaniaosobných
údajov a ochrany súkromia v sektore elektronickej komunikácie
(smernicaosúkromíaelektronickejkomunikácii).
Je potrebné si uvedomiť, že pojmy „ integrita a súkromie“ na
jednej strane a „ochrana údajov“ na strane druhej, nie sú identické.
Ochranasúkromiajezákladnéprávo,ktoréjevprvomradechránené
672
Dohovor Rady Európy o ochrane ľudských práv a základných slobôd.
Dohovor Rady Európy o ochrane jednotlivcov pri automatizovanom
spracovaní osobných údajov.
673
388
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
článkom 8 európskeho dohovoru o ľudských právach a následnými
ustanoveniamivrámciEÚ.Pojemochranaosobnýchúdajovobsahuje
podstatnézásadynaochranudotknutejosoby.Pojemochranyúdajov
je na jednej strane užší než súkromie, pretože súkromie v sebe
zahŕňaviacnežosobnéúdaje.Nadruhejstranezaberáširšiuoblasť,
pretože osobné údaje sú chránené nielen scieľom zaistiť súkromie
osoby,aletiežpreto,abygarantovaliajďalšiepráva,akonapr.nebyť
diskriminovaný.
SÚČASNOSŤ A LEGISLATÍVA O OCHRANE OSOBNÝCH ÚDAJOV
NA SLOVENSKU
Ochrana osobných údajov bola garantovaná po prvýkrát ako
samostatnegarantovanéprávoprejednotlivcavdohovoreoochrane
jednotlivcov pri automatizovanom spracovaní osobných údajov674.
Znenie tohto dohovoru špecifikuje, že ochrana údajov sa netýka iba
ochrany súkromia a rodinného života, ale aj ďalších práv
a základných slobôd. Účelom tohto dohovoru je zabezpečiť pre
každého jednotlivca rešpektovanie jeho práv a základných slobôd,
najmäprávanasúkromiepriautomatizovanomspracovaníosobných
údajovoňom.
Ochrana osobných údajov na Slovensku vychádza zo
všeobecného osobnostného práva, ktoré je chránené štátnou
legislatívou a vyplýva priamo z Ústavy Slovenskej republiky, ako aj
z ostatných právnych predpisov. Ochranu osobných údajov
v Slovenskej republike upravujú: Ústava Slovenskej republiky675,
Občiansky zákonník676, Zákon o ochrane osobných údajov677
aTrestnýzákon678.Prešpeciálneprípadyochranyosobnýchúdajov
platia príslušné osobitné zákony, napr. zákon zdravotnej
starostlivosti,zákonoutajovanýchskutočnostiach,zákonobankách
ainé.
674
Dohovor Rady Európy o ochrane jednotlivcov pri automatizovanom
spracovaní osobných údajov
675
Zákon č. 460/1992 Z.z.: Ústava Slovenskej republiky.
676
Zákon č. 40/1964 Z.z.: Občiansky zákonník, v znení neskorších predpisov.
677
Zákon č. 428/2002 Z.z.: Zákon o ochrane osobných údajov, v znení
neskorších predpisov.
678
Zákon č. 300/2005 Z.: Trestný zákon, v znení neskorších predpisov.
389
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
INTERNETOVÉ SOCIÁLNE SIETE NA SLOVENSKU
Knajpoužívanejším internetovým sociálnym sieťam na
Slovenskupatria:facebook,pokec,badoo,blicklickanetlog.
Facebookjerozsiahlykomunitnýwebovýsystém,ktorýzaložil
4. februára 2004 Mark Zuckerberg počas štúdia na Harvardovej
univerzite. Spoluzakladateľmi systému boli Chris Hughes, Dustin
Moskovitz a Eduardo Saverin. Dňa 4. februára 2004 bol spustený
“Thefacebook“, ktorý sa nachádzal na stránke thefacebook.com.
Vseptembri2005saFacebookdostávaajdostrednýchškôlataktiež
umožnil členstvo niektorým spoločnostiam, akými sú Apple Inc.
aMicrosoft.Prelomnastalvroku2006,keďFacebookboldostupný
preširokúverejnosť,presnejšieprekaždého,ktodosiahol13rokov
životaamalplatnúemailovúadresu679680.
Milan Dubec založil Azet 17. marca 1997 spustením prvej
služby Zoznamka.sk, ktorá je v súčasnosti jednou z najstarších
doteraz prevádzkovaných služieb na slovenskom internete.
V krátkom čase vznikla aj ďalšia sekcia Pokec.sk, dnes najväčší
a dominantný chat na Slovensku a v Čechách. Od svojho vzniku sa
spoločnosť Azet.sk úspešne prepracovala medzi ostatnými portálmi
a stala sa jednotkou na slovenskom internete s 600 000 užívateľmi
denneaviacako1880000mesačne.
Andrey Andreev založil Badoo v roku 2006. Dnes je táto
spoločnosť celosvetovo najrozsiahlejšou sieťou, ponúkajúcou
priestor na zoznámenie sa s novými ľuďmi. Zarábajúc vyše 150
miliónov dolárov ročne, Badoo má viac ako 135 miliónov
registrovaných užívateľov zo 180 krajín. Stránka je momentálne
k dispozícii v 38 jazykoch, či už cez Badoo.com, alebo na rôznych
sociálnych/mobilných platformách, a to v podobe aplikácie pre
iPhone,Android,Facebookapracovnéplochypočítačov.
OBlickclick nie sú dostupné informácie o vlastníckych
vzťahoch.Akjeužívateľzaujímavýtým,ževiepísaťčlánky,máveľa
informácií a chce sa s nimi podeliť, stránka Blickclick.com ponúka
679
Kyška,R., 2010: Všetci sme nahí na Facebooku. Bratislava: Forza Music,
2010, 147s., ISBN 978-80-8935-924-0.
680
Požír,J., 2005: Informační bezpečnost. Plzeň: Aleš Čenek, 2005, 309s., ISBN
80-8689898-38-5.
390
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
možnosť realizovať svoje myšlienky pomocou Blogovania.
(blickclick).
Netlog je on-line platforma, kde si užívatelia môžu udržiavať
arozširovaťsvojusociálnusieť.BolvytvorenýspoločnosťouMassive
Media NV, sídliacou v meste Ghent, Belgicko. Netlog je momentálne
dostupný v 40 jazykoch a má viac ako 95 miliónov členov po celej
Európeatotočíslosakaždýmdňomzvyšuje.
VÝSLEDKY PRIESKUMU O BEZPEČNOSTI SOCIÁLNYCH SIETÍ
NA INTERNETE
Prieskum obezpečnosti osobných údajov na internetových
sociálnych sieťach bol vroku 2012 realizovaný na vzorke 85
náhodneoslovenýchrespondentovVzhľadomnato,ževýbervzorky
nie je z hľadiska počtu respondentov reprezentatívny, výsledky
platialenpreskúmanýsúbor.Vprieskumebolokladených24otázok
zameraných na základné irozšírené problematiky kinternetu ako
takému,sociálnymsieťamnaňomapredovšetkýmotázkysmerujúce
kzisteniu bezpečnosti aochrane zverejnených osobných dát na
takýchto sieťach. Vekové zloženie respondentov bolo od 16 po
takmer 70 rokov, Prieskumu sa zúčastnili primerane rovnako muži
aženy, študenti, zamestnaní aj nezamestnaní. Zdôvodu
obmedzenosti rozsahu príspevku uvádzame graficky spracované
výsledkyzdvochdominantnýchotázok.(obr.1a2)681.
VYHODNOTENIE PRIESKUMU A ZÁVER
Cieľom prieskumu bolo zistiť, ako sa správajú respondenti
skúmaného súboru, pozitívne a negatívne faktory ich správania sa
ako užívateľov sociálnych sietí sdôrazom na zistenie spoľahlivosti
aochraneosobnýchdátnatakýchtosieťach.
Zvýsledkovprieskumuvyplýva:
1.
Internet je už neoddeliteľnou súčasťou života
respondentov.Využívajúinternettakmerdenne,väčšinou
v rozsahu jednu až tri hodiny a najčastejšie sa internet
vyžívavdomácomprostredí.
681
Krajník,M., 2012: Ochrana osobných údajov a informačná bezpečnosť na
internetových sociálnych sieťach. Košice: VŠBM Košice, 2012, 81s.
391
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
392
Používať internetové sociálne siete je pre respondentov
takmersamozrejméčipremužovaleboženy.
Respondenti čas strávený na internetových sociálnych
sieťach nepovažujú za záujmovú činnosť, skôr tento čas
vnímajú ako spôsob komunikácie, možnosť podať
vybraným používateľom informácie o sebe, svojich
názoroch,záujmochamomentálnejnálade.
Medziužívateľmiinternetovýchsociálnychsietídominuje
záujem o súčasného lídra medzi prevádzkovateľmi
internetových sociálnych sietí, t.j. o Facebook.
Respondenti na internetových sociálnych sieťach
komunikujúhlavneposlovensky,aleniektoríajvcudzom
jazyku.
Len 8,24 % respondentov využíva internetové sociálne
siete aj na vyhľadávanie nových priateľov, to hovorí
o tom, že respondenti uprednostňujú skutočné fyzické
nadviazaniepriateľstvaaažnáslednesnimikomunikujú
prostredníctvomsociálnejsiete.
Respondenti zverejňujú svoje osobné údaje na
internetových sociálnych sieťach, ale väčšina ich
sprístupňujelenprepriateľovaleboprevybranéskupiny
používateľov registrovaných na internetovej sociálnej
sieti. Respondenti vedia o možnostiach obmedzenia
zverejňovania osobných údajov na internetových
sociálnychsieťach.
Pozitívnym zistením je, že nadpolovičná väčšina
respondentov číta podmienky prevádzkovateľov
internetovýchsociálnychsietí.
Viac ako štvrtina respondentov sa stretla s prípadom
zneužitiaosobnýchúdajov.
Výsledky prieskumu preukázali, že skoro tri štvrtiny
respondentov využíva na vytvorenie hesla kombináciu
písmena a číslice, čo možno považovať za dobrú úroveň
kvality hesla. Približne dvadsať percent respondentov
používa na tvorbu hesla len čísla, resp. písmená, čo
možnopovažovaťzanízkuúroveňkvalityhesla.
Väčšinarespondentovpovažujeinternetovésociálnesiete
za prínos pre komunikáciu medzi ľuďmi, ale takmer
pätinarespondentovichzaprínosnepovažuje.
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
Obr.1: Grafické výsledky zprieskumu na otázku: Ktoré osobné údaje
zverejňujetenasociálnejsieti?
393
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
Obr.2:Grafickévýsledkyzprieskumunaotázku:StretlistesaVyaleboVaši
priateliasozneužitímosobnýchúdajov?
Dodržiavanie zásad používateľa sociálnej siete je potrebné
formovať už od útleho detstva a zároveň byť ako rodič dobrým
vzorom. Rodičia by mali vysvetliť deťom, že všetko čo na webe
uverejnia, sa dostane k mnohým ľuďom a všetko čo sa na internete
užrazobjavísalenťažkodáúplneodstrániť.
LIERATÚRA
1.
KYŠKA, R., 2010: Všetci sme nahí na Facebooku. Bratislava:
ForzaMusic,2010,147s.,ISBN978-80-8935-924-0.
2.
KRAJNÍK, M., 2012: Ochrana osobných údajov ainformačná
bezpečnosťnainternetovýchsociálnychsieťach.Košice:VŠBM
Košice,2012,81s.
3.
POŽÁR, J., 2005: Informační bezpečnost. Plzeň: Aleš Čenek,
2005,309s.,ISBN80-8689898-38-5.
4.
Dohovor Rady Európy o ochrane ľudských práv a základných
slobôd.
394
INFORMAČNÁBEZPEČNOSŤAOCHRANAOSOBNÝCHÚDAJOV…
VladimírSedlák,EduardSnižik,MichalKrajník
5.
6.
7.
8.
9.
10.
Dohovor Rady Európy o ochrane jednotlivcov pri
automatizovanomspracovaníosobnýchúdajov.
ChartazákladnýchprávEurópskejúnie.
Zákonč.460/1992Z.z.:ÚstavaSlovenskejrepubliky.
Zákonč.40/1964Z.z.:Občianskyzákonník,vzneníneskorších
predpisov.
Zákon č. 428/2002 Z.z.: Zákon o ochrane osobných údajov,
vzneníneskoršíchpredpisov.
Zákon č. 300/2005 Z.z.: Trestný zákon, v znení neskorších
predpisov.
