Ostravská univerzita v Ostravě
Filozofická fakulta
Universitas Ostraviensis in Ostrava
Facultas Philosophica
SLAVICA IUVENUM XII
Mezinárodní setkání mladých slavistů
pořádané pod záštitou
Slavistické společnosti Franka Wollmana
Ostrava
29. 3. a 30. 3. 2011
SLAVICA IUVENUM XII
Mezinárodní setkání mladých slavistů
Filozocká fakulta Ostravské univerzity v Ostravě
Redakční rada:
Mgr. Igor Jelínek, Ph.D.
PhDr. Jiří Muryc, Ph.D.
Mgr. Vítězslav Vilímek, DiS.
PhDr. Jan Vorel, Ph.D.
KATALOGIZACE V KNIZE - NÁRODNÍ KNIHOVNA ČR
Slavica iuvenum (12. : 2011 : Ostrava, Česko)
Slavica iuvenum XII : [mezinárodní setkání mladých
slavistů pořádané pod záštitou Slavistické společnosti
Franka Wollmana : Ostrava, 29. a 30.3.2011 / [ediční a
redakční rada Jan Vorel … et al.]. -- Vyd. 1. -- Ostrava :
Ostravská univerzita v Ostravě, Ostrava, 2011. -- 365 s.
Část. slovenský, ruský, polský a chorvatský text, anglická
resumé
ISBN 978-80-7368-637-6
80(=16)+908(4) * 81‘1 * 82,0 * 81‘25
- slavistika
- lingvistika
- literární věda
- teorie překladu
- sborníky konferencí
80 - Filologie [11]
© Filozocká fakulta Ostravské univerzity v Ostravě
ISBN: 978-80-7368-637-6
Obsah
Lingvistika
MARTA ŚLIWIŃSKA
Felieton jako gatunek tekstu w świetle dyskusji genologicznej ............................................7
JAKUB BOBROWSKI
Teoria intertekstualności jako narzędzie opisu znaczenia słowa w języku artystycznym
(na przykładzie idiolektu pisarskiego Stanisława Wyspiańskiego) ....................................13
MARTA GRUBKA
Lingwistyka Tolkienowska................................................................................................20
ЕКАТЕРИНА ВОЛОГИНА
Метафора как средство выражения речевой агрессии в публицистике Захара
Прилепина.......................................................................................................................26
DMITRIJ TIMOFEJEV
Tendence užívání “stylově vyšších“ a “stylově nižších” fonetických a morfologických tvarů
v Pamětech Františka Jana Vaváka, soused a rychtáře milčického...................................31
МАРИНА МАКАРОВА
Варьирование собирательных и количественных числительных в речи ведущих
телевизионных новостей: стилистический аспект.....................................................37
MARIA-STEFANIE KNAPITSCH
Тенденция к нефлективности у составных имен числительных.................................40
DANA PALECSKOVÁ
Zmeny v metodologickom prístupe k morfológii slovenského jazyka po pragmatickokomunikačnom obrate ......................................................................................................46
RENÁTA WAŚNIOWSKÁ
Аналитические прилагательные в современном русском языке..................................53
EVA ČULENOVÁ – LADISLAV GYÖRGY – JANA MIŠKOVSKÁ – EVA SCHWARZOVÁ – TÜNDE
TUSKA
Neukončený minulý dej vo vybraných jazykoch indoeurópskej a ugrofínskej jazykovej
rodiny ..............................................................................................................................62
ЕКАТЕРИНА ЩАСНАЯ
Влияние соседних славянских языков на лексико-грамматическую систему
современного белорусского языка (на примере существительных) ............................72
3
KATARZYNA KNAPIK-GAWIN
„Nowe” i „stare” języki słowiańskie – ewolucja slawistycznych klasyfikacji w ciągu
ostatniego 20-lecia...........................................................................................................80
WOJCIECH HOFMAŃSKI
Polszczyzna a Słowianie. Wymowa w perspektywie procesu glottodydaktycznego ............86
PETRA FOJTŮ
Bezekvivalentní frazeologizmy..........................................................................................94
KATARÍNA MARKOVIČOVÁ
Frazeológia v tlači s tendenciou k bulvarizácii.................................................................99
ALEKSANDRA STARZYŃSKA
Językowy obraz kobiety w przysłowiach narodu rosyjskiego...........................................111
RENÁTA ZECHOVÁ
Kobieta w hulczyńskich pieśniach ludowych...................................................................119
RENÁTA ZECHOVÁ
Rośliny w językowym obrazie kobiety .............................................................................126
IRENA ŻUKOWSKA
Językowy obraz Boga w późnej liryce Kniaźnina ............................................................136
Literatura
MALWINA BEDNAREK
Od zadrugi do związku partnerskiego. Obraz rodziny bułgarskiej na podstawie wybranych
tekstów literackich .........................................................................................................143
WERONIKA HRUBÁ
Sposoby przedstawiania tematu śmierci w literaturze dla dzieci na przełomie XX i XXI
wieku .............................................................................................................................150
SŁAWOMIR KOZŁOWSKI
Многомерность в попытке интерпретации пьесы Алексея Шипенко «Игра
в шахматы» .................................................................................................................155
ДМИТРИЙ КЛИМЕНКО
Символика языковых единиц функционально-семантического поля «мода» в романе
М. Булгакова «Мастери и Маргарита»......................................................................166
KATARZYNA STĘPIŃSKA
Przestrzeń w opowiadaniu „Pan“ Brunona Shulza ........................................................173
DOROTA NOWAK
Co śmieszy bohaterów Pieniędzy od Hitlera? Problem komizmu w powieści Radki
Denemarkovej. ...............................................................................................................181
NATALIA MALINOWSKA-JANY
Analiza mechanizmów narracyjnych w komiksie Václava Gatarika Proměna .................187
НАТАЛЬЯ ШВЕДЮК
Феномен «женской прозы» и дискуссии о нем в современном литературоведении.195
URSZULA KOWALSKA
Co jsou Češi po polsku. O „czechofilii” i „kryptoczeskości” wśród polskich publicystów....202
ZDEŇKA BIZOŇOVÁ-VELIČKOVÁ
Několik poznámek k problematice kýče v poezii (Jana Skácela)......................................210
ŁUKASZ SŁABY
Za Autorytetem (Artes vivendi – Artes moriendi) o Mohorcie Wincentego Pola..............221
АННА ПАНФИЛОВА
Классические каноны детективного жанра и их трансформация в текстах
современного российского женского детектива.......................................................227
MARIA MOSKWA
Związki powieści kryminalnej Josefa Škvoreckiego z klasyką gatunku ............................237
ALEKSANDRA STARZYŃSKA
Pierwsza sowiecka subkultura młodzieżowa − czyli kim są Styladzy?.............................244
Komunikace / Translatologie
RADKA MORONGOVÁ
Konverzační analýza dialogického textu v rámci česko-ruského obchodního jednání .....252
EKATERINA POPOVA
Анализ эргонимической лексики как одно из актуальных направлений
ономастических исследований ....................................................................................257
PETRA STRNÁDOVÁ
Pragmalingvistický pohľad na frazeologizmy v anglických ekonomických textoch ..........265
TAMARA SOKOLOVA
Лексические заимствования в русском языке.............................................................272
MARTINA BENČEKOVÁ
Základné prvky jazykovej komunikácie...........................................................................278
DAGMAR ŠKVARENINOVÁ
Sociolingvistické aspekty kultúry vyjadrovania v slovenských periodikách .....................283
5
MAJA ŽIVKO
Valencija glagola i valencijski rječnici glagola..............................................................292
PIOTR SZAŁAŚNY
Lingwistyka komputerowa w Polsce ...............................................................................299
ĽUDMILA ADAMOVÁ
Slovenská literatúra v anglických prekladoch – história a súčasnosť..............................307
CSILLA MOLNÁROVÁ
Zachovanie komunikatívnej funkcie originálu pri preklade kaukazských reálií v románe
I. Iľfa a J. Petrova Dvanásť stoličiek..............................................................................314
EMÍLIA JANECOVÁ
Jazyk ako nástroj interkultúrnej komunikácie v preklade americkej etnickej prózy. ........320
STANISLAVA LOPUŠNÁ
Implicitnosť ako zložitý fenomén v oblasti prekladu........................................................328
LUCIA MOLNÁROVÁ
Politicko-právne texty ako špecifický jav v odbornom preklade ......................................333
ALEXANDRA SEDUNKOVÁ
Tłumaczenie tekstów prawniczych w postępowaniu karnym............................................338
BARBORA KRÁĽOVÁ
Podoby Psieho srdca Michaila Bulgakova .....................................................................343
SIMONA PECHOVÁ
Проблема «ложных друзей переводчика», или Межъязыковая омонимия в работе
переводчика ..................................................................................................................355
— — —
Felieton jako gatunek tekstu w świetle dyskusji genologicznej
Marta Śliwińska
Feuilleton as a textual genre in the light of genological discussion
Abstract: The aim of this paper is to study the feuilleton as a textual genre from
the perspective of genological discussion, which has been conducted in Polish linguistics
since the last decades of the XXth century. We present the points of view of several
genologists, the methods of analysis and the definition of the genre, and the characteristics
of the pattern of feuilleton.
Key words: genre; pattern; variants of pattern; genology; linguistic genology; transgressivity.
Contact: Jagiellonian University
[email protected]
in
Kraków,
Faculty
of
Polish
Studies,
Począwszy od ostatnich dziesiątków lat ubiegłego stulecia, obserwuje się w ramach genologii
żywe zainteresowanie badaczy gatunkami wypowiedzi, tak literackimi, jak i użytkowymi.
W kształtowaniu się kierunku genologicznego da się wydzielić dwie fazy rozwojowe:
pierwszą, uprawianą na gruncie poetyki i drugą, związaną z badaniami tekstologicznymi.
Genologia jako nauka o gatunkach mowy ma swój długi rodowód, sięgający korzeniami
czasów starożytnych. Najpierw można mówić o jej etapie uniwersalistycznym (od antyku
po wiek XIX), o wyraźnym nachyleniu normatywnym, potem, na przełomie XIX i XX wieku,
o etapie naukowym z nowym nachyleniem metodologicznym i szerszym zakresie badań.
W naukowym etapie genologii można wyróżnić trzy kierunki: „1. pozytywistyczny,w którym
gatunki traktuje się jako konkretne zjawiska procesu literackiego; 2. strukturalistyczny
(od lat dwudziestych XX wieku), akcentujący systemowe powiązania elementów tekstu;
3. komunikacyjny – preferujący badania empiryczno-historyczne uwzględniające kontekst
kulturowy (...)” (Gajda 2001, 257). Nazwę genologia zaproponował w latach
międzywojennych francuski uczony Philippe van Tieghem (1938), a do nauki polskiej
wprowadziła ją Stefania Skwarczyńska (1965). W procesie rozwojowym myśl genologiczna
ewoluowała, z czasem wypracowała system teoretyczny, utrwalony w kulturze europejskiej,
niezbędne instrumentarium pojęć i metody badawcze.
Obecnie w Polsce genologia rozwija się dwunurtowo, rozpada się na starszy nurt
genologii literaturoznawczej, którego najnowszą propozycją metodologiczną jest NOWA
GENOLOGIA i młodszy nurt, wykształcony około 40. lat temu, genologii lingwistycznej,
którego nazwę do obiegu wprowadził Antoni Furdal (1982).
Początków genologii lingwistycznej należy szukać w lingwistyce tekstu z lat 60.
i 70. XX wieku. Trzeba zaznaczyć, że ustawicznie poszukiwała ona nowych rozwiązań
i dokonywała przewartościowań wypracowanych przez siebie sposobów badań. Dziś jako
subdyscyplina współczesnego językoznawstwa czerpie z takich gałęzi, jak: lingwistyka
pragmatyczna, teoria tekstu, teoria dyskursu, lingwistyka kognitywna, współczesna stylistyka.
7
Nie należy jednak zakładać, że genologia lingwistyczna jest dziedziną pasożytującą, gdyż
przyczynia się ona także do przebudowy metodologicznej sąsiadujących z nią dyscyplin.
Przykładowo można podać, że stylistyka zainspirowana kategorią gatunku sięga dziś
po badanie stylów gatunkowych, pragmatyka zwraca uwagę na projektowanie sytuacji
komunikacyjnej przez poszczególne gatunki, kognitywistyka analizuje schematy poznawcze
leżące u podstaw tworzenia i interpretowania tekstów warunkowanych przez dany gatunek
mowy.
Na przestrzeni dziesięcioleci genologia lingwistyczna wypracowała kilka koncepcji
teoretycznych, poczynając „ – od tekstu traktowanego jako gotowy wytwór, jednostka
komunikacji odpowiednio ustrukturowana: obiekt badań lingwistyki tekstu w początkowym
stadium rozwoju, poprzez komunikaty tworzone przez ludzi w naturalnych okolicznościach:
przedmiot zainteresowań teorii dyskursu, aż do heterogeniczności współczesnych gatunków:
przedmiot badań genologii” (Ostaszewska 2008, 19).
Najnowsze badania polskich genologów lingwistycznych koncentrują się wokół
opisywania i rozstrzygania problemów na linii tekst – dyskurs – gatunek.
Genologia lingwistyczna jako utrwalona w językoznawstwie polskim metoda badawcza
ma wielu przedstawicieli, wśród nich Jerzego Bartmińskiego, Annę Duszak, Stanisława
Gajdę, Janinę Labochę, Aleksandra Wilkonia, Bożenę Witosz, Marię Wojtak. W tym miejscu
nie można pominąć głosu Stanisława Gajdy, który mówi, że już dzisiaj należy spojrzeć na
genologię lingwistyczną z jej złożonym zapleczem badawczym jako na dziedzinę mającą
charakter przejściowy w drodze do jednej genologii – genologii interdyscyplinarnej. Do
takiego stanowiska skłania się też Bożena Witosz, kiedy pisze, że na obecnym etapie badań –
mając świadomość różnic w metodach stosowanych w praktykach analizujących, np. gatunki
literackie i użytkowe – stosowniej postrzegać wzajemne odniesienia między kierunkami
badawczymi w kategoriach racji interdyscyplinarnych, zintegrowanych w ramach otwartego
i możliwie ogólnego paradygmatu (Witosz 2005).
Sam termin gatunek – centralna kategoria badań – nie ma jednoznacznie określonego
statusu ontologicznego. W polskich opracowaniach naukowych funkcjonuje kilka jego
odpowiedników, co jest uzależnione od stanu badań na danym etapie rozwoju tekstologii
i od przyjętej opcji metodologicznej. Wśród wymienników kategorii gatunku znajdziemy
następujące terminy: typ tekstu, genre mowy, tekstem, model gatunku/ tekstu, wzorzec
gatunkowy, wzorzec tekstowy, superstruktura, potencjalna struktura tekstu, schemat tekstu,
prototyp gatunku, wyidealizowany model kognitywny (Witosz 2005).
Mimo terminologicznych rozbieżności większość badaczy posługuje się dzisiaj
pojęciami gatunek/ wzorzec gatunkowy, gdyż te określenia są najbardziej neutralne
i nieobciążone opcją metodologiczną.
Punktem wyjścia rozważań genologów jest teoria Michaiła Bachtina, której ustalenia
stały się trwałym składnikiem wiedzy o gatunkach mowy i są fundamentem genologii:
z Bachtinowskiej koncepcji wypływa pogląd, że ludzie porozumiewają się ze sobą za pomocą
gatunków mowy, a nie zdań. Gatunki mowy są pewnego rodzaju gotowymi schematami, które
ludzie mają do dyspozycji. Ich wybór zależy od sytuacji nadawczo-odbiorczej, a ponadto
determinuje strukturę tekstu w wielu płaszczyznach. Współczesna lingwistyka tekstu traktuje
zatem gatunek mowy jako rozpoznawalny przez daną społeczność schemat (względnie trwałą
i typową strukturę) konstruowania całości wypowiedzi, a w budowaniu wzorca konieczne jest
odwoływanie się do wielu heterogenicznych kryteriów umieszczonych we wszystkich
płaszczyznach tekstu: formalnej, semantycznej, pragmatycznej i stylistycznej.
Stanisław Gajda zalicza gatunek do płaszczyzny konwencji kulturowo-językowych:
„gatunek wypowiedzi to kulturowo i historycznie ukształtowany oraz ujęty w społeczne
konwencje sposób językowego komunikowania się; wzorzec organizacji tekstu” (Gajda 2001,
255). W obrębie wzorca gatunkowego znajdują się kategorie formalnojęzykowe, ale także
poznawcze (kognitywne), pragmatyczne i hierarchii wartości.
Maria Wojtak, znawczyni teorii gatunku, definiuje gatunek „jako twór abstrakcyjny
(model, wzorzec), mający jednak różnorodne konkretne realizacje w formie wypowiedzi,
a także jako zbiór konwencji, które podpowiadają członkom określonej wspólnoty
komunikatywnej, jaki kształt nadać konkretnym interakcjom” (Wojtak 2004, 16). W swoich
badaniach ujmuje gatunek w trzech perspektywach: „dynamicznej (gatunek jako zjawisko
komunikacyjne, szerzej kulturowe), statycznej (gatunek jako typ tekstu, model pozwalający
łączyć teksty o podobnych właściwościach) i konkretyzującej (gatunek jako zbiór
wypowiedzi lub wypowiedź będąca najlepszym egzemplarzem, reprezentantem zbioru)”
(Wojtak 2004, 16).
W obszernej monografii Bożena Witosz podobnie ujmuje gatunek: to konstrukt
teoretyczny, model tekstu sytuowany na poziomie abstrakcji, składnik danej wspólnoty
kulturowej. Gatunek jako jednostkę kategoryzacji uniwersum wypowiedzi należy
konsekwentnie odnosić do płaszczyzny idealizacji i oddzielać od empirii (Witosz 2005).
Polscy genolodzy bardzo mocno podkreślają wagę kategorii pragmatycznych. Intencję
komunikacyjną, którą użytkownik języka pragnie osiągnąć za pomocą swojej wypowiedzi,
uznają za jeden z najważniejszych wykładników gatunkowości. Intencja komunikacyjna jako
element aspektu pragmatycznego wzorca gatunkowego jest ściśle powiązana z pozostałymi
aspektami (strukturalnym, semantycznym i stylistycznym), tworzącymi wzorzec gatunkowy
wypowiedzi, co dobitnie wykazały badania Marii Wojtak. Oprócz celu komunikacyjnego
w pragmatycznym aspekcie wypowiedzi ważne są wykładniki kontekstu, bo one także
decydują o strukturze językowej danej formy gatunkowej, np. miejsce i czas komunikacji, typ
przekazu, kategoria nadawcy i odbiorcy, na co z kolei zwraca uwagę Bożena Witosz. Jej
zdaniem obecnie należy rozstrzygnąć, które wykładniki kontekstu umieścić na trwałe
wewnątrz modelu gatunkowego, a które powinny pozostać poza jego granicami.
W najnowszych polskich badaniach genologicznych uczeni skupiają uwagę
na konstrukcji modelu gatunkowego i opisie jego tekstowych aktualizacji. Konstrukcja
modelu zawiera warunkujące się nawzajem komponenty/ płaszczyzny. Są to: płaszczyzna
strukturalna, pragmatyczna, poznawcza i stylistyczna. Te wymienione płaszczyzny
konstytuują wzorzec gatunkowy. Badacze proponują, by wzorzec gatunkowy traktować jako
całość, bo w taki sposób funkcjonuje on w świadomości członków określonej wspólnoty
kulturowej. Zwolenniczką ujmowania wzorca gatunkowego w globalnym wymiarze jest
Maria Wojtak. Wzorzec gatunkowy w ujęciu Marii Wojtak tworzą „określona struktura
(model kompozycyjny), tj. rama tekstowa, podział na segmenty, relacje między segmentami,
czyli różnorodne zjawiska z zakresu typowych dla gatunku układów poziomych, a także
architektoniki tekstu – aspekt strukturalny, uwikłania komunikacyjne: obraz nadawcy
i odbiorcy, cel komunikatu (potencjał illokucyjny), kontekst życiowy gatunku, a więc
prymarne zastosowania komunikacyjne – aspekt pragmatyczny, tematyka i sposób jej
przedstawienia (perspektywa, punkt widzenia, hierarchia wartości i inne składniki obrazu
świata) – aspekt poznawczy, wyznaczniki stylistyczne (cechy uwarunkowane strukturalnie,
dookreślone pragmatycznie i związane z genezą użytych środków) – aspekt stylistyczny”
(Wojtak 2004, 16-17).
Konstrukcja całościowego modelu wymaga, zdaniem Marii Wojtak, zbudowania wzorca
kanonicznego, który decyduje o tożsamości gatunku i wariantów wzorców: alternacyjnych
i adaptacyjnych, pojawiających się ze względu na dynamizm procesów komunikacyjnych
oraz zmienność społecznych i kulturowych uwarunkowań.
Wzorzec kanoniczny, najistotniejszy w badaniach, obejmuje zespół najbardziej
trwałych wyznaczników strukturalnych, pragmatycznych i stylistycznych, wzorce
9
alternacyjne z kolei powstają w wyniku przekształcania poszczególnych składników wzorca
kanonicznego; wzorce alternacyjne rozluźniają okowy konwencji i za ich przyczyną powstają
tzw. gatunkowe formy poruszone (nieczyste, lekko mieszane, z elementami, których nie
było), zaś które w trakcie kolejnych ewolucyjnych zmian mogą się przekształcić w odmiany
gatunkowe i wzorce adaptacyjne, tzn. nawiązania do obcych schematów gatunkowych,
a jeśli adaptacje znacznie przeobrażają strukturę wzorca gatunkowego, mamy do czynienia
z adaptacjami globalnymi.
Trzy warianty wzorca gatunkowego (wzorzec kanoniczny, alternacyjny
i adaptacyjny) są ze sobą powiązane i tworzą możliwe do przewidzenia pole gatunkowe.
Z badań Marii Wojtak nad gatunkami prasowymi wyłoniła się następująca prawidłowość:
„Obszar centralny pola zajmuje wzorzec kanoniczny, strefę bliską centrum wzorce
alternacyjne, a w strefach peryferyjnych, najbardziej oddalonych od centrum i bliskich granic
pól typowych dla innych gatunków, sytuują się wzorce adaptacyjne. Jest to także obszar
krzyżowania się gatunków i powstawania hybryd” (Wojtak 2004, 19).
Felieton należy do świata tekstów. Pośród dziennikarskich gatunków prasowych felieton
zajmuje miejsce szczególne i sprawia wiele kłopotów interpretacyjnych. W bogatej literaturze
przedmiotu jest on traktowany jako gatunek hybrydyczny, synkretyczny i pograniczny
i między innymi z tych jego cech wynikają trudności badawcze. Na gruncie polskim
w naukowych opracowaniach felietonu wyróżniam trójfazowość: pierwsza, najwcześniejsza
faza, to ujmowanie felietonu w perspektywie prasoznawczej (Maziarski 1976, Chudziński
1996), późniejsza to perspektywa typologiczna: próba wyróżnienia typów i odmian felietonu,
różne klasyfikacje felietonu (Rams 1970, Stasiński 1982, Jedliński 1984, Bondkowska 2005)
i najnowsza – perspektywa genologiczna (Wojtak 2004). Nieodzowność badań
genologicznych podkreśla krakowska badaczka Janina Labocha: „Teksty reprezentują różne
gatunki i typy, czyli podlegają klasyfikacji genologicznej. Ten aspekt badań pozwala
zaobserwować zmiany, jakie dokonują się współcześnie i jakie dokonywały się w przeszłości
w zakresie budowy i funkcji tekstów oraz ich przynależności gatunkowej. Szczególnie
interesujące są nowe tendencje w zakresie mieszania się gatunków. Współczesna
komunikacja, szczególnie za pośrednictwem mediów, wprowadza nowe obszary badań, nowe
typy i gatunki tekstów” (Labocha 2008, 9).
W toku żmudnych analiz lubelska badaczka odtworzyła wzorzec gatunkowy felietonu
w jego wariancie kanonicznym, akcentując zewnętrzne i wewnętrzne wyznaczniki
gatunkowe. Wśród zewnętrznych spotkamy: „stałe miejsce w piśmie, tytuł zbioru tekstów,
cykliczność, różnorodne formy graficznego wyróżnienia tekstu lub jego fragmentów,
sygnowanie wypowiedzi podpisem (często pseudonimem), niewielkie rozmiary wypowiedzi”
(Wojtak 2004, 204). Do wewnętrznych zaś należą elastyczność struktury, wielowątkowość
tematyki (aktualność problematyki i tematyczna dowolność), obecność jednego z trzech
schematów (fabularnych, asocjacyjno-dygresyjnych lub logiczno-dyskursywnych), chwyt
narracji personalnej, skłonność do puenty, manifestowanie niezależności i subiektywizmu,
wielokształtność stylistyczna (operowanie znanymi środkami w sposób osobliwy
i indywidualny, tworzenie neologizmów, posługiwanie się elementami ironii/ satyry/
paszkwilu/ groteski, wprowadzenie kalamburów i stylizacji).
W alternacyjnym wzorcu gatunkowym felietonu brak jest jednego modelu
strukturalnego: pojawiają się bowiem schematy dyskursywne, sprawozdawczo-oceniające,
zwykle dominują oceny i obecna jest wielotematyczność, w zakresie stylistyki występuje
osłabiona szablonowość, perswazyjność, sugestywność, ekspresywność jako cechy
determinowane pragmatycznie realizowane przez typowe środki i innowacyjne formy, uderza
czytelnika wielostylowość.
W adaptacyjnym wzorcu gatunkowym felietonu dostrzeżono obecność różnych
gatunków piśmiennictwa użytkowego: listu, dziennika, pamiętnika, przemówienia, skeczu,
baśni. Zdaniem Marii Wojtak są to stylizacje konstrukcyjne lub językowe, obecnie „jasno
rysują się już trzy typy zapożyczeń ogólnych: adaptacje gatunków dziennikarskich, innych
gatunków użytkowych oraz literackich” (Wojtak 2004, 211).
Problemy związane z oglądem i badaniem gatunków oraz rozłącznym
zaklasyfikowaniem tekstów pod względem gatunkowym spowodowały, że Bożena Witosz
wprowadziła pojęcie gatunku rozmytego i otwartej kategorialności. Rzeczywistość tekstowa
jest tak bogata, że już nie można zamknąć poszczególnych przykładów w ostro zarysowanych
granicach gatunkowych. W odniesieniu do felietonu spotykamy następujące określenia
w opracowaniach naukowych: felieton publicystyczny, literacki, eseistyczny, czy ostatnio:
felieton – zakamuflowana informacja – termin Marii Wojtak.
Marzeniem genologów jest stworzenie zintegrowanego opisu gatunku. Jest to jednak
zadanie bardzo trudne w praktyce, m. in. ze względu na kłopoty z klarownym ustaleniem
zbioru cech określających gatunkowość lub ustaleniem przekonującej hierarchizacji cech
wielu współczesnych gatunków. W aktualizacjach tekstowych badacze spotykają przykłady
tekstów heterogenicznych, o złożonych powiązaniach elementów, ale także coraz częściej
teksty otwarte, adaptujące cechy innych form gatunkowych. Zjawisko transgresyjności,
typowe dla współczesnych gatunków prasowych, zauważyła i przeanalizowała Maria Wojtak.
Transgresyjność dotyczy także felietonu ze względu na elastyczność jego reguł gatunkowych.
Najkrócej sprawę gatunku felietonu rozwiązał Edward Balcerzan w tzw. „całościowym
systemie modelującym” (NOWA GENOLOGIA), który obejmuje swym zasięgiem teksty
artystyczne, paraartystyczne i nieartystyczne, wskazując felietonowość (intencję felietonową)
jako istotę poetyki felietonu.
Summary
Genology, as a young subdiscipline of linguistics, has its roots in the textual linguistics
and is related to many other methodologies of contemporary linguistics, among which are
pragmatical linguistics, textual theory, discourse theory, cognitive linguistics and stylistics.
Genologists define the genre as an abstract model of text, (the pattern), which admits multiple
diverse realisations in discourse. They underline the role of pragmatic categories (for instance
a communicative intention). For the description of the feuilleton three variants of pattern are
considered: the canonical one, the alternative one and the adoptional one. We can see that
the phenomenon of transgressivity, which is typical for contemporary press, applies also to
the feuilleton.
Résumé
La génologie linguistique comme une jeune subdiscipline linguistique a ses racines dans
la linguistique textuelle et possède ses relations avec d’autres branches de la linguistique
contemporaine, par exemple avec la linguistique pragmatique, la théorie du texte, la théorie
du discours, la linguistique cognitive et la stylistique. Les spécialistes qui s’occupent du genre
le définient comme un modèle abstrait du texte qui remplit néanmoins des diverses concrètes
réalisations dans le discours. Les chercheurs soulignent très fortement le rôle des catégories
pragmatiques (appelée intention communicative). Dans la description du feuilleton ils
proposent d’envisager et de prendre en considération les trois variantes du genre: canonique,
alternative et adaptative. Le phénomène de la transgressivité, typique pour les contemporains
genres de presse, concerne aussi le feuilleton.
11
Bibliografia
1. BACHTIN M., 1986, Problem gatunków mowy, [w:] Estetyka twórczości słownej,
tłum. D. Ulicka, oprac. tłum., wstęp E. Czaplejewicz, Warszawa, s. 355.
2. BARTMIŃSKI J., NIEBRZEGOWSKA-BARTMIŃSKA S., 2009, Tekstologia,
Warszawa.
3. BONDKOWSKA M., 2005, Struktura językowa felietonu dekady 1968-1978, Warszawa.
4. CHUDZIŃSKI E., 1996, Felieton, [w:] Dziennikarstwo i świat mediów, red. Z. Bauer,
E. Chudziński, Kraków, s. 189-207.
5. DUSZAK A., 1998, Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa.
6. FURDAL A., 1982, Genologia lingwistyczna, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa
Językoznawczego” T. 39, s. 61-70.
7. GAJDA S., 2001, Gatunkowe wzorce wypowiedzi, [w:] Współczesny język polski pod
red. J. Bartmińskiego, Lublin, s. 255-268.
8. JEDLIŃSKI R., 1984, Gatunki publicystyczne w szkole średniej, Warszawa.
9. LABOCHA J., 2008, Tekst, wypowiedź, dyskurs w procesie komunikacji językowej,
Kraków.
10. MAZIARSKI J., 1976, Narracja felietonu, „Zeszyty Prasoznawcze” nr 3, s. 55-64.
11. OSTASZEWSKA D., 2008, Genologia lingwistyczna jako subdyscyplina współczesnego
językoznawstwa, [w:] Polska genologia lingwistyczna pod red. D. Ostaszewskiej
i R. Cudaka, Warszawa, s. 19.
12. RAMS S., 1970, Co to jest felieton?, „Profile” nr 5.
13. SKWARCZYŃSKA S., 1965, Wstęp do nauki o literaturze. T. 3, Warszawa.
14. STASIŃSKI P., 1982, Poetyka i pragmatyka felietonu, Wrocław.
15. VAN TIEGHEM PH., 1938, La Question des genres littéraires, „Helicon”, Paris.
16. WILKOŃ A., 2002, Spójność i struktura tekstu. Wstęp do lingwistyki tekstu, Kraków.
17. WITOSZ B., 2005, Genologia lingwistyczna. Zarys problematyki, Katowice.
18. WITOSZ B., 2009, Dyskurs i stylistyka. Katowice.
19. WOJTAK M., 2004, Gatunki prasowe, Lublin.
20. WOJTAK M., 2008, Genologia tekstów użytkowych, [w:] Polska genologia lingwistyczna
pod red. D. Ostaszewskiej i R. Cudaka, Warszawa, s. 339 – 352.
21. WOJTAK M., 2008, Wzorce gatunkowe wypowiedzi a realizacje tekstowe, [w:] Polska
genologia lingwistyczna pod red. D. Ostaszewskiej i R. Cudaka, Warszawa, s. 353 – 361.
Teoria intertekstualności jako narzędzie opisu znaczenia słowa
w języku artystycznym (na przykładzie idiolektu pisarskiego
Stanisława Wyspiańskiego)
Jakub Bobrowski
The theory of intertextuality as a tool for the description of the meaning of
a word in artistic language
(on the example of Stanisław Wyspiański’s idiolect)
Abstract: The theory of intertextuality is one of the most important conceptions
in contemporary literary studies but nowadays it is getting known among linguists. In my
article, I want to prove that this theory might be very useful for lexical semantics and stylistcs,
especially for research into artistic language. My considerations are based on my own
analysis of works by Stanisław Wyspiański.
Key words: intertextuality; artistic language; semantics; Stanisław Wyspiański.
Contact: Jagellonian University in Krakow, Faculty of Polish Studies, [email protected]
Teoria intertekstualności, stanowiąca jedną z bardziej wpływowych koncepcji współczesnego
literaturoznawstwa, zaczyna być coraz wyraźniej obecna w badaniach lingwistycznych.
Dotyczy to głównie szeroko rozumianej lingwistyki tekstu, badającej ponadzdaniowe
struktury językowe. Fakt ten nie dziwi, albowiem obraz komunikatu językowego jest
niewątpliwie pełniejszy, gdy ukaże się go w powiązaniu z innymi komunikatami. Wydaje się
jednak, iż intertekstualność wzbogacić może w sposób istotny semantykę leksykalną, badania
nad znaczeniem słowa. Mam tu na myśli przede wszystkim słowa-klucze języka
artystycznego, albowiem teksty powstające w tej odmianie funkcjonalnej języka odznaczają
się szczególnym natężeniem powiązań intertekstualnych. Porównanie ukształtowanej przez
pisarza semantyki jednostek leksykalnych, zapożyczonych przez niego z wcześniejszych
tekstów, z ich semantyką wyjściową w istotny sposób wzbogaciłoby wiedzę o jego języku
pisarskim, pozwoliłoby ukazać zarówno specyfikę autorskiej wizji świata, jak i jej zależność
od kulturowych tradycji. Jak taka analiza mogłaby wyglądać, chciałbym pokazać na kilku
przykładach zaczerpniętych z dwóch dramatów Stanisława Wyspiańskiego, Legendy I i II1.
Walorem tych tekstów jest ich stosunkowo łatwo uchwytna intertekstualność, stanowią
przecież autorską transpozycję jednego z najbardziej znanych polskich podań. Ujmując rzecz
dokładniej, możemy stwierdzić, że Legenda I i II nie należą do utworów literackich o bardzo
wysokim, w sensie czysto statystycznym, stopniu nasycenia intertekstualizmami
leksykalnymi (= zapożyczeniami wyrazowymi z konkretnych tekstów), jednak te, które się
pojawiają, stanowią niezwykle istotne elementy struktury językowej dramatów.
1
Podstawę analizy stanowi wydanie Legendy I i II w Dziełach zebranych, t. 1 i 6, pod
red. L. Płoszewskiego, Kraków 1962-64.
13
Metodologicznym punktem odniesienia będą tu dla nas próby modelowego ujęcia
relacji intertekstualnych, reprezentujące tzw. strukturalizm otwarty. Inspirujące
dla językoznawcy ujęcia można znaleźć w pracach G. Genette’a (Genette 1996), M. Pfistera
(Pfister 1996) i S. Balbusa (Balbus 1996).
Ogólnie rzecz ujmując, da się wskazać trzy główne źródła odniesień międzytekstowych
w utworach Wyspiańskiego: (1) tradycję literacką, (2) źródła historyczne i (3) folklor.
1. Fundamentalnym niejako pre-tekstem dla Legend jest podanie o Kraku i Wandzie,
pierwszy raz zapisane w Kronice Wincentego Kadłubka, potem wielokrotnie powtarzane
i rozwijane. Jednakże nawiązania do niego dotyczą przede wszystkim wyższych poziomów
organizacji semiotycznej, wykraczają zatem poza problematykę językoznawczą. Trzeba tu
jednak zaznaczyć, iż z tego źródła wywodzą się najważniejsze dla tekstów antroponimy: Krak
i Wanda. Imiona głównych bohaterów występują już u Kadłubka, a także w Kronice
Wielkopolskiej. Z kolei imię dowódcy niemieckich najeźdźców, Rytgier, ma swe źródła
w Kronice Jana Długosza (tam wystepuje w postaci Rytygier), we wcześniejszych bowiem
zapisach legendy jest on bezimienny. U Kadłubka jednak określa się go mianem tyran
lemański (= allemański) – transpozycją tego wyrażenia wydają się występujące
u Wyspiańskiego konstrukcje nominalne typu: Allemanowy ratar białowłosy, Allemanów
biały książę, krzykliwy Alleman.
Dwa główne intertekstualizmy przejęte z rozpatrywanego źródła nie zostały poddane
żadnym zmianom strukturalnym, kolejny (Rytygier) uległ drobnej modyfikacji fonetycznej,
która prawdopodobnie mogła się zdarzać i we wcześniejszych jego przywołaniach literackich.
Ostatnia jednostka (tyran lemański) stała się podstawą dla kilku samodzielnych konstrukcji
autora, które jednak wykazują podobieństwo brzmieniowe i znaczeniowe do podstawy, mają
też podobne, negatywne nacechowanie aksjologiczne.
W przypadku nawiązań do podania o Kraku i Wandzie możemy mówić
o intertekstualności w sensie ścisłym, czyli raczej „dosłownym” przywoływaniu elementów
pre-tekstu. Owe odwołania odznaczają się przy tym bardzo wysoką częstotliwością tekstową
(zwłaszcza, co zrozumiałe, w przypadku imion głównych bohaterów) a także wysokim
stopniem komunikatywności (por. Pfister 1985), tak z punktu widzenia pisarza, jak i odbiorcy
– omawiane źródło jest przecież tekstem kultury powszechnie znanym wśród Polaków.
Z nieco inną sytuacją mamy do czynienia przy nawiązaniach do literatury
romantycznej, których poświadczeniem jest przeprowadzona przeze mnie analiza ilościowa
leksyki dramatów. Porównując słownictwo Legend z listami frekwencyjnymi sporządzonymi
dla Dziadów (Rudnicka-Fira 1986) oraz dla dramatu współczesnego (Kurcz i in. 1977),
wykryłem sporą grupę tematemów wspólnych dla Mickiewicza i Wyspiańskiego,
a nieobecnych bądź odznaczających się znikomą frekwencją w dramacie współczesnym.
Chodzi tu o jednostki: chór, droga, guślarz, lud, sława, słońce, słuchać, świecić, wianek.
Można by stąd wysnuć wniosek, że Wyspiański nawiązywał wyraźnie w Legendach do
konwencji językowych dramatu romantycznego, i że językowo nie są to dramaty
prekursorskie w stosunku do dramatu współczesnego. Szczególnie znaczący casus stanowi
leksem guślar//guślarz, albowiem jego rozpowszechnienie się w polszczyźnie artystycznej,
można wiązać jednoznacznie z konkretnym tekstem literackim – właśnie Dziadami
Mickiewicza. Leksem ten Wyspiański przejął, podobnie jak intertekstualizmy „legendowe”,
wraz z właściwą mu na gruncie pre-tekstu semantyką – podobnie jak w romantycznym
arcydramacie, guślarz przewodzi u niego pogańskim obrzędom, prowadząc dialog z chórem.
Nawiązanie do twórczości Mickiewicza ujawnia się ponadto dosyć wyraźnie w dźwiękowej
organizacji jednego z fragmentów Legendy II, mianowicie ballady o koniu jarowitowym (L II,
I 623-634). Pojawia się w niej tok anapestyczny, znany z Czatów i Trzech Budrysów. W sumie
jednak nawiązania do literaturzy I poł. XIX w., w świetle kryterium gęstości i częstotliwości
odwołań intertekstualnych (por. Pfister 1985) mają w Legendach charakter punktowy,
uchwytne są bowiem wyłącznie w określonych fragmentach tekstu.
Należy stwierdzić, że Stanisław Wyspiański czerpał intertekstualizmy z tradycji
literackiej na zasadzie aktywnej kontynuacji (por. Balbus 1996, s. 198-217) – przejmował je
wprawdzie bez większych modyfikacji strukturalnych i znaczeniowych, ale równocześnie
wtapiał w zupełnie nowy, odmienny kontekst literacki i nadawał swoiste funkcje artystyczne.
2. Zapożyczenia leksykalne ze źródeł historycznych wiążą się przede wszystkim
z tematem pogańskich wierzeń Słowian. Ze średniowiecznych i wczesnonowożytnych kronik
wywodzą się przecież wszystkie teonimy, które występują w tekście Legend. Na podstawie
istniejących opracowań lingwistycznych i historycznych można określić, z jakich tekstów
biorą swój rodowód poszczególne leksemy, oraz czy są to autentyczne terminy religijne, czy
też kronikarskie mistyfikacje. Rodowód interesujących nas tu jednostek przedstawia się
następująco: Żywa//Żywia – Jan Długosz Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa
Polskiego, Helmond Kronika Słowian; Weles – źródła ruskie (m. in. Słowo o wyprawie Igora);
Dziedzila – Jan Długosz Roczniki…; Bóg Piorun// Piorun = ‘Perun’ – źródła ruskie (m. in.
Powieść minionych lat), Marcin Bielski Kronika wszystkiego świata; Łada – Jan Długosz
Roczniki…; Pogwizd – Maciej z Miechowa Chronica Polonorum; Jarowit – Żywoty świętego
Ottona (Herbord, Ebon); Nija – Jan Długosz Roczniki…; Dażbóg – źródła ruskie (m. in.
Powieść minionych lat). Bardziej skomplikowana sytuacja zachodzi w przypadku pary
bliźniaczych bóstw wiatru: Swista i Pośwista. W sztuce okresu Młodej Polski pojawiają się
one dosyć często (por. Powieść o udałym Walgierzu Stefana Żeromskiego oraz rzeźbę Świst
i Poświst Sławomira Celińskiego). Jednak żadne ze znanych mi opracowań naukowych
nie notuje nazw istot boskich w dokładnie takim brzmieniu. Można je jednak powiązać z tzw.
„Legendą świętokrzyską”, podaniem o kulcie pogańskim na Łyścu. W tekście Jana
Kwiatkiewicza z 1697 r. występuje para bóstw Gwizd-Pogwizd, i do niej nawiązują
prawdopodobnie młodopolskie teonimy. Kwiatkiewicz opierał się na szesnastowiecznej
Powieści rzeczy istey – przekładzie kroniki klasztornej Narratio fundationis… z XV w. –
gdzie jednak wystepują wyłącznie trzy teonimy: Łada, Boda i Leli. Pierwotną listę rozszerzył
o znaną z Długosza Pogodę oraz właśnie Gwizda-Pogwizda. Tworząc nową nazwę, nawiązał
przypuszczalnie do bożka Pogwizda, który występuje u Miechowity, tworząc podwójny
teonim z reduplikacją rdzenia na wzór dobrze znanej pary Lelum-Polelum. Należy jeszcze
dodać, iż postać fonetyczna, pod którą teonimy utrwaliły się w języku artystycznym, pojawia
się na tablicy erekcyjnej Kościoła Trójcy Świętej na Łyścu z przełomu XVIII i XIX w., co
mogło odegrać istotną rolę w jej rozpowszechnieniu, ale to niezmiernie interesujące
zagadnienie etymologiczne wymaga jeszcze dalszych badań. Skomplikowane relacje
intertekstualne związane z rozpatrywanymi terminami ilustruje poniższy schemat:
15
Maciej Miechowita (1519):
Pogwizd
Powieść rzeczy istey (XVI w.):
Łada, Boda, Leli
J. Kwiatkiewicz (1697):
Gwizd-Pogwizd
język artystyczny Młodej Polski:
Świst i Poświst
?
Narratio Fundationis... (1536)
M. Miechowita (1519):
Lelum i Polelum
Nazwy boskie Świst i Poświst w ujęciu intertekstualnym2
Spośród zapożyczonych przez Wyspiańskiego teonimów jedynie Weles, Piorun
=’Perun’ i Dażbóg to autentyczne pra- i starosłowiańskie imiona boskie (być może również
Żywia i Nija). Wszystkie te leksemy zostały przejęte przez poetę bez większych modyfikacji,
również semantycznych, można więc stwierdzić, że pisarz zastosował tu strategię
intertekstualną sensu stricto (w rozumieniu Genette’a, por. Genette 1996, s. 318-319),
polegającą na mniej lub bardziej eksplicytnym przywołaniu elementu tekstu A (pre-tekstu)
w tekście B. Sprawę komplikuje wszakże dodatkowo fakt, iż nie mamy tu do czynienia
z relacją bezpośrednią. Pisarz nie sięgał raczej sam do tekstów źródłowych, lecz korzystał
ze znanego dzieła historyka W. Bogusławskiego Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej
do połowy XIII w. (Bogusławski 1889), który opierał się na wymienionych źródłach.
W dramatach mamy zatem do czynienia ze specyficzną intertekstualnością drugiego stopnia.
Nawiązania do tekstów źródłowych mają charakter punktowy, inkrustują jedynie tekst,
stylizując monologi i dialogi bohaterów na konwersacje w hipotetycznej „mowie dawnych
Słowian”, w której relacje jednostka-sacrum niewątpliwie musiały być jakoś
konceptualizowane.
W jednym przypadku dopatrywać można by się szerszego nawiązania do tekstów
historycznych. Otóż wspominana już ballada o koniu boga Jarowita przypomina dość mocno
opowieść o nocnych wyprawach innego bóstwa słowiańskiego, Świętowita, na białym koniu,
zapisaną w kronice Saxo Gramatyka, por.:
Wyspiański: Rumak Jarowitowy,/ złote pod nim podkowy,/ złota grzywa w warkocze
czesane;/ …Nocą wjedzie pod bronę,/ na nim wszystko zładzone,/ zarży śmiechem, wędzidłem
zadzwoni;/…trza mu paszy, nim dalej pogoni (L II, I 623-634).
Saxo Gramatyk: miał oprócz tego własnego wierzchowca białosza, a za grzech
uchodziło wyrywać włos z grzywy czy ogona. Tylko kapłan śmiał tego konia paść i jeździć
na nim, aby nie zmniejszyła się zwierza boskiego cena. (…) waczył Świętowit na tym koniu
przeciw wrogom swej czci, a dowodziło tego, że koń, acz na noc zamknięty w swej stajni, rano
nieraz tak zziajany, a ubłocony wyglądał, jakby w powrocie z wyprawy bardzo znaczną
przebiegał drogę (cyt. za: Gieysztor, 2007, s. 123-124).
2
Zaproponowana przeze mnie, hipotetyczna rekonstrukcja odwołuje się do informacji dotyczących
poszczególnych źródeł historycznych, które zawarte są w opracowaniach: Słupecki, 1994, s. 176179, Strzelczyk, 2006, s. 125-127, 154.
Jeśli nasza obserwacja jest słuszna, to można tu mówić o hipertekstualności (por.
Genette 1996, s. 322-326), a zatem sytuacji, w której tekst B (hipertekst) zostaje
wygenerowany z tekstu A (hipotekstu). Niewątpliwie ów balladowy fragment Legendy II
stylizowany jest na poetycką opowieść mitologiczną dawnych Słowian – być może na wzór
wskazanego „modelu”.
W obrębie słownictwa religijnego wykryć można jeszcze jeden przykład relacji
hipertekstualnej. Chodzi o leksem hejnał, który u Wyspiańskiego oznacza laskę – symbol
bóstwa o tej samej nazwie. Odnośny fragment Legendy I wykazuje wyraźne podobieństwo
do hipotekstu, jakim jest wyimek z Kroniki Thietmara:
Wyspiański: idą -/ mają kłobuki z rogami jeleniów,/(…) laski Hejnału w prawicach/ (…)
w dłoniach długie białe laski, których zakończenia przedstawiają wyrzeźbioną rękę (L I,
I s. 74).
Thietmar: słyszałem również o pewnej lasce, przy której wierzchołku znajdowała się
ręka trzymająca żelazny pierścień. Laskę tę obnosił po wszystkich domach jeden pasterz
ze wsi (…) i z takim zwracał się do niej pozdrowieniem (…): czuwaj, Hennilu, czuwaj!
(Cyt. za: Strzelczyk, 2007, s. 80).
Dawniejsi historycy – m. in. Bogusławski – rzeczywiście utożsamiali teonim Hennil
z polskim wyrazem hejnał. W tym wypadku wskazana relacja hipertekstualna wydaje się
niemal pewna.
3. Intertekstualne nawiązania do folkloru mają nieco inny charakter niż zjawiska dotąd
omówione, Wyspiański odwoływał się bowiem nie tyle do konkretnych utworów literatury
ludowej, co raczej do pewnych leksemów, konstrukcji i klisz tekstowych, składających się
na ludowy interdialekt poetycki, zwany w skrócie językiem folkloru. Zachodzi tu zatem
relacja architekstualna (por. Genette 1996, s. 322-323), przedmiotem odniesienia nie jest
empiryczny tekst, lecz pewien abstrakcyjny wzorzec gatunkowy, system wypowiedzi
realizujący się w konkretnych utworach. Opierając się na poświęconych językowi folkloru
opracowaniach Jerzego Bartmińskiego i Jerzego Sierociuka (Por. Bartmiński 1973, s. 222258, 1977; Sierociuk, 2008, s. 99-107), spróbujemy przedstawić wykaz intertekstualizmów,
które pochodzą z tej odmiany polszczyzny bądź do niej nawiązują. Uwzględnimy oczywiście
wszelkie modyfikacje, którym zostały one poddane w tekście docelowym. Najpierw należy
wskazać nawiązania czysto leksykalne, które przedstawiają się następująco3:
bór, bory zaczernione ← bór = ‘w gwarach poetycki synonim neutralnego leksemu las’
chytać się warkocza brzózki, drzewa wierzbowe we wodzie płuczą warkocze srebrzyste
← te składniki syntaktyczne wykazują podobieństwo z rozpowszechnionym w folklorze
przedstawieniem witek wierzby i brzozy jako włosów, por. konstrukcje typu: wierzba moczy
w jeziorze włos (por. Słownik 1999, s. 371)
prostota kras 2 ← krasa = ‘w gwarach poetycki synonim neutralnego leksemu uroda’
róż krasnych dziewczyna 3 ← krasny = ‘w gwarach poetycki synonim neutralnych
leksemów: piękny, czerwony’
wianek ← nazwa rekwizytu częstego w tekstach folkloru, podobnie jak w Legendach
obdarzanego wielokrotnie właściwościami magicznymi (por. Słownik 1999, s. 195-197)
zielony dąb 4 = ‘grupa nominalna nawiązująca do powszechnego w gwarach,
poetyckiego połączenia zielona dąbrowa’
znać1 gaj ← gaj = ‘w gwarach poetycki synonim neutralnego leksemu las’
3
Jest to niewątpliwie wykaz niepełny, stworzenie kompletnej listy wymagałoby jeszcze dalszych,
szczegółowych badań.
17
Część ze wskazanych składników syntaktycznych występuje również – w nieco innych
znaczeniach – w polszczyźnie ogólnej, w dramatach Wyspiańskiego pojawiają się jednak we
fragmentach wyraźnie stylizowanych na pieśń ludową, powinny być więc interpretowane jako
intertekstualizmy. Dobrą egzemplifikacją mogą być tu jeszcze leksemy drużba i druhna, które
zna język ogólny, ale które we fragmencie imitującym weselną pieśń obrzedową: jakież do cię
drużby zapukają,/ jakież na cię druhny zawołają,/ jaki wianek uwiją,/słodkim miodem
przypiją? (L II, I 1030-1033), stanowią wyraźne nawiązanie leksykalne do języka folkloru.
Innym wyrazistym przykładem zapożyczenia wyrazowego, które przywodzi od razu na myśl
stylistykę pieśni ludowej, jest rzeczownik dudka, pojawiający się w pieśni pacholęcia: hej ci
dudka, moja miła,/ na tej dudce gram;/ gałązeczką kiejsi była,/ w garści ci ją mam (L II, II 5962). Ogólnie powiedzieć można, że podstawową grupę nawiązań do języka folkloru stanowią
zapożyczenia „leksykalno-gatunkowe”, a więc wyrazy i konstrukcje wyrazowe, które
ewokują klimat estetyczny ludowych form wypowiedzi poetyckiej.
Bardziej abstrakcyjną relację stanowi podobieństwo struktury słownictwa. Zagadnienie
to jest bardzo obszerne i zasługuje na osobne opracowanie, warto jednak przyczynkowo
zwrócić na nie uwagę. Na naszej liście leksemów o najwyższej frekwencji znajduje się
12 rzeczowników pospolitych z pola semantycznego PRZYRODA NIEOŻYWIONA
(zjawiska atmosferyczne i krajobrazy). Siedem spośród nich (a zatem prawie 60%) powtarza
się na liście wyrazów najczęstszych w polskiej bajce ludowej, sporządzonej przez Jerzego
Sierociuka (Sierociuk 2008). Chodzi tu o leksemy: góra, księżyc, pole, rzeka, skała, słońce,
wiatr. Zresztą niemal wszystkie pozostałe tematemy wymienione przez lingwistę (bór,
gwiazda, kamień, las, niebo) również w dramatach Wyspiańskiego występują, ale
z frekwencją, którą my uznajemy za średnią lub niską. Ponieważ Legenda I i II oparte są na
fabule baśniowo-legendowej, a zatem tematycznie nie odbiegają bardzo od bajki ludowej,
podobieństwo to może nie być przypadkowe. Jest rzeczą prawdopodobną, iż budując
atmosferę baśniowej niezwykłości, poeta zwrócił również uwagę na odpowiednią organizację
przestrzeni literackiej.
Na liście Sierociuka, odnoszącej się li tylko do bajki ludowej, brakuje leksemu woda,
jednego z najczęstszych w dramatach Wyspiańskiego, skądinąd jednak wiadomo, iż w języku
folkloru jest on bardzo rozpowszechniony. Trzeba tu zwrócić uwagę, że językowy obraz wody
wykreowany przez młodopolskiego poetę pokrywa się z ludowym stereotypem. Podobnie jak
w gwarach, w Legendach jest ona jednym z głównych składników, budulców świata,
a równocześnie stanowi siedlisko sił nieczystych i demonów (por. Słownik 1999, s. 153).
W dramatach trudno jest natomiast wskazać odwołania do konkretnych tekstów
ludowych. Wyjątek stanowi piosenka Turonia – zawarta w niej formuła słowna nawiązuje
dosyć wyraźnie do obrzędowych śpiewów Lajkonika: laj konikiem, laj,/ objedź cały kraj (L II,
I 1260-1261). Aluzja do pre-tekstu wydaje się tu całkiem eksplicytna (por. Miodońska 1969).
W przypadku nawiązań do interdialektu poetyckiego mamy do czynienia bądź to
z reminiscencją stylistyczną (por. Balbus 1996, s. 282-308), gdy motywy ludowe
przywoływane są bez metajęzykowego dystansu (jak np. warkocze brzozy w rozbudowanym
poetyckim obrazie przyrody), bądź też ze stylizacją (Balbus 1996, s. 380-432), kiedy to
intertekstualizmy nadają danemu ustępowi jawnie „innojęzyczny” charakter (chociażby pieśni
obrzędowej).
Proponowane tu analizy mają oczywiście charakter wstępny i szkicowy. Optymalnym
rozwiązaniem byłoby zamieszczanie tego typu ustaleń w słownikach języków pisarskich.
Należałoby tak zaprojektować artykuł hasłowy, aby przedstawiał on najpierw te elementy
semantyki wyjściowej, które zostały przejęte przez twórcę, a następnie pokazywał w jaki
sposób są one rozwijane i dopełniane, co powinno przybrać formę przedstawienia
idiolektalnej łączliwości składnio-semantycznej danego leksemu. Kuszącą, choć ze względu
na obecny stan badań nad polszczyzną artystyczną odległą, perspektywą byłyby również
diachroniczne analizy szczególnie ważnych dla języka artystycznego słów-kluczy, ukazujące
tworzenie się wokół nich pewnych językowo-kulturowych stereotypów.
Summary
The article deals with intertextual references in two dramas by Stanisław Wyspiański
entitled The Legend No. 1 and 2. I found many lexems and syntactic constructions which
were drawn by the writer on other texts. Generally, we may point to three sources
of “intertextualisms” in these works: literary tradition (old polish legends and works by Adam
Mickiewicz) mediaeval chronicles and polish folklore. In my article I described semantics of
borrowed linguistic ingredients in detail, paying special attention to similarities and
differences in relation to pre-texts. The conclusion is that data of this type should be inserted
in dictionaries of author’s languages.
Bibliografia
1.
2.
3.
4.
Balbus S., 1996, Między stylami, Kraków.
Bartmiński J., 1973, O języku folkloru, Wrocław.
Bartmiński J., 1977, O derywacji stylistycznej, gwara w funkcji języka artystycznego, Lublin.
Bogusławski W., 1889, Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej do połowy XIII w.,
t. 1-2, Poznań.
5. Genette G., 1996, Palimpsesty, literatura drugiego stopnia, tłum. A. Milecki,
[w:] Współczesna teoria badań literackich za granicą, t. IV, cz. 2, oprac. H. Markiewicz,
Kraków, s. 317-366.
6. Gieysztor A., 2007, Mitologia Słowian, Warszawa.
7. Kurcz I., Lewicki A., Sambor J., Woronczak J., 1977, Słownictwo współczesnego języka
polskiego, listy frekwencyjne, t. V, Dramat artystyczny, Warszawa.
8. Miodońska E., 1969, Uwagi o związkach twórczości St. Wyspiańskiego z krakowską
tradycją historyczną, etnograficzną i literacką, „Ruch Literacki”, z. 4, s. 189-200.
9. Moszyński L., 1992, Die vorchristliche Religion der Slaven im Lichte der slavischen
Sprachwissenschaft, Köln-Wien.
10. Pfister, M., 1985, Konzepte der Intertextualität, in: Intertextualität. Formen, Funktionen,
anglistische Fallstudien, hrsg. v. Ulrich Broich/Manfred Pfister, Tübingen, s. 1-30.
11. Rudnicka-Fira E., 1986, Słownictwo ”Dziadów” Adama Mickiewicza w ujęciu
statystycznym (wybór problematyki), Katowice.
12. Sierociuk J., 2008, Czy pierwsi twórcy literatury polskiej mogli mieć wzorce rodzime?,
„Lingvaria” r. III, nr 1, s. 99-107.
13. Słownik, 1999, Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, Kosmos, cz. 2, koncepcja
całości i redakcja J. Bartmiński, Lublin.
14. Słupecki L. P., 1994, Slavonic Pagan Sanctuaries, Warsaw.
15. Strzelczyk J., 2007, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań.
19
Lingwistyka Tolkienowska
Marta Grubka
Tolkienian linguistics
Abstract: The matter of the following treatise is Tolkienian Linguistics. What I have in view is
to show, that J. R. R. Tolkien was not only the author of the „Lord of the Rings”, despite
the fact that he is mainly known for this fact. He also led interesting life, full of scientific
achievements and this is obviously underestimated. He did created breathtaking universum,
but the reason was that he took lively interest in languages and his books gave him
an opportunity to invent them. The result of his work did not die with him. Nowadays his
dedicated fans continue it at many fields. It fructifies not only with many great articles and
books, but with formation of quenya and sindarin dictionaries, interesting translations,
establishment of grammatical rules and so on. Many issues had to be omitted, as the topic
itself is very extensive, I would say vast and – in the same time – amazingly interesting.
Key words: Tolkien; linguistics; quenya; sindarin; elvish languages.
Contact: Univeristy of Bielsko-Biała, [email protected]
Fenomen popularności J. R. R. Tolkiena jako przyczyna licznych inspiracji jego dziełem
O fenomenie postaci Tolkiena, jego dzieł, wykreowanych przez niego światów i postaci
z pewnością świadczy również to, jak wiele osób inspiruje się nimi. Strony internetowe
i forma poświęcone tej tematyce, jak również kursy języków tolkienowskich, słowniki,
tłumaczenia fanowskie – to tylko niektóre zasoby, w jakie obfituje bogactwo internetu.
Na świecie istnieje również wiele klubów, pubów, barów, restauracji i hoteli, których nazwy
nawiązują do dzieł mistrza, np. The Hobbit Pub (Southampton), Tolkien Restaurant
(Birmingham) czy Hobit club – Tolkien's pub w Ostrawie. Nie brak także festiwali
i różnorakich uroczystości. Profesor zainspirował również nieprzebrane rzesze artystów, co
moim zdaniem najlepiej odzwierciedla ilość zespołów, tworzących na jego cześć wybrane
kompozycje czy całe koncept albumy, będące muzyczną ilustracją jego książek; są to zarówno
uznane grupy – Blind Guardian, Cradle of filth, Bathory, Burzum czy The Tolkien Ensemble,
jak i inne, reprezentujące wiele krajów i stylów muzycznych: Abe Froman (USA, punk),
Carbon (Australia, black metal), Central Unit (Włochy, muzyka elektroniczna), Crom
(Hiszpania, trash metal), Dark elf (Grecja, psytrance), Delphi (Brazylia, black metal), DJ
Underground (Norwegia, muzyka elektroniczna), Doldrums (Włochy, jazz), Flibbertigibbet
(Irlandia/Południowa Afryka, folk), Zoster (Kostaryka, muzyka elektroniczna). Ciekawostką
jest grecki zespół Dol Amroth, który reprezentuje gatunek fantasy metal i wydał aż
9 albumów związanych z tematyką tolkienowską. Podobnych grup nie brakuje również
w Polsce (Drużyna Trzeźwych Hobbitów), Czechach (ZOO) czy na Słowacji (Zverina)1.
1
http://www.tolkien-music.com/, The Tolkien music list; na tej stronie znajduje się pełna lista
Dociekliwi mogą również obejrzeć ilustracje, zagrać w gry komputerowe i planszowe,
wgłębić się w wiele dzieł, które posiadają wspólny mianownik inspiracji twórczością Mistrza.
Jestem jednak przekonana, że największą popularność zdobyła filmowa adaptacja „Władcy
Pierścieni” w reżyserii Petera Jacksona. To dzieło przybliżyło nazwisko Tolkiena szerokiemu
gronu odbiorców, zachęcając do przeczytania książkowego pierwowzoru. Tolkien to jednak
nie tylko „Władca Pierścieni” i „Hobbit”.
Wybrane aspekty życia Tolkiena źródłem jego lingwistycznego dzieła
Lista zasług Profesora jest długa, jednak aby dobrze zrozumieć dzieło jego życia, należy
odpowiedzieć sobie na pytanie: kim właściwie był Tolkien? Można stwierdzić, że to postać
interesująca nie tylko ze względu na swoje dokonania na polu literatury. John Ronald Reuel
Tolkien to przede wszystkim Profesor, pracownik naukowy, przez miłośników jego talentu
i wiedzy zwany Mistrzem. Był człowiekiem ogromnej pasji, która znalazła ujście w wielu
publikacjach. Jednak ich kształt nie pozostaje dziełem przypadku, bowiem od najmłodszych
lat pisarz zdradzał przejawy talentu. Urodził się 3 stycznia 1892 roku w Bloemfontein,
jednakże w niedługim czasie przeprowadził się wraz z matką do Anglii. Jego ojciec zmarł
w 1896 roku, pozostawiwszy skromny majątek. Ze względu na niewielkie możliwości
finansowe, matka postanowiła sama zadbać o edukację Ronalda i jego brata. Ten fakt w silny,
a zarazem pozytywny sposób odcisnął się na osobowości Tolkiena; szybko posiadł
umiejętność czytania, pasjonowała go kaligrafia, łacina i nauka angielskiego. Zaczęły się
rodzić czytelnicze fascynacje – mitami, baśniami, legendami arturiańskimi i opracowania sag
o smokach i bohaterach. (Znalazło to po latach odbicie w kształcie Świata Ardy, który
stworzył.) Nie przepadał jedynie za językiem francuskim. Szkolną edukację Tolkien rozpoczął
w renomowanej szkole Króla Edwarda, lecz aby się w niej utrzymać musiał się starać
o stypendium. Tam rozwijał swoje zainteresowania – literaturą i językami obcymi – jako 13latek poświęcał się łacinie, grece, francuskiemu i niemieckiemu. Szkoła posiadała również
szerokie zbiory dzieł, co pozwoliło przyszłemu pisarzowi na zapoznanie się
ze staroangielskim poematem „Beowulff”, z „Opowieścią o Sir Gawenie i Zielonym Rycerzu”
czy podręcznikiem języka anglosaskiego. Do interesujących go języków zaczęły się zaliczać
walijski i staronordycki. Był to bardzo ważny okres w jego życiu, związany z powstaniem
pierwszych „prywatnych” języków; animalic, nevbosh, naffarin. W późniejszym czasie
dziecięce zabawy przybrały poważniejszy obrót, znajdując odzwierciedlenie w badaniach
Profesora, rekonstrukcjach wymarłych języków i próbach tworzenia własnych języków.
