N
Arazi Kullanım Planları,
Topografik ve
Jeolojik Haritalar
Arazi Kullanım
Arazi kullanımı; arazinin uygunluğunun veya arazinin
potansiyel kullanımının aksine, hem arazinin örtü tiplerini hem
de arazinin gerçek kullanımını içeren birbiriyle bağıntılı bir
anlamda kullanılır.
Günümüzde arazi kullanımına ilişkin her türlü kararın detaylı
doğal kaynak verilerine dayalı arazi değerlendirme ve arazi
kullanım planlaması çalışmaları sonuçlarına göre alınması ve
uygulanması zorunlu hale gelmiştir.
Araziyi kullanmadan önce arazi planlaması yapmak gereklidir.
Bu planlama, arazinin nasıl kullanılması gerektiğine karar
vermek olup, bunu yaparken hem araziyi verimli bir şekilde
kullanmak hem de arazinin üretkenliğini uzun yıllar boyunca
sürdürmek amaçlanmaktadır.
Arazi kullanım planlamasında,
değerlendirmeye alınan arazinin toprak,
topografya, iklim gibi fiziksel unsurları ile
amenajman teknikleri, pazar durumu, iş gücü
gereksinimi ve bulunabilirliği gibi
sosyoekonomik unsurları birlikte etkili
olmaktadır. Bu unsurlar dikkate alınmadan
yapılan planlamaların ve uygulamaların
sonucunda arazinin ve onun önemli bir unsuru
olan toprakların zarar görme potansiyelleri
yüksek olacaktır.
Doğru arazi planlaması için:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Hedef belirlenmelidir.
Arazinin mevcut bitki örtüsü, toprak, yerleşme ve toprak
durumunu gösteren ve gelecekteki durumunu yönelik olan
haritalar hazırlanmalıdır.
Arazi yetenek sınıflandırılmasıyla ilgili etütler yapılmalıdır.
Doğal ve beşerî yapılarla ilgili riskler göz önünde
bulundurulmalıdır.
Alt yapı çalışmalarına öncelik verilmelidir.
Bölge halkının ihtiyaçları gözönünde bulundurmalıdır.
Araziden en üst düzeyde verim almaya yönelik projeler
geliştirilmelidir.
Uygulanacak projenin bölge halkı üzerindeki olumlu ya da
olumsuz etkileri tespit edilmeli ve alternatif çözümler üretilmelidir.
Projelerin doğaya olan olumsuz etkilerini en aza indirgeyecek
çözümler üretilmelidir.
Harita
Yer yüzeyinin tümünün ya da bir kısmının,
doğal ve yapay özelliklerini bir projeksiyon
sistemine göre ve belirli bir ölçekte
küçültülerek, özel işaretler ve tamamlayıcı
bilgilerle donatılmış benzeridir.
veya
Yeryüzünün tamamının veya bir kısmının bir
ölçeğe göre küçültülerek bir plan üstünde
gösterildiği çizim.
Haritanın Tarihi
İnsanoğlunun yerleşik düzene geçmesi ile birlikte Mezopotamya da ortaya çıktı.
M.Ö. 2400’de Mezopotamya ve M.Ö. 1300’de Mısır Firavunu İkinci Ramses
zamanında çizilen Mısır haritalarının dünyanın en eski haritaları olduğu
sanılmaktadır.
Roma döneminde çok önemli aşamalar kazandı ve gelişti,
Ortaçağda ve 1500 lü yıllarda harita üzerindeki arazi detayları basit çizgiler halinde
gösterilmeye başlanmış, dağlar ve tepeler yandan görünüşleri ile tabii şekillerine
uygun bir şekilde çizilmiştir.
18. yüzyıl içinde Avrupa’da görülen ilerleme ve reformla birlikte haritalar tekrar
önem kazanmıştır
En eski Türk haritası büyük dil bilgini Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ü Lügat-it Türk
(1072-1074) adlı eserindeki dünya haritasıdır. 1456 senesinde İbrahim Mürsel,
Akdeniz haritasını; 1513’te Piri Reis Amerika, Afrika ve Atlas Okyanusunu içine
alan renkli haritasını yapmıştır
Son 200 yıldır haritacılık alanında oldukça önemli atılımlar atılmış, bilgisayar
teknolojisinin gelişmesi ile birlikte bu atılımlar artmaktadır.
20. yüzyılda maden yataklarına duyulan gereksinim ve hızlı şehirleşmeden dolayı
topoğrafik haritaların sıkça kullanıldı.