395
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
Peter Spilý
Akadémia ozbrojených síl generála M. R. Štefánika v Liptovskom
Mikuláši
Katedrabezpečnostiaobrany
VOJENSKÝ PRÍSTUP K SÚČASNÝM BEZPEČNOSTNÝM
HROZBÁM
MILITARY APPROACH TO THE CONTEMPORARY
SECURITY THREATS
ABSTRACT
Súčasné bezpečnostné prostredie je charakteristické
dynamickým vývojom, komplexnosťou, nestabilitou a neurčitosťou
vývoja. Bezpečnostné hrozby ovplyvňujú prostredie jednak
zpohľadu geografického ako aj zpohľadu aktérov a činiteľov, ktorí
sa vtomto prostredí nachádzajú alebo sú pre toto prostredie
špecifické.Vojenskésilysúvýznamnýmaktérompodieľajúcimsana
riešení bezpečnostných kríz. Článok je zameraný na vojenské
vnímaniebezpečnostnýchhroziebavýzievanazmenyvnasadzovaní
vojenských spôsobilostí, ktoré sa prejavujú vobdobí od skončenia
studenejvojny.
KEYWORDS
bezpečnostnéhrozby,bezpečnostnéprostredie,komplexnýprístup,
operácieprotipovstaniu
ABSTRACT
The current security environment is characterized by
dynamic development, complexity, instability and uncertainty of
development. Security threats affect theenvironment both in terms
of geographic as well as from the perspective of actors in this
environment.Militaryforcesareimportantactorinvolvedinorderto
address security crises. The article is focused on the military
perceptionofsecuritythreatsandchallengesandthechangesinthe
deploymentofmilitarycapabilities,whicharereflectedintheperiod
fromtheendoftheColdWar.
396
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
KEYWORDS
securitythreats,securityenvironment,comprehensiveapproach,
counterinsurgency
1. HROZBY A VÝZVY SÚČASNÉHO BEZPEČNOSTNÉHO
PROSTREDIA
Medzinárodné vzťahysúovplyvňovanéširokouškálou nových
bezpečnostných hrozieb a výziev, ktoré sú generované
vbezpečnostnomprostredí.Dynamikavývojazasiahlabezpečnostné
prostredie komplexne. Hrozby avýzvy majú svoj vplyv na
geografické aspekty prostredia, t. j. na jeho globálnu, regionálnu
a lokálnu dimenziu ako aj na jeho sociálno-ekonomické, politické,
náboženskéaďalšiečinitele.
Pojmy bezpečnostná hrozba avýzva sa často používajú ako
synonymá,čovšakniejepresné.Výzvajedefinovanáakoexistencia
»aktuálnychpríležitostíalebobezpečnostnýchrizíkaohrození,ktoré
majú nadnárodný až globálny charakter, dynamický vývoj a ktoré
vyžadujú sformulovanie nových cieľov a úloh štátu a prijímanie
zodpovedajúcich opatrení«682. Výzva má všeobecnejšie zameranie
ako hrozba. „Zatiaľ čo hrozba relatívne presne vymedzuje čo
predstavujenebezpečenstvoprechránenézáujmy,výzvavymedzuje
viac alebo menej vzdialený faktor, s ktorým bude potrebné sa
vyrovnať,ktorýbudetrebariešiť.Výzvasaprineschopnostijuriešiť
môže transformovať na hrozbu, alebo naopak jej zvládnutie môže
priamo alebo nepriamo napomôcť eliminovať niektoré hrozby.“683
Bezpečnostné výzvy je potrebné identifikovať najmä s ohľadom na
vývoj abudúci stav globálneho bezpečnostného prostredia. Takto
bude zaistená adekvátna reakcia bezpečnostných aktérov. Predikcia
budúceho stavu napomôže vyhnúť sa paradoxu, ktorý je vo
vojenskomprostredíznámytým,žesaarmádapripravujenaminulú
vojnu.
Bezpečnostné prostredie je definované ako »vonkajšie
prostredie ovplyvňujúce bezpečnostnú politiku štátu. Možno ním
rozumieť priestor mimo štátnych hraníc (zvonku), v ktorom sa
realizujú
a stretávajú záujmy štátu so záujmami iných aktérov
682
683
ŠIMÁK L. et al., Terminologický slovník krízového riadenia. 2004. s. 41.
LAML R., Riešenie bezpečnostných výziev v súčasnom období. 2010. s. 83.
397
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
medzinárodných vzťahov«684. Uvedená definícia sa dá adaptovať aj
na skupinu štátov združených vo forme určitej aliancie či únie.
Vtomto prípade sa upravuje geografický rozmer vonkajšieho
prostredia,ktorýmôžedosiahnuťažglobálnyrozmer.
Globálne bezpečnostné prostredie je »charakteristické
dynamickým vývojom, komplexnosťou, nestabilitou a neurčitosťou
vývoja. Globalizácia ako hlavný faktor vývoja zvyšuje vzájomnú
prepojenosť a závislosť medzi štátmi, a tým aj ich zraniteľnosť. Jej
charakterapodobuvýraznejšieovplyvniahodnotyazáujmynových
mocenskýchcentier.«685Medziďalšieglobálnebezpečnostnéhrozby
avýzvymôžemezaradiť:686
•
mocenské
súperenie
onedostatkové
suroviny
aenergetickézdroje,
•
nekontrolovateľnú migráciu do iných štátov, nárast
intolerancie, xenofóbie voči imigrantom, prejavy
politického extrémizmu a konflikty na báze kultúrnych,
náboženských,etnickýchčicivilizačnýchrozdielov,ktoré
súdôsledkomnárastupočtuzlyhávajúcichštátov,
•
rôzne formy terorizmu a šírenie zbraní hromadného
ničenia vrátane ich nosičov, ktoré predstavujú jednu
znajvážnejšíchbezpečnostnýchhrozieb,
•
radikalizmus pri ochrane či presadzovaní hodnôt
azáujmovrôznychskupínajednotlivcov.
Bezpečnostná stratégia Slovenskej republiky charakterizuje
bezpečnostnéhrozbyavýzvyako»dynamické,vzájomnepreviazané
apodliehajúce zmenám v závislosti od vnútorných, regionálnych
a globálnych podmienok«687. Stratégia špecifikuje bezpečnostné
hrozby, na ktoré musí Slovenská republika reagovať akategorizuje
ichdonasledovnýchskupín:688
•
najväčšia hrozba: možnosť získania a použitia zbraní
hromadného ničenia a niektorých ich nosičov
teroristickýmiskupinami,prípadnezlyhávajúcimištátmi;
684
Vojenský terminologický slovník Ozbrojených síl SR 2008. s. 7.
Biela kniha o obrane Slovenskej republiky. 2013. s. 24.
686
Ibidem.
687
Bezpečnostná stratégia Slovenskej republiky. 2005. čl. 33.
688
Ibidem., čl. 17 – 32.
685
398
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
•
•
strategické hrozby: terorizmus; šírenie zbraní
hromadnéhoničeniaaichnosičov,
ďalšie hrozby: zlyhávajúce štáty, regionálne konflikty,
organizovaný zločin, zraniteľnosť informačných
a
komunikačných
systémov,
nelegálna
a nekontrolovateľná migrácia, aktivity cudzích
spravodajských služieb, negatívne vplyvy pokračujúcej
globalizácie, zvyšujúci sa vplyv neštátnych činiteľov na
bezpečnosť a stabilitu vo svete, prehlbujúca sa
ekonomická nerovnováha vo svete, rast energetickej
a surovinovej náročnosti priemyselných odvetví
a zvyšujúce sa nároky ľudí na kvalitu života, živelné
pohromy, havárie akatastrofy a nevyvážený
demografickývývoj.
Vzhľadom na dobu vydania bezpečnostnej stratégie ako aj na
zmeny atendencie, ktoré sa vregionálnom aglobálnom
bezpečnostnomprostredíprejavili,sačorazviacpreukazujepotreba
revízie hrozieb avýziev vsúlade sbezpečnostnými záujmami
Slovenskejrepubliky.
Slovenská republika je od roku 2004 členským štátom
Severoatlantickej aliancie. Pri identifikovaní budúcich hrozieb
avýziev,musízohľadňovaťajsvojemedzinárodnézáväzky.Aliancia
charakterizuje bezpečnostné prostredie a formuluje bezpečnostné
hrozby vo svojej aktuálnej Strategickej koncepcii nasledovným
spôsobom:689
•
hrozba veľkého konvenčného útoku proti územiu NATO
jenízka,
•
hrozbukonvenčnýchzbranínemožnoignorovať,
•
šírenie jadrových zbraní a iných zbraní hromadného
ničenia, ako aj ich nosičov,má potenciál stať sa hrozbou
s nepredvídateľnými následkami pre globálnu stabilitu
aprosperitu,
•
terorizmus predstavuje priamu hrozbu pre bezpečnosť
obyvateľovkrajínNATOavširšommeradleajhrozbupre
medzinárodnústabilituaprosperitu,
689
Strategická koncepcia obrany
Severoatlantickej zmluvy. 2010.
a bezpečnosti
členov
organizácie
399
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
•
•
•
•
nestabilita alebo konflikt za hranicami NATO môže
priamoohroziťbezpečnosťAliancie,
kybernetickéútokysúčastejšiealepšieorganizované,
všetky krajiny sú čoraz viac závislé na dôležitých
komunikačných, transportných a tranzitných cestách, na
ktorých závisí globálny obchod, energetická bezpečnosť
aprosperita,
obmedzenia v oblasti životného prostredia a zdrojov,
klimatické zmeny, zdravotné riziká, nedostatok vody
azvyšujúcesaenergeticképotreby,budúďalejformovať
budúcebezpečnostnéprostredie.
Na zachovanie svojej bezpečnosti ana elimináciu týchto
hrozieb a výziev používajú štáty aspoločenstvá štátov všetky
dostupné prostriedky, počnúc politickými, cez ekonomické,
informačné,psychologickéažpovojenské.
Pre vojenské sily sa bezpečnostné prostredie redukuje na
operačné prostredie (operational environment).690 Operačné
prostredie je definované ako súhrn podmienok, okolností a vplyvov
pôsobiacich na nasadenie spôsobilostí aktoré majú svoj odraz
vrozhodnutíveliteľa.691
Predpokladané prostredie nasadenia ozbrojených síl bude
nelineárne, typické absenciou jasného vymedzenia bojovej línie od
zázemia a zreteľného rozdielu medzi ozbrojenými zložkami
protivníka a civilným obyvateľstvom.692 „Činnosť ozbrojených síl
bude vedená predovšetkým proti protivníkom používajúcim
nepravidelný, asymetrický spôsob boja vrátane metód terorizmu.
Pravdepodobné budú hybridné konflikty s kombináciou
konvenčnéhoanekonvenčnéhospôsobubojazostranyprotivníkav
rôznych štádiách konfliktu alebo súčasne. Priestor bude
charakterizovaný
aj
súčasnou
prítomnosťou
rôznych
medzinárodných,vládnychamimovládnychorganizácií.“693
Asymetria zvojenského hľadiska znamená, že konfliktu sa
690
LABUZÍK M., BUDVESELOVÁ A., Operačné prostredie a jeho
charakteristika. 2012.
691
AAP-6(2013) NATO Glossary of terms and definitions (English and French).
2013. s. 2-O-3.
692
GANOCZY Š., HRNČIAR M., Tendencie vývoja operačného prostredia.
2012.
693
Biela kniha o obrane Slovenskej republiky. 2013. s. 26.
400
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
zúčastňujú strany, ktoré sú nesúmerné, nepomerné vzhľadom na
svoju veľkosť atechnologickú vyspelosť auplatňujú taký spôsob
činnosti, ktorý je v príkrom vzájomnom nesúlade.694 Kým silnejšia
strana má na jednej strane výhodu vtom, že disponuje väčším
bojovým potenciálom, na druhej strane je hendikepovaná
dodržiavaním medzinárodného humanitárneho avojnového práva,
limitovanou vôľou prinášať najvyššie obete aneraz aj rigidnými
formami svojej taktiky. Slabšia strana vyvažuje svoju menšiu
vojenskúsilunajmäfanatickouvôľou,neregulárnymiaktivitami.
Neregulárni aktivisti nemajú vo všeobecnosti fyzickú prevahu
nad pravidelnými silami a preto sa snažia využívať asymetrické
postupy uplatňovaním svojej sily proti slabým miestam protivníka
v kritickom čase a mieste. Nevyhľadávajú nevyhnutne taktické
víťazstvá, ale vždy sa riadia svojou strategickou dlhodobou víziou.
Ich častým cieľom je prečkať alebo otupiť pozornosť svojho
protivníka.695.
Hybridné konflikty zdôrazňujú nárast komplexnosti operácií,
rôznorodosť aktérov azotieranie tradičných rozdielov vich
pôsobení. „Hybridná hrozba predstavuje rôznorodú adynamickú
kombináciu pravidelných síl, nepravidelných síl, teroristických
skupín akriminálnych prvkov spojených za účelom dosiahnutia
vzájomneprospešnýchefektov.“696
Ďalším fenoménom sú hrozby nevojenského charakteru,
ktorých podstatou je nebezpečné správanie sa človeka, prípadne
prírodné atechnické katastrofy, teda nie priamy ozbrojený konflikt.