W poszerzaniu wiedzy pomógł Tolkienowi T. C., B. S. – Klub Herbaciany, Towarzystwo
Barrowian, gdzie z przyjaciółmi poszerzał horyzonty dzięki wymianie argumentów.
W 1910 roku Tolkien dostał się do Oxfordu, gdzie studiował filologię klasyczną.
W tamtym okresie zafascynował go język walijski, a następnie fiński. (Kilka lat później stało
się to podwaliną pod stworzenie języków elfickich). W 1913 roku zmienił kierunek studiów
na filologię angielską. To wtedy zainspirował się dawnymi dialektami środkowoangielskimi
i staroislandzkimi. Rok później Tolkien odkrył, iż jego języki są na tyle ukonstytuowane, że
przy ich pomocy można pisać. Wojna przerwała jego prace, jednak – co niezwykłe – nawet
podczas służby nadal zajmował się językami – alfabetem Morse'a, szyfrowaniem. Wtedy
także, doświadczony widokiem wojny, zmobilizował się aby nadać szlif quenyi i sindarinowi
(dwóm językom Śródziemia). Po powrocie do Oxfordu w 1915 roku Tolkien spełniał się
zawodowo, pracując przy redakcji „New English Dictionary”, prowadził także wykłady, by
w 1924 roku, mając zaledwie 32 lata, otrzymać tytuł profesora.
zespołów muzycznych, które w jakikolwiek sposób inspirowały/ inspirują się twórczością Tolkiena
– przez nazwę, konkretną kompozycję czy też cały album, będący ilustracją dla dzieł Tolkiena.
21
Kolejne lata wypełniła mu praca na uczelni, spotkania klubu „The Kolbítar”2 i grupy
„The Inklings” (gdzie czytano np. fragmenty „Hobbita”). W roku 1937 ukazał się „Hobbit”,
który osiągnął niebywały sukces wydawniczy. Czytelnicy domagali się więc kontynuacji,
jednak Tolkien nie chciał być zaszufladkowany jako twórca bajek dla dzieci. Przez dwanaście
lat pracował więc nad „Władcą Pierścieni”. Ta niesamowita wytrwałość i benedyktyńska
cierpliwość nie przeszły niezauważone. Po przezwyciężeniu trudności z wydaniem dzieła
ukazał się pierwsza część – „Wyprawa. Był rok 1954. W krótkim czasie wydano pozostałe
części, a całość została przetłumaczona na wiele języków. Wraz ze wzrostem popularności
książki Profesor stał się sławny, nadchodziły listy z całego świata, a fani domagali się nowych
wieści ze Śródziemia. Można powiedzieć, że czcili swojego Mistrza, otaczając go kultem
i ogłaszając nawet Stwórcą świata hobbitów. To żywe zainteresowanie odzwierciedla ilość
analiz, konferencji, odczytów, tłumaczeń, stowarzyszeń, które powstawały wtedy i powstają
nadal.
U schyłku życia Profesor był wielokrotnie nagradzany za swoje dokonania: otrzymał
wiele honorowych doktoratów, a także Order Imperium Brytyjskiego, wręczony przez
królową. J. R. R. Tolkien zmarł 2 września 1973 roku, mając 81 lat. Pozostawił po sobie
niezwykłą spuściznę – podaje się, że jest to olbrzymi dorobek 37 książek, 63 artykuły i 121
przekładów i opracowań tekstów (pisanych w wymarłych językach)3. Niewielką część
stanowią więc dzieła literatury pięknej, przeważają bowiem prace naukowe, świadczące
o prawdziwej pasji Tolkiena, jego zamiłowaniu do języków. Pisarz posiadał także wyjątkowy
dar: poprzez bogactwo tworzonych światów, ich przyrody, zamieszkujących je ras, pobudzał
wyobraźnię do tego stopnia, iż czytelnik nie tylko chłonął wiedzę, ale czuł nieustający
niedosyt tejże. Sposobem na zaspokojenie głodu wiedzy były nie tylko liczne opracowania
biograficzne, ale przede wszystkim badania nad dokonaniami Mistrza i kontynuacja jego
dzieła.
Quenya i Sindarin – języki wymyślone przez J. R. R. Tolkiena
„Więc to elfy zaczęły nazywać się Quendi,
co oznacza "mówiący", od ich największej umiejętności,
a później nazwały swój język Quenya, co oznacza po prostu "mowę".
Wszystkie języki Świata pochodziły z tego jednego źródła (...).”4
Część miłośników lingwistycznego dzieła Profesora obrała sobie za cel poznawanie
i udoskonalenie języków, które – w mniejszym lub większym stopniu – ukonstytuował.
Niestety jednak, nie udało mu się doprowadzić pracy nad żadnym z nich do końca. Nie spisał
gramatyk, jasnych prawideł rządzących językami. Tworzenie ich ciągle więc trwa, a zajmuje
się nim równocześnie bardzo wiele osób na całym świecie, co przyspiesza proces, ale też
czyni go bardziej skomplikowanym. Dzięki wytrwałej pracy Profesora istnieją jednak
podstawy, którymi kierują się lingwiści tolkienowscy przy rekonstrukcji i rozwijaniu tych
2
Istnienie tego klubu jest ciekawym aspektem życia Tolkiena, ważnym również z punktu widzenia
jego lingwistycznych i literackich zainteresowań. Więcej na temat stowarzyszenia, jego charakteru
i członkówmożna dowiedzieć się z artykułu "Gathered Round Northern Fires. The imaginative
impact of the Kolbítar" Anrew Lazo, znajdującego się w książce "Tolkien and the Invention of
Myth: A Reader" pod red. Jane Chance (s. 191-226).
4
D. Day, "Tolkien: the illustrated encyclopedia", Mitchell Beazley, Londyn 1991, s. 175 [tłumaczenie
własne]
.
języków.
Najwięcej zapisków Tolkiena dotyczyło quenyi i sindarinu. Ich historię możemy poznać
dzięki „The History of Middle-earth” pod redakcją Christophera Tolkiena. W książce tej
przewijają się stadia, jakie przechodziły języki nim ukształtowały się w swej krańcowej
formie; i tak, sindarin w pierwotnym okresie swojego istnienia był językiem Gnomów, aby
w latach trzydziestych ewoluował w noldorin. Dopiero po tym okresie ukształtował się.
Quenya natomiast narodziła się jako eldarissa, by następnie stać się qenyą, z której się
wykształciła. W miarę, jak postępowały prace nad książkami Profesor kilkakrotnie zmieniał
zdanie, dopisywał nowe fragmenty tej historii. Choć we Władcy Pierścieni można przeczytać
wiele zdań napisanych w sindarinie i quenyi, zaskakującym może wydać się jednak fakt, że to
nie jedyne języki, które pozostawił. Jak nazywały się pozostałe, jak dalece były rozwinięte?
Najwyższym stopniem rozwoju charakteryzowały się dwa wyżej wymienione. W dziełach
Tolkiena pojawiały się również proto-eldariński i wspólno-eldariński, oraz staroquenejski
i starosindariński. Wśród języków Elfów należy także wymienić telerin, nandorin (język
elfów leśnych), avarin (dialekty Avarich). Języki, jakimi posługiwali się ludzie to np.:
adûnaic, westron, język Rohirrimów, Dunlandu, Haradu i Khandu. Również inne rasy miały
swoją mowę; jeśli chodzi o krasnoludy był to język khuzdul, istniał również język entów,
valarin, jak również języki Zła – Czarna Mowa i gwary orków. Mieszkańcy Świata Ardy
władali więc ok. 20-toma językami.
Opisy quenyi i sindarinu są bogate, pozostało wiele zapisków, które pozwalają
na używanie tych języków do pisania i tłumaczenia. Posługiwanie się nimi staje się łatwiejsze
i zwiększa swój zakres w miarę, jak lingwiści pracują nad ich ukonstytuowaniem. Opisy
innych języków są fragmentaryczne, czasami posiadają tylko ogólny zarys. Te, które Profesor
potraktował najbardziej po macoszemu to języki, w których znamy jedynie kilka słów. Tak
pobieżnie opracowane są język Haradu (znamy słowo mûmak) oraz mowa Khandu (pozostała
nazwa Wariagowie). Z tego powodu możemy być pewni, iż jedynymi językami, które dają
pewną (choć oczywiście ograniczoną) swobodę tworzenia dzieł oraz porozumiewania się są
quenya i sindarin5.
Jednak oprócz możliwości, jakie dają te języki, rysu ewolucji nadanego im Tolkien,
posiadają jeszcze pewną ważną cechę, która bardziej zbliża je do rzeczywistych języków.
Profesor zajmował się językiem znacznie dogłębniej niż inni, można powiedzieć, że był pod
tym względem perfekcjonistą. Pracował nawet nad historią poszczególnych słów, ponieważ
takie szczegóły były dla niego istotne podczas pracy. Miało to swoje źródło w niesamowitej
drobiazgowości Tolkiena: jego celem było spowodowanie, aby utworzone przez niego języki
"zachowywały się" jak prawdziwe, to znaczy wpływały na siebie tak, jak to się dzieje
w rzeczywistym świecie. W taki sposób opracował powiązania pomiędzy quenyą
a sindarinem; tę pierwszą zwykła nazywać elficką łaciną, której funkcje były podobne
do tych, jakie pełni łacina w naszym życiu codziennym – pojawia się w specjalistycznych
(np. medycznych czy akademickich) opracowaniach.
„Tolkien chciał, by związek quenyi z sindarskim był taki sam jak łaciny z celtyckim
i walijskim, używanymi w Brytanii, kiedy przybyli tam Rzymianie. Pasuje to do historii
sindarskiego przedstawionej w mitologii Tolkiena: jest on bardziej rodzimy dla Śródziemia niż
quenya. Elementy quenyi przeniknęły jednak do sindarskiego, podobnie jak łacina przeniknęła
do języków używanych w Brytanii.”6
5
6
R. Derdziński, "J. R. R. TOLKIEN – JĘZYKI, TERCEN ARDALAMBENNAR" http://wladcapierscieni.stopklatka.pl/jezyki.asp
D. Colbert, "Magiczny świat Władcy pierścieni", Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2003 w:
http://www.amanita.pl/index.php?id=125
23
Profesor pieczołowicie, krok po kroku tworzył nie tylko języki, ale i związane z nimi
historie, opisywał sposób w jaki powstawały, jak również ich wzajemne stosunki. To
wszystko świadczy o wielkości jego umysłu, bowiem próżno szukać aspektów, o których
Tolkien nie pomyślał. Z pewnością zachęca to do kontynuowania jego dzieła. Jak zatem
można zapisać te języki? Przykład, jakim się posłużę, to pieśń w języku quenya. „Lament
Galadrieli”, bo tak brzmi jej tytuł, to bodaj najbardziej znany przykład takiego zapisu. Tolkien
spisał cały tekst w quenyi i w języku angielskim. Całą pieśń można przeczytać w pierwszej
części „Władcy Pierścieni”.
Ai! laurië lantar lassi súrinen,
Ah! like gold fall the leaves in the wind,
yéni únótimë ve rámar aldaron!
long years numberless as the wings of trees!
Yéni ve lintë yuldar avánier
The long years have passed like swift draughts
mi oromardi lissë-miruvóreva
of the sweet mead in lofty halls
Andúnë pella, Vardo tellumar
beyond the West, beneath the blue vaults of Varda
nu luini yassen tintilar i eleni
wherein the stars tremble
ómaryo airetári-lírinen.
in the voice of her song, holy and queenly.
Sí man i yulma nin enquantuva?
Who now shall refill the cup for me?7
Najlepszy – moim zdaniem – polski przekład to ten stworzony przez Marię Skibniewską.
„Ach! Niby złoto lecą z wiatrem liście, długie lata niezliczone niby skrzydła drzew! Długie
lata przeminęły niby słodkie miody, szybko psijane w wysokich salach poza Zachodem, pod
nieboskłonami Vardy, gdzie gwiazdy drżą na głos jej śpiewu, święty I królewski. Któż dziś
kielich dla mnie napełni?” 8
W systemie pisma Tengwar Fëanora zapis ten wygląda następująco9:
7
J. R. R. Tolkien, "Lord of the Rings, Part 1: The Fellowship of the Ring", Houghton Mifflin
Harcourt, Boston 1999, s. 289.
8
J. R. R. Tolkien, "Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia", Warszawskie Wydawnictwo Literackie
MUZA SA, Warszawa 2002, s. 496.
9
http://www.tengwar.art.pl/tengwar/przyklad-quenya.php.
Choć Tolkien znany jest głównie ze względu na stworzone przez siebie dzieła
(w głównej mierze „Władcę Pierścieni”), to – nie umniejszając ich wielkości – można
twierdzić, że najciekawszym aspektem jego życia była charakteryzująca go pasja. Opanował
wiele języków, nie radził sobie jednak z... językiem polskim10. To ciekawy fakt dla Polaków,
wśród których także znajdują się badacze życia i twórczości Profesora. Nie poradził sobie
wprawdzie do końca z opanowaniem naszej ojczystej mowy, jego dokonania były jednak
dużo większe. Jego lingwistyczne zainteresowania zapewniły mu wieczne życie, owocując
ciągłą pracą znawców tego tematu. To właśnie te działania doprowadziły do rozwoju
lingwistyki tolkienowskiej oraz powstania wielu ciekawych opracowań. Ponieważ jest to
dziedzina, która stale się rozwija, również zasoby internetu mogą posłużyć za ciekawy
materiał dla pasjonatów języków Profesora. To dzięki nim powstają słowniczki pojęć,
tłumaczenia, a nawet kursy językowe. Pozwala to wierzyć, że dzieło Tolkiena będzie nadal
kontynuowane, być może kiedyś ewoluuje nawet w prawdziwy język? Ciężka praca
i zaangażowanie, poparte ogromną wiedzą, leżą u podstaw żmudnej pracy, dzięki której
mamy możliwość zgłębienia swojej wiedzy.
Summary
J. R. R. Tolkien was best known for his great book – "Lord of the Rings". However, it is
important to notice, that his achievements were not only limited to writing books. He proved,
with all his life, that a true passion can fructify with formation of something timeless and
precious. Creation of languages – quenya and sindarin took him many years and it should
never be omitted, as it is his life's work.
Bibliografia
1. Błażejewski M., "J. R. R. Tolkien: Powiernik Pieśni", Wydawnictwo Phantom Press,
Gdańsk 1993.
2. pod red. Carpenter H., Tolkien Ch., "Letters of J. R. R. Tolkien", George Allen and
Unwin, Londyn, 1981.
3. Day D., "Tolkien: the illustrated encyclopedia", Mitchell Beazley, Londyn 1991 Tolkien
J. R. R., "Lord of the Rings, Part 1: The Fellowship of the Ring", Houghton Mifflin
Harcourt, Boston 1999.
4. Tolkien J. R. R., "Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia", Warszawskie Wydawnictwo
Literackie MUZA SA, Warszawa 2002.
5. http://www.amanita.pl/.
6. http://www.tengwar.art.pl.
7. http://www.tolkien-music.com.
8. http://wladca-pierscieni.stopklatka.pl .
10
Pod red. H. Carpentera i Ch. Tolkiena, "Letters of J. R. R. Tolkien", George Allen and Unwin,
London, 1981, s. 77.
25
Метафора как средство выражения речевой агрессии
в публицистике Захара Прилепина
Екатерина Вологина
Metaphor as a means of expressing speech aggression
in Zakhar Prilepin’s articles
Abstract: The paper illustrates the usage of metaphor in journalistic texts as a means
of expressing speech aggression. The research is based on the extracts from Zakhar Prilepin’s
articles.
Key words: journalistic text; speech aggression; metaphor; manipulation.
Contact: Nizhni Novgorod
[email protected]
State
University
of
Lobachevski,
Nizhni
Novgorod,
Современное общество постоянно испытывает воздействие со стороны средств
массовой информации. Данное воздействие часто проявляется в формах речевой
агрессии и манипуляции.
Под агрессией в общем смысле слова понимается «воинственная враждебность по
отношению к окружающим»1. Агрессия может проявляться в разных формах
(использование физической силы, грубость, оппозиционный настрой, обида,
подозрительность и др.), но для нашего исследования интерес представляет именно
речевая агрессия, выраженная в печатных средствах массовой информации.
Речевая (вербальная) агрессия – это «обидное общение; словесное выражение
негативных эмоций, чувств или намерений в оскорбительной, грубой, неприемлемой
в данной речевой ситуации форме»2. Агрессивное речевое поведение нарушает
этические нормы общения, например, свидетельствует о неуважительном отношении
собеседников друг к другу.
Речевая агрессия подразделяется на эксплицитную (открытую) и имплицитную
(скрытую). Эксплицитная агрессия проявляется, например, в использовании грубой,
обсценной лексики, жаргонизмов и криминализмов. Скрытая агрессия возникает на
уровне манипуляции, то есть косвенного воздействия говорящего на адресата, за счет
включения в текст метафор, гипербол (с негативной оценкой); разного рода тропов
и фигур, создающих комическое снижение объектов или ситуаций; а также некоторых
синтаксических средств русского языка (например, императивных, вопросительных
предложений, использованных не в своей основной функции).
1
2
Крысин, Л. П.: Иллюстрированный толковый словарь иностранных слов. Эксмо, М. 2008, с.30.
Щербина, Ю. В.: Русский язык: Речевая агрессия и пути ее преодоления. Флинта: Наука,
М. 2004, с. 9.
Рассмотрим метафору как средство выражения речевой агрессии на материале
публицистических произведений Захара Прилепина. По нашему мнению, Захар
Прилепин является одним из самых интересных современных публицистов. Уже
несколько лет его имя не сходит со страниц журналов и газет, его произведения
отмечены самыми престижными литературными премиями. Его статьи посвящены
современному обществу, политической деятельности. По каждой проблеме Прилепин
имеет свое мнение и не боится его высказывать (часто именно в формах речевой
агрессии), даже если оно будет отличаться от мнений многих непререкаемых
авторитетов.
В статьях Захара Прилепина используются как общеязыковые, так и собственно
авторские метафоры. Анализ функционирования метафор в статьях Захара Прилепина
позволил нам объединить их в группы по характеру переноса.
Прежде всего выделим метафоры, которые строятся за счет сравнения явлений
более высокого порядка (мировоззрения, социальной позиции, властных отношений)
с явлениями более низкими, в частности с бытовыми. Это метафоры испорченного
продукта: прокисшая власть (власть, уже неспособная выполнять свои функции);
отрицательных, с точки зрения автора, состояний, таких как сон: все спят, не в силах
разлепить глаза (бездействие в социальном плане), старость: старческий маразм
(неверное поведение), впасть в старость (пассивность, бездействие), детскость:
носить колготки под шортами, вытирать сопли кулаком (поведение как у ребенка);
метафоры игры: гонки миллионеров (борьба за властное место), губернатор охотник,
меткая стрельба (активная, агрессивная политика).
Есть также деструктивные метафоры: старики заедают молодежь (подавление),
жрать друг друга (активная борьба), съесть людей (причинить вред). Как особую
подгруппу здесь можно выделить метафоры состояний: прокисшая власть
(непригодность).
Рассмотрим функционирование некоторых метафор в контексте.
Например, в статье, посвященной выборам губернатора в Нижегородской
области, автор предлагает метафору «выборы – гонки»: «Гонки провинциальных
миллионеров «Кто первый ворвется в гордуму»: устоявшийся вид спорта со своими
сложившимися традициями» («Работаем вместе, или Всех уволю»). Гонка
во множественном числе (гонки) означает «состязание в скорости езды»3. В данном
контексте мы видим метафору игры, основанную на сходстве по характеру и цели
действия. Ее можно понять следующим образом: у богатых баллотирующихся есть
свои, личные цели для вступления в правящие круги, выборы для них – состязание.
Рассмотрим другой контекст: «Говорят, что старики заедают молодежь, уродуя
ее будущее. Скажем, старики старательно голосуют и почти единолично выбирают
постылую, прокисшую власть, по законам которой мы живем до следующих выборов»
(«Молодежь к выходу на пенсию готова»).
Первое сочетание, которое будет интересно нам – старики заедают молодежь.
В основном значении слово заедать обозначает то же, что и загрызть, то есть «грызя,
умертвить»4. Контекст употребления данной метафоры показывает, что здесь
происходит перенос, основанный на сходстве по характеру действия: измучить, довести
до крайне пассивного состояния, которое приравнивается к смерти. Таким образом,
3
Ожегов, С. И.: Словарь русского языка /С. И. Ожегов; под общ. ред. Л. И. Скворцова. – 25-е
изд., испр. и доп. ООО «Издательство Оникс», ООО «Издательство «Мир и Образование»,
Москва 2006, с. 136.
4
Там же, с. 199.
27
в метафоре содержится информация о том, что старики подавляют, ущемляют
молодежь, лишают ее права голоса, приводят к пассивному состоянию. Фактически это
метафора убийства, но убийства социального, то есть явная деструкция.
Во второй метафоре (прокисшая власть) содержатся и деструкция, и бытовой
перенос. В своем основном значении киснуть означает «делаться кислым от
брожения»5, а значит, прокиснуть – «испортиться, сделаться непригодным для чеголибо». То есть, по мнению Захара Прилепина, наша власть не только неприятная,
постылая, вялая, но даже непригодная для выполнения своих функций.
Далее встречаем следующее употребление: «…в многочисленных провинциях
идейно буйной молодежи нет совсем, ей неоткуда произрасти. Там почти все спят, не
в силах разлепить глаза». В приведенном фрагменте автор использует глагол спать
в переносном значении по сходству действия, состояния человека. Если спать означает
«находиться в состоянии сна»6, то в приведенном контексте очевидна метафора
бездействия, некоего вялого, пассивного состояния. При этом Прилепин
гиперболизирует это состояние: в провинциях спят (то есть бездействуют) настолько
крепко, что не в силах разлепить глаза. О «слипающихся глазах» говорят, когда глаза
закрываются сами собой, при сильном желании спать. Таким образом, выходит, что
именно сама молодежь испытывает сильное желание бездействовать. Здесь так же
можно отметить сочетание двух метафор, языковой и индивидуально-авторской,
каждая из которых дополняет другую, что еще с большей силой воздействует на
читателя.
Данные примеры иллюстрирует такую особенность функционирования метафор
в публицистике Захара Прилепина, как нанизывание метафор, их концентрация
на небольшом отрезке текста.
В исследуемых статьях Захара Прилепина можно отметить также повтор метафор:
«“Медведи” давно и аккуратно зачистили политическое пространство. И наконец
настал момент, когда они начали жрать друг друга». Далее (через два абзаца) эта
фраза, немного дополненная, повторяется: «“Медведи” давно и аккуратно зачистили
политическое пространство. Истребили одномандатников как класс. Оставили
на предвыборном поле несколько партий, вызывающих уже не столько улыбку, сколько
тоску. И наконец настал момент, когда «медведи» начали жрать друг друга»
(«Работаем вместе, или всех уволю»). «Медведями» автор называет представителей
политической партии «Единая Россия», символом которой является бурый медведь.
Это тоже метафора, но скорее внеязыковая. Зачистить – это жаргонизм, но он
базируется на метафорическом переносе. Основное значение слова зачистить –
«чистя, загладить, заровнять»7. Здесь мы видим перенос по характеру действия:
«зачистить политическое пространство» означает «подготовить, сделать пригодным
для каких-либо целей». Во втором контексте употребления метафоры автор показывает,
как именно «медведи зачищали» политическое пространство. Наконец, рассмотрим
повторяющуюся метафору «жрать друг друга». Согласно словарю Ожегова, обычно так
говорят о животных, подобное утверждение о человеке считается неодобрительным. Но
в метафорическом выражении действие выполняют «медведи», то есть звери. Таким
образом, по мнению автора, политики – это звери.
5
Ожегов, С. И.: Словарь русского языка /С. И. Ожегов; под общ. ред. Л. И. Скворцова. – 25-е
изд., испр. и доп. ООО «Издательство Оникс», ООО «Издательство «Мир и Образование»,
Москва 2006, с. 270.
6
Там же, с. 704.
7
Там же, с. 223.
Метафора в публицистике З. Прилепина может сочетаться с другими приемами
формирования речевой агрессии, например с каламбурами: «Тон задал в свое время наш
действующий губернатор, который укреплял личный авторитет и авторитет
представляемой им партии красивой надписью на плакате: "По разгильдяю не
промахнусь!" Губернатор у нас известный охотник, и, видимо, тут сказалась привычка
к меткой стрельбе» («Работаем вместе, или Всех уволю»). Слово охотник используется
здесь, с одной стороны, в своем прямом значении: автор сообщает реальный факт –
губернатор Нижегородской области В. П. Шанцев действительно увлекается охотой.
С другой стороны, на основе этого прямого значения формируется метафорический
перенос, передающий идею политической охоты. Основное значение слова охотник –
«тот, кто занимается охотой»8, а охота, в свою очередь, «поиски, выслеживание зверей,
птиц с целью умерщвления (выделено нами – Е. В.)»9. Слово охота можно также
понимать и в другом значении – «желание, стремление»10, соответственно охотник –
«тот, кто добровольно берется за выполнение какого-нибудь поручения, тот, кто склонен
к чему-либо, любитель чего-нибудь»11. Таким образом, читатель может сделать вывод
о том, что охота ведется губернатором с удовольствием. При одновременной реализации
трех значений и возникает каламбур. Кроме того, рассматриваемая метафора усиливается
метафорой привычка к меткой стрельбе. Стрельба – существительное от глагола
стрелять «производить выстрелы, убивать из огнестрельного оружия»12. Слово охотник
и словосочетание меткая стрельба передают идею убийства, и таким образом помогают
выразить отрицательное отношение автора к губернатору, о котором идет речь в статье,
формируя при этом подобный взгляд у читателя.
Итак, на основе анализа публицистических статей Захара Прилепина мы объединили
метафоры по характеру переноса: это метафоры с явной деструкцией и бытовые метафоры.
Мы установили, что метафоры могут концентрироваться в одной части текста, усиливать
друг друга, повторяться, сочетаться с другими приемами, в частности с каламбурами.
В исследовании нас прежде всего интересовали индивидуально-авторские
метафоры, но можно отметить наличие в данных статьях общеязыковых
метафорических эпитетов, например таких: нашумевшая статья, бурное время, бурная
реакция, кипящий страстью, выпадет счастье, оторвать глаза. Они также выражают
экспрессию, воздействуют на читателя.
Мы проанализировали только одну сторону выражения имплицитной речевой
агрессии, встречающейся в средствах массовой информации. Но следует иметь в виду,
что речевая агрессия имеет свои формы проявления на всех уровнях языка,
а следовательно, может по-разному проявляться в публицистических текстах. Изучив
публицистические тексты Захара Прилепина, мы увидели, как одна из форм речевой
агрессии работает в контексте. Автор обращается к метафоре, чтобы скрыто выразить
свои негативные эмоции, передать отношение к описываемому явлению, заставить
своего читателя думать так же, как думает он. Дальнейший лингвистический анализ
публицистики Прилепина послужит продолжением исследования, что в итоге позволит
сделать тот или иной вывод о присутствии речевой агрессии в творческом стиле автора.
8
Ожегов, С. И.: Словарь русского языка /С. И. Ожегов; под общ. ред. Л. И. Скворцова. – 25-е
изд., испр. и доп. ООО «Издательство Оникс», ООО «Издательство «Мир и Образование»,
Москва 2006, с. 475.
9
Там же, с. 475.
10
Там же, с. 475.
11
Там же, с. 475.
12
Там же, с. 759.
29
Summary
Having learned Zakhar Prilepin’s journalistic texts, we ascertained how metaphor as a
means of expressing speech aggression is realized in the given contexts. On the basis of
analysis Zakhar Prilepin’s journalistic texts we united metaphors according to the character of
transfer: metaphors with explicit destruction and ‘everyday’ metaphors. We ascertained that
metaphors can concentrate in part of a text, intensify each other, repeat, combine with other
devices, for example with pun. The author turns to a metaphor for implicit expression of his
negative emotions, his attitude to describable phenomenon to make his readers think like he
does.
Библиография
1. КРЫСИН, Л. П.: Иллюстрированный толковый словарь иностранных слов. Эксмо,
Москва 2008.
2. ОЖЕГОВ, С. И.: Словарь русского языка / С. И. Ожегов; Под общ. ред.
Л. И. Скворцова. 25-е изд., испр. и доп. Оникс, Мир и Образование, Москва 2006.
3. ПРИЛЕПИН, З.: Молодежь к выходу на пенсию готова. Официальный сайт Захара
Прилепина.
http://www.zaharprilepin.ru/ru/columnistika/russkaja-zhizn/molodezhgotova.html.
4. ПРИЛЕПИН, З.: Работаем вместе, или Всех уволю. Официальный сайт Захара
Прилепина.
http://www.zaharprilepin.ru/ru/columnistika/ogonek/rabotaem-vmeste-ilivseh-uvolju.html.
5. ЩЕРБИНА, Ю. В.: Русский язык: Речевая агрессия и пути ее преодоления. Флинта:
Наука, Москва 2004.
Tendence užívání „stylově vyšších“ a „stylově nižších” fonetických
a morfologických tvarů v Pamětech Františka Jana Vaváka,
soused a rychtáře milčického
Dmitrij Timofejev
Tendency of using „high style“ and „low style“ phonenic and morphologic
forms in Paměti Františka Jana Vaváka, souseda a rychtáře milčického
Abstract: The language of the literary works written by the literate peasants or artisants
in the small Bohemian, Moravian and Silesian towns and villages often includes both features
of the Humanism era Czech language and so-called “spoken” Czech. The author tries
to show that the usage of these features wasn’t random on the example of the text written
in the very beginning of the XIX century by František Jan Vavák, a peasant from Milčice
village.
Key words: Czech literature; Czech language; the XVIII century; baroque; the
Enlightenment.
Contact: Russian State University for the Humanities, [email protected]
Jméno Františka Jana Vaváka (1741-1816), souseda a rychtáře milčického, autora několika
desítek vlasteneckých veršů a rozsáhlých Pamětí, bylo dlouhá léta skoro zapomenuto,
a to neprávem, poněvadž Vavák byl jednou z příznačných osobností doby
tzv. předobrozenské.
Milčický sedlák pocházel z chudé rodiny, patrně se mu dostalo jenom základního
vzdělání (o němž se zmiňuje ve svých Pamětech, žádné jiné doklady o tom nemáme), ale už
ve věku 38 let zbohatl a stal se rychtářem. Hospodářské a úřední povinnosti Vavák evidentně
vykonával velmi dobře, ale nebylo to všechno, co ho zajímalo. Od mládí se v něm
projevovaly dvě touhy: jednak touha po vzdělání, a jednak touha po psaní. V prvním díle
Pamětí Vavák píše o tom, jak si v dětství bral s sebou knihu, když šel na polní práce a četl ji
o krátkých přestávkách. První Vavákova píseň, „Bitva u Kolína“ byla vydána tiskem, když
autorovi bylo 16 let. „Soused a rychtář“ byl také majitelem největší doložené vesnické
soukromé knihovny čítající přes 140 svazků. Byly mezi nimi například Kronika Česká
V. Hájka z Libočan, Staré paměti kutnohorské J. Kořínka, Beckovského Poselkyně,
Paprockého a Pešinovy spisy, tedy vesměs vrcholné texty z 16. a 17. století včetně
zakázaných Veleslavínových vydání. Mezi známé sedláka patřili Matěj Kramerius a Jan Jakub
Ryba, jeho literární tvorbu docenili Josef Dobrovský a Alois Jirásek.
V letech 1907–1938 historik církve, rodák z Poděbradska Jindřich Skopec, vydal
prvních pět dílů Vavákových Pamětí, které byly dříve zachované pouze v rukopisech. Za
první republiky se řada českých historiků – Josef Pekař, František Kutnar a jejich nástupci –
snažila ve svých pracích představovat Vaváka jako vzor typického českého sedláka z přelomu
18. a 19. století. „Do jeho náboženského, selského a vlasteneckého myšlení a cítění je vtěleno
31
jeho češství. V nich také rozhovořila se duše obrozujícího se prostého českého lidu nejplněji
a nejkrásněji... Vavák ukazuje sedlákům svou cestu k lepší jejich budoucnosti“1 – takto
v souladu s duchem doby končí svou knihu o Vavákovi Kutnar. V druhé polovině 20. století se
už v souladu s duchem jiné doby objevil druhý rozšířený názor na osobnost milčického
rychtáře zastoupený etnografy Antonínem Robkem a Otakarem Nahodilem a také historikem
Luďkem Šmídem: „František Jan Vavák není a ani nemůže být charakteristickým
představitelem českého lidového pismáctvé již proto, že sám nebyl představitelem lidu
a svými zájmy se s vesnickým lidem rozcházel.“2 Tyto dva názory na Vaváka mají ovšem
jedno společné: jak vědcům z doby předválečné (a jejich žákům), tak vědcům z období
socialistického šlo hlavně o myšlenkový svět a postavu bohatšího „sedláka, katolíka
a vlastence“, nikoliv o jeho literární dílo jako takové.
V polovině 90. let 20. a na začátku 21. století se situace kolem osobnosti Vaváka a jeho
literární pozůstalosti začíná měnit: pozornost badatelů se obrací k jednotlivým aspektům
Vavákovy tvorby a objektivizuje se názor na postavu milčického rychtáře. V r. 1994 byla
na Univerzitě Karlově v Praze napsána diplomová práce Písňové dílo Františka Jana Vaváka
(autorkou je J. Novotná), v r. 2006 byla na Masarykově Univerzitě v Brně obhájena
magisterská práce R. Dolíhalové K otázce Pamětí F. J. Vaváka a v r. 2008 byla na Univerzitě
Karlově napsána disertační práce T. Matějce František Jan Vavák na cestě za vzděláním
a kulturou. Paměti Františka Jana Vaváka, souseda a rychtáře milčického, hlavní Vavákovo
dílo, zůstává ovšem skoro neprozkoumáno.
Vavák psal Paměti od roku 1770 do roku 1816, tj. fakticky až do své smrti. Je to
svérazný deník, do kterého zařazoval sedlák všechno, co ho zajímalo. Najdeme tam informace
o počasí, o cenách a daních, o požárech a dalších vesnických událostech, ale také hodně zpráv
ze světa. Vavák totiž četl nejenom starší literaturu, ale jako každý horlivý vlastenec dostával
Krameriusovy císařské královské pražské vlastenecké noviny.
V naší studii obrátíme ale pozornost na jazyk díla vytvořeného v době, která, pokud jde
o literární tvorbu, byla po vyjádření Dobrovského poměrně dlouho považována za „dobu
temna“. Textům z tzv. „doby úpadku“ se dlouhou dobu odpírala péče o kvalitu jazyka
a vyčítáno jim bylo i užívání „spisovnějších“ a „hovorovějších“ jazykových prostředků bez
jakéhokoliv systému. Regionální památky, tj. především tzv. lidové kroniky a paměti, jsou
však velmi důležitým zdrojem, ze kterých můžeme čerpat informaci o tom, zda obyvatelé
vesnic a menších městeček měli vůbec představu o „spisovné češtině“ a zda následovali
tradice „spisovné češtiny“ období předbělohorského, což jim odpírali Dobrovský a Havránek.
Z tohoto pohledu jsou Paměti Františka Jana Vaváka, souseda a rychtáře milčického
velmi zajímavým textem. Nejde zde o kvalitu literární nebo jazykovou, nýbrž o způsob,
jakým se v textu vesnického samouka spojily prvky „lidové“ a „vysoké“ jazykové a literární
kultury a svérazný „systém“ použití těchto prvků (i když si autor sotva uvědomoval to, že
tento systém zavedl). Nejvýrazněji je to vidět na příkladech jevů fonetických
a morfologických.
Literárními a jazykovými vzory byly pro Vaváka patrně už zmíněné texty z období
humanistického a barokního a také soudobá periodika, tj tištěné vydání, ve kterých se
dodržují normy humanistické češtiny chápáné Vavákem jako „stylově vyšší“, jak to ukážeme
na příkladech. Jevy, které těmto normám neodpovídají a jsou bližší soudobému „obecně
mluvenému“ jazyku budeme označovat za „stylově nižší“.
Zajímavé je to, že se autor ve svých Pamětech snaží dodržovat „stylově vyšší“ normy,
ale při popisu domácích událostí užívá více „stylově nižších“ prvků.
1
2
Kutnar, F. František Jan Vavák. Praha, Českomoravský kompas, 1941, s. 146-147.
Nahodil, O., Robek, A. České lidové kronikářství. Praha, Orbis, 1960, s. 8.
Soustředíme se na čtyři jevy, v nichž je tento „nepravidelný“ Vavákův systém nejvíce
viditelný: změna /ī/ v ej; změna /ē/ v /ī/; kolísání u použití tvarů slovesa být v třetí osobě
singuláru je/jest; unifikované koncovky sloves, zájmen, adjektiv a číslovek při použití
s podstatnými jmény středního rodu v nominativu plurálu.
V naší práci budeme zkoumat VI. a VII. knihu Pamětí, které byly vydány v r. 2009
v nakladatelství Karolinum, poněvadž původní rukopisy uložené v Národním muzeu v Praze
nejsou z důvodu rekonstrukce hlavní budovy přístupné a vydání I. až V. knihy Pamětí v edici
J. Skopce je z lingvistického hlediska nepoužitelné.
1. Změna [i:] v ej
Jak uvádí ve své základní práci Jaroslav Porák, změna [i:] v ej se v humanistickém
období objevovala především v rukopisech, tj. v tiscích 15.–16. století, psalo se ale především
ý.3 Vavák dodržuje většinou knižní úzus. V koncovkách v 98,9 % případů užívá ý. Můžeme
však říct, že koncovka -ej, která mu uklouzla jen parkrát, nebyla sedlákovi úplně neznámá;
minimální počet takových případů však svědčí o tom, že se rychtář s největší
pravděpodobností snažil psát „spisovně“. V základech slov užívá Vavák ý (východ,
regrutýrování, pikenýrů, centnýr, Qvartýr, šenkýr) i diftong ej (Wegtah, wegplaty, Wegdělkům,
Megto, Moteglu, we Wegssce apod.), a to většinou podle dobového úzu (v této podobě
najdeme tato slova i v dobových slovnících). Zajímavé ovšem je, že ve slovech „domácích“, tj
v těch, které si Vavák jen stěží mohl přečíst ve starší literatuře nebo Krameriusových novinách
(a to především v toponymech) pravidelně užívá diftongu ej, nikoli „stylově vyššího“ ý (Od
Regna, Regnske hrabě, do Kej, WltawoTegnský, v neděli Kejchavnou apod).
•
•
•
Koncovky:
ý – 98,9%
ej – 1,1%
Základy slov:
ý – 49,9%
ej – 50,1%
ý
ej
Velmi zajímavé jsou také příklady kolísání ej vs. ý u sloves s kořenem -bý-.
býti – 100 % případů
dobývati – 100 % případů
být: bejt – 12 : 1
bývat: bejvat – 42 : 17
3
Porák, J. Humanistická čeština. Praha, Univerzita Karlova, 1983, s. 134-139.
33
přibývat: přibejvat – 7 : 5
ubejvat – 100 % případů
V těchto případech je kolísání motivovano stylisticky: slovesa býti a dobývati jsou
pro Vaváka „stylově vyšší“ (svědčí o tom koncovka infinitivu -ti), u slovesa bývat / bývat,
které je pro něj „stylově nižší“, se však varinaty objevují v tomto poměru: ý – 71,2 %, ej –
28,8 %. Sloves přibývat / přibejvat a ubejvat užívá Vavák jenom v kontextech, spojených
s hospodařstvím a cenami: začala obilní cena přibývati, platů... nic neubejvá, ale raději
přibejvá, aby potravy méně ubejvalo atd. Jde mu zde o domácí, vesnickou realitu – a tu
popisuje „domácím”, „vesnickým» jazykem.
2. Změna [e:] v [i:]
S tímto jevem se nezřídka setkáme u gramatiků 17. a 18. století (např.
u J. Drachovského, J. Konstsnce, K. Tháma). Z toho důvodu by mohla tato změna být
zajímavá i pro nás. I zde vidíme pravidelnost v užívání [e:]v [i:], ze které jasně vyplývá, že i
tyto prvky Vavák „vnímá“ jako „stylově vyšší“ a „stylově nižší“.
V textu Pamětí se tato změna neobjevuje příliš často: jen ve 220 z 2878 případů (tj.
v 7,6 %).
•
•
[e:] – 92, 4 %
[i:] – 7,6 %
é
ý
S [i:] se nejčastěji setkáváme v koncovkách adjektiv v nominativu singuláru středního
rodu (maso … vepřový, [sukno]… Humpolecký … i jiný), v genitivu singuláru mužského,
ženského a středního rodů (Massa... Skopowýho, Raichenbergskýho sukna; DwaCatIho,
v Cžernýho koníčka, Pardubskyho důchodního, Bonapartový manželky) a také v lokálu
singuláru ženského rodu (v Sadský, po Anně Daussowý apod.).
Zajímavé je, že se s touto změnou setkáváme většinou u adjektivních toponym,
adjetivních složek toponym nebo u adjektivních složek vlastních jmen – nejčastěj v názvech
obcí, které se nacházejí nedaleko Milčic, kde Vavák bydlel a psal své Paměti (v Sadský,
v Českým Brodě, do Hory Kuttný apod.). U jiných toponymických adjektiv se s touto změnou
nikde nesetkáváme (Prahské, v České zemi apod.). Totéž můžeme říct i o vlastních jménech:
[e:] se častěji mění v [i:] tam, kde jde o Vavákovi známé nebo příbuzné (po Anně Daussowý,
skrz krajskýho pana komisaře Hrušovskýho apod.). V prozkoumaných dílech je však doloženo
velmi málo dokladů vlastních jmen v. Zajímavý může být příklad podob jména sv. Jana
Nepomuckého: 4krát v genetivu singuláru nacházíme „stylově vyšší“ tvar tohoto jména
s. Jana Nepomuckého a 4 krát „stylově nižší“ tvar s. Jana Nepomuckýho, což svědčí zároveň
o „zdomácnění“ sv. Jana Nepomuckého a evidentní soutěži těchto dvou variant v jazyce
písmáka.Místí reálie:
•
•
é – 67,3 %
ý – 32,7 %
é
ý
3. Sloveso být ve 3. osobě singuláru přítomného času
V 17. a na začátku 18. století dominoval jak v rukopisech, tak v tiscích starší, „stylově
vyšší“ tvar slovesa být ve 3. osobě singuláru přítomného času, tj, tvar jest, který však na konci
18. století začal být vytlačován „stylově nižším“ tvarem je. Přesto se lze dokonce ještě
na začátku 19. století v periodicích bežně setkat s podobou jest.
Novější podoba je se v Pamětech vyskytuje pouze 9krát: pětkrát v „domácích“
kontextech (Všeho je v míře 208 měřic; kdoví, jestli je to pravda; byl-li je starý, posílali se
hned rejtaři do jeho domu; z nové mouky, cokoliv se peče, vše je sražené; P. Rousek… je nyní
v Říčanech), 3krát ve veršovaných vsuvkách – pro dodržení rytmu (Podívej se, brachu, sice /
jaká je zas kontribuce; Ve Vídni je radost / a v Čechách je žalost) a jenom jednou
ve „vejtahu“ z novin (V Španělích je prej národu razdvojení), což svědčí o „stylově nižším“
vnímání tohoto tvaru u Vaváka a zároveň o velmi úspěšném pokusu přiblížit se v tomto
aspektu starší spisovné podobě češtiny.
4. Koncovka -y u sloves a zájmen, a koncovka -e u adjektiv při použití s podstatnými
jmény středního rodu v nominativu plurálu
U Vaváka mají slovesa a zájmena při použití s podstatnými jmény středního rodu
v nominativu plurálu koncovku -y, a adjektiva koncovku -e (Wssecky okna Oprawene, stavení
vše dřewenne… schořely, žita dost Wlchke se klýdily; ty hovada, s radostí doma spatřene atd.)
místo „stylově vyšší“ unifikované koncovky -a, což nebylo typické ani pro humanistickou
češtinu Hájka a Kořínka, ani pro jazyk soudobých novin, ale odpovídalo – jak se lze domnívat
– hovorovému úzu. Tvary tohoto typu u Vaváka převládají: setkáváme se snimi v 87
případech ze 127 (tj. v 68,5 %).
•
•
•
„obecný“ – 68,5 %
„spisovný“ – 22,1 %
„smíšený“ – 9,4 %
obecný
spisovný
smíšený
Starší „stylově vyšší“ koncovky -á, -а (Vzadu jela veliká, dlouhá … tažená sáně;
spojená vojska dosahla; společná vojska nad Francouzem swjtězyla) nacházíme ve 28
případech (22,1 %).
Existují také doklady smíšených podob – některá slova ve větě mají “stylově vyšší“
koncovku -á nebo -а, a některá – “stylově nižší” koncovky –y nebo -e (4 dlauhe dřeva dole
od sebe rozdělene a na Hoře spojená; spojená vojska staly; Ty vítěství byla také cesta, jenž…;
Pržedbežné rokování, kteráž se v Šatylonu dne 5. března začaly apod). Takových případů je
pouze 12 (tj. 9,4 %).
Důležitý je znovu kontext, ve kterém se tyto tvary vyskytují. Mluví-li Vavák o věcech
domácích, pak častěji užívá „stylově nižšího“ tvaru: howada… mussyly z domu jíti; okna
zamrzle byly; prosa... ač se pěkně okázaly, nyní jsou Žlute; ty… vrostle a krasne žita atd.
„Stylově vyššího“ tvaru užívá písmák především tam, kde opisuje zprávy z Krameriových
novin nebo popisuje svoji administrativní činnost: tažení skrz jiná města, která…; 4 děla
převeliká; všecka vojska… se rozkladla atd. „Stylově vyšší“ tvary se vyskytují pouze 5krát
35
v hospodářských kontextech (všecka ta stavení …. strávená sou; malá cecavá prasátka …
tučná; pole pobraná atd.) a dvakrát – ve veršované vsuvce (loučná travička… setá obilíčka).
Závěrem
Závěrem můžeme říct, že autor Paměti bezpochyby cítil „stylové“ rozdíly mezi češtinou
Hájka a Kořínka a češtinou „domácí“, tj. tím jazykem, kterým se patrně mluvilo na
poděbradské vesnici. Jako autor Pamětí se snažil dodržovat „stylově vyšší“ humanistické
normy. Tato snaha se realizovala, když sedlák popisoval buď časově nebo geograficky
vzdálenou realitu, nebo když psal „vinše“ a veršované vsuvky. Když jde ovšem rychtářovi o
domácí dění nebo o něco, co se přihodilo nedávno, pak už není schopen dodržovat „stylově
vyšší“ normu – emoce nebo zvyk mu v pokračování tradic humanistické češtiny brání
a v textu sedláka se objevuje víc „stylově nižších“ prvků.
Uvedené příklady svědčí o dobré Vavákově znalosti starších jazykových norem. Ale
jelikož žil milčický soused takřka mezi dvěma světy, světem knih a světem vesnice,
koexistovaly u něj v rámci jednoho díla i jazyky těchto dvou světů. Užívání těch či oněch
slovesných tvarů zdaleka nebylo chaotické, ale tvořilo svérázný a velmi zajímavý jazykový
systém.
Bibliografie
1. Kutnar, F. František Jan Vavák. Praha: Českomoravský kompas, 1941.
2. Nahodil, O., Robek, A. České lidové kronikářství. Praha: Orbis, 1960.
3. Porák, J. Humanistická čeština. Praha: Univerzita Karlova, 1983.
Варьирование собирательных и количественных
числительных в речи ведущих телевизионных новостей:
стилистический аспект
Марина Макарова
Variation collective and cardinal numbers in speech of conducting
television news: stylistic aspect
Abstract: On the basis of the analysis of conducting’s telenews speech we considered stylistic
and cardinal numerals, the factors influencing their choice. Collective numerals meet in
contexts, which have features of colloquial style. Collective numerals promote expression of
emotions, are met in speech stamps. Cardinal numbers are characterized by a stylistic
neutrality.
Key words: collective numbers; cardinal numbers; stylistica; speech stamps.
Contact: Lobachevsky state university of Nizhni Novgorod, [email protected]
Публицистический стиль отражает состояние языка на современном этапе его развития,
и в астности речь ведущих теленовостей позволяет увидеть существующие в языке
принципы использования числительных.
«Включение числительного в текст производится автором с учетом звучания,
семантики и стилистической окраски этого числительного, а также звучания, семантики
и стилистической окраски других единиц» (Щеникова 2006: 18). Мы будем
рассматривать
стилистические
особенности
использования
собирательных
и количественных числительных (далее сокращенно – СЧ и КЧ).
Как утверждают исследователи, «СЧ тяготеют к устно-разговорной речи» (Голуб
2004: 262). На нашем материале сочетания с СЧ могут встречаться в конструкциях,
имеющих черты разговорного стиля: Житель Нижнего Новгорода пожаловался
милиционерам на свою престарелую мать, заявил, что пенсионерка устроила
в квартире драку, избила двоих мужчин (НТВ, 11.03.10). Так, в приведенном контексте
описывается семейно-бытовая ситуация с использованием сниженной лексики,
характерной для стиля.
По утверждению Д. Э. Розенталя, «СЧ вносят сниженный оттенок значения»
(Розенталь 1977: 140). Действительно, СЧ на нашем материале способствуют
выражению отрицательного отношения к лицам или к ситуации вообще: Пока лишь
задержаны трое этой группы. Это организаторы одной из фирм-однодневок. Сейчас
лишь устанавливают чиновников, которые обналичивали эти суммы (Первый канал,
27.10.10); В Краснодарском крае в результате наводнения погибли четырнадцать
человек. Уволились двое чиновников, которые не справились с бедствиями паводка
(Первый канал, 18.10.10). Так, в последнем случае СЧ двое, в сочетании с (двое
чиновников), указывают на количество лиц, по вине которых погибли люди.
37
Следует отметить, что СЧ чаще, чем КЧ, сочетаются со словами с отрицательной
семантикой (подельник, мошенник, подозреваемый, вооруженный, бандит, боевик,
нападавший, задержанный). По результатам выборки количественно-именных
сочетаний с СЧ составляет 61,16% от общего количества конструкций подобного типа:
Спустя несколько дней двое бандитов, напавших на ГЭС, были убиты (Первый канал,
26.10.10); Сейчас сотрудник ГОВСИНА заключен под стражу. Двое его подельников
пока находятся под подпиской о невыезде (Россия-1, 28.04.10); На Северном Кавказе
удалось задержать террористов. «Два бандита уничтожены, четверо –
задержаны», доложил глава ФСБ. Эта группа имеет отношение к теракту,
совершенному 30 сентября в Ставрополе (Россия-1, 28.10.10). В сочетании со словами,
не имеющими отрицательных компонентов значения (брат, человек, мужчина,
прохожий, младенец, ученый) несколько чаще используются КЧ, (53,66 %):
В Калининграде задержан водитель, который сбил двух человек. Экспертиза доказала,
что он находился в алкогольном опьянении (Первый канал, 08.11.10); Взрыв в храме.
Восемь прихожан пострадали от самодельной бомбы, оставленной в свертке (Первый
канал, 29.07.10).
Наши наблюдения за речью ведущих теленовостей позволили сделать вывод о
том, что СЧ способствуют выражению не только отрицательного, но и сочувственного
отношения: На Украине объявлен день траура. На железнодорожном переезде
столкнулись локомотив и автобус. Сорок человек погибли на месте. Еще трое погибли
по дороге в больницу (Первый канал, 12.10.10); Оба водителя и трое пассажиров
погибли на месте (НТВ, 07.04.10). Можно утверждать, что использование СЧ в речи
телеведущих представляет «проявление тенденции к интимизации речи, которая
находит широкое распространение в современных российских средствах массовой
информации» (Щеникова 2010: 806). Сочувственное отношение к объекту может
сочетаться с возмущением, которое вызвано действием, направленным на этот объект:
Бекетов опубликовал материалы о том, как чиновники, расширяя дорогу,
«неаккуратно» обошлись с останками шестерых военных летчиков (НТВ, 10.11.10).
Как утверждают исследователи, «КЧ употребляются без стилистических
ограничений» (Голуб 2004: 262) и «предпочтительны в официальной речи» (Валгина
1987: 205). Действительно, по нашим наблюдениям, КЧ используются в контекстах,
требующих серьезности и не предполагающих выражения эмоций: Следствие
доказало: два уроженца Чечни совершили убийство депутата Госдумы. Одного из них
лишили свободы сроком на 25 лет в колонии строгого режима (Первый канал,
18.10.10); В этом году лауреаты Нобелевской премии получат 10 миллионов, которые
они разделят между собой. Награда присуждена трем ученым (Первый канал,
11.10.10).
Включение в текст числительного того или иного разряда может определяться
влиянием «определенных штампов, речеповеденческих стереотипов, как известно,
вообще характерных для … публицистического стиля» (Щеникова 2010: 806),
например, можно выделить устойчивое сочетание мать n-го количества детей:
Участники ВОВ вспоминают, какой ценой добивались победы. «Собрать деньги
и построить эскадрилью!» – с таким призывом обратились ко всем горьковчанам
колхозники Чкаловского района. На первых страницах Горьковской Коммуны наравне
с фронтовыми сводками были сводки о сборе средств. Только мать четверых детей,
муж на фронте, донесла 400 руб. А 18 декабря в город Горький пришла телеграмма
с благодарностью от Верховного Главнокомандующего (Россия 1, 25.05.10);
В Ульяновске многодетная семья оказалась в сложной ситуации: у матери четверых
детей двое родились слепыми. Им требуется дорогостоящая операция (Первый канал,
05.08.10). Можно считать обоснованным употребление СЧ, которое способствует
выражению сочувствия: А вот в Сормовском районе мать двоих детей сумела
изменить свою жизнь. Сейчас у нее есть постоянная работа, и вредными привычками
она не злоупотребляет (Россия-1, 01.11.10). Указанные словесные формулы
употребляются автоматически, говорящий непроизвольно делает выбор в пользу СЧ.
Причем данное средство речи воспринимается как устойчивое всеми носителями языка
и наблюдается в речи ведущих разных программ. На нашем материале использование
речевых штампов объясняет 6,54 % употребления СЧ.
«Выбор разряда числительного может определяться не только стилистической
окраской СЧ и КЧ», но и использованием определенных стилистических приемов
(Щеникова 2006: 14), например, повтора: Новый поворот получило дело Анны
Шавенковой, которая сбила на тротуаре двух человек. Коллегия решила данный
приговор отменить. Напомним, что решением суда было отсрочить приговор на
14 лет. Она сбила двух сестер, одна из которых умерла на месте, а ее сестра осталась
инвалидом (Первый канал, 14.10.10). Повтор способствует усилению выразительности
речи. «Лексические повторы помогают выделить важное в тексте понятие…
Повторение слов обычно свойственно эмоционально окрашенной речи» (Голуб 2004:
24). Еще один стилистический прием, который воздействует на выбор разряда
числительного – зевгма (Зевгма способствует созданию комизма, связанного с тем, что
в ряду однородных членов предложения чередуются слова, которые называют
неоднородные понятия, явления): В квартире хозяйки не оказалось, зато были новый
сожитель, двое неизвестных мужчин и кролик (Россия 1, 01.11.10). В данном контексте
в ряду однородных членов предложения оказываются слова, называющие людей
и животное. Такая семантическая несогласованность создает эффект обманутого
ожидания. Разговорные СЧ способствуют сниженному представлению ситуации.
Количественные конструкции с СЧ не просто информируют нас о каком-либо
событии, но и способствуют созданию эмоционального обмена между адресатом
и адресантом, что не всегда возможно при использовании КЧ. СЧ встречаются
в конструкциях, имеющих черты разговорного стиля, способствуют выражению как
отрицательных, так и положительных эмоций; чаще сочетаются со словами
с отрицательной семантикой, встречаются в речевых штампах. В свою очередь, КЧ
характеризуются стилистической нейтральностью. В некоторых случаях выбор разряда
числительных может определяться использованием стилистических приемов.
Библиография
1. Валгина, Н. С., 1987, Современный русский язык: Учеб. для филол. спец., Москва,
с. 480.
2. Голуб, И. Б., 2004, Стилистика русского языка, Москва, с. 448.
3. Граудина, Л. К., 2001, Грамматическая правильность русской речи.
Стилистический словарь вариантов. 2-е изд., испр. и доп., Москва, с. 557.
4. Розенталь, Д. Э., 1977, Практическая стилистика русского языка. 4-е изд., испр.,
Москва.
5. Щеникова, Е. В., 2010, Стилистическая мотивированность отклонений от
литературной нормы (на примере синтагматики собирательных числительных).
Вестник Нижегородского государственного университета им. Н. И. Лобачевского,
№4(2), с. 804-807.
6. Щеникова, Е. В., 2006, Факторы выбора количественных и собирательных
числительных в современной художественной прозе: Автореферат диссертации
кандидата филологических наук, с. 22.
39
Тенденция к нефлективности у составных имен
числительных
Maria-Stefanie Knapitsch
The tendency to uninflection of compound cardinal numerals
in Russian
Abstract: The article “The tendency to uninflection of compound cardinal numerals
in Russian” deals with the uninflection of particular components of compound numerals
in Russian. It gives a short review of the phenomena in the form of observations made by
three selected authors dealing with the issue (Meľčuk 1985, Drovnikova 1993, Glovinskaja
2009). Further, it contains data collected from an experiment conducted with 25 participants
in 2009 in Orenburg, which will be connected to the observations of the above-mentioned
authors. Particular attention is focused on four of I.A. Meľčuk’s hypotheses describing
the phenomena of uninflection of compound cardinal numerals, which have been submitted
to validation within the framework of the experiment.
Keywords: uninflection; numerals; Russian language.
Contact: Palacký University of Olomouc, Faculty of Arts, Department of Slavonic Studies,
[email protected]
Как известно, количественные числительные склоняются в русском языке во всех
шести падежах, и поскольку мы относим русский язык к языкам флективного строя,
этот факт никого не удивит и может нас привести к выводу, что это свойство –
наследство из праславянского, или даже из индоевропейского языка. Однако дело
обстоит так, что в индоевропейском языке количественные числительные относились
к нефлективным частям речи, так, например, в латинском языке все количественные
числительные, кроме один и два, являются несклоняемыми. В течение истории
образовывалась в славянских языках более или менее сильная флективность этой части
речи, которая развивалась в самой малой степени в сербском и словацком языках, ибо
в этих двух языках есть числительные, которые не склоняются. Второе место занимают
словенский и чешский языки, в которых в принципе можно склонять все числительные,
но в том или ином случае допускается и несклоняемость, как, например, в словенском
языке, где числительные выше десяти в соответствии с нормой не склоняются. Первое
место по склоняемости занимают польский и русский языки, в которых склоняемость
достигла наиболее полного развития, в такой форме, что норма предписывает их полное
склонение до сих пор.
В современном русском языке каждое числительное имеет шесть падежных форм,
однако не все различаются формально, т.е. у них проявляется падежный синкретизм
(напр., пять для И/В, пяти для Р/Д/П, пятью для Т). Что касается составных имен
числительных (т.е. числительных, состоящих из более чем одного компонента) при их
склонении изменяется каждый отдельный компонент:
40
(1)с 657 → с шестьюстами пятьюдесятью семью
Вопрос отношений между этими компонентами не прост, но, с синтаксической
точки зрения, можно выделить три типа отношений:
1. Между отдельными компонентами существует управление, напр., (2) пять
тысяч ‚5000‘, т.е. числительное тысяча управляет числительным пять.
2. Между отдельными компонентами существует согласование, напр., (3) один
миллион ‚1 000 000‘, т.е. слово один согласовывается со словом миллион в числе, падеже
и роде.
3. Между отдельными компонентами отношение формально не выражено, или,
в крайнем случае, существует примыкание: (4) пятьдесят семь ‚57‘, т.е. семь
примикается к пятьдесят.
Морфологические и синтаксические свойства составных имен числительных
также свидетельствуют об их сложности и о сложности данной проблематики. Поэтому
не удивительно, что в разговорной речи иногда встречаются отклонения от нормы,
проявляющиеся обычно несклоняемостью одного или нескольких компонентов (чаще
всего склоняется только последний компонент), то есть появляется тенденция
к аналитизму, особенно при употреблении числительного в одном из косвенных
падежей. Эти отклонения присущи прежде всего вышеприведенным составным именам
числительным. Проблематика заключается в том, что до сих пор не вполне ясно, какие
компоненты в какой степени охвачены несклоняемостью в разговорной речи.
Ссылаясь на эти факты, я хочу представить три нами избранных труда,
занимающихся нестандартным склонением числительных.
1. Поверхностный синтаксис русских числовых выражений – монография
И. А. Мельчука 1985 г., в экскурсе которой он сформулировал четыре так
называемых правила склонения числительных в разговорной речи,
2. Развитие падежного синкретизма форм числительных в современном
русском языке Л. Н. Дровниковой 1993 г. и
3. Имена. Тенденция к унификации склонений и сокращений парадигм
М. Гловинской 2008 г. – один из самых актуальных докладов по данной
проблематике.
Сначала я хочу рассмотреть общие наблюдения этих авторов и моменты,
в которых эти наблюдения совпадают.
Все авторы согласны, что происходят сдвиги в употреблении числительных,
которые связанны с упрощением и унификацией их склонения, напр., (5) В двухсот
(надо двухстах) километрах сколько метров? [Гловинская 2008]
Кроме того они наблюдают возникновение двучленной парадигмы с одной
формой для прямых (напр. двести, триста) и одной для косвенных падежей
(соответственно двухсот, трехсот), а именно у числительных 50-80 и 200-900
[Мельчук 1985, Дровникова 1993]. Далее, все авторы признают появление других
нестандартных форм, напр., двуста, трехстами, десятьми и др.
У Гловинской (2008) есть некоторые «типичные» констатации о склонении
числительных в разговорной речи, которые можем найти также в разных грамматиках,
обращающих внимание на данную проблематику, при объяснении стандартного
склонения числительных. Первая и, одновременно, самая распространенная констатация:
склоняется только последний компонент. По Гловинской эта тенденция наблюдается уже
с 1915 г. (ссылка на Чернышева). В качестве примера можно привести нижеследующую
синтагму: (7) более две тысячи пятьсот пятьдесят двух человек. Вторая констатация
звучит так: Когда не склоняется только последний элемент, то первый употреблен обычно
в правильной форме. Третий случай: Все компоненты остаются несклоняемыми.
Последние две констатации обнаруживаются в последние десятилетия XX века, и они
41
связаны «с новой манерой обозначать числительные в тексте с помощью цифр, а не
написанными словами в нужных падежах, как раньше» (Гловинская 2008).