Haritaların hazırlanmasında hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri kullanılmaya
başlandı.
Haritaları kimler üretir?
Haritaların, ülkenin değişik amaçlı kalkınmasında ve taşınmaz mal
hukukunda kullanılmak üzere üretilmesi genellikle devletin temel
görevlerinden biridir. Bu nedenle, ülkemizde de büyük ölçekli
topografik içerikli haritalar devlet eliyle üretilir, ya da devlet, ihale
yoluyla özel firmaların bunları üretmesini sağlar. Bu bağlamda
1: 5 000 ölçeğine kadar taşınmaz mal hukukunda hizmet verecek
haritalar orjinal yer ölçmeleri ya da fotogrametrik yöntemlerle
“Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü” sorumluluğunda üretilir ve
güncel tutulur. Buna karşın özellikle teknik alt yapı tesislerinin
projelendirilmesinde kullanılan haritalar ise yerel yönetimler
tarafından, yine özel firmalara ihale yöntemiyle ürettirilir.
Ülke savunması amacıyla üretilmesi zorunlu orta ölçekli topografik
haritaların üretimi ise “Harita Genel Komutanlığı” tarafından
yürütülmektedir.
Harita Sınıflandırması
Amaca Göre Sınıflandırma,


Genel Amaçlı Harita: Topoğrafya haritası, toprak
haritası, jeoloji haritası
Tek Amaçlı / Konulu Harita: sadece belli bir amaç
için yapılan haritadır. Zemin sıvılaşma haritası,
yerleşim yeri, toprak haritası vb.
Ölçeğe Göre Sınıflandırma,



Büyük ölçekli haritalar, < 1 / 10.000
Orta ölçekli haritalar, 1 / 10.000 – 1 / 100.000
Küçük ölçekli haritalar, > 1 / 100.000
KULLANIM AMAÇLARINA GÖRE
SINIFLANDIRMA
Planimetrik Haritalar: Arazinin sadece yatay durumlarını göstermektedir.
Yeryüzü, şekilleri yoktur.
Topoğrafik Haritalar: Yeryüzü üzerindeki kabartıları ve girintileri
münhanilerle. ayrıntıları sembollerle gösterir.
Kabartma Haritalar: Topografik haritanın üç boyutlusudur.
Hidrografik Haritalar Deniz derinliklerini gösteren haritalardır.
Siyasi Haritalar : Ülke ve diğer idari birimlerin sınırlarını gösterir
Fiziki Haritalar : Arazi yapısını gösteren haritalardır
Özel Haritalar
Siyasi Haritalar
Dünya üzerindeki
ülkelerin sınırlarını,
komşularını, ülkeler
içindeki idari
bölünüşlerini gösteren
haritalardır.
İdari Harita da
denilmektedir.
Fiziki Haritalar
Yeryüzünün fiziki
görünüşünü gösteren
haritalardır.
Özel Haritalar
a. Kadastro Haritaları
b. Şehir Haritaları
c. Deniz Ulaşım Haritaları
d. Hava Ulaşım Haritaları
e. Yol Haritaları
f. Türlü Bilim Haritaları
g. Turistik Haritalar
h. Diğer Tematik Haritalar
(örneğin iklim, şehir
planlaması gibi )
Özel haritalar
Nüfus, göç, yerleşme, dil, din, ırk, tarım, hayvancılık,
sanayi, turizm, ulaşım ve madenler gibi unsurları
gösteren haritalardır
HARİTALARIN KULLANILDIĞI YERLER
Kadastro çalışmaları
Şehir planı hazırlama ve uygulama çalışmaları
Arazi toplulaştırma etüt, proje ve uygulama çalışmaları
Sulama ve baraj etüt, proje ve uygulama çalışmaları
Kara ve demiryolu etüt, proje ve uygulama çalışmaları
Orman sınırlandırma, kadastro ve amenajman çalışmaları
Maden alanları ve maden işletme çalışmaları
Kamulaştırma çalışmaları
Arazi sınıflandırma, taşınmaz değerlendirme ve vergilendirme
çalışmaları
Meteoroloji ve istatistik çalışmaları
Kent bilgi sistemleri en genel anlamda coğrafi bilgi sistemine altlık
çalışmaları
Koordinat Sistemleri
Coğrafi Koordinat Sistemi, enlem ve boylam içerir,
açısal tanım
Coğrafi koordinat sistemi: 1/250.000’den küçük ölçekli
haritalarda uygulanır. Herhangi bir noktadan
geçen enlem çizgisinin ekvatordan derece cinsinden
uzaklığına o noktanın enlemi, aynı noktadan geçen
boylam çizgisinin, başlangıç boylam
çizgisinden açı cinsinden uzaklığına boylam denir. Bu
değerlerin bir arada ifadesine coğrafi koordinatları denir
(40°30’ 12"N, 32° 14’ 18"E gibi).