Presnérozlíšenievojenskýchanevojenskýchhroziebje,vzhľadomna
komplexnosť adynamickosť operačného prostredia ahybridný
charakter hrozieb, problematické. Dôkazom je skutočnosť, že »do
skupiny nevojenských bezpečnostných hrozieb sú totiž často
zaraďované hrozby spojené so zámernou často ozbrojenou
činnosťou ako napr. námorné pirátstvo, terorizmus, organizovaná
zločinnosť,„vojny“medzinarkomafiami,aleajdôsledkynezvládnutej
694
JURČÁK V., Asymetrické hrozby v bezpečnostnom prostredí 21. storočia.
2013.
695
MAJCHÚT I., Bezpečnostné hrozby v podobe neregulárnych aktivít. 2012.
s. 246.
696
ADRP 3-0 Unified Land Operations. 2012. s. 1-3.
401
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
medzinárodnejmigrácie,pandémie,degradáciaživotnéhoprostredia,
nedostatokpotravínaďalšíchdôležitýchzdrojovpreživot«697.
Aktuálne abudúce bezpečnostné hrozby avýzvy vyvolávajú
potrebu hľadania efektívnych spôsobov použitia vojenských
prostriedkov na ich elimináciu. Sú reálnou „výzvou“ jednak pre
politickú, t. j. rozhodovaciu sféru ako aj pre vojenskú, t. j. výkonnú
sféru.
2.
VOJENSKÁ REAKCIA NA SÚČASNÉ BEZPEČNOSTNÉ HROZBY
Zánikom bipolárneho rozdelenia sveta sa znížila hrozba
vypuknutiaveľkéhoozbrojenéhokonfliktumedzijednotlivýmištátmi
alebozoskupeniamištátov.Hocisatátohrozbanedácelkomvylúčiť,
musia sa vojenské sily orientovať aj na plnenie iných aktivít, ktoré
nepredstavujú len priamu bojovú činnosť. Povaha súčasných
bezpečnostnýchhroziebrobítútopožiadavkuvysokoaktuálnou.
Od90-tychrokovminuléhostoročiamôžemepozorovaťsnahu
vojenských teoretikov adaptovať spôsob požitia vojenských síl na
zmenenúrealitubezpečnostnéhoprostredia.Významnýmimpulzom
sa stal koncept amerického generála námornej pechoty Charlesa
Krulaka, ktorý je známy pod názvom Three Block War. Koncept
reflektujekomplexnéspektrumvýziev,ktorýmmusiavojacičeliťna
modernom bojisku. Krulak vo svojej práci698 zvýrazňuje myšlienku,
že vojak bude musieť byť schopný vykonávať činnosti vrámci
bojových aktivít, aktivít na podporu mieru ihumanitárnych aktivít.
Tieto činnosti môžu prebiehať na malom priestore699 amôžu byť
realizované súčasne. Toto bol významný teoretický odklon od
predchádzajúcehospôsobupoužitiavojenskýchsílzameranýmlenna
bojovéaktivity.KonceptodrážalzmenyvprístupeAlianciekriešeniu
bezpečnostnýchkríz,ktorésaprejavilivstrategickejkoncepciiNATO
prijatej vapríli 1999. Po prvýkrát vhistórii Aliancie bol medzi jej
základné úlohy zaradený, vúsilí o podporu bezpečnosti astability
697
MIKA T., LESZCZYNSKI M., Súčasné zmeny v prostredí a nové poňatie
bezpečnosti z pohľadu teórie krízového manažmentu. 2010.
698
KRULAK Ch., The Strategic Corporal: Leadership in the Three Block War.
1999.
699
Krulak špecifikoval veľkosť priestoru jeho prirovnaním k rozlohe troch
susedných mestských blokov.
402
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
veuroatlantickom priestore, krízový manažment.700 Aliancia sa
zaviazalaprispievaťkúčinnémupredchádzaniukonfliktomaaktívne
sazapájaťdoriešeniakríz,vrátaneoperáciíkrízovéhomanažmentu
(crisis response operations). Znamenalo to, že Aliancia uvažovala
ovedení operácií aj mimo územia vymedzeného Washingtonskou
zmluvou,t.j.územiajejčlenskýchštátov.
Rozsah vojenských aktivít sa postupom času precizoval
avsúčasnosti je zakotvený vpríslušných aliančných doktrínach.
Škála dostupných vojenských aktivít na plánovanie a vedenie
vojenských operácií je členená do štyroch kategórií: ofenzívne,
defenzívne,stabilizačnéaumožňujúce.701Najmästabilizačnéaktivity
odrážajú nóvum vo vojenskom prístupe kriešeniu bezpečnostných
hrozieb. Zahrnujú činnosti ako zaisťovanie bezpečnosti akontrola
vkrízovom regióne, podpora reformy bezpečnostného sektora,
počiatočná obnova základných občianskych služieb azariadení
a úlohy dočasnej vlády. Všetky tieto aktivity sú plánované avedené
vrámci operácií Aliancie na odvrátenie krízy mimo článku
5Washingtonskejzmluvy(Non-Article 5 Crisis Response Operations).
Obdobným spôsobom sa uberal vývoj aj vSpojených štátoch
amerických,ktoréakonajsilnejšíčlenAliancievýznamneovplyvňujú
jej smerovanie. Vpozemných silách USA bola prijatá koncepcia Full
Spectrum Operations. Jej základná idea vychádza zpredpokladu, že
ArmádaUSAmusíbyťpripravenánasúbežnéplneniedefenzívnych,
ofenzívnych astabilizačných úloh vrámci operácií. Vpodstate sa tu
odrážaKrulakovakoncepcia„vojnytrochblokov“.
Vsúčasnosti je vNATO akceptovaná premisa, že samotné
vojenské sily nie sú schopné vyriešiť krízu alebo konflikt.702 Čisto
vojenskéspôsobilostitedaniesúpostačujúceaNATOmusízanechať
ambíciu viesť nezávislé vojenské operácie vedúce kriešeniu
komplexných kríz. Ztohto dôvodu bola v NATO prijatá koncepcia
komplexného prístupu koperáciám (Comprehensive Approach to
Operations). Formulácia konečného stavu, zktorého je odvodený
strategický cieľ, prechádza do kompetencie vyššej medzinárodnej
autority (optimálne OSN), ktorá disponuje spôsobilosťou generovať
700
V celej predchádzajúcej histórii bola činnosť Aliancie zameraná, v súlade
s článkom 5 Washingtonskej zmluvy, na zaisťovanie kolektívnej obrany jej
členských štátov.
701
AJP-3.2 Allied Joint Doctrine for Land Operations. 2009. s. 1-8.
702
Allied Command Operations Comprehensive Operations Planning Directive
COPD Interim. 2010. s. 1-2.
403
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
dostatočné množstvo avariabilitu prostriedkov na úspešné riešenie
krízy. To si vyžaduje vykonať ústretové kroky od všetkých
zúčastnených aktérov. Na politickej astrategickej úrovni sa NATO
sústreďuje na budovanie dôvery avzájomného porozumenia
medzinárodnýchsubjektov703ato ajtým,žejejpolitický strategický
cieľ rešpektuje konečný stav astrategický cieľ stanovený
zastrešujúcoumedzinárodnouorganizáciou.
Koncepcia pozemných síl USA, tzv. „celospektrálne operácie“,
uvažuje snasadením len vojenských spôsobilostí vrámci celého
spektra aktivít. Kooperácia s nevojenskými aktérmi vpodstate
absentuje. Tento hendikep bol odstránený prijatím novej koncepcie
nazvanej Unified Land Operations, ktorá vychádza zidei spoločných
aktivít (unified actions). Táto je zameraná na synchronizáciu,
koordináciu a integráciu činnosti vládnych anevládnych aktérov
svojenskými operáciami za účelom zaistenia jednotného úsilia.704
Aktuálna koncepcia spoločných pozemných operácií vo svojej
podstatejevsúladesprincípmialiančnéhokomplexnéhoprístupu.
Realita súčasného globálneho bezpečnostného prostredia
vyžaduje od vojenských síl plánovať aviesť operácie proti
neregulárnym aktivitám. Tieto sú definované ako »použitie alebo
hrozba silou zo strany neregulárnych síl, skupín alebo jednotlivcov,
ktorí sú často ideologicky alebo kriminálne motivovaní za účelom
ovplyvniť alebo odvrátiť zmeny chystané alebo uskutočňované
vládou«705.Medzineregulárneaktivitypatríajpovstanie(insurgency)
aterorizmus. Príkladom vysokej aktuálnosti operácií proti týmto
neregulárnym
aktivitám
je
operácia
medzinárodných
bezpečnostných síl pod vedením NATO International Security
Assistance Force (ISAF). Celková úloha (mission) stanovená pre
koaličné sily zahrnuje, za účelom podpory afganskej vlády, vedenie
operácií
na
redukciu
spôsobilostí
avôle
povstalcov
(Counterinsurgency, COIN).706
Vprostredí NATO je povstanie definované ako »akcie
organizovanej, často ideologicky motivovanej skupiny alebo hnutia,
ktorásasnažíuskutočniťaleboodvrátiťpolitickúzmenuštátnejmoci
v regióne presviedčaním alebo donucovaním obyvateľstva
703
AJP-01(D) Allied Joint Doctrine. 2010. s. 2-11.
ADRP 3-0 Unified Land Operations. 2012. s. 1-3.
705
SVD 30-44 Vedenie operácií proti povstaniu (COIN). 2011. s. 34.
706
Oficiálna internetová stránka ISAF dostupná na
http://www.isaf.nato.int/mission.html.
704
404
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
prostredníctvom násilia apodvratníctva«707. Kľúčovým faktorom
úspechupovstaniajezískanieaudržaniesipodporyobyvateľstva,na
čopovstalcipoužívajúvšetkyspôsoby,násilienevynímajúc.Týmtosa
povstalci snažia vytvoriť prostredie, vktorom sú veľmi ťažko
identifikovateľníaktorézároveňvýznamnesťažujevedenieoperácií
COIN. Každá operácia proti povstaniu má svoje špecifiká, ktoré sú
odrazom konkrétneho bezpečnostného prostredia so všetkými
relevantnýmifaktormiačiniteľmi.AjkeďoperácieCOINmajúdlhšiu
históriu, skúsenosti aktérov (USA, Spojené kráľovstvo, Francúzsko)
zminulých operácií sa dajú aplikovať na nové podmienky len
vobmedzenej miere. Do súčasných operácií COIN sú nasadzované
značné sily a prostriedky, operácie prebiehajú v prevažne
urbanizovanom prostredí a dĺžka ťaženia môže dosahovať roky.
Tieto skutočnosti zároveň predstavujú aj hlavné problémy, čoho
dôkazom je kritika nízkej efektívnosti COIN vrámci medzinárodnej
operácieISAF.AnalyticiodporúčajúodkloniťsaodrozsiahlehoCOIN
ťaženiazahrnujúceceléspektrumčinnostíazameraťvojenskéúsilie
na teroristickú organizáciu Al-Káida. Pôsobenie proti Talibanu
preniesť na afganskú armádu apolíciu. Toto umožní podstatnú
redukciu síl zo strany koalície. Tak isto odporúčajú zúžiť úsilie na
pomocpribudovanílokálnychvládnychštruktúroprotidoterajšiemu
preferovaniu centrálnej vlády.708 Spodobnými odporúčaniami sa
prezentujeajT.X.Hammes,odborníknaCOINpôsobiacinaNárodnej
univerzite obrany USA. Nabáda na menšie nasadenie síl aodporúča
aplikovaťtzv.„nepriame“COIN,čižeporadenstvoaasistenciu.Avšak
aj tieto aktivity musia byť primerane malé aby hostiteľská krajina
nieslahlavnúzodpovednosťzariešeniesituácie.„Zostaťmalý“jepre
úspech kritické a to zpohľadu zamedzenia prebratia neadekvátnej
pozície ako aj zaistenia trvalej podpory vlády aobyvateľstva
vysielajúcejkrajiny.709
ZÁVER
Vojenské sily, ako súčasť medzinárodného zoskupenia
vojenských acivilných aktérov, špecificky vnímajú bezpečnostné
hrozbyavýzvyaichreakciaodrážaspôsobilosti,ktorýmidisponujú.
707
SVD 30-44 Vedenie operácií proti povstaniu (COIN). 2011. s. 37.
WOOD D., Counterinsurgency Strategy Not Working in Afghanistan, Critics
Say. 2011.
709
The Fallacies of Big Expeditionary Counterinsurgency: Interview with T. X.
Hammes. 2013.