Довольно интересную попытку описания несклоняемости составных
количественных имен числительных мы можем найти в Экскурсе 12 работы
И. А. Мельчука 1985 года под названием Поверхностный синтаксис русских числовых
выражений, в которой ему удалось установить определенные закономерности
склонения имен числительных в разговорной речи. Эти закономерности более точные,
чем наблюдения Гловинской и Дровниковой, несмотря на то, что они возникли раньше.
Мельчук определяет, какие именно компоненты могут остаться несклоняемыми и,
кроме того, указывает на контексты, которые способствуют несклоняемости
числительных. Его гипотезы исходят из допустимости или степени приемлемости
определенных вариантов склонения числительных в разговорной речи.
Вышеприведенные авторы делают заключения, исходя из отдельных примеров,
которые были ими извлечены из корпусов или собраны из устных источников.
Несмотря на то, что мы у Мельчука находим самые точные данные, его заключения
основываются на его субъективных наблюдениях, как он, кстати, сам и признает1,
т.е. отсутствует систематическая проверка этих утверждений. В рамках своего
эксперимента я старалась провести именно такую систематическую проверку
актуальности гипотез Мельчука. Для своего эксперимента я подготовила связный текст,
содержащий синтагмы с именами числительными в косвенных падежах,
репрезентирующие четыре его гипотезы. Чтобы наличие таких больших по объему
имен числительных в косвенных падежах не вызывало подозрение участников
эксперимента, был нами отобран текст из области экономики и будущим респондентам
было сказано, что речь идет о переводе с немецкого языка. Имена числительные
в синтагмах были представлены цифрами. Текст был передан 25 жителям города
Оренбург с просьбой прочитать его вслух. Чтение текста записывалось с помощью
диктофона, а затем было затранскрибировано.
Составные числительные из текста были впоследствии разделены на отдельные
компоненты, формы их склонения были внесены в таблицы с репрезентирующим их
числовым кодом и обработаны в электронном виде. Нами была вычислена
статистическая частота употребления определенных форм склонения отдельных
компонентов имен числительных, посредством которой было возможно не только
определить степень правильности гипотез, но и получить непременно интересное
представление о феномене несклоняемости числительных вообще.
В следующих абзацах речь пойдет о гипотезах и их проверке.
Гипотеза I:
«Числительные двадцать, тридцать и сорок в роли предпоследнего компонента
имени числительного вообще никогда не могут оставаться в именительном падеже,
если все имя числительное в целом стоит в одном из косвенных падежей:
(8) *с шестьсот двадцать тремя рублями
Ср., в то же время, абсолютно правильное (9):
с шестьсот пятьдесят семью рублями.» [Мельчук 1985]
Числительные, использованные для проверки этих гипотез, были такие же, как
в приведенном примере, в творительном падеже. Что касается проверки данной
гипотезы, то она показала, что Гипотеза I только частично верна – она не является
правилом, а лишь тенденцией. Иначе говоря, было обнаружено 11 из 25 случаев,
в которых числительное двадцать, как предпоследний компонент, осталось
несклоняемым (у числительного пятьдесят – 13 случаев).
1
«... я рискну только опираться на собственную интуицию.» [Мельчук 1985, с. 406].
42
Гипотеза II:
«Мы можем указать два фактора, способствующих неизменяемости отдельных
компонентов составных имен числительных в косвенных падежах. Первый, достаточно
сильный фактор, – это наличие препозитивного прилагательного, зависящего от имени
числительного. Такое прилагательное уже «несет» нужный падеж, так что этим
облегчается употребление тех или иных (к сожалению не ясно каких – прим. ав.)
компонентов имени числительного в именительном падеже.» [Мельчук 1985]
В качестве примера, представляющего данный фактор, у Мельчука приведено
местоимение «все эти» в соответсвующей форме:
(10) Со всеми этими миллион шесть тысяч триста двадцатью рублями
(11) Услуги были оказаны всем этим два миллиона шесть тысяч триста
двадцати посетителям.
«Второй фактор – это выражения более чем и менее чем, зависящие от имени
числительного. Этот фактор действует слабее, чем первый, в том смысле, что
выражения, которые без него являются неправильными, зачастую и с ним не становятся
правильными, хотя степень их приемлемости обычно все-таки повышается:
(12) Услуги были оказаны более чем два миллиона шесть тысяч триста
двадцати посетителям
звучит явно лучше, чем
(13) Услуги были оказаны *два миллиона шесть тысяч триста двадцати
посетителям
хотя само (12) все-таки не звучит вполне нормально.» [там же]
Синтагми для проверки этой гипотезы: всем этим 2 305 240 людям и
более чем 2 305 240 австрийцам.
Что касается первой части II гипотезы, необходимо сказать, что она также была
опровергнута. Правильно, что наличие «препозитивного прилагательного» [там же]
имеет влияние на склонение числительного, от которого оно зависит, но не таким
образом, что облегчается употребление определенных частей числительного в форме
именительного падежа, а наоборот: кажется, что препозитивное прилагательное
содержит указание на падеж, в котором числительное стоит, и тем «инициирует» его
склонение в соответствии с нормой. Это подтверждает и статистика, которая
показывает 16 случаев, в которых числительное миллион с препозитивным всем этим
встречалось в форме дательного падежа. У синтагмы с препозитивным более, чем
степень нефлективности выше, чем у синтагмы с фактором всем этим.
Гипотеза III:
«Пусть некоторое ИЧ (имя числительное, прим. ав. статьи) в косвенном падеже
содержит два количественных S (субстантива, прим. ав.), связанных ПСО
(поверхностно-синтактическим отношением, прим. ав.), например миллиард и миллион
или миллион и тысяча… Невозможно, чтобы первое (левое) из этих количественных
существительных2 было неизменяемым, а второе изменяемым. Все остальные три
комбинации допустимы, хотя сочетание первого изменяемого существительного со
вторым неизменяемым тоже стоит на грани правильности» [там же].
(14) Со всеми этими *два миллиона триста пятью тысячами двести сорока
рублями → первое количественное существительное не склоняется, второе склоняется –
невозможно
(15) Со всеми этими два миллиона триста пять тысяч двести сорока рублями →
оба существительных остаются несклоняемыми – возможно
(16) Со всеми этими двумя миллионами триста пятьдесят три тысячи двести
2
По Мельчуку, тысяча, миллион, миллиард – это не числительные, а существительные.
43
сорока рублями → первое существительное склоняется, второе не склоняется – на грани
правильности
(17) Со всеми этими двумя миллионами триста пятьдесят тремя тысячами
двести сорока рублями → оба существительные склоняются – возможно
Гипотеза III, которая была сформулирована с самой большой достоверностью,
является правильной. Каждый раз, когда первое числовое существительное осталось
нефлективным, таким же было и второе. Три раза встречалась «находящаяся на грани
правильности» форма с первым флективным и вторым нефлективным компонентом.
Гипотеза IV занимается возникновением двучленной парадигмы у сотен,
о котором я упоминала выше (см. Дровникова 1993). Говоря о IV гипотезе, стоит
отметить, что форма родительного падежа встречалась именно у сотен относительно
редко, а числительные, репрезентирующие сотни, чаще всего оставались в исходной
форме, т. е. в форме именительного падежа. Никогда не наблюдался случай, в котором
два элемента сотен склонялись бы по-разному (я имею в виду выражения типа
двухстам, четырехстами и т. д.).
Далее, на основе материала, полученного из интервью, была возможность извлечь
интересные данные, в которых наблюдались определенные тенденции:
Чем чаще склоняется первый компонент составного имени числительного, тем
реже склоняются внутренние компоненты и наоборот.
Чем чаще склоняется первый компонент составного имени числительного, тем
реже склоняется последний компонент и наоборот. Это в соответствии с наблюдениями
Гловинской.
Чем больше объем имени числительного, тем чаще выражается морфологический
падеж лишь последним компонентом числительного.
Кроме того, выражения, находящиеся в препозиции, т.е. перед числительным,
оказывают достаточно сильное влияние на его склонение.
Степень нефлективности отдельных компонентов всех числительных из
эксперимента выше 50 процентов. Также правильно, что происходит упрощение
склонения числительных, при котором форма родительного падежа расширяется за счет
остальных падежных форм.
Невозможность сформулирования ясных «правил» о флексии составных
числительных в разговорной речи связана с тем фактом, что в интервью наблюдалось
большое многообразие форм склонения отдельных компонентов, происхождение
которых не всегда было вполне ясным. До проведения интервью мы сомневались,
останется ли то или иное числительное неизменяемым, а в конце эксперимента
выяснилось, что ни один из участников не склонял все числительные в тексте
в соответствии с нормой.
Этот факт может быть рассмотрен как сильный признак широкой
распространенности феномена несклоняемости числительных.
Вопрос, вызывают ли эти отклонения от нормы полную нефлективность
числительных в русском языке, также очень интересен. Гловинская считает, что это
может произойти и мы с ней полностью согласны, если, конечно, не будем учитывать
вмешательство со стороны инстанций, следящих за соблюдением норм русского языка.
Zusammenfassung
Der Artikel „Die Tendenz zur Unflektiertheit beim zusammengesetzten
Kardinalzahlwort im Russischen“ behandelt das in der gesprochenen Sprache NichtFlektieren bestimmter Komponenten zusammengesetzter Kardinalzahlwörter (ZK) im
Russischen. Er bietet einen kurzen Überblick über dieses Phänomen in Form bestimmter
44
Beobachtungen dreier ausgewählter Autoren (Meľčuk 1985, Drovnikova 1993, Glovinskaja
2009) die sich mit der Problematik auseinandergesetzt haben. Im Russischen werden zwar der
Norm nach alle Komponenten eines zusammengesetzten Zahlwortes in allen sechs Fällen
dekliniert, es kommt jedoch nicht zuletzt wegen der daraus resultierenden Komplexität der
ZK zu Abweichungen von der Norm, welche sich im Nicht- oder teilweisen Flektieren
bestimmter Komponenten manifestieren. Nun könnte man auf den ersten Blick annehmen,
dass dieses Abweichen von der Norm beliebige Komponenten der ZK betrifft. Dass dem nicht
so ist beschreibt Meľčuk in Form von vier Hypothesen, die Aufschluss darüber geben
in welcher Form und in welchen Kontexten welche Komponenten von ZK unflektiert bleiben
können. Da diese Hypothesen noch keiner Überprüfung unterzogen wurden, wurde diese
Tatsache zum Anlass genommen, genau dies in einem Experiment mit 25 TeilnehmerInnen
zu tun. Die aus dem in Orenburg im Jahr 2009 durchgeführten Experiment, im Zuge dessen
die TeilnehmerInnen einen zusammenhängenden Text mit sechs in Ziffern geschriebenen,
syntaktisch in obliquen Kasus stehenden ZK laut vorlesen mussten und anhand dessen die
Formen der Deklination der einzelnen Komponenten beobachtet werden konnten,
gewonnenen Daten lassen nicht nur Rückschlüsse auf die oben angesprochenen Hypothesen
(von denen zumindest zwei als widerlegt betrachtet werden kоnnten) zu. Auch die
Feststellungen anderer Autoren (Drovnikova, Glovinskaja) können im Lichte dieser Daten
interpretiert werden.
Библиография
1. Дровникова, Л. Н.: Развитие падежного синкретизма форм числительных
в современном русском языке. Филол. науки. 1993.
2. Гловинская, М. Я.: Имена. Тенденция к унификации склонений и сокращений
парадигм. In: Современный русский язык: Активные процессы на рубеже XX-XXI вв.
(под ред. Л. П. Крысина), Studia Philologica 2008.
3. Мельчук, И. А.: Поверхностный синтаксис русских числовых выражений. Wiener
Slawistischer Almanach. Sonderband 16. 1985.
45
Zmeny v metodologickom prístupe k morfológii slovenského
jazyka po pragmaticko-komunikačnom obrate
Dana Palecsková
Alterations in methodological approach to the Slovak morphology after the
pragmatic and communicative about-face
Abstract: The paper deals with different approaches to the morphology of Slovak language. It
compares the differences between structural and pragmatic approach in the Slovak theory
of morphology.
Key words: pragmalinguistics; structural approach; pragmatic approach; morphology.
Contact: Katedra slovenského jazyka a literatúry, Filozofická fakulta, Univerzita sv. Cyrila a
Metoda v Trnave, [email protected]
0. Úvod
V európskej jazykovede v prvej polovici 20. storočia dominoval systémový pohľad na jazyk,
ktorý pristupuje k jazyku ako k systému jazykových jednotiek znakovej povahy, medzi
ktorými je pevná štruktúra vzťahov. Takto postulovaný prístup ku skúmaniu jazyka spôsobil,
že v centre záujmu lingvistov stál abstraktný jazykový systém (langue), pričom jeho
konkrétna rečová realizácia (parole) nebola prijímaná ako vhodný predmet jazykovedného
bádania. Pragmatický, resp. komunikačno-pragmatický obrat v jazykovede v druhej polovici
20. storočia však priniesol výraznú kvalitatívnu zmenu v metodologickom prístupe k jazyku.
Do centra pozornosti sa dostáva práve parole ako realizácia jazykového systému v konkrétnej
situácii. Lingvisti si uvedomili, že na pochopenie zložitého procesu jazykového vyjadrovania
je dôležité sústrediť sa aj na pragmatické faktory, ktoré systémový prístup (mladogramatický,
štrukturálny, generatívny) ignoroval. Efektívna komunikácia totiž nezávisí iba od dobrej
znalosti jazykového kódu (jazyková/gramatická kompetencia), ale aj od schopnosti používať
jazykové prostriedky za účelom dosiahnutia komunikačného zámeru (pragmatická
kompetencia).
1. Pragmatika – lingvistická pragmatika – pragmatická lingvistika – pragmalingvistika
Aby sme vôbec mohli pristúpiť k skúmaniu pragmatického prístupu k jazyku, je
potrebné vymedziť termín pragmalingvistika a oblasť jej záujmu. Termíny v nadpise tejto
kapitolky sa v prácach rôznych lingvistov používajú a chápu nejednotne.
Jana Hoffmanová (1997, s. 96) pojmy pragmatická lingvistika, lingvistická pragmatika
a pragmalingvistika používa synonymne a hovorí o ich širšom a užšom chápaní. V širšom
zmysle pragmalingvistika zahŕňa viacero jazykovedných disciplín, ktoré vznikli v 60. – 70.
rokoch 20. storočia a zamerali svoju pozornosť na parole, používanie jazyka. V užšom
chápaní je pragmatická lingvistika jednou z týchto disciplín, ktorá sa zaoberá kontextom,
ktorý sprevádza používanie jazyka. Juraj Dolník (2009, s. 248 – 252) termíny pragmatika
(resp. lingvistická pragmatika) a pragmalingvistika rozlišuje. Pragmatika je podľa neho
46
súčasťou semiotiky a pragmatický prístup k jazyku je skúmanie kontextu, v ktorom sa
jazykové znaky používajú. Týmto kontextom je jazykový kontext, komunikanti, ich znalosti
a predpoklady a situácia, v ktorej sa rečový akt realizuje. Chápanie termínu pragmalingvistika
v tejto práci bližšie nevysvetľuje.
Pragmatiku ako časť semiotiky skúmajúcu vzťahy medzi znakmi a ich používateľmi
chápe aj Jiří Černý (1998, s. 168 – 169). Oproti tomu, pragmalingvistiku definuje ako
hraničnú jazykovednú disciplínu skúmajúcu pragmatické faktory, ktoré ovplyvňujú rečovú
činnosť(sú to napospol mimojazykové faktory) (1998, s. 209 – 210).
U Františka Čermáka (2007, s. 92 – 93, 273) nachádzame výhradne pojem pragmatika.
Tento termín podľa neho v minulosti označoval časť semiotiky vyjadrujúcu vzťah jazykového
znaku k používateľovi. V súčasnosti pragmatika skúma funkciu jazyka/znakov v sociálnej
interakcii. Je to časť lingvistiky, ktorá skúma jazyk z hľadiska úzu čiže jeho hraníc, funkcií,
spôsobov a účinku na používateľov, zvlášť so zreteľom ku kontextu, situácii a znalosti
vonkajšieho sveta a pod.
Našou úlohou nie je porovnávať a posudzovať používanie daných termínov v prácach
ostatých lingvistov, ani si netrúfame navrhnúť jednotnú terminológiu; pre potreby našej práce
však považujeme za dôležité presne vymedziť, ktoré termíny a v akom význame budeme
používať.
Pragmatika je súčasťou semiotiky, teórie znakov, skúma vzťah znakov k ich používateľom.
Pragmalingvistika
(lingvistická
pragmatika/pragmatická
lingvistika)
je
jazykovedná disciplína, ktorá skúma komunikačný kontext čiže vplyv pragmatických,
mimojazykových faktorov na rečovú činnosť. J. Černý (1998, s. 210) medzi pragmatické
faktory zahŕňa miesto, čas a situáciu, v ktorej sa výpoveď realizuje; predchádzajúci kontext;
komunikačný zámer hovoriaceho a jeho stratégiu; poslucháčovu znalosť hovoriaceho a témy;
sociálne podmienky a vzťahy účastníkov; počet účastníkov a ich vzájomný vzťah;
vzdialenosť medzi účastníkmi; spôsob komunikácie.
Pragmatický prístup k jazyku je charakteristický pre viacero jazykovedných disciplín,
ktoré sa po jazykovednom obrate v 60. – 70. rokoch 20. storočia zaujímajú o používanie
jazyka v konkrétnej komunikácii, orientujú sa na parole. Tento prístup k jazyku je možné
aplikovať na všetky oblasti a roviny jazyka. V práci sa zameriavame na uplatňovanie
pragmatického prístupu v morfológii slovenského jazyka v slovenskej jazykovede.
2. Pragmatický a nepragmatický prístup v teórii morfológie v slovenskej lingvistike
Akademická Morfológia slovenského jazyka (MSJ) je základnou kodifikačnou
príručkou morfológie reflektujúcou kodifikovanú podobu štátneho jazyka. Vznikla ako
kolektívne dielo pod vedením Jozefa Ružičku v Ústave slovenského jazyka Slovenskej
akadémie vied v roku 1966. MSJ podala rozsiahly a detailný opis vnútornej štruktúry
morfologického subsystému slovenčiny v zhode s vtedajším metodologickým prístupom
vychádzajúcim zo systémovej lingvistiky. MSJ sa na dlhé roky stala dominantnou
morfologickou rukoväťou a stala sa východiskom mnohých neskorších gramatických
príručiek.
Zdá sa však, že MSJ už naplnila svoju úlohu. Súčasný jazykovedný výskum ukazuje,
že systémovo-štruktúrny prístup je už prekonaný a je potrebný obrat ku komunikácii.
Na pozadí tejto potreby MSJ nevyhovuje súčasnej jazykovednej orientácii a pohľadu na jazyk
z viacerých dôvodov:
1. má deskriptívny charakter, zameriava sa na opis teórie morfológie, skúma výhradne
vnútornú štruktúru jazyka v snahe vytvoriť teoretickú koncepciu morfológie;
2. systémový, resp. funkčný prístup k jazyku, ktorý sa prejavuje hodnotením
jazykových jednotiek výhradne na osi spisovné – nespisovné,
47
3. materiálovou bázou bola predovšetkým beletria – umelecká próza od obdobia
realizmu do polovice 20. storočia,
4. jednostranné zameranie na expedienta, v tomto prípade prozaika, ktorý bol
považovaný za prestížneho používateľa jazyka.
Základné metodologické východiská aplikované v MSJ sa v ďalších desaťročiach
postupne začali prehodnocovať. Dôležitým posunom bola koncepcia stratifikácie národného
jazyka Jána Horeckého, ktorú publikoval v 70. a 80 rokoch. Okrem spisovného jazyka
rozlišuje aj štandardnú a subštandardnú formu národného jazyka, ktoré sú celonárodnými
formami. Nárečie vyčleňuje zvlášť, ako formu národného jazyka, ktorá nemá celonárodnú
platnosť. Jazyk umeleckej literatúry vydeľuje ako osobitnú zložku národného jazyka, v ktorej
sa môžu funkčne používať všetky výrazové prostriedky národného jazyka. Bol to výrazný
posun k sociolingvistickému a komunikačnému nazeraniu na jazyk, ktorým Horecký
priznal jazyku spoločenskú dimenziu a komunikačnú funkciu. Poukázal na to, že národný
jazyk nemá iba dve variety – spisovný jazyk a nárečie, ale je bohato vnútorne diferencovaný,
a že jazyk umeleckej literatúry je pre jeho voľnosť v používaní jazykových prostriedkov
osobitnou varietou národného jazyka. Tým podlomil opodstatnenosť materiálového
východiska MSJ.
Posun od deskripcie existujúceho stavu v morfológii k snahe o vysvetlenie jej
vývinových zmien badať v monografii Ladislava Dvonča Dynamika slovenskej morfológie
(1984). Kým v MSJ dominuje opis formálnej morfológie, Dvonč sa snažil zachytiť a vysvetliť
dynamiku v morfologickej stavbe slovenčiny čiže vývinové zmeny, vývinovú postupnosť
v slovenskej deklinácii a konjugácii. Hoci poznal Horeckého novú koncepciu stratifikácie
národného jazyka, stále sa pridŕža systémového prístupu v súlade s MSJ. Prínosom
Dvončovej monografie je však to, že sa pokúsil vysvetliť zmeny v morfológii slovenského
jazyka na základe princípov, ktorými sú tendencia po jednotnej báze a tvarová analógia.
Významným prínosom v novom pohľade na morfológiu je práca Jany Kesselovej1,
ktorá analyzuje spontánnu komunikáciu detí, skúma používanie slovných druhov v detskej
reči. Jej výskum používania predložiek, spojok, slovies či adjektív v detskej reči je
významnou reflexiou morfologickej kodifikácie v spontánnom prejave, čím sa výrazne
posúva od systémového ku komunikačnému prístupu k jazyku. Komunikačno-pragmatický,
psycholingvistický a sociolingvistický prístup je metodologickým podložím aj pre koncepciu
teórie vyučovania slovenského jazyka a slohu, ktorú spolu s Janou Palenčárovou a Janou
Kupcovou spracovala v didaktickej príručke Učíme slovenčinu komunikačne a zážitkovo
(2003). Pragmatickým cieľom komunikačného vyučovania je rozvoj komunikačnej
kompetencie detí, teda schopnosti použiť jazykové prostriedky v súlade s danou
komunikačnou situáciou (2003, s. 17). Na rovine morfológie je to „rozvíjanie schopnosti
rozlišovať spisovné tvary od nekodifikovaných a v komunikácii ich vyberať podľa
komunikačného zámeru, komunikačnej situácie, adresáta a formy prejavu“ (2003, s. 99).
Snahy o nový pohľad na morfológiu slovenského jazyka prináša aj Miloslava
Sokolová. V roku 2004 pod sa pod jej vedením rozbehol grantový projekt Morfosyntaktický
výskum v rámci Slovenského národného korpusu. Cieľom projektu bolo na základe
korpusového materiálu (ktorého základom sú publicistické, odborné a umelecké texty), jeho
explanačno-deskriptívnej interpretácie a komunikatívno-pragmatickej funkcie vytvoriť
disciplínu, ktorá vychádza z interakcie morfológie a syntaxe. Sľubne začínajúci projekt však
1
Predovšetkým jej články publikované v časopise Slovenská reč v rokoch 1998 – 2002.
48
nebol dokončený, čo Sokolová odôvodňuje tým, že „doteraz nie je slovakistom k dispozícii
morfologicky a syntakticky spoľahlivo anotovaná rozsiahla verzia SNK, ktorá je
nevyhnutným predpokladom na vytvorenie takejto gramatiky“ (2007, s. 330).
Odkloniac sa od pôvodnej inovatívnej koncepcie morfosyntaxe, v roku 2007 vydala
Sokolová monografiu Nový deklinačný systém slovenských substantív. Nový deklinačný
systém je akýmsi kompromisom medzi pôvodnou morfosyntaktickou koncepciou
a systémovolingvistickým prístupom k morfológii. Pri opise deklinácie slovenských
substantív na jednej strane vychádza zo systémového prístupu v MSJ a z Dvončovej
Dynamiky, odkiaľ čerpá aj lexikálne zdroje. Na strane druhej pracuje aj s Dolníkovou
koncepciou explanačno-deskriptívnej morfológie a analyzuje aj pragmatickomorfologický aspekt pri skloňovaní substantív. Materiálovú bázu dopĺňa zisteniami
zo Slovenského národného korpusu, ktoré jej poskytujú obraz o reálnom používaní
gramatických tvarov substantív a do úvahy berie aj výsledky vlastných sociolingvistických
výskumov, ako aj výskumy iných jazykovedcov.
Rovnaké materiálové východisko volí aj Matej Považaj, ktorý skúmal dynamiku
feminín patriacich do vzorov dlaň a kosť v príspevku Niektoré dynamické tendencie
slovenskej morfológie (2008)2. Tvary daných substantív nachádzajúcich sa v slovenských
kodifikačných príručkách (MSJ, všetky pravopisné príručky a slovníky) porovnáva so stavom
v jazykovej praxi – v Slovenskom národnom korpuse a na internete. Výsledkom jeho
výskumu je zistenie, že medzi kodifikáciou a jazykovou praxou existuje istý rozdiel, ktorý
navrhuje riešiť uvádzaním dvojtvarov v kodifikačných príručkách.
V posledných rokoch nový prístup k morfológii predkladá Juraj Dolník3. Novú
koncepciu morfológie buduje na explanačno-deskriptívnom prístupe k morfologickým
javom. Podstatou tohto prístupu je opísať morfologické javy na základe princípov, ktoré
sú v ich základe a tým ich vysvetliť. Koncepcia princípov sa objavuje nielen v morfológii,
pomocou pôsobenia princípov Dolník vysvetľuje celý systém jazyka – jeho stavbu,
fungovanie aj vývin. Hovorí, že jazyk je prirodzený a teda v ňom pôsobia princípy, ktoré majú
nielen vnútrojazykovú, ale aj mimojazykovú povahu; z tohto dôvodu treba prihliadať
aj na pragmatické princípy fungovania jazyka. Dolník hovorí, že „ako základnú výskumnú
ideu možno prijať všeobecnú tézu o pragmatickej motivácii stavby a vývinu jazyka a o jeho
fungovaní na základe pragmatických inferencií“ (2009, s. 134). Základným východiskom je
teda skúmanie princípov, na ktorých spočíva racionálna a účinná jazyková komunikácia.
Na morfologickej rovine explanačno-deskriptívny prístup aplikuje na slovné tvary
(formálna morfológia) a morfologické prostriedky (funkčná morfológia), pričom tento prístup
ponúka vysvetlenie, prečo systém slovných tvarov nie je homogénny a prečo jestvujú
morfologické prostriedky. V systéme slovných tvarov fungujú princípy homomorfizmu,
analógie a ekonómie a na úrovni morfologických prostriedkov je to princíp syntaktickej
funkčnej motivácie, ktorý súvisí s funkciou morfologických prostriedkov vo výstavbe viet.
Vo všetkých princípoch je pri ich postulovaní zrejmá komunikačno-pragmatická
orientácia.
Praktickú aplikáciu Dolníkovej teórie princípov na morfologickej rovine podal Martin
Ološtiak. V príspevku Propriá a explanačno-deskriptívny prístup k morfológii súčasnej
slovenčiny (2007) skúmal princíp homomorfizmu v morfológii proprií. V príspevku objasňuje
2
3
Príspevok odznel na konferencii Jazyk a jazykoveda v pohybe už v roku 2006.
Zodpovedný riešiteľ grantového projektu Jazykovedného ústavu Ľ. Štúra SAV s názvom
Explanačno-deskriptívna morfológia súčasnej slovenčiny (r. 2006 – 2008).
49
predovšetkým teoreticko-metodologické východiská explanačno-deskriptívneho prístupu
k propriám a nastoľuje ďalšie otázky a smerovanie takto zameraného výskumu.
3. Znaky pragmatického prístupu k morfológii slovenčiny v slovenskej jazykovede
Z prehľadu rôznych prístupov k morfológii slovenského jazyka je zrejmé, že teoretickometodologické východisko pri jej skúmaní sa od čias systémového prístupu v MSJ výrazne
zmenilo. Zjavný je pragmatický prístup k morfológii, ktorý sa v slovenskej jazykovede
prejavuje viacerými rysmi:
§ prístup k jazyku – posunul sa od deskripcie k explanácii. Cieľom jazykovedy nie
je len popísať abstraktný jazykový systém, ale vysvetliť aj jeho fungovanie
v konkrétnej komunikačnej praxi. Cieľom je vysvetliť existovanie heterogénnych
jazykových variantov slovenčiny z hľadiska pôsobenia pragmatických faktorov.
Skúma sa uplatňovanie kodifikácie v reálnej komunikačnej praxi.
§ materiálové východiská – v centre pozornosti nestojí ideálny, ale reálny
používateľ jazyka. Na rozdiel od systémového prístupu, ktorý skúma reč
prestížnych používateľov jazyka a čerpá predovšetkým z umeleckej literatúry,
pragmaticky orientovaný prístup pracuje s používaním jazyka v reálnej
komunikačnej situácii. Materiálovým základom je živá reč, spontánny dialóg má
prednosť pred monológom. Do úvahy sa berú výsledky sociolingvistických
terénnych výskumov. Často sa využíva Slovenský národný korpus ako zdroj textov
nielen umeleckých, ale aj publicistických, odborných a rečníckych (live
komunikácia).
§ dôraz na recipienta – pragmaticky orientovaná lingvistika berie do úvahy
aj príjemcu jazykového signálu, a to z dvoch hľadísk. V prvom rade pri
komunikácii hrá dôležitú úlohu to, aký má expedient vzťah k recipientovi, na
základe tohto vzťahu expedient modifikuje svoj prejav a vznikajú rečové varianty.
Na druhej strane je v centre pozornosti to, ako recipient pochopí a interpretuje
informáciu od expedienta a ako môže expedient pôsobiť na recipienta
prostredníctvom jazyka.
4. Záver
Súčasný trend v lingvistike, ktorá by sa dala charakterizovať ako multidisciplinárna
a parolová lingvistika, ukazuje, že systémová metodológia, uplatňovaná v základných
kodifikačných príručkách, je z dnešného pohľadu na jazyk nevyhovujúca. Dôkazom toho sú aj
konferencie, na ktorých sa autori vyslovili za potrebu nového prístupu ku skúmaniu jazyka.
Potreba pragmatického prístupu vstupuje nielen do diskusií o novom koncepte slovenskej
morfológie, ako to bolo na na konferencii Tradícia perspektívy gramatického výskumu
na Slovensku4, v tomto duchu sa niesla aj konferencia o otázkach slovenského pravopisu
Dynamické tendencie v slovenskom pravopise5. Spolupráca jazykovedcov pri koncipovaní
gramatických aj pravopisných príručiek, ich jednotná metodologická orientácia je nielen
žiaduca, ale priam nevyhnutná.
Systémová lingvistika priniesla cenné poznatky o systéme a vnútornej štruktúre jazyka.
Tieto poznatky sú základom pre ďalší výskum jazyka v oblasti jeho konkrétneho používania.
4
5
Vedecká konferencia organizovaná Jazykovedným ústavom Ľudovíta Štúra Slovenskej akadémie
vied a Ministerstvom kultúry Slovenskej republiky uskutočnená 8. a 9. októbra 2001
v Smoleniciach.
Vedecká konferencia organizovaná Jazykovedným ústavom Ľudovíta Štúra Slovenskej akadémie
vied spolu so Slovenskou jazykovednou spoločnosťou pri SAV a s podporou Ministerstvom kultúry
Slovenskej republiky uskutočnená 18. a 19. mája 2006 v Bratislave.
50
Pragmatický pohľad na jazyk priniesol do jazykovedy predovšetkým záujem o parole
a výskum komunikačných faktorov ako protiklad k jednostrannému štrukturalistickému
záujmu o abstraktný jazykový systém. Domnievame sa, že pri úvahách o novej koncepcii
morfológie treba vziať do úvahy obe východiská, nielen perspektívu, ale aj retrospektívu
a gramatickú tradíciu. V spojení týchto dvoch prístupov vidíme cestu, ktorou by sa
koncipovanie ďalšej gramatickej príručky malo uberať.
Summary
In the slovak theory of morphology, the essential work Morfológia slovenského jazyka
(1966) gains the central position. In accordance with the structural and functional approach
of the second half of 20. century, it introduces the detailed description of the morphological
subsystem of the slovak language. Nowadays, the recent linguistic research shows, there is
a necessity of revaluation of this approach. The contribution of pragmatic approach is,
in the first place, focusing on the speech and explaining its function in the live communication
according to all the pragmatic aspects of communication.
Bibliografia
1.
2.
3.
4.
ČERNÝ, J., 1996. Dějiny lingvistiky. Olomouc: Votobia, 1996. 512 s. ISBN 80-85885-96-4.
ČERNÝ, J., Malé dějiny lingvistiky. Praha: Portál, 2005. 240 s. ISBN 80-7178-908-9.
ČERNÝ, J., Úvod do studia jazyka. Olomouc: Rubico, 1998. 248 s. ISBN 80-85839-24-5.
ČERMÁK, F., Jazyk a jazykověda. Přehled a slovníky. Praha: Karolinum, 2007. 341 s.
ISBN 978-80-246-0154-0.
5. DOLNÍK, J., Koncepcia novej morfológie spisovnej slovenčiny. In: Slovenská reč, 2005,
roč. 70, č. 4, s. 193 – 210.
6. DOLNÍK, J., Všeobecná jazykoveda. Opis a vysvetľovanie jazyka. Bratislava: VEDA,
vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, 2009. 376 s. ISBN 978-80-224-1078-6.
7. DVONČ, L., Dynamika slovenskej morfológie. Bratislava: VEDA, vydavateľstvo
Slovenskej akadémie vied, 1984. 124 s.
8. Dynamické tendencie v slovenskom pravopise. Ed. M. Považaj. Bratislava: VEDA,
vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, 2009. 212 s. ISBN 978-80-224-1106-6.
9. HOFFMANNOVÁ, J., Stylistika a... Současná situace stylistiky. Praha: Trizonia, 1997.
200 s. ISBN 80-85573-67-9
10. HORECKÝ, J., Vymedzenie štandardnej formy slovenčiny. In: Slovenská reč, 1979,
roč. 44, č. 4, s. 221 – 227.
11. HORECKÝ, J., Spoločnosť a jazyk. Bratislava: Veda, vydavateľstvo Slovenskej akadémie
vied.1982. 112 s.
12. KESSELOVÁ, J., 1998. Substantíva v komunikácii detí. In: Slovenská reč. Hl. red.:
I. Ripka. Bratislava: SAP, 1998. Roč. 63, č. 5, s. 272 – 280.
13. KESSELOVÁ, J., 1999: O funkcii zámen v dialogickej komunikácii. In: Slovenská reč.
Hl. red.: I. Ripka. Bratislava: SAP, 1999. Roč. 64, č. 4, s. 193 – 202.
14. KESSELOVÁ, J., 2000: Častice v jazykovom systéme a v komunikácii dieťaťa. In:
Slovenská reč. Hl. red.: I. Ripka. Bratislava: SAP, 2000. Roč. 65, č. 5 – 6, s. 257 – 269.
15. KESSELOVÁ, J., 2001: Funkčno-sémantické vlastnosti predložiek v spontánnej
komunikácii detí. In: Slovenská reč. Hl. red. Slavomír Ondrejovič. Bratislava: SAP, 2001.
Roč. 66, č. 4, s. 204 – 217.
16. KESSELOVÁ, J., 2002: Status spojok v sémantickosyntaktických vzťahoch spontánneho
komunikátu dieťaťa. In: Slovenská reč. Hl. red. Slavomír Ondrejovič. Bratislava: SAP,
2002. Roč. 67, č. 3, s. 129 – 141.
51
17. Morfológia slovenského jazyka. Ved. red.: J. Ružička. Bratislava: VEDA, vydavateľstvo
Slovenskej akadémie vied, 1966. 896 s.
18. OLOŠTIAK, M., Propriá a explanačno-deskriptívny prístup k morfológii súčasnej
slovenčiny. In: Jazyk a komunikácia v súvislostiach II. Ed. O. Orgoňová. Bratislava:
Univerzita Komenského 2007, s. 66 – 74. Dostupné na internete:
http://olostiak.webz.cz/chron-bibliografia.html
19. PALENČÁROVÁ, J., KESSELOVÁ, J., KUPCOVÁ, J., Učíme slovenčinu komunikačne
a zážitkovo. Bratislava: SPN, 2003. 222 s. ISBN 80-10-00328-X.
20. POVAŽAJ, M., Niektoré dynamické tendencie slovenskej morfológie. In.: Jazyk
a jazykoveda v pohybe. Ed.: S. Mislovičová. Bratislava: VEDA, vydavateľstvo Slovenskej
akadémie vied, 2008. s. 408 – 415. ISBN 978-80-224-1026-7.
21. SOKOLOVÁ, M., Možnosti vytvorenia slovenskej morfológie na korpusovom základe
(ako súčasti korpusovej morfosyntaxe) [online]. Bratislava: Jazykovedný ústav Ľudovíta
Štúra SAV, 28. 06. 2004. [cit. 18. 1. 2011]. Dostupné na internete:
http://korpus.juls.savba.sk/archive/seminare/2004-06-28/2004-06-28.inc.html
22. SOKOLOVÁ, M., Nový deklinačný systém slovenských substantív. Prešov: Filozofická
fakulta Prešovskej univerzity v Prešove, 2007. 338 s. ISBN 80-8068-550-9.
23. Tradícia a perspektívy gramatického výskumu na Slovensku. Ed. M. Šimková. Bratislava:
VEDA, vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, 2003. 244 s. ISBN 80-224-0732-1.
52
Аналитические прилагательные в современном русском
языке
Renáta Waśniowská
Analytical adjectives in contemporary Russian language
Abstract: The following article “Analytical Adjectives in Contemporary Russian Language”
provides a reader with a brief characterization of a new phenomenon which has recently been
developing in Slavonic languages. It deals with the tendencies in the Russian language
influenced mainly by the English language, technological progress, flourishing international
relationships and many other circumstances. It also outlines various opinions of this issue
represented by several outstanding linguists.
Key words: analytical adjective; attribute; international vocabulary; neologism.
Contact: University of Ostrava, Faculty of Arts, Department of Slavonic Studies,
[email protected]
На рубеже тысячелетия произошел ряд ключевых изменений в истории средней,
восточной и юго-восточной Европы, которые в огромной мере повлияли на общее
развитие евроатлантической общности. Распад Советского Союза и последующие
изменения в общественно-политических, политическо-экономических и культурнообщественных отношениях неизбежно нашли свое отражение как в изменении
менталитета, быта, в речевом поведении славян, так и в отдельных языках, являющихся
необходимым средством человеческого общения.
Вследствие быстрого темпа таких преобразований и посредством разных видов
масс-медиа, как напр. пресса, телевидение, радиовещание или интернет, появляются
в славянских языках различные инновации. Главным образом, происходит нивелировка
(стирание различий) определенной части лексики. Ускоренный темп жизни приводит
к тому, что в принципе отсутствуют достаточно благоприятные условия, которые
позволили бы основательное приспособление новых или заимствованных
наименований с точки зрения их структуры и семантики. Впрочем, благодаря своей
универсальности эти наименования выполняют в межъязыковой коммуникации
важную функцию каких-то межъязыковых (обще понятных), интеркультурных
«мостиков»1.
1
GAZDA, J. Integrační tendence v oblasti tvoření slov v současných slovanských jazycích (se
zvláštním zřetelem k situaci v ruštině a češtině). In KRČMOVÁ, M., et al. Integrace v jazycích,
jazyky v integraci. Praha: Lidové noviny, 2010, s. 83.
53
1.1 Интернационализация словаря как проявление языковой глобализации
Начиная с конца ХХ века заметным становится процесс взаимного сближения
языков под влиянием английского, имеющего в течение последних десятилетий среди
остальных
языков
бесспорно
доминирующее
положение.
Проникновение
заимствований английского происхождения в другие языки из языка-источника или
посредством других языков в виде интернациональных лексем объясняется как процесс
интеграции языков или даже как проявление языковой глобализации.2
В результате развития и усиления международных контактов на рубеже XX и XXI
вв. увеличивается во всех славянских языках количество лексических заимствований,
главным образом, англо-американского происхождения. Таким образом, появляется
новый ряд общих лексем. Й. Газда в качестве примеров этих «глобальных»
(интернациональных) номинаций в русском и чешском языках приводит, напр.,
следующие: бизнес-план/byznysplán, декоммунизация/dekomunizace, экокатастрофа
/ekokatastrofa, воркоголик/workoholik и др.
Особенно в настоящее время, во время бурного развития различных
международных контактов – деловых, культурных, научных и др., когда у людей
благодаря техническому прогрессу, распространению интернета и сетей коммуникации
(как напр. Facebook) есть возможность общаться с представителями других народов,
когда подчеркивается необходимость изучения иностранных языков..., возникает
благоприятная почва для проникновения заимствований из иностранных языков
и т. наз. интернационализации словаря.
Именно эта укрепляющаяся тенденция к интернационализации лексики,
касающаяся всех языков евроатлантического региона (в том числе славянских) является
в согласии с мнением Й. Газды одним из самых отчетливых проявлений языковой
глобализации. Автор3 также упоминает, что процессу языковой глобализации
свойствен тот факт, что отношения между языками, входящими во взаимный контакт,
нельзя считать равноценными, а односторонними. Таким образом, процесс
интернационализации нельзя характеризовать как взаимное воздействие языков, а его
суть заключается в том, что один язык оказывает одностороннее влияние на языки
другие. И так, в славянских языках, которые в подавляющем большинстве случаев
являются простыми приемщиками заимствований, наблюдаются параллельные
заимствования англо-американского происхождения, общие словообразовательные
элементы и модели.
В принципе можно сказать, что в результате общих лингвистических процессов
наряду с влиянием некоторых экстралингвистических факторов появляются в разных
европейских языках сходные (или может быть точнее – универсальные) модели. «Эти
экстралингвистические факторы усиливают некоторые внутриязыковые процессы,
к которым относится укрепление и развитие класса аналитических прилагательных»4.
2
GAZDA, J. Там же, с. 83.
GAZDA, J. Integrační tendence v oblasti tvoření slov v současných slovanských jazycích (se
zvláštním zřetelem k situaci v ruštině a češtině). In KRČMOVÁ, M., et al. Integrace v jazycích,
jazyky v integraci. Praha: Lidové noviny, 2010, s. 85.
4
ГОЛАНОВА, Е. И. О “мнимых сложных словах”. In Лики языка. К 45-летию научной
деятельности Е. А. Земской. Москва: Наследие, 1998. c. 35.
3
54
2 Аналитические прилагательные как новый грамматический класс слов
Проблему аналитических прилагательных нельзя рассматривать как вполне новое
открытие. Первые теоретические концепции появились в русской лингвистике более
сорока лет назад, они подверглись ряду исследований и развитию. Однако до сих пор
не все убеждены в том, что их можно называть новым грамматическим классом слов.
Многие лингвисты считают их неполноценными словами. Это вероятно также причина,
почему в большинстве работ, касающихся сложных наименований, класс аналитприлагательных не упоминается. Однако активное функционирование и образование
сложных наименований, содержащих различные виды определителей данного типа,
свидетельствует о том, что этот феномен будет в языке существовать гораздо дольше,
чем многие ожидали. Он постепенно включается в систему современного русского
языка, становится его неотъемлемой составной частью.
2.1 Аналитические прилагательные как составная часть «мнимых сложных
слов»
В современном языке есть много разных типов сложных наименований и среди
них постепенно стали выделяться образования, у которых, с лингвистической точки
зрения, не однозначно, считать ли их словами или словосочетаниями. В качестве
примеров можно назвать следующие: авиабилет, автодорога, госкомиссия,
кинофестиваль и др5.
М.В. Панов6 отмечает, что их следует считать словосочетаниями, а не сложными
словами, «потому что в таких сочетаниях части радио... авиа... авто... супер... мини...
имеют свободную, не ограниченную языком сочетаемость. Это главный признак
слова». Почему мы их классифицируем как прилагательные? Мы считаем так на основe
их необходимой связи с существительным. «(То радио, которое отдельно, – другое
слово: существительное.)»7 Другим источником аналит-прилагательных по его мнению
можно назвать части сокращений, напр. проф, сов, гос, сель, газ, парт. Они
не являются обрубками слов, а словами, так как для них характерна свободная
сочетаемость.
Таким образом, можно сказать, что в течение ХХ века в русском языке появляется
особый грамматический класс слов, который вызывает среди лингвистов немало
вопросов. О процессе образования, закрепления и распространения аналитических
словообразовательных единиц ведут представители славистики бесконечные
дискуссии. Первый интерес к этой теме проявлял уже в 70-х годах XIX века Baudoin de
Courtenay. Более подробно занимается этой темой в своих работах русский лингвист
А. А. Реформатский, который приведенный тип номинаций назвал «мнимыми
сложными словами». Он также первым употребляет термин «аналитическое
прилагательное». Помимо Реформатского этой темой занимался ряд других
лингвистов, среди которых больших достижений достиг именно М. В. Панов, статья
которого, посвященная данной проблематике, включена в сборник «Фонетика.
Фонология. Грамматика» (1971). Под редакцией Панова была издана также в 1968 г.
монография коллектива авторов «Русский язык и советское общество. Морфология
5
ГОЛАНОВА, Е. И. О “мнимых сложных словах”. In Лики языка. К 45-летию научной
деятельности Е. А. Земской. Москва: Наследие, 1998. c. 31.
6
ПАНОВ, М. В. Позиционная морфология русского языка. Москва: «Наука» – Школа «ЯРК»,
1999. с. 265.
7
ПАНОВ, М. В. Там же, с. 265.
55
и синтаксис современного русского литературного языка». В ней описываются
аналитические единицы в грамматике и словообразовании русского языка.
В упомянутой публикации, подчеркивается, между прочим, усиление тенденции
к аналитизму и наличие черт агглютинативности в структуре производных русских
слов.
2.2 Различие взглядов среди лингвистов
Как отмечает Л. Мровецова8 в русской лингвистике создались в течение первой
половины ХХ в. два направления, представители каждого из которых имеют различные
взгляды на нами изучаемую проблематику аналитических прилагательных. К первой
группе мы относим последователей уже упомянутого А. А. Реформатского, который
в 1937 г. представил свою гипотезу, согласно которой слова со структурой типа
педучилище состоят из двух компонентов, первые из которых напр. пед-, гос(госсектор) и др. следует считать представителями новой категории аналитических
слов, которые назвал «аналитические прилагательные». И последовательно сложные
слова, включающие эти аналит-прилагательные, классифицирует как «мнимые
сложные слова». Лексический характер первых компонентов приведенных сложных
слов он описывает следующим способом:
1. Аналитические прилагательные предшествуют определяемому слову и выполняют
функцию атрибута;
2. Указанные сложные слова имеют, как правило, два ударения;
3. Их правописание не является устойчивым, в некоторых случаях обе части пишутся
слитно, в других раздельно.
Второе направление представляют лингвисты, которые слова данной
словообразовательной структуры считают аббревиатурами, в частности частично
сокращенными словами. Они их относят к полноценным лексемам, образованным
путем усечения препозитивных морфем, которые они называют абброморфемами.
Дальше Л. Мровецова отмечает, что среди аналитических прилагательных можно
различать повторяющиеся (напр. авиационный, автомобильный, государственный,
туристический и др.) или неповторяющиеся определители т. наз. униморфемы
(напр. заработная плата – зарплата, подводная лодка – подлодка и др.) Она добавляет,
что адъективные компоненты по своей семантике тождественны с основами слов
аналит-прилагательных. В отличие от аффиксов они активно подвергаются
лексикализации и занимают фиксированное положение – они всегда препозитивны.
С мнением Реформатского в 60 годах ХХ века согласились также
напр. Г. С. Качкина (1963) или Д. И. Алексеев (1966). Г. С. Качкина их описывает как
своеобразные сложные слова, первая часть которых соответствует основам слов.
Д. И. Алексеев придерживался мнения, что прилагательное в сложных словах
указанного типа сохраняет атрибутивное значение лишь на морфемном уровне, но при
его выделении из состава сложного слова (т. е. лексикализации) происходит его
субстантивизация в согласии с общими законами языка. Алексеев не разделял взгляды
некоторых лингвистов, что приведенные адъективные компоненты в русском языке
способны сочетаться с неограниченным числом существительных, он утверждал, что
процесс образования таких сложных слов лимитирован. По его мнению, образование
сложных слов, как напр. госсобственность, госторговля, госаппарат, госгерб, госфлаг
8
MROVĚCOVÁ, L. Způsoby obohacování slovní zásoby ruštiny podnikatelské sféry v synchronnědiachronním aspektu (v porovnání s češtinou). Opava: Slezská univerzita; Karviná: Obchodně
podnikatelská fakulta, 2009. s. 94-95.
56
было бы невозможным. Однако в настоящее время мы уже имеем доказательства,
которые свидетельствуют о том, что в данном отношении он был не совсем прав. Дело
в том, что образования приведенного типа в современном русском языке
употребляются и встречаются довольно часто.
Также в отношении терминологии и морфематики взгляды лингвистов
на характер адъективных компонентов неодинаковы. Наряду с более старыми
обозначениями, появляются новые, как напр. аналиты, унификсы, унирадиксоиды,
радиксоиды, связанные компоненты, лексико-морфемы, адъективные морфемы,
препозитивные и постпозитивные блоки. (O. Martincová a N. Savický (1987:130). Тогда
как, в чешском языке используются термины как atributivní abromorfémy, afixoidy
(prefixoidy, sufixoidy), prefixoidy kořenového typu, poloprefixy, kvaziprefixy, přechodné
morfémy, prepozitivní elementy, kořenové komponenty и др. Л. Мровецова в своей работе
предпочитает обозначение «квазикомпозиты», которое по ее мнению отвечает
терминологии Реформатского и с точки зрения словообразования отражает
их граничный характер.
2.3 Характеристика класса
Аналитические прилагательные выступают в качестве определителей при
существительном, но они лишены характерной для категории имен прилагательных
морфологической оформленности. Так как у них нет категории рода, числа и падежа,
они выражают свою отнесенность к имени путем примыкания, т. е. аналитически.
Таким образом, примыкание здесь выполняет функцию средства грамматической связи
слов. «Для одних при этом характерна постоянная постпозиция, другие всегда
препозитивны: платье беж, цвет электрик, в костюме хаки, коми язык»9.
С синтаксической точки зрения для них характерно то, что они могут выступать лишь
в качестве определения соответствующего существительного и не могут выполнять
функцию предикатива. Они находятся только при существительном или другом
прилагательном, которое относится к тому же существительному.
Появление в русском языке рассматриваемой группы неизменяемых единиц
вызвано, главным образом, распространением заимствований, в особенности
из западноевропейских языков. В связи с этим М. В. Панов отмечает следующее: «Как
правило, заимствования, предназначенные для обозначения того или иного рода
признаков, закономерно проникающие в язык в разные периоды его развития,
приспосабливаются к русской словообразовательной (и словоизменительной) системе,
получают обычное “прилагательное „оформление. Некоторые заимствования, однако,
такого оформления не имеют (или же имеют его факультативно: беж и бежевый, бордо
и бордовый, гротеск и гротескный и др.).10» Панов объединяет их в несколько групп11,
мы приводим лишь некоторые, напр.:
§ обозначения цветов: костюм хаки, платье электрик, беж, бордо;
§ названия языков: хинди язык, урду язык, коми литература;
§ названия фасонов одежды: пальто реглан, брюки клеш, юбка плиссе;
§ ряд торгово-коммерческих обозначений: вес брутто, вес нетто;
§ отдельные слова типа максимум, минимум (программа-максимум, программаминимум) и т. д.
9
ПАНОВ, М. В. Русский язык и советское общество: Морфология и синтаксис современного
русского литературного языка. Москва: Наука. 1968. с. 105.
10
ПАНОВ, М. В. Там же, с. 106.
11
ПАНОВ, М. В. Там же, с. 106.
57
Причем некоторые из вышеуказанных слов используются лишь в качестве слов
с признаковым значением, к ним относятся названия цветов беж, электрик, бордо, хаки
и т. д. или некоторые отдельные слова: брутто, нетто, буфф и другие слова данного типа.
Многие аналитические прилагательные имеют соответствующие омонимичные
формы в виде несклоняемого существительного. См. некоторые примеры автора12:
§ купил маренго (ткань черного цвета с белыми нитями) х пальто маренго (черное
с сероватым отливом);
§ теперь в моде плиссе (мелкие складки) и юбка плиссе (с такими складками);
§ язык коми (коми – несклоняемое существительное) х коми язык, коми
литература и др. (коми – препозитивное относительное прилагательное) и т. д.
В настоящее время проявляется во многих случаях тенденция отдавать
предпочтение употреблению «адъективированного слова» нами рассматриваемого типа
перед образованием обыкновенного прилагательного. Основанием такого предпочтения
могут быть структурные причины, поскольку есть слова, от которых трудно образовать
нужное нам прилагательное. Примером послужат уже много раз упоминаемые названия
языков: коми, урду, хинди…, число которых в языке все увеличивается. Однако,
структурные затруднения нельзя считать единственной причиной, которая излагает эти
явления. Панов13 подчеркивает, что необходимо учитывать также общую
развивающуюся тенденцию к грамматическому лаконизму, экономии языковых средств,
которые обусловливают рост самых различных аналитических конструкций.
3 Анализ современных русских публицистических текстов
Из современных публицистических текстов нам удалось путем сплошной выборки
отобрать свыше 650 единиц, которые нам послужили основой к созданию собственной
классификации данных единиц, которая исходит, главным образом, из классификаций
Л. Мровецовой, Й. Газды и М. В. Панова. В русских публицистических текстах мы
выделили больше 250 аналитических определителей. К наиболее употребляемым
относятся, например, следующие: VIP-, поп-, эко-, онлайн-, фэшн-, радио-, спорт-,
электро-, видео-, рок-, авиа-, теле-, авто-, гос-, интернет-, кино-.
Предварительный результат нашего анализа подтвердил нашу прежнюю
предпосылку о численном превосходстве аналитических прилагательных, находящихся
в препозиции. Всего лишь около 5,5 % анализированных единиц употребляется
в постпозиции.
Рисунок № 1 Позиция аналитических определителей (пре = препозиция, пост = постпозиция)
12
ПАНОВ, М. В. Русский язык и советское общество: Морфология и синтаксис современного
русского литературного языка. Москва: Наука. 1968. с. 107.
13
ПАНОВ, М. В. Тамже, с. 107.
58
Что касается количества морфем, среди нами анализированных квазикомпозитов
однозначно преобладали те, которые состоят из двух компонентов.
Рисунок № 2 Количество морфем в квазикомпозитах
Отобранный материал мы дальше подвергли анализу, который учитывает способ
соединения компонентов. Встретились следующие возможности написания
компонентов:
а) слитно
б) раздельно
в) через дефис
Рисунок № 3 Способ соединения компонентов
Из диаграммы вытекает, что у свыше половины квазикомпозитов встречается
слитное написание.
Следующей целью нашего анализа является распределение аналитических
определителей в несколько групп с точки зрения их характера. Здесь мы
придерживаемся, классификации Й. Газды, согласно которой, он называет четыре
основные категории14:
1. Т. наз. префиксоиды корневого типа. Он их описывает как сложные слова
префиксоидального типа с интернациональными словообразовательными элементами,
которые из-за своей морфемной неопределенности находятся на границе префиксов
и первых компонентов сложных слов (напр. авиапредприятие, автомагазин,
агрофирма, биоинженер и др).
14
MROVĚCOVÁ, L. Způsoby obohacování slovní zásoby ruštiny podnikatelské sféry v synchronnědiachronním aspektu (v porovnání s češtinou). Opava: Slezská univerzita; Karviná: Obchodně
podnikatelská fakulta, 2009. s. 97-98.
59
2. Т. наз. префиксоиды префиксального типа, выражающие качество или
количество (напр. антирыночник, макропроект, микропрокат, супердивиденд).
3. Т. наз. слова-сокращения, возникшие путем сокращения прилагательного
иностранного
происхождения
и
его
соединением
с
существительным
(напр. капвложение, техдокументация, спецуправление).
4. Сложные слова – неологизмы. Их первая, вторая или обе части представлены
иноязычным компонентом. Их следует писать преимущественно через дефис (напр.
блиц-выставка, брутто-бюджет, пресс-служба).
Эта часть нашего анализа находится пока в стадии разработки. Однако
предварительные результаты нашего анализа показывают, что все вышеуказанные
группы аналитических определителей ведут себя в языке весьма активно и различия
в частотности их употребления не столь заметны.
4 Заключение
С аналитическими прилагательными встречаемся в повседневной жизни чаще,
чем нам кажется. Мы их находим ежедневно в газете, слышим по радио, телевидению,
в рекламе. Если пользуемся руководством по эксплуатации какой-либо технической
аппаратуры, то мы бесспорно встретим не одно такое образование. Интернет ими
буквально перенасыщен. В русском языке их пока существует больше, чем в чешском,
так как русский язык является более открытым влиянию иностранных языков. Следует
также отметить, что благодаря распространению аналит-прилагательных возникает
терминология, соответствующая международным стандартам. Но так как,
наименования с аналитическими прилагательными непрерывно проникают в наш
словарный запас, часто встречаются сомнения при переводе или написании этих новых,
еще не вполне освоенных единиц. Причина проста. Язык постоянно пополняется
образованиями такого типа, и носители языка на их основе образуют другие
наименования сходной структуры. Весь этот процесс происходит настолько быстро,
что авторы словарей «не успевают» их полностью регистрировать.
Summary
This article was focused on the increasing occurrence of analytical adjectives
in contemporary Russian language. We attempted to give the main reasons for their use
in the language. We gave their short description and introduced several basic types. We also
provided the reader with several diagrams which illustrate some of the specific characteristic
features related to this phenomenon.
Библиография
1. ГОЛАНОВА, Е. И. О “мнимых сложных словах”. In Лики языка. К 45-летию
научной деятельности Е. А. Земской. Москва: Наследие, 1998. c. 31 – 39.
2. ЗЕМСКАЯ, Е. А. Активные тенденции словопроизводства: Рост аналитизма и черт
агглютинативности. In ŠIRJAEV, E. Русский язык: Najnowsze dzieje języków
słowiańskich. Opole: Uniwеrsytet Opolski – Instytut Filologii Polskiej, 1997, s. 186 – 193.
3. КЕСНЕР, Й. Препозитивное субстантивное определение в чешском и русском
языках. In Dialog kultur IV. Sborník příspěvků z mezinárodní vědecké konference
60
5.
6.
7.
8.
pořádané ve spolupráci se Slavistickou společností Franka Wollmana při FF MU v Brně a
Českou asociací rusistů. Ústí nad Orlicí: Oftis, 2007. 145 – 149.
ПАНОВ, М. В. Позиционная морфология русского языка. Москва: «Наука» – Школа
«ЯРК», 1999.
ПАНОВ, М. В. Русский язык и советское общество: Морфология и синтаксис
современного русского литературного языка. Москва: Наука. 1968.
GAZDA, J. Integrační tendence v oblasti tvoření slov v současných slovanských jazycích
(se zvláštním zřetelem k situaci v ruštině a češtině). In KRČMOVÁ, M., et al. Integrace
v jazycích, jazyky v integraci. Praha: Lidové noviny, 2010, s. 83 – 97.
MROVĚCOVÁ, L. Způsoby obohacování slovní zásoby ruštiny podnikatelské sféry
v synchronně-diachronním aspektu (v porovnání s češtinou). Opava: Slezská univerzita;
Karviná: Obchodně podnikatelská fakulta, 2009.
61
Neukončený minulý dej vo vybraných jazykoch indoeurópskej
a ugrofínskej jazykovej rodiny
Eva Čulenová – Ladislav György – Jana Miškovská – Eva Schwarzová –
Tünde Tuska
The unfinished past action in chosen languages of the Indo-European
and Ugro-Finnish language family
Abstract: The article offers the views at the selected grammar features of languages belonged
to the different language families or groups. This special part of the grammar is concentrating
on the unfinished action which is explicated by different ways in the different languages.
In the centre of author´s interest are mainly the past tenses and the different continuous
actions. The authors have chosen this problem because every language (language group/
family) looks at the past by the different way.
Key words: continuous action; past tenses; unfinished action; comparative and contrastive
analysis; verbal forms.
Contact: Matej Bel University, Faculty of Humanities, Department of Slovak Language and
Literal Science, Slovakia, [email protected], [email protected], Department
of German Studies, [email protected], [email protected], University of Szeged,
Gyula Juhász Faculty of Education, Hungary, [email protected]
Úvod
Dej je jednou z najzložitejších entít, čo sa v každom jazyku prejavuje najmä na pomerne
bohatej škále vyjadrovacích prostriedkov.
Vo všeobecnosti možno konštatovať, že všetky jazyky chápu dej najmä z hľadiska:
1. jeho ukončenosti alebo priebehu;
2. času, v ktorom dej prebieha (minulý, prítomný, budúci);
3. presahu deja do rôznych časov;
4. prípadného paralelného priebehu deja (Čulenová, E. – György, L. – Miškovská, J. –
Schwarzová, E., 2011, s. 65)
V príspevku sme sa rozhodli opísať a podrobiť kontrastívnej analýze jednu z entít deja –
neukončenosť v minulosti v troch rôznych jazykoch: v slovenčine ako materinskom jazyku
a reprezentantovi slovanských jazykov indoeurópskej jazykovej rodiny, v nemčine ako
reprezentantovi germánskych jazykov a v maďarčine ako reprezentantovi ugrofínskych
jazykov.
Príspevok je koncipovaný na princípe polykonfrontácie viacerých typologicky
odlišných jazykových systémov, pričom základným princípom je konfrontácia so slovenčinou
ako východiskovým, materinským jazykom autorov. Snažíme sa poukázať nielen na rozdielne
gramatické vyjadrenia jedného javu v daných rôznych jazykoch, ale aj na odlišné vnímanie
sveta našich jazykov – s týmto faktorom operuje najmä preklad. Ako píše I. Šuša: „preklad je
totiž práve tým správnym mediátorom kontaktu medzi dvoma kultúrami – teda vysielajúcou,
62
resp. východiskovou i prijímajúcou. Reprezentuje fundamentálnu zložku vzájomnej
interkultúrnej komunikácie.“ (Šuša, 2010 a), porov. aj ďalšie práce: I. Šuša, 2010, b))
1. Čas a dej v jazykoch a spôsoby jeho vyjadrenia
Dej (aj) v gramatike spájame predovšetkým s rôznymi tvarmi verba, s gramatickou
kategóriou času a vidu.
Vychádzajúc z F. Čermáka (2001, s. 136 – 138), možno konštatovať, že slovesný čas nie
je vždy totožný s reálnym časom. Slovesný čas býva v jazykoch často vyjadrovaný
morfologicky (napr. sufixom) a býva členený rôzne bohato. Naproti tomu niektoré jazyky
morfologický čas nemajú vôbec (napr. laoština, čínština, malajčina) a iné jazyky zasa
vyjadrujú z troch reálnych časov (minulého, prítomného, budúceho) len ich časť (napr. fínčina
nemá morfologické futurum). Tam, kde morfologická forma času úplne chýba, býva podľa
autora čas vyjadrovaný jednoducho prostredníctvom kombinácie pronominum – verbum –
adverbium času. Futurum často býva zastúpený aj formami prézenta. Povaha troch reálnych
časov je odlišná, a to sa prejavuje aj na slovesnom čase. Futurum má ireálnu, neskutočnú,
a vlastne podmienenú povahu a môže v jazykoch absentovať. Aktuálnosť sa vyjadruje najmä
tvarmi prézenta, ktorý môže spolu s vidom vyjadrovať aj obvyklosť, uzuálnosť. Niektoré
jazyky operujú aj s bohatším členením prítomného času (napr. angličtina – rozlišuje napr.
present simple, present continouse, podobný systém majú aj semitské jazyky). Najzložitejšia
býva minulosť, pretože je najlepšie poznateľná a býva vyjadrená najväčšou škálou slovesných
minulých časov (préteritom, perfektom, imperfektom, pluquamperfektom, aoristom a pod.).