Düzlemsel Koordinat Sistemİ: Universal Transverse
Mercator Koordinat Sistemi (UTM),
Projeksiyon Sistemi
Dünyanın biçimi 50 km2 ye kadar olan alanlar için DÜZLEM,
50-15000 km2 arasındakiler için KÜRE, ve daha geniş alanlar
için ELİPSOİD olarak kabul edilmektedir.
Harita çizilirken düz bir yüzey olmayan dünya şeklinin düzleme
aktarılması sırasında ortaya çıkan bozulmaları en aza indirmek
amacıyla kullanılan sistemlere projeksiyon sistemi denir.
PROJEKSİYON ÇEŞİTLERİ
SİLİNDİR PROJEKSİYON
DÜZLEM PROJEKSİYON
KONİK PROJEKSİYON
Projeksiyon yüzeyi olarak silindir yada koni kullanılmışsa
bunlar ana doğruları boyunca kesilerek düzleme açılabilir.
Oluşan bu düzlem, harita düzlemidir.
DÜZLEM PROJEKSİYON
Orta kuşak ve
çevresinde kullanılır.
SİLİNDİR PROJEKSİYON
Bir silindirin dünyanın
çevresine geçirilmesi
esasına dayanır. Ekvator
ve çevresinde kullanılır.
KONİK PROJEKSİYON
Kutup ve
çevresinde
kullanılır
HARİTA ve YÖN
Bir haritada iki kuzey vardır. Bunlar; coğrafi kuzey ve
manyetik kuzeydir.
Harita üzerinde boylam çizgilerinin gösterdiği yön coğrafi
kuzey yöndür. Başka bir deyişle yeryüzünün üzerindeki
Kuzey Kutbunun olduğu noktadır. Sabittir, değişmez.
Pusula ibresinin gösterdiği doğrultu manyetik kuzey
yönüdür. Pusula ile ölçülen yön manyetik olduğu ve
yeryüzündeki manyetik alanlar bölgeden bölgeye farklılık
gösterdiği için, manyetik kuzey o an bulunulan noktaya
göre belirlenir. Coğrafi kuzey ile manyetik kuzey
doğrultusu arasında belli bir yere göre ve her yıl bir miktar
değişebilen manyetik sapma açısı vardır. 1999 yılında
sapma açısı 3 derece 6 dakikadır. Her geçen yıl manyetik
kuzey, coğrafi kuzeye yaklaşmaktadır.
ARAZİDE HARİTANIN YÖNÜNÜ
BELİRLEMEK
Bulunulan yerin harita üzerinde bilinmesi halinde;
çevrede görülen belirli bir nokta seçilir. Sonra bu nokta
ile seçilen noktanın harita üzerindeki yerleri haritada
bulunarak bu iki nokta cetvelle belirlenir ve sabit olarak
tutulur. Sonra harita sağa-sola çevrilerek bulunduğumuz
yer ile seçtiğimiz nokta doğrultusu cetvelle aynı hizaya
getirilmek sureti ile harita yönüne konmuş olur.
Bulunulan yerin haritada karşılığı bilinmiyorsa; en
yakında bulunan tepeye çıkılır, harita açılır. Çevre
arazisi incelenir. Tepe, yol, akarsu gibi yerlerin
haritadaki karşılıkları bulunur. Harita üzerindeki bu
belli yerlerle, bunların arazideki karşılıkları aynı
doğrultuya gelinceye kadar çevrilirse harita yönüne
konmuş olur.
Haritada bulunması gerekli kısımlar
Harita Başlığı, haritanın konusu hakkında bilgi
verir,
Harita Kısmı, haritayı içerir,
Kuzey Oku, haritanın yönünü belirtir,
Ölçek, haritanın büyüklüğünü belirtir ve bazı
ölçümlerin yapılmasını sağlar,
Açıklama, (lejant) harita üzerinde bulunan
sembollerin neleri temsil ettiğini belirtir.
ÖLÇEK NEDİR?