708
405
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
Od konca studenej vojny sa podstatne rozšíril rozsah avariabilita
vojenskýchaktivít.Vojakužniejeibabojovníkalemusíplniťúlohyaj
vrámci mierových a humanitárnych operácií. Zaistenie stability
vkrízovej oblasti sa stáva kľúčovou vojenskou úlohou. Táto zmena
spôsobila nárast dôležitosti taktickej úrovne plánovania avedenia
operácií.Včase,keďjevoperáciáchuplatňovanástratégiapôsobenia
navôľunepriateľa,môženesprávnevykonanátaktickáúlohapriamo
ohroziť dosiahnutie strategického cieľa. Efekty dopadu taktických
aktivít sa musia premietnuť v povedomí taktických veliteľov
omožných dôsledkoch svojej činnosti. Myšlienka Krulakovho
„strategickéhodesiatnika“,tedalídrakomplexnezvažujúcehočinnosť
svojejjednotky,plnekompetentnéhoaleajnesúcehozodpovednosť,
ukazujenevyhnutnésmerovanieprípravyvojenskýchjednotiek.
ZOZNAM BIBLIOGRAFICKÝCH ODKAZOV
1.
AAP-6(2013)Nato Glossary of Terms and Definitions (English
and French),NSA,Brusel,2013.439s.
2.
ADRP3-0Unified Land Operations.Washington,D.C.:
HeadquartersDepartmentoftheArmy,2012.76s..[cit.201309-28].Dostupnénainternete:
<http://armypubs.army.mil/doctrine/DR_pubs/dr_a/pdf/adrp
3_0.pdf>.
3.
AJP-3.2Allied Joint Doctrine for Land Operations,NSA,Brusel,
2009.136s.
4.
Allied Command Operations Comprehensive Operations Planning
Directive COPD Interim V1.0. Mons-Belgium:SHAPE,2010.412
s.
5.
Biela kniha o obrane Slovenskej republiky [online].2013.68s.
[cit.2013-09-28].Dostupnénainternete:
<https://www.google.sk/#q=Biela+kniha+o+obrane+Slovensk
ej+republiky+>.
6.
GANOCZYŠ.,HRNČIARM.,Tendencie vývoja operačného
prostredia.In:Výstavba,rozvojapoužitíAČR
2012[elektronickýzdroj]:tvorbaarozvojoperačníchkoncepcí
-klíčkrozvojibudoucíchschopnostíAČR.Brno:Univerzita
obrany,2012.s.1-9.ISBN978-80-7231-909-1.
7.
JURČÁKV.,Asymetrické hrozby v bezpečnostnom prostredí 21.
storočia. In:Bezpečnostnéfórum2013:zborníkvedeckých
prác:(II.zväzok).BanskáBystrica:Fakultapolitickýchvied
406
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
amedzinárodnýchvzťahovUniverzitaMatejaBelavBanskej
Bystrici,2013.s.614-623.ISBN978-80-557-0497-5.
KRULAKCh.,The Strategic Corporal: Leadership in the Three
Block War,MrinesMagazine,USA,január1999.[cit.2013-0929].Dostupnénainternete:
<http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/usmc/strategic_corp
oral.htm>.
LABUZÍKM.,BUDVESELOVÁA.,Operačné prostredie a jeho
charakteristika.In:InteroperabilityConference
2012[elektronickýzdroj]:zborníkpríspevkovzo14.
medzinárodnejvedeckejkonferencie.LiptovskýMikuláš:
AkadémiaozbrojenýchsílgenerálaMilanaRastislavaŠtefánika,
2012.s.48-65.ISBN978-80-8040-449-9.
LAMLR.,Riešenie bezpečnostných výziev v súčasnom období:
dizertačnápráca,Akadémiaozbrojenýchsílgen.M.R.Štefánika,
LiptovskýMikuláš,2010.119s.
MAJCHÚTI.,Bezpečnostné hrozby v podobe neregulárnych
aktivít.In:Manažment-teória,výučbaaprax2012
[elektronickýzdroj]:zborníkpríspevkovzmedzinárodnej
vedecko-odbornejkonferencie.LiptovskýMikuláš:Akadémia
ozbrojenýchsílgen.M.R.Štefánika,2012.s.245-251.ISBN
978-80-8040-452-9.
MIKAT.,LESZCZYNSKIM.,Súčasné zmeny v prostredí a nové
poňatie bezpečnosti z pohľadu teórie krízového manažmentu.In.
SecurityRevue.Internationalmagazineforsecurity[online].
2010.[cit.2013-09-23].Dostupnénainternete:
<http://www.securityrevue.com/article/2010/11/>.ISSN
1336-9717.
Strategická koncepcia obrany a bezpečnosti členov organizácie
Severoatlantickej zmluvy,NATO,Lisabon,2010.
SVD30-44Vedenie operácií proti povstaniu (COIN),Generálny
štábOSSR,Bratislava,2011.239s.
ŠIMÁKL.etal.,Terminologický slovník krízového riadenia,
ŽilinskáuniverzitavŽiline,Žilina2004.44s.ISBN80-8882975-5.
The Fallacies of Big Expeditionary Counterinsurgency: Interview
with T. X. Hammes,SmallWarsJournal,September2013.cit.
2013-09-30].Dostupnénainternete:
<http://www.politicsdaily.com/2011/01/11/counterinsurgen
cy-strategy-not-working-in-afghanistan-critics-s/>.
407
VOJENSKÝPRÍSTUPKSÚČASNÝMBEZPEČNOSTNÝMHROZBÁM
PeterSpilý
17.
18.
Vojenský terminologický slovník Ozbrojených síl SR,Generálny
štábOSSR,Bratislava,2008.184s.
WOODD.,Counterinsurgency Strategy Not Working in
Afghanistan, Critics Say,PoliticsDaily01/11/2011.[cit.201309-30].Dostupnénainternete:
<http://www.politicsdaily.com/2011/01/11/counterinsurgen
cy-strategy-not-working-in-afghanistan-critics-s/>.
Článok bol spracovaný s podporou projektu SIMS/EDA Smart
InformationforMissionSuccess.
408
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
Lucia Valentová
PrávnickáfakultaUniverzityPalackéhovOlomouci–doktorand
Beata Mazur
KatolickiUniwersytetLubelski
ODPOWIEDZIALNOŚĆ Z TYTUŁU WYKROCZEŃ
I PRZESTĘPSTW CELNYCH
ABSTRACT
Thetermsignsofoffenses,includingoffensesoflegalrestrictionsand
customs duties on foreign trade, must be subject to criminal tax
regulations.Thedomainoftheseparatedisciplinesofcriminallawin
the broad sense is also to define the principles of responsibility for
the crime and customs offenses and to establish the conditions and
rules of conduct in these matters, and it is carried out both at the
investigation stage, as criminal proceedings. Criminal law also
includes a tax provision in respect of specific (resulting from the
subjectautonomyinthisareaof criminallaw)conditionsrelatedto
theimplementationofsanctionsandpunitivemeasuresimposedasa
hedgeagainsttheperpetratorsofcustomsoffenses.Inotherwords,
the criminal law lay down criminal tax form for administrative
superstructureoftheprohibitionsandordersofcustoms.
KEYWORDS
offense,offense,offense,penalty,apenalty.
WPROWADZENIE
Określenie znamion czynów zabronionych, a w tym
przestępstw i wykroczeń w zakresie reglamentacji prawnej
dotyczącej obowiązków celnych oraz obrotu towarowego
z zagranicą, należy do przedmiotu regulacji prawa karnego
skarbowego. Domeną tej odrębnej dyscypliny prawa karnego sensu
largo jest również określenie zasad odpowiedzialności za
przestępstwaorazwykroczeniacelne,atakżeokreślenieprzesłanek
izasadpostępowaniawtychsprawach,itorealizowanegozarówno
409
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
na etapie postępowania przygotowawczego, jak postępowania
jurysdykcyjnego.Prawokarneskarboweobejmujerównieżregulację
dotyczącąspecyficznych(wynikającychzprzed-miotowejodrębności
tej dziedziny prawa karnego) uwarunkowań związanych
z wykonaniem kar, środków karnych oraz zabezpieczających
orzekanych wobec sprawców przestępstw i wykroczeń celnych.
Innymi słowy, przepisy prawa karnego skarbowego stanowią
karnoprawnąnadbudowędlaadministracyjnychzakazówinakazów
prawacelnego.
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA WYKROCZEŃ I PRZESTĘPSTW
CELNYCH
Przestępstwa i wykroczenia celne najogólniej polegają na
naruszeniu prawa w zakresie ceł i obrotu towarowego z zagranicą.
Przez pojęcie przestępstwo celne oraz wykroczenie celne należy
rozumieć przestępstwa i (odpowiednio) wykroczenia skarbowe
przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą
towaramiiusługami.Abyzrozumiećpojęciaprzestępstwocelneoraz
wykroczeniecelnenależyuprzedniozdefiniowaćorazprzeprowadzić
rozgraniczenie między pojęciami: czyn zabroniony, przestępstwo
skarbowe oraz wykroczenie skarbowe. Czyn zabroniony to
zachowanie o znamionach określonych w Kodeksie karnym
skarbowym, chociażby nie stanowiło ono przestępstwa skarbowego
lubwykroczeniaskarbowego(art.53§1K.k.s.710).Czynzabroniony
pojmowaćnależyjakokategorięszerszązakresowoodtradycyjnego
ujęcia działania lub zaniechania. Ponadto z przedstawionej definicji
ustawowej czynu zabronionego wynika, iżz uwagi na przepisy
określającezasadyodpowiedzialnościkarnejskarbowej,np.przepisy
wyłączające winę czy odpowiedzialność karną za przestępstwo czy
też odpowiedzialność za wykroczenie skarbowe, nie każde
zachowaniewyczerpująceznamionaposzczególnychprzestępstwczy
wykroczeń skarbowych ujętych w części szczególnej K. k. s. będzie
stanowiło przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe
implikujące zastosowanie środków reakcji karnej przewidzianych
przezustawodawcę711.
710
Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 1999
r. Nr 83, poz. 930 ze zm.).
711
CZYŻOWICZ W. (red.), Prawo celne, C. H. Beck, Warszawa 2004, s. 375,
380-381.
410
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
ZASADY ODPOWIEDZIALNOŚCI Z TYTUŁU WYKROCZEŃ
I PRZESTĘPSTW CELNYCH
Przepisyregulującepostępowaniewsprawachoprzestępstwa
skarboweiwykroczeniaskarbowezostałyzawartewnastępujących
aktachprawnych:
1)
Kodekskarnyskarbowy
2)
Kodekspostępowaniakarnego712
3)
Kodekskarnywykonawczy713
4)
Kodekspostępowaniaadministracyjnego714
Ad.1)
Zasady odpowiedzialności karnej za przestępstwa skarbowe
iodpowiedzialnościzawykroczeniaskarboweregulujeKodekskarny
skarbowy. Część materialna K. k. s. w sposób autonomiczny określa
zasady odpowiedzialności karnej za przestępstwa skarbowe
i odpowiedzialności za wykroczenia skarbowe. Przepisy materialne
części szczególnej Kodeksu karnego skarbowego są przepisami
blankietowymi,ustanawiająjedynieodpowiedzialnośćzanaruszenie
przepisów prawa podatkowego, celnego, dewizowego, jak też
przepisówregulującychorganizowaniegierizakładówwzajemnych.
Konkretne obowiązki, których naruszenie zarzuca się oskarżonym
(podejrzanym),muszązatemwynikaćzinnychprzepisów.
Ad.2)
Część proceduralna Kodeksu karnego skarbowego określa
jedynie wyjątki od reguły jaką jest odpowiednie stosowanie
w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe
i wykroczenia skarbowe przepisów Kodeksu postępowania karnego
(art.113§1K.k.s.).JeśliprzepisyKodeksukarnegoskarbowegonie
stanowią inaczej wpostępowaniu w sprawach o przestępstwa
skarboweiwykroczeniaskarbowestosujesięodpowiednioprzepisy
Kodeksupostępowaniakarnego.
712Ustawazdnia6czerwca1997r.–KPK(Dz.U.Nr89,poz.555zezm.).
713Ustawazdnia6czerwca1997r.-Kodekskarnywykonawczy(Dz.U.Nr
90,poz.557zezm.).
714Ustawazdnia14czerwca1960r.–KPA(Dz.U.z2000r.Nr98,poz.1071
zezm.).
411
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
Ad.3)
Podobnie część wykonawcza Kodeksu karnego skarbowego
określa tylko odstępstwa od odpowiedniego stosowania przepisów
Kodeksu karnego wykonawczego do wykonywania orzeczeń
wsprawachoprzestępstwaskarboweiwykroczeniaskarbowe(art.
178 § 1 K. k. s). Jeżeli przepisy Kodeksu karnego skarbowego nie
stanowią inaczej w postępowaniu wykonawczym w sprawach
o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe stosuje się
odpowiednioprzepisyKodeksukarnegowykonawczego.
Ad.4)
Poza wyżej wymienionymi kodeksami do postępowania
w sprawach karnych skarbowych715 stosuje się przepisy działu VIII
(Skargiiwnioski)kodeksupostępowaniaadministracyjnego.