Najmä v slovanských jazykoch sa vyjadruje aktuálnosť aj prostredníctvom používania vidu.
Slovesné formy sa predovšetkým v súvislosti s časom delia na jednoduché a zložené
(viacslovné). Jednoduché tvary mávajú préteritum, imperfektum a aorist, zložené formy
mávajú perfektové tvary, zvyčajne tvorené z infinitívu alebo minulého particípia a tvarov
pomocného slovesa. Hlavným rysom perfektových časov je rezultatívnosť (sú ukončené
s trvalým výsledkom) a môžu byť prítomné, minulé (ako plusquamperfektum) a aj budúce
(ako futurum exactum).
Okrem toho je pre vetu dôležité rozlišovať aj samostatné časy (stoja v hlavnej vete
alebo v jednoduchej vete) a relatívne časy (vyskytujú sa len vo vedľajších vetách a vyjadrujú
pomer času k hlavnej vete). Relatívne časy klasifikujeme nasledovne:
a) Relatívne časy formálne identické so samostatnými časmi, pričom však
majú inú funkciu, napr. prézent nevyjadruje prítomnosť, ale súčasnosť alebo
préteritum predčasnosť a futurum následnosť).
b) Relatívne časy vykazujúce časovú postupnosť, resp. súslednosť časov.
c) Relatívne časy, ktoré sú vyjadrené osobitými formami subjenktívu.
Aspekt (slovesný vid) je podľa F. Čermáka (2001, s. 140 – 141) kategória, ktorá slúži
k rozlíšeniu a naznačeniu najmä rozdielu medzi dejom v jeho priebehu (neukončeným dejom)
a jednorazovým dejom, teda ukončeným dejom, príp. dejom, ponímaným ako celok. Z toho
vyplýva, že základná binárna dištinkcia je imperfektum (nedokonavý vid) a perfektum
(dokonavý vid). Autor túto dištinkciou ďalej člení:
A. Imperfektum
a) ne/ aktuálnosť – v rámci nej sa niekedy vyskytne in/ determinovanosť
b) uzuálnosť – v rámci nej nájdeme aj frekventatívnosť
c) iteratívnosť (opakovanosť, násobenosť)
d) duratívnosť (verbum robiť)
63
B. Perfektum
a) rezultatívnosť
b) momentálnosť
c) distributívnosť
K charakteristike aspektu celistvosti deja sa pri vide niekedy používajú aj termíny
telický dej (úplný, celistvý, s jasným finálnym bodom) a atelický dej (neukončený dej,
trvajúci).
2. Slovenčina – slovanský jazyk
Slovenčina ako zástupca indoeurópskych jazykov a slovanskej subrodiny je
klasifikovaná ako flektívny jazyk, to znamená, že „[...] jednou (gramatickou) príponou sa
vyjadruje viac gramatických kategórií, no prípony sú formálne veľmi rozvité [...]
pri ohybných slovných druhoch je veľa rozdielov v sústave ich tvarov s veľkým počtom
(skloňovacích a časovacích) vzorov.“ (Oravec, J. – Bajzíková, E. – Furdík, J., 1988, s. 27)
Flexia sa v slovenčine prejavuje aj na vyjadrovaní dejov. Hlavným rozdielom
pri vyjadrení ukončenosti/ neukončenosti daného deja je v slovenčine opozícia perfektum –
imperfektum, pričom imperfektum sa na rozdiel od iných jazykov vyjadruje syntetickým
a flektívnym tvarom verba tak, že sa dosahuje nedokonavý vid verba.
Nedokonavosť vidu slovesa sa v slovenčine podľa Oravca, J. – Bajzíkovej, E. –
Furdíka, J. (1988, s. 140) zabezpečuje príponami – čo je hlavný spôsob tvorenia vidových
párov. Vidové slovesá sa tvoria od základných dokonavých slovies, pr.: kúpiť – kupovať,
odvolať – odvolávať. Ide o tri základné prípony: -ať, -vať, -ovať. (Dokonavý vid sa tvorí
najmä prostredníctvom prefixov, napr.: jesť – vyjesť, česať – učesať.)
V slovenčine sa na vyjadrenie nedokonavého (neukončeného) deja v minulosti používa
préteritum, presnejšie préteritum nedokonavých slovies.
Préteritum je minulý čas podávajúci deje, ktoré prebiehali/prebehli pred momentom
prehovoru. Je to faktický dej (lebo sa uskutočnil), ale už nie aktuálny, lebo sa uskutočnil skôr
ako jeho oznámenie (Oravec, J. – Bajzíková, E. – Furdík, J., 1988, s. 148).
Z uvedených myšlienok je potom zrejmé, že préteritom sa zároveň vyjadruje aj
dokonavý (ukončený) dej. Vyplýva to z faktu, že v slovenskom jazyku môžeme hovoriť
o vidovej opozícii; slovenské slovesá vystupujú v dvojčlennom protiklade (až na niektoré
výnimky), a tak slovenčina vyjadruje minulé deje jedným minulým časom – dokonavými
a nedokonavými slovesami v préterite.
Nedokonavé slovesá v préterite podávajú minulé deje (okrem ich priebehu) v ich
neobmedzenom, príp. sukcesívnom opakovaní alebo ako zovšeobecnený fakt, kým dokonavé
slovesá v préterite podávajú deje, ktoré sa vykonali v minulosti, ale ich výsledok/ dôsledok
presahuje do prítomnosti (Oravec, J. – Bajzíková, E. – Furdík, J., 1988, s. 148).
Príklady na vyjadrenie neukončeného (nedokonavého) minulého deja:
1. Tak rozprávala Krchuľa a devuška s ustrnutím počúvala (Vansová) –
(hovoriť, počuť)
2. Dediny tak postupne strácali svojich obyvateľov (Pravda) – (stratiť)
3. Dával som mu z chleba kôrky (ľud. pieseň). – (dať)
4. Prosil a vyhrážal sa. Nadával a tľapkal po pleci (Mináč). – (nadať,
tľapnúť)
5. Každý sa o raneného veľmi zaujímal (Šikula). – (zaujať)
V príkladoch sme vyznačili miesta, kde prišlo oproti pôvodným dokonavým slovesám
k zmene na ich nedokonavý protipól. Ako vidno z uvedených príkladov, nedokonavý vid je
64
dosiahnutý prostredníctvom modifikačných morfém -a-, -va-, prípadne sú sprevádzané aj
alternáciami okolitých spoluhlások.
3. NEMČINA – germánsky jazyk
Pre jazykový systém nemčiny je príznačný najmä princíp polysyntézy, čo sa prejavuje
mimoriadnou produktívnosťou tvorenia slov kompozíciou, napr. Ersatzteilverkausstelle –
predajňa náhradných súčiastok (Schwarzová, 2010, s. 73). Nemčina ako germánsky jazyk
rozoznáva niekoľko typov explicitného vyjadrenia minulých dejov:
A.Préteritum – tzv. jednoduchý čas minulý (používaný predovšetkým
v písomných prejavoch)
B.Perfektum – tzv. zložený čas minulý (používaný predovšetkým v bežnej
komunikácii)
C.Plusquamperfektum – tzv. čas predminulý (používaný na vyjadrenia deja
dávnominulého, resp. minulého deja predchádzajúceho inému minulému
deju)
Tieto formy umožňujú vyjadrenie temporálnych vzťahov nasledovným spôsobom:
A. Préteritum (das Präteritum)
Préteritum je najdôležitejšou temporálnou formou rozprávania, ktorá má prototypickú
funkciu: rozprávanie príbehov. Jeho platnosť ako minulej temporálnej formy však nie je
absolútna a to z dvoch dôvodov:
a) minulé deje sa v nemčine dajú vyjadriť napr. perfektom, resp. implicitne
aj prézentom (pozri Čulenová, E. – György, L. – Miškovská, J. –
Schwarzová, E., 2011, s. 65 – 87);
b) préteritum je možné použiť aj pri vyjadrovaní dejov, ktoré nemožno
označiť ako minulé (napr. literárna fikcia, utópie, sci-fi, a pod.).
Préteritum v nemčine sa tvorí pravidelne: pridaním -t- medzi kmeň a flektívnu
koncovku pravidelného slovesa (ich mache → ich mach-t-e → robil som), resp. nepravidelne:
zmenou kmeňovej samohlásky, resp. kmeňa nepravidelného slovesa (ich komme → ich kam
→ prišiel som).
B. Perfektum (das Perfekt)
Perfektum je zložený minulý čas, tzv. klammernbildende Tempusform (temporálna
forma vytvárajúca rámec vety). T.j. prvá časť zloženej temporálnej formy (tzv. Vorverb)
vo formej konjugovanej formy pomocného slovesa sein (byť) alebo haben (mať) sa nachádza
na druhom mieste vo vete a druhá časť (Nachverb) tvorená participiálnou formou
plnovýznamového slovesa (ide o particípium minulé, Partizip II) uzatvára vetu, nachádza sa
na jej konci a tvorí tak jej rámec. Uvedené particípium sa v nemčine tvorí predponou ge(u slovies, ktoré nemajú neodlučiteľnú slovesnú predponu be-, ge-, ent-, emp-, er-, ver-, zer-)
a koncovkou neurčitkovou –en u nepravidelných slovies (napr. gekommen) a koncovkou –
tu pravidelných slovies (napr. gemacht).
Ani v prípade perfekta nemožno hovoriť o vyjadrovaní výlučne dejov minulých, aj
perfektom možno vyjadriť dej prítomný, resp. dokonca dej budúci (Ich rechne nicht damit,
dass der Doktorvater meine Diss noch in diesem Monat gelesen hat. Nerátam s tým, že
školiteľ si moju dizertačku pozrie ešte tento mesiac.) Chronologické zaradenie perfekta však
musí byť determinované časovými výrazmi (v tomto prípade noch in diesem Monat – ešte
tento mesiac), len z jeho formy totiž nevyplýva žiadna informácia o chronológii deja.
65
Diferencie medzi perfektom a préteritom ako temporálnych foriem vyjadrujúcich
minulý dej sú viditeľné predovšetkým v oblasti sémanticko-štylistickej: perfektum minulé
deje a udalosti „nerozpráva“, skôr ich len retrospektívne podáva, resp. ich sumarizuje,
préteritum sa používa v prípade súvislého rozprávania príbehu/príhody.
Perfektum je veľmi frekventované v bežnej každodennej komunikácii.
C. Plusquamperfektum (das Plusquamperfekt)
Rovnako ako perfektum plusquamperfektum aj tvorí vetný rámec. Tvorí sa préteritom
pomocného slovesa sein (war – bol) alebo pomocného slovesa haben (hatte – mal)
a particípia minulého plnovýznamového slovesa. Pozícia vo vete je rovnaká ako pri perfekte.
Táto temporálna forma sa používa veľmi málo, väčšinou na sumarizáciu alebo komprimáciu
deja, ktorý sa odohral pred iným dejom, a recipient ho musí poznať, aby pochopil
význam/pointu rozprávaného príbehu/deja. Rovnako sa ním vyjadrujú dodatočné informácie
vsúvané do rozprávania, ktoré príbeh/dej ozrejmujú a odohrali sa pred jeho začiatkom.
Plusquamperfektum sa v rámci rozpávania deja môže vzťahovať na predčasnosť aj na časovú
následnosť (Nachzeitigkeit). Spravidla však v súlade s hore uvedenou definíciou vyjadruje
predčasnosť vo vzťahu k hlavnému deju. V bežnej hovorovej komunikácii sa
plusquamperfektum používa ako okazionálna vsuvka ako tzv. temporálna metafora (TempusMetapher, por. Weinrich, 2005, s. 230), umožňujúcia prienik hlbšie do pozadia príbehu/deja.
D. Neukončenosť deja v minulosti
Ukončenosť, resp. neukončenosť deja v slovenčine vyjadruje gramatická kategória vidu.
Zodpovedajúcu kategóriu však nemčina nepozná (por. Čulenová, E. – György, L. –
Miškovská, J. – Schwarzová, E., 2011, s. 65 – 87) a vidový protiklad sa nevyjadruje, je
neutralizovaný (por. Štícha, 2003, s. 543). No nemčina má na vyjadrenie neukončenosti deja
v minulosti iné explicitné výrazové prostriedky:
a) v nemčine existujú primárne nedokonavé slovesá, ktoré vyjadrujú
neobmedzené trvanie deja vo všetkých temporálnych formách (napr.
arbeiten, schlafen, sitzen a.i.):
Er arbeitete in der Textilfabrik./Pracoval v textilke;
b) temporálna forma perfekta väčšinou vyjadruje dokonavosť, no existujú
prípady, kedy sa ním vyjadruje nedokonavý dej:
Er ist lange durch diese Strasse gegangen./Dlho išiel/prechádzal touto
ulicou;
c) dokonavosť a nedokonavosť sa zriedkavo vyjadruje aj pomocou
reflexívnej slovesnej formy, kedy je protiklad reflexívnej a nereflexívnej
formy slovesa viazaný na významový protiklad, ktorý by sme
v slovenčine vyjadrili vidom:
Sie kauerte in der Ecke./Chúlila sa v kúte.
Sie kauerte sich in der Ecke./Schúlila sa v kúte;
d) konštrukcie rezultatívne, t.j. vyjadrujúce trvanie stavu od určitej doby
v minulosti: haben/sein + particípium II + seit
Sie war seit zwei Wochen verschwunden. /Už dva týždne bola nezvestná.
alebo Už je to dva týždne, čo zmizla.
66
4. MAĎARČINA – ugrofínsky jazyk (ugorská vetva)
Maďarský jazyk a slovenský jazyk sú dva úplne odlišné jazyky aj genealogicky, aj
typologicky. Maďarský jazyk je ugrofínskym, kým slovenský jazyk je indoeurópskym
slovanským jazykom. Z typologického hľadiska je maďarčina aglutinačná, slovenčina
flektívna. Tento rozdiel sa prejavuje aj vo vyjadrení neukončeného a ukončeného deja.
Slovesný vid (aspekt) v slovenčine je lexikálno-gramatická kategória slovesa. Každé
slovenské sloveso podáva dej jednej z dvoch podôb (vidov): alebo v jeho priebehu, alebo
v jeho ucelenosti, zavŕšenosti (komplexnosti). Tento významový protiklad tvorí podstatu
kategórie slovesného vidu. (Oravec et al., 1983, s. 138). Ako v slovanských jazykoch, tak aj
v slovenčine môžeme hovoriť o vidovej opozícií (až na niektoré výnimky). Slovenské slovesá
aj v slovníkoch vystupujú v dvojčlennom protiklade. V maďarsko-slovenskom príručnom
slovníku pri slovenskom preklade sa uvádza tvar slovesa aj v ukončenej aj v neukončenej
forme. Napr. kivisz – vyniesť/ vyvádzať (Chrenková, 2003, s. 251); összefűz- spojiť/ spájať
(Chrenková, 2003, s. 382); eljár- chodievať/ odchádzať (Chrenková, 2003, s. 149).
V maďarskom jazyku nie je kategória aspektu taká jednoznačná. Samostatné sloveso,
ešte nevie presne určiť aspekt výpovede. K tomu sú potrebné aj ďalšie faktory, činitele, ktoré
ovplyvňujú vetu. Preto v prípade maďarčiny je aspekt vetnosémantická kategória. Každý
jazyk je schopný na vyjadrenie kategórie aspektu. Sú jazyky, kde spomínaná kategória je už
kódovaná vo význame slovies, kým v maďarčine kategória aspektu sa vyjadruje pomocou
syntaktických prostriedkov.
Pre spresnenie uvádzame príklady:
1. a) Kati végre írt egy jó könyvet./Katka konečne napísala dobrú knihu.
b) Egy nap alatt lomtalanították a teret./Za jeden deň vypratali námestie.
c) Egy liter víz szivárgott ki a falból./Zo steny presiakol liter vody.
2. a) Kati egész nap írt./Katka celý deň písala.
b) Egy egész napon át lomtalanítottak./Počas celého dňa vypratávali.
c) Szivárgott ki a víz a falból./Voda presakovala von zo steny.
Vety v maďarčine (1 a – c) sú dokonavé, perfektívne, a oproti tomu vety (2 a – c) sú
nedokonavé, imperfektívne, napriek tomu, že tvar slovies v každej vete je totožný (írt-írt;
lomtalanították- lomtalanították; szivárgott ki- szivárgott ki). Vo vete (1a) predmet, (1b)
príslovkové určenie času a vo vete (1c) príslovkové určenie miery robí vetu dokonavou.
V slovenských prekladoch tento rozdiel vidu sa prejavuje aj na tvaroch slovies (napísala –
písala; vypratali – vypratávali; presiakol – presakovala).
Pri rozbore hore uvedených viet vidíme, že v maďarčine v určitých prípadoch nie
sloveso určuje časovú štruktúru (belső időszerkezet) vety, ale iné komponenty vety, napríklad
predmet, príslovkové určenie času alebo miery.
Nakoľko aspekt slovesa určuje aspekt vety, závisí od typologických vlastností jazyka
(Kiefer, 2006, s. 269). Slovenčina veľmi citlivo rozoznáva ukončenosť alebo neukončenosť
deja. Na ich vyjadrenie používa typické prostriedky pre slovanské jazyky. Sú to prefixy
a sufixy. Významový protiklad ucelenosti – neucelenosti slovesného deja sa najčastejšie
vyjadruje aj formou slovesa. Bezpredponové slovesá sú obyčajne nedokonavého vidu.
Aj v maďarčine pri niektorých slovesách existuje binárna dištinkcia (igeszemlélet, aspektus
párok), nedokonavého a dokonavého vidu (napr. csinál- megcsinál; olvas- elolvas; virágzikkivirágzik). Ale existujú aj také slovesá (viac ako polovica slovies), ktoré nemajú v súvislosti
s aspektom svoju opozíciu (napr. létezik, birtokol, megbocsát). Je len niekoľko slovies, ktoré
67
môžu vyjadrovať obidva vidy (napr. modernizál, zsírtalanít, érzéstelenít, létesít). Nimi sú
väčšinou cudzie slová, prípadne slová s príponou -ít (Kugler, 2000, s. 83).
Predponové slovesá väčšinou aj v maďarčine sú dokonavé. Ale okrem typických
príkladov sú aj netypické prípady:
a) keď slovesá majú dokonavý aspekt, ale sú bez predpôn (napr. győz, dob, kap, ad,
találkozik, talál, nyer, veszít, születik, lő, köhint):
Egy pillanat alatt győzött./V momente zvíťazil.
Egy perc alatt veszített./Prehral počas jednej minúty.
b) Ďalším prípadom je fakt, že predponové slovesá majú nedokonavý aspekt (napr.
megvan, megért, elbír, megtart, kihajlik).
A fiúk kinéztek az ablakon./Chlapci sa podívali von oknom.
Péter felolvasott Katinak./ Peter čítal Katke.
A víz belefolyt a dézsába./Voda vtekala do suda.
Aj nasledujúce príklady svedčia o tom, že v maďarskom jazyku sa kategória aspektu
nepoužíva v takom ponímaní ako v slovenčine.
Táncoltunk (nedokovanavý aspekt)/Tancovali sme
Énekeltünk (nedokovanavý aspekt)/Spievali sme
Sétáltunk (nedokovanavý aspekt)/Prechádzali sme sa
Ak k slovesu s nedokonavým aspektom pridáme číslovku jeden (egy) v akuzatíve
(egyet), vytvorí sa nám veta s ukončeným dejom, čiže sloveso už bude mať hodnotu
s dokonavým aspektom.
Táncoltunk egyet (dokovanavý aspekt)/Zatancovali sme si
Énekeltünk egyet (dokovanavý aspekt)/Zaspievali sme si
Sétáltunk egyet (dokovanavý aspekt)/Prešli sme sa
Ťažko do slovenčiny preložiť hore uvedené vety doslovne, (napr. Tancovali sme jednu),
keďže by tým stratili svoju sémantickú stránku.
Aj nasledujúce vety sa stali duratívnymi perfektívnymi vetami, potom čo sme
nedokonavé slovesá doplnili výrazmi jót, nagyot (dobre).
Ettünk (imperfektívum) Jót/nagyot ettünk (dokonavý vid)/Jedli sme Dobre sme sa
najedli.
Ittunk (imperfektívum) Jót/nagyot ittunk (dokonavý vid)/Pili sme Dobre sme sa napili
Énekeltünk (imperfektívum) Jót/nagyot énekeltünk. (dokonavý vid)/Spievali sme
Dobre sme sa zaspievali
Na príkladoch vidíme, že v perfektívnych vetách v slovenčine sa používajú dokonavé
tvary slovies – sú to predponové slovesá, kým v maďarčine verbá tvarovo sa nezmenili.
Aj nasledujúce príklady naznačujú, ako odlišne sa vyjadrujeme v jednom alebo v druhom
jazyku. Častá chyba spočívajúca v nerozlišovaní jednorazového a viacrazového deja pochádza
68
z maďarského transferu. V maďarčine sa neopakovaný a opakovaný dej, ako sme to už
v predošlých prípadov videli, často vyjadruje tým istým slovesom (Králik, 1997, s. 91).
Porovnajme nasledujúce príklady:
1. Jednorazový dej
kap dostať(dokonavé)
Érdekes könyvet kaptam./Dostal som zaujímavú knihu.
Füzetet is kapok./Dostanem aj zošit.
Kapsz egyet a fejedre!/Dostaneš po hlave!
2. Opakovaný dej
kap dostávať (nedokonavé)
Eddig minden évben kaptam könyvet./Doteraz každý rok som dostávala knihu.
(nie dostala)
Könyveket Szlovákiából is kapok./Knihy dostávam aj zo Slovenska.
(nie dostanem)
Ne félj, ezután is fogsz könyvet kapni!/Neboj sa, knihy budeš naďalej dostávať!
5. Komparácia slovenčina – nemčina – maďarčina
Popri kategórii slovesného času plní vid dôležitú funkciu, najmä pokiaľ ide
o slovenčinu, a preto tu vidíme základné rozdiely medzi slovenčinou, maďarčinou
i nemčinou.
Slovenčina vyjadruje neukončenosť v minulosti préteritom nedokonavých slovies,
pričom používa modifikačné morfémy -áv-, -ova-, -iev-, -iav-. Väčšinou tak vznikajú
syntetické tvary slovies. (Na vyjadrenie dokonavosti slovenčina používa príslušný systém
prefixov.) Práve špecifickým morfematickým vyjadrením nedokončenosti deja sa slovenčina
radí k slovanským jazykom, ktoré disponujú v porovnaní s inými svetovými jazykmi práve
týmto špecifikom. Druhy minulého času slovenčina – podobne ako aj iné slovanské jazyky –
nerozlišuje a významový kontext (napr. paralelné deje, dej prebiehajúci pred iným dejom,
minulý dej zasahujúci do prítomnosti/ budúcnosti a pod.) slovenčina rieši prostredníctvom
príslušných súvetí, a teda aj časových spojok.
Ako sme už uviedli, kategória vidu je v nemčine neutralizovaná, a tak je prekladateľ
odkázaný na lexikálny význam slovesa, resp. na kontextuálnu väzbu a zmysel výpovede ako
na diferenciačné faktory dokonavosti, resp. nedokonavosti. V beletrii môžu byť vidové
rozdiely nevýrazné a prekladateľ môže uprednostniť štylistické kritériá, no v odborných
textoch (najmä právneho charakteru, pozri Miškovská, 2009, s. 253) môže nesprávny preklad
vidovej kategórie viesť k významovým posunom a značným komplikáciám pre zadávateľa,
resp. recipienta translátu.
Na základe komparatívneho výskumu sa nám potvrdili veľké rozdiely medzi
slovenčinou a maďarčinou. Maďarčina svojim používateľom nevštepuje takú citlivosť pre
slovesný vid, aká je potrebná v slovanských jazykoch, v slovenčine. Maďarské gramatiky sa
len nakrátko zmieňujú o dvoch základných typoch maďarských slovies vymedzených podľa
ich aspektu. Ani v učebniciach maďarského jazyka sa o spomínanej problematike nepíše veľa.
Z hore uvedených príkladov vidno, že slovenské sloveso oveľa citlivejšie reaguje na
dokonavosť/nedokonavosť slovies než sloveso maďarské. V slovenských vetách sa dôsledne
69
rozoznáva aspekt slovesa, čo sa prejavuje výberom z dvoch príbuzných slovies, kým
vo vetách maďarských sa používa väčšinou to isté sloveso. Preto z mechanického transferu
z maďarského slovesa do slovenčiny vznikajú mnohé chyby (Králik, 1997, s.78). Práve preto
maďarský prekladateľ do slovenčiny v mnohých prípadoch je odkázaný na svoj jazykový cit.
Pre ľahšiu orientáciu uvádzame výsledky komparácie v tabuľke:
slovenčina
nemčina
maďarčina
Vidy: dokonavý, nedokonavý
Nemá vidy
Nemá vidy
Modifikačné morfémy
Flexia, zložené časy
Aglutinácia, k (ne)dokonavosti
prispievajú vetnosémantická
kategória a osobitné slovné
druhy (príslovky, číslovka...)
Préteritum,
plusquamperfektum
Préteritum, perfektum,
plusquamperfektum,
primárne nedokonavé
slovesá
Tvary slovies rovnaké,
upravujú ich ďalšie vetné členy
a slov. druhy
Nepozná gramatické
prelínanie časov
Prelínanie časov
Sloveso neurčuje čas, nepozná
gram. prelínanie časov
Syntetické tvary (flexia)
Analytické tvary,
syntetické tvary
–
Summary
The article explains the special part of the grammar which is oriented at the expression
of the unfinished action in the past. The authors describe and analyse this phenomenon
in three typological different languages: in Slovak – the native language of the authors and
the representative of the Slavic languages, in German – the representative of the Germanic
languages (these both languages represent the Indo-European language group) and
in Hungarian – the representative of the Ugro-Finnish languages. This contrastive study tries
to discover the differences in expression of the same grammatical phenomenon and also
the differences in the perception of the world in all analysed languages. The knowledge
of these differences is very important for the translation process.
Bibliografia
1. ČERMÁK, František.: Jazyk a jazykověda. Praha: Karolinum. 2001. ISBN 80-246-0154-0
2. ČULENOVÁ, Eva – GYÖRGY, Ladislav – MIŠKOVSKÁ, Jana – SCHWARZOVÁ,
Eva: Implicitné spôsoby vyjadrenia ukončenosti a neukončenosti minulého deja.
(Komparatívna štúdia na podklade slovenského, arabského, talianskeho a nemeckého
jazyka) In: Usta ad Albim Bohemica. Jazyky v Evropě a Evropa v jazycích. Ústí nad
Labem: Katedra bohemistiky Pedagogické fakulty Univerzity J.E. Purkyni v Ústí nad
Labem, 2011, roč. XI, č. 1, s. 65 - 87. ISSN: 1802-825X
70
3. ČULENOVÁ, Eva – GYÖRGY, Ladislav – MIŠKOVSKÁ, Jana – SCHWARZOVÁ,
Eva: Vyjadrenie posesívnosti v slovenčine, nemčine, arabčine a v taliančine. In: Jazyk
a komunikácia v súvislostiach III. Bratislava: Univerzita Komenského, 2011, s. 341-357.
ISBN 978-80-223-2942-2
4. ČULENOVÁ, Eva: Vokalický systém v slovenčine a v arabčine. In: Slavica Iuvenum X.
Mezinárodní setkání mladých slavistů. Filozofická fakulta Ostravskej univerzity, Ostrava.
Ed.: Vorel, Jan – Hyrnik, Ireneusz – Vilímek, Vítězslav. Ostrava 2009. s. 263 – 270. ISBN
978-80- 7368-741-0
5. GYÖRGY, Ladislav: Komparatívna analýza explicitného vyjadrovania budúceho deja
v slovenskom a talianskom jazyku. In: Slavica Iuvenum IX. Ostrava: Filozofická fakulta
Ostravskej univerzity, Ed.Vorel, Jan – Hyrnik, Ireneusz. 2008b, s. 241 – 248. ISBN 97880-7368-598-0
6. GYÖRGY, Ladislav: Predčasný minulý dej a jeho vyjadrenie v slovenčine a taliančine. In:
Slovenská reč, 2008a, roč. 73, č.3, s. 149 – 154. ISSN 0037-6981
7. HORÁK, Gejza: Slovesné kategórie osoby, času, spôsobu a ich využitie. Bratislava: Veda,
1993. 176 s.
8. KIEFER, Ferenc. 2006. Aspektus és akcióminőség. Különös tekintettel a magyar nyelvre.
Budapest: Akadémiai Kiadó, 2006. s. 269.
9. KRÁLIK, Aladár. 1997. Slovenské sloveso a jeho používanie. Vydavateľstvo Etnikum,
Budapešť 1997. s. 78 - 91.
10. KUGLER, Nóra. 2000. Az ige jelentése. In: Keszler Borbála (red.) Magyar grammatika
(red. Keszler Borbála). Nemzeti Tankönyvkiadó, Budapest 2000. s. 81 - 90.
11. MIŠKOVSKÁ, Jana: Verbonominálne spojenia a ich preklad do slovenčiny. In: Slavica
Iuvenum X. Mezinárodní setkání mladých slavistů. Filozofická fakulta Ostravskej
univerzity, Ostrava. Ed.: Vorel, Jan – Hyrnik, Ireneusz – Vilímek, Vítězslav. Ostrava 2009,
s. 251-255. ISBN 978-80- 7368-741-0
12. ORAVEC, Ján – BAJZÍKOVÁ, Eugénia – FURDÍK, Juraj: Súčasný slovenský spisovný
jazyk. Morfológia. 2. vyd. Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 1988. 232 s.
13. ORAVEC, Ján – BAJZÍKOVÁ, Eugénia: Súčasný slovenský spisovný jazyk. Syntax.
1. vyd. Bratislava: Slovenské pedagogické nakladateľstvo, 1982. 272 s.
14. SCHWARZOVÁ, Eva: Orientačný potenciál motivácie domácich lekárskych termínov.
Konfrontácia na materiáli nemčiny a slovenčiny. Fakulta humanitných vied Univerzity
Mateja Bela, Banská Bystrica 2010, 162 s., ISBN 978-80-557-0061-8
15. ŠTÍCHA, František: Česko-nĕmecká srovnávací gramatika. Praha: Argo, 2003, 842 s.
ISBN 80-7203-503-7
16. ŠUŠA, Ivan a): Cudzie jazyky a preklad ako prostriedky interkultúrnej komunikácie. In:
Usta ad Albim Bohemica. Jazyky v Evropa a Evropa v jazycích. Ed. Harák, Ivo. Ročník
XI, číslo 1 2011. ISSN 1802-825X. s. 232 – 241
17. ŠUŠA, Ivan b): Vedecko-pedagogický aspekt slovakistiky vo vzťahu k areálovosti na
zahraničných lektorátoch. In: Slavica litteraria. Brno: Filozofická fakulta Masarykovy
univerzity X/ 13. ISSN 1212-1509. 2010. S. 73 – 83
18. WACHA, B. 1989. Az aspektualitás a magyarban, különös tekintettel a folyamatosságra.
In: Rácz E. (red.) Fejezetek a magyar leíró nyelvtan köréből. Tankönyvkiadó, Budapest
219 -282.
19. WEINRICH, Harald: Textgrammatik der Deutschen Sprache. 3. rev. Aufl. Hildesheim –
Zürich - New York: Olms – Verlag, 2005, s. 1111. ISBN 3-487-11741-X
71
Влияние соседних славянских языков на лексикограмматическую систему современного белорусского языка
(на примере существительных)
Екатерина Щасная
The influence of neighbor Slavonic languages on the lexical and
grammatical system of modern Belarusian language (on the example nouns)
Abstrakt: Different changes happen in modern Belarusian language in the beginning of XXI
century because of tendencies of multiculture and economics’ globalization. But most of all
Belarusian language feels influence of neighbor Slavonic languages – Russian, Ukrainian,
Polish and Czech. Besides, this article observes tendency of differentiation Belarusian
grammar and lexica from common features with Russian language and approaching
Belarusian to Polish and Ukrainian.
Key words: Grammar; lexica; nouns; Belarusian; Russian; Ukrainian; Polish.
Contact: Институт языка и литературы имени Якуба Коласа и Янки Купалы
Национальной академии наук Беларуси; [email protected]
В современном белорусском языке на рубеже столетий отмечается обновление
лексического состава, динамика в грамматике и словообразовании. Также наблюдается
формирование принципиально новых норм, что происходит под влиянием внешних
и внутренних факторов. Под внешними понимаются историко-культурная и языковая
ситуация, под внутренними – «оценка наиболее престижной частью носителей
литературного языка тех или иных сдвигов к числу «правильного» или
«неправильного» [1, C. 3], и, соответвенно, закрепление их как нормы. В ситуации
поликультурности и глобализации общественной жизни конца ХХ в. – начала ХХІ в. на
лексический состав и нормы белорусского языка значительное влияние стали оказывать
иностранные языки – английский, испанский, итальянский, французский, восточные
языки. Однако непосредственная языковая ситуация в Беларуси складывается во
взаимодействии с тремя соседними славянскими языками – русским, польским,
украинским.
Русский язык доминирует в речевом пространстве страны – от делового
до межличностного общения. Причины – как исторические, так и социальные. Через
русский язык идет освоение заимствований: англ. buyer → рус. баер – бел. баер; англ.
patch work → рус. пэтчворк – бел. пэчварк; ит. mascarpone → рус. маскарпоне –
бел. маскарпоне; фр. parkour → рус. паркур – бел. паркур; греч. άκμή → рус. акне –
бел. акнэ, а также производных от них: англ. ISQ → рус. аська – бел. аська, англ. grader
(рус. грейдер, бел. грэйдар) → рус. грейдирование – бел. грэйдараванне, фр. parlement
(рус., бел. парламент) → рус. парламентарий / бел. парламентарый. Широко идет
образование слов с иноязычными компонентами: рус. скейт-городок / бел. скейтгарадок, рус. арт-группа/ бел. арт-група, рус. медиа-пространство / бел. медыя72
прастора. Некоторые лексемы русского языка вытесняют белорусские. Так стало,
например, с лексемами парус и флаг, которые постепенно заменяют белорусскоязычные
ветразь и сцяг: Дзяцінства мае было правільнае, савецкае: з піянерскімі гальштукамі,
акцябрацкімі зорачкамі і чырвонымі флажкамі на 1 Мая (Бярозка, № 5. 2010. С. 55).
Ці стане Беларусь краінай пад белымі парусамі? (Настаўніцкая газета, № 106. 2010. С. 9).
Часть новых лексем белорусского языка – это лексические и словообразовательные
кальки с русского: бел. спампоўванне ← рус. скачивание, бел. прасоўванне ←
рус. продвижение (по отношению к начинающим артистам), бел. пажарны
апавяшчальнік ← рус. пожарный оповещатель, бел. жахліўчык ← рус. ужастик
‘фильм ужасов’, бел. лічбавік ← рус. цифровик ‘цифровой фотоаппарат’. Русский язык
– это также источник проникновения в белорусскую лексику стилистически
маркированных слов – молодежного и профессионального сленга, просторечий,
жаргонных словоформ: бел. кент ← рус. кент ‘парень’, прикол ← прыкол ‘шутка,
смешной случай’, бел. панты ← рус. понты ‘излишняя самоуверенность’, гіг ← гиг
‘гигабайт’, разагрэў ← разогрев ‘выступление группы музыкантов перед основной
концертной программой для создания определенного настроения’. Все описанное
связано с демократизацией языка в целом, которая проявилась в 1990-е гг. под влиянием
т. наз. «свободы слова», со стремлением СМИ привлечь внимание читателя, удивить
его, эпатировать, а также стать для него более доступными.
В то же время наблюдается тенденция отрицания общих с русским языком лексем,
что является проявлением пуристических тенденций, направленных на усиление
национального составляющего языка. Это происходит за счет замены общих с русским
языком
лексем,
словообразовательных
моделей
собственными
словами
и словоформами: рус. дача / бел. дача → бел. лецішча; рус. записная книжка /
бел. запісная кніжка → бел. нататнік; рус. собеседование / бел. субяседванне →
бел. сумоўе; рус. пограничник / бел. пагранічнік → бел. памежнік; рус. резчик / бел.
рэзчык → бел. разьбяр; рус. минчанин / бел. минчанин → бел. мінчук; рус. заявитель /
бел. заявіцель → бел. заяўнік. Немаловажным ориентиром для вводящих инновации
в белорусский язык являются лексико-грамматические особенности украинского
и польского языков, что подкрепляется бесспорным влиянием польского языка на
белорусский с XV в. до 30-х гг. ХХ ст. [2, C. 3]. В случае с украинским – это не только
значительная схожесть лексико-грамматического строя, но и общность языковой
ситуации билингвизма в стране. Лексика польского и украинского языков заменяет
общие с русским языком лексемы и интернационализмы: бел. вітальня ← укр. вітальня
вместо бел. гасцінная / рус. гостинная; бел. зніжка ← польск. zniżka вместо бел. скідка
/ рус. cкидка; бел. балонік ← польск. balon, чеш. balón, вместо бел. паветраны шар /
рус. воздушный шар; бел. ходнік ← поль., чеш. chodnik вместо бел. тратуар / рус.
тротуар; бел. ліставанне ← укр. листування вместо бел. перапіска / рус. переписка. На
словообразовательном уровне идет более свободное употребление суффикса -кв лексемах, обозначающих женщину по профессии (вместо общих с русским -ш-, -иц-),
а также в лексемах, традиционно употребляющихся только в мужском роде: бел. касірка
← бел. касірша / рус. кассирша, бел. прадавачка ← бел. прадаўшчыца /
рус. продавщица, бел. выхавацелька ← бел. выхавацельніца / рус. воспитательница,
бел. дырэктарка ← бел. дырэктар / рус. директор, бел. доктарка ← бел. доктар /
рус. доктор, бел. паляводка ← бел. палявод / рус. полевод. Сравн.: укр. вчителька,
лікарка, поштарка, дизайнерка, польск. lekarzka, nauczycielka, lektorka, autorka,
чеш. právnička, prodavačka v bufetu, vyсhovatelka, herečka. Также увеличивается
количество агентивной лексики мужского рода с суффиксом -ца: кіроўца, спартоўца,
дарадца, вінаваўца, сравн.: польск. kierowca, spоrtowca, doradca, winowajca вместо бел.
вадзіцель, спартсмен, саветнік, віноўны / рус. водитель, спортсмен, советник,
73
виновный. Актуализируется употребление лексем с отглагольным и собирательным
значением с компонентом -во, как в украинском языке: бел. печыва, чытво, сеціва
‘интернет’, марозіва, сравн. укр. печиво, читво, мереживо ‘узоры, переплетение’,
морозиво вместо бел. пячэнне, чытанне, сетка ‘интернет’, марожанае / рус. печение,
чтение, сеть ‘интернет’, мороженое. Кроме того, увеличивается количество
существительных с усеченной основой: каментар, выступ, наступ (сравн.:
укр. коментар, виступ, наступ, польск. komentarz, występ) вместо бел. каментарый,
выступленне, наступленне / рус. комментарий, выступление, наступление.
Названые явления подкрепляются характерной для последних лет ориентацией на
белорусские словари и грамматики 1920-гг. (на так наз. «тарашкевицу»). Часть
вернувшихся в активное употребление лексем из «Беларуска-расійскага слоўніка»
М. Байкова и С. Некрашевича (Минск, 1926) – это общие с украинским и польским
языком лексемы, иногда поменявшие значение: бел. намет ‘забор’ (1920-е) –
бел. намет ‘палатка’ (2000-е), сравн.: укр. намет, польск. namiot вместо бел. палатка /
рус. палатка; бел. улюбенец (1920-е, 2000-е) ‘любимец’, сравн.: укр. улюбленець,
польск. ulubieniec вместо бел. любімец / рус. любимец; бел. вынятак (1920-е, 2000-е),
сравн.: польск. wyjątek, укр. виняток вместо бел. выключэнне / рус. исключение.
Грамматика современного белорусского языка также развивается во
взаимодействии с тремя соседними языками. Ориентация на русский язык очевидна при
распределении новых слов по типам склонения: англ. cooler ‘водонагревательный
прибор; вентилятор для системы компьютера’ – рус. кулер / бел. кулер (нулевое
окончание) – мужской род, исп. salsa ‘латиноамериканский танец’ рус. сальса / бел.
сальса (окончание на гласный) – женский род, исп. вurrito рус. бурито / бел. бурыта (рус.
– окончание на гласный -о, бел – на -а, заимствованное слово) – средний род, нескл.
Иногда нечеткое разделение норм русского языка ведет к ошибочному грамматическому
усвоению иноязычий. Это характерно для новых и неизменяемых существительных.
Например, рус. растворимый капучино (мужской род) → бел. традыцыйны капучына,
трайны эспрэса, адзін эспрэса – мужской род, хотя в белорусском норма средний или
возможен женский от «кава»: ранiшняе капучына, глясэ не спадабалася, двайная эспрэса.
В белорусском языке, где слово собака мужского рода (мініяцюрны чыхуахуа, абаяльны
шы-тцу), под влиянием русского часто появляются формы женского рода: уласная
чыхуахуа, самай разумнай прызнана бордэр-колі.
Среди грамматических изменений, возникающих под влиянием польского
и украинского языков (и в тоже время появляющихся в противовес общим с русским
языком нормам), можно выделить следующие.
Употребление предложного падежа с предлогом па при существительных
мужского рода для выражения пространственных, временных, объектных и др.
отношений: Да таго ж у мяне выдатны настаўнік па гэтым прадмеце – Яўген
Яўгенавіч Валынец (Раніца, № 19. 2010. С. 4), а также выязджалі па сігнале,
згрупаваліся па прынцыпе, па леташнім сцэнарыі, тур па музеі, па гэтым кірунку,
аўтамат па продажы малака.
Ранее в таких конструкциях в белорусском языке был дательный падеж
и окончание -у (-ю), как и в русском языке. Сравн.: бел. У свае 23 гады ен ужо чэмпіен
свету па тайландскаму боксу (Чырвоная змена, № 16. 2006. С.2), па кантракту, па
максімуму, па ўзроўню, па плану и рус.: Мужчина заявил, что вступил в брак по
совету самой феи, которая явилась ему во сне (Cosmo, № 11. 2010. С. 78), а также
организуйте конкурс по триатлону, жил по режиму, погулять по родному городу,
каждому – по другу, нужно бить по мячу, а не по футболисту. Переход из дательного
в предложный падеж в конструкциях с па для белорусского литературного языка
ощутимый в грамматическом плане, так как вместо одной флексии -у (-ю) возникает
74
сразу четыре их вида: -е (при твердой основе), -ы (при основе на р, ц, ш, ж), -і (при
основе на мягкий согласный), -у (на к и г, х, которые не пререходят в з, с): па
мотафрыстайле, пусцілі па ветры, па атэлі, па рахунку, семінар па брэндзінгу. Но
в существительных, обозначающих человека, труднее проследить разницу в падежах,
так как и в дательном, и в предложном в белорусском языке используется флексия -у
(-ю): гараваў па сябру, даводзіцца па мужу радней, кроме существительных на твердый
согласный, где нормативна -е: залічана па адным студэнце, меў вялікую спадчыну па
браце і бацьку. В русском языке различия между дательным и предложным падежами
могут быть незначительны, так как в дательном падеже употребляется окончание -у
(-ю), расширяется его употребление и в предложном – под влиянием акцентной нормы
(в саду́, в аэропорту́, на балу́, на пруду́, на жиру́, в старинном роду́).
Предложный падеж с предлогом по в значении направления действия, времени
(в значении ‘после’), выражения грусти, тоски по кому-либо доминировал
в старобелорусском языке (расширение сочетаний в отвлеченном значении инспектор
по труду – тенденция языка ХХ – ХХI вв. [3, С. 44]). В русском языке – от
древнерусского до периода ХІХ в. – предложный употреблялся только в значении
времени ‘после’ (по Рождестве Христове) и в переносном значении после глаголов
типа гнаться по ком, горевать по ком. В значении места, времени ‘когда’, причины,
обоснования мнения, соответствия, распределения, действия по какой-либо части был
дательный падеж (по правому берегу, по вечеру, судить по законам, по Нестору, стоят
по бокам, служит по архиву) [4, С. 489].
В белорусском языке ХХ в. уже дательный падеж считался нормативным при
значениях
пространственных,
временных,
способа
действия,
объектных,
принадлежности, родства, чувств, соответствия с чем-нибудь (раскладваць па ўсяму
сталу, па твару, не па нашаму нораву, ісці па следу, па сезону, па метру, па ваеннаму
загаду, таварыш па інстытуту). На это указывали как грамматисты начала ХХ века
(Я. Лесик, А. Карзон), так и авторы 1950 – 1980-х гг. («Граматыка беларускай мовы»,
1962, «Беларуская граматыка», 1985) и периода конца 1980-х – 2000-х гг.
(А. Арошонкова и В. Лемтюгова, П. Шуба, авторы «Кароткой граматыкі беларускай
мовы», 2007), хотя в отдельных случаях допускался предложный падеж. Нужно принять
во внимание тот факт, что в белорусском языке до 1930-х гг. не было четких границ
между дательным и предложным падежами в единственном числе (общая флексия -у
(-ю) для ряда основ). Нормы белоруского языка 1930 – 1980 гг. складывались в тесном
взаимодействии с русскими, что существенно сказалось на употреблении многих
грамматических форм. Кроме того, окончание -у (-ю) в единственном числе при ряде
основ распространено в белорусских и русских диалектах, особенно
в существительных с основами на г, к, х, что в большей степени связано с реализацией
ударения в слове при одно- и двусложных словах (М. Жыдовіч. “Назоўнік у беларускай
мове”, 1969). Это делает дательный и предложный падежи неделимыми.
В современном украинском языке в конструкциях с по употребляется предложный
падеж, где окончание -у (-ю) является нормативным (хотя иногда допустимы вариантные
окончания -ові, -і [5, C. 128]): Зі мною він жодного разу не зустрічався, лише спілкувався
по телефону і в листах (kreschatic.kiev.ua, 02.03.2011), а также йти по етапу, по дощу,
пропали всі хвилини по «тижню», мегабайти по «інтернету за копійку»,
по університету. В практике СМИ встречаются и в суботу по обеді, знаків по вcьому
светові. В дательном падеже используется окончание -ові – передав ії своєму другові,
реже -у (-ю) – солісту столичної опери, кожна з яких відповідає дню, тижню, місяцю.
Стоит отметить, что в последнее время формы с по в украинском языке в объектных
значениях заменяются конструкциями с предлогом з в винительном и с за в творительном
падежах: Вперше в Україні, у Святошині, проведено турнір з тектоніку
75
(kreschatic.kiev.ua, 20.05.2009), а также директор з розвитку мережі «Читай-город»
Роман Шута, живуть за принципом звичайной вигоды, за великим рохунком.
В современном польском языке с po также используется предложный падеж: Mam
pytanie: czy goście, ktorzy nie posiadają samochodow po weselu/obiedzie weselnym powinni
być odwiezieni? (babiniec-cafe.pl. 07. 05.2010), а также po wybuchu kryzysu finansowego,
Twitter może być drugim graczem po Facebooku, po całum świecie, po środku siedzielismy,
władzy po ojcu, wdowa po generale в сочетании krok po kroku. Как видим, в польском
и в украинском языках конструкции с по употребляются при значении места, времени
‘после’, распределения, объектных отношениях, отношениях родства. В польском языке
в предложном падеже преобладает флексия -u (при среднеязычных, заднеязычных
и мягких согласных) -e употребляется при твердых согласных, которые под влиянием
флексии смягчаются (poznać głupiego po smiehu, co nagle, to po diable [6, C. 376]).
Дательный падеж представлен окончанием -owi (prezidentowi), реже – -u (panu, światu).
В чешском языке с po употребляется предложный падеж: po chodníku jdou,
procházíme se po parku. Однако его различия с дательным практически неощутимы.
В двух падежах употебляются окончания -ovi – для существительных, обозначающих
лицо (bratrovi и о bratrovi), -u – для всех существительных твердой основы (medvědu
и о medvědu), i – для мягкой (koši и o koši) [7, С. 112 – 144].
Таким образом, говорить о влиянии на смену нормы употребления конструкций
с предлогом па в белорусском языке украинского и западнославянских языков можно
условно, так как в белорусском предложный падеж обрел свои специфические черты.
Недавно сформировавшаяся норма уже нашла закрепление в некоторых пособиях
(«Беларуская мова» в 2-х ч., под. ред. Л. Григорьевой, Минск, 1998; «Беларуская мова»,
Витебск, 2008).
С ориентацией на украинский язык можно связать также употребление полных
флексий -аю (-яю), -ою (-ею) в существительных женского рода творительного падежа
единственного числа, которые в белорусском языке считается вариантным к -ой (-ей)
и употребляются нерегулярно (чаще в художественных и публицистических текстах
с целью поэтизации языка и создания особенного ритма): Першае вяселле пад вадою
прайшло ў Беларусі (new.racyja.com, 3.03.2011), а также я падзяліўся з маею жонкаю,
за шыбаю, быў навіною. Сравн.: укр. Для молодих це певною мірою так (Біла хата,
№ 16. 2010. С. 6), свініна, тушкована з капустою і картоплею, з назвою Красна гора,
користуючись нагодою. В русском языке нормативны две формы окончаний, однако
в большинстве случаев используются односложные окончания: брюки с завышенной
талией, никак с экономикой не связано, окружись себя красотой, стали главной
парой, но Проходить практику с надеждою, что после практики возьмут на работу?
(www.galya.ru/clubs/show, 04.07.10). В польском языке при данном типе форм
употребляется окончание на гласный -ą: Dodrze, jeśli document potwierdzaący odbiόr
towaru lub wykonanie usługi jest powizany z fakturą… (Rzecz Pospolita/ Szkolenie
i konferencje. 26.01.2010. C.1), а также zgodnie z rekomendacją, dziś straszą wyblakłymi
kolorami i odpadną farbą, zajmującą się edukacią bajkową. В чешском – словоформы с -оu
(ženou, твердая основа), -i (duši, мягкая основа).
Причины возникновения данных флексий – древние. Так, в старославянском
языке окончанием при творительном падеже было -оѫ (оją). По мнению С. Обнорского
(«Именное склонение, в современном русском языке», 1927), А. Шахматова («Очерк
современного русского литературного языка», 1941), -ой (-ей) развилось еще
в древнерусском языке фонетическим путем – через усечение концевого у (оjу → оj)
по причине уподобления односложным окончаниям других падежей именной формы.
В современных русском и белорусском языках оба типа окончаний сохранились как
равнозначные.
76
Неопределенность в грамматике белорусского языка наблюдается в употреблении
существительных мужского рода в родительном падеже единственного числа, где
существует параллелизм окончаний -а/-у. Это в первую очередь касается
существительных, которые недавно вошли в белорусский лексикон (преимущественно
иноязычия, которые не заняли определенного места в существующих лексикосемантических группах). В белорусском языке выбор флексий -а/-у зависит от
семантики лексемы. Обычно с окончанием -а употребляются названия одушевленных
существ и исчисляемых предметов (супергероя, шпіца, банкаманта, нектарына,
джута). Категория одушевленности с окончанием -а выделилась во всех славянских
языках еще на стадии древнего формирования типов склонений, сравн.:
рус. в должности бармена, укр. адреса менеджера, польск. powitałyśmy nowego admina.
С окончанием -у в белорусском языке употребляются все абстрактные, сборные
и процессуальные существительные: дыскамфорту, іміджу, стрэсу, рэйтынгу, сэрвісу,
фармату, кансерванту, спандэксу, пап-корну, мастэрынгу, суверэнітэту. На
современном этапе значительно увеличилось употребление флексии -у в ряде лексикосемантических груп неодушевленных существительных: в них перешли названия
экономических процессов, видов коммерческой деятельности (дэфолту, маркетынгу,
дэпазіту), информационных процессов (кліку, вэб-кантэнту, роўмінгу); косметических
процедур (пілінгу, татуажу, стайлінгу). Также чаще стали употребляться с -у названия
танцев, стилей музыки, видов спорта и игр (шансон супраць року, прадстаўнікі фолькмадэрну, уплыў неа-панку, школа ролінгу, для аматараў баскетболу), для которых
нормой является -а (танцораў брэйка, хваля тэктоніка, новая зорка фрыстайла, клуб
кікбоксінга). Эту тенденцию, с одной стороны, можно объяснить стремлением
некоторых авторов отойти от флексии -а, как общей с русским языком, и приблизиться
к польскому и украинскому языкам, где флексия -у доминирует во многих категориях
неодушевленных существительных. Так, в польском языке -u норма для всех
существительных иноязычного происхождения, сравн.: oglądania filmu “Mgła”, szef
portalu, w stronie parlamentu, dla wielbiceli designu. Названия танцев, стилей музыки
и видов спорта в родительном падеже единственного числа в языковой практике
печатных и интернет-изданий паралелльно употребляются с -а и с -и, предпочтение
отдается формам с -и: Nowoczesna i kosmopolityczna mieszanka r'n'b, hip-hopu i popu dała
im uznanie krytykow i sukces komercyjny (www.rp.pl, 18.03. 2011), połączenie lacrosse,
baseballa i futbolu, światowego boksu, ludzi baletu и dla polskiego tenisa. В украинском
языке также наблюдается неопределенность и параллельность употребления -у (-ю) и -а
(-я): Саме вони віднайшли новий стиль «тектонік», котрий містить у собі елементи
електро, хіп-хопу, локінга, поппінга і техно (kreschatic.kiev.ua, 20.05.2009), всі стилі –
від репу й хіп-хопу до джазу, шанувальник футбола, но вечір професіонального боксу.
Новые слова в украинском языке чаще усваиваются с флексией -у: Послуги
міжнародного роумінгу, клубу аграрного бізнесу, борються з піратством і скачуванням
музики з інтернету, особливість менталітету. Одна из групп, где нормативным
является окончание -у, – сборные существительные (среди которых названия
коллективов и учреждений): А ще кільканадцять років потому відбулось особисте
знайомство двох знакових персон українського культурного бомонду – Леся
Подерв’янського та Олега Скрипки. (globalinfo.com.ua, 29.01.2011), а также аваціями
залу, у виконанні ансамблю, перши заступник голови бюджетного комітету,
з Піщанської школи-інтернату. В белорусском языке названия объединений людей,
коллективов, учреждений неопределенно употребляются как -а, так и с -у: Працэдурны
камітэт парламента Грузіі плануе правесці рэвізію зарплаты тых кіраўнікоў
дзяржаўных устаноў, у каго яна перавышае зарплату прэзідэнта краіны (Звязда, № 53.
2006. С.1) и У Польшчы адбылося паседжанне дзіцячага парламенту (old.nv77
online.info. 2.06.2008), а также рускага поп-гурта “Динамит” и ад гурту Ramstein,
прадпрыемствы канцэрна "Белдзяржхарчпрам" и рахункі беларускага дзяржаўнага
канцэрну «Белнафтахім», шоу-балета, кааператыва, фан-клуба, клана, но
крыміналітэту, бамонду, рок-калектыву. Следует добавить, что в 1920-е гг. (Я. Лесик,
“Беларуская мова”, 1924) и в белорусском языке нормативно с окончанием -у
употреблялись все иноязычные лексемы (інстытуту, парлямэнту, элемэнту, тому), что
может быть принято как стимул для введения этих форм поклонниками
«тарашкевицы». Кроме того, в белорусском, как ни в одном славянском оказалось
влиятельной система склонения существительных бывшей древней группы на -ǔ, также
в современности наблюдается унификация родительного, дательного и предложного
падежей с одним окончанием -у.
В русском языке в начале ХХ в. с окончанием -у (-ю) употреблялись некоторые
сборные и отвлеченные существительные, а также конкретные существительные
с предлогом (народу, бархату, меду, жару, слуху, из носу, с краю) [8, С. 457]. Сейчас
формы типа кисть винограду, крикнуть с испугу, много шуму, нет отбою допустимы,
но рассматриваются как разговорные (Е. Окунцова, “Трудности устной речи”, 2004) или
выделяются в особый, партитивный падеж (Г. Панова, “Современный русский язык.
Словарь-справочник”, 2003). Тем не менее, такие словоформы встречаются в СМИ:
Словом, в своем новом проекте Сергей Шнуров не стал выдумывать пороху, а остался
самим собой… (МЫ, № 8. 2010. С. 126), налить себе чаю, мало толку. Новые слова
употребляются с окончанием -а, независимо от лексического значения и типа основы:
нельзя недооценивать влияние стресса, героиня сериала, предпочтительнее
автозагара в бутылке, обратная сторона паркура, надежна русского поп-рока,
никакого дефолта. Иногда, очевидно по причине грамматической неопределенности -а
употребляется и в белорусском языке: А піара пакуль не стае и там же – унікальная
скарбніца вымагае унікальнага піару (Культура, № 12. 2010. С.4), пачаткам бума
сацыяльных сетак/ такога буму на ЖЖ, звярнуцца да стэрэатыпа/ прыклад
стэрэатыпу ўспрымання, доўгачакага прэзента/ у якасцi прэзенту. Это связано также
с нечетким соблюдением норм, неполной закрепленностью употребения той или иной
лексемы в речи.
Влиянием польского языка можно объяснить увеличение числа употребляемых
словоформ существительных женского рода на -а (-я) со сложной основой на согласный
перед перед н’ в родительном падеже множественного числа с окончаниями -аў (-яў).
Нормативно в белорусском языке данное окончание употребляется в существительных
женского рода на -а (-я) при трех и более согласных в основе, на удвоенный согласный
и с основой, тяжелой для произношения (коўдраў, малітваў, ведзьмаў, кайстраў,
мадоннаў, просьбаў). Сложные основы с мягким санорным считаются легкими для
произношения и допускают параллельное употребление нулевого окончания
с появлением беглого согласного в основе: чарэшань и чарэшняў, кухань и кухняў,
хлебапякарань и хлебапякарняў, спалень и спальняў. В “Слоўніку сучаснай беларускай
мовы” (2009), “Беларускім арфаграфічным слоўніку” (2009) также зафиксирована
вариантность окончаний: майстэрань и майстэрняў, спавядалень и спавядальняў,
лядовень и лядоўняў, друкарань и друкарняў. В языке печатных изданий предпочтение
отдается полным словоформам: У гэтым годзе выданне з’явіцца і на палічках белаускіх
кнігарняў (Раніца, № 4. 2010. С. 6), а также 2,5 тысячы грыўняў, ткацкіх майстэрняў,
стравы еўрапейскай, азіяцкай кухняў, комплекс з лазняў, 38 прыбіральняў. В польском
языке при сложных основах нормативно нулевое окончание: naszych prośb,
wykorzystanie lamp, spolek portfelowych. Однако в некоторых случаях допускается
окончание на гласный -і. Это касается существительных с элементами -nia, -ownia, –arnia, -ernia, -alnia, -elnia (czereśni, wartowni, kawiarni, kopalni, spodzelni, cukierni).
78
В русском же языке также нормативны формы с нулевым окончанием, где может
появляется беглый гласный: В меню наших кофеен – блинное разнообразие на любой
вкус (shoko.ru. 28.02.2011), дом без спален, десерт из вишен, от жаровен – к столу, но
квашней, ставней, пригошней, сходней. Аналогичные законы действуют и в украинском
языке: Перепрофілювати більше ніж 20 районних лікарень, салонів краси та
перукарень, 110 тисяч гривень, громадзянам, кілька сотень сайтів.
Влиянием польского на белорусский можно считать и употребление окончаний -аў
(-яў) при словах типа тэмаў, праблемаў, сістэмаў, которые ошибочно копируют
польские словоформы programόw, systemόw, problemόw, tematόw, имеющие мужской род
(program, system, problem, temat) и, соответственно, окончание родительного падежа
множественного числа -όw.
Таким образом, можно утверждать, что современный белорусский язык
развивается в тесном взаимодействии с соседними славянскими языкам, которые
служат как источниками пополнения лексики, так и примером усвоения иноязычий,
стимулом к развитию падежной парадигмы.
Библиография
1. Демина, Е. И. Проблема динамики литературно-языковой нормы. / Традиции
и новые тенденции в развитии славянских литературных языков: проблема
динамики нормы. Под ред. Е. И. Деминой, Л. Н. Смирновой, В. С. Ефимовой.
Москва: Институт славяноведения и балканистики РАН, 1994. С. 3 – 9.
2. Булыка, А. М. Роля польскага ўплыву ў развіцці лексічнага складу беларускай мовы
дакастрычніцкага перыядую / Беларуска-руска-польскае супастаўляльнае
мовазнаўства: матэрыялы І усесаюзнай навуковай канферэнцыію Пад рэд.
М. М. Вардамацкага. Віцебск, 1990. С. 3 – 8.
3. Прокопович, Н. Н. Именное глагольное управление в современном русском языке.
Москва: Русский язык, 1981. 189 с.
4. Буслаев, Ф. И. Историческая грамматика русского языка. Москва: Государственное
учебно-педагогическое издательство Министерства просвещения РСФСР, 1959. 624 с.
5. Сучасна украінска мова / О. М. Григор’ева [та інш.]. 2-е вид. Киів: Либідь, 2001.
398 с.
6. Кротовская, Я. А., Кашкуревич, Л. Г. Учебник польского языка для институтов
и факультетов ин. яз. Москва: Высшая школа, 1987. 403 с.
7. Широкова, А. Г. Чешский язык. Москва, Издательство литературы на иностраных
языках, 1961. 352 с.
8. Шахматов А. А. Очерк современного русского литературного языка. Москва:
Учпедгиз, 1941. 288 с.
79
„Nowe” i „stare” języki słowiańskie – ewolucja slawistycznych
klasyfikacji w ciągu ostatniego 20-lecia
Katarzyna Knapik-Gawin
“New” and “old” Slavonic languages – evolution of Slavonic language
classifications in past 20 years
Abstract: The paper focuses on the issues of Slavonic languages after year 1989. The big,
unifying state structures have disintegrated – like Yugoslavia, Czechoslovakia and the USSR.
So-called small languages have liberated and are currently in search for their identity
in globalizing Europe. The ideologization of a language shows the problem of discord
between its diversity as a structure and as a political fact. Multiply classifications appearing
in recent years has caused blurring of terms such as “dialect”, “variant”, “regiolect”,
“minority language” and “micro language”. The paper presents current scientific discussion
on existence of “new” Slavonic languages.
Key words: language ecology; ecolingustics; micro languages; regional languages; minority
languages; Slavic languages; Serbo-Croatian; Croatian; Bosnian; Montenegrian.
Contact:
Department
of
East-Slavonic
[email protected]
Studies,
Uniwersity
of
Lodz,
Kraje słowiańskie w ciągu ostatniego dwudziestolecia uległy szeregowi skomplikowanych
przemian politycznych, gospodarczych i kulturowych. Ta sytuacja wymusiła także zmiany
w zakresie języka, szczególnie jego planowania w obrębie struktur państwowych.