Harita üzerinde iki nokta arasındaki uzunluğun, arazide aynı iki
nokta arasındaki uzunluğa olan oranına ÖLÇEK denir. Veya
Bir yeryüzü parçasının (veya bir cismin) plan, maket veya harita gibi
yöntemlerle gösterilmesi için kullanılan büyültme veya küçültme
oranına ölçek denir.
Bir haritada bu ölçeğin paydasında yer alan rakam ne kadar büyük
olursa haritanın ölçeği o kadar küçük olur.
1:50.000 ölçekli bir harita üzerindeki 1 cm gerçekte 50.000cm
(500m) karşılık gelir
Pay=harita üzerindeki uzunluk,
Payda=arazi üzerindeki uzunluk (1:500.000 - 1:250.000 1:50.000 - 1:25.000).
HARİTALARIN ÖLÇEKLERİNE
GÖRE SINIFLANDIRILMASI
1. Büyük Ölçekli Harita ve Planlar: 1:250 ile 1:2500
ölçekleri arasında hazırlanan harita ve planlardır.
2. Büyük-Orta Ölçekli Haritalar: 1:5000 ile 1:25000
ölçekleri arasında hazırlanan harita ve planlardır.
(Kadastro haritaları)
3. Orta Ölçekli Haritalar: 1:50000 ile 1:100000 ölçekleri
arasında düzenlenen haritalardır.
4. Küçük Ölçekli Haritalar: 1:200000 ile 1:500000
ölçekleri arasında yer alan haritalardır.(Topografya
haritaları)
5. Çok Küçük Ölçekli Haritalar: 1:1000000 ve daha küçük
ölçekli haritalardır.(Coğrafya haritaları)
Büyük ölçekli haritalarda
-Ayrıntı fazladır
-Dar alanları gösterir
-Bozulma oranı azdır
-Küçültme oranı azdır
-Payda küçüktür
-Eşyükselti eğrileri
arasındaki yükseklik farkı
azdır
1: 100.000
Küçük ölçekli haritalarda
-Ayrıntı azdır
-Geniş alanları gösterir
-Bozulma oranı fazladır
-Küçültme oranı fazladır
-Payda büyüktür
-Eşyükselti eğrileri arasındaki
yükseklik farkı fazladır
1:500.000
1:1.000.000
Topoğrafik Haritalar
Yeryüzünün veya bir parçasının morfolojik (şekilsel) yapısının belli bir
ölçek içinde kontur (Eşyükselti, İzohips, Münhani) yardımıyla yatay
düzlem üzerinde gösterilmesiyle elde edilen haritalara topoğrafik
haritalar denir. Bölgelerde bulunan doğal ve yapay objeleri (binalar,
köprüler, yollar, dereler, çaylar, nehirler, kanallar, göller, baraj gölleri,
denizler, bitki örtüsü ve arazi engebesi) kartografik işaretlerle göstererek
bilgi veren ürünlerdir. Arazi biçimleri haritada kolayca anlaşılabilecek
işaretlerle gösterilir. Bu işaretlere harita işaretleri denir. Haritanın ölçeğine
bağlı olarak burada anılan objelere ait aktarılan bilginin ayrıntısı
değişmektedir. Genellikle haritanın üst kısmı kuzey, altı güney, sol tarafı
batı, sağ tarafı ise doğudur.
Topografya haritalarının büyük bir kısmı, fotogrametri yöntemiyle hava
fotoğraflarından hazırlanır. Büyük ölçekli olanları saha ölçümleriyle de
hazırlanır ya da denetlenir.
Yerbilimlerinde çok boyutlu haritalara temel olarak topografya haritaları
kullanıldığından, jeoloji haritası yapabilmek için, öncelikle topografya
haritalarını çok iyi bilmek gerekir.
İzohips=Eşyükselti
Denizden yükseklikleri eşit noktaların birleştirilmeleriyle oluşan kapalı eğrilere eş
yükseklik eğrileri (Kontur, izohips, Münhani)adı verilir. Farklı kalınlıkta olur ve
topoğrafik eğriler “olarak adlandırılırlar. Kullanıcı için kolaylık olması açısından
indeks kontur denilen 100, 50 yada 25 metrede bir daha kalın çizilmiş olanları
vardır.
•
•
•
•
•
•
•
Aynı yükseklikteki noktalardır
Yatay düzlemleri ifade ederler.
ASLA KESİŞMEZLER
Çatallanmazlar
Aynı yükseklikler birbirleri ile kapanabilir
Arazinin genel formunu verirler.
Sıklaşmaları eğimin arttığını gösterir
•
•
•
•
•
Aralarındaki düşey yükseklik farkı daima eşittir, değişmez.