Przez pojęcie „wykroczenie celne” należy rozumieć zawinione
zachowanie się sprawcy (czyn zabroniony) naruszające obowiązki
celne lub zasady obrotu z zagranicą towarami i usługami wyłącznie
w zakresie znamion określonych przepisami rozdziału 7 K. k. s.,
wwynikuktóregokwotauszczuplonejlubnarażonejnauszczuplenie
należności publicznoprawnej albo wartość przedmiotu czynu nie
przekracza pięciokrotnej wysokości najniższego miesięcznego
wynagrodzenia w czasie jego popełnienia oraz które implikuje
zastosowanie kary grzywny określonej kwotowo. Wykroczeniem
celnym będzie również czyn zabroniony nieposiadający co prawda
kumulatywnie wszystkich wskazanych powyżej cech, ale zakwalifikowany jako wykroczenie mocą wyraźnej dyspozycji
ustawodawcy(np.art.96K.k.s.).
„Wykroczenieskarbowe”toczynzabronionyprzezK.k.s.pod
groźbąkarygrzywnyokreślonejkwotowo,jeżelikwotauszczuplonej
lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej albo
wartość przedmiotu czynu nie przekracza pięciokrotnej wysokości
najniższego miesięcznego wynagrodzenia w czasie jego popełnienia
(art.53§3K.k.s.).Wykroczeniemjesttakżeinnyczynzabroniony,
jeżeliKodekstakstanowi.
Przezpojęcie„przestępstwocelne”rozumiećnależyzawinione
zachowanie się sprawcy (czyn zabroniony), naruszające obowiązki
715
Strona Służby Celnej, Polski podręcznik celny, (zm. nr 2/styczeń 2006),
rozdz. 36.00.00 pkt 1 (1.1.-1.4.), zamieszczona na stronie internetowej
Ministerstwa Finansów (www.mf.gov.pl) – stan prawny na dzień
1 sierpnia 2013 r.
412
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
celne lub zasady obrotu z zagranicą towarami i usługami wyłącznie
wzakresieznamionokreślonychprzepisamirozdziału7K.k.s.,które
cechujeszkodliwośćspołecznawstopniuwyższymniżznikomyoraz
które implikuje zastosowanie kary grzywny, ograniczenia wolności
lubpozbawieniawolności.
„Przestępstwo skarbowe” to czyn zabroniony przez Kodeks
karny skarbowy pod groźbą kary grzywny w stawkach dziennych,
karyograniczeniawolnościlubkarypozbawieniawolności(art.53§
2K.k.s.,wpor.zart.22§1K.k.s.). TYPOLOGIA WYKROCZEŃ I PRZESTĘPSTW CELNYCH
Na podstawie materiału normatywnego ujętego w rozdziale 7
K. k. s. wyróżnić można następujące cztery grupy rodzajowe
przestępstworazwykroczeńcelnych:
1)
przestępstwa celne i wykroczenia celne związane
zprzemytemcelnym,
2)
wyłudzenie pozwolenia celnego, wyłudzenie zwrotu cła
lubumorzenianależnegocłaorazpaserstwocelne:
a)
wyłudzenie
oraz
używanie
wyłudzonego
pozwolenia, koncesji lub innego podobnego
dokumentu,
b)
narażenie na bezpodstawny zwrot lub umorzenie
należnościcelnej,
c)
paserstwocelne,
3)
przestępstwa celne i wykroczenia celne związane
zoszustwemcelnymsensulargo:
a)
wprowadzenie w błąd organu uprawnionego
dokontrolicelnej,
b)
niedopełnienie obowiązków przez korzystającego
zproceduryodprawyczasowej.
c)
niedopełnienieobowiązkówzwiązanychzkorzystaniem ze zwolnień celnych albo zerowej, obniżonej
lubpreferencyjnejstawkicelnej,
4)
inne przestępstwa oraz wykroczenia łączące się z reglamentacjąwzakresieobowiązkówcelnych,wtymrównież
wzakresiekontrolioraznadzoru:
a)
usunięcie spod dozoru celnego towaru lub środka
przewozowego,
413
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
b)
c)
d)
e)
rażące naruszenie przepisów wyznaczających
warunki prowadzenia agencji celnych, działalności
wolnego obszaru celnego, składu wolnocłowego,
składu celnego oraz warunki prowadzenia
magazynucelnego,
utrudnianie lub udaremnianie kontroli celnej lub
dozorucelnego,
nieprzechowywanie
wbrew
obowiązkowi
dokumen-tacjimającejznaczeniedlakontrolicelnej,
niedopełnienie obowiązku nadzoru, skutkujące
pope-łnieniemczynówokreślonychwart.85-95K.
k.s.716
Ad. 1) przestępstwa celne i wykroczenia celne związane
zprzemytemcelnym
Regulacjaprzemytucelnegounormowanajestwart.86§1-5K.
k. s. Przemyt celny jest to przestępstwo powszechne.
Odpowiedzialności karnej podlega każdy, kto będąc do tego
zobowiązanym, nie przedstawia towaru organowi celnemu lub nie
dokonujezgłoszeniacelnego,przywożączzagranicylubwywożącza
granicę towar, o ile przez to naraża Skarb Państwa na uszczuplenie
należnościcelnej.
Zgodniezdyspozycjąart.86§2K.k.s.,identyczniekaranyjest
również przemyt, którego przedmiotem jest towar w obrocie
zzagranicą,codoktóregoistniejereglamentacjapozataryfowa.
Oba przedstawione powyżej typy (podstawowe) czynów
zabronionych różnią się indywidualnym przedmiotem ochrony
prawnej. W przypadku przemytu określonego w art. 86 § 1 K. k. s.
przedmiotem tym są obowiązki w zakresie przedstawienia towaru
organowi celnemu oraz dokonania zgłoszenia celnego, których
przestrzeganiesłużyrealizacjiinteresufinansowegoSkarbuPaństwa
polegającego na pobieraniu należności celnych w związku
716
Inny podział przestępstw i wykroczeń celnych zaproponowany został przez
T. Grzegorczyka, który w swoim komentarzu wyróżnił następujące grupy
rodzajowe: a) wyłudzenia (art. 85 i 92 K. k. s.); b) tradycyjne czyny celne, tj.
przemyt celny, oszustwo celne, oparty na oszustwie brak wywozu powrotnego
przy odprawie czasowej, zmiana przeznaczenia celnego towaru (art. 86-89 K. k.
s.); c) naruszenia innych obowiązków celnych (art. 90 oraz 93-96 K. k. s.);
d) paserstwo celne (art. 91 K. k. s.)- GRZEGORCZYK T., Kodeks Karny
Skarbowy- Komentarz, Warszawa 2000 r., s. 308.
414
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
z przewozem towarów przez granicę państwową. W przypadku
natomiastprzestępstwaokreślonegowart.86§2K.k.s.zachowanie
sprawcy nie godzi bezpośrednio w dobro fiskusa, lecz pozostaje
w sprzeczności z interesem gospodarczym państwa, np. z ochroną
rynku krajowych producentów, a także wymogami obronności,
bezpieczeństwapowszechnegoczypolitykizagranicznej.
Stronapodmiotowaczynówokreślonychwprzepisachart.86§
1-4 K. k. s. obejmuje obie odmiany umyślności. Natomiast
wystąpienie nieumyślności daje podstawę do pociągnięcia sprawcy
doodpowiedzialnościzawykroczenieskarbowe(art.86§5K.k.s.).
Przepis art. 86 § 1 K. k. s. ma charakter blankietowy, ponieważ
opisane w treści tego przepisu znamiona określające czynność
sprawczą wymagają dookreślenia ich poprzez odpowiednie
zastosowanieprzepisówWspólnotowegoKodeksuCelnego.
Wszczególnościistotnejestodkodowaniepojęcia„obowiązek
celny”, którego niedopełnienie w sposób wskazany w hipotezie
normyzawartejwprzepisieart.86§1Kodeksukarnegoskarbowego
stanowi okoliczność mogącą implikować zastosowanie sankcji
karnych. Należą do niego m.in. obowiązki osób związane
z przywozem towarów na wspólnotowy obszar celny lub ich
wywozemztegoobszaru.Obowiązekcelnypowstajezmocyprawaz
chwiląwprowadzeniatowarunawspólnotowyobszarcelnylubjego
wyprowadzenia ze wspólnotowego obszaru celnego, jeżeli przepisy
prawa,wtymumowymiędzynarodowe,niestanowiąinaczej.
Wświetlepoczynionychuwagodnośniedorozumieniapojęcia
„obowiązek celny”, którego niedopełnienie stanowi znamię czynu
określonego w przepisie art. 86 K. k. s., należy wskazać ponadto, że
użytewtymprzepisieokreślenie„przywozizzagranicylubwywozi
za granicę towar” oznacza wprowadzenie towaru na wspólnotowy
obszar celny lub jego wyprowadzenie ze wspólnotowego obszaru
celnego,zaśprzezpojęcie„zagranica”należyrozumiećkażdyobszar
zwyjątkiemwspólnotowegoobszarucelnego.
Przepisart.53§32infineK.k.s.,zgodniezktórymokreślenie
„należność celna” oznacza odpowiednio „cło” i inną opłatę
o podobnym charakterze daninowym, a w szczególności: „cło
antydumpingowe”, „opłatę celną dodatkową” lub „opłatę
wyrównawczą”. Przez pojęcie narażenia na uszczuplenie należności
celnej(którazgodnieztreściąprzepisuart.53§26K.k.s.zawiera
sięwpojęciunależnościpublicznoprawnej)należyrozumiećwmyśl
przepisu art. 53 § 28 K. k. s. spowodowanie konkretnego
niebezpieczeństwatakiegouszczuplenia–cooznacza,żezaistnienie
415
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
uszczerbkufinansowegojestwysoceprawdopodobne,choćniemusi
nastąpić. Istotne, z punktu widzenia odkodowania znamion
ustawowych czynu zabronionego określonego w art. 86 § 2 K. k. s.
jest określenie pojęcia reglamentacji pozataryfowej. Zgodnie
z unormowaniem zawartym w przepisie art. 53 § 33 in fine K. k. s.,
określenie „reglamentacja pozataryfowa” oznacza odpowiednio
„środki polityki handlowej”, takie jak: „ograniczenia”, „zakazy”,
„koncesje” lub inne podobne środki ochrony rynku ustanowione
w ramach polityki gospodarczej państwa (blankietowe odesłanie).
Naruszenie obowiązków celnych wynikających z tych zakazów czy
ograniczeń implikuje zastosowanie sankcji przewidzianych
wprzepisieart.86§2K.k.s.Przepisart.86§3K.k.s.określatypy
uprzywilejowane czynów określonych w dwóch paragrafach
poprzedzających. Uzasadnieniem dla łagodniejszej kwalifikacji
prawnej czynu jest mała wartość narażonej należności celnej lub
maławartośćtowaruwprzypadkuokreślonymw§2tegoprzepisu.
Przepis art. 86 § 4 K. k. s. przewiduje wobec sprawcy
dokonującego czynów zabronionych określonych w przepisach art.
86§1-3K.k.s.odpowiedzialnośćjedyniezawykroczeniecelne,jeżeli
kwota narażonej na uszczuplenie należności celnej lub wskazana
powyżejwartośćtowarunieprzekraczaustawowegoprogu(art.53§
3 i 6 K. k. s.). Wykroczeniem jest również nieumyślne popełnienie
któregokolwiekzczynówokreślonychwprzepisieart.86§1-4K.k.s.
Przestępstwacelneokreślonewprzepisachart.86§1i2K.k.
s.zagrożonesąkaramigrzywnydo720stawekdziennychwsankcji
kumulatywno--alternatywnejzkarąpozbawieniawolnościdolat2.
Usiłowanie dokonania tych przestępstw jest karalne i powoduje
jedynie obniżenie górnej granicy zagrożenia wskazanymi karami
ojednątrzecią.
Przestępstwa o typie uprzywilejowanym zagrożone są karą
samoistnej grzywny w wysokości do 720 stawek dziennych,
natomiast wszystkie wykroczenia zagrożone są karą grzywny
określonąkwotowo.
Ponadto w stosunku do sprawców przestępstw określonych
w przepisach art. 86 § 1-3 K. k. s. obligatoryjnie należy orzec
przepadekprzedmiotówokreślonychwprzepisieart.29pkt1i2K.
k.s.orazmożnaorzecprzepadekprzedmiotówokreślonychwpkt3
tegoprzepisu(art.30§3K.k.s.–„wwypadkachokreślonychwart.
86§1-3,art.87§1-3,art.88§1i2,art.89§1i2,art.90§1orazart.
91§1i3K.k.s.orzekasięprzepadekprzedmiotówwymienionychw
art. 29 pkt 1 lub 2 K. k. s., a także można orzec przepadek
416
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
przedmiotówwymienionychwart.29pkt3K.k.s.”).Fakultatywność
przepadkuprzedmiotówzakładanatomiastprzepisart.49§2K.k.s.
wzw.zart.86§4i5K.k.s.(„wwypadkachokreślonychwart.86§
4i5K.k.s.możnaorzecprzepadekprzedmiotówwymienionychw§
1”).