Po rozpadzie dużych, unfikujących struktur państwowych: (serbsko-chorwackiej, czeskosłowackiej, radzieckiej) uległy zmianie centra decydujące o planowaniu statusu wielu
języków słowiańskich. Doszło do ukształtowania nowych państw (Białoruś, Ukraina, Czechy,
Słowacja, Serbia, Macedonia, Słowenia, Chorwacja, Bośnia, później także Czarnogóra), co
pociągnęło za sobą redefiniowanie tożsamości narodowej, także dla mniejszości etnicznych
(Kaszubi). Wraz z potrzebą samookreślenia się przez grupy etniczne pojawiła
się ideologizacja kwestii językowych (a nawet alfabetu, jak w Serbii), rozpoczęto
poszukiwania cech dystynktywnych „nowych” języków, a „stare” usilnie „oczyszczano”
z obcych wpływów. W slawistyce zarysował się problem tzw. mikrojęzyków, powiązany
bezpośrednio z polityką Unii Europejskiej (w struktury której część państw słowiańskich
wstąpiło w 2004 i 2007 r.) zakładającą wspieranie „małych” języków. Wsparcie to wiąże
się nie tylko z rozwiązaniami prawnymi (ratyfikacja Europejskiej karty języków regionalnych
i mniejszościowych, zapewniającej liczne przywileje i udogodnienia), ale także z dotacją
finansową na rozwój kultury, szkolnictwa czy mediów w danym języku. Czynniki te
sprawiają, że wiele grup walczy o status mikrojęzyka lub języka mniejszościowego dla swojej
mowy, co przekłada się także na wzrost antagonizmów społecznych, podkreślanie różnic itp.
Tradycyjna klasyfikacja języków słowiańskich powoli ustępuje miejsca nowym
klasyfikacjom, uwzględniającym „nowe” języki słowiańskie. Nowe klasyfikacje poszerzają
80
wszystkie grupy: zachodnią (zaliczają się do niej: polski, górnołużycki, dolnołużycki, czeski,
słowacki, kaszubski, czasem laski), wschodnią (zaliczają się do niej: rosyjski, białoruski,
ukraiński, rusiński (karpacko-rusiński), ruski (rusnacki, jugo-rusiński), łemkowski) oraz
południową (zaliczają się do niej: słoweński, serbski, chorwacki, gradiszczańsko-chorwacki,
bułgarsko-banacki, macedoński, czasem bośniacki i czarnogórski). Grupę „nowych” można
podzielić na trzy podgrupy: języki wyróżnione po „rozpadzie” języka serbsko-chorwackiego,
mikrojęzyki (uznawane i postulowane) oraz słowiańskie języki sztuczne.
Języki „postserbsko-chorwackie” (określenie Jaroszewicza – Jaroszewicz 2004) są
największymi pod względem liczby użytkowników i najbardziej problematycznymi
w dyskusji naukowej na temat klasyfikacji języków słowiańskich. Pierwszą kontrowersyjną
kwestią jest „rozpad” serbsko-chorwackiego. Jeśli przyjąć za Crystalem, że język martwy to
ten, którym już nikt nie mówi (A language dies when nobody speaks it any more – Crystal
2000: 1), nie sposób obronić tezy o jego śmierci, ponieważ wciąż żyją ludzie uważający się
za Jugosłowian lub użytkowników języka serbsko-chorwackiego. O tym, że na płaszczyźnie
symbolicznej nadal nie umarł, świadczy także dalsze pojawianie się tego pojęcia w dyskursie
językoznawczym (warto wspomnieć chociażby gramatykę opisową języka serbskochorwackiego autorstwa Bułgarki Lili Laszkowej z 2001 roku). Nie nastąpiło także wyparcie
języka za sprawą innego, dominującego kulturowo i politycznie, jak dzieje się aktualnie
z językami łużyckimi, porzucanymi przez użytkowników na rzecz o wiele bardziej
prestiżowego niemieckiego. Jak pisze Oczkowa, Rozpad języka serbsko-chorwackiego
dotyczy jego rozpadu na poziomie standardu, nie zaś systemu (Oczkowa, 2006: 255).
Prowadzona jest jednak konsekwentna polityka językowa mająca prowadzić do podkreślania
cech odróżniających język chorwacki od serbskiego, a oba od bośniackiego
i czarnogórskiego. Szczególnie dobrze widoczne to jest w sferze leksykalnej: ilość
neologizmów powstałych w ciągu ostatnich dwudziestu lat daje do myślenia. Tym bardziej,
że, jak twierdzi I. Ohnheiser, Необходимую материальную базу для изучения тенденций
развития в области номинации предоставляют словари неологизмов (Ohnheiser
2003:30). Kwestia uznania odrębności języków chorwackiego, bośniackiego
i czarnogórskiego jest problematyczna również z tego powodu, że do dyskusji naukowej
wkrada się czasem zbyt wiele emocji i zwyczajnej polityki (jak stwierdził Feleszko, nie
udając obiektywizmu: mój stosunek do tych języków jest zdecydowanie negatywny, ponieważ
negatywny był też mój stosunek do procesów uwalniających te przegrupowania językowe (za:
Molas 2008). Pokłosiem filozofii romantycznej jest herderowska idea związku między
państwem, narodowością i językiem – skoro powstała Czarnogóra, oczywistym jest, że musi
istnieć język czarnogórski. Tak istotnie jest, ale na poziomie symbolicznym, nie
gramatycznym. Ukształtowanie się nowych standardów nie jest bowiem faktem dokonanym,
lecz nadal procesem ciągłym, szczególnie dla wariantu bośniackiego i czarnogórskiego. Do
lat 90. (a nawet później) w serbskiej lingwistyce dominował pogląd o wariantowości języka
serbsko-chorwackiego, pozostającego jednak zarówno w praktyce komunikacyjnej, jak i na
poziomie strukturalnym jednym językiem (Ivić, 1965). Nie brakuje co prawda tych, którzy
uznają język serbsko-chorwacki za byt semistandardowy, platońską ideę, która nigdy nie
zaistniała jako parole. Według Brozovicia (Brozović 1970) diasystem jest tworzony przez
narzecza, są to równoległe, a nie podrzędne, elementy systemu. Zgodnie z tym podziałem,
sztokawski, czakawski i kajkawski nie są dialektami języka chorwackiego, lecz
równorzędnymu systemami. Obecny standard chorwacki nie jest wypadkową tych narzeczy,
nie wywodzi się z żadnego „ogólnochorwackiego” języka bazowego, jakkolwiek
w standardzie sztokawskim pojawiają się zapożyczenia z wariantów kajkawskiego
i czakawskiego. Można w skrócie powiedzieć, że nowosztokawszczyzna to langue, a jej
realizacje (chorwackie, serbskie) to parole.
Podobne wątpliwości pojawiają się odnośnie samego języka chorwackiego. Jak pisze
81
Barbara Kryžan-Stanojević (Kryžan-Stanojević B., Silić J., 2003), żaden Chorwat nie rodzi
się użytkownikiem standardowego języka chorwackiego: Nikt (prawie nikt) nie jest urodzony
w środowisku języka standardowego, nie istnieje pojęcie języka ogólnonarodowego, który
mógłby stać się podstawą języka standardowego. Język standardowy to język, którego trzeba
się uczyć, a nie język, z którym człowiek się rodzi. Chorwaci rodzą się w jednym z trzech
narzeczy. Języka standardowego uczą się dopiero w szkole. Pojęcie języka potocznego
w chorwackiej rzeczywistości pokrywa się z pojęciem dialektu, który w przyjętej hierarchii
jest realizacją systemu-narzecza (Kryžan-Stanojević, 2003: 233). Samardžija (Samardžija
1999: 6) wprowadza rozróżnienie na chorwacki język naturalny (hrvatski organski idiomi)
i chorwacki język standardowy (hrvatski standardni jezik). Jak natomiast uważa Duliczenko
(Duliczenko 2003), uznanie odrębności narzeczy kajkawskiego i czakawskiego
od sztokawskiego mogłoby być równie uprawnione jak uznanie mikrojęzyka
gradziszczańsko-chorwackiego.
Mimo
pewnego
okrzepnięcia
chorwacczyzny
w „postdaytonowskiej” slawistyce, wciąż budzą kontrowersje epizody takie jak tłumaczenie
książki „Vremenski darovi” Zorana Živkovicia z języka serbskiego na chorwacki.
Tymczasem serbska lingwistyka jako jedyna nie odcina się od tradycji wspólnotowej,
czasem jednakże skręcając w stronę afirmacji „serbskości”, rozumianej jako ekawska
sztokawszczyzna zapisywana cyrylicą. Jakkolwiek dwualfabetyczność pozostaje oficjalnym
rozwiązaniem, status alfabetu cyrylickiego wydaje się do pewnego stopnia wyższy niż
łacińskiego, co nie jest bez przyczyny w kontekście znaczenia czynnika konfesyjnego
dla określania tożsamości na Bałkanach. Element ten odgrywa szczególną rolę w Bośni, gdzie
islam – i związane z nim orientalizmy – stanowi punkt odniesienia dla definiowania tego, co
bośniackie. Jest to tym istotniejsze, że definiowanie to utrudniają: brak tradycji
państwowościowej, problemy historyczno-narodowościowe (przedstawiciele elit przez wiele
wieków uważali się za Serbów lub Chorwatów; narodowość bośniacką deklarowali tylko
obywatele niesłowiańscy – tureccy lub sefardyjczycy), brak wspólnego elementu kulturowego
poza islamem, brak ciągłości między osmańskim protureckim patriotyzmem
a chrześcijańskim średniowieczem (Jaroszewicz 2003b).
Istnienie języka bośniackiego uważa się czasem za fakt polityczny (jego
międzynarodowa kariera rozpoczęła się od treści traktatu pokojowego z Dayton) lub po prostu
konfesyjny, gdyż są poddawane w wątpliwość zarówno jego korzenie etniczne, jak
i rzeczywiste występowanie cech różniących ten wariant od pozostałych (według
Jaroszewicza, jedynymi bezdyskusyjnymi cechami jest fonem h oraz istotna ilość turcyzmów,
takich jak np. šehit – bohater poległy w walce za wiarę; mešihat – biuro, urząd; merhamet –
współczucie, salam aleikum – pozdrowienie w wydaniu wiadomości w TV; Jaroszewicz
2003b: 63). System językowy postrzegany jest natomiast jako wysoce analogiczny
z chorwackim, szczególnie na polu morfologii (jeśli nie liczyć tureckich sufiksów).
Funkcjonuje nawet określenie bosanskohercegovački međuvarijantski tip. Tymczasem
„bosanistyka” ma już swoje tradycje: w 1992 r. powstał słownik leksyki bośniackiej Rječnik
karakteristične leksike u bosanskome jeziku autorstwa Aliji Isakovicia, o późniejszej nazwie
Rječnik bosanskog jezika. Isaković podawał następujące cechy bośniackie: orientalizmy,
częstsze wstępowanie fonemu h, podwajanie spółgłosek w wyrazach pochodzenia arabskiego,
pojawianie się infinitivu bez wygłosowego –i (Isaković, 1992). W 1994 powstał podręcznik
gimnazjalny Gramatika bosanskog jezika autorstwa Hanki Vajzović i Huseina Zvrko,
a w 1996 Pravopis bosanskoga jezika Senahida Halilovicia.
Kolejnym spornym zagadnieniem jest istnienie języka czarnogórskiego. Główni
zwolennicy „montenegrystyki” przywołują argument istnienia odrębnych fonemów:
ś (ssjekira), ź (izzjesti), dz (bidza), czasem również dj (djevojka) i cc (ccerat). W 2009 roku
powstał Pravopis crnogorskog jezika s pravopisnim riječnikom, gdzie deklaruje się dziewięć
zasad, według których został on oparty: 1. Modelem dla czarnogórskiej standardyzacji jest
82
wspólny język ogólny (koine), należący do wszystkich autochtonicznych obywateli
Czarnogóry; 2. Pravopis oparty jest na zasadzie „Czytaj tak, jak piszesz, czytaj, jak jest
napisane”; 3. Normatywnym wariantem jest ijekawica; 4. Fonemy ć, đ, ś i ź są wynikiem
jotowania i elementem czarnogórskiej normy; 5. Podstawą kodyfikacji jest czteroakcentowy
fonetyczny system z długimi samogłoskami; 6. Pravopis nie ma na celu archaizacji ani
wprowadzenia do normy lokalizmów, dialektyzmów i prowincjonalizmów będących w użyciu
w Czarnogórze; 7. Pravopis nie przewiduje odstępstw od Pravopisu MH i MS z 1960 r., chyba
że praktyka języka Czarnogórców pokaże inaczej; 8. Do systemu fonologicznego włącza się
fonem з (dz); 9. Konieczne jest rozróżnienie pomiędzy grafemami Ʒ, Ǯ, l’ i ń oraz dž, đ, lj i nj
w alfabecie łacińskim (Pravopis 2009). O odrębności tego wariantu mają świadczyć także
archaiczne formy morfologiczne: tijeh, ovijeh, ovijema, tijema. Jako zabytek języka
czarnogórskiego przywoływany jest także Gorski vijenac Petara Petrovicia Njegosza,
postrzegany jako dzieło niesłuszne przypisywane do literatury serbskiej (Vijesti, 2001).
Podjęte są próby implementacji nowej normy: na Wydziale Filologicznym w Nikšiciu
korzysta się z nowej ortografii, a pismo DANU (Dukljanska akademija znanosti i umjetnosti
u Podgorici) pt. Crnogorski književni list wydawane jest po „serbsku, chorwacku,
czarnogórsku i bośniacku”.
Małe języki słowiańskie (mikrojęzyki) są rozumiane jako regiolekty i języki
mniejszościowe. Regiolektem nazywa się język danego, w jakiś sposób wyróżniającego się
regionu. Język mniejszościowy to język grupy etnicznej odrębnej niż dominująca w państwie
większość. Języki regionalne lub mniejszościowe oznaczają języki, które są tradycyjnie
używane na terytorium danego państwa przez jego obywateli, stanowigrupę liczebnie
mniejszą od reszty ludności tego państwa, oraz różnią się od oficjalnego języka tego państwa;
termin ten nie obejmuje to ani dialektów języka oficjalnego państwa, ani języków migrantów
(Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych). Do małych języków
słowiańskich uznawanych za odrębne od „dużych” zaliczono:
– w grupie zachodniej: kaszubski, laski;
– w grupie wschodniej: rusiński, łemkowski, jugorusiński, zachodnio-poleski;
– w grupie południowej: chorwacko-gradiszczański, chorwacko-molizański, rezjański,
banacko-bułgarski.
Wątpliwości nadal budzą postulowane mikrojęzyki, takie jak morawski, mazurski,
wschodniosłowacki, podhalański, pomacki, śląski, wiczewski, egejsko-macedoński. Do listy
tej zalicza się także czasem kajkawski, czakawski, bośniacki i czarnogórski, o czym była
mowa wcześniej. Jako problemy towarzyszące wyodrębnianiu się mikrojęzyków wyróżnia się
m.in. oddawanie (dzielenie) pewnych funkcji z językiem narodowym, co wpływa na niego
uszczuplająco. Umacnianie pozycji języków mniejszościowych opisywane jest często jako
triumf idei lokalności, stanowiącej siłę przeciwstawną do globalizacji. Jak pisze Krzysztofek,
Globalizacja wręcz napędza nacjonalizm i etnocentryzm, a dokonuje się to paradoksalnie
przy jednoczesnym słabnięciu prymatu narodów oraz erozji lokalnych kultur i tradycji przez
kulturę globalną. Gdy się niszczy jedne elementy swoistości, rozrywa się tkankę społeczną,
degraduje kulturowe systemy adaptacji, odrywa wytwórczość od własnego podłoża, od sieci
relacji socjokulturowych, gdy słabnie suwerenność państwa, a granice stają się
symbolicznymi liniami na mapie, to do głosu dochodzą znaki kulturowe, symbole, jako linie
papilarne, coś co ma się na własność i co nie zlewa się w jedną globalną magmę. (...) To
wydaje się kluczowe dla zrozumienia obecnej amplitudy globalizacja-partykularyzacja; tego
zwłaszcza, że globalizacja nie jest jednowektorowa (Krzysztofek 2003:90). Z drugiej strony,
ekolingwistyczne spojrzenie na zagadnienie różnorodności języków nakazuje troskę
o wszystkie języki, szczególnie te słabsze i zagrożone, jako że razem z ich śmiercią ginie
część ludzkiej wiedzy i kultury. Te idee stoją za rozwiązaniami prawnymi Unii Europejskiej:
Europejską kartą języków regionalnych i mniejszościowych (1992) oraz Uniwersalną
83
deklaracją praw językowych (1996).
Sztuczne języki słowiańskie są w dyskusji naukowej obecne bardzo rzadko, jako że
żadnemu z nich nie udało się – jak dotąd – wyjść poza granice ciekawostki czy też
językowego eksperymentu. Pewne sukcesy odniósł język slovio, utworzony w 2006 roku
przez Słowaka Marka Hucko. Jest to uproszczony język słowiański, zapisywany 24-literową
łacinką lub cyrylicą (č=cx, ž=zx, š=sx). Obejmuje ok. 60 tys. słów i wyrażeń. Jego morfologia
jest analityczna, wzorowana na gramatyce esperanto (np. lubijm edat pod palma).
O ambicjach entuzjastów Slovio świadczy projekt Slavopedia – encyklopedia w języku
slovio. Drugą encyklopedią w sztucznym języku słowiańskim jest Slovianskia Wiki –
encyklopedia w języku slovianskim, utworzonym także w 2006 roku przez grupę
międzynarodową, w której głównym pomysłodawcą był Ondrej Rečnik. Slovianski
funkcjonuje w wersji uproszczonej (Slovianski-P, od pidgin) oraz rozbudowanej (SlovianskiN, naturalny). Jest zapisywany łacinką lub cyrylicą, zawiera miękkości, jego ortografia i
fonetyka jest o wiele bardziej rozbudowana od slovio, ponieważ ma uwzględniać wszystkie
cechy słowiańskie. Przykład zdania w języku slovianskim: Naš ceľ: izdelati novy
medžuslovjanski jezyk, koji vsaki Slovjan mogl by naučiti se govoriti i pisati v sedm dňev.
Wspólny, uproszczony język słowiański jest postrzegany jako droga alternatywna
wobec kulturowej i językowej dominacji angielszczyzny. Stworzenie silnego języka
międzynarodowego, którego nauka byłaby opłacalna dla obcokrajowca mogłaby znacząco
wpłynąć nie tylko na kulturową, ale i ekonomiczną kondycję krajów słowiańskich. Wreszcie,
słychać w tych entuzjastycznych wypowiedziach echo panslawizmu, do którego zresztą
przyznają się zwolennicy języka slovianskiego. Jak pisze publicysta, wyobraźmy sobie teraz,
jakie otwiera to perspektywy przed naszymi gospodarkami i kulturą. Może już za kilkanaście
lat powstaną pierwsze telewizyjne kanały informacyjne, filmowe i muzyczne z programami
w języku Slovio. Może za kilkadziesiąt lat młodzież będzie ze zdziwieniem słuchać historii
rodziców o czasach, w których przeboje muzyczne były wyłącznie po angielsku. Być może
producenci z Hollywood zdecydują się przenieść swoje hale produkcyjne np. na... Białoruś,
gdzie niewątpliwie będą mieli lepszą wyjściową pozycję do walki o wielki, zjednoczony
wspólnym językiem, czterystumilionowy słowiański rynek. Może brzmi to dziś mało
prawdopodobnie, ale kiedy władca Kataru zakładał panarabską telewizję Al-Dżazira,
większość ludzi pukała się w czoło [Chrząszczak 2007]. Nie sposób jednak wskazać większej
grupy lub środowiska zainteresowanego promocją języków sztucznych. Jako
międzynarodowy język słowiański nadal doskonale sprawdza się rosyjski. Dla nie-Słowian
natomiast wystarczy znajomość języka angielskiego, powszechnie nauczanego w krajach
słowiańskich.
Jak pokazuje praktyka, dla sukcesu „nowego” języka niezbędne jest silne wsparcie
ludności, która się nim posługuje. Za jego uznaniem musi stać nie tylko duża liczba
użytkowników, ale także ukonstytuowanie prawne w jakimś regionie lub państwie (choćby
bardzo lokalne, jak kaszubskiego), tradycja literacka (stąd żarliwe dyskusje nad
„czarnogórskością” poezji Njegoša czy „bośniackością” twórczości Andricia), wreszcie
zaplecze naukowe i dydaktyczne. Które z „nowych” języków przetrwają następnych
dwadzieścia lat, czas pokaże.
Bibliografia
1. Brozović D., 1970, Standarni jezik, Zagreb.
2. Chrząszczak B., 2007, Gdy Slovio staje się ciałem, [w:] Nowy Obywatel, [online]
obywatel.org.pl/index.php?menu=1&kategoria=G..
3. Crnogorski jezik i književnost na Filozofskom fakultetu u Nikšiću, Vijesti online
http://www.mediaclub.cg.yu/kultura/arhiva/april2001/25.htm.
84
4. Duliczenko A.D. [Дуличенко А.Д.], 2003, Языки етнических меньшинств и языки
региональные (региолекты). Hекоторые мотодологические аспекты, [w:]
Wrocławska E., Zieniukowa J. (red.), Języki mniejszości i języki regionalne, Warszawa
2003, s. 28-39.
5. Đurđev G., 1999, Srpski, hrvatski i bošnjački jezik [w:] Socjolingwistyka t. 16, s. 21-25.
6. Isaković A., 1992, Rječnik karakteristične leksike u bosanskome jeziku, Sarajevo.
7. Ivić M., 1965, Problem norme u književnom jeziku, [w:] Jezik, br. 1, s.1-8.
8. Jaroszewicz H., 2003, Współczesna społeczność bośniacka i jej język, [w:]
Socjolingwistyka t. 17, s. 49-65.
9. Jaroszewicz H., 2004, Komparacja normy standardowych języków bośniackiego,
chorwackiego i serbskiego. Możliwe tendencje dalszego rozwoju języków „postserbskochorwackich” [w:] Socjolingwistyka t. 18, s. 11-41.
10. Jaroszewicz H., 2007, Serbokroatystyka, serbistyka i kroatystyka a językoznawstwo dzisiaj
[w:] Socjolingwistyka t. 21, s. 23-27.
11. Kryžan-Stanojević B., Silić J., 2003, Czy możemy mówić o kajkawskiej mniejszości
językowej w Chorwacji? [w:] Wrocławska E., Zieniukowa J. (red.), Języki mniejszości
i języki regionalne, Warszawa 2003, s. 223-235.
12. Krzysztofek K., 2003, Pogranicza i multikulturalizm w rozszerzonej Unii, [w:] Studia
Europejskie 1/2003, s. 77-94.
13. Laškova L. [Лашкова Л.], 2001, Сърбо-хърватска граматика, Sofia.
14. Molas J., 2008, Slawistyka polska o serbsko-chorwackich konfliktach językowych w latach
1945-1990 [w:] Wielojęzyczność: kontakty językowe w rozwoju kultur słowiańskich, red.
S. Dubisz, I. Stąpor, Pułtusk, s. 193-215.
15. Oczkowa B., 2006, Chorwaci i ich język. Z dziejów kodyfikacji normy literackiej, Kraków.
16. Ohnheiser I., 2003, Эколингвистика и тенденции развития современных славянских
языков, [w:] Gajda S. (red), Języki słowiańskie w perspektywie ekolingwistycznej, Opole
2003, s. 9-34.
17. Perović M., Silić J., Vasiljeva L., Pravopis crnogorskog jezika s pravopisnim riječnikom,
2009, Podgorica.
18. Samardžija M. (red.), 1999, Norme i normiranje hrvatskoga standardnoga jezika, Zagreb.
19. Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych, strona Rady Europy
[online] http://conventions.coe.int.
20. Strona języka slovio http://www.slovio.com.
21. Serwis Panslavia poświęcony językowi slovianskiemu http://www.panslavia.com/.
85
Polszczyzna a Słowianie. Wymowa w perspektywie procesu
glottodydaktycznego
Wojciech Hofmański
Polish language and Slavs. Articulation in in the context of foreign language
teaching process
Abstract: Pronunciation difficulties are typical for all students in the process of teaching
(Polish as) a foreign language. These issues are present even in Polish of Slavs – native users
of languages closest to Polish. This article attempts to answer two questions: (1) whether it is
possible to identify difficulties in pronunciation of Polish sounds that are common among all
Slavs and (2) whether this can be used as an argument in the discussion on establishing
separate language classes for Slavs.
Key words: Polish as a foreign language; comparative linguistics.
Contact: Adam Mickiewicz University in Poznań, Faculty of Polish and Classical Philology,
[email protected]
W procesie glottodydaktycznym praca z kursantem w sposób szczególny koncentrować musi
się na nauczaniu wymowy. Nie można bowiem sprawnie rozwijać kompetencji
komunikacyjnej w oderwaniu od tego właśnie elementu. Już teraz jest to powszechnie
przyjmowany standard, na co najlepszym dowodem są zapisy Europejskiego Systemu Opisu
Kształcenia Językowego.
Niniejszy referat wiąże się ściśle z realizowanym obecnie międzynarodowym projektem
badawczym (Transfer ujemny a kompetencja językowa. Język polski w nauczaniu Słowian),
którego celem jest maksymalnie szczegółowy opis psycholingwistycznych uwarunkowań procesu
przyswajania polszczyzny przez przedstawicieli rodzimej grupy etnicznej. Celem samego
wystąpienia nie będzie zatem odpowiedź na pytanie o czas i miejsce nauczania wymowy w całym
procesie glottodydaktycznym. Będzie nim próba wykazania, że także w zakresie wymowy istnieje
nieprzypadkowy i wspólny katalog trudności, które typowe są dla kursantów pochodzenia
słowiańskiego, co daje też podstawy do szczególnego traktowania przedstawicieli tej wyjątkowo
spójnej językowo grupy etnicznej. Jednocześnie pozwoli to przedstawić realne znaczenie tego
elementu procesu glottodydaktycznego – zwłaszcza na tle innych trudności, powszechnie
obserwowanych wśród Słowian operujących językiem polskim jako obcym.
Poczynienie tego typu obserwacji interferencyjnych jest niezmiernie istotne ze względu
na konieczność zwiększania efektywności procesów nauczania języka obcego. Należy
bowiem przyjąć, że po kilkudziesięciu latach intensywnego rozwoju dyscypliny, jaką jest
glottodydaktyka, przyszedł czas na szczegółowe opracowanie programów specjalnych. Takie
spojrzenie stanowi krok naprzód w stosunku do wciąż popularnego nauczania ogólnego.
Wymaga ono jednak większych kompetencji i pogłębionej refleksji programowej:
zorientowanej na potrzeby (np. kursy języka specjalistycznego) lub – jak w tym przypadku –
możliwości uczących się (wynikające z uwarunkowań psycholingwistycznych).
86
Komunikacja międzyludzka jest wielopłaszczyznowa i skomplikowana. Pamiętając
o komunikacji niewerbalnej czy języku pisanym, trzeba z całą mocą podkreślić,
że dominującą formą kontaktów jest (nadal) mowa. Dlatego też w perspektywie procesu
akwizycji języka drugiego należy zwrócić szczególną uwagę na fonetyczną stronę
generowanych komunikatów. Celem nauczania języka obcego jest bowiem takie opanowanie
kompetencji przez kursanta, które nie pozwoli odbiorcy komunikatu na zidentyfikowanie go
jako nienatywnego użytkownika danego języka. Teza ta tylko pozornie wydaje się
ryzykowna. A wynika to w prostej linii z podświadomych działań osób uczestniczących
w akcie komunikacji. Mając możliwość szybkiego zbudowania komunikatu zrozumiałego
choć nienormatywnego, użytkownik języka obcego każdorazowo i bez wyjątku wybiera
formy maksymalnie poprawne i tworzy konstrukcje, które uznaje za optymalne (nawet
kosztem dodatkowego czasu). Działa tu najpewniej językowe prawo precyzji, czyli po prostu
obawa przed byciem niezrozumiałym. Co więcej, właśnie z tego powodu glottodydaktycy
napotykają problem z nakłonieniem kursantów do wypowiedzi. Chęć uniknięcia uchybień jest
powszechna i zdradza – mniej lub bardziej uświadomioną – potrzebę normatywności języka
komunikacji. Prawdopodobnie jest to konsekwencja odczuwania analogicznej normy
językowej w systemie natywnym. Tak funkcjonujący "mechanizm" chroni bowiem języki
przed degradacją, ale w przypadku języka drugiego stanowi wyzwanie i swoistą barierę
komunikacyjną. Słowianie posługujący się polszczyzną jako językiem obcym również dążą
do „zatarcia” rodzimych nawyków artykulacyjnych. Szczególnie zmotywowani są w tym
względzie przedstawiciele krajów wschodniosłowiańskich. Zdarza się bowiem, że postrzegają
swoją wymowę nawet jako czynnik społecznie deprecjonujący.
Wspomniany na wstępnie projekt1 nawiązuje do glottodydaktycznych badań czeskopolskich, których wyniki prezentowałem na wcześniejszych edycjach konferencji Slaviva
Iuvenum2. Jest on jednak znacznie szerszy i obejmuje łącznie przedstawicieli pięciu narodów
słowiańskich – Białorusinów, Czechów, Słowaków, Rosjan i Ukraińców. Wybór jest
nieprzypadkowy, gdyż łącznie stanowią oni aż jedną trzecia wszystkich osób (tj. około
1,5 tysiąca) posiadających certyfikat znajomości języka polskiego jako obcego. Warto dodać,
że kraje południowosłowiańskie reprezentowane są w tym gronie bardzo nielicznie
(tylko kilkanaście certyfikatów), co bezpośrednio przełożyło się na nakreślony tu zakres prac.
Na metodycznie łączne traktowanie przedstawicieli narodów wschodniosłowiańskich
zgoda wśród glottodydaktyków była od dawna3. Wynikać to mogło również z faktu,
że kursantami byli często przedstawiciele Polonii, którzy w ten właśnie sposób dbali o swoje
korzenie4. Do tej pory jednak nie ma pełnej zgody na całkowicie łączne traktowanie
1
2
3
4
Zob. W. HOFMAŃSKI, Transfer ujemny a kompetencja językowa. Słowianie w nauczaniu języka
polskiego, [w:] "Podteksty. Czasopismo kulturalno-naukowe", nr 2 (20) / 2010 [30.03.2011].
Zob. W. HOFMAŃSKI, Czesko-polska interferencja językowa a glottodydaktyka. Specyfika
nauczania języka polskiego jako obcego w Republice Czeskiej, [w:] Slavica Iuvenum IX. Ostrava
2008, s. 311-316, W. HOFMAŃSKI, Kognitywne i glottodydaktyczne aspekty czesko-polskich
interferencji składniowych, [w:] Slavica Iuvenum X. Ostrava 2009, s. 197-202, W. HOFMAŃSKI,
Nauczanie słownictwa w procesie polonistycznego kształcenia osób czeskojęzycznych, [w:] Slavica
Iuvenum XI. Ostrava 2010, s. 281-288.
Zob. J. KOWALEWSKI, Program kulturowy jako odpowiedź na specyfikę nauczania języka
polskiego na Wschodzie i potrzeby studentów ze Wschodu, [w:] W poszukiwaniu nowych
rozwiązań. Dydaktyka języka polskiego jako obcego u progu XXI wieku, red. T. Miodunka,
A. Seretny. Warszawa 2009, s. 365-376, s. 365-376,
Motywacja do podjęcia kształcenia polonistycznego (slawistycznego, środkowoeuropejskiego)
powinna stanowić przedmiot osobnych, socjologicznych badań. Wydaje się bowiem
prawdopodobne, że w czasie ostatnich kilku lat (wraz z podjęciem studiów przez pokolenie
87
wszystkich Słowian (bez względu na kraj pochodzenia). Odejście od zabójczej
dla efektywności procesu glottodydaktycznego nadmiernej poprawności politycznej
i akceptacja czynnika etnicznego wydaje się najaktualniejszym wyzwaniem stojącym przed
środowiskiem polonistycznym. Obecny kształt systemu polonistycznego kształcenia
obcokrajowców jest w znacznej mierze konsekwencją kontynuowania rozwoju według
wcześniej przyjętych rozwiązań i założeń. Należy jednak zwrócić szczególna uwagę
na istotną zmianę kontekstu geopolitycznego glottodydaktyki, która nastąpiła na początku lat
dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku. Rozpad Związku Radzieckiego, (nieznaczne) obniżenie
statusu języka rosyjskiego w Europie Wschodniej (między innymi na rzecz języka
ukraińskiego), ukształtowanie dyskursu środkowoeuropejskiego, a także integracja tego
regionu ze strukturami Zjednoczonej Europy to fakty, które pozwalają z dużym
prawdopodobieństwem twierdzić, że sama glottodydaktyka musi przyjąć nową,
zmodyfikowana optykę – podobnie jak zmienił się sam kontekst poprawność politycznej
(choćby z konieczność kształtowania stosunków dyplomatycznych i kulturalnych z nowo
powstałymi państwami).
Samą specyfikę nauczania polszczyzny Słowian można oddać – oczywiście
w ogromnym uproszczeniu – za pomocą kilku haseł: jest to między innymi komunikatywność
(rodząca przepaść między kompetencją produktywną a percepcyjną), towarzyszący jej częsty
multilingwizm kursantów, czy też pozorna ekwiwalencja fleksyjna. W kontekście niniejszego
referatu pytanie brzmi – czy również na płaszczyźnie fonetyczno-fonologicznej można
wskazać zbieżności uzasadniające zaprezentowane podejście? Przyjęta metoda badań opiera
się na indukcyjno-empirycznej analizie idiolektów, która ma na celu rejestrację kontrastów
językowych wobec dwóch podstaw porównawczych5 tj. języka polskiego w kraju (w jego
zróżnicowaniu wariantowym) i języka rodzimego osoby posługującej się polszczyzną jako
językiem obcym. Pozwala to na wskazanie interferencyjnych cech kontrastywnych. W tym
celu dokonano nagrań pięćdziesięciu osób posługujących się polszczyzną jako językiem
obcym (oraz kilku osób bilingwalnych – weryfikacja intensywności nawyków
artykulacyjnych). Osoby te odczytywały ten sam, krótki (262 wyrazy) tekst w języku
polskim6. Na potrzeby niniejszego wystąpienia z każdej grupy narodowej wybrane zostały
pojedyncze, reprezentatywne transkrypcje nagrań, które ilustrować będą przedstawiane
wyniki analiz. Ponieważ pierwsze tego typu badania przeprowadzone były na terenie
Republiki Czeskiej, ten obszar można uznać za najlepiej rozpoznany i opisany7. Zakończone
już prace pozwoliły stwierdzić, że dla osób prymarnie czeskojęzycznych poprawne
operowanie dwoma szeregami polskich głosek – szumiących i ciszących – stanowi
największą trudność nawet po kilkuletnim kontakcie z językiem (usłyszała [usQi%´ala], Zosiu
urodzone po upadku bloku wschodniego i wychowane w rzeczywistości rynkowej) uległa ona
znacznemu zróżnicowaniu, nie wyłączając z tego także przypadkowości.
5
Zob. S. DUBISZ, Język polski poza granicami etnicznymi (część II), „Kwartalnik Polonicum” 2007,
nr 5, s. 7.
6
Nagranie odczytu wydaje się obecnie jedyną dostępną metodą analizy porównawczej, którą można
efektywnie przeprowadzić w krótkim czasie realizacji projektu. Oczywiste różnice w realizacji
tekstu wygłaszanego spontanicznie i odczytywanego nie są jednak przeszkodą dla efektywnej
analizy. Wynika to z faktu, że przedmiotem badania są przede wszystkim charakterystyczne ze
względu na regularność (a często również usytuowanie) interferencje, które niezwykle łatwo
odróżnić przypadkowych, niemotywowanych błędów i pomyłek. Zob. Załącznik końcowy.
7
Zob. W. HOFMAŃSKI, Slavistické a kognitivní aspekty glottodidaktiky. Český student versus pasti
komunikativnosti, [w:] Problematika českého jazyka, literatury a kultury očima mladých doma i ve
světě, red. L. Janovec, E. Hájková, I. Gwóźdź-Szewczenko, M. Maciołek, Brno 2010, s. 213-222.
88
[zo%´u]). Częstsze jednak wydają się błędy w zakresie realizacji polskich spółgłosek
szczelinowych [ś] i [š] (w przypadku spółgłosek zwarto-szczelinowych – [ć] i [č] – liczba
uchybień była dwukrotnie niższa). Warto także dodać, że szereg spółgłosek szumiących
wyraźnie stanowi większe wyzwanie. Blisko związany i równie poważny problem dotyczy
oczywiście braku odróżniania samogłosek [y] oraz [i] wraz z nieuzasadnionym zmiękczaniem
spółgłosek poprzedzających (krzykiem [ k %´iOLem]). Znaczna była również liczba
substytuowania głoski [Ü] poprzez dziąsłowe [l] (usłyszała [usQi%´ala], chłopską [xlopskoÜ]).
Błąd ten pojawia się nawet u osób doskonale władających polszczyzną. Samogłoski nosowe
stanowią niewielką trudność artykulacyjną na początkowym etapie nauki (między
[men5y], brodę [brodem]) – wydaje się, że po około trzech latach kontaktu z językiem
problemy te zaczynają zanikać. Z kolei zbitki spółgłoskowe nie są najmniejszą trudnością dla
czeskojęzycznych kursantów, co nie może dziwić, ponieważ to w języku czeskim możliwe
jest wygenerowanie całego (!) wypowiedzenia, które nie zawiera ani jednej samogłoski: Strč
prst skrz krk (Włożyć palec w gardło.8 Ostatnia uwaga dotycząca czeskich kursantów
dotyczyć musi pojawiającego się (szczególnie na samym początku nauki) nieuzasadnionego
normatywnie i kontekstowo akcentu inicjalnego.
Nieco inaczej przedstawia się sytuacja na gruncie słowackim. Ponownie najistotniejsze
interferencje pojawiają się w zakresie operowania szeregiem ciszącym i szumiącym. Jednak
w przeciwieństwie do transkrypcji nagrań osób prymarnie czeskojęzyczych, tu na pierwszy
plan wysuwają się problemy z realizacją szeregu spółgłosek ciszących (Zosiu [zo%´u]). Obie
grupy narodowe kursantów łączy natomiast brak różnicowania samogłosek [y] oraz [i] wraz
z nieuzasadnioną palatalizacją spółgłoski poprzedzającej (indyki [ind´iOi]). W przypadku
Słowaków operujących polszczyzną jako językiem obcym charakterystyczne może być
również w nieznacznym stopniu słyszalne [l] zębowe w miejscu oczekiwanej głoski
[Ü]. Praktykujący w tym środowisku lektorzy potwierdzają jednak, że głoska ta ([Ü]) nie
stanowi poważnej trudności artykulacyjnej dla tej grupy narodowej. Wydaje się, że zębowe
[l] pojawia się tylko sporadycznie i jest konsekwencją różnic między tymi dwoma językami –
jak podkreślają bowiem Miroslava Sokolová, Kvĕtislava Musilová i Daniela Slančová,
najważniejsza różnica między spółgłoskowymi systemami języka czeskiego i słowackiego
polega na tym, że język słowacki nie ma spółgłoski ř, a język czeski nie ma spółgłoski l'9.
Kolejnym dostrzeżonym odstępstwem od reguł ortofonii jest synchroniczna realizacja
postpalatalnej spółgłoski [k'] przed samogłoską [e] – całkowicie nietypowa dla polszczyzny.
Podobnie jak w przypadku Czechów i tym razem poświadczone zostały nieliczne wyrazy,
w których dostrzegalny był akcent inicjalny.
Rosjanie uczący się języka polskiego jako obcego przejawiają problemy związane
również z systemem samogłoskowym. W tym przypadku znamienne jest wyraźne
zaokrąglanie samogłoski [o]. Nie oznacza to jednak, że system spółgłoskowy jest łatwiejszy
do przyswojenia. Podobna częstotliwość występowania interferencji ponownie pojawia się
w przypadku omawianego już szeregu ciszącego (Zosiu, ciociu – [zoœLu],[æL æLi]) – okazuje
się, że dla Rosjan bardzo charakterystyczna jest wymowa pośrednia między spółgłoską
przedniojęzykową a środkowojęzykową oraz realizacja asynchroniczna tych spółgłosek
miękkich. Głoski przedniojęzykowe dziąsłowe znacznie częściej wymawiane poprawnie, przy
czym i w tym przypadku odnotowane zostały zmiękczenia zwarto-szczelinowej głoski [č]
(czternasty [E´ternasty]). Równie charakterystyczna wydaje się zaburzona artykulacja
8
9
Zob. W. HOFMAŃSKI, Transfer ujemny a kompetencja językowa. Fenomen komunikatywności,
[w:] "Slavia Occidentalis" (w druku).
M. SOKOLOVÁ, K. MUSILOVÁ, D. SLANČOVÁ, Slovenčina a čeština. Synchrónne porovnanie
s cvičeniami, Bratysława 2005, s.12. (tłum. W.H.)
89
dziąsłowego [l] (tu często wymowa pośrednia między [l] dziąsłowym a zębowym, lub pełne
substytuowanie). Ciekawić też może dostrzeżona realizacja głosek miękkiech: [m']
w wygłosie (ziemi [ŸėSLe/]) wraz z przesunięciem ośrodka sylaby (realizacja dodatkowej
samogłoski [e]) – co stosunkowo trudno poddaje się interpretacji – oraz synchroniczna
realizacja spółgłoski [b'] przed samogłoską [a] (białe [CaÜe]). W prezentowanej transkrypcji
zauważalne – choć nieliczne – są też przesunięcia akcentu wyrazowego (do oksytonicznego),
a niewielka liczba tego typu modyfikacji wynika najpewniej ze stosunkowo wysokiego
poziomu znajomość języka u nagrywanej kursantki.
Przedstawiciele grupy ukraińskiej napotykają identyczne problemy z poprawną
realizacją niezaokrąglonej samogłoski [o]. Również w ich przypadku interferencję tę można
uznać za charakterystyczną i bardzo liczną. Kolejną zbieżnością z grupą rosyjską jest
realizacja zębowego [l] – w analizowanej transkrypcji dostrzegalne jest to aż
kilkunastokrotnie. Substytuowana w ten sposób była głoska [Ü] - jednak nie każdorazowo.
Pojawiała się bowiem także bardzo dokładna, staranna i poprawna artykulacja
[Ü], co świadczy o świadomości koniecznej wymowy głoski oraz istnienia różnic w stosunku
do analogicznej głoski rodzimej. Realizacja szeregu ciszącego i tym razem okazała się
kłopotliwa. Znów częste było ich pośrednie wymawianie (między przedniojęzykową
a środkowojęzykową) oraz asynchroniczna realizacja (poprzez nieuzasadnione wprowadzenie
głoski [L]). Głoski przedniojęzykowe dziąsłowe także przez Ukraińców znacznie częściej
wymawiane są poprawnie. Jednak i tym razem odnotowane zostały zmiękczenia zwartoszczelinowej głoski [č] (czternasty [E´ternasty]). Podobnie jak w grupie rosyjskiej
synchroniczna realizacja zmiękczonej spółgłoski wargowej [b'] również pojawia się
w analizowanych transkrypcjach – zarówno przed samogłoską [a] jak i [e]. I wreszcie kolejny
raz dostrzegalne są przesunięcia akcentu wyrazowego (najczęściej do oksytonicznego).
Białorusini posługujący się polszczyzną jako językiem obcym zdradzają właściwie
identyczny zestaw trudności jak przedstawiciele dwóch wcześniejszych grup. Znów
niezwykle wyraźna jest wymowa zaokrąglonej samogłoski [o], zębowej głoski [l], zaburzenia
szeregu ciszącego, czyli wymowa pośrednia między spółgłoską przedniojęzykową
a środkowojęzykową (Zosiu [zos´Lu]), a także – ponownie mniej liczne – zaburzenia szeregu
szumiącego na poziomie spółgłosek zwarto-szczelinowych (czternasty [E´ternasty].
W kontekście omawianych w niniejszym referacie transkrypcji novum stanowi akanie, które
nie musi występować u Słowian Wschodnich nawet w języku natywnym10. Nienapotkana
była także asynchroniczna realizacja [ń] przed samogłoską [e]. Jednak już asynchroniczna
realizacja [m'] wraz z dodatkową artykulacją samogłoski [e] była wcześniej identyfikowana.
W tym miejscu nasuwa się oczywiste pytanie – jakie wnioski można wyciągnąć na podstawie
tego typu zestawienia?
Anna Seretny i Ewa Lipińska podają w ABC metodyki języka polskiego jako obcego11
wykaz tzw. miejsc trudnych w zakresie wymowy. Zestaw trudności w przypadku samogłosek
tylko częściowo pokrywa się z powyższymi spostrzeżeniami. Wschodni Słowianie
znakomicie radzą sobie z różnicowaniem [i], [y], oraz [e]. Zachodni natomiast mają problem
z wymową samogłoski [y]. Zupełnie innym – choć poważnym – Problemem jest w tym
zakresie realizacja zaokrąglonych samogłosek [o] przez kursantów wschodniosłowiańskich.
Co jednak niezmiernie ważne, w tym przypadku nigdy nie prowadzi to do zakłóceń
komunikacyjnych. Nie sposób jednak twierdzić, że brakuje punktów zbieżnych.
To, co kłopotliwe jest dla wszystkich Słowian, można sprowadzić do prawidłowej realizacji
szeregu ciszącego i szumiącego spółgłosek, a także właściwej artykulacji dziąsłowego [l] oraz
10
11
Brak akania obserwowany jest np. w języku mieszkańców Archangielska w Rosji.
A. SERETNY, E. LIPIŃSKA, ABC metodyki języka polskiego jako obcego, Kraków 2005, s. 31.
90
niezgłoskotwórczego [+]. Mając pełną świadomość niekompletnej przystawalności
słowiańskich problemów z wymową (choć i tak wydaje się ona znaczna), można zaryzykować
stwierdzenie, że jest mimo wszystko jest to kolejny argument przemawiający za łącznym,
specjalistycznym kształceniem słowiańskich kursantów. Wiąże się to jednak z faktem,
iż kształcenie językowe w grupach mieszanych nigdy (!) nie pozwoli na rozwiązanie nawet
najlepiej rozpoznanego problemu interferencji w zakresie wymowy. Właśnie tam będą one
na tyle rozbieżne i liczebnie rozdrobnione, że nie będzie możliwe równie efektywne ich
korygowanie jak w przypadku łączonych grup słowiańskich – gdzie, dzięki innym,
wskazanym już zbieżnościom, lektor zyska wreszcie tak bardzo potrzebny w tym przypadku
czas.
Summary
This article discusses pronunciation difficulties that are visible in the process
of teaching Polish as a foreign language in the Slavonic area. The most important issue that is
common among all Slavs is the pronunciation of Polish sounds: [%]:[ś] and [l]:[Ü]:[ł]. Defined
and convergent problems with articulation constitute another argument in the discussion on
the necessity of establishing separate Slavonic language classes in a modern and effective
process of teaching Polish as a foreign language.
Załącznik końcowy
Tabela 1. Wzorcowa transkrypcja fonetyczna nagrywanego tekstu (alfabet slawistyczny,
wymowa warszawska).
TEKST:
TRANSKRYPCJA:
Usłyszała wołanie: "Zosiu!" To głos
1[usÜy%aÜa voÜañe zoœu/ to gÜos æ æi/
cioci!
sypneÜa razem ptastfu ostatek Üakoæi/
Sypnęła razem ptastwu ostatek łakoci,
a sama krenconc œito Lako taneEñica
A sama, kręcąc sito jako tanecznica
bembenek/ i f tagd CiLonc/ sfavolna 8ė0ica
Bębenek i w takt bijąc, swawolna
dziewica
LeÜa skakaæ p%es pa0Le goÜemCLė i kury/
Jęła skakać przez pawie, gołębie i kury:
zSLe%ane ptastfo tÜumñe furkneÜo do gury/
Zmieszane ptastwo tłumnie furknęło do
góry.
zoœa stopaSi led0Le dotykaLon5 ŸėSi/
Zosia, stopami ledwie dotykając ziemi,
zdavaÜa œe naLvy4eL buLäæ SLen5y ñėSi/
p%odem goÜemCLė CLaÜe kture v CLegu pÜo%y/
10 leæaÜy Lak p%ed vozem bog’iñi rosko%y/
zoœa p%es okno s k%yOLem do alkovy fpadÜa/
Zdawała się najwyżej bujać między
niemi;
Przodem gołębie białe, które w biegu
płoszy,
Leciały jak
rozkoszy.
przed
wozem
bogini
i na kolanax æotOi zady%ana œadÜa/
teQimena caÜuLonc’ i gÜa%Eonc pod brode/
Zosia przez okno z krzykiem do alkowy
wpadła
91
z radoϾ! zva4a 8ecka 4yvoϾ i urode/
I na kolanach ciotki zadyszana siadła;
bo prav8i0Le koxaÜa sf! vyxovañice/
Telimena, całując i głaszcząc pod brodę,
ale znovu považñe nastroLiÜa Qice/
fstaÜa i p%exo5onc œe f%e%’ i vzdÜu% alkovy/
8er4onc palec p%y ustax/ tySi 4ekÜa sÜovy/
Z radością zważa dziecka żywość i urodę
(Bo
prawdziwie
wychowanicę).
kochała
swą
Ale znowu poważnie nastroiła lice,
koxana zoœu/ Lu% te% caÜOLem zapoSina%/
Wstała i przechodząc się wszerz i wzdłuż
alkowy,
20 i na stan’ i na 0Lek tfuL/ f%ak to 8iŸ zaEyna%
Dzierżąc palec przy ustach, temi rzekła
słowy:
rok Eternasty/ Eaz 4uæiæ indyOi i kurOi/
Ji/ to godna zabafka dygñitarsOLėL curOi/
"Kochana Zosiu,
zapominasz
i z umu4an! 8atf! xÜopsk! Lu4 do voQi
I na stan, i na wiek twój; wszak to dziś
zaczynasz
na"Lėœæi+aœ œe/ zoœu pa(%onc serce boQi/
opaQi+aœ okropñe p+eæ/ Eysta cyganka/
a xo8i%’ i ru%a% œė Lak paraJiLanka/
Rok czternasty,
i kurki;
już
czas
też
całkiem
rzucić
indyki
Fi! to godna zabawka dygnitarskiej
córki!
Lü%’ La temu f%ystOLemu na p%y%+oŸ8 zara5e/
I z umurzaną dziatwą chłopską już do
woli
od 8iŸ zaEne/ 8iœ æėCLe na œJLad vyprova5e/
Napieściłaś się! Zosiu! patrząc, serce
boli;
do salonu/ do goœæi/ goœæi mamy œi+a/
30 pat%aL4e% a4ebyœ mñe fstydu ñe zroCi+a/
zoœa skoEy+a z SLėLsca i klasne+a v d+oñe/
i æotce za0isn!f%y oburoUE na +oñe/
Opaliłaś okropnie płeć, czysta Cyganka,
A chodzisz i ruszasz się jak parafijanka.
Już ja temu wszystkiemu na przyszłość
zaradzę;
p+aka+a i œSLa+a œe na p%eSLan z radoœæi/
Od dziś zacznę, dziś ciebie na świat
wyprowadzę,
ax æ æu/ Lu% tag davno ñė 0i8a+am goœæi/
Do salonu, do gości – gości mamy siła,
ot Easu Lak tu 4yLê s kury i indyOi/
Patrzajżeż, ażebyś mnie wstydu nie
zrobiła".
Leden goϾ co 0i8a+am/ to by+ go+omb 8iOi/
Lu% Si tro%eEkê nudno tak œė8ė8 v alko0Le/
pan sen8a navet mu0i 4e to Ÿle na zdro0Le//]
Zosia skoczyła z miejsca i klasnęła
w dłonie,
I ciotce zawisnąwszy oburącz na łonie,
Płakała i
z radości.
śmiała
UWAGI DO TRANSKRYPCJI:
"Ach, Ciociu! już
1. Uproszczony zapis zanikających samogłosek widziałam gości!
nosowych.
92
się
tak
na
przemian
dawno
nie
Od czasu, jak tu żyję z kury i indyki,
Jeden gość, co widziałam, to był gołąb
dziki;
Już mi troszeczkę nudno tak siedzieć
w alkowie;
Pan Sędzia nawet mówi, że to źle na
zdrowie".
Bibliografia
1. DUBISZ, S.: Język polski poza granicami etnicznymi (część II), „Kwartalnik Polonicum”
2007, nr 5, s. 7.
2. HOFMAŃSKI, W.: Czesko-polska interferencja językowa a glottodydaktyka. Specyfika
nauczania języka polskiego jako obcego w Republice Czeskiej, w: Slavica Iuvenum IX.
Ostrava 2008, s. 311-316.
3. HOFMAŃSKI, W.: Kognitywne i glottodydaktyczne aspekty czesko-polskich interferencji
składniowych, [w:] Slavica Iuvenum X. Ostrava 2009, s. 197-202.
4. HOFMAŃSKI, W.: Nauczanie słownictwa w procesie polonistycznego kształcenia osób
czeskojęzycznych, [w:] Slavica Iuvenum XI. Ostrava 2010, s. 281-288.
5. HOFMAŃSKI, W.: Slavistické a kognitivní aspekty glottodidaktiky. Český student versus
pasti komunikativnosti, w: Problematika českého jazyka, literatury a kultury očima
mladých doma i ve světě, red. L. Janovec, E. Hájková, I. Gwóźdź-Szewczenko,
M. Maciołek, Brno 2010, s. 213-222.
6. HOFMAŃSKI, W.: Transfer ujemny a kompetencja językowa. Fenomen
komunikatywności, w: "Slavia Occidentalis" (w druku).
7. HOFMAŃSKI, W.: Transfer ujemny a kompetencja językowa. Słowianie w nauczaniu
języka polskiego, w: "Podteksty. Czasopismo kulturalno-naukowe", nr 2 (20) / 2010
[30.03.2011].
8. KOWALEWSKI, J.:, Program kulturowy jako odpowiedź na specyfikę nauczania języka
polskiego na Wschodzie i potrzeby studentów ze Wschodu, w: W poszukiwaniu nowych
rozwiązań. Dydaktyka języka polskiego jako obcego u progu XXI wieku, red. T. Miodunka,
A. Seretny. Warszawa 2009, s. 365-376,
9. SERETNY, A., LIPIŃAKSKA, E., ABC metodyki języka polskiego jako obcego, Kraków
2005.
10. SOKOLOVÁ, M., MUSILOVÁ, K., SLANČOVÁ, D., Slovenčina a čeština. Synchrónne
porovnanie s cvičeniami, Bratysława 2005.
93
Bezekvivalentní frazeologizmy
Petra Fojtů
Non-equivalent idioms
Abstract: The article is dealing with the non-equivalent idioms. The aim of the article is
to show the problems, connected with the classification of phraseological units
and to demonstrate the position of this non-equivalent units in this classifications.
In the article, there are shown the most typical descriptions of non-equivalet phraseological
units and definitions of these idioms.
Key words: non-equivalent phraseological units (idioms); classification of equivalents;
phraseodidactic; translation of idioms; comparative phraseology.
Contact: Palacký University of Olomouc, Faculty of Arts, Department of Slavonic Studies,
[email protected]
Frazeologie se jako samostatná jazykovědná disciplína začíná rozvíjet v různých částech
Evropy v různých obdobích, najdeme zde také země, kde frazeologie jako samostatná
disciplína dosud neexistuje (srovnej například Juska-Bacher 2009: 40 a další). Pokud
vezmeme v úvahu fakt, že pro frazeologii je, stejně jako pro jiná odvětví lingvistiky, typické,
že na počáteční úrovni svého rozvoje se soustředí na stanovení odpovídající terminologie
(srovnej, například tamtéž 38), je pochopitelné, že v jejím terminologickém aparátu existují
určité nejednoznačnosti. Tyto nejednoznačnosti byly konstatovány na různých úrovních
a v různých fázích vývoje frazeologie, v německé frazeologii konstatuje tuto nejednoznačnost
jak práce W.Fleischera z roku 1982 (Fleischer 1982:4), tak i nové práce z posledního období
(například Donalies 2009). Stejná je situace ve frazeologii ruské, které vývoj je výrazně delší
(například německá frazeologie na vývoj ruské pouze navazuje). Zde najdeme konstatování
nejen nejednoznačnosti, autoři ruských frazeologických prací si uvědomí i protichůdnost
přístupů ve frazeologii. Tato protichůdnost je natolik silná, že neexistuje ani shoda v tom, co
je základní jednotkou frazeologie. Pod pojmem frazeologizmus jsou zkoumány různé
jednotky, kterých definice se nejen neshodují, ale si také vzájemně protiřečí (viz například
Молотков 1997: 10). Není proto ničím překvapivým, že ve frazeologii neexistuje shoda
v tom, co lze považovat za frazeologizmus bezekvivalentní, zejména pokud vezmeme v úvahu
fakt, že bezekvivalentní frazeologizmus představuje sám o sobě problém jak při teoretickém
popisu frazeologie, tak při jejím frazeografickém zachycení (Королева 2005: 758).
Na druhou stranu nejednoznačnost v chápání bezekvivalentní frazeologie představuje
velký problém pro studia z komparativní frazeologie, která, podle slov B. Jusky-Bacher,
představují jednu z nejrychleji se rozvíjejících oblastí frazeologického bádání (Juska-Bacher
2009:54). Tato nejednoznačnost vede jak k nejednoznačnosti chápání univerzálního
a internacionálního ve frazeologii, tak i k problémům při překladu frazeologických
ekvivalentů.
94
Jestliže se ve frazeologii setkáme s konstatováním, že terminologické nedostatky vedou
k situaci, kdy si každý autor samostatně vytváří definici toho, co je to frazeologizmus, a touto
definicí začíná své pojednání (Heine 2008: 11), můžeme toto konstatování rozšířit také
na oblast frazeologických ekvivalentů – velké množství prací, které se zabývají srovnávací
frazeologií, začíná svou práci dělením a definicí frazeologických ekvivalentů. Tyto
klasifikace, které se často v mnoha bodech shodují a prolínají, lze dále „klasifikovat“ do tří
základních skupin – na klasifikace didaktické, překladatelské a na klasifikace z oblasti
srovnávací frazeologie. Definici frazeologického ekvivalentu dále výrazně ovlivňují také
jazyky, pro které je daná klasifikace vypracována. V těchto klasifikacích potom
bezekvivalentní frazeologizmus buď neexistuje vůbec (například Soubustová 2007), nebo,
v druhém krajním případě, existuje několik skupin bezekvivalentních frazeologizmů, obvykle
dvě (Křížová 2008: 167). Standardní je, samozřejmě, situace, kde bezekvivalentní
frazeologizmy tvoří jednu skupinu jednotek, definovaných v různých klasifikacích různě.
Pokud jde o samotnou jeho definici, může být tento frazeologizmus definován trojím
způsobem. První, poměrně standardní definicí, je definice bezekvivalentního frazeologizmu
jako jednotky, která nemá v cílovém jazyce frazeologický ekvivalent, tedy jako jednotky,
kterou je při překladu nutno nahradit opisem nebo použít pro překlad ekvivalent lexikální.
Jiné, „přísnější“ a méně typické klasifikace pracují s názorem, že jako bezekvivalentní
frazeologizmy je nutno označovat všechny ty jednotky, které jsou jakýmkoli způsobem
(významem, komponentovým obsahem) spojeny s daným národem. Jedná se tedy o jednotky,
které mohou mít v cílovém jazyce frazeologický ekvivalent, při jeho použití na místě
výchozího ale dochází ke ztrátě určitých konotací. Třetí možností chápání bezekvivalentního
frazeologizmu je jeho chápání jako jednotky, která nemá v cílovém jazyce žádný, tedy ani
jednoslovný ekvivalent.
Podle účelu, za kterým klasifikace vznikají, je potom definován také bezekvivalentní
frazeologizmus na základě jednoho ze tří uvedených přístupů.
Klasifikace didaktické, které vznikají za účelem výuky frazeologizmů, vycházejí
z podobnosti mezi frazeologizmy mateřského jazyka subjektu, který si jazyk osvojuje,
a frazeologizmy cizího jazyka. Jejich základním cílem je klasifikovat tyto jednotky podle
náročnosti pro jejich osvojení nositelem jiného jazyka. Tyto klasifikace nejsou, vzhledem
k pomalému rozvoji frazeodidaktiky v některých zemích (případně vzhledem k její úplné
absenci) nikterak početné. Můžeme sem zařadit jednak klasifikace, které najdeme přímo
v pomůckách pro výuku frazeologie (například Мокиенко, Степанова 2008: 37-38, Křížová
2008: 166-167, Havelková 2010 na materiálu pranostik). Tyto klasifikace zdůrazňují obvykle
následující aspekty: 1) spojení bezekvivalentních frazeologizmů se specifikami kultury daného
jazyka, možnost obeznámit studenta s nimi; 2) obtížnost pro osvojení frazeologických jednotek
(FJ) studenty; 3) obtížnost výkladu FJ vyučujícím. Tento poslední aspekt je spojen právě s tím,
že frazeologizmy jsou studentovi obvykle vysvětlovány pomocí jejich ekvivalentů.
Spojení s uvedenými aspekty způsobuje, že při klasifikaci vznikají následující otázky:
1) nakolik je bezekvivalentní jednotka nositelem kulturního významu?; 2) pokud k dané
jednotce existuje frazeologický ekvivalent, nezpůsobí jeho použití ztrátu konotací, kterou jsou
pro daný frazeologizmus ve výchozím jazyce typické?; 3) jestliže pro frazeodidaktiku platí,
stejně jako pro jiné oblasti pedagogiky, zásada od známého významu k neznámé formě
(Jankovičová 2006: 62), jak studentovi prezentovat bezekvivalentný frazeologizmus, který
nemá v jeho mateřském jazyce ani slovní ekvivalent? Tento problém je ještě ostřejší, pokud
vycházíme z toho, že moderní frazeologie odmítá vztah ekvivalence mezi frazeologizmem
a slovem (Čermák 2003: 47) a považuje ji, i v případech, kde by bylo možné najít jednoslovní
ekvivalent, za subjektivní a spornou (např. Donalies 2009).
95
Uvedené otázky se promítají do definic bezekvivalentního frazeologizmu, a to jak
do počtu skupin bezekvivalentních frazeologizmů, tak do jejich definic. Právě zde se
setkáváme s dvěma skupinami bezekvivalentních frazeologizmů, které najdeme například
u zmiňované K. Křížové (Křížová 2008: 167). Ta rozlišuje na česko-holandském materiálu
bezekvivalentní FJ, které mají v cílovém jazyce na místě frazeologického ekvivalentu pouze
jednoslovný lexém a ty FJ, které nelze do cílového jazyka přeložit ani pomocí frazeologizmu,
ani pomocí lexému a při jejich interpretaci je nutno použít podle kontextu opis, výklad nebo
kalk (Křížová 2008: 167). Na druhou stranu potom V. Mokienko a L. Stěpanova vycházejí
ve své příručce frazeologie pro Čechy z idiomatičnosti a národní svébytnosti této skupiny
frazeologizmů. Bezekvivalentní FJ definují jako frazeologizmy, které jsou nejen svým
obrazem, ale také svým významem pevně spojeny s reáliemi daného národa a jejich odtržení
od těchto reálií vede k jejich rozrušení (Мокиенко, Степанова 2008: 38). Tato definice
potom umožňuje autorům učebnice prodemonstrovat specifika původu některých jednotek,
které jsou označeny jako bezekvivalentní (собаку съесть на чем; свадебный генерал; куда
Макар телят не гонял) (tamtéž:39).
Druhou skupinou klasifikací frazeologických ekvivalentů jsou klasifikace
překladatelské (Влахов, Флорин 1985: 234, Hrdlička 2003: 149-152 a další).
Z překladatelských klasifikací a komentářů k nim lze usuzovat, že základními otázkami, které
se do nich promítají, jsou otázky následující: 1) lze daný frazeologizmus přeložit pomocí FJ?
Pokud ne, jaký způsob popisu lze použít?; 2) je v překladu vhodné považovat za ekvivalent
takovou FJ, která sice má stejný význam, ale liší se od FJ výchozího jazyka svou obrazností?
Na základě těchto dvou otázek dospívají autoři klasifikací ke dvěma různým názorům.