Yamaç eğimi fazla ise eş yükseklik eğrileri arasındaki
mesafe az,
Yamaç eğimi az ise eş yükseklik eğrileri arasındaki
mesafe fazladır
Eşyükselti Eğrileri
Yöntemiyle Topografya
Haritası Yapımı
Haritaya bakıldığında bölgenin üç
boyutlu olarak canlandırılması
gereklidir. Bu haritadaki yükselti
eğrileri yardımıyla yapılabilir.
Yüzey Şekilleri
1.TEPE 2.VADİ 3.SIRT 4.BOYUN 5.ÇÖKÜNTÜ 6.DERİN VADİ
7.OVAYA BAĞLANAN BURUN 8.UÇURUM 9.GEÇİT 10.DOLGU
Topografya Kesiti
Topoğrafik
haritalardan kesit
çıkartılması
Noktalar birleştirilirken
uyulması gereken kurallar
Tepelerde yüksek değerlerden
geçecek şekilde birleştirilir.
Vadilerde düşük değerlerden
geçecek şekilde birleştirilir.
Kesit profili kenarlarında uygun
şekilde uzatılır.
Yönler, ölçek ve kesit
doğrultuları işaretlenir.
Jeoloji haritaları
Temel bir topografya haritası üzerinde,
yeryüzünde görünüm sunan kaya birimlerini
ve diğer jeoloji öğelerini gösteren, özel
haritalara jeoloji haritası adı verilir.
Ölçekleri 1/50.000 den küçük olan1ar: Genel
jeoloji haritaları (ölçek küçük olduğundan
ayrıntılara fazla yer verilememiştir).
Ölçekleri 1/50.000 den büyük olanlar: Özel
jeoloji haritaları.
Jeoloji
Haritalarında ve
Kesitlerinde
Kullanılan
Simgeler
Kullanılan bazı renkler:
Pliyosen: açık sarı
Miyosen: Koyu sarı
Kretase: Yeşil
Jura: Mavi
Trias: Mor
Vb…..
KAPSAMLARINA GÖRE JEOLOJİ
HARİTALARI
1.Litolojik (Petrografik) Haritalar: Bir yöredeki kayalar
yalnızca litoloji (petrografi) özelliklerine dayanarak birimlere
ayrılabilir (örn; granit, kireçtaşı, kumtaşı, gnays... vb).
2. Stratigrafik Haritalar: Bir yöredeki, jeolojik yaşa göre
ayrılmış kaya birimlerini gösteren jeoloji haritalarıdır.
3. Yapısal Haritalar: Kayaların litoloji özellikleri ve yaşları
üzerinde fazla durulmadan, birinci planda bir yörenin jeolojik
yapısını yansıtmak amacıyla hazırlanmış haritalardır
Tümül Jeoloji Haritaları: Yörenin; litoloji, yaş ve yapısal
özelliklerini bir arada yansıtan haritalardır.
Fasiyes Haritaları: Çeşitli fasiyeslerin işlendiği haritalardır.
Jeoloji Kesiti Alımı
Topoğrafik kesit çıkarıldıktan sonra kesit doğrultusunun kestiği jeolojik unsurlar
teker teker topoğrafik profil üzerine izdüşürülür. En genç yapıdan başlanarak
jeolojik unsurlar kurallar çerçevesinde topoğrafik kesite aktarılır.
Normal olarak kesit ve harita
için bir açıklama yeterlidir.
Eğer harita boyanmışsa
kesitteki birimleri de haritayla
aynı renkle boyamak gerekir.
Haritanın Sayısal Ortama Dönüştürülmesi
Bu işleme kağıt üzerinde bulunan
haritaların bilgisayar ortamına aktarılması denir.
Analog Haritaların Sayısal Haritalara dönüştürülmesi olarak da tanımlanır.
Bilgisayar ortamındaki haritaya “Sayısal Harita” denir.
Gerçek Haritalar Sayısal Haritalara dönüştürerek Coğrafi Bilgi Sistemleri
(CBS) ortamında kullanılabilir.
Hazırlanan Sayısal Haritalar da kağıt üzerine aktarılarak Gerçek Harita
oluşturulabilir.
Gerçek Haritaların Sayısal Harita durumuna getirilmesi için özel çizim
programlarının yanı sıra sadece bu amaçla yazılmış yazılımlarda bulunur.
Kaynaklar
Prof.Dr. Doğan UÇAR
Doç. Dr. Tahir EMRE
Download

Topoğrafik Haritalar