W stosunku do sprawców przemytu celnego możliwe jest
również zastosowanie takich środków karnych, jak zakaz
prowadzenia określonej działalności gospodarczej oraz podanie
wyroku do publicznej wiadomości. Sprawca czynu określonego w
przepisach art. 86 § 1-3 K. k. s. może skorzystać z instytucji
dobrowolnegopoddaniasięodpowiedzialności.
W przypadku zbiegu przemytu celnego z nielegalnym
przekroczeniemgranicy(art.264K.k.)należystosowaćobaprzepisy
wedługzasadokreślonychwprzepisieart.8§1K.k.s.(idealnyzbieg
przestępstw).
Wystąpić może również w związku z przemytem celnym
sytuacja wypełnienia znamion ustawowych co do czynów
zabronionychokreślonychwprzepisachart.54K.k.s.(uchylaniesię
od obowiązku podatkowego) oraz art. 63 K. k. s. (obrót wyrobami
akcyzowymi bez oznaczenia ich znakami akcyzy lub wadliwie
oznaczonymi), określona w art. 7 K. k. s. (kumulatywny zbieg
przepisów).
Ad. 2) wyłudzenie pozwolenia celnego, wyłudzenie zwrotu
cła lub umorzenia należnego cła oraz paserstwo celne:
a) wyłudzenie oraz używanie wyłudzonego pozwolenia,
koncesji lub innego podobnego dokumentu:
Sprawcapostępowaniaokreślonegow§1lub§2art.85K.k.s.
karanyjestgrzywnąwwysokoścido720stawekdziennychorazkarą
pozbawienia wolności do roku, ujętych w sankcji kumulatywno-
alternatywnej, i nie może skorzystać z instytucji dobrowolnego
poddaniasięodpowiedzialności(art.17§2pkt1K.k.s.).Dodatkowo
sąd może orzec zakaz prowadzenia określonej działalności
gospodarczejlubpodaćwyrokdopublicznejwiadomości.
b) narażenie na bezpodstawny zwrot lub umorzenie
należności celnej:
Sprawca tego przestępstwa podlega karze grzywny do 720
stawekdziennychorazkarzepozbawieniawolnościdolat3,ujętych
wsankcjikumulatywno-alternatywnej(wprzypadkuusiłowaniado
417
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
wysokości 2/3 tego zagrożenia). Może być również w stosunku do
niego zastosowany środek karny w postaci zakazu prowadzenia
działalnościgospodarczejokreślonegorodzaju.Typuprzywilejowany
tegoprzestępstwa(art.92§2K.k.s.),któregowyróżnikiemjestmała
wartość(art.53§14K.k.s.)należności,którejzwrotulubumorzenia
bezpodstawnie domagał się sprawca (lub którą umorzono
rzeczywiście),wprowadzającwbłądorgancelny,zagrożonyjestkarą
samoistnejgrzywnywwysokoścido720stawekdziennych.Zarówno
w przypadku typu podstawowego, jak i uprzywilejowanego,
orzeczony być może środek karny w postaci podania wyroku do
publicznej wiadomości. Sprawca przestępstwa w trybie
uprzywilejowanym oraz sprawca wykroczenia skorzystać mogą
zinstytucjidobrowolnegopoddaniasięodpowiedzialności717.
c) paserstwo celne:
Paserstwo celne może zostać popełnione w następujących
postaciach: nabycie towaru, stanowiącego przedmiot czynu
zabronionego(nabycietonietylkokupno,aleidarowizna,użyczenie,
kradzież), przechowywanie, przewożenie, pomoc w zbyciu lub
ukryciu towarów stanowiących przedmiot czynu zabronionego.
Zakreskryminalizacjipaserstwacelnegozewzględówsystemowych
dostosowany jest do dyspozycji karnych paserstwa ogólnego718.
Umyślne paserstwo celne zagrożone jest karą grzywny do 720
stawek dziennych oraz karą pozbawienia wolności do lat dwóch w
sankcjikumulatywno-alternatywnej.Karanejestrównieżusiłowanie
popełnienia tego przestępstwa. Samoistna kara grzywny do 720
stawek dziennych stanowi natomiast górną granicę ustawowego
zagrożenia w przypadku nieumyślnego paserstwa celnego. Przepis
art.91§3K.k.s.statuujetypuprzywilejowanyumyślnegopaserstwa
celnego, zagrożony samoistną grzywną w wysokości do 720 stawek
dziennych. Czynnikiem decydującym o zmniejszeniu zagrożenia jest
mała wartość (art. 53 § 14 K.k.s.) kwoty należności celnej lub
analogiczna wartość towaru w obrocie z zagranicą, co do którego
istnieje reglamentacja pozataryfowa. Jeżeli wskazane powyżej
wartości nie przekroczą ustawowego progu (art. 53 § 6 K.k.s.),
popełnione zostaje wykroczenie celne. W przypadku umyślnego
paserstwacelnego(wtypiepodstawowymorazuprzywilejowanym)
717
718
CZYŻOWICZ W., Prawo celne, op. cit., s. 381- 385, 387- 388, 391, 393.
KUŚ A., Prawo celne, Wydawnictwo BRANTA, 2004 r., s. 418.
418
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
ustawodawca
określił
przesłanki
obligatoryjnego
oraz
fakultatywnegoprzepadkuprzedmiotóworzekanegotytułemśrodka
karnego(art.30§3i6K.k.s.).Fakultatywnyprzepadekprzedmiotów
odnosisię również doprzypadkówumyślnegowykroczeniacelnego
określonegowart.91§4K.k.s.(art.49§3K.k.s.).Wobecsprawcy
umyślnegopaserstwacelnego(wtypiepodstawowym)możnaorzec
tytułem środka karnego zakaz prowadzenia określonej działalności
gospodarczej. Natomiast w każdym przypadku popełnienia
przestępstwa z tego artykułu, można orzec podanie wyroku do
publicznej wiadomości. Tylko sprawca przestępstwa określonego
w art. 91 § 1 K. k. s. nie ma możliwości skorzystania z instytucji
dobrowolnegopoddaniasięodpowie-dzialności.
Paserstwo celne wystąpić może (w zależności od charakteru
towaru)wzbieguzpaserstwemakcyzowym(art.65K.k.s.),atakże
z paserstwem uregulowanym w przepisach Kodeksu karnego (art.
291K.k.).
Ad. 3) przestępstwa celne i wykroczenia celne związane
zoszustwem celnym sensu largo:
a) wprowadzenie w błąd organu uprawnionego do kontroli
celnej
Typy podstawowe oszustwa celnego zagrożone są karą
grzywny do 720 stawek dziennych oraz karą pozbawienia wolności
do lat 2, ujętych w sankcji kumulatywno - alternatywnej.
Przestępstwawtypieuprzywilejowanym,określonewart.87§3K.
k. s. (oceniane wg kryterium małej wartości narażonej na
uszczuplenie należności celnej lub wartości towarów lub usług
w obrocie z zagranicą, co do których istnieje reglamentacja
pozataryfowa), zagrożone są samoistną karą grzywny w wysokości
do720stawekdziennych.Zarównowobecsprawcyprzestępstwa,jak
teżwykroczeniawpostacioszustwacelnegostosujesięśrodekkarny
w postaci przepadku przedmiotów (art. 30 § 3 i 6 oraz art. 49 § 2
K.k.s.).Ponadtowobecsprawcówprzestępstwokreślonychwart.87
K. k. s. sąd może orzec tytułem środka karnego podanie wyroku do
publicznejwiadomości,awprzypadkuczynówokreślonychw§1i2
tego artykułu (87 K.k.s.) także zakaz prowadzenia określonej
działalności gospodarczej. Przestępstwo to często występuje
w zbiegu z przestępstwami powszechnymi, określonymi
w przepisach art. 270 Kodeksu karnego (fałszerstwo materialne
dokumentu), oraz art. 272 Kodeksu karnego (wyłudzenie
419
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
poświadczenia nieprawdy)- idealny zbieg przestępstw- co implikuje
stosowaniezasadokreślonychwart.8K.k.s.
b) niedopełnienie obowiązków przez korzystającego
z procedury odprawy czasowej
Gdy osoba uprawniona do korzystania z procedury odprawy
czasowej towaru nie dokonuje jego powrotnego wywozu albo nie
podejmuje czynności w celu nadania temu towarowi nowego
przeznaczenia celnego, podlega karze grzywny do 720 stawek
dziennych.Tej samej karze podlega sprawca, jeżeli czyn zabroniony
dotyczy towaru w obrocie z zagranicą, co do którego istnieje
reglamentacja pozataryfowa. Jeżeli kwota należności celnej
narażonejnauszczuplenielubwartośćtowaruwobrociezzagranicą,
co do którego istnieje reglamentacja pozataryfowa, nie przekracza
ustawowego progu, sprawca czynu zabronionego podlega karze
grzywnyzawykroczenieskarbowe.Zasadywymiaruśrodkakarnego
przepadku przedmiotów określa przepis art. 30 § 3 i 6 K. k. s.
(w stosunku do przestępstw) oraz przepis art. 49 § 2 K. k. s.
(w odniesieniu do wykroczeń). W przypadkach niemożności
orzeczenia tego środka karnego można orzec ściągnięcie
równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów. Ponadto
wstosunkudosprawcówprzestępstwzart.88K.k.s.możnaorzec
zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej oraz
podanie wyroku sądu do publicznej wiadomości. Sprawcy czynów
zabronionych, określonych we wskazanym przepisie, ubiegać się
mogą o pozwolenie im na dobrowolne poddanie się
odpowiedzialności.
c) niedopełnienie obowiązków związanych z korzystaniem
ze zwolnień celnych albo zerowej, obniżonej lub preferencyjnej
stawki celnej
Wobecsprawcyprzestępstwazart.89K.k.s.orzecmożnakarę
samoistnej grzywny w wysokości do 720 stawek dziennych oraz
środki karne przepadku przedmiotów (art. 30 § 3 i 6 K. k. s.),
względnie ściągnięcia równowartości tego przepadku, a także zakaz
prowadzenia określonej działalności gospodarczej oraz podanie
wyrokudopublicznejwiadomości.Karalnejesttylkodokonanietych
przestępstw celnych. Sprawcy tych przestępstw mogą skorzystać
z dobrodziejstwa instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. Na podstawie przepisu art. 49 § 2 K. k. s. przepadek
420
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
przedmiotów może zostać orzeczony również w przypadku
popełnieniawykroczeńzart.89§3K.k.s.
Ad. 4) inne przestępstwa oraz wykroczenia łączące się
z reglamentacją w zakresie obowiązków celnych, w tym również
w zakresie kontroli oraz nadzoru:
a) usunięcie spod dozoru celnego towaru lub środka
przewozowego
W przypadku przestępstwa z art. 90 § 1 K. k. s. ustawodawca
przewidział karę grzywny do 720 stawek dziennych w sankcji
kumulatywno- alternatywnej z karą pozbawienia wolności do lat 2.
Natomiast w przypadku przestępstwa określonego w przepisie art.
90§2K.k.s.sprawcygrozikarasamoistnejgrzywnywwysokoścido
720 stawek dziennych. W przypadku obu przestępstw można
zastosowaćśrodekkarnywpostacizakazuprowadzeniadziałalności
gospodarczej określonego rodzaju, a także podanie wyroku sądu do
publicznej wiadomości. W stosunku do sprawcy przestępstwa
określonegowart.90§1K.k.s.orazwykroczeniazart.90§3K.k.s.
można ponadto orzec przepadek przedmiotów (art. 30 K. k. s. oraz
art.49§3K.k.s.).Przestępstwookreślonewart.90§1K.k.s.może
w zależności od usuwanego towaru wystąpić w zbiegu z czynem
zabronionymokreślonymwprzepisieart.69§3K.k.s.
b) rażące naruszenie przepisów wyznaczających warunki
prowadzenia agencji celnych, działalności wolnego obszaru
celnego, składu wolnocłowego, składu celnego oraz warunki
prowadzenia magazynu celnego
Przestępstwookreślonewart.93§1K.k.s.zagrożonejestkarą
grzywny w wysokości do 360 stawek dziennych, natomiast
przestępstwaokreślonewparagrafachnastępnych-karągrzywnydo
240 stawek dziennych. Wobec sprawcy każdego z czynów
zabronionych objętych zakazem penalizacji art. 93 K. k. s. sąd może
zastosowaćzakazprowadzeniaokreślonejdziałalnościgospodarczej,
a także podanie wyroku do publicznej wiadomości. W przypadku
każdego z tych przestępstw możliwe jest zastosowanie instytucji
dobrowolnegopoddaniasięodpowiedzialności.
c) utrudnianie lub udaremnianie kontroli celnej lub
dozoru celnego:
W każdym przypadku popełnienia czynu zabronionego przez
art.94K.k.s.grozisprawcykaragrzywnydowysokości720stawek
421
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
dziennych. Może zostać zastosowane tytułem środka karnego
podanie wyroku do publicznej wiadomości. Istnieje również
możliwośćdobrowolnegopoddaniasięodpowiedzialności.
d) nieprzechowywanie wbrew obowiązkowi dokumentacji
mającej znaczenie dla kontroli celnej:
Przestępstwo to zagrożone jest samoistną grzywną
w wysokości do 180 stawek dziennych. Możliwe jest również
podanie wyroku sądu do publicznej wiadomości. Czyn zabroniony
określonywart.95K.k.s.wystąpićmożerównieżwzbieguzart.104
K.k.s.(kumulatywnyzbiegprzepisówustawy).
e) niedopełnienie obowiązku nadzoru, skutkujące
popełnieniem czynów określonych w art. 85-95 K. k. s.:
Doznamiontegoczynunależyteżskutekwpostacidokonania
czynu zabronionego przez innego sprawcę. Odpowiedzialność
sprawcymatutajcharaktersubsydiarny(pomocniczy)719.