Prvním dlouho obecně uznávaným, byl názor, že mezi frazeologický překlad lze zařadit
každou situaci, kdy daný frazeologizmus lze při převodu do cílového jazyka nahradit jiným
frazeologickým ekvivalentem, a to na různé úrovni ekvivalence. Jako nefrazeologický byl
potom chápán překlad těch jednotek, kde neexistoval frazeologický ekvivalent a FJ bylo
nutno převést opisem nebo nechat rozplynout v kontextu (Влахов, Флорин 1985: 234).
Postupně se ale objevují názory, že frazeologický překlad slovníkovým ekvivalentem není
vždy vhodný. Tyto názory se šíří spolu s rozvojem kognitivní lingvistiky a vychází z názoru,
že frazeologizmus může být natolik spjat s kulturou daného národa, že použití slovníkového
ekvivalentu by vedlo ke ztrátě konotací (např. Пупигина 2008, Jadlovský 2009: 10 a další).
Jako bezekvivalentní frazeologizmus by zde tedy bylo možné chápat každou jednotku, která
má v jiných jazycích ekvivalent s jinou obrazností a odpovídá chápání, se kterým jsme se
setkali u klasifikací překladových.
Poslední, ale zároveň nejrozsáhlejší skupinou klasifikací frazeologických ekvivalentů,
je jejich klasifikace pro účely srovnávací frazeologie. Těchto klasifikací je velké množství
a jedná se o klasifikace velmi rozmanité, nejčastější variantou jsou ale klasifikace
frazeologických ekvivalentů na ekvivalenty úplné, částečné a právě na bezekvivalentní
frazeologizmy. Tato klasifikace pochází například v německé frazeologii od H. Burgera a je
používána nejen ve frazeologii německé (Juska-Bacher 2009: 26), odkud se šíří mezi badateli,
pracujícími s jinými jazyky (Beniulienė 2008: 34). Tříkomponentové klasifikace najdeme také
u dalších autorů, nezávisle na uvedené klasifikaci vznikají takového klasifikace mezi
slovenskými frazeology, (viz Jankovičová 2008: 88-89). M. Jankovičová zde upozorňuje
na dvě možné chápání bezekvivalentních frazeologizmů – na chápání užší a na chápání širší.
Podle užšího chápání se jedná o jednotky, které nemají ve srovnávaném jazyce ekvivalent,
v definici širší jsou jako bezekvivalentní chápány všechny FJ, které mají jinou motivační bázi
(tamtéž:91). Druhé chápání je podpořeno názory, že FJ nelze vzájemně zaměňovat, a to právě
kvůli jejich obraznosti (např. Пупигина 2008: 197).
96
Práce s praktickým materiálem při konfrontaci frazeologického materiálu evropských
jazyků ukazuje nutnost rozlišovat dvě skupiny bezekvivalentních FJ. První skupinou jsou ty
FJ, které mají v jiných jazycích ekvivalent pouze díky tomu, že označují jevy, často
označované frazeologií různých jazyků (opilství, hloupost a další). FJ, která významově patří
do často označované oblasti, bude obsahovat frazeologický ekvivalent (s jinou obrazností)
i v případě, že její obsah bude jedinečný, vycházející z reálií dané země nebo jazyka. Jako
příklad lze uvést ruské frazeologizmy s komponenty – názvy písmen ruské abecedy. Ruský
frazeologizmus прописать ижицу bude mít ekvivalent s jinou obrazností v každém dalším
evropském jazyce, a to právě díky tomu, že význam zbít někoho je označován frazeologií
všech evropských jazyků. Stejná bude situace s FJ, které označují některá typonyma (anglické
carry coal to Newscastle, slovenské nosiť vodu do Dunaja), které jsou navíc vytvořeny
na základě jednoho strukturně-sémantického modelu, nebo s jinými reáliemi.
Druhou skupinou bezekvivalentních frazeologizmů budou ty jednotky, které nemají
ve srovnávaném jazyce frazeologický ekvivalent, mají pouze např. ekvivalent slovní (jak
uvádí E. Pupigina, je ekvivalence mezi frazeologizmem a slovem sporná, protože
frazeologizmus vyjadřuje význam, díky své obraznosti, jiným způsobem (Пупигина 2008:
197). Jedná se obvykle o FJ, které vyjadřují určitý specifický význam. Tento specifický
význam může, ale nemusí být spojen s reáliemi dané země, obvykle nebývá. Jako příklad
v této skupině bezekvivalentních frazeologizmů lze uvést českou FJ žába na prameni, která je
bezekvivalentní vzhledem ke většině evropských jazyků (kromě slovenštiny). Její význam je
podle SČFI definován jako ‘skrytá příčina, působící, že se něco dlouhodobě nedaří, skrytý,
trvale působící škůdce v nějakém prostředí, mařící (vědomě i nevědomě) výsledky práce
ostatních (SČFI II 2009: 421). Z frazeologizmů, které mají spojení s reáliemi, lze jako příklad
uvést různé charakteristiky, které si dává ve frazeologii vlastní národ (co Čech to muzikant;
Slovák ako repa), nebo charakteristiky, které jsou dány jeho vztahem k jiným národům (např.
v horní lužické najdeme několik FJ, kterých význam je spojen se vztahem mezi
hornolužickým a německým národem, například Němc na hubu bije komu ve významu ‘někdo
mluví s německým akcentem’, také s variantem Serb na hubu bije komu ve významu ‘někdo
mluví se srbským akcentem’, nebo FJ němska chodzić, která má význam ‘oblékat se podle
módy, nenosit srbský národní kroj’ (Ivčenko, Wölke 2004:207). Stejné frazémy najdeme
i v jiných jazycích, případně v jejich varietách. Z poslední skutečnosti můžeme uvést FJ
anglického jazyka, používanou v USA twist the lion’s tail s významem ‘provokovat Brity,
vzbuzovat nelibost u Britů’ (OXDI 2005:303).
Summary
In the present linguistic, there are three types of classification of phraseological
equivalents. The first type is the classification, done to show the possibility, how to translate
idiom. The non-equivalent phraseological unit is in this type of classifications an idiom, which
has no phraseological equivalent and which is not possible to translate with an idiom. The only
possibility to translate this type of idioms is to use some explanation of context. The second
type of classification is classification for the phraseodidactic. For this classification is typical to
understand the non-equivalent idiom as an idiom connected with the history or culture of the
nation, which is able to show the typical characteristic of their culture. The third type are
classification, made for comparative phraseology. There is a large number of them in today's
comparative phraseology and the definition of non-equivalent idioms is different. Typical for
the phraseology is a wide understanding of non-equivalents idiom as idioms with a typical
picture. The other definition of an non-equivalent idiom is the definition, where the nonequivalent idiom is an phraseological unit with non phraseological equivalent at all.
97
Bibliografie
1. Beniulienė, A.: Phraseologismen unter der Lupe. Vilnius, 2008.
2. Cowie, A., Mackin, R., McCaig, I.: The Oxford dictionary of idioms. Oxford, 2005.
3. Čermák, F., Hronek, J., Machač, J.: Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy
slovesné. Praha, 2009.
4. Čermák, F., Hronek, J., Machač, J.: Slovník české frazeologie a idiomatiky. Přirovnání.
Praha, 2009.
5. Čermák, F., Hronek, J., Machač, J.: Slovník české frazeologie a idiomatiky. Výrazy
neslovesné. Praha, 2009.
6. Čermák, F.: Frazeologie novinového úvodníku (úzus, funkce a aktualizace). In: Slovo
a slovesnost 1996. 81 – 90.
7. Donalies, E.: Basiswissen Deutsche Phraseologie. Mannheim 2009.
8. Fleischer, W.: Phraseologie der deutschen Gegenwartssprache. Leipzig, 1982.
9. Havelková, L.: Lidové pranostiky v kontextu kulturologických aspektů výuky cizích
jazyku. V tisku.
10. Heine, A.: Wie viel Polylxität braucht ein Phraseologismus? In: Europhras 2008. str. 11-18.
11. Hrdlička, M.: Frazeologie jako problém překladatelský. In: Parémie národů slovanských.
Ostrava, 2003. s. 149 – 154.
12. Hrdlička, M.: Úskalí konotací při translaci frazeologizmů. In: Parémie národů
slovanských II. Ostrava 2005. s. 270 – 280.
13. Ivčenko, A., Wölke S.:Hornjoserbski frazeologiski słownik. Budyšin, 2004.
14. Jadlovský, T.: K překladu frazémů bez slovníkových ekvivalentů (na příkladu češtiny
a ruštiny). In: Opera Slavica 4 / 2009. 10 – 18.
15. Jankovičová, M.: Frazeodidaktika ruštiny a príprava budúcich rusistov. In: Rossica
Olomucensia XLV, Olomouc 2006. стр. 61 – 66.
16. Jankovičová, M.: K problematike určovania bezekvivalentnej frazeológie. In: Parémie
národů slovanských. Ostrava, 2008, str. 88-93.
17. Juska-Bacher, B.: Empirisch-kontrastive Phraseologie. Essen 2009.
18. Křížová, K.: „Létající“ či „bludný“ Holanďan. Konfrontační analýza českých
a nizozemských frazémů pro glottodidaktické účely. In: Jazyková interakce a jazykové
rozhraní a strategie „cutting edge“. Olomouc, 2008. str. 165 – 170.
19. Soubustová, J.: Frazeologie interkulturně. In.:Interkulturní dimenze v cizích jazycích II.
Pardubice, 2007. str. 237 – 241.
20. Влахов, С., Флорин, С.: Непереводимое в переводе. Москва, 1980.
21. Королева, Е.: Проблемы и перспективы изучения русской диалектной фразеологии
записанной в Латгалии. in: Rossica Olomucensia XLIV. Olomouc, 2005. s. 757 – 762.
22. Кузнецова, И.: Еще раз об эквивалентности паремий разных языков.
In: RossicaOlomucensiaXIX, Olomouc 2008. стр. 363 – 366.
23. Мокиенко, В., Степанова.Л.: Русская фразеология для чехов. Olomouc 2008.
24. Молотков, А. И.: Основы фразеологии русского языка. Санкт-Петеррбург, 1997.
25. Пупигина, Е.: Проблема семантики фразеологизмов с когнитивной точки зрения.
Язык и культура, Белгород, 2008. стр. 196-200.
26. Янковичова, М.: Русские безэквивалентные фразеологизмы и словацкие
фразеологические лакуны. In: Язык и культура, Белгород, 2010. стр. 186-189.
98
Frazeológia v tlači s tendenciou k bulvarizácii
Katarína Markovičová
Phraseology in influential press and its tendency to become yellow
press
Abstract: In this paper we research, if phraseology could affect broadsheet style close it to
tabloid style text. To describe the trend of this process we have to watch the changes of idioms
in newspaper during the time. Therefore we research appearance and meaning of idioms
in Pravda newspaper in two different periods: in 1988 and in 2008.
Key words: phraseology; idioms; newspaper; tabloid.
Contact: Department of Letters, Faculty of Arts and Letters, Catholic University of
Ružomberok, [email protected]
Na popis súčasných tendencií v lingvistike sme si pre náš výskum zvolili publicistický štýl
ako „jeden z najdynamickejších štýlov, ktorý pohotovo absorbuje všetky aktuálne pohyby
v spoločnosti, vrátane jazykových tendencií“ 1. V novinárskom texte nájdeme viaceré jazykové
i nejazykové prostriedky, ktoré posúvajú text do expresívnej roviny, smerom k bulvarizácii.
D. McQuail bulvarizáciu charakterizuje ako zhlúpnutie alebo zníženie kvality serióznej tlače.
Hlavnú príčinu vidí v komercionalizácii a tvrdom súperení o čitateľa. Tento proces nielenže
vyvolal úpadok žurnalistických štandardov, ale má podiel na zvyšovaní neinformovanosti
verejnosti a zvyšuje tiež nebezpečenstvo zámeny fikcie a skutočnosti.2 Ako hovorí
M. Mlčoch: „V opozici k tendencím intelektualizace a profesionalizace jazyka stojí jistá
pseudodemokratizace či pseudolidovost.“3 Nie sú to len palcové titulky, šokujúce fotografie,
k bulvarizácii smerujú aj tieto jazykové prostriedky: vulgarizmy, expresívne i slangové výrazy
a napokon aj frazémy. Tieto prostriedky prispievajú k demokratizačným tendenciám, ktoré
sa prejavujú v snahách zblížiť spisovný jazyk s hovorovým štýlom. K tomu sa pridáva i jazyk
súčasnej žurnalistiky. 4 Na základe poznania dôvodov a cieľov bulvárnych prejavov, ktorými
sú: podať informáciu, prezentovať samého seba, získať druhého pre nejakú činnosť alebo cieľ
a pobaviť,5 možno tvrdiť, že jednotky frazeologickej povahy majú potenciál aktívne
sa podieľať na výstavbe bulvárnych prejavov. Práve jednotky frazeológie sa stali predmetom
nášho výskumu k téme Frazeológia v tlači s tendenciou k bulvarizácii. O jednotkách
1
MAGÁLOVÁ, G.: Frazeológia nielen pre žurnalistov. Nitra: Univerzita Konštantína Filozofa, 2008,
s. 62.
2
Porov.: McQUAIL, D.: Teorie masové komunikace. Praha: Grada, 2009, s. 562.
3
MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice. In: Varia.
Bratislava: Slovenská jazykovedná spoločnosť pri SAV, 1998, s. 104 – 105.
4
Porov.: MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice. s. 105.
5
Porov.: ŽANTOVSKÝ, P.: Bulvarizace denního tisku. (Prednáška zo seminára Českých médií a
Vysokej školy J. A. Komenského na Ministerstve kultúry ČR, 18. 3. 2004) Dostupné na:
http://www.jan-amos.cz/amos/view.php?cisloclanku=2004111903.
99
frazeológie J. Mlacek hovorí, že majú charakter emocionálneho a expresívneho pôsobenia. 6
Na mieste je otázka: V čom spočíva potenciál expresívneho pôsobenia na text? A tiež: Aký je
podiel frazeologického fondu na bulvarizácii komunikátov? Východiská bulvarizácie textu
za účasti frazeológie spočívajú vo frekvencii frazém v texte, v ich opakovanom použití,
v používaní silno expresívnych frazém, niekedy v ich negativizme, ďalej v tematickom
spektre frazém, v skrývaní sa za význam frazémy, v obraznosti a konkrétnosti frazémy,
v možnosti frazémy zdynamizovať text, vo všeobecnej zrozumiteľnosti frazém, v princípe
automatizácie a aktualizácie frazém, napokon v kontextovom a formálnom zapájaní frazémy
do textu. Tendenciu smerom k bulvarizácii je možné najlepšie odhaliť, ak sledujeme frazémy
v čase. Preto sme si pre výskum zvolili stvárnenie frazém v denníku Pravda v dvoch
obdobiach, a to s 20-ročným posunom.
1. východisko: frekvencia frazém v texte
Keď porovnáme texty denníka Pravda z roku 1988 s textami staršími o dvadsať rokov,
v staršom období nájdeme menej frazeologických jednotiek a viac klišéovitých spojení
typických svojou trafaretnou konštrukciou, ako napríklad: zapadnúť do rámca, upriamiť
pozornosť, zohrávať úlohu, venovať pozornosť, klásť nároky, mať na zreteli7 a pod.
Na základe vysokého zastúpenia frazeologických jednotiek v texte autor zvyšuje naliehavosť
svojej výpovede. V tom, že niektorí autori používajú v rámci jednej vetnej alebo súvetnej
výpovede viacero ustálených obrazných spojení a frazeologizmov, vidí J. Vaňko snahu
vyjadriť vyššiu mieru obrazného a expresívneho hodnotenia, resp. úsilie zvýšiť zážitkovosť8
politickej informácie. Zároveň však tvrdí, že komunikatívny efekt publicistických výpovedí
nezávisí od množstva frazeologických jednotiek (FJ), ale od ich adekvátneho použitia v texte,
resp. od ich aktuálnosti.9
2. východisko: opakované použitie frazém
Opakovanie frazém ako východisko pre možnú bulvarizáciu novinárskych prejavov
dokazujú časté príklady toho, že sa v titulku a zároveň aj v texte objaví tá istá frazéma.
Uvedené možno ilustrovať v skúmanom denníku Pravda v roku 2008 aj v popisoch
k obrázkom alebo v medzititulkoch. Do exponovaných častí textu (titulok, medzititulok, popis
k obrázku) sa vo zvýšenej miere dostávajú tie časti článku, ktoré v sebe obsahujú
frazeologické pomenovanie buď v zhodnej, alebo v mierne obmenenej podobe. Tento jav nie
je pozorovateľný v skúmanej tlači z roku 1988, v titulkoch nenachádzame frazémy, ktoré by
sa následne zhodne využívali aj v texte, a ak áno, tak len veľmi ojedinele.10 Čo je napokon
6
Porov.: MLACEK, J.: Vlastnosti frazeologizmu a ich terminologická platnosť. In: Kultúra slova, 10,
1976, č. 5, s. 134.
7
Všetky príklady sú vybraté z denníka Pravda, 1988, 4. október, s. 3.
8
„Zážitková výpoveď je taká, ktorá pôsobí na príjemcu celostne, sprostredkúva mu zmyslovú
skúsenosť autora.“ (PLESNÍK Ľ. a kol.: Tezaurus estetických výrazových kvalít. Nitra: Univerzita
Konštantína Filozofa, 2008,s. 154 – 155) Podľa F. Mika (MIKO, F.: Text a štýl. Bratislava: Smena,
1970, s. 55 – 62.) možno hovoriť o zážitkovosti v prípade, že je v texte antropologická súvislosť.
Pod zážitkovosťou sa nachádzajú kategórie ako figuratívnosť, kontrast, markantnosť, dejovosť,
aktuálnosť.
9
Porov.: VAŇKO, J.: Niektoré osobitosti ustálených obrazných spojení z politickej sféry. In: Kultúra
slova, 22, 1988, č. 7, s. 236.
10
Napríklad: Ľudské „pokusné králiky“ pre farmaceutické firmy (podtitulok) a dvakrát sa tá istá
frazéma zopakuje v texte: Britské firmy na výrobu liečiv ponúkajú slušný zárobok ľuďom, ktorí by
súhlasili stať sa „pokusnými králikmi“ na skúšanie nových liečebných prípravkov, pri ktorých je
riziko vedľajších účinkov; Experimentujúci lekári v službách firiem, ktorí si sľubujú od nových
prípravkov veľké zisky, však svojich ľudských „pokusných králikov“ neupovedomujú o možnosti
mnohých vedľajších účinkov, ako sú bolesti hlavy, závrate, nespavosť, zvýšená podráždenosť,
dýchacie ťažkosti či poruchy tráviaceho traktu. (Pravda, 1988, 4. október, s. 6.)
100
v porovnaní s nápaditou prácou s frazémami v titulkoch, medzititulkoch a popisoch
k obrázkom v tlači s dvadsaťročným posunom zanedbateľné. Pre plastickejšiu predstavu je
nutné naše tvrdenie demonštrovať rozsiahlejšie, a teda aj na celom titulku, aj na vete
z príslušného článku. Aby sme ukázali zapojenie frazémy v texte a jej zdôraznenie spôsobené
opakovaným použitím, uvádzame len dva príklady z mnohých:
Polícia a súdy nemôžu ťahať za kratší koniec s pedofilmi a inými osobami, ktoré
sa vyhýbajú nariadenej ústavnej liečbe,“ zdôraznil zmeny hovorca rezortu Michal Jurči.
Polícia a súdy nemôžu ťahať za kratší koniec s pedofilmi (medzititulok)
„Bolo jasné, že nemali nervy na to, aby nás zabili,“ hovorí Šafír Farúk Muhammad,
jeden z ôsmich Egypťanov sprevádzajúcich jedenásť zahraničných turistov. Bolo jasné,
že nemali nervy na to, aby nás zabili. (medzititulok)11
V tlači spred novembra ´89 sa frazémy z popisov k obrázkom opakovane v texte
nevyskytujú aj preto, lebo popis spolu s obrázkom tvoril väčšinou izolovanú správu, ktorá
prinášala nové informácie nezávislé od okolitých správ. Na základe toho, že sa frazémy
z novšej tlače opakujú aj v texte, aj v titulku, možno o autorskom zámere tvrdiť, že spočíva
v snahe výpoveď s FJ zdôrazniť. Je autorom považovaná za natoľko výstižnú a dôležitú, že ju
zvolil na väčšie zvýraznenie. Podobne môžeme zmýšľať aj o medzititulkoch, ktoré majú
funkciu prinášať to najzaujímavejšie z textu. A práve tento fakt vyplývajúci z vlastností
frazém sa stáva predispozíciou pre to, aby tieto jednotky boli zvýraznené či už autorom, alebo
redaktorom. Medzi základné vlastnosti, ktoré prispievajú k častejšiemu zapájaniu frazém
do textu a ich následnému opakovaniu, môžeme považovať schopnosť frazémy upútať
pozornosť a vyjadriť skutočnosť obrazne, čím sa zvyšuje čitateľnosť textu a záujem čitateľa
oň.
3. východisko: používanie silno expresívnych frazém
Bulvarizácia sa prejavuje v používaní výrazne expresívnych FJ, najmä v oblasti
politickej komunikácie12. Expresívnosť je dôsledkom sémantických aj formálnych znakov
frazeologickej jednotky.13 Z formálneho hľadiska za expresívne považujeme frazémy
s využitím vulgarizmu a tiež ľudové frazémy14, teda také, ktoré bežne používame
pri hovorovej komunikácii a ktoré prispievajú k väčšej miere identifikácie čitateľa so svojím
denníkom15 vďaka svojej obraznosti a vďaka emocionálnemu náboju.16 Používanie
vulgárnych výrazov je podľa M. Mlčocha jedným z hlavných prejavov úpadkového
vyjadrovania.17 A my si pri porovnávaní frazeológie s dvadsaťročným posunom všímame
v denníku Pravda práve tieto prejavy poklesu, a teda bulvarizácie. Expresívne frazémy
sa vyznačujú svojou schopnosťou „prezrádzať“ autora, vyjadrovať jeho postoje, jeho citovú
účasť, angažovanosť a subjektívnu zainteresovanosť na obsahu textu. Sú jedným
z prostriedkov účinného vyjadrovania subjektívnych postojov, resp. subjektívnej
11
Pravda, 2008, 2. október, s. 5 a Pravda, 2008, 2. október, s. 16.
„Pre oblasť politickej komunikácie je príznačné, že sa javy politického života pomenúvajú tak
jednočlennými lexémami, ako aj ustálenými viacčlennými lexémami vyznačujúcimi sa obraznosťou
a expresívnosťou, ktoré sú popri iných znakoch konštitutívnymi znakmi frazeologizmov.“ (VAŇKO,
J.: Niektoré osobitosti ustálených obrazných spojení z politickej sféry. In: Kultúra slova, 22, 1988,
číslo 7, s. 232.)
13
Porov.: MLACEK, J.: Vlastnosti frazeologizmu a ich terminologická platnosť, s. 138.
14
Porov.: ČECHOVÁ M.: Stylový charakter frazeologie. In: Style, 6, 2007, s. 205.
15
Porov.: MLČOCH M.: Kolokační frazémy a idiomy v současném bulvárním tisku. In: Języki
zachodniosłowiańskie w XXI wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2009, s. 151.
16
Porov.: MAGÁLOVÁ, G.: Frazeologizmy v printovom spravodajstve. In: BOČÁK, M. – RUSNÁK,
J.: Médiá a text II. Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej univerzity, 2008, s. 114.
17
Porov.: MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice, s. 104.
12
101
angažovanosti, zainteresovanosti na obsahu výpovede práve vďaka svojej obraznosti
a expresívnosti. 18 Napríklad:
Július Rezeš je syn Alexandra Rezeša, ktorý v čase Mečiarovej vlády sprivatizoval VSŽ
a priviedol fabriku na mizinu.19
Niekedy expresívnosť prevláda nad informatívnosťou: „Jazyk není spisovný, pracuje
s emotivními výkřiky ulice. Bulvár je založen na transferu emocí místo informací.“20 J. Jirák
s B. Köpplovou tiež súhlasia, že prvkom bulváru je škandalizácia a orientácia na senzáciu,21
P. Odaloš ešte k charakteristických prvkom bulváru dodáva kompozíciu zveličených správ22
a my pripájame ešte viaczmyselnosť, s ktorou sa pracuje v súčasných novinárskych textoch:
Dovedna by sa malo nakrútiť 10 epizód, v ktorých si to medzi sebou „rozdá“ osemnásť
súťažiacich.23
Pokiaľ autori novinárskych prejavov nemôžu zaujať spracovanou tematikou, snažia
sa tento deficit zachrániť tým, že siahajú po jazykových prostriedkoch s expresívnou zložkou,
FJ nevynímajúc:
Bitka o politické korytá sa zvyčajne odohráva na zemi.24
V rozoberaných textoch denníka Pravda v roku 1988 len zriedkavo nachádzame
prípady, v ktorých sa expresívnosť dosahuje použitím expresívnejšej zložky frazémy.
Aj v roku 2008 k zvýšeniu expresívnosti prispievajú „kontextové alebo textové vplyvy“ 25.
Niekedy zapojenie frazémy do inak nocionálneho textu môže vyvolať štýlovú disharmóniu,
práve s touto možnosťou expresívneho zosilnenia rátajú autori pri ich nenáležitom zapojení
do textu. J. Mlacek dávnejšie ako predpoklad úspešnosti uplatnenia frazeológie uviedol súlad
medzi základnými vlastnosťami frazémy a všeobecným významom, sémantikou istých
útvarov. Podľa neho správa, ktorá sa zakladá na čisto informatívnom postupe, nemôže
uplatňovať frazeológiu, pre ktorú sú zasa príznačné také vlastnosti, ako je významová
prenesenosť, expresívnosť atď. V takomto prípade by dochádzalo k protirečivému vzťahu
medzi frazémou a jej textovým začlenením.26 V súvislosti s narastaním bulvarizácie však túto
podmienku možno prehodnotiť, a to tak, že v súčasnosti vďaka príklonu k hovorovému štýlu
má expresívna lexika ako aj frazeologické vyjadrovanie dominantné postavenie. 27 Na základe
toho sa uplatňuje práve protirečivosť, ktorá pri našom porovnaní súčasnej tendencie oproti
situácii spred dvadsiatich rokov vzniká zapájaním frazeológie do textov s čisto informatívnym
zámerom. A tak sa v nich cez zapájanie frazém do spravodajských textov zvyšuje významová
prenesenosť a expresívnosť.
4. východisko: negativizmus frazém
Nielen vo výbere tém, ale aj v ich hodnotení, sa v tlači výrazne prejavuje
negativizmus.28 Keď porovnáme tendenciu správ k negativizmu v novinách s dvadsaťročným
18
Porov.: VAŇKO, J.: Niektoré osobitosti ustálených obrazných spojení z politickej sféry, s. 236.
Pravda, 2008, 1. október, s. 4.
20
HVÍŽĎALA, K.: Bulvár, to není nadávka.
http://neviditelnypes.lidovky.cz/tiskni.asp?r=p_spolecnost&c=A071031_205744_p_spolecnost_wag
21
Porov.: JIRÁK, J. – KÖPPLOVÁ, B.: Média a společnost, Praha 2003, s. 31.
22
Porov.: ODALOŠ, P.: O jazyku bulváru. In: BOČÁK, M. – RUSNÁK, J.: Médiá a text II. Prešov:
Filozofická fakulta Prešovskej univerzity, 2008, s. 128.
23
Pravda, 2008, 3. október, s. 22.
24
Pravda, 2008, 3. október, s. 9.
25
MLACEK, J.: Frazeológia v Mináčových esejistických knihách. In: Slovenská reč, 41, 1976, č. 3,
s. 148.
26
Porov.: MLACEK, J.: Frazeológia a jazyková kultúra. In: Kultúra slova, 14, 1980, č. 4, s. 100 a 103.
27
Porov.: MAGÁLOVÁ, G.: Frazeologizmy v printovom spravodajstve, s. 109.
28
Porov.: MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice, s. 104 –
105.
19
102
posunom, je zreteľné, že počet správ s negatívnym obsahom narastá. Nepopierame, že by
sa negatívne texty hovoriace napríklad o vraždách, vlámaniach a podobných negatívnych
javoch v tlači z roku 1988 nevyskytovali. Záujem o tieto témy zo strany publika však
postupne narastal, a tým sa zákonite muselo zmeniť zameranie spravodajstva. V súvislosti
s týmto javom, ktorý sa považuje za jeden z dôležitých znakov bulvarizácie, sme si všimli,
že aj frazéma sa v niektorých prípadoch môže stávať nositeľom negatívnej informácie.
V novinových textoch z roku 2008 prevažuje vyššia miera sily výrazu a negatívnej konotácie.
Ako príklad na negativizmus spôsobený frazémou môžeme uviesť titulok:
Kríza zamoruje svet, zrak finančníkov sa upiera na Kongres.
Negativizmus pokračuje ďalej v texte:
Podľa niektorých analytikov neschopnosť Kongresu prijať záchranný plán zvyšuje
riziko, že USA upadnú do hospodárskej recesie a stiahnu nadol so sebou aj zvyšok sveta.29
Alebo ďalšie príklady:
Podľa opozície vrhá Mečiarova Elektra zlé svetlo na Fica a jeho vládu.30
Zapíše sa dnešný deň ešte černejším písmom do záznamov o finančnej kríze alebo
sa situácie zlepší?31
Po silnej korune a drahej rope na slovenské podniky dopadol ďalší tieň, svetová
finančná kríza.32
Negativizmus v súvislosti s frazémami sme vo výskume v denníku Pravda z roku 1988
zaznamenali len vo veľmi malej miere:
Tí, čo sa zaoberajú prognózami americkej ekonomiky, bijú na poplach.
Následne je tento text zmiernený:
Možno svojím poplašným zvonom udierajú silnejšie ako sa patrí – napokon zvonenie, či
už na poplach alebo na sviatok je ich povolaním – no jedno je isté: štátna pokladnica USA je
deravá, je oveľa deravejšia ako pred ôsmimi rokmi.33
5. východisko: tematické spektrum frazém
Pri porovnávaní tematického spektra frazeológie v nami zvolenom časovom odstupe
dvadsiatich rokov sledujeme, že „do spravodajstva prichádzajú témy neoficiálneho charakteru
s cieľom priblížiť sa čitateľovi a jeho vkusu“, 34 v čom možno nájsť aj styčné body
s D. McQuailovou definíciou bulvarizácie spomínanou v úvode.35 Ako uvádza M. Mlčoch:
„Pokud se dříve uvádělo, že jazyk žurnalistiky má mj. oficiální ráz (Bečka, 1973), dnes už to
v plné míře neplatí. Pokleslému vyjadřování odpovídá výběr témat (násilí, kriminalita, život
slavných osobností a pikantní zprávy z jejich života)“,36 pričom frazeologický fond jazyka
so svojím širokým tematickým záberom, interdisciplinaritou37 ponúka veľa možností
na pokrytie všakovakých tém.
6. východisko: skrývanie sa za význam frazémy
V súčasnosti je prístup ku spracovaniu informácií benevolentnejší, umožňuje predkladať
neoverené správy, polopravdy, nepravdy, prekrútené výroky, výroky vytrhnuté z kontextu
29
Pravda, 2008, 1. október, s. 3.
Pravda, 2008, 1. október, s. 4.
31
Pravda, 2008, 2. október, s. 6.
32
Pravda, 2008, 3. október, s. 1.
33
Pravda, 1988, 4. október, s. 7.
34
MAGÁLOVÁ, G.: Frazeológia nielen pre žurnalistov, s. 70.
35
Porov.: McQUAIL, D.: Teorie masové komunikace, s. 562.
36
MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice, s. 105.
37
Porov.: BALÁKOVÁ, D.: K výskumu súčasnej živej slovenskej frazeológie. In: Slovenská reč, 69,
2004, č. 4, s. 193. Dostupné na: http://www.juls.savba.sk/ediela/sr/2004/4/sr2004_4.html
30
103
a pod. 38 Preto má v spravodajstve v oveľa vyššej miere zastúpenie samotná frazeológia,
ktorej jednotky autorovi umožňujú skryť za obrazné vyjadrenie jeho nevedomosť, alebo práve
naopak, jeho zámer. „Ak si chcú periodiká nebulvárneho charakteru ponechať „čistý“
spravodajský štýl (tzn. odpovedať na základné spravodajské otázky a vyhýbať sa expresívnej
lexike a frazeologizmom), často siahnu po citáciách uvádzaných v úvodzovkách39 (a ešte
častejšie bez nich). Tým sa autori správ akoby dištancujú od používanej lexiky (keďže sami
nie sú autormi citátu), pričom však v plnej miere využívajú expresivitu takýchto vyjadrení“, 40
napríklad:
„Súčasný generálny riaditeľ spolu s riaditeľom výroby zachádza s verejnými zdrojmi
v duchu z cudzieho krv netečie.“41
„Ak snemovňa zákon neprijme, tak je to proste koniec hry,“ dodal.42
7. východisko: obraznosť a konkrétnosť frazémy
Autor pri použití frazémy v texte pracuje aj s jej obraznosťou. Tá u čitateľa môže
vyvolať reakcie od pozitívnych až po negatívne v rozličnej miere. Výpoveď sa viac
intenzifikuje a toto zvýraznenie sa vo veľkej miere používa na zaujatie pozornosti čitateľa,
hlavne v titulkoch, ktoré sú prvým kontaktom čitateľa s textom. Ak nebudú dostatočne
výpovedné, asociatívne a pôsobivé, čitateľ im jednoducho nevenuje pozornosť a text ostane
bez povšimnutia. Je potrebné spomenúť aj ten fakt, že v druhom zo sledovaných období
sa intenzívnejšie pracuje s emóciami čitateľa a je badateľná snaha zaujať či šokovať presne
tak, ako sa v mediálnom slovníku definuje bulvár.43 Frazeológia svojimi jednotkami prispieva
k oživeniu a spestreniu44 nielen titulkov, ale aj celých novinárskych prejavov, napr.:
Musel by som žiť ako korytnačka 250 rokov, aby som v tejto štátnej službe zarobil
toľko peňazí, ako vy teraz hovoríte,“ vyčítal vtedy Mečiarovi, ako si mohol dovoliť luxusné
bývanie.45
Používanie frazeologických jednotiek pôsobí veľmi pestro oproti ostatným slovám
v texte, čo má za následok upútanie pozornosti a výstižnejšie uchopenie skutočnosti:46
Ide o obavy vyplývajúce zo starého štýlu riadenia, možno aj z nejedného bolestivého
poučenia, keď ľudia dostali po prstoch práve za podnikavosť.47
Frazéma má schopnosť prejsť od abstraktných výpovedí ku konkrétnym a ľahko
predstaviteľným:
Aj tréner Bohemiansu Jozef Zadina pripomínal po tomto kole v Dunajskej Strede kôpku
nešťastia.48
Novinársky prejav často ráta so širokým diapazónom vedomostí príjemcu.
Prostredníctvom zakomponovania frazémy do textu sa tak názorná predstava čitateľa
38
Porov.: MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice, s. 104 –
105.
39
Uvádzanie frazém za prítomnosti úvodzoviek alebo bez ich prítomnosti budeme popisovať
v kapitole o formálnom zapájaní frazém do textu.
40
MAGÁLOVÁ, G.: Frazeológia nielen pre žurnalistov, s. 70.
41
Pravda, 2008, 3. október, s. 2.
42
Pravda, 2008, 3. október, s. 3.
43
Podľa mediálneho slovníka: http://medialne.etrend.sk/slovnik/pismeno-b.html.
44
Porov.: MLACEK, J.: Frazeologické jednotky v novinových titulkoch. In: Kultúra slova, 7, 1973, č.
6, s. 199.
45
Pravda, 2008, 1. október, s. 4.
46
Porov.: AUXOVÁ, D.: Frazémy v mediálnej publicistike. In: KRAĽČÁK, Ľ.: Hovorená podoba
jazyka v médiách. Nitra, 2008, s. 159.
47
Pravda, 1988, 5. október, s. 1.
48
Pravda, 1988, 4. október, s. 8.
104
o predkladanej téme značne uľahčuje. Článok v tlači je napokon vďaka frazéme zrozumiteľný
najširším vrstvám čitateľov:
Juhokórejská agentúra KCNA, ktorá má vo svete povesť agentúry „jedna pani
povedala“, však prechádzala do útoku.49
Politické problémy prestávajú byť vážnymi a komplikovanými záležitosťami. V snahe
priblížiť ich masovému čitateľovi menia svoju podobu, a to tak, že sa zjednodušujú50a tiež
majú schopnosť zveličovať. K obom javom výrazne prispieva nami skúmaná frazeológia:
Okrem eura by mohla karty zamiešať aj rozmáhajúca sa finančná kríza vo svete.51
8. východisko: frazéma slúžiaca na zdynamizovanie textu
Použitie všeobecne známeho repertoáru jednotiek jazyka s vopred danou formálnou
i sémantickou štruktúrou je pre text výhodou nielen z hľadiska jeho zrozumiteľnosti, ale aj.
čitateľnosti. Keďže príjemca textu vie pri použití frazémy s ľahkosťou identifikovať jeho
význam, môže čítať text rýchlejšie, nemusí sa pristavovať pri tom, čo tým chcel dotyčný
povedať:
Hokejisti Liptovského Mikuláša sa v Skalici cítia ako doma.52
Frazéma má schopnosť text oživiť a tiež jednoznačne, pohotovo a stručne pomenovať
situáciu, ktorá sa vyznačuje zložitosťou.
Nie každý je tak stavaný, aby v prekážkovom behu prekonával komplikované situácie,
plával v mori (alebo aspoň v jazere) problémov a znášal bez mihnutia oka prehry
na bežiacom páse.53
Vopred daný význam a tiež aj forma frazémy slúži na jednej strane na odľahčenie textu,
zároveň tiež uľahčuje výstavbu textu samotnému autorovi, keďže do textu vstupuje už ako
hotová jednotka. Niekedy sa frazémou vystavia celá veta novinárskeho textu, čo vedie
k ekonomizácii vyjadrovania. 54 Môže to súvisieť s obmedzenou kolokabilitou výrazu, t.j.
schopnosťou spájať sa s inými výrazmi, čo je veľmi významným rysom frazeológie.55 Noviny
v súčasnosti „seznamují lidi, kteří většinou moc nečtou, s nejdůležitějšími politickými
problémy v přiměřeně zjednodušené formě“56. Súhrnne možno povedať, že súčasné
novinárske prejavy využívajúce frazeológiu sa vyznačujú tendenciou ku skratke, príklonom
ku komercializácii a k prispôsobeniu sa vkusu masového čitateľa.57
9. východisko: princíp automatizácie frazém
Frazémy sa niekedy môžu pociťovať ako ustrnuté jednotky jazyka so stálou formou
i významom, sú zároveň aj predispozíciou zrozumiteľného vyjadrovania, ktoré nepotrebuje
vysvetlenie či doplnenie kontextových súvislostí. Ako príklad možno uviesť viaceré frazémy:
mnohokrát opakovaná lož sa stáva pravdou,58 byť v niekoho koži, rozhodiť siete, 59 nemať
49
Pravda, 1988, 4. október, s. 8.
Porov.: Pácl, P. O bulvarizaci českých médií. In: Metody a prostředky přesvědčování v masových
médiích. Ostrava: Ostravská univerzita, FF, 2005, s. 150.
51
Pravda, 2008, 2. október, s. 21.
52
Pravda, 2008, 2. október, s. 26.
53
Pravda, 1988, 4. október, s. 8.
54
Porov.: KOPINA, J.: Komunikačno-štylistický aspekt frazeologickej jednotky. In: Slovenská reč, 49,
1984, č. 5, s. 269.
55
Porov.: Čechová: Stylový charakreter frazeologie, s. 205.
56
HVÍŽĎALA, K.: Bulvár, to není nadávka.
http://neviditelnypes.lidovky.cz/tiskni.asp?r=p_spolecnost&c=A071031_205744_p_spolecnost_wag
57
Porov.: VANDÍK, J.: Politický bulvár v českých masových médiích. (záverečná práca) Zlín:
Univerzita Tomáše Bati ve Zlíne, 2009, s. 13.
58
Pravda, 2008, 1. október, s. 4.
59
Pravda, 2008, 2. október, s. 26.
50
105
veľké oči,60 mať chladnú hlavu,61 vydaný na milosť a nemilosť,62 dve strany jednej mince63
atď.
10. východisko: princíp aktualizácie frazém
Variantnosť frazeológie predstavuje východisko pre uplatňovanie jej rôznych jednotiek
podľa zámeru používateľa. Z toho teda usudzujeme, že výber expresívnejšieho variantu FJ je
uskutočňovaný autorom textu zámerne. Aktualizovaním frazémy má autor v záujme
upozorňovať na istú skutočnosť, prípadne na seba. Chce vzbudzovať pozornosť netradičným
stvárnením tradičného ustáleného slovného spojenia, často aplikuje v texte parafrázy
jestvujúcich frazeologizmov,64 napríklad:
Potvrdzujú sa tak názory tých ľudí, ktorí dnes v Poľsku tvrdia, že kompromis s opozíciou
povedie k záhube socializmu, že postačí podať opozícii prst a ona utrhne celú ruku. 65
Tým, že nejaký komponent frazémy autor nahradí novým, posúva svoje vyjadrenie
často do inej roviny, niekedy bulvárnej. 66 Používanie frazeologizmov a ich tvorivé
obmieňanie v skúmaných textoch bolo miestami veľmi progresívne: 67
„Budeme sa brániť do posledného muža a náboja.68
„Akoby ich jedna mater mala a či skôr stroj,“ zapochybovala jedna z návštevníčok,
keď obdivovala nádherné goldeny. 69
Podľa M. Mlčocha „pro 90. léta jsou rovněž příznačné nové frazeologismy, jako vždy
spřízněné s dobou svého vzniku.“70 V oboch skúmaných obdobiach sme našli frazémy späté
so svojou dobou:
Nie, takúto tuhú prestavbovú kávu som ešte nepil.71
Obe sa zhodujú, že hlavným zlom v televízii je riaditeľ výroby Juraj Dobiš, ktorého
generálny riaditeľ nemá pod kontrolou a toleruje mu porušovanie predpisov a rozhadzovanie
peňazí do spriatelených vreciek.72
Nové frazémy majú v textoch nízky výskyt, viac sa používajú staršie, zaužívané. Ak
sa náhodou vyskytne nové slovné spojenie, resp. nové potenciálne frazémy, mohli by sme
povedať, že nie je jasné, či nejde len o okazionálne javy. 73
11. východisko: kontextové zapojenia frazémy do textu
„Pozoruhodnejšie sú tie prípady, v ktorých sa síce FJ celkovo uchováva, využíva
sa však jej variantnosť i špecifickejšie možnosti jej zapájania do textu, takže výsledkom sú
výrazy so zvýšenou expresívnosťou. Sama FJ sa tu teda podstatnejšie nemení, ale najmä
60
Pravda, 2008, 2. október, s. 27.
Pravda, 2008, 3. október, s. 1.
62
Pravda, 2008, 4. – 5. október, s. 9.
63
Pravda, 1988, 5. október, s. 1.
64
Porov.: VAŇKO, J.: Niektoré osobitosti ustálených obrazných spojení z politickej sféry, s. 235.
65
Pravda, 1988, 5. október, s. 1.
66
Niekedy sa frazéma aktualizuje aj tak, že sa použije v svojej vlastnej podobe, no v inom kontexte,
ale to už je otázka kontextového zapojenia frazémy do textu.
67
Porov.: AUXOVÁ, D.: Frazémy v mediálnej publicistike, s. 160.
68
Pravda, 2008, 1. október, s. 9.
69
Pravda, 2008, 2. október, s. 19.
70
MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice, s. 104.
71
Pravda, 1988, 4. október, s. 3.
72
Pravda, 2008, 3. október, s. 2.
73
Porov.: AUXOVÁ, D.: Frazémy v mediálnej publicistike, s. 161.
61
106
pod vplyvom kontextu stupňuje svoju expresívnosť.“74 Pri kontextovom zapojení frazém
do textu možno uvažovať nad ich vhodnosťou alebo nevhodnosťou. Požiadavku vhodného
použitia frazémy vzhľadom na kontext si väčšina autorov uvedomuje a je vo všeobecnosti
považovaná za nevyhnutnú. Ojedinele sa však nájdu aj prípady hrubého porušenia
kontextovej závislosti frazémy, ktoré sa či už z hľadiska jazyka, ale aj z hľadiska pragmatiky
považujú za závažné chyby. Často môžu viesť k paradoxom, ba až k prekračovaniu etických
hraníc. S príkladom nevhodného kontextového zapojenia frazémy do textu sme sa zatiaľ
v rámci skúmaných dvoch týždňov októbrových čísel denníka Pravda stretli len jedenkrát:
Nevie sa dočkať, kedy jej na Slovensku pribudne konkurencia, ktorá jej bude šliapať
na päty.75
Tento frazeologizmus je z hľadiska poznania kontextu neetický, a síce preto, že výrok
sa vzťahuje na športovkyňu na vozíčku. Hoci je to len obrazne povedané, ale predsa
vzhľadom k danej osobe sa frazeologizmus chápe ako faux pas, veď ako možno osobe
na vozíčku šliapať na päty?!
12. východisko: formálne zapájanie frazém do textu
„Súčasťou každého – komplexnejšieho – hoci aj nie úplne uceleného – zachytenia stavu
vo využívaní frazeológie v súčasnej komunikácii je aj skúmanie toho, ako, akými spôsobmi
sa vlastne takéto jednotky v reči vyznačujú a či sa vôbec vyznačujú, a spolu s tým aj
sledovanie toho, či sa z tejto stránky vo vzťahu k frazeológii oproti minulosti niečo zmenilo,
či sú tu aj nejaké nové prostriedky na jej vyznačovanie, alebo či sa niektoré v minulosti bežné
z textov stratili, resp. aspoň ustúpili. Ide tu teda v podstate o to, či autor textu, jeho editor
alebo vydavateľ pokladá za potrebné na jednotky tohto typu osobitne upozorňovať adresáta,
pomáhať mu pri registrácii v texte a možno mu pomôcť smerom k ich adekvátnemu
prijímaniu.“76 Vo výskume sme sa stretli s tým, že frazeologizmy boli uvádzané či už
uvádzacími formulkami, alebo za pomoci úvodzoviek. No takisto sa v textoch nachádzali
jednotky frazeologickej povahy bez uvádzania. Výraz v úvodzovkách je z nejakých príčin
exponovaný, nemôže uniknúť pozornosti prijímateľa. Pritom výraz neukazuje iba sám
na seba, ale predovšetkým na kontext, cez ktorý ho treba čítať (interpretovať).77 Úvodzovky
„sú signálom, ktorý čitateľovi naznačuje, že isté slovo autor nepoužil náhodne, že tu nejde
o omyl, o štylistickú chybu78. Obyčajne ide o slová, ktoré sa na pozadí ostatného kontextu
pociťujú ako nezvyčajné, lebo sú výrazne expresívne, príp. pejoratívne alebo aj hovorové, ba
i nárečové.“79 Do úvodzoviek boli veľmi frekventovane dávané frazeologizmy pred
dvadsiatimi rokmi:
A pretože v budúcnosti banka nebude poskytovať úvery na krytie nedostatkov
zavinených nepremysleným riadením a podobne, zotrvávať v starých, dávno vychodených
koľajach je spoľahlivou cestou, ako prísť „na bubon“.80
Národné výbory totiž budú disponovať peniazmi, ktoré štátne podniky odvedú do ich
rozpočtov,“ predstavoval budúcu „parketu“ Stavoprojektu V. Kohlmayer. 81
Zmysel tohto druhu programu sa črtá nie vo faktografickej polohe (tá sa napokon
„vtĺka“ do hláv už od základných škôl), ale v posune k umeleckej výpovedi o konkrétnej
74
MLACEK, J.: Frazeológia v Mináčových esejistických knihách, s. 146.
Pravda, 2008, 2. október, s. 6.
76
MLACEK, J. – BALÁKOVÁ, D. – KOVÁČOVÁ, V.: Vývin súčasnej frazeológie: Východiská,
podoby, uplatňovanie, akceptácia. Ružomberok: Katolícka univerzita, 2009, s. 75.
77
Porov.: FINDRA, J.: Štylistika úvodzoviek. In: Slovenská reč, 52, 1987, č. 6, s. 338.
78
Jednou z príčin označovania frazém v úvodzovkách môže byť dištancovanie sa autora od nich.
79
FINDRA, J.: Štylistika úvodzoviek, s. 341.
80
Pravda, 1988, 4. október, s. 1.
81
Pravda, 1988, 4. október, s. 3.
75
107
historickej udalosti či období.82
Je to práca priekopnícka a originálna aj preto, lebo je akousi „prvou lastovičkou“,
dielom, ktoré kladie základy pre novú dosiaľ u nás v rámci tejto vedy nerozpracovanú oblasť
pedagogiky.83
O nadmernom používaní úvodzoviek v tej dobe J. Findra hovorí: „Ukazuje sa, že
v publicistike sa úvodzovky nadužívajú z dvoch príčin. Súvisí to s podcenením čitateľa, keď
autor akoby mu nedôveroval, že bez osobitného upozornenia (pragmatického signálu) dokáže
pochopiť štylistiku kontextu, ktorá stavia na istom napätí medzi celkovým výrazovým
ladením textu a nápadnejším prvkom. Táto nedôvera vedie k tomu, že autor vodí čitateľa
za ručičky. Formálne explicitne mu signalizuje, ako má interpretovať význam výrazu a cezeň
sémantické zameranie kontextu. Úvodzovky tu považujeme za rušivý prvok preto, lebo sa
nazdávame, že čitateľ je schopný pochopiť a prijať autorovu jemnú hru s výrazom.“84
Uvádzacia formulka „nie je len obyčajným konektorom, ale zároveň prostriedkom,
ktorý v texte plní/môže plniť viaceré funkcie.“85 V skúmanom materiáli sme sa stretli
napríklad s týmito uvádzacími formulkami: obrazne, resp. ľudovo, povedané, ako sa zvykne
hovoriť:
Keď privezú do obchodnej siete parenice, polooštiepky, najnovšie druhy syrov Koliba
a Šunka zo sesterských výrobní v Brezne alebo Liptovskom Mikuláši, len sa tak za nimi
na pultoch, obrazne povedané, zapráši.86
Dni Reaganovej administratívy sú, ako sa zvykne hovoriť, zrátané.87
Ale nijaký podnikový ekonóm dnes nedokáže preukázať reálnu existenciu takýchto
prínosov, vyložiť ich, ľudovo povedané, na stôl.88
Tým, že sa frazeologické jednotky v súčasnosti nijak významne neuvádzajú ani
neoznačujú, stávajú sa viac súčasťou textu, stiera sa ich rovina mnohovýznamovosti. P. Ďurčo
uvádza tri typy zmien frazém v textoch, a to modifikačné, kombinačné a transformačné.
Pri modifikačných zmenách dochádza v rámci komponentového zloženia k vnútornej
prestavbe alebo k použitiu v netypickom okolí, pri kombinačných zmenách sa krížia jazykové
jednotky na syntagmatickej osi a pri transformačných zmenách sa rozbíja frazeologický
model v texte.89 Viac sa necháva na čitateľa, ako význam, ktorý nesie, pretransformuje
s ohľadom na okolitý text:
Nálada finančníkov na Wall Streete sa preto včera niesla v znamení ticha pred
búrkou.90
Celkový stav frazeológie v hociktorej etape jej vývinu sa napriek mnohostrannej
ustálenosti frazeológie vyznačuje jej rozmanitými premenami. Mnohoraké možnosti
obmieňania frazém zaraďujú frazeológiu medzi tie oblasti jazyka, v ktorých sa dynamika
82
Pravda, 1988, 4. október, s. 5.
Pravda, 1988, 4. október, s. 5.
84
FINDRA, J.: Štylistika úvodzoviek, s. 343.
85
MLACEK, J. – BALÁKOVÁ, D. – KOVÁČOVÁ, V.: Vývin súčasnej frazeológie: Východiská,
podoby, uplatňovanie, akceptácia, s. 75 – 76.
86
Pravda, 1988, 4. október, s. 4.
87
Pravda, 1988, 4. október, s. 7.
88
Pravda, 1988, 3. október, s. 1.
89
Porov.: ĎURČO, P.: Textotvorné využitie frazeologických jednotiek. In: Textika a štylistika.
Bratislava, Univerzita Komenského, 1989, s. 101 – 104.
90
Pravda, 2008, 2. október, s. 6.
83
108
prejavuje veľmi výrazne a zreteľne. 91 Preto sme si na popis súčasných tendencií v lingvistike
zvolili práve oblasť frazeológie a dotkli sme sa jedného z aspektov smerovania tejto oblasti
jazyka, a síce smerovanie frazeológie k bulvarizácii. Podali sme dvanásť východísk,
na základe ktorých sa môže frazeológia podieľať na bulvarizácii. Netvrdíme, že sa
automaticky bulvárnym stáva text, v ktorom sa frazéma nijak osobitne nevyznačí alebo sa
použije v negatívnom zmysle. Chceli sme však načrtnúť viacero ciest, ktoré smerujú
k bulvarizácii výpovede. Skôr si myslíme, že ak je v súčinnosti viacero zo spomínaných
východísk, použitá frazeológia v texte má potenciál novinársky prejav bulvarizovať.
Summary
To describe co-temporary tendencies in philology we have chosen newspaper text,
which reflects current changes in society including language dynamics. We research how
idioms impact on the process of turning of influential press into yellow press.
The options of this process are: frequency of idioms in text, multiple using of idioms
in text, using of strongly expressive idioms, negativism of idioms, variety of themes
in idioms, hiding of author behind the meaning of idioms, imagery of idioms, ability of idiom
to accelerate the text, comprehensibility of idioms, axiom of automatization and updating
of idioms, context of idiom in text and finally the way of writing of idioms.
These twelve options can turn the text of influential press into yellowpress style.
Bibliografia
1. AUXOVÁ, D.: Frazémy v mediálnej publicistike. In: KRAĽČÁK, Ľ.: Hovorená podoba
jazyka v médiách. Nitra, 2008, s. 159. ISBN 978-80-8094-293-9.
2. BALÁKOVÁ, D.: K výskumu súčasnej živej slovenskej frazeológie. In: Slovenská reč, 69,
2004, č. 4, 193 – 202 s. Dostupné na: http://www.juls.savba.sk/ediela/
sr/2004/4/sr2004_4.html.
3. ČECHOVÁ, M.: Stylový charakter frazeologie. In: Style, 6, 2007, s. 203 – 208. ISSN
1451-3145.
4. ĎURČO, P.: Textotvorné využitie frazeologických jednotiek. In: Textika a štylistika.
Bratislava, Univerzita Komenského, 1989, s. 101 – 104.
5. FINDRA, J.: Štylistika úvodzoviek. In: Slovenská reč, 52, 1987, č. 6, s. 335 – 345.
6. HVÍŽĎALA, K.: Bulvár, to není nadávka. http://neviditelnypes.lidovky.cz/tiskni.asp?r=
p_spolecnost&c=A071031_205744_p_spolecnost_wag.
7. JIRÁK, J. – KÖPPLOVÁ, B.: Média a společnost, Praha 2003, 207 s. ISBN 80-7178-697-7.
8. KOPINA, J.: Komunikačno-štylistický aspekt frazeologickej jednotky. In: Slovenská reč,
49, 1984, č. 5, 266 – 272 s.
9. MAGÁLOVÁ, G.: Frazeológia nielen pre žurnalistov. Nitra: Univerzita Konštantína
Filozofa, 2008, 87 s. ISBN 978-80-8094-336-3.
10. MAGÁLOVÁ, G.: Frazeologizmy v printovom spravodajstve. In: BOČÁK, M. –
RUSNÁK, J.: Médiá a text II. Prešov: Filozofická fakulta Prešovskej univerzity, 2008, s.
109 – 115. ISBN 978-80-8068-888-2.
11. McQUAIL, D.: Teorie masové komunikace. Praha: Grada, 2009, 640 s. ISBN 978-80-7367574- 5.
12. Mediálny slovník: http://medialne.etrend.sk/slovnik/pismeno-b.html.
13. MIKO, F.: Text a štýl. Bratislava: Smena, 1970, 191 s.
91
MLACEK, J. – ĎURČO,P.: Frazeologická terminológia.
http://www.juls.savba.sk/ediela/frazeologicka_terminologia/
109
14. MLACEK, J. – BALÁKOVÁ, D. – KOVÁČOVÁ, V.: Vývin súčasnej frazeológie:
Východiská, podoby, uplatňovanie, akceptácia. Ružomberok: Katolícka univerzita, 2009,
221 s.
15. MLACEK, J. – ĎURČO, P.: Frazeologická terminológia. http://www.juls.savba.sk/
ediela/frazeologicka_terminologia/.
16. MLACEK, J.: Frazeológia a jazyková kultúra. In: Kultúra slova, 14, 1980, č. 4, 97 – 104 s.
17. MLACEK, J.: Frazeológia v Mináčových esejistických knihách. In: Slovenská reč, 41,
1976, č. 3, 144 – 152 s.
18. MLACEK, J.: Frazeologické jednotky v novinových titulkoch. In: Kultúra slova, 7, 1973,
č. 6, 193 – 199.
19. MLACEK, J.: Vlastnosti frazeologizmu a ich terminologická platnosť. In: Kultúra slova,
10, 1976, č. 5, 134-141 s.
20. MLČOCH, M.: Kolokační frazémy a idiomy v současném bulvárním tisku. In: Języki
zachodniosłowiańskie w XXI wieku. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego,
2009, 145 – 153 s. ISBN 978-83-226-1769-4.
21. MLČOCH, M.: Vývoj české žurnalistiky po roce 1945 a její reflexe v lingvistice. In: Varia.
Bratislava: Slovenská jazykovedná spoločnosť pri SAV, 1998, 97 – 106 s.
22. ODALOŠ, P.: O jazyku bulváru. In: BOČÁK, M. – RUSNÁK, J.: Médiá a text II. Prešov:
Filozofická fakulta Prešovskej univerzity, 2008, 128 – 132 s. ISBN 978-80-8068-888-2.
23. PÁCL, P.: O bulvarizaci českých médií. In: Metody a prostředky přesvědčování
v masových médiích. Ostrava: Ostravská univerzita, FF, 2005, 150 – 159. ISBN 80-7368101-3.
24. PLESNÍK Ľ. a kol.: Tezaurus estetických výrazových kvalít. Nitra: Univerzita Konštantína
Filozofa, 2008, 474 s. ISBN 978-80-8094-350-9.
25. VANDÍK, J.: Politický bulvár v českých masových médiích. (záverečná práca) Zlín:
Univerzita Tomáše Bati ve Zlíne, 2009, 61 s.
26. VAŇKO, J.: Niektoré osobitosti ustálených obrazných spojení z politickej sféry. In:
Kultúra slova, 22,1988, č. 7, 232-236 s.
27. Žantovský, P.: Bulvarizace denního tisku. (Prednáška zo seminára Českých médií a
Vysokej školy J. A. Komenského na Ministerstve kultúry ČR 18.3.2004) Dostupné na:
http://www.jan-amos.cz/amos/view.php?cisloclanku=2004111903.
28. Pravda, 1988, 1. – 7. október.
29. Pravda, 2008, 1. – 7. október.
110
Językowy obraz kobiety w przysłowiach narodu rosyjskiego
Aleksandra Starzyńska
Linguistic depiction of women In Russian proverbs
Abstract: This article focuses on the issue of linguistic image of women in Russian sayings. It
attempts to discuss the stereotypes; not only the existence of explicitly negative linguistic
depiction of women in proverbs, but also the discriminating nature of the Russian language
when referring to a woman.
Key words: Linguistic depiction of women; stereotype; women in proverbs; women in Russia.
Contact: Mikołaj Kopernik Univesity in Toruń, [email protected]
Może się wydawać, że temat językowego obrazu kobiety w przysłowiach został już
wyczerpany, o czym świadczą bogate badania językoznawcze1, jednakże treść niniejszego
artykułu być może przekona o złudności tego wrażenia. Lingwiści często jednostronnie
analizują tę problematykę. Niejednokrotnie podtrzymują stereotyp o istnieniu jednoznacznie
negatywnego językowego obrazu kobiety w przysłowiach, jak również stereotyp
o dyskryminującym charakterze języka rosyjskiego w odniesieniu do kobiety.
Niniejsze opracowanie stanowi próbę polemiki z przedstawionymi powyżej
stereotypami w oparciu o przysłowia narodu rosyjskiego odnoszące się do kategorii kobiety
i stanowiące materiał dla rekonstrukcji językowego obrazu kobiety – wycinka złożonej
rzeczywistości. Ponieważ rekonstrukcja JO nie może być dokonana bez uwzględnienia
tzw. „danych przyjęzykowych”, toteż włączono do analizy elementy wiedzy o świecie
w jakim przyszło żyć Rosjankom.
Co właściwie przyjęto uważać za stereotyp w ujęciu lingwistycznym? Według
U. M. Quasthoff, to werbalnie wyrażone przekonanie odnoszące się do grupy społecznej lub
jej poszczególnych członków. Występuje w formie nacechowanego emocjonalnie (negatywnie
bądź pozytywnie) sądu, który przypisuje określonej kategorii osób (społeczności językowej)
wartości, wzory sposobów zachowania i omawia jej cechy (zob.: 1998: 13). Naukowe
definicje wskazują na takie właściwości stereotypu jak: stałość, jednoznaczność,
długotrwałość, powtarzalność, skłonność do generalizowania, ukierunkowania myślenia
ludzi, odporność na zmiany. Mimo powyższych cech nie wyklucza się jednak możliwości
zmian w stereotypie i właśnie do tego współcześnie dążą kobiety w Rosji – do zmiany ich
stereotypowego wizerunku (zob.: Dembska 2007: 82). Stereotyp – jak pisze Bartmiński – jest
„nieodłączny od języka”, na stałe wpisany jako element JOS (1998: 65). Przysłowia
i frazeologizmy to najczęstsze podłoże rekonstrukcji stereotypu, ponieważ – jak twierdzą
Bartmiński i Panasiuk –
1
Na przykład inspirujące pod względem podjętej problematyki i przedstawionej treści publikacje,
m.in. K. Dembskiej: O elementach językowego obrazu kobiety (na przykładzie języka rosyjskiego),
E. Jędrzejko: Kobieta w przysłowiach, aforyzmach i anegdotach polskich. Konotacje i stereotypy.
111
potwierdzają utrwalenie pewnych cech w potocznych charakterystykach odnośnych obiektów i włączenie
tych cech do językowego obrazu tych obiektów (cyt. za: Wysoczański 2006: 86).
Pojęcie językowego obrazu świata (JOS)2 natomiast, łączy w sobie wzajemne relacje
pomiędzy językiem, rzeczywistością pozajęzykową oraz wiedzą, jaką posiadają o niej
użytkownicy języka (zob.: Dembska 2009: 117). Bartmiński definiuje JOS, jako językową
interpretację rzeczywistości, ujętą w postaci sądów o świecie:
mogą to być sądy „utrwalone”, czyli mające oparcie w samej materii języka, a więc
w gramatyce, słownictwie, w kliszowanych tekstach (np. przysłowiach), ale także sądy presuponowane, tj.
implikowane przez formy językowe, utrwalone na poziomie społecznej wiedzy, przekonań, mitów i rytuałów
(2006: 12).