Bibliografia:
1.
BOGDAN G., NITA A., RAGLEWSKI J., ŚWIATŁOWSKI A.R.,
Kodeks karny skarbowy.Komentarz,„Arche”Gdańsk2007.
2.
FILIPP.,Systemy kontrolne stosowane w jednostkach samorządu
terytorialnego. [w:] E. Chilicka, P. Filip i inni, Zarządzanie
finansami lokalnymi, Fundacja Współczesne Zarządzanie,
Białystok2005.
3.
FILIPP.,GRZEBYKM.,KALISZCZAKL.,Thedevelopmentpolicy
leaningontheclusterspolicy.UniversidaddeZaragozaCampus
deHuesca,nr13/2008,ISSN1137-9022,s.11-20.
4.
GRZEGORCZYK T., Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Dom
WydawniczyABC,Warszawa2006.
5.
MAJCHÚT I., Bezpečnostné hrozby v podobe neregulárnych
aktivít. In: Manažment –teória, výučba a prax. Liptovský
Mikuláš:Akadémiaozbrojenýchsílgen.M.R.Štefánika,2012.–
ISBN978-80-8040-452-9,s.245-251.
6.
OLAK A., Przestępstwa pospolite jako szczególny typ
przestępstwa
przeciwko
bezpieczeństwu
RP,
[w:]
Bezpieczeństwowewnętrznewewspółczesnympaństwie,(pod
red.)E.Ura,PRiURRzeszów2008s.387-398.
719
CZYŻOWICZ W., Prawo celne, op. cit., s. 394- 395, 397- 405.
422
ODPOWIEDZIALNOŚĆZTYTUŁUWYKROCZEŃIPRZESTĘPSTWCELNYCH
LuciaValentová,BeataMazur
7.
8.
9.
10.
FILIPP.,Systemy kontrolne stosowane w jednostkach samorządu
terytorialnego,[w:] E. Chilicka, P. Filip i inni, Zarządzanie
finansami lokalnymi, Fundacja Współczesne Zarządzanie,
Białystok2005,s.86-99,ISDN83-9182218-6-2
SKOWRONEKG.,Kodeks karny skarbowy. Komentarz,C.H.Beck,
Warszawa2006
SKOWRONEK G., Ewolucja instytucji procesowych w prawie
karnym skarbowym,C.H.Beck,Warszawa2005.
SIWIKZ.,Podstawy prawa karnego skarbowego,Wrocław1983.
Ustawy i rozporządzenia
1.
Ustawazdnia10września1999r.–Kodekskarnyskarbowy
(Dz.U.z1999r.Nr83,poz.930zezm.).
423
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
Renata Veselá
PrávnickáfakultaMasarykovyuniverzity,BrnoČeskárepublika
DIE ÄLTESTEN INTEGRATIONSBEMÜHUNGEN ZUM
ZWECKE DER GEWÄHRLEISTUNG DER SICHERHEIT
THE EARLIEST INTEGRATIVE EFFORTS TO ASSURE
SAFETY
ABSTRACT
The idea of European integration and frequently also subsequent
unificationoflawinEuropemayseemtobequitearecenttopic.Ifit
istalkedabout,itismoreorlessinscopeofdecades,orwithregards
to the recent change of era, it might be considered no earlier than
alastcenturyissue.However,therootsofEuropeanintegrationcan
befound,withoutanydoubt,muchearlier;namelyatthetimewhen
the Roman Empire had not only been forming the European
organization for many centuries, but also the history of part of the
territoryofAfricanandAsiancontinent.Althoughthemotivationsof
their masterminds were different, we encounter some efforts to
assure durable peace through peace treaties between those who
really wanted to achieve it. First agreements of this type – putting
peace under penalties of international legal nature, were already
knowninOldage.
KEYWORDS
Oldage,safety,integration,
1.1 VERBAND VON GRIECHISCHEN STADTSTAATEN
Zu den ersten Andeutungen von Integrationsbemühungen
gehörten zweifellos altgriechische Amphiktyonien. Sie waren
VerbändedergriechischenStämme,dieindervorstaatlichenZeitzur
VerehrungdergemeinsamenGötterentstanden.Späterwurdensiein
denVerbandderkleinengriechischenStadtgemeindenumgewandelt
(poleis; meistens werden in der Schrifttum als Stadtstaate
bezeichnet). Die Struktur von diesen Amphiktyonien wies alle
Merkmale einer internationalen Organisation auf. Zu ihren
424
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
BestandteilengehörtenPoleis,diesichanihreRegelhaltenmussten
und ihre Regel für Poleis verbindlich waren. Aus den damaligen
hellenistischenAmphiktyonienwarendieberühmtenAmphiktyonien
von Delphi, zu den sowohl Sparta als auch Athen gehörten.
Militärisch-politischeVerbändewareneine„entwickeltere“Formvon
Stadtstaatenvereinigungen, die als Symmachie bezeichnet wurden.
Zu den bekanntesten gehörten Symmachie von Lakedaimon und
Athen. An dieser Stelle ist zu erwähnen, dass ein bedeutender
AthenerStaatsmannPeriklesschoninderHälftedes5.Jahrhunderts
vor Chr. erfolglos versuchte, einen panhellenistischen Kongress
einzuberufen.720
1.2. RÖMISCHES IMPERIUM ALS HISTORISCHES PHÄNOMEN
Es ist eine Frage, ob das Erbe der römischen Zivilisation als
unerreichbarer Höhepunkt der europäischen Geschichte ausgelegt
werden oder im Gegenteil als überflüssiger Ballast mit dem ein
wahrer Wissenschaftler sich nicht beschäftigt, angesehen werden
sollte. Wir vertreten die Meinung, dass die Forschung über die
AnfängedereuropäischenZivilisationzugleichauchdasSuchenund
Finden von Quellen einer gegenwärtigen Form europäischen
Gestaltung sei. Aus diesem Grunde kann man diesen Aspekt im
ZusammenhangmitdereuropäischenIntegrationaußerAchtlassen.
Rom, ursprünglich eine kleine lateinische Gemeinde, später
eineWeltmachtimMittelmeerraumginginderZeitseinesBestehens
einelangeundkompliziertestaatsrechtlicheEntwicklungdurch.Das
Ergebnisseinespolitischen,militärischen,ökonomischen,rechtlichen
und kulturellen Aufschwungs war nicht nur die außerordentlich
lange Existenz, sondern auch seine große geografische Fläche.
Nehmen wir die Hälfte des 2. Jahrhunderts vor Chr. als Beginn der
Betrachtungen über ein wirkliches römisches Imperium und seinen
NiedergangimJahre476nachChr.an,dannmüssenwirfeststellen,
dass dieses mächtige Imperium mindestens sechs Jahrhunderte
existierte. Die Umstände, die zu diesem außenordentlichen
historischenPhänomenführten,kannmanamehesteninderEpoche
derEntwicklungdesrömischenStaatesherausfinden,diegeläufigals
Kaiserzeitbezeichnetwird.
Die Frage, welche Umstände die Existenz und das
720
Vgl. z.B. Hattenhauer, H.: Evropské dějiny práva. Praha: C. H. Beck 1998,
S. 45 ff. oder Dějiny diplomacie. I. Praha: Svoboda 1978, S. 17 ff.
425
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
Funktionieren des römischen Imperiums am meisten bedingten,
beantwortet das Schrifttum folgendermaßen. Erstens: römische
politische Spitze und nachstehend die römische Administrative
waren im Stande das Reich so zu verwalten, dass territoriale
Integrität, innere Ordnung, Sicherheit und ökonomische Prosperität
unterallenUmständengewahrtwurden.PraktischeWiderspiegelung
dieser Bemühung war der logisch historisch nachgewiesene
entwickelte Lebensstandard der Reichsbevölkerung, ohne Rücksicht
darauf, ob sie im östlichen (griechischen) oder westlichen
(römischen) Teil des Reiches, in der Stadt oder auf dem Lande, in
zentralenGebietendesImperiumsoderindenProvinzenlebten.Der
zweite bedeutende Faktor, der einen Einfluss auf die Existenz des
römischen Staates hatte, war eine innere Beziehung verschiedener
gesellschaftlichen Schichten und Gruppen zu einem staatlichen
Mechanismus und zu den obersten aber auch zu den örtlichen
Organen und Institutionen. Das Ergebnis dieser Haltungen war
objektiv ein Interesse – in bestimmten Bedingungen auch
Interessenlosigkeit–derReichsbevölkerunginweitererExistenzdes
römischen Staates in seiner konkreten historischen Gestaltung. Die
Kombination der zwei oben erwähnten Faktoren brachte wichtige
Folgen,diesichnichtnuraufderlokalensondernvorallemaufder
Ebene des Gesamtreiches und nicht nur zeitweilig, sondern auch in
derweiterenEntwicklungauswirkten.
Als drittes bedeutendes Phänomen, das sich für die gesamte
Stellung und Geschichte des römischen Imperiums als maßgebend
erweist, ist die Beziehung Roms zur barbarischen Welt, die es
umkreiste, zu beobachten. Am meisten wirkte dieses Phänomen auf
die Römer im Zeitpunkt, als die barbarischen Nationen begannen
hatten, sich unmittelbar als Kraft auszuwirken, die dem römischen
ImperiuminnereSchwierigkeitenbereitetenundinderEndphasedie
einzelne Existenz des römischen Staates bedrohten. Die Bedeutung
dieses Faktors vergrößerte sich schrittweise und es erreichte sein
Maximum in der zweiten Phase des Kaisertums im Dominat,
während einer großen Stammwanderung, die gewöhnlich als
Völkerwanderungbezeichnetwird.NochvordemEinfallderHunnen
in Europa wurden die Römer gezwungen, solche Form des
ZusammenlebensmitdengermanischenStämmenzusuchen,dieden
militärischen Möglichkeiten und politisch-wirtschaftlichen in der
germanischen Welt durchsetzbaren Interessen des Imperiums
entsprächen. Die strategische Initiative, die einen grundlegenden
Einfluss auf die Gestaltung der Beziehung zwischen Rom und den
426
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
germanischenNationenhatte,ginginderSpätantikeaufdieSeiteder
Germanen über. Ihr Aufstieg auf die europäische historische Szene
bedeutete im Endeffekt einerseits die Zerschlagung des römischen
Imperiums, also Zerschlagung des bis zu dieser Zeit integrierten
Europas. Andererseits kann man nicht den Aufstieg des neuen
bedeutenden Machtsubjekts übersehen, das einen großen Einfluss
auf die Gestaltung der neuen politischen Form des spätantiken und
besondersfrühmittelalterlichenEuropasgewann.721
Kommen wir aber zu Beginn des Prozesses zurück, in dem es
zur Wandlung des Stadtstaates in ein universales Reich kam. Rom
verwandelte sich in das Machtzentrum im Mittelmeerraum in der
EpochederRepublik,dievomEndedes6.JahrhundertsvorChr.bis
in das Jahr 31 vor Chr. andauerte. In diesem Jahr ergriff Octavianus
die Macht in Rom, der als erster Kaiser von Rom mit dem Namen
Augustus bezeichnet wird. Die republikanische Staatsordnung, die
sich als optimale politische Form und Verwaltungsform des
römischen Stadtstaats entpuppte, hatte einen aristokratischen
Charakter und gewährte Rechte und Freiheiten nur einer engen
Gruppe von reichsten römischen Bürgern. Zu den Grundinstituten
derrepublikanischenVerfassunggehörtendieVolksversammlungen,
der Senat und die Magistrate. Die Volksversammlungen (comitia)
stellten ein Subjekt mit oberster Staatsmacht dar und
repräsentierten
ein
demokratisches
Element
in
der
Verfassungsordnung. Das zweite bedeutende Organ des römischen
politischen Systems stellte der Senat dar, der im Leben der
römischen Republik die größte Bedeutung hatte, obwohl er de iure
als beratendes Organ der Konsule im Hintergrund stand. Der Senat
stellte in der Hinsicht auf seine Zusammensetzung im Rahmen der
römischen Verfassung ein aristokratisches Element dar. Der dritte
Bestandteil der Staatsmacht in der römischen Republik waren die
sog. Magistraturen, also Ämter ausgestattet mit überwiegend
vollziehender Gewalt. Sie werden üblich als ein Element der
römischenrepublikanischenVerfassungbetrachtet.722
721
Dazu z.B. Dějiny pravěku a starověku. I., II. Praha: SPN 1979; Nemec, M.:
Štát, cirkev a právo v Rímskej ríši v prvých štyroch storočiach po Kristovi.