Według idei Johanna Herdera, która głosi, że język jest pewnego rodzaju „skarbnicą”
przechowującą myśli, doświadczenia i wiedzę narodu posługującego się danym językiem
(zob.: Wysoczański 2006: 73). Dlatego też przysłowia będące elementem mowy potocznej
i własnością społeczności mówiącej w tym samym języku pojmuje się podobnie – jako
filozofię i „ucieleśnioną mądrość narodu” (Wójcicka 1991: 208), przekazującą z pokolenia
na pokolenie bagaż doświadczeń społeczno-historycznych określonej wspólnoty narodowej.
J. Bartmiński zwraca uwagę na najczęściej wskazywaną – dydaktyczną funkcję przysłów,
które – jak twierdzi autor – „modelują zbiorowe zachowania”, przekazują stwierdzenia
dotyczące życia osobistego i zbiorowego, a także rady na temat sposobu życia, często
wyrażane w trybie rozkazującym. Formułują przy tym sądy uogólniające, a więc – co bardzo
ważne – mogą potwierdzać stereotypy zjawisk, osób do których się odnoszą (zob.: Bartmiński
1998: 77), w tym być może i wspomniany stereotyp kobiety.
Na potrzeby niniejszego artykułu, przeprowadzono analizę przysłów odnoszących się
do pojęcia женщина (баба), ale także do pojęcia жена, ze względu na to, iż wiążą je
wspólne relacje etymologiczne. Ponieważ przysłowia mają właściwości wartościujące (jak
również często też pełnią funkcję oceniającą), przekazują one informacje o pozytywnych
i negatywnych cechach kobiety (baby, żony):
I. Cechy wartościowane pozytywnie:
1)
gospodarność, pracowitość, zaradność: Не столько муж мешком, сколько жена
горшком (сберегает, приносит, в дом)3; Муж возом не навозит, что жена
горшком наносит; Жена мелет, а муж спит. Жена прядет, а муж пляшет; Не
наряд жену красит – домостройство.
2)
spryt, zręczność: Куда черт не поспеет, туда бабу пошлет; Где сатана не
сможет, туда бабу пошлет; И то бывает, что кошка собаку съедает; Женский
обычай – не мытьем, так катаньем (а свое возьмет).
3)
przenikliwość, intuicja: Не сказывает муж жене, сколько у него денег в сундуке, да
сама знает; Женские немощи (болести) догадки лечат.
2
JOS jest skrótem powszechnie stosowanym w piśmiennictwie językoznawczym (zob.: Wysoczański
2006: 68).
3
Wszystkie przysłowia w języku rosyjskim są zaczerpnięte ze słownika: Даль В.И., Пословицы
русского народа, Москва 2004: 221-222, 232-237 oraz artykułu: Шарипова Л.Т., Репрезентация
женского начала в пословицах английского и русского языков, [w:] Иноязычное образование
в 21 веке. Сборник статей по материалам международной Интернет – конференции
(Тобольск, 4-6 февраля 2008), red. Воротникова Ю. С., Чубарова Л. А., Шарипова Л. Т.,
http://window.edu.ru/window_catalog/pdf2txt?p_id=28286&p_page=11, 2.02.2009 r.
112
4)
5)
6)
7)
8)
odwaga: У нас и баба зауряд в рекруты идет; Худ мой мужилка, а завалюсь
за него – не боюсь никого.
cierpliwość, wytrzymałość: Плачь, молода жена, да про свое горе никому
не сказывай.
oddanie, poświęcenie: Побереги, бог, мужа вдоль и поперек, а я без него ни
за порог; Худ мой мужилка, а завалюсь за него – не боюсь никого − przysłowie to
z jednej strony ukazuje na poświęcenie, na jakie jest gotowa kobieta w stosunku
do mężczyzny,
a z drugiej – ujawnia kobiecą odwagę. Często w rozstrzygnięciu właściwej intencji
przysłowia niezbędny jest jego kontekst.
zapobiegliwość: Женский обычай – что вперед забежать; Пусти бабу в рай: она
и корову за собой ведет.
delikatność: Бабе кровь проливать не годится (от обычая, что бабы не колют
птиц).
II. Cechy wartościowane negatywnie:
1) gadatliwość, plotkarstwo: Волос долог, а язык длинней (у бабы); Бабий кадык
не заткнешь ни пирогом, ни рукавицей; Где баба, там рынок, где две, там базар;
Гусь да баба – торг, два гуся, две бабы – ярмарка; Бабий язык, куда ни завались,
достанет; С бабой не сговоришь. Бабу не переговоришь; Курица гогочет, а петух
молчит; Муж комельком (т. е. палкой), жена язычком; Муж кочадыком, баба
языком (плетут).
2) niewierność, skłonność do zabawy: Муж за бороною, жена за меледою
(т. е. забавляется); Жене спускать, так в чужих домах ее искать; И муж не
знает, где жена гуляет; Муж по дрова, а жена со двора; Муж того не знает,
что жена гуляет; Муж в шанцах, а жена в танцах; Муж пашет (плачет),
а жена пляшет (скачет); Муж в дверь, а жена в Тверь. Муж в бедах, жена
в гостях.
3) kłamliwość, skłonność do knucia intryg: Не верь жене в подворье, а коню в дороге;
Не верь коню в поле (в холе), а жене в доме (в воле)!; Не всякую жена мужу правду
сказывает; Бабьи-то промыслы, что неправые помыслы; Кто бабе (свахе)
поверит, трех дней не проживет.
4) zmienność, nieprzewidywalność kobiecych zachowań: У бабы семь пятниц на неделе;
Девичьи (Женские) думы изменчивы; Одному с женою радость, другому горе; Еще
тот и не родился, кто бы бабий норов узнал; Пока баба с печи летит, семьдесят
семь дум передумает.
5) upór, forsowanie swojej woli, zdolność do realizacji własnych celów: Муж жену бьет,
а жена свое поет. Муж свое, жена свое; Женский обычай − не мытьем, так
катаньем (а свое возьмет); Стели бабе вдоль, она меряет поперек; За бабой
покидай последнее словцо; Жена мужа не бьет, а под свой нрав ведет.
6) głupota: Волос долог, да ум короток; Муж задурит, половина двора горит, а жена
задурит, и весь сгорит; Баба бредит, да черт ей верит; Собака умней бабы: на
хозяина не лает.
7) wybuchowość, skłonność do wpadania w gniew: Лучше раздразнить собаку, нежели
бабу; Баба, что горшок: что ни влей − все кипит; Баба, что глиняный горшок:
вынь из печи, он пуще шипит; Жена взбесилась и мужа не спросилась.
8) płaczliwość: Баба слезами беде помогает; Женский обычай − слезами беде
помогать; Бабьи слезы чем больше унимать, тем хуже; Без плачу у бабы дело не
спорится. Chociaż płaczliwość wartościowana jest negatywnie, to nierzadko służy ona
113
9)
10)
11)
12)
13)
14)
15)
16)
17)
18)
19)
kobiecie za sposób do osiągania własnych celów. Można sądzić, że jest to także przejaw
kobiecego sprytu, który w kulturze rosyjskiej uważa się za cechę pozytywną. Tak więc
przy innej interpretacji można przyjąć, że płaczliwość, której dowodzą przysłowia jest
cechą pozytywną.
niesamodzielność, zależność od innych: Без мужа жена − всегда сирота (кругом
сирота); Жена при муже хороша. Без мужа не жена; У умного мужа жена
выхолена, у глупого по будням затаскана.
niezdecydowanie: Меж бабьим да и нет не проденешь иголки; Бабий ум − бабье
коромысло: и криво, и зарубисто, и на оба конца; Жена упорна − ни мякиш, ни
корка.
kapryśność: На женские прихоти (причуды) на напасешься; На женский нрав не
угодишь (не утрафишь); Женских прихотей не перечтешь.
rządza dóbr materialnych, łapczywość, rozrzutność: Муж в голях, жена в бусовых
серьгах; Продай, муж, корову с лошадушкой: купи, муж, ожерелье, жемчужный
борок!; Пусти бабу в рай: она и корову за собой ведет. Ostatnie przysłowie, można
odczytywać dwojako. L. Szaripowa w swoim artykule proponuje jego interpretację jako
przysłowia ujawniającego rozrzutność kobiety (zob.: Шарипова 2008), jednak z innego
punktu widzenia świadczy ono o kobiecej zapobiegliwości, a więc wartości uważanej
za pozytywną. Ten przykład wyraźnie pokazuje, że przysłowie, które jest
interpretowane jako wskazujące na cechę wartościowaną negatywnie, przy innej
interpretacji może ujawniać cechę pozytywną. Dlatego przy odczytywaniu sensu
przysłowia ważne są nie tylko intencje nadawcy, ale i intuicja językowa ich odbiorcy.
skłonność do przeżywania emocji: Женское сердце, что котел кипит; Муж
согрешил, так в людях грех, а жена согрешила, домой, принесла; Мужнин грех за
порогом остается, а жена все домой несет.
krętactwo: У бабы семьдесят две увертки в день; Нет в лесу столько поверток,
сколько у бабы (у жены) уверток.
pamiętliwość: Баба пьяна, а суд свой помнит.
niewdzięczność: От нашего ребра нам не ждать добра.
skłonność do zemsty: Бил жену денечек, сам плакал годочек.
nieumiejętność dotrzymywania tajemnicy: Лучше в утлой ладье по морю ездить, чем
жене тайну поверить.
nieposłuszeństwo: Она и без мужа в серьгах щеголяет (в отсутствие мужа
добрые жены сымают с себя серьги, перстни и щегольскую одежду).
Z powyższego przeglądu materiału językowego wynika, że kobieta jest
charakteryzowana jednocześnie pozytywnie i negatywnie, przez co wyłania się bogaty
wachlarz kobiecych typów, potwierdzający często spotykany stereotyp kobiety jako istoty
nieprzewidywalnej, zagadkowej i pełnej sprzeczności. Choć celem niniejszej pracy nie jest
analiza statystyczna, to spostrzeżenie, że cech wartościowanych negatywnie jest stosunkowo
więcej niż pozytywnych pojawia się automatycznie ze względu na podane w materiale liczby
– ilości poszczególnych cech (8:19).
Mając na względzie fakt, iż przysłowia opierają się na doświadczeniu narodu, warto
więc pod tym kątem zaprezentować szereg przysłów, które – przy odpowiedniej interpretacji
– mogłyby stanowić argument na korzyść teorii o dyskryminującym charakterze języka
rosyjskiego. Należy koniecznie w tym miejscu zaznaczyć, że ten – oparty na powierzchownej
analizie pogląd – jest sprzeczny z założeniami niniejszej pracy.
Rosyjskie mądrości ludowe są nośnikami przekonania, że kobieta jest istotą
drugorzędną w stosunku do mężczyzny: Курице не быть петухом, а бабе мужиком; a co
114
więcej wyklucza się jej przynależność do gatunku ludzkiego: Курица не птица, а баба не
человек; Кобыла не лошадь, баба не человек. Najczęściej utrwalanymi w przysłowiach
właściwościami charakteru kobiety wydają się być: zmienność, głupota, skłonność do knucia
intryg, gadatliwość, płaczliwość, niesamodzielność, upór, wybuchowość, niewierność,
zdradliwość.
Istnieje również szereg przysłów, które „pomagają” mężczyznom radzić sobie
z nieprzewidywalnością kobiecych zachowań. Należą do nich choćby takie jak: Люби жену,
как душу, тряси ее, как грушу (бей, как шубу)!; Чем больше жену бьешь, тем щи
вкуснее (тем наварней щи); Бей жену к обеду, а к ужину опять (без боя за стол не
сядь); Бей жену обухом, припади да понюхай: дышит да морочит, еще хочет. Wszystkie
jawnie zezwalają na stosowanie przemocy. Rzeczywiście, jeśli na te absurdalne rady spojrzeć
przez pryzmat dokumentu opublikowanego przez rosyjski oddział Amnesty International,
w którym to zawiera się informacja, że „w Rosji z ręki partnera lub męskiego krewnego ginie
co roku 9 tys. kobiet”4, można odnieść wrażenie, że większość Rosjan z nich właśnie
korzysta. Taki lekceważący i poniżający stosunek do kobiety przekazują także przysłowia:
Баба, что мешок: что положишь, то и несет; Иван, корова издохла!- И сам издохнешь.
– Иван, жена умерла! – Одной сатаной меньше!
Dyskryminacja kobiet w Rosji funkcjonuje również na innej płaszczyźnie. Patriarchalne
społeczeństwo w którym mężczyźni czują się tak swobodnie, ogranicza możliwości kobiety,
co ujawnia przysłowie: Не бывать бабе воином (начальником)5. Toteż kobiety w rządzie są
nieobecne, a rola kobiety – polityka nie ma poparcia wśród społeczeństwa (jedynie 2 %
uczestników ankiety, opublikowanej na jednym z forum studentów dopuszcza taką funkcję
kobiety6). W świetle tego przysłowia przestaje również dziwić współczesne prześladowanie
kobiety w miejscu pracy. Różnice płac mężczyzny i kobiety (otrzymuje ona jedynie 65 %
pensji jaką na tym samym stanowisku pobiera mężczyzna), ciąża i macierzyństwo powodem
do zwolnienia, molestowanie seksualne w pracy – to wszystko nie wzbudza wśród większości
Rosjanek aktywnego sprzeciwu7.
Jednak kobiety nie są tak nieporadne jakby się wydawało. W kontekście przysłowia:
В стары годы бывало – мужья жен бивали, а ныне живет, что жена мужа бьет,
potrafią one wykorzystać przysłowiowe nieposłuszeństwo, emocjonalność, upór w dążeniu
do celu i forsowanie swojej woli, by dokonać takiego obrotu sytuacji w relacjach
z mężczyznami. Pierwiastki walecznej postawy kobiecej przejawiają się i dziś u tej części
Rosjanek, które – obserwując kobiety z Zachodniej Europy – zapragnęły wyzwolić się spod
jarzma męskiego by poprzez działalność w ruchu feministycznym zawalczyć o siebie,
odmienić los kobiecy, jak i przestać myśleć kategoriami: „bije – znaczy, że kocha”.
Przysłowie: Лучше раз в году родить, чем день – деньской бороду брить, sugeruje
natomiast lekceważący stosunek do wysiłku kobiety rodzącej, do matczynej roli oraz
do dpowiedzialności za nowo powstałe życie. Nie należy jednak zapominać o tym, że
macierzyństwo i wychowanie dzieci jest w kulturze rosyjskiej darzone szacunkiem. Е. I. Żuk
słusznie wyjaśnia, że – „рождение, воспитание и совершенствование человеческой
индивидуальности – процесс очень сложный, медленный и длительный”8.
4
Zob.: Bielecki 2006.
Przysłowie zostało zaczerpnięte z: Dembska 2009b: 121.
6
Zob.: Интересная статистика, какой должна быть современная россиянка?, dok. elektr.:
http://www.forum.ssauclub.ru/index.php?showtopic=2205, 9.05.2009 r.
7
Zob.: Bielecki 2006.
8
Жук Э. И., Роль женщины- матери в созидании культуры общества в современных социальноэкономических условиях, dok. elektr.: http://www.artlife.by/index.phtml?page=27192&1=b,
5
115
Mimo to, szereg przysłów potwierdza – co może być zaskoczeniem – jednoznacznie
pozytywną charakterystykę płci pięknej. Przede wszystkim ceni się w niej dobro: Мужа
чтут за разум, жену по уму (т.е. за хорошее поведение); Доброю женою и муж честен;
Добрую жену взять – ни скуки, ни горя не знать. „Dobre kobiety” przeciwstawia się
„złym kobietom”, które są największym nieszczęściem, jakie może spaść na mężczyznę:
Лучше жить со змеею, чем со злою женою; Злая жена сведет мужа с ума. Злая жена –
засада спасению. Wygląd zewnętrzny i uroda kobiety nie są w przysłowiach doceniane:
Жена красавица – безочному (слепому) радость. Natomiast preferowane cechy kobiety to:
gospodarność, pracowitość i zaradność, które służą za wyznacznik jej wartości: Не хвали
жену телом, а хвали делом!. Nie należy jednak zapominać, że aby być nazywaną „dobrą”,
kobietę powinna charakteryzować również uczciwość, gdyż jak głosi inne przysłowie: Жена
честнее – мужу милее. Подчас и жена мужа красит.
XVI-wieczny tekst zatytułowany Ekonomia domowa (Домострой) stanowi ważne
źródło m.in. dla odtworzenia relacji panujących w tradycyjnym domu ruskim, a także do
zajmowanej w nim pozycji kobiety. Uważane za źródło „mądrości życiowej” (Cierniak 1997:
194), podobnie jak i poniższe przysłowia wskazuje na doniosłą rolę kobiety jako twórczyni
i opiekunki domowego ogniska, ciepłej rodzinnej atmosfery: Без мужа голова не покрыта;
без жены дом не крыт; Хорошая жена- юрт (т. е. дом); Муж – голова, жена – душа;
Без мужа, что без головы; без жены, что без ума. To właśnie kobieta – jak treść
Ekonomii referuje Urszula Cierniak – jest „czynnikiem jednoczącym, ona stanowi kręgosłup
domu, ma wspierać męża radą, modlitwą i bliskością” (ibidem). Nic dziwnego, że w takim
układzie relacji mężczyzna „bez żony jak bez ręki”: Что гусь без воды, то мужик без
жены; Без жены как без шапки.
W świetle przysłowia: Бабьи города недолго стоят (а без баб города не стоят)
kobieta odgrywa co prawda istotną rolę w systemie społecznym, ale nie jest zdolna to
tworzenia władzy, nie przewiduje się dla niej wyższych stanowisk.
Inne przysłowie jest nośnikiem przekonania, że kobiecie nie godzi się uczestniczyć
w akcie przelewu krwi: Бабе кровь проливать не годится (от обычая, что бабы не
колют птиц). Bardzo możliwe, że celem tego jest obrona kobiecej delikatności
i wrażliwości, wszakże „У войны не женское лицо”9 – jak głosi skrzydlate słowo.
Odwołując się do sprytu kobiecego, który prezentują przysłowia, należy podkreślić,
iż w kulturze rosyjskiej cecha ta wartościowana jest pozytywnie: Женский обычай – не
мытьем, так катаньем (а свое возьмет); Куда черт не поспеет, туда бабу пошлет.
Takim oto sprytem, ale i mądrością oraz intuicją władają bohaterki rosyjskich bajek
narodowych. Jedną z nich jest Wasylisa Piemudraja. Kolejnym walorem kobiecym jaki
wypływa z „mądrości narodu” jest oddanie i poświęcenie: Худ мой мужилка, а завалюсь за
него – не боюсь никого. Niesamowite jak silnie zakorzeniona jest w mentalności Rosjanek ta
właśnie cecha, którą poniekąd wykreowała cerkiew prawosławna głosząc m.in. przekonanie,
iż żona „powinna bać się męża swego i mieć go we czci wielkiej jako głowę i sławę swojego
domu. Powinna okazywać mu posłuch i poddanie, i przykazania jego spełniać, Panem go
nazywając” (cyt. za: Kuczyńska 2004: 320).
W formułowaniu jakiegokolwiek radykalnego wniosku, a zwłaszcza tego
o dyskryminującym kobietę charakterze języka rosyjskiego należy zachować daleko idącą
ostrożność. Warto zaznaczyć, że często dopiero w oparciu o indywidualną interpretację
użytkowników języka wyłaniają się negatywne lub pozytywne cechy kobiety. Również z tego
względu, nie można jednoznacznie twierdzić, że rosyjski jest językiem dyskryminującym
9
17.01.2006 r.
Zob.: Сhlebda 2003: 576.
116
kobiety. A jeśliby uparcie go za taki uznać, to działa on w takim samym stopniu jak inne
języki – nie jest odosobniony w negatywnej ocenie płci pięknej. Potwierdzeniem tego może
służyć odniesienie do przysłów innych narodów: angielskiego i polskiego. Tutaj również
kobiety są postrzegane jako uparte (The way of women: when you will they won't, and when
you won't they are dying to10), zmienne (Umysł niewieści, nie ma stałości; Kobieta zmienną
jest), gadatliwe (A woman's tongue wags like a lamb's tail; Kapusty nie przesieka, baby nie
przeszczeka), płaczliwe (As great a pity to see a woman cry as a goose go barefoot; Łatwiej
widzieć kobietę we łzach niż gęś w trzewikach), głupie (When an ass climbs a ladder, we may
find wisdom in a woman; Włos długi, rozum krótki), ale także jako gospodarne (Dobra
gospodyni ma zawsze pełno w skrzyni), sprytne (Gdzie diabeł nie może tam babę pośle),
władające intuicją (Women's instinct is often truer than men's reasoning; Serce jednej kobiety
widzi więcej niż oczy dziesięciu mężczyzn) i zdolnościami do przeżywania emocji (A woman
laughs when she can and weeps when she pleases). Można w tym miejscu wysnuć wniosek,
że przysłowia łączy podobny model wartościowania kobiety i stanowi on o ich
uniwersalności. Tak więc pierwiastki rzekomej dyskryminacji językowej istnieją w różnych
językach. Przy czym to nie język ma dyskryminującą moc. Ważniejszy wydaje się tutaj
„czynnik ludzki”, gdyż to ludzie (wyrażając swoje myśli przy pomocy języka) dyskryminują
zjawiska, obiekty, formułują negatywne stereotypy i decydują o ich podtrzymywaniu bądź
zmianie.
Stwierdzając nieco żartobliwie – tak, jak nie ma zgody w działaniu między mężczyzną
i kobietą, o czym świadczy przysłowie: Мужик тянет в одну сторону, баба в другую, tak
i porozumienia zapewne nie znajdą zwolennicy i przeciwnicy poglądu o dyskryminacji
kobiety w przysłowiach.
Резюме
В настоящем материале тщательному анализу подвергаются русские пословицы.
Основой анализа становится их разделение по характеру признака (положительный или
отрицательный). Это контрастное сопоставление черт послужило базой для
рассуждений над теорией о дискриминации женщин в русском языке и существовании
однозначно отрицательного представления женщины в русских пословицах.
В настоящей статье содержится также отнесение к общественно–культурной ситуации
женщины, без которого невозможна полная реконструкция языковой картины элемента
действительности.
Bibliografia
1. BARTMIŃSKI, J., Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie
stereotypu matki, [w:] „Język a kultura”, Tom 12, Stereotyp jako przedmiot lingwistyki.
Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. Anusiewicz J., Bartmiński J., Wrocław
1998, s. 63-83.
2. BARTMIŃSKI, J., Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006.
3. BIELECKI, T., Kobiety w Rosji nie chcą bronić swoich praw, [w:] „Gazeta Wyborcza”
10
Przysłowia w języku angielskim zostały zaczerpnięte z artykułu: Шарипова Л. Т., Репрезентация
женского начала в пословицах английского и русского языков, [w:] Иноязычное образование
в 21 веке. Сборник статей по материалам международной Интернет – конференции (Тобольск,
4-6 февраля 2008), red. Воротникова Ю. С., Чубарова Л. А., Шарипова Л. Т., dok. elektr.:
http://window.edu.ru/window_catalog/pdf2txt?p_id=28286&p_page=11, 2.02.2009 r.
117
z dnia 7.03.2006, http://wyborcza.pl/1,75248,3199117.html, 17.12.2008 r.
4. CIERNIAK, U., Kobieta w tradycyjnym domu prawosławnym, [w:] Płeć, kobieta,
feminizm, red. Gorczyńska Z., Kruszyńska S., Gdańsk 1997, s. 185-195.
5. CHLEBDA, W., Stereotyp jako jedność języka, myślenia i działania, [w:] „Język a
kultura”, Tom 12, Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy
empiryczne, red. Anusiewicz J., Bartmiński J., Wrocław 1998, s. 31-41.
6. DEMBSKA, K., O elementach językowego obrazu kobiety (na przykładzie języka
rosyjskiego), [w:] Problemy semantyki i stylistyki tekstu, red. Sosnowski J., Łódź 2009,
s. 117-122.
7. DEMBSKA, K., Stereotyp kobiety w skrzydlatych słowach języka rosyjskiego, [w:] Język
w kontekście społecznym i komunikacyjnym. Rusycystyczne studia konfrontatywne, red.
Czerwiński P., Charciarek A., Katowice 2007, s. 81-85.
8. KUCZYŃSKA, M., Kobieta w myśli teologicznej Cyryla Stawrowieckiego ruskiego
homilety XVII wieku, [w:] Słowo. Tekst. Czas VII. Nowe środki nominacji językowej
w nowej Europie, red. Aleksiejenko M., Kuczyńska M., Szczecin 2004, s. 315-325.
9. WÓJCICKA, U., Między folklorem a literaturą. Zagadka i przysłowie w procesie
literackim dawnej Rusi, Bydgoszcz 1991.
10. WYSOCZAŃSKI, W., Językowy obraz świata w porównaniach zleksykalizowanych na
materiale wybranych języków, Wrocław 2006.
11. QUASTHOFF, U. M., Etnocentryczne przetwarzanie informacji. Ambiwalencja funkcji
stereotypów w komunikacji międzykulturowej, [w:] „Język a kultura”, Tom 12, Stereotyp
jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. Anusiewicz J.,
Bartmiński J., Wrocław 1998, s. 11-30.
12. ДАЛЬ, В.И., Пословицы русского народа, Москва 2004.
13. ЖУК, Э. И., Роль женщины-матери в созидании культуры общества в современных
социально-экономических условиях, http://www.artlife.by/index.phtml?page=27192&1=b,
17.01.2006 r. – oddzielny wydruk.
14. Интересная статистика, какой должна быть современная россиянка?,
http://www.forum.ssauclub.ru/index.php?showtopic=2205, 9.05.2009 r.
15. ШАРИПОВА, Л.Т., Репрезентация женского начала в пословицах английского
и русского языков, [w:] Иноязычное образование в 21 веке. Сборник статей по
материалам международной Интернет – конференции (Тобольск, 4-6 февраля
2008), red. Воротникова Ю. С., Чубарова Л. А., Шарипова Л. Т.,
http://window.edu.ru/window_catalog/pdf2txt?p_id=28286&p_page=11, 2.02.2009 r.
118
Kobieta w hulczyńskich pieśniach ludowych
Renáta Zechová
Woman in the folksong of Hulczyn
Abstract: This paper is focused on the „view of woman” presented in the folksong of Hulczyn.
The focal point of this paper was a linguistic image of woman mostly in premarital
relationships.
Key words: woman; folklore; Silesia; folksong.
Contact: Department of Slavonic Studies, Faculty of Arts, University of Ostrava,
[email protected]
Omawiane poniżej zagadnienie stanowi zaledwie mały wycinek z problematyki badań nad
obrazem KOBIETY w ludowej tradycji duchowej Śląska. Tradycję duchową rozumiemy tu jako
część folkloru, a konkretnie dotyczącą przysłów, anegdot, pieśni oraz zwyczajów. Równocześnie
staramy się zbadać, jaki obraz kobiety funkcjonuje we współczesnej świadomości mieszkańców
wybranych miejscowościach pogranicznych. Zainteresowania badawcze koncentrują się
konkretnie na tereny pogranicza czesko-polskiego. Po stronie czeskiej dotyczą tzw. Hulczyńska,
po stronie polskiej zaś terenów powiatu raciborskiego. Problematyka ta jest niezmiernie szeroka
i wielopoziomowa, dlatego więc ograniczymy się w niniejszym artykule do zarysowania obrazu
kobiety, jak prezentuje się w pieśniach ludowych z okolic Hulczyna.
Obszar nazywany Hulczyńsko znajdujący się w północnej części czeskiego Śląska, jest
bardzo interesującym terenem dla badaczy. Teren ten jest specyficzny pod względem tak
historycznym, jak i kulturowym. Stykały się na nim trzy grupy etniczne czeska (morawska),
polska, oraz niemiecka. Wzajemnie się przenikały i wpływały na siebie. Etniczne oraz
językowe odrębności słowiańskich obywateli zaczęły się pogłębiać od XVIII wieku,
w wyniku walk prusko-austriackich. W 1742 roku został Śląsk Opawsko-Raciborski
podzielony na dwie części, austriacką oraz pruską. Wtedy Hulczyn wraz Raciborzem dostał
się w sferę wpływu pruskiego i do końca I wojny światowej został pod zaborem pruskim.
Następnie na początku II wojny światowej zostały tereny te wcielone do do III Rzeszy. 1
Wiadomo również, iż na takich terenach, gdzie styka się wiele kultur, twórczość ludowa
jest bogatsza, operuje większą liczbą wątków pojawiających się w pieśniach ludowych,
bajkach, czy też opowiadaniach itp., niż odnotowuje się w regionach centralnych.
Następnym wyróżniającym czynnikiem jest religia oraz język. Właśnie język
mieszkańców tych terenów wskazuje na pewną odrębność, na pograniczu bowiem tym ludzie
porozumiewali się tzw. gwarą laską. Nazwą tą językoznawcy określają gwary tzw. „pasu
przejściowego” norwesko-polskiego, która pomimo kilkuwiekowej germanizacji zachowuje
do dziś swą odrębność.2
1
2
PALLAS, L. Jazyková otázka a podmínky vytváření národního vědomí ve Slezsku. 1970, s. 38-40
PALLAS, 1970.
119
Terytorium historycznego Księstwa Opawsko-Raciborskiego pod rządami pruskimi
różniło się od terenów należących do Austrii tym, że przez pewien okres nie istniał
intensywny kontakt z piśmiennictwem czeskim. Wręcz przeciwnie, w szkołach językiem
nauczania stał się język niemiecki, pomimo tego umiejętność czytania i pisania po niemiecku
nie zadomowiła się w szerokich warstwach ludności. Doszło stąd do wyraźnego oddzielenia
się literatury przekazywanej drogą ustną a pisaną. Język czeski (morawski) został później
wyobcowany ze szkół a nawet z kościoła. Czeski zmuszony był do wycofania się, skutkiem
czego gwara, bardziej zadomowiła się przede wszystkim w kręgu rodzinnym. Właśnie
w rodzinach podczas spotkań czy dorocznych świąt i obrzędów śpiewano „morawskie”
pieśni, opowiadano bajki, powieści czy anegdoty. W rodzinie utrzymywały się dawne
zwyczaje, tradycje przekazywane za pomocą rodzimej gwary. 3
Zwłaszcza kobiety, pomimo tego, że ich pozycja w śląskiej, tradycyjnie patriarchalnej
rodzinie, nie była wysoka, podtrzymywały tradycję obrzędów dorocznych, rodzinnych
i religijnych, co więcej czuwały nad tym, by członkowie rodziny w nich uczestniczyli. Oprócz
matki, później również teściowej, ważną rolę w przekazywaniu tradycji kulturowych
odgrywała babcia, którą otaczano szczególnym szacunkiem i poważaniem.
Zanim jednak przystąpimy do opisu KOBIETY oraz sytuacji, w jakich występuje
w pieśniach ludowych, warto również, przynajmniej w skrócie, zaznajomić z pojęciem
językowy obraz świata. Naszym zadaniem będzie wić naszkicować obraz kobiety
wypływający z analiz pieśni ludowych hulczyńskich.
Pojęcie językowy obraz świata pojawiające się dziś w wielu pracach językoznawczych,
antropologicznych czy kulturoznawczych ma wieloletnią historię. Pomijając dzieła powstałe
w starożytności, można uznać, iż w językoznawstwie spotykamy się z nim w XIX wieku,
kiedy to pojawiły się podstawowe prace Wilhelma von Humboldta, dalej kontynuowane
i rozwijane przez językoznawców niemieckich a następnie amerykańskich.4
Właśnie W. v Humboldt podał podstawowe założenia i tezy JOS, gdzie zwrócił uwagę
na to, że w każdym języku naturalnym zawarty jest jemu właściwy ogląd świata (Weltsicht),
następnie Leo Wiesgerber twierdził, iż każdy język jest jakimś sposobem dojścia do świata;
każda wspólnota językowa jest tworzona przez wspólny obraz świata zawarty w języku
ojczystym. 5
Język nie jest więc traktowany wyłącznie jako środek komunikacji międzyludzkiej, ale
jako pewien model świata, jego obraz, rezultat procesu i sposobu poznania tzn. jako określona
klasyfikacja i hierarchizacja (uporządkowanie) świata, a zarazem jego interpretacja. 6
Przyjmując powyższą definicję, język staje się swoistym narzędziem poznania
i „oswojenia” świata danej wspólnoty. Świat rozumiany jest jako jej dorobek kulturowy,
będącym wynikiem obowiązujących norm społecznych nagromadzonych w ciągu wieków,
jako doświadczenia przekazywane następnym pokoleniom. Na przestrzeni publicznej, np.
Na potańcówkach, weselach, uroczystościach rodzinnych czy innych spotkaniach
towarzyskich dochodziło do wartościowań owych doświadczeń. Niektóre zdarzenia oceniano
pozytywnie jako dobre inne zaś jako niepożądane złe.
Swoisty obraz nasuwa nam również folklor a w nim i pieśń ludowa. Przy opisie zatem
warto mieć na pamięci, iż cały folklor włącznie z pieśnią ludową, jest zjawiskiem mowy
żywej, przekazywana drogą ustną z pokolenia na pokolenie i następnie przechowywana
w pamięci. własnej nazwy utworu.
3
ŠRÁMKOVÁ, 1994.
ANUSIEWICZ, 1990, s. 277.
5
MAĆKIEWICZ, 1990, s. 8.
6
ANUSIEWICZ, 1990, s. 278.
4
120
W życiu ludności wiejskiej pieśń odgrywa niezastąpioną rolę. Przekazuje nam obraz
współżycia kobiety i mężczyzny, ale również przybliża zwyczaje czy obowiązujące w danym
środowisku normy moralne, społeczne. Warto jednak dodać, że na przestrzeni wieków normy
oraz ideały mogły się zmieniać, nawet się zmieniały według wymagań i potrzeb
społeczeństwa wiejskiego.
Najczęściej wykorzystywanym tematem pieśni ludowych było współżycie ludzi,
zwłaszcza uprzywilejowane miejsce dawano związkom kobiet z mężczyznami, z czym
jednocześnie związane było wyrażanie ich wzajemnych uczuć. Poprzez pieśń zatem starano
się przekazać nie tylko radość, pragnienia, spełnione marzenia, ale z drugiej strony smutek,
cierpienie, skargi itp.
Jeżeli zatem w pieśni ludowej uprzywilejowanym tematem to życie ludzi, można zatem
zgodzić się ze znawcami folkloru polskiego np. Oskarem Kolbergiem, Janem St. Bystroniem,
Julianem Krzyżanowskim, iż właśnie w pieśniach ludowych najbardziej spotykanym tematem
to miłość dwojga ludzi. Pojęcie miłości zgodnie z Ziółkowską, rozumiana jest jako: „Swoisty
układ uczuć, stanów i czynności, będących efektem i manifestacją psychoerotycznych
motywacji jednostki.“ 7
Stąd w analizowanym materiale pieśniowym dominują przede wszystkim pieśni
z tematyką zalotną i miłosną. Przedstawiane poniżej analizy zostały opracowane na podstawie
zbioru pieśni „Hlučínský zpěvníček”.
Bohaterkami pieśni przeważnie są kobiety: młode, panny, panny młode, córki, rzadziej
matki i wdowy. Wszyscy zaś bohaterowie, tak mężczyźni jak i kobiety, wykazują się jednak
wymienionymi wyżej uczuciami i działaniami jak radość, smutek cierpienie itp. Terminy
(kochanek, kochanka) w języku folkloru oznaczają: „osobę, z którą utrzymuje się stosunki
miłosne poza małżeństwem, ale także „ukochany“, obiekt, przedmiot czyjejś miłości.“ 8
Ze względu na cel wystąpienia, przedmiotem niniejszej analizy będzie pokazanie
kobiety w różnych sytuacjach życiowych. Kobiety zawsze są bohaterkami anonimowymi.
Dziewczyny najczęściej noszą w pieśniach imiona: Anna, Aneczka, Josefka, typowym zaś
odpowiednikiem męskiego bohatera to Jan razem z wariantami jak Hanysek, Janiczek lub
Franciszek itp.
W materiale pieśniowym można wyodrębnić kilka grup:9
Pieśni przeznaczone dla wykonawców: dotyczą młodzieńców, kochanków, np.:
„Dživča, dživča, Chudobne sem mačičky syn, Něvědźełch cestečky, Od Opavy cesta,
Roztrhana chałupka, Pojedžem, pojedžem, V Bohuslavskym polu, V Opavě u tora,
Za Kravarem Kuty su, Přeneščasne take ženěni, Poslyšte, lidičky, dosť maličko”.
Pieśni dla wykonawczyń: należą tu pieśni śpiewane przez młode dziewczyny, panny,
np.: „Ach, Bože muj, Až ja pujdu na travu, Kolej našej chałupečky, O, słunečko, słunečko”.
Pieśni dialogowe, a to:
mężczyzny z kobietą, kiedy to młodzieniec zwraca się do dziewczyny jako pierwszy,
np.: „A v tym našim Pišču, Jezerečko vyschło, Kudy ja ku tobě, Kukułka kuka, Hejsa, hejsa, O,
stoji łavečka, O, vim ći ja zahradečku, Rozvazala se mi pod střevičkem šňurka, Schodźi mi
slunečko, U sušeda sum fałešne okna, V kolaji voda, V Darkovicach všici spjum, V tom
Dunaji, v tom Dunaji, Už jedna hodžyna, Když jsem ja šel”.
kobiety z mężczyzną, gdzie inicjatorem rozmowy jest dziewczyna, np.: „Dybych ja
vědźeła, Ha škoda přeškoda, Čis něbył doma”.
7
WĘŻOWICZ-ZIÓŁKOWSKA, 1991, s. 11.
WĘŻOWICZ-ZIÓŁKOWSKA, 1991, s. 11.
9
WĘŻOWICZ-ZIÓŁKOWSKA, 1991.
8
121
matki z córką oraz córki z matką, np.: „Ach, Bože, v zelenej oboře, Ma miła maćičko,
V zahradźe na sadźe”.
młodzieńca z matka, np.: „Panimamo, švarnu cerku mače”.
Jeżeli chodzi o pieśni wykonywane przez kobietę to bohaterką jest zwykle młoda
dziewczyna, ujawniająca własne uczucia. Naczelnym jest smutek, którego powody są różne,
jednak najczęściej dotyczą utraty dziewictwa, „Ach, Bože muj“, niemożliwości spotykania się
z ukochanym np. „Kole našej chałupečky“. Pozostałe teksty, choć nie w tak licznej mierze
wyrażają również radość dziewczyny np. „Až ja pujdu na travu“, prośby i pragnienia
np. „O, słunečko, słunečko“, „Dybych ja vedźeła“.
W pieśniach weselnych dominuje smutek i rozpacz dziewczyny spowodowany
rozstaniem się z rodziną opuszczenie domu rodziców. Zwłaszcza bolesne okazuje się być
przerwanie kontaktu z matką, np. „Vydali maćička“.
Pieśni śpiewane przez młodzieńców dotyczą przeważnie uczuć, takich jak
rozczarowanie z nienapełnionej lub nieodwzajemnionej miłości, gniew czy żal, których
powodem jest rozstanie z ukochaną np. „Něvědźełech cestečky“, ale również wyznania
miłości np. „V Bohuslavskym polu“, lub pragnienie miłości, np. „Od Opavy cesta,
Za Kravařem Kuty su“, chęci zabawy i tańczenia z dziewczyną, np. „Dživča, dživča“, skargi
np. „Roztrhana chałupka“, żalu np. „Chudobne sem mačičky syn“.
Najliczniejszymi pieśniami jednak są dialogi młodzieńców z dziewczynami. Mężczyzna
jest bardziej aktywnym w nawiązywaniu kontaktów, sam rozpoczyna rozmowę z dziewczyną,
która inicjatorem rozmowy staje się tylko w kilku przypadkach (w badanym materiale 13:3
na korzyść młodzieńców). Można z tego wywnioskować, iż kobiety występujące w pieśniach
są raczej cierpliwe, pokorne i mniej aktywne. Tak jak jest to typowe dla większości
społeczeństw wiejskich.
Tematy owych dialogów dotyczą: spotkań kochanków, odmowy miłości ze strony
dziewczyny, rozmowy kochanków wyrażające obawy z przyszłości, często skargi, zawody
i rozstanie kochanków.
Szczególnym tematem to pragnienie młodzieńca, zdobyć wybraną przez siebie
dziewczynę. W analizowanych pieśniach do łączenia kochanków dochodzi jednak rzadko.
Młodzieniec pragnący miłości często napotyka na odmowę dziewczyny, co wyrażają jego
skargi. Dziewczyna bywa za to przez mężczyznę atakowana i przezywana. Chęć posiadania
kobiety przez mężczyznę wyrażana jest w sposób rozkazujący, czasem nawet z groźbą.
Z drugiej strony dziewczyna, choć pragnąca miłości, traci ją z powodu niezdecydowania.
Dialogi również dotyczą kobiet-matki i córki. Matka zawsze wyraża smutek nad
przyszłością dzieci. Córkę odradza od miłości np. „Ma miła maćičko“, lub ją ostrzega przed
niewłaściwą decyzją.
Do najczęściej spotykanych obrazów kobiety należy obraz dziewczyny rozpaczającej.
Powodem jej smutku jest utrata dziewictwa w pieśniach symbolizowana jest przez utratę
wianka. Temu zazwyczaj towarzyszy poczucie winy a następnie uświadamianie sobie
konsekwencji owego czynu, który odbierany jest jako przekroczenie obowiązującego nakazu,
np.:
„Ach, Bože muj, Bože muj, ach, na muj hlupy rozum, dybych byla chodzila za slunečka
dodom, za slunečka dodom.
Ach, kera za slunečka, ach každa panenečka! A kera po měsičku, zavija hlavičku.”
Jedną z okoliczności, która sprzyjała miłosnym spotkaniom dwojga ludzi w odróżnieniu
od dnia była noc. Atmosferze spotkania towarzyszy świecący księżyc, jedyny świadek
miłości, ale też w pewnej mierze jej pomocnik, ponieważ „kera za slunečka, každa
paněnečka.“ Miejsce spotkań nie jest zwykłe, lecz chodzi ustronne od ludzi miejsce jak gaj,
las, obora itp.
122
Młodzi kochankowie pragnący spotkania napotykają na przeszkody, z powodu których
zostaną ich uczucia nienapełnione. Głównym powodem jest ludzka zawiść i pomówienia, np.:
„Kole našej chałupečky poletuju hołubečky,
pohurkuju po sobě, Hanysku o tobě.
Ludže na nas povědali,že smy spolu tancovali,
ze mi idže taněc lepši jak ružaněc.
O, Hanysku, muj Hanysku,paseš vołky na strnisku,
a ja sem, muj bože,zavřena v komoře.“
Przyczyną nieudanego związku bywa najczęściej zakaz rodziców, gdzie przeważnie
kobieta-matka występuje aktywnie przeciwko miłości, ona pilnuje cnoty córki, czy też ją
karze lub zamyka w domu, np.:
„Kudy ja ku tobě, dževečko, dyž vaš pesek ščeka, srdečko?
Zaněsu mu trochu mleka, un na tebe nězaščeka, a ty přidž.
Kudy ja ku tobě, dževečko, dyž mačička něspju srdečko?
Matce damy zelny kołač ona mě něbudže vołač, a ty přidž.“
Jedną z przeszkód związku może być również stan majątkowy dziewczyny, np.:
„A v tym našim Pišču, jest tam šumně,ale že jene v jednym domě.
Jest tam dźevucha chodźił sem ku ni štyry nědźele.
Oj štyry nědźele ve dně v noci jako rybička na potoci,
ješče pujdu raz ji se opytać, mam-li chodźić zas.
O, něchudź, něchudź ty Janičku, bo će mi laju ma maćička.
Maćička laju, taćiček něda, že sem chudobna.
O, choć ty, dźevucho, statkuv němaš,dy se mi jene pěkně chovaš.
Pan Buh statky ma, un nam jeden da,a ty budźeš ma.”
Pomimo tego, iż rodzice wzbraniają miłości, ukochany pragnie połączyć się
z wybranką, ponieważ nie zależy mu na majątku. Dziewczyna jest jednak posłuszna woli
rodziców, sama rezygnuje z miłości.
W odróżnieniu od powyższego gdzie miłość kobiety nie mogła być napełniona,
spotykamy się również z wątkiem odmiennym, kiedy to zdrada kochanka jest powodem
smutku dziewczyny, np.:
„Čis něbył doma, čis krmił koňa, či ci macička nědała?
Alebo ći inša, ta dźevucha milša, cestečku zastupovała?
Měł sem ja koňa, baj sem był doma,baj mě maćička kazała,
ale že mi inša ta dźevucha milša,cestečku zastupovała.“
Sam akt miłosny utożsamiany jest z różnego rodzaju pracami, np.: łuskaniem czy
łupaniem orzechów, np.:
„Ha, škoda přeškoda, te moje poćechy, s kym ja budu łupać leskove ořechy,
ztraciła sem miłeho, skrz słovečka jedneho.”
Również powodem odmówienia może być wybredność dziewczyny, np.:
„Vyhledała z okenečka jako z růže květ,sama sobě povjedała,že jich měła pět.
Jeden chodźi po ulici, kłobučkem toči, druhy sedźi v okenečku, ućira oči.
Třeći chodźi po zahradce, štvrtemu je žał, paty sobě srdce přebud, že ji nědostał.“
Kobiety w odróżnieniu od mężczyzn nie koncentrują się tylko na akcie miłosnym, lecz
pragną zamążpójścia.
Wyglądem zewnętrznym kobiety pieśni interesują się rzadko. Kobietę zatem poznajemy
poprzez jej uczucia. Jeżeli jednak zwracano uwagę na urodę dziewczyny, to skupiano się
na prostym stwierdzeniu, iż jest ładna „šumna, švarna“, np.:
„Za Kravařem Kuty su,…… švarne dževky tamyk su,…..“
Opisywane jest również jej ciało, głowa, nogi, np.:
123
„Dy si mě něchćela, było třa povědźeć, že tve černe oči něchcu na mě hledźeć.“
„A ma ta dževucha take bystre oči,co ona vyšije černu šatku v noci. (…)”
„A ma ta dževucha taku veverečku,co ona skačce v noci po łužečku.”
„A ja tebe, džyvko, něchcu, černe nohy maš….Ty sy hlavy něčesała štfrta nedžela…”
Niekiedy mankamenty urody łączą się z niedbałością lub lenistwem dziewczyny, jak
w powyższych przykładach.
Kobieca uroda utożsamiana jest z roślinami: różami, niewinność zaś z liliami, np.:
„Vyhledala z okenčka jako z ruže květ…“
„V Bohuslavskym poli dve ruže tam stoji, ešče sem daleko už mi jedna voni….Ta jedna
mi voni, ta druha rozkvěta,….“
Świat roślin nie jest jedynym, porównywana jest również do ptaków a konkretnie
gołębi, symbolizujących jej młodość, np.:
„Hołubičko biła, hołubek tě voła abys přiletěła do šireho pola.”
Jaka jest zatem kobieta w hulczyńskich pieśniach? W znacznej mierze kobieta pokazana
jest jako istota, która nie ma prawa do własnych uczuć. O jej losie zazwyczaj decydują
rodzice, pilnując jej cnoty. Jej zachowanie podlega ostrym nakazom, tzn. miłość
pozamałżeńska jest niemożliwa. Zatem kobieta w pieśniach występuje w opozycji z jednej
strony jako istota słaba, wstydliwa, dająca się uwieść, po czym owego czynu żałuje.
Wynikiem tego jest rozpacz dziewczyny. Z drugiej zaś strony pojawia się kobieta aktywna,
pragnąca miłości, która dla realizacji miłosnego spotkania wchodzi w zakazany związek
miłosny i dopuszcza się czynu występnego przeciwko panującym normom, jakimi są
cudzołóstwo, rodzenie nieślubnych dzieci, nieposłuszeństwo wobec rodziców.
W pieśniach występuje jeszcze pośredni typ – kobieta opanowana, która zwana jest
przez młodzieńca pyszną. Jest świadoma konieczności zachowania norm społecznych,
których przestrzeganie doprowadzi w konsekwencji do spełnienia swej roli/ wejście
w prawowity akceptowany związek z mężczyzną.
Summary
This paper is focused on the „view of woman” presented in Hulczyn folksong. The first
part of this paper presents history of Silesia. The second part is dedicated to analysis of
chosen folkongs. There were separated all examples, which pointed out the characteristic of
woman, concerning her physical and personal qualities. At the same time we think, that the
topic “view of woman” is constantly very current and important and is closely related to the
topic of so-called “woman’s matter“ or „gender studies“ in today’s world.
Bibliografia
1. ANUSIEWICZ, J. Problematyka językowego obrazu świata w poglądach niektórych
językoznawców i filozofów niemieckich XX wieku. [w:] Językowy obraz świata, praca
zbiorowa pod redakcją J. Bartmińskiego. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin
1990. s. 275- 307.
2. BARTMIŃSKI, J. Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne. UMCS.
Lublin 2007.
3. BARTMIŃSKI, J. Folklor-język-poetyka. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk,
Wrocław 1990.
4. BĘDKOWSKA-KOPCZYK, A. Przysłowia jako źródło wiedzy o językowym obrazie
świata słowian. [w:] Parémie národů slovanských, pod redakcí J. Raclavské, Ostrava
2003. s. 79-86.
124
5. BOGATYRIEW, P. Semiotyka kultury ludowej. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Warszawa 1975.
6. MAĆKIEWICZ, J. Wyspa – językowy obraz wycinka rzeczywistości. [w:] Językowy obraz
świata. Praca zbiorova pod redakcją Jerzego Bartmińskiego. Wydawnictwo Uniwersytetu
Marii Curie-Skłodovskiej, Lublin 1990, s. 207-221.
7. PALLAS, L. Jazyková otázka a podmínky vytváření národního vědomí ve Slezsku.1970.
8. SATKE, A. Cesty výzkumu a charakter folkloristického bádání ve Slezské oblasti. [w:]
Lidová kultura Slezska. Ústav pro etnografii a folkloristiku AV ČR, Brno, 1994. s. 69- 81.
9. SIMONIDES, Do. Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej. Wrocław – Warszawa,
1991.
10. ŠRÁMKOVÁ, M. Lidová slovesnost Hlučínska jako nositel jeho českosti. [w:] Lidová
kultura Slezska. Ústav pro etnografii a folkloristiku AV ČR, Brno, 1994. s. 84-91.
11. VACHOVÁ, Z. Češi, Němci a Poláci ve Slezsku. [w:] Lidová kultura Slezska. Ústav pro
etnografii a folkloristiku AV ČR, Brno, 1994. s.19-27.
12. WĘŻOWICZ-ZIÓŁKOWSKA, D. Miłość ludowa. Polskie Towarzystwo Ludoznacze,
Wrocław 1991.
13. Hlučínský zpěvníček, Ze sbírek Statního ústavu pro lidovou píseň, a z Moravských
národních písní Františka Sušila, vybrali Jaromír Nečas, Jiří Vysloužil.
125
Rośliny w językowym obrazie kobiety
Renáta Zechová
Plants in the linguistic image of woman
Abstract: This paper is focused on the „view of woman” presented in the folk and spiritual
tradition of Silesia.
Key words: woman; folklor; Silesia; folksong.
Contact:, Department of Slavonic Studies, Faculty of Arts, University of Ostrava
[email protected]
Podejmowane poniżej zagadnienie dotyczące roślin w językowym obrazie kobiety stanowi
zaledwie mały wycinek z problematyki badań nad obrazem KOBIETY w ludowej tradycji
duchowej Śląska. W badaniach tych uwzględniono materiał językowy o wyraźnym
zróżnicowaniu gatunkowym, chodzi zarówno o teksty artystyczne (przysłowia, pieśni,
anegdoty, opowiadania), jak i o teksty nieartystyczne. W niniejszym referacie został
wykorzystany materiał tekstów artystycznych ze zbiorów pieśni Juliusza Rogera, Pieśni Ludu
Polskiego w Górnym Śląsku1, Hlučínský zpěvníček, 2 następnie opowiadania z Hulczyńska
Jany Schlossarkovej, Po hrbolatym chodničku.3 Teksty nieartystyczne pochodzą z badań
terenowych przeprowadzonych w okresie od października 2009 roku do czerwca 2010 roku,
po stronie polskiej w miejscowościach Borucin, Krzanowice, Pilszcz, Pietraszyn, Rozumice,
Ściborzyce Wielkie, po stronie czeskiej w miejscowościach Hněvošice, Chuchelná, Oldřišov,
Rohov, Strahovice, Sudice.
Materiał badawczy prezentowany w niniejszym artykule poddany został analizie w celu
zinterpretowania odniesienia roślin do kobiety, gdzie m.in. przydatna okazuje się metodologia
kognitywna.
Człowiek, usiłując poznać oraz zrozumieć świat, stara się o jego interpretację. Z tym
związane są jego czynności takie jak myślenie i działanie. Wynikiem takiego działania jest to,
iż człowiek: „stara się wprowadzić porządek do tej ciągłej zmienności, której doświadcza,
narzucając jej jakieś niezmienniki, jakieś punkty zakotwiczenia, oparcia [...]. Tymi punktami
zaczepienia, stabilizacji doświadczenia są różne, dające się w nim wyodrebnić kategorie.”4
Właśnie kategoryzacja jest pierwszym krokiem do uporządkowania doświadczalnego chaosu
w rzeczywistość dla człowieka zrozumiałą. W procesie wstępnej kategoryzacji człowiek stara
się uporządkować poszczególne obiekty, czyli dokonuje porównań. Kategoryzacja jednak nie
jest jedynym narzędziem porządkowania świata, zwykle towarzyszy mu interpretacja.
Widzenie świata jak pisze J. Maćkiewicz, „jest zawsze widzeniem w określony sposób,
1
Roger, 1976.
Hlučínský zpěvníček.
3
Schlossarková, 1999.
4
Kurcz, 1987, s. 151.
2
126
z określonej perspektywy.”5
Punktem wyjściowym do uporządkowania oraz zrozumienia świata danej wspólnoty
językowej jest według J. Anusiewicza przede wszystkim podstawowa wiedza o świecie,
w którym społeczeństwo żyje, oraz jego doświadczenie. To są ważne czynniki, które decydują
o postaci językowego obrazu świata, utrwalonym w systemie werbalnym danego
społeczeństwa.6
Człowiek organizuje świat za pomocą modeli kognitywnych: J. Maćkiewicz uważa, iż
są to: „modele, za pomocą których organizujemy naszą wiedzę o świecie. Są one naszymi
teoriami dotyczącymi rzeczy, zjawisk, zdarzeń, z jakimi się człowiek styka. Są to modele
wyidealizowane, a idealizacja zakłada uproszczenie i – często ujęcie metaforyczne.“7
Jednym z modeli to właśnie model metaforyczny – metafora „jest naszym podstawowym
narzędziem do częściowego rozumienia tego, co nie może być rozumiane całkowicie,
tj. naszych uczuć, doznań estetycznych, rozterek moralnych i świadomości duchowej.”
W rozumieniu kognitywistów metafora – to nie działanie na słowach, lecz zjawisko dotyczące
przede wszystkim myślenia. Zatem istotą metafory jest: „rozumienie i doświadczenie
pewnego rodzaju rzeczy w terminach innej rzeczy. Zjawiska nie fizyczne ujmujemy
w terminach zjawisk fizycznych, zjawiska mniej wyraźnie zarysowane, zjawiska obce,
nieznane, odległe w terminach zjawisk znanych, bliskich.” 8
Proces metaforyzacji dotyczy dwóch dziedzin: dziedziny źródłowej i dziedziny
docelowej. W procesie tym struktura dziedziny źródłowej (jednostki, które ją tworzą, cechy
tych jednostek, relacje między nimi, potoczna wiedza, która tej dziedziny dotyczy) nakładana
jest na dziedzinę docelową. W ten sposób uwypukla się pewne aspekty metaforycznego
zjawiska, pomiejsza się inne, jeszcze inne zaś ukrywa. Poznanie przez pryzmat metafory nie
jest zatem poznaniem pośrednim, ale i wyraźnie ukierunkowanym. Przy przeniesieniu
metaforycznym obowiązuje sformułowana przez Georga Lakoffa hipoteza inwariancji, która
głosi, iż odwzorowanie zachowuje strukturę obrazowo-schematyczną dziedziny źródłowej,
lecz tylko w takim stopniu, aby nie naruszyć struktury obrazowo schematycznej dziedziny
docelowej. 9
Opisując cechy ludzkie, często posługujemy się leksyka związaną z otaczającym nas
światem. Za podstawową jednak możemy uznać klasyfikację opierającą się na analogicznych
związkach człowieka z PRZYRODĄ. Takie rozumienie rzeczywistości prezentowane jest
za pomocą metafor oraz alegorii. Strukturą fudamentalną dla uczynienia PRZYRODY (tutaj
rozumiemy przyrodę jako mikrokosmos czyli świat w którym żyjemy, ale może również
dotyczyć makrokosu czyli całego wszechświata) głównym narzędziem symbolizacji
człowieka, zosta nie tylko naukowe, ale również nienaukowe, mitologiczne rozumienie świata
jako struktury znaku. Charakterystycznym dla relacji CZŁOWIEKA i PRZYRODY jest
model całego KOSMOSU. Wielu takich przykładów dostarczają prace etnograficzne,
filozoficzne, ale również filologiczne. Na to, iż człowiek podobny jest do wszystkiego
w naturze, wskazali już filozofowie w starożytności i średniowieczu np.: „... jednoczy on
w swojej naturze to wszystko, co przez Boga zostało stworzone.” 10
5
Maćkiewicz, 1990. s. 207-221.
Anusiewicz, 1990. s. 275-307.
7
Maćkiewicz, 1990, s. 31.
8
Maćkiewicz, 1990, s. 33.
9
Por. Maćkiewicz, 1990, s. 33.
10
Brocki, 2006, s. 76.
6
127
Dla filozofów ciało człowieka: „stanowi, samo w sobie, równowartość całego
wszechświata, całego kosmosu.”11 KOSMOS jest czynnikiem spajającym przeciwieństwa,
harmonizuje różnorodności. Toteż sam człowiek, który jest jego obrazem, posiada te same
właściwości, tą samą zasadę organizacji. M. Brocki pisze, iż człowiek: „jest zatem siatką
znaków do odszyfrowania w celu poznania danego fragmentu rzeczywistości.” 12
V.V. Toporow pojmuje samo ciało człowieka jako prymarny system semiotyczny:
„W związku ciała (człowieka) ze światem pojawiające się alternatywy: co jest modelujacym,
a co modelowanym, czy świat jest opisywany za pomocą kodu antopomorficznego, czy też
kosmologiczny kod opisuje człowieka, obecnie są tak roztrzygane: rolę źródła odgrywa
człowiek i jego ciało.” 13
Takie rozumienie człowieka, tzn. jego podobieństwo do rzeczywistości na ziemi,
ilustruje również przebadany materiał językowy. Spójrzmy zatem, jak modelowany jest obraz
kobiety za pomocą roślin. Najczęściej spotykane metaforyczne podobieństwa kobiety
do świata przyrody to podobieńtwo KOBIETY i ROŚLINY. Podkreślane są w ten sposób jej
atrybuty dotyczące świata FLORY.
Życie roślin podobnie jak życie kobiety przebiega w różnych fazach. Począwszy
od wypuszczenia kielku, przez rośnięcie, kolejną fazą tworzenia pączków i rozwijanie kwiatu
– kwitnięcie – pozbywanie się płatków czyli przekwitanie aż do momentu więdnięcia
i usychania. W fazie rozwoju rośliny można zauważyć dwa momenty szczytowe, pierwszy to
KWIAT, który daje pociechę zmysłóm człowieka. Człowiek ceni piękno zauważane oczyma,
zapach wąchaniem, kształt dotykiem. Drugi ważny moment to OWOCOWANIE, czyli
ocenianie postrzegane za pośrednictwem smaku. Podobnie w fazach życia kobiety można
wyodrębnić kilka etapów: dzieciństwo-rośnięcie; młodość – kwitnięcie; dojrzałość – dawanie
owoców; starość.Z młodością kobiety wiążą się cechy zewnętrze jak: piękno, uroda, wdzięk,
ale również cechy zewnętrzne jak niewinność, cnotliwość.
W obrębie konceptualizacji KOBIETA TO ROŚLINA najczęściej spotykamy się
z porównaniem kobiety DO KWIATU. Kwiat, jego kształt, wskazuje na cechy zewnętrzne
kobiety jak, młodość, piękność, uroda, np.:
„Kwiatki z ciebie kwiatki póki nie masz dziakti.“ (Wywiad, kobieta wiek 63,
Pietraszyn, pl.)
„Pięknie to jest wędrować,
Kdy jest w polu kwiecie;
Jeszcze piękniejszej miłować,
Jak miesiączek świeci.”(J. Roger, Pieśni, s. 139, nr. 266)
Najczęściej kobieta porównywana jest do kwiatu RÓŻY. Symbolika róży jest bardzo
bogata. Nawet w obrębie jednej kultury skupia w sobie treści przeciwstawne, z jednej strony
jest symbolem, wieczności, niezniszczalności, cnoty, miłości duchowej, z drugiej zaś oznacza
przemijanie, kruchość życia, rozpustę, miłość seksualną itp. Róża była również towarzyszką
starożytnych bogiń urody, płodności, wdzięku, jak np. egipskiej bogini Izydy, greckiej
Afrodyty, Persefony, rzymskiej Wenery, Prozerpiny. Roślina ta również opiewana była przez
poetów takich jak Homer czy Wergiliusz. Mity opisują, iż róże powstały w chwili urodzin
Afrodyty. Róże oprócz urody symbolizowały również miłość, ozdabiano nimi łoże
małżeńskie. W symbolice chrześcijańskiej była róża atrybutem Marii zwanej też „Różą bez
kolców, bezgrzeszną”.Różę nazywano również mianem „królowej kwiatów”.
W analizowanym materiale uosabia cechy kobiety takie, jak: piękno, młodość, dobroć, np.:
11
Brocki, 2006, s. 76.
Brocki, 2006, s. 76.
13
Brocki, 2006, s. 76.
12
128
„Jak róża jest miła,
Rozkwitła i świeża,
Tak moja dziewczyna,
Gdy się do mnie zbliża.”(J. Roger, Pieśni, s. 174, nr. 350)
„Wyszła dziéweczka,
Jak różany kwiat...” (J. Roger, Pieśni, s. 124, nr. 235)
„Vyhledała z okenečka jako z ruže květ” (Hlučínský zpěvníček, Vyhledała z okenečka, s. 60)
„Piękna jak róża.“ (wywiad, kobieta, Borucin, pl., Pilszcz, pl, Krzanowice, pl.)
„Děvucha jak ruža.“ (wywiad, kobieta, Chuchelná, cz., Sudice, cz., Strahovice, cz.)
Ponieważ barwy, podobnie jak wizerunek, stanowią ważne cechy kwiatów, również
KOLOR róży ma znaczenie symboliczne. Kwiat róży najczęściej łączony jest z kolorem
czerwonym. CZERWIEŃ, jak pisze P. Kowalski, to kolor KRWI, OGNIA. Krew oprócz
czerwieni oznacza ciepło, świadczy o biologiczności istnienia człowieka, wiąże się
z nieczystością, przemijaniem i destrukcją.14
W symbolice miłosnej czerwień oznacza namiętność i zmysłowość, jest symbolem
seksu, płodzenia. 15 Możemy zatem powiedzieć, iż właśnie na takie cechy wskazuje
konceptualizacja KOBIETA jako CZERWONA RÓŻA. W badanym materiale
folklorystycznym odnajdujemy następujące użycia:
„Wyrosła na nim
Czerwona różyczka.
Wezmę siekiereczkę,
Zetnę te różyczkę...” (J. Roger, Pieśni, s. 141, nr. 270)
„Czerwona różyczko,
Czemuż nie rozbijesz?