Bratislava – Trnava: Iura Edition 2005; Tureček, J.: Světové dějiny státu a práva
ve starověku. Praha: Orbis 1963.
722
Dazu Lehrbücher des römischen Rechts z B. Kincl, J. – Urfus, V. – Skřejpek,
M.: Římské právo. Praha: C. H. Beck 1995; Rebro, K.: Rímské právo. Bratislava:
Obzor 1980.
427
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
EingelehrterSklavePolybiossahschonim2.Jahrhundertvor
Chr. in der Zusammenarbeit der oben erwähnten Institutionen den
Vorrang der ungeschriebenen römischen republikanischen
Verfassung als die wichtigste Voraussetzung für die Verwandlung
Roms in die führende Macht im Mittelmeerraum: „Die drei
Bestandteile… alle herrschten in der Gemeinde, alles veranstalteten
und verwalteten – jede in ihrem Bereich – so richtig und angemessen,
dass niemand von den Einheimischen mit Sicherheit sagen könnte, ob
ihre Staatsordnung aristokratisch oder demokratisch oder monarchistisch ist. Kein Wunder. Erwägen wir jederzeit die Macht der
Konsuln, scheint sie ganz monarchistisch zu sein, und erwägen wir
jederzeit die Macht des Senats, scheint sie aristokratisch zu sein; und
betrachtet man die Macht des Volkes, scheint sie bestimmt
demokratisch zu sein.“723
Im Zusammenhang mit dieser Betrachtung drückte Polybios
auch seine Meinung über die Entstehung des römischen Imperiums
aus, mit dem die Epoche des größten Aufschwungs der klassischen
römischen Republik ihren Höhepunkt erreicht hatte: „In der ersten
Reihe war es die Besonderheit ihrer Staatsordnung, die den Römern
nicht nur zum Gewinn der Voherrschaft über die Italiker und Sizilianer,
und zu Annexion der iberischen und keltischen Gebiete geholfen hatte,
sondern auch fassten sie einen Vosatz, nachdem die Römer die
Karthagern geschlagen hatten, die ganze Welt erobern.“724
Die Kriege, die zur Entstehung des Imperiums im Mittelalter
führten, entstanden aus tieferen Gründen, als Polybios meinte. Eine
wesentliche Rolle spielten innenpolitische, internationale,
wirtschaftliche und selbstverständlich auch militärische Ursachen.
IhrHauptziellagdarin,dassRomim2.JahrhundertvorChr.ausdem
KreisderMittelmeermächtedasReichderMakedonierundKarthago
als seinen gefährlichsten Konkurrenten im westlichen Teil des
Mittelmeerraumes ausschaltete. Die errungenen Siege wurden für
Rom einerseits eine Quelle von unerwartetem Reichtum und
Grundstein für den Aufstieg von internationalem Prestige,
andererseits bedeuteten sie auch den Anfang von unerwarteten
Schwierigkeiten, die sich im Endeffekt im Rahmen der
republikanischen Staatsordnung als unlösbar zeigten. Eine direkte
723
Burian, J.: Římské impérium, Praha, nakladatelství SVOBODA - LIBERTAS
1994, S. 13.
724
Burian, J.: Římské impérium, Praha, nakladatelství SVOBODA - LIBERTAS
1994, S. 13.
428
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
Annexion der außeritalienischen Besitzstände (Provinzen), die zum
erheblichen Flächenzuwachs des römischen Staatsgebiets führte,
stellte die Römer vor die Notwendigkeit, neue administrative
Prinzipien zu entwickeln, die das System des Stadtstaates bisher
nichtgebrauchthatte.
Diese dramatischen Ereignisse erreichten scharfe politische,
soziale und persönliche Konflikte und brachten immer wieder klare
BeweiseüberdieUnhaltbarkeitderRepublik.DieRepublikwarnicht
imStande,demReicheinewirksameVerwaltungsicherzustellenund
dieimmerschärferwerdendensozialenSpannungenunterKontrolle
zuhalten.ZudieserkamesinfolgederelementarischenAusbeutung
derProvinzenundinfolgezustarkenVermögensdifferenzierungenin
den Reihen der freien Römer. In dieser Situation wurde die
republikanischeStaatsordnungschrittweiseundunvermeidlichzum
Niedergang verurteilt. Der Ausgangspunkt lag im festen Regime der
persönlichen Macht, die fähig war, inneren Frieden zu garantieren,
dierömischeGesellschaftzufestigenundsomitdieVoraussetzungen
für den Aufstieg des römischen Imperiums zu schaffen. Zu dieser
Feststellung in ihrer prägnanten Form konnten aber erst die
späteren Generationen gelangen, die im Stande waren, die Stellung
derSpätrepublikimZusammenhangmitdervorherigenEntwicklung
und nachstehenden Entstehung des Kaisertums zu beurteilen. Den
Zeitgenossen schien diese Situation als unübersichtlich zu sein und
es schien ihnen auch, dass die Mängel der republikanischen
Staatsordnung eine Konsequenz zufälliger ungünstiger Umstände
oder viel öfter persönlicher Charaktermängel der römischen
Nobilität, die einen schmalen privilegierten Kreis römischer
Vorderaristokratiedarstellte,sind.
Wahrscheinlich nur wenige von den die Krise der Republik
durchlebenden Zeitgenossen ließ den Gedanken über die
Notwendigkeit der Republikabschaffung und die Suche einer neuen
Form der Staatsordnung, die den neuen Bedürfnisse des Weltreichs
entspräche,zu.DieRömischeRepublikdauertefast500Jahreunddie
bloße Vorstellung, dass es zusammenbrechen könnte, war für die
Römer unbegreiflich. Die Probleme im Staat wurden von
Teilreformen, bzw. von neuer Machtaufteilung gelöst. Diese
Vorstellungen erwiesen sich allerdings als fraglich. Ein einziger
realer Weg zur Überwindung der Krisensituation wurde die
RegimeherstellungvonpersönlicherMacht.
DieletzteEpochedesFunktionierensderRepublikwurdevon
einer tief gehenden inneren Krise begleitet, die vom Gegensatz
429
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
zwischen dem riesigen Gebiet und seiner ungenügenden
Verwaltungsstruktur verursacht wurde. Es war notwendig, die
Organe der inneren Verwaltung und ihre hierarchische Bindung an
das Zentrum zu vervollkommnen. Aus diesem Grunde begann der
Princeps, einen eigenen Staatsapparat und eine neue
Staatsverwaltung aufzubauen, die im Stande wäre, den Vollzug der
Staatsgewalt und das Funktionieren des Imperiums zu garantieren.
ErkonzentriertesichvorallemaufdieGebiete,dieeinemaßgebende
BedeutungfürdieFestigungdesneuenRegimeshatten;vorallemauf
die Armee und die Finanzen. Dabei achtete er darauf, dass die
durchgeführten Änderungen nicht den Kontinuitätsschein mit der
republikanischenStaatsordnungnachaußenbeeinträchtigen.
Octavianus Augustus begann bei der Reichsverwaltung, eine
großeMengevonSklavenundFreigelassenenauszunutzenundlegte
den Grund für burocratius augusteanus, also für ein professionelles
bürokratisches Kollegium von bezahlten und persönlich abhängigen
Beamten.Diese„Angestellten“wurdennichtmehrgewählt,wieesin
der Zeit der Republik gewöhnlich war, sondern sie wurden vom
Kaiser aufgrund eines Ernennungsdekrets (codicillus) ernannt.
Augustus entwickelte eine sehr verzweigte bürokratische Struktur,
dievondennachfolgendenKaisernjenachdemmomentanenBedarf
erweitertwurde.KaiserClaudius,AutorvonbedeutendenReformen
auf dem Gebiet der Staatsverwaltung, übergab die Führung aller
staatlichen Angelegenheiten den vier großen Sekretariaten. Die
Kanzlei auch als a rationibus bezeichnet, war für die
Staatskasseanglegenheitenzuständig.SiewareinFinanzzentrumdes
Reiches, das den Haushalt und die Staatsbilanz aufstellte. Das
Hauptsekretariat für die kaiserliche Korrespondenz wurde als ab
epistulisbezeichnet.DieKanzleialibelliswarfürdieErledigungvon
Privatangelegenheiten und Beschwerden zuständig. Zu der vierten
Kanzlei gehörten noch der Bibliothekar und literarischer Berater
a studiis. Vom Umfang der Tätigkeit des Beamtenapparats gesehen,
hatten die oben erwähnten Kanzleien einen Charakter von
wirklichen Ministerien mit Geltungsbereich auf dem ganzen
Reichsgebiet.
In der unmittelbaren Nähe des Princeps wurde ein Kaiserrat
(konsilium principis) errichtet, mit dem der Kaiser die wichtigsten
Fragen des politischen und wirtschaftlichen Lebens des Landes
konsultierte. Der Princeps wählte die Kaiserratsmitglieder aus den
zuverlässigsten Menschen. Der Rat setzte kaiserliche Verordnungen
aus,deswegenwurdeermitvielenJuristenbesetzt.SeitderZeitdes
430
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
Hadrian befasste er sich vorwiegend mit der rechtsprechenden
Tätigkeit.
DieKaisergarde(Prätorianer)wareinKorpszuständigfürden
SchutzderPersondesKaisersundzugleichbildetesiedieBesatzung
derStadtRom.AnihrerSpitzeStandderpraefectuspraetorio,derals
VertreterdesKaisersauftrat.ErwarfürfolgendeGebietezuständig:
Straf- und teilweise auch Zivilgerichtsbarkeit, Aufsicht über die
übrigen Staatsorgane und das Recht zur Setzung von
rechtsverbindlichenVerordnungen.
Eine Reihe von Ämtern entstand selbst im Gebiet der Stadt
Rom.Z.B.praefectusurbi–Stadtoberhaupt–standanderSpitzeder
Polizeiverwaltung in Rom. Der Praefectus annonae war für die
Versorgungverantwortlich undderpraefectusvigilum standander
SpitzedesFeuerschutzes.
In Hinblick auf die Integration und Konsolidation des
römischenImperiumsscheintdieFragederrömischenProvinzenals
besonders interessant. Eine direkte Konsequenz der Expansion der
römischen Macht war die Tatsache, dass die Staatsverwaltung sich
ständig erweitern und vertiefen musste. Zu den qualitativen
Änderungen kam es bei der Verwaltung von außeritalienischen, vor
allem der überseeischen Besitzungen, die auch Provinzen genannt
wurden. Die Absicht der Römer lag nicht darin, die Provinzen zur
Blütezubringen,sondernimGegenteilwolltensiedieProvinzenso
gutwiemöglichausbeuten.RombelastetesiemithohenSteuernund
Abgaben aller Art. Darüber hinaus wurden die Provinzen von
römischen Statthaltern und dem ihnen untergeordnetem Apparat,
von Publikanen und auch von einzelnen Unternehmern zu ihrer
persönlichen Bereicherung ausgenutzt. Kein Wunder, dass solche
„Verwaltung“,dieeherderPlünderungähnlichwar,dieseGebieteoft
wirtschaftlichruinierte.
Die wichtigsten Verwaltungsschritte warteten auf die Römer
aber auf den außeritalienischen seit dem Jahre 241 vor Chr. (das
erste war Sizilien) eroberten Territorien. Während die italienischen
Gebiete zu Rom als untrennbarer den ager Romanus erweiternden
Bestandteil angegliedert wurden, wurden die Provinzen von Anfang
an völlig anders begriffen und wurden als fremdes unterworfenes
Gebiet organisiert, das zum Besitz des römischen Staates wurde. In
vielen Einzelheiten wurden diese Gebiete allerdings Elemente der
römischen Form der Staatsverwaltung. Das Provinzgebiet war nicht
einheitlich und weder verbündete Gemeinden noch lateinische
Kolonien fielen rechtlich unter dieses. Andere Provinzstädte hatten
431
DIEÄLTESTENINTEGRATIONSBEMÜHUNGENZUMZWECKE…
RenataVeselá
einen verschiedenen Status je nachdem, wie es Rom gerade gerecht
war.DieProvinzbevölkerunggaltursprünglichalsUntertanenRoms.
RombehieltihrviafactibisherigesEigentumvonGrundundBoden
für eine hohe persönliche Steuer und Grundbesitzabgabe. Riesige
ProvinzgrundstückewurdenvondenZensorenhauptsächlichandie
reiche Nobilität vermietet, deren Angehörige Domänen auf ihnen
errichteten. Die Römer gewannen sch