Dla ciebie, kochanku,
Iż mnie nie miłujesz.” (J. Roger, Pieśni s. 88, nr.156, nr. 157)
„Kiedy idzie do karczmiczki, jak różany kwiat...” (J. Roger, Pieśni, s. 140, nr. 267)
Kolejna uprzywilejowana roślina to LILIA. Również jej symbolika jest bardzo stara
i różnorodna. Chrześcijańka interpretacja przyjeła ją jako symbol czystości,niewinnośći.
Symbolikę taką odczytujemy również w przebadanych tekstach. Mamy jednak poświadczenia
odnoszące się do urody kobiety, np.:
„Jako leluja,
Jak różowy kwiat.” (J. Roger, Pieśni, s. 102, nr. 188)
„Kiedy idzie do kościoła, jako leluja...
Kiedy idzie do ogródku, jako frejliczka...
„Kiedy idzie do karczmiczki, jak różany kwiat...” (J. Roger, Pieśni, s. 140, nr. 267)
Jeżeli czerwień to najczęściej spotykany kolor róży, biel zaś wiąże się z kolorem lilii.
BIEL, dzięki skojarzeniu z światłem, oznacza właściwie jasność, która synonimicznie wiąże
się z dniem, czystością, boskością. Jest przeciwieństwem do koloru czarnego związanego
z ciemnością, nocą, grzechem. Jeżeli zatem czerwień dotyczy namiętności, miłości, BIEL zaś
najczęściej odczytywana jest jako symbol diewictwa, cnoty, panieństwa, pobożności.
„Jak sie będę wydawała,
Będę sobie wybierała,
14
15
Por. Kowalski, 1998, s. 251.
Kowalski, 1998, s. 228-229.
129
Takowego jako ja,
Bialuśkiego jak leluja.” (J. Roger, Pieśni s. 158, nr. 305)
Jak pokazuje poniższy przykład może oznaczać również wygląd dziewczyny, czyli bladość
spowodowaną przestaszeniem, np.:
„Una stała otwarła,
jak leluja, tak zbledla.” (Hlučínský zpěvníček, V Darkovicach všicy spjum, s.53)
Cechy związane z symboliką kwiatu lilii są uznawane za cechy pozytywne. Istnieją
jednak rośliny, które mogą prezetować negatywne cechy kobiety. Taką rośliną jest
POKRZYWA, choć jest rośliną leczniczą, w tekstach ludowych podkreśla się inna jej
właściwość tę, którą człowiek doznaje dotykiem. Skutkiem tego dotyku są nieprzyjemne
obrażenia na skórze przypominające parzenie OGINIA. W wyobrażeniach ludowych
umieszcza się pokrzywę wśród roślin powiązanych z mocami demonicznymi. Słowianie
uważali ją za nieużyteczne, złośliwe i dla człowieka nieprzyjemne ziele.16 Możemy zatem
wnioskować, iż właśnie złość kobiety jest cechą niepożądaną. Co pokazuje następujący
przykład, np.:
„Leluja w ogrodzie,
Żaden jej nie minie;
Pokrzywa pod płotem,
Żaden jej nie urwie.
Żaden jej nie urwie,
By się nie oparzył.” (J. Roger, Pieśni, s. 116, nr. 221)
Kolejną cechą roślin to ZAPACH. W poniższych przykładach symbolizuje uwodzicielskość
kobiety, rozkosz, ale również pierwiastek kobiecy.
„V bohuslavskym poli dvě ruže tam stoji,
ešče sem daleko jedna už mi voní,
ešče sem daleko jedna už mi voní,
Ta jedna mi voní, ta druha rozkvěta,
ja mušim, dževucho, od tebe do světa.” (Hlučínský zpěvníček, V bohuslavskym polu, s. 52)
„Przyjdź, kochanku, do mnie do ogroda.
Nawoniasz się kwiata woniacego
I nabędziesz liczka rumianego...
Mój kochanku pójdź ty bliżej ku mnie,
Znajdziesz ty piękny kwiatek u mnie.” (J. Roger, Pieśni, s. 167, nr. 332)
Brak zapachu oznacza niechęć lub nieakceptację, np.:
„Ja jsem do Kobeřic za babama moc nechodil, tam nebyla moje krevní skupina, tam mi to
nešlo pod nos, tam mi to nevonělo.” (Wywiad, mężczyzna, wiek 70, Rohov, cz.
Zniszczenie urody kobiety jakim jest utrata dziewictwa, może być dokonane przez jego
ZERWANIE. Zerwanie kwiatu symbolizuje akt seksualny, najczęściej inicjalny. W materiale
tekstowym akt seksualny ilustrują przykłady: urwać kwiat, zerwać kwiat, zetnąć rużyczkę,
trhat růže (cz.).
„Urwałeś mi kwiatek z maku,
By nie było po mnie znaku.
Urwałeś mi kwiatek z manny,
Posłałeś mię między panny.
Panny mie tam nie cierpiały,
Płochą mie tam nazywali.”(J. Roger, Pieśni, s. 128, nr. 243)
16
Kowalski, 1998, s. 458.
130
„Wyrosła na nim
Czerwona różyczka.
Wezmę siekiereczkę,
Zetnę te różyczkę...” (J. Roger, Pieśni, s. 141, nr. 270)
„Na te hoře rostou růže,
ja je trhat nemožu,
miloval jsem švarnu dževuchu,
včil ju dostat nemožu.” (wywiad, kobieta wiek 77, wywiad, kobieta wiek 79,
Ściborzyce Wielkie, pl.)
Stopniowa utratą atrybutów młodości, piękna kobiety to jej PRZEKWITANIE. Kres
piękna KWIATU – KOBIETY związany jest w życiu kobiety z jej zamążpójsciem.
Z wydaniem kobiety kończy się pewien etap w jej życiu, nie jest już nazywana KWIATEM.
Rożpoczyna się kolejna faza czyli PRZEKWITANIE, co ilustruje przykład:
„To jeszcze na weselu młodej śpiewali: „róża z ciebie róża póki nie masz muża,
budziesz miała muża spadnie z ciebie róża, i już ją nie będziesz, kwiatki z ciebie kwiatki póki
nie masz dziatki, bedziesz miała dziatki spadną z ciebie kwiatki, już ich mieć nie będziesz.”
(wywiad, kobieta, wiek 63, Pietraszyn, pl.)
„Róża z ciebie róża póki nie masz muża, budziesz miała dziatki spadnu z ciebie płatki, różu uż
nie budesz.” (wywiad, kobieta, wiek 70, Krzanowice, pl.)
Z kobietą zamężną wiążą się inne cechy niż piękno, a to jej zdolność rodzenia,
płodność. Takie cechy również charakteryzują rośliny swym OWOCOWANIEM. Takie
pojmowanie kobiety pokazuje konceptualizacja KOBIETY jako JABŁONI, dającej owoce.
Jabłoń to roślina, która zarówno symbolizuje życie, jak i smierć. 17 Właśnie cecha dawania
owoców, płodzenia jest cechą wspólną tak jabłoni jak kobiety, np.:
„Říká se, že jablko nespadne daleko od stromu.“ (wywiad, kobieta, wiek 30, 59,
Oldřišov, cz.)
„Jak je jabko zralé tak spadně ze stroma, vždycky říkala hebama Mušálková, když byla
dotazována, kdy příjde děťátko na svět.” (J. Schlossarková, Po hrbolatym chodniku, s. 106)
„Dziękuję wam, pani matko,
Wychowaliścię córkę jako jabłko.
Jako jabłko, jak róży kwiat,
Ona jest mi milsza jak cały świat.” (J. Roger, Pieśni, s. 101, nr. 185)
Jednak nie wszystkie drzewa dają owoce, tak też kobieta niepłodna uważna jest
za niewartościową, np.:
„Baba kera nemohla mět děti se ene povědalo tak: že jak hospodář ma strom v zahradě
a nerodí, že ho vykope.“ (wywiad, mężczyzna, wiek 70, Rohov, cz.)
Do opisu cech kobiety służą również poszczególne części roślin, w materiale
odnotowano jeden przykład dotyczący starości kobiety:
„Šla jedna stará babka o kerej se vědělo, že je hluchá jak peň.“(J. Schlossarková,
Po hrbolatym chodniku, s. 52)
Z roślinnością związana jest również WODA. WODA to pierwotna materia, z której
wyłoniły się świat i życie. Woda jest niezbędna do wegetacji i życia, jej brak oznacza groźbę
jałowości, śmierci. Jest symbolem wieczności, ale także destrukcji. Podobnie jak podstawowy
element świata ziemia reprezentuje zasadę żeńską. Dla dobrego rozwoju ROŚLINY ważne są
warunki do życia czyli zapewnianie wilgotności, dostarczenie wody. WODA jest symbolem
17
Kowalski, 1998, s. 170.
131
zrodzenia życia, początku przyrody, toteż wszystko żywe żyje dzięki wilgoci, to co martwe
natomiast usycha. Równocześnie jako symbol płodności, zasady żeńskiej jest związana
z kobietą.18 Toteż by rośliny jak i kobiety zawcześnie „nie uschły” muszą być: podlewane,
zalewane, pokrapiane, np.:
„U nas se polevalo, ale vodum to byly kyble vody a najlepše bylo jak začaly učekač
po placu, to neměla robič.” (wywiad, mężczyzna, wiek 70, Rohov, cz.)
„A tu naraz w rowie w kałuży chłopcy a zaczli mnie pryskać, to taki zwyczaj, że podlewają.”
(wywiad, kobieta wiek 77, Pilszcz, pl.)
Z światem roślin związane są również inne cechy kobiety. Jedna z najwyżej cenionych
to CNOTA. Symbolem dziewictwa w kręgu europskiej kultury jest WIANEK upleciony
z różnych roślin. Oznacza on nienaruszalność cnoty dziewczyny, co w istocie odnosi się do
nieprzyznania oficjalnie zaaprobowanej i usankcjonowanej seksualności, zdolności płodzenia
i rodenia dzieci. Wysoce symboliczne rozumienie pojawia się w myśli chrześcijańskiej, gdzie
wianek jest znakiem czystości i „wieńcem zwycięstwa nad pożądliwością.“ 19
Zatem cnota – WIANEK kobiety – oceniana jest nie tylko przez społeczeństwo jako
skarb, ale również dla samych dziewczyn oznacza bogatctwo, którego trzeba pilnować. Utrata
dziewictwa jest w materiale przedstawiana za pomocą czasowników: podzieć, dać, nie dać,
ukraść, stracić, utracić, wziąść, nie da się zapłacić, np.:
„Bo moje bogactwo
Wianeczek na głowie...“ (J. Roger, Pieśni s. 149, nr.287)
„Prosił mnie o mój wianek zielony,
Alech mu go nie dała.“ (J. Roger, Pieśni s. 136, nr.260)
„Ešče něsvita, maci se ji pyta:
Kajs, dcero věnek podźeła?...
Janičkovi sem ho dała.“ (Hlučínský zpěvníček, Ach, bože, v zelenej oboře, s. 13)
„O, zpyšna mi prešvarna dźevucho,
z pyšna mi odpovjedaš, hej nam hej,
ći mi věnečka nedaš?”. “(Hlučínský zpěvníček, O, vim ći ja zahradečku, s. 41)
„Ej, do kochanki pojadę
Wianeczek jéj ukradnę.“ (J. Roger, Pieśni s. 100, nr.182)
„Straciłam wianeczek,
Któryście go naśli?
Straciłam zielony,
Nie stracę białego...” (J. Roger, Pieśni s. 122, nr.232)
„Głowiczka mnie boli,
Utraciłam mój wianeczek
W mojej swawoli.“ (J. Roger, Pieśni s. 227, nr.458)
18
19
Kopaliński, 1990, s. 474.
Kowalski, 1998, s. 591.
132
„Janiczku mój,
Wianekeś mi wzizał!...
Przy tej studzience
Wianka utraciła.” (J. Roger, Pieśni s. 161, nr.313)
Cnota również utażsamiana bywa z symbolem doskonałości, wielkiejwartości, odporności
na zniszczenie, taką substancją jest ZŁOTO.
„Utraciłam cnotę
Wianku zielonemu.
Utraciłam cnotę,
Wianeczek ze złota;“ (J. Roger, Pieśni s. 230, nr.464)
„Nie zapłacisz mi,
Wianka zielonego.” (J. Roger, Pieśni s. 161, nr 314)
Wianek najczęściej tworzą wiecznie zielone rośliny jak MIRT, RUTA, czy zioła jak
ROZMARYN, MAJERANEK, rzadkością jest RÓŻA. Z licznymi skojarzeniami tych roślin
spotykamy się w odłegłej przeszłości u mitycznych bogiń, gdzie oznaczają odrodzenie mocy
witalnych, płodność, miłość. Zielone rośliny reprezentują pełnie oraz dziewictwo. Rozmaryn
jako symbol dziewictwa w tekstach pojawia się wtedy, gdy mówi się o niespełnionej, ale
również spełnionej miłości cielesnej,np.:
„O ty mnie nie dostaniesz,
Bo mój rozmaryn
Na wianek nie urósł.
Zielono mi rośnie
Biało mi zakwitnie...” (J. Roger, Pieśni s. 165, nr.326)
„Miałam ja wianek zielonej rutwie;
Jako wonny kwiat!
O! coć on mi kwitł w lecie w zimie.” (J. Roger, Pieśni s. 108, nr.200)
„Nědam ja ći, pošvarný janičku,
Nědam ja ći věnečka.“ (Hlučínský zpěvníček, O vimći ja zahradečku, s. 41)
„Nie miałabyś wianka
Ze samego złota.
Alebyś go miała
Z tej drobnéj ruteczki,
Taki jaki mają
I inne dziéweczki.” (J. Roger, Pieśni s. 126, nr.238)
„Nie zapłacisz mi,
Wianka zielonego.” (J. Roger, Pieśni s. 161, nr 314)
„O wisi tam mój wianeczek
Z czerwonej róży.
A wyleciał ptak z goja,
Wział wianeczek z jawora.” (J. Roger, Pieśni s. 137, nr.263)
133
W symbolice CNOTY ważny jest również sam kształt wianka czyli KOŁA. Koło, to
idealna figura geometryczna, stanowi symboliczne odwzorowanie świata, w którym
najważniejszymi cechami są pełnia, harmonia, zamkniętość, reprezentuje wieczność.20
Również zamknięty krąg, całość oznacza dziewictwo kobiety, np.:
„A to kiedyś to musiały być wianki zamknięte, robiło się na drucie takie specjalne wianki.
A potem na głowie, to się tutaj zamykało, bo to musiał być zamknięty wianek.” (wywiad,
kobieta,wiek 70, Pilszcz, pl.)
„To jak moja córka wychodziła za mąż, to była jeszcze cnotliwa, to moja mama stała nade
mną i mówi: ino zamknij jej ten wianek, bo ona musi mieć cały wianek!!! (wywiad, kobieta,
wiek 70, Pilszcz, pl.)
„Ponoć mirt to tylko mogła mieć ta co w cnocie żyła. Tak takie wianuszki mirtowe mogły
mieć tylko panny co były nie ruszane, to teraz nie wiem która taka jest. Bo właśnie mirt wiąże
się z czystością.” (wywiad, kobieta,wiek 60, Rozumice, pl.)
Kolejny przykład dotyczy utraty dziewictwa czyli naruszony krąg, który prezentują
czasowniki pokazujący kres, zniszcenie, zniekształcenie wianka jak, np.: więdnieć, opadać.
„Wianku z marjanku,
Na głowie mi wiedniejesz!
Jakżebym nie miał wiednieć,
Gdy już nie jestem cały?
Zielone listeczki,
Modre fiołeczki,
Ze mnie już opadły.” (J. Roger, Pieśni s. 155, nr.300)
Cechy takie jak dziewictwo, czystośc kobiety wiążą się zatem tak z kształtem KOŁA
jak i z MIRTEM. Natomiast utratę cnoty symbolizuje niepełne koło lub nieobecność mirtu,
np.:
„Ja jsem taky měla mirtu, ale jenom poloviční, já už jsem byla v jiném stavu, tak jsem měla
enom poloviční. A tak to bylo kolečko.“(wywiad, kobieta, wiek 70, Sudice, cz.)
„Ja jak wychodziłam za mąż, to ja już miałam dziecko. Więc ja do ślubu w białym ani
w mircie nie szłam, tylko kostium miałam.” (wywiad, kobieta,wiek 70, Pilszcz, pl.)
Celem referatu było naszkicowanie podobieństw kobiety z światem roślin oraz
uświadomienie roli, jaką odgrywają rośliny w modelowaniu obrazu kobiety w kulturze
Śląska. Na podstawie analizy symboliki roślinnej w językowym obrazie kobiety możemy
stwierdzić, że w przeważającej mierze związana jest z opisem kobiety młodej, niezamężnej,
panny, gdzie dominuje opis cech związanych z wyglądem, witalnością oraz niewinnością
dziewczyny. Odniesienie kobiety starszej do roślin jest rzadziej odnotowane i ogranicza się
do jej zdolności rodzenia.
20
Kowalski, 1998, s. 590
134
Summary
Based on the analysis of plant symbolism in the image of woman in language, we can
conclude that for the most part it is associated with a description of a young woman,
unmarried, virgin, which is dominated by a description of the characteristics associated with
the appearance, vitality and innocence of a girl. The reference of older women to
plants are less reported and is limited to its ability to give birth.
Bibliografia
1. ANUSIEWICZ, J. Problematyka językowego obrazu świata w poglądach niektórych
językoznawców i filozofów niemieckich XX wieku. [w:] Językowy obraz świata, praca
zbiorowa pod redakcją J. Bartmińskiego. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin
1990. s. 275- 307.
2. BARTMIŃSKI, J. Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne. UMCS.
Lublin 2007.
3. BARTMIŃSKI, J. Folklor-język-poetyka. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk,
Wrocław 1990.
4. BĘDKOWSKA-KOPCZYK, A. Przysłowia jako źródło wiedzy o językowym obrazie
świata słowian. [w:] Parémie národů slovanských, pod redakcí J. Raclavské, Ostrava
2003. s. 79-86.
5. BOGATYRIEW, P. Semiotyka kultury ludowej. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Warszawa 1975.
6. BROCKI, M. Ciało – rzecz o jednej z najbardziej agresywnych metafor w XX wieku. [w:]
Poszukiwanie sensów, lekcja z czytania kultury, pod redakcją P. Kowalskiego i Z. Libery.
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielońskiego. Kraków 2006. s. 75-107.
7. ELIADE, M. Dějiny náboženského myšlení I. OIKOYMENH, Praha 1995.
8. ELIADE, M. Dějiny náboženského myšlení III. OIKOYMENH, Praha 1997.
9. ELIADE, M. Mýty, sny a mystéria. OIKOYMENH, Praha 1998.
10. KALNICKÁ, Z. Obrazy vody a ženy. Ostravská univerzita Ostrava, 2002.
11. KLEIBER, G. Semantyka prototypu, kategorie i znaczenie leksykalne. UNIWERSITAS,
Kraków 2003.
12. KOPALIŃSKI, W. Słownik symboli. WPW, Warszawa, 1990.
13. KOWALSKI P. Leksykon znaki świata, Omen, przesąd, znaczenie. Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa – Wrocław 1998.
14. KURCZ, I. Język a reprezentacja świata w umyśle. Warszawa, 1987.
15. LAKOFF, G. Ženy, oheň a nebezpečné věci, co kategorie vypovídají o naší mysli. Triáda.
Praha 2006.
16. LAKOFF, G. – JOHNSON, M. Metafory, kterými žijeme. Host, Brno 2002.
17. ROGER, J. Pieśni Ludu Polskiego w Górnym Śląsku. Opole 1976.
18. Hlučínský zpěvníček, výběr národních písní F. Sušila. Hlučínský zpěvníček, Ze sbírek
Statního ústavu pro lidovou píseň, a z Moravských národních písní Františka Sušila,
vybrali Jaromír Nečas, Jiří Vysloužil).
19. SCHLOSSARKOVÁ J. Po hrbolatym chodničku. Márfy Slezsko, 1999.
135
Językowy obraz Boga w późnej liryce Kniaźnina
Irena Żukowska
Verbal pictures of got in late Kniaznin’s lyric poetry
Abstract: Religious motives in late Kniaznin’s lyric were exceptional for the literature
of the 18th century. The poet built his literary image of the world on the belief that God
actively intervenes in the reality that was established by Him. Kniaznin’s religiosity was deep
and sincere but his belief in God was as deep as belief in Polish independence. The more
dramatic political situation of Poland was in that time, the more extreme judgment on human
minuteness Kniaznin represented. The clearest example we can find in his late lyric, especially
in odes written under the common title “to God”.
Key words: Kniaznin; lyric; verbal world image; verbal world picture.
Contact: Instytut Filologii Polskiej i Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu PrzyrodniczoHumanistycznego w Siedlcach, Polska, [email protected]
Nasycenie liryki Kniaźnina motywami religijnymi było czymś niezwykłym w literaturze
drugiej połowy XVIII wieku. Był on chyba jedynym w owych czasach pisarzem, dla którego
poetycki kontakt z Bogiem był przejawem głębokich psychicznych potrzeb, wyrazem
pragnień i dążeń najsilniej charakteryzujących jego osobowość i jej egzystencjalne
doświadczenie (Kostkiewiczowa 1995). Jego poezja to wołanie do Boga przebywającego
na wysokościach i próba przebycia oddzielającej od Niego przestrzeni siłą poetyckiego słowa
i ludzkiego pragnienia. Jest ona wyrazem głębokiej wiary w Jego moc, a jednocześnie
krzykiem i modlitwą o bliskość i pomoc. Sama religijność Kniaźnina była również szczera
i głęboka. Jednak równie głęboko jak w Boga, wierzył w niepodległą Polskę. Jako miłośnik
wartości sarmackich – wartości zagubionych w kosmopolitycznym charakterze XVIII
wiecznej kultury – nie był poeta osobą zbyt popularną w salonach. Dopełnieniem jego
poglądów były sumiaste wąsy, długie włosy i specyficzne stroje, mocno odbiegające
od trendów ówczesnej mody.
Nie znamy chronologii wierszy Kniaźnina, nie wiemy więc, kiedy i w jakich
okolicznościach kronikarz domowych i publicznych spraw dworu Czartoryskich rozpoczął
swoje poetyckie „wołanie do Stwórcy”. Nie wiemy też, jak znalazł się na drodze życia
wewnętrznego, która doprowadziła go do najwyższych uniesień w uwielbianiu Boga
i do dramatycznego krzyku o Jego pomoc i bliskość (Guzek 1981). Wiemy jednak, że niektóre
wiersze Do Boga, a także adaptacje specjalnie dobranych psalmów były jego reakcją
na wydarzenia polityczne i niebezpieczeństwo zagrażające narodowi.
Poeta, jako bezradny obserwator walki dobra ze złem, wzywa pomocy i ratunku Boga.
Walkę tą ukazuje w symbolicznych obrazach wichru i burzy, ciemności, chmur i gromów,
w kosmologicznej perspektywie zamętu i zaburzenia naturalnej harmonii dzieła Bożego
(Kostkiewiczowa 1975):
136
Po czarnej niebios przestrzeni
Zachód się krwawo czerwieni;
Wicher od wschodu wypada
I obca zdrada.
(Do Boga. Pośm. III, 3)1
Znikają w chmurach nadziei zorze,
Trwoga dziś Twojej wzywa pomocy;
Każ burzy, niechaj nie huczy morze,
I wiatrom, niechaj nie dmą z północy.
A zaraz wielka twym słowem, Panie,
Spokojność stanie.
(Do Boga. Pośm. III, 15)
W odzie Do Boga, którą rozpoczyna się pierwsza księga liryków w Poezjach, podmiotpoeta zwraca się do Stwórcy:
Od ciebie moja niech zabrzmi lira,
Twoja na zawsze strojną wiarą
(Do Boga- Poezje I, 1)
Bóg przedstawiony jest w tej wypowiedzi jako siła kierująca działaniem poety
i najwyższa instancja wyznaczająca przebieg procesu twórczego:
Czym tchnę, co czuję, co mnie wzbić może,
Twoja to wola, twoja moc, Boże.
Pojawiają się w tym utworze najważniejsze pojęcia występujące w oświeceniowych
dyskusjach teoretycznoliterackich (Kostkiewiczowa 1971: 151):
Uczuciom moim Ty dodaj mocy,
Światło pojęciom, obrazom ducha.
…………………………………..
Cóż, kiedy dzielna twórcy potęga
W bystrym umyśle ogień roznieci?
Posłuszny dowcip, kędy chcesz, sięga,
I cnota przy nim, i sława leci.
Bóg jest tu nie tylko sprawcą tworzenia poetyckiego, lecz i gwarantem osiągnięcia
sukcesu.
Zwróćmy uwagę na frazeologię określającą sposoby działania Boga. Mówi się, iż
„dodaje światła pojęciom”, „roznieca ogień w bystrym umyśle”, „zapala ogień”, „tchnie
ogień”, „dodaje mocy”, „latanie po niebie” i sprawia, że poeta „gore”, „wzlatuje”. Proces
tworzenia poetyckiego sprowadzony jest do kategorii natchnienia otrzymanego od Stwórcy.
Problematyka inspirującej i rozświetlającej roli Boga w procesie twórczym wysuwa się
1
Pośm. – utwory wydane pośmiertnie. Cyfry rzymskie oznaczają kolejne księgi, cyfry arabskie
kolejne utwory w księgach. Dalej cytując utwory Kniaźnina (dla ułatwienia) będę się posługiwała
tym sposobem zapisu. Korzystam z opracowania: Franciszek Dionizy Kniaźnin: Wybór poezji.
Oprac. acław Borowy. Wrocław, Ossolineum, 1948.
137
na plan pierwszy głównie w religijnych lirykach z Poezji. Konstruowane w wierszu „ja” nie
mówi już jako poeta, lecz jako postać zdeterminowana przez cały szereg właściwości
określających jej stosunek do Boga.
Przyjrzyjmy się warstwie językowej autocharakterystyki podmiotu w wierszach
religijnych poety (Kostkiewiczowa 1971: 152):
Gnuśnie mgła ślepej nocy
Cięży nade mną gruba i głucha.
(Bo Boga-Poezje. I, 1)
Jakaż to nuża wisi nade mną,
Ciążąca zmysłom, leniwa?
Próżno zasłonę przedziera ciemną […]
(Do Boga, Pośm. I, 24)
Niechaj ustąpi myślom noc głucha
I ciężka sercu swoim oćmieniem […]
(Do Boga, Pośm. III, 15)
Gnuśność sprężystym rozbije błyskiem
I czystą wiarę wyświeci.
(Do Boga, Pośm. IV, 1)
Niech otrzęsie twoja chwała
Męt umu, w którym zostaję,
I ten gnuśny ciężar ciała,
Co wagi sercu dodaje.
(Do Boga, Pośm. IV, 19)
Większość cytatów pochodzi z wierszy wydanych pośmiertnie, lecz cytat pierwszy,
wyjęty z utworu otwierającego I księgę ód w Poezjach, świadczy o niezmienności samej
problematyki i sposobu jej opisu. Możemy zauważyć, że pewne formuły słowne z uporem
powracają we wszystkich – nie tylko tu przywołanych – wierszach.
Sytuację podmiotu mówiącego określają dwa – najogólniej rzecz biorąc – pola
semantyczne: „noc” i „ciężar”. Możliwe są w obrębie tych pól pewne użycia metaforyczne
(np. „gnuśny ciężar ciała”, „noc ciężka sercu”), które potęgują ekspresyjność poszczególnych
słów. Zauważmy jednak, że liczba używanych wyrazów jest tu mocno ograniczona,
na korzyść ich częstego aktualizowania. Zasadnicza identyczność przedstawianej sytuacji
pociąga za sobą analogiczne, niemal obsesyjne formuły słowne w większości wierszy.
Podobnie rzecz ma się z przedstawieniami działalności Boga. Konsekwentnie są tu
przywoływane wyrazy z pola semantycznego „światła”, choć obserwujemy tu większą
różnorodność: czasowniki („błysnąć”, „zapalać”, „rozniecać”), rzeczowniki („ogień”,
„pochodnia”, „płomień”, „promień”, „słońce”, „zorza”, „światłość”, „iskierka”, „błysk”)
określają działalność Boga i eksponują tylko jedną sferę spraw: Boga, jako dawcę światła.
Stwórca opisywany w liryce religijnej Kniaźnina niewiele ma wspólnego z Bogiem
jakiego dziś znamy. Kniaźninowski Bóg jest groźny, grzmiący, ale jednocześnie sprawiedliwy.
To Bóg, jakiego znamy ze Starego Testamentu. Poety nie interesuje ani doktrynalna strona
wiary, ani opisane w Biblii świadectwa boskiej działalności. Jedyne przywołane w jego poezji
historie biblijne to opowieść o stworzeniu świata jako wielkiej pracy oddzielenia dnia i nocy,
138
oraz o strąceniu aniołów jako rozdzieleniu dobra i zła. Są to bowiem przejawy tych samych
właściwości Boga, które u Kniaźnina wysunięte zostały na plan pierwszy. Bóg i człowiek
to jasność i ciemność, dzień i noc. Oczywiście celem poczynań człowieka jest dążenie
do jasności i światła, które znajdują uosobienie w Bogu. Do natury człowieka przynależy
„gnuśność”, nie pozwalająca na rozróżnianie ciemności i światła, na poznanie własnych
słabości (Kostkiewiczowa 1971: 153):
Boże nie czuje gnuśności bryła
I ciebie nie zna bez ciebie.
Tchnąłeś! aż ogień i duch, i siła,
Aż oto latam po niebie.
(Do Boga, Pośm. I, 24)
Kniaźnin wyznaje pogląd, że podjęcie jakiegokolwiek starania przez człowieka nie jest
możliwe bez pomocy i woli boskiej. Dotyczy to nie tylko pojedynczych osób, ale i całych
zbiorowości. W wielu skierowanych Do Boga wierszach mówiące „ja” rozważa problemy
ogólniejsze, dotyczące społeczności, a wręcz przemawia w imieniu całego narodu.
Dramatyczny, błagalny ton współistnieje jednak w tych utworach z wyrazistą nutą nadziei,
zaufania i wiary w szczególną opiekę Opatrzności nad narodem „dzieci Bożych”, któremu
przydane zostają wszelkie cechy narodu wybranego. Wyobraźnia poety odtwarza głos Pana,
który roztacza opiekę nad wiernym, choć grzesznym ludem (Kostkiewiczowa 1995: 210).
Ja, mówi, pójdę przed wami,
Doły równając z górami;
Zamki tajemnie otworzę,
Hardych ukorzę.
(Do Boga, Pośm. III, 3)
Wiersz ten zrozumiały jest jedynie w odniesieniu do aktualnych wydarzeń politycznych.
Poeta przenosi nas w lata 90. XVIII wieku. W Polsce jest to czas Sejmu Wielkiego, Targowicy
i Insurekcji Kościuszkowskiej. Pojawiają się, sygnalizowane już wcześniej (a znane choćby
z barokowej homiletyki i – szerzej – retoryki (por. choćby kazania Skargi)) toposy wichrów
i burzy. Przekonanie o tragicznej sytuacji narodu, któremu grożą złowieszcze moce, znajduje
wyraz w takich oto obrazach słownych (Kostkiewiczowa 1971: 154):
Znikają w chmurach nadziei zorze,
Trwoga dziś twojej wzywa pomocy;
Każ burzy, niechaj nie huczy morze,
I wiatrom, niechaj nie dmą z północy.
A teraz wielka twym słowem, Panie,
Spokojność stanie. (Do Boga, Pośm. III, 15)
Jest jednak w tych wierszach także nadzieja, że istnieje moc, zdolna uciszyć wichry
i burze. Słowo Boże przywraca spokój i zaprowadza ład. Przeciwności bowiem nękają tych,
o których mówi się, że są „dziećmi Boga”, przyjęte więc zostało, iż mimo wszystko po ich
stronie jest dobro i słuszność. Bóg jawi się jako wszechmocny arbiter pomiędzy dobrem
a złem, jako gwarant porządku świata, piętnujący wszelką „obcą zdradę”. Ciemne siły, które
godząc w mianowanych „dziećmi bożymi”, godzą w samego Boga.
Poza wierszami, w których poeta podejmuje dramatyczne wołanie jako reprezentant
139
zbiorowości, gdzie dominuje forma „my”, znajdujemy w rękopisie przedśmiertnym utwory
wypowiadane przez konkretne „ja”, które możemy odbierać jako manifestację potrzeb
i pragnień jednostki. W odzie Do Boga otwierającej pierwszą księgę Liryków, mówiące „ja”
określa swą sytuację i odczucia jako poety:
Do Twojej łaski ustawnie wzdycham:
Uroń tę znanej ducha pokorze.
Bez niej ja w czczości więdnę, usycham,
Głowa jak kruchy kwiat na ugorze.
Ale gdy zrzęsisz hojną jej rosą,
Jak listki z pączka myśli się wzniosą. (Do Boga-Liryki. I,1)
Obok pojawiającego się porównania (człowiek – usychający kwiat na ugorze) uwagę
zwraca fakt, że jeszcze jedna para pojęć opozycyjnych przywołana jest dla przedstawienia
sytuacji Boga i człowieka. Słowa: „zrzęsić”, „uronić”, „rosa” – przeciwstawne pojęciom
„usychać”, „więdnąć”, ukazują Boga jako źródło życiodajnej siły (wody życia/żywej2).
Te same motywy i formuły otwierają odę Do Boga (Pośm. IV, 19), uważaną tradycyjnie
za jeden z najpóźniejszych wierszy Kniaźnina:
Jak samotny na ugorze,
Co jeno wiatrem oddycha,
W cichej kwiat polny pokorze
Skłania się, więdnie, usycha.
Utwór ten skupia w sobie większość motywów charakterystycznych dla późnej liryki
poety. W wyciszonej, spokojnej refleksji dokonuje się podsumowanie i ocena przebytej drogi.
Spotykane już w utworach wcześniejszych motywy słowne wtopione zostają w szereg
obrazów o nacechowaniu symbolicznym (Kostkiewiczowa 1995: 213). Bóg staje się nie tylko
gwarantem porządku świata, lecz także gwarantem wewnętrznego ładu rozdartej osobowości
w jej godzeniu się „z losem i z samym sobą”, Bóg jest „przyjacielem i ojcem”
(Kostkiewiczowa 1971: 159):
Błyśnij Twą łaską, o Panie!
Zwilż oschłość ducha jej rosą,
A serce z więzów powstanie,
Myśli się z mętu podniosą.
2
Obraz Boga jako swoistej życiodajnej wody pojawia się między innymi w starotestamentalnej
Księdze Ozeasza („Stanę się jakby rosą dla Izraela, / tak że rozkwitnie jak lilia / i jak topola rozpuści
korzenie” – Oz. 14, 6; cyt. wg: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. W przekładzie z
języków oryginalnych. Opracował zespół biskupów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich.
Wydanie trzecie poprawione. Wydawnictwo Pallotinum, Poznań – Warszawa 1980 [Biblia
Tysiąclecia]). W Nowym Testamencie źródłem wody żywej jest Chrystus. O symbolice wody
w Biblii zob. np. Michael Feuillet, Leksykon symboli chrześcijańskich. Tłumaczenie: Magdalena
Paleń. Drukarnia i Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 2006, s. 154-155; Manfred Lurker,
Słownik obrazów i symboli biblijnych. Tłumaczył bp Kazimierz Romaniuk. «Pallotinum», Poznań
1989, s. 270-271; Słownik teologii biblijnej. Dzieło zbiorowe. Redaktor naczelny: Xavier LeonDufour. Tłumaczył i opracował bp Kazimierz Romaniuk. «Pallotinum», Poznań 1994, s. 1058-1062.
140
Te unosząc się nad mgłami,
W których nas błędu noc grzebie,
Bystrymi pomkną lotami
Do swego celu, do Ciebie!
Ponieważ Kniaźnin nie mógł znaleźć gwaranta bezpieczeństwa dla swojej, będącej
w tragicznej sytuacji, Ojczyzny w świecie rzeczywistym, zwrócił się ku idei, która stała się
jedyną rzeczywistością jego poezji, jedynym światem mogącym zlikwidować dramatyczne
napięcia między pragnieniem a niemożliwością ich realizacji – zwrócił się do Boga
(Kostkiewiczowa 1971: 160).
Na zakończenie należy z całą mocą podkreślić, że język Kniaźnina jest silnie
nacechowany ekspresją, którą dodatkowo wzmaga poprzez zadawanie wielu pytań. Bo kiedyż
kierujemy pytania do Boga? Czy nie wtedy, gdy czujemy się przerażeni, bezbronni
i zagubieni. Dodatkowo wiele wykrzyknień jeszcze potęguje te uczucia.
Pamiętajmy, że jego wołanie do Boga nie ma charakteru mistycznego. Wyposaża on
jedynie niepojęty Absolut w takie cechy i wartości, które stanowią fundament równowagi
osobowości ludzkiej i są gwarantem harmonii i pełni.
Summary
Kniaznin’s lyric poetry with its religious saturation was something extraordinary
in literature of the second half of XVIII century. He was probably the only author at that time
for whom poetic contact with God was a result of deep mental need and the expression
of desires characterizing personality and its existential experience. Kniaznin’s poetry is a call
for God and a constant attempt to approach to Him by a poetic word and human desire.
Kniaznin professes opinion that the power to act is possible only with God’s help
and will. This belief applies to individuals as well as to whole communities. In many poems
that are turned towards God, Kniaznin’s lyrical subject speaks on national issues
and in the name of a nation. Kniaznin paints verbal pictures on belief of the tragic situation
of the nation which is endangered by evil forces. Nonetheless there is a hope in his poetry that
there is a power able to calm wind and storms. The divine word reestablishes calm and sets
the order. As adversities afflict those called “children of God”, it was acknowledged despite
anything to the contrary that the good and the rightness are on their side. God appears as
almighty arbitrator between the good and the evil, as a guarantor of world’s order,
stigmatizing any “foreign betrayal”, evil forces who aiming at “children of God” aim at God
himself.
Резюме
Насыщенность поэзии Княжнина религиозными мотивами была чем-то
необыкновенным в литературе второй половины XVIII века. Вероятно, он был
единственным писателем в те времена, для которого поэтический контакт с Богом был
проявлением глубоких психологических потребностей, выражением желаний и чаяний,
наиболее характеризующих личность и ее экзистенциальный опыт. Поэзия Княжнина
является обращением к Богу, и упорно повторяющейся попыткой приближения к Нему
силой поэтического слова и человеческой потребности.
По мнению Княжнина, прилагать какие-либо усилия невозможно без помощи
и воли Бога. Эта точка зрения касается не только индивидуальных ситуаций
141
человеческих индивидов, но и целых общин. Во многих обращенных к Богу стихах
Княжнина повествующее «я» говорит о происходящем – а временами и от имени –
народа. В своих стихах он создает словесные образы, которые находят свой эквивалент
в убеждении о трагической ситуации народа, которому грозят злые силы. Но есть в этих
стихах также надежда, что существует сила, которая может успокоить ветра и бури.
Слово Божие восстанавливает покой и воссоздает порядок.
Невзгоды пугают тех, о которых говорят что они – «дети Бога». Что подчеркивает,
что, не смотря ни на что, на их стороне есть добро и право. Бог рассматривается здесь,
как всемогущий судья между добром и злом, как гарант мирового порядка,
раскрывающий всякое «чужое предательство» темных сил, которые целясь
в упомянутых «детей бога» попадают в самого Бога.
Bibliografia
1. Guzek, A. K. Wstęp. Rozprawa wstępna [w:] Franciszek Dionizy Kniaźnin Wiersze
wybrane. PIW, Warszawa 1981. s. 5-31.
2. Kostkiewiczowa, T. Kniaźnin jako peta liryczny. Ossolineum, Wrocław 1971.
3. Kostkiewiczowa, T. Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich
polskiego oświecenia. PWN, Warszawa 1975.
4. Kostkiewiczowa, T. Transcendencja w liryce Kniaźnina, [w:] Motywy religijne
w twórczości pisarzy polskiego oświecenia. Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1998.
s. 191-214.
142
Od zadrugi do związku partnerskiego. Obraz rodziny bułgarskiej
na podstawie wybranych tekstów literackich
Malwina Bednarek
From zadruga to a partnership. The description of the Bulgarian
family model based on selected writings
Abstract: There is still a stereotype concerning female and male roles in Bulgaria. The most
deep-rooted model proclaimed that the woman was responsible for all duties connected with
childcare while the man (called domanik) was in charge of the allocation of common flats,
tools and domestic equipment, and of the fair distribution of food, clothes and fuel. The
conservative view of the male-female relationship was based on the conviction that: a man
was supposed to earn enough to enable the woman to stay at home and take care
of the children. The man had the authority to govern the family life but he would never take
over his children’s upbringing. He could participate in it, but it was always a matter of his
choice, his right that he could abandon at any time. According to this model, a real man had
to suppress the so-called ‘female features’ like tenderness or sensitivity not to be disregarded
in the society. It is changing nowadays; this tendency has already been observed by writers
who more and more often depict a figure of a caring and protective father in their writings
who is actively engaged in his children’s upbringing. The strict and power-wielding
‘sovereign’ is becoming the thing of the past.
Key words: family; zadruga; partnership; childlessness; marriage; offspring.
Contact: University of Lodz, [email protected]
W odróżnieniu od sytuacji w Polsce, gdzie podstawową jednostkę stanowi najczęściej rodzina
złożona z męża, żony i ewentualnie dzieci, na wsi bułgarskiej do 1 poł. XX wieku taką
jednostką była zadruga. Bobczew1 twierdził, że jest ona formą rodzinnego i rodowego
współżycia, ponieważ u jej podstaw leży pokrewieństwo rodowe, pochodzące od jednego
przodka- założyciela rodu2. Pisał on, że zadruga rozwinęła się w ród, bractwo, vłaka (genom,
klan), a ród w plemię. Zadruga miała swoje terytorium osadnicze tzw. dvoriszte, ród zaś miał
je znacznie większe, w wielu przypadkach zajmujące przestrzeń całej wsi, która nosiła imię
założyciela rodu3 np. Asenovo, Asparuchovo. W swojej pracy Bobczew stara się zdefiniować
instytucję zadrugi, nazywając ją zespołem krewniaczym pełnoletnich ludzi i ich następców.
Zespół ten posiadał ogólny, niepodzielny majątek, na który wszyscy pracowali. Wprawdzie
ojciec nie pozwalał wydawać pieniędzy na takie miejskie rzeczy, ale matka sprzedała
ukradkiem na targu kilka kilogramów wełny, trochę masła i setkę jaj i kupiła drogie nici oraz
1
Бобчев, Българската челадна задруга
M. Biernacka, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gromada [w:] Współczesne
przemiany w kulturze chłopskiej Bułgarii w świetle badań etnograficznych we wsi Gromada, pod.
red. W. Dynowski, [w:] Etnografia Polski, Tom XV, 1968, s.192
3
Ibidem, s.192-193
2
143
przędzę4. Grupą tą kierował tzw. domakin- najstarszy mężczyzna w zadrudze, najczęściej
dziadek lub ojciec, rzadziej – najstarszy z braci. Jurtałan nie ociągał się w pracy i nie
odkładał roboty z dnia na dzień. Latem stale obchodził pola, obliczał, robił plany, co, kiedy
i jak się skończy, a następnie wydawał rozkazy5. Kobieta taką rolę mogła pełnić jedynie
sporadycznie, w sytuacji, gdy w zadrudze nie było żadnego pełnoletniego mężczyzny6. To on
decydował o przydziale mieszkań, narzędzi oraz sprzętu domowego, które były wspólne, jak
również o sprawiedliwym podziale pożywienia, odzieży i opału. Również do kierującego
zadrugą należały wszelkie decyzje związane z kwestią zawierania małżeństw. Według
zwyczajów ludu, chłopiec był zdolny do zawarcia związku i założenia rodziny, gdy był już
zdolny do samodzielnej pracy w polu. Zwyczajowo moment ten następował w wieku
12-15 lat. W przypadku dziewcząt ten moment następował o wiele później, najczęściej
w wieku 20-25 lat. W ostatnim trzydziestoleciu przesuwa się wiek osób wchodzących
w związek małżeński. Dotyczy to szczególnie wieku mężczyzn. Warto również podkreślić, że
w latach 1900-1940 dominowały małżeństwa zawierane wewnątrz tej samej wsi7, a ostatnio
zwiększył się znacznie procent małżeństw mieszanych, tzn. współmałżonek pochodzi z innej
wsi bądź miasta, rzadziej z innego kraju. Warto również wspomnieć o przyjętym na
przestrzeni ostatnich lat zwyczaju przyjmowania przez kobiety zawierające małżeństwo
prawie z reguły nazwisk rodowych swoich mężów. We wsi Gramada w 1967 r. na
40 zawartych małżeństw w 37 wypadkach kobiety przyjęły nazwisko rodowe męża, zaś
w 2 ich basztinstwo (nazwisko wywodzące się od imienia teścia) a tylko jedna kobieta
pozostała przy własnym8.
Gdy młodzi członkowie zadrugi osiągali odpowiedni wiek, decyzje odnośnie
małżeństwa nie zależały od nich, o tym, kogo poślubi chłopiec i za kogo wyjdzie dziewczyna,
decydował domakin. Jego woli chłopiec musiał się podporządkować nieodwołalnie, przed
dziewczyną otwarta była jedna furtka, – jeśli rodzice jej wybranka wyrażali zgodę
na związek, mogła uciec do ukochanego z domu swych rodziców. Jednak decydując się na
taki krok przyszła małżonka musiała liczyć się z tym, że grozi jej pozbawienie posagu9.
Zwyczajowo, bowiem posag, w skład, którego wchodziły najczęściej płótno, fartuchy,
poduszki, kołdry i podobne elementy wyposażenia domu, stawał się własnością panny młodej
jedynie wtedy, gdy wyszła za mąż zgodnie z wolą ojca. W przeciwnym wypadku miał on
pełne prawo pozbawić córkę wszystkiego. Wiązało się to z patriarchalnym modelem rodziny
bułgarskiej, władze sprawował w niej ojciec, zwany jak już wspomniałam wcześniej
domakinem bądź baszta lub glowator10.
Bobczew dzielił zadrugi rodzinne na dwa typy: proste i złożone. Prosta to ta składająca
się z rodziców i dzieci, złożona zaś z dwóch albo więcej rodzin opartych na pochodzeniu
od wspólnego przodka. Pokrewieństwo liczyło się od ojca, ale tylko w linii prostej, nie
bocznej.
Geszew dostrzegł ujemne przejawy życia w zadrugach, twierdził on, że ogranicza ona
inicjatywy i zmniejsza aktywność indywidualną, ogranicza możliwości wszechstronnego
przygotowania się do prowadzenia indywidualnego gospodarstwa w przypadku rozpadu
zadrugi11.
4
G. Karasławow, Synowa, przeł. Z. Wolnik- Czajkowska, Książka i Wiedza, Warszawa 1984, s. 16.
Ibidem, s.18.
6
Д. Маринов, Българско обичайно право, София 1995.
7
M. Biernacka, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gromada…, s. 76.
8
Ibidem, s. 78.
9
Д. Маринов, Българско обичайно право,s.
10
M. Biernacka, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gromada…, s. 66.
11
И. Е. Пошев, Задруга в западна българия.
5
144
Zadrugi złożone najdłużej przetrwały w zachodniej Bułgarii i Rodopach.
Po wyzwoleniu kraju spod panowania tureckiego w 1878 roku wystąpiło zjawisko masowego
rozpadu wielorodzinnych wspólnot.
„Proces ten postępował od północnego wschodu na zachód i południe, wskutek czego
ludność tych obszarów pozostawała najdłużej w zasięgu kultury tradycyjnej. Wprawdzie i tu
druga połowa XIX i początek XX w. przynoszą podstawowe zmiany w strukturze i funkcji
wspólnot wielorodzinnych, niemniej jednak te zmodyfikowane formy przetrwały do okresu
II wojny światowej, a niekiedy nawet do pełnego socjalistycznego uspółdzielczenia wsi
bułgarskiej w latach 1949-195712.”
Po 1944 roku, rodzina chłopska przestała być załogą produkcyjną małego
przedsiębiorstwa jakim była zadruga, utraciła swoją autonomiczność w zaspokajaniu potrzeb
oraz ograniczyła znacznie zakres swoich różnorodnych funkcji, zwłaszcza gospodarczych,
zabezpieczających i częściowo także wychowawczych13. Dokonujące się przemiany,
zmieniająca się struktura rodziny, spowodowały zakłócenia w funkcjonowaniu środowiska
rodzinnego, którego zakres stał wyraźnie mniejszy, trzy pokolenia nie mieszkały już
wspólnie, rodzina stała się bardziej rozproszona. Wyjątkowość rodziny polegała przecież
na jej stałości i trwałej obecności tych samych członków – rodziców i dzieci,
na przynależności do grupy od urodzenia do końca życia14”.
Kiedyś urodzenie i wychowanie dziecka było głównym zadaniem kobiety. Czasy się
jednak zmieniły. Teraz kobiety mogą wybierać, czy chcą się realizować, jako matki, czy też
poświęcić życiu towarzyskiemu i robieniu kariery, tak się dzieje również w Bułgarii.
Współczesnej kobiecie coraz trudniej jest świadomie zdecydować się na powiększenie
rodziny, ten problem w swojej książce Matki15 podjęła Teodora Dimowa. Jedna z głównych
bohaterek, Marina, z pełna świadomością i odwagą opowiadała o braku instynktu
macierzyńskiego:
„Bo ja nigdy nie chciałam adoptować dziecka! Co Bóg dał, to dał. Skoro Bóg nie
chciał, żebym miała dziecko, to widać tak miało być! A Ty mnie zmusiłeś. Ty! Ty! Ty potworze!
Zakręciłeś się, załatwiłeś i zwaliłeś mi na głowę tego dzieciaka! Na wieczną niewolę! Jakbyś
mi uwiązał kulę u nogi! Żebym niańczyła cudzego bachora!”16
Przytoczony cytat zaprzecza tradycji bułgarskiej i ogólnie przyjętym normom, według
których, jeśli kobieta wejdzie w związek małżeński, jej obowiązkiem jest wydanie na świat
potomstwa.
„– Czas już, by babka Jurtałanowa miała jeszcze jednego wnuka.
Płomień buchnął Seidzie na twarz, poczuła ostry ból w piersiach.
– Jak Bóg da – wyjąkała bawiąc się dzieckiem w dalszym ciągu.
– Tu jest wieś – ciągnęła mentorskim głosem szwagierka. – Co to za miejska moda, że nie
chcecie dzieci!... Przecież potrzebni są pomocnicy. (…) Wcześniej urodzisz, wcześniej
wychowasz…17”
12
M. Biernacka, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gromada…, s. 50.
Ibidem, s. 72.
14
T.E. Olearczyk, Sieroctwo i osamotnienie. Pedagogiczne problemy kryzysu współczesnej rodziny,
Kraków 2007, s. 48.
15
T. Dimowa, Matki, przeł. H. Karpińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 2008
16
Ibidem, s. 92.
17
G. Karasławow, Synowa, s. 85.
13
145
Zdaniem społeczeństwa to posiadanie dzieci stanowiło o szczęściu i prestiżu
małżonków. Dla kobiety urodzenie potomstwa oznaczało wejście w rolę macierzyńską,
a ponadto umacniało jej pozycję małżeńską i społeczną, sankcjonowało należyty szacunek.
Kobieta sama w sobie nie należy do kręgu osób z określonym dokładnie statusem rodowym,
nie ma terminologicznego odpowiednika w stosunkach pokrewieństwa i nie zajmuje jasno
charakterystycznej pozycji w systemie pokrewieństwa. Jest ona postacią, która odgrywa
podstawowa rolę – aktywuje proces w przemianie pozycji pokrewieństwa. Kobieta nie tyle
przenosi krew swojego rodu, co staje się koniecznym elementem, spajającym dwa rody.
W Bułgarii jeszcze na początku XX wieku, a nawet i później bezdzietność uważana
była za odchylenie od ogólne przyjętej w społeczeństwie normy, gdzie każda zamężna kobieta
powinna urodzić i wychować dziecko.
„ – E! – pocieszyła ją matka. – Nie masz potrzeby się martwić. Przez cztery lata Naczowka
Kundurdżykina nie miała dziecka, a potem jak zaczęły się sypać – co rok, i wciąż chłopaki…
Boże, Boże, wołała, co będę robiła z tylu chłopakami, przecież dla wszystkich potrzebne
i podarki, i domy… A Dona Gidiewa! … Ta znów osiem lat nie miała dzieci. Ale
i jej dał Bóg. Syn teraz jest już dorodnym mężczyzną…Nie martw się… Zawołam babkę Petrę
Salijkę, ona się zna na tych rzeczach, może Ci zrobi jakieś wcieranie18”
Według wierzeń najpewniejsza była pomoc Matki Boskiej, jeśli się spędzi noc
w kapliczce19, najlepiej leżąc na liściach orzecha.
„Sewda zasnęła w małej i mrocznej kapliczce.(...) Na jej nogach leżały dwie kobiety (...) przy
samym progu leżały skurczone, jedna przy drugiej, rozczochrane pielgrzymki20”.
Najważniejszy moment w tej pielgrzymce następował tuż przed wschodem słońca,
przejście przez kamień Bogarodzicy21.
„Kamień ten był teraz pełen płonących świec, nici i gałganków. Te różnokolorowe nici
i gałganki kobiety odrywały od swych sukien. Dla zdrowia i boskiej pomocy. (...) musiały one
być oddarte od sukni, w której kobieta spała w kapliczce22”.
Sam rytuał polegał na przeżegnaniu się trzy razy i przejściu przez okrągły
otwór w ziemi.
Zostać kobietą bezdzietną równało się z byciem bezpłodną, co było najgorszą karą dla
mężatki. Rozpowszechniony był zwyczaj zostawiania bezpłodnej żony przez męża24.
Uważano, że odpowiedzialność za bezpłodność właściwie zawsze spoczywa po stronie
kobiety. Bardzo rzadko dopuszczało się myśl, że winny był mąż. Społeczeństwo bardzo
negatywnie odnosiło się do takiej kobiety, nazywało ją pustą bądź opalonym pniakiem,
niepłodnym drzewem i dlatego też trzeba je było uciąć albo spalić. Porównywano ją również
23
18
Ibidem, s. 86.
Ibidem, s. 92.
20
Ibidem, s. 92.
21
Ibidem, s. 93.
22
Ibidem, s. 94.
23
Ibidem, s. 94.
24
Т. Коцева, И. Тодорова, Социално конструиране на безплодието в българското общество,
[w:] Социологически проблеми, 3-4/2005, s. 233.
19
146
do studni bez wody25 i jałówki26. Zawsze oceniano ją pejoratywnie, na niej skupiała się złość
rodziny i całej społeczności wiejskiej27.
„Dlaczego ją odpycha? Może dlatego, że nie może mu dać dziecka? Ale czy to ona jest
winna? Czy to od niej zależy? O, gdyby tylko mogła! Gotowa jest życie oddać za życie
upragnionej małej istotki!... Dlaczego jest ukarana tak niemiłosiernie? Czy jest gorsza
od innych kobiet? Dlaczego nawet najbiedniejsza kobieta, najnędzniejsza Cyganka jest
szczęśliwą matką, a ona za którą wzdychali wszyscy kawalerowie, ona dumna synowa
Jurtałana, czeka na próżno już tyle czasu?28”
We współczesnej rodzinie bułgarskiej występuje wyraźne przekształcenie ról ojca
i matki w kierunku ich koordynacji i komplementarności. Przekształcenia te związane są
z pracą zawodową matki, postawami feministycznymi kobiet, ich udziałem w życiu
społecznym i politycznym. Cechą charakterystyczną dla współczesnej rodziny jest
wymienność ról i zadań, szczególnie w rodzinach, które przejawiają dojrzałość emocjonalną
i społeczną29. Dimowa w swojej książce pisze: „Odkąd w domu pojawił się Aleks, Piotr
całymi nocami nie spał, tylko słuchał, jak dziecko oddycha. Nie mógł uwierzyć, że wreszcie
ma syna, że ten syn śpi w łóżeczku o dwa metry od niego, że ma na imię Aleksander.”30
Na przestrzeni ostatnich lat dokonała się w Bułgarii ewolucja obrazu i roli ojca –
od „złotego wieku suwerena” dzierżącego wszelkie atuty władzy, aż do upadku patriarchatu31
i ostrego kryzysu tożsamości ojcostwa. Teraz mężczyzna coraz częściej angażuje się
w wychowywanie i opiekę nad dzieckiem, w większym stopniu czuje się za nie
odpowiedzialny. Kiedyś ta odpowiedzialność spadała głównie na matkę. Coraz więcej
obowiązków przejmuje nowy ojciec. W społecznych oczekiwaniach ma on być głęboko
zaangażowany w opiekę oraz wychowanie dzieci, i to nawet przed ich urodzeniem. Powinien
uczestniczyć w szkole rodzenia, głaskać i przemawiać do brzucha oraz towarzyszyć kobiecie
podczas porodu. Powinien umieć “robić przy dziecku”: kąpać, przewijać, karmić, przytulać
i śpiewać kołysanki. Ta zmiana w zachowaniu zaczyna być widoczna także wśród mężczyzn
w Bułgarii. Powoli zaczynają oni przyjmować model „nowej rodziny”, ale nie jest on jeszcze
bardzo popularny. W dużych miastach takich jak Sofia czy Płowdiw zdarza się to o wiele
częściej niż na bułgarskiej wsi, gdzie nadal panuje model patriarchalny.
Współczesna rodzina nie stanowi jedynej i wyłącznej instytucji wychowawczej dla
młodego pokolenia, jak to było przed laty, współczesna młodzież bułgarska wychowywana
jest również przez szkołę, miejsce pracy, środowisko pozarodzinne, media oraz organizacje
społeczno-polityczne. Niemniej jednak należy stwierdzić, że obserwuje się również,
szczególnie u pokolenia młodego i średniego, osłabienie tradycyjnej więzi rodowej a nawet
częściowo rodzinnej na rzecz innych powiązań np. koleżeńskich i sąsiedzkich. Rodzi się,
zatem zasadnicze pytanie: jak zachować właściwe proporcje między tym, co było wczoraj,
a tym, co przyniesie jutro, co zabrać z przeszłości by było przydatne do potrzeb przyszłości?
Jak pogodzić świat zimnych maszyn, kalkulacji, elektroniki, komputerów, Internetuz ludzkimi potrzebami kontaktu, bliskości, życzliwości, miłości, pomocy, zrozumienia? Jak
25
П. Христов, Социална маргинализация и народна култура , s. 35-50.
G. Karasławow, Synowa, s. 89.
27
П. Христов, Лиминалността на яловицата (жената – бездетка) в българската, традиция
Ethnoses and cultures on the Balkans. Vol. 1, София: ДИОС, 2000, 254-267.
28
G. Karasławow, Synowa, s. 112.
29
M. Ziemska, red., Rodzina współczesna, Warszawa, 1999.
30
T. Dimowa, Matki, s. 87.
31
J. Delumeau, D. Roche, red., Historia ojców i ojcostwa, przeł. J. Rodożycki, M. PoloetiiRodożycka, Warszawa 1995.
26
147
wychowywać, by korzystać z najnowocześniejszych osiągnięć, lecz nie niszczyć tego, co
najcenniejsze w człowieku i dla człowieka32.
Przemiany industrializacji i urbanizacji, jakie dokonały się w XIX i XX wieku,
w zdecydowany sposób wpłynęły na strukturę i funkcję rodziny i przemieniły obraz i sposób
życia społecznego. Rodzina zmniejszyła swoje rozmiary, rozpadła się tradycyjna rodzina
wielopokoleniowa. Współczesna rodzina odznacza się mniejszą trwałością i integracją niż
rodzina typu patriarchalnego. Siła współczesnej rodziny słabnie z powodu braku jedności
i trwałości małżeńskiej, nadmiernego zaangażowania zawodowego, utraty niektórych funkcji,
rozdzielności zamieszkiwania, pracy zagranicą czy emigracji zarobkowej33. Współczesna
rodzina bułgarska podlega ciągłym zmianom, jest wręcz przeciwieństwem tradycyjnego
modelu rodziny. Dąży ona do równorzędności kobiety i mężczyzny i jest przeważnie
dwupokoleniowa. Aktywizacja zawodowa kobiet ma duży wpływ na ograniczenie liczby
potomstwa a zmniejszenie liczby dzieci można powiązać z utrwalającą się opinią, że to nie
prokreacja jest głównym celem małżeństwa, lecz wzajemne szczęśliwe pożycie małżeńskie.
Summary
In contrast to the situation in Poland where a basic social unit has been a family
consisting of a father, mother and (possibly) children, the Bulgarian social unit, was zadruga
(tribe) until the first half of 18th century. Every member of the group worked together to
generate the common, indivisible wealth. The leader of zadruga was always the oldest man,
usually a grandfather, father or, less often, the eldest brother. Zadruga model was practiced
in eastern Bulgaria and Rhodope for the longest time. A massive disintegration of the tribal
system started in 1878, soon after the liberation of the country from the Turkish reign. After
1944, the peasant family stopped functioning as a small enterprise (which was formerly the
case with zadruga), they lost their autonomy, and the range of its various functions were
limited, especially from the economic point of view, but also in the field of security
and education. The changes brought about by industrialization and urbanization in 18th
and 20th century affected strongly the structure and function of the family and transformed
the family models and the social life in general. The families became smaller while
the traditional muli-generation structure has ceased to exist. A modern family is less
integrated and long-lasting than the patriarchal one. The power of the modern family
is decreasing because of divorce, devoting a lot of time to one’s career, separate houses,
economic migration and the loss of some of the family functions. A modern Bulgarian family
is continuously changing towards a direction that is opposite to the traditional family model.
It aims at the equality of sexes and usually follows a two-generation model. Some
of the influence can be traced in women starting a professional career, which resulted
in decreasing numbers of babies. The happy marriage became much more important than
having children. Motherhood ceased to be the main goal in a woman’s life.
Bibliografia
1. Biernacka, M., Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gromada
[w:] Współczesne przemiany w kulturze chłopskiej Bułgarii w świetle badań
etnograficznych we wsi Gromada, pod. red. W. Dynowski, [w:] Etnografia Polski,
Tom XV, 1968.
2. Delumeau, J., Roche, D., pod red., Historia ojców i ojcostwa, przeł. J. Rodożycki,
32
33
T. E. Olearczyk, Sieroctwo i osamotnienie…, s.49
Ibidem, s.59.
148
M. Poloetii-Rodożycka, Warszawa 1995.
3. Dimowa, T., Matki, przeł. H. Karpińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa,
2008.
4. Karasławow, G., Synowa, przeł. Z. Wolnik- Czajkowska, Książka i Wiedza, Warszawa
1984.
5. Olearczyk, T.E., Sieroctwo i osamotnienie. Pedagogiczne problemy kryzysu współczesnej
rodziny, Kraków 2007.
6. M. Ziemska, red., Rodzina współczesna, Warszawa, 1999.
7. Бобчев, Българската челадна задруга.
8. Коцева, T., Тодорова, И., Социално конструиране на безплодието в българското
общество, [w:] Социологически проблеми, 3-4/2005.
9. Маринов, Д., Българско обичайно право, София 1995 (wydanie fototypiczne), Русе
1894 (oryginał).
10. Пошев, И. Е., Задруга в западна българия.
11. Христов, П. Социална маргинализация и народна култура.
149
Sposoby przekraczania lub omijania tabu śmierci w literaturze
dla dzieci na przełomie XX i XXI wieku1
Weronika Hrubá
The ways of dealing with the issue of death in the children literature at the
turn of the 20th and 21st century
Abstract: The article focuses on the issue of death appearing in the children literature at the
turn of the 20th and 21st century. It introduces different approaches to the topic and the extent
of taboo which it carries. It compares the language used in particular publications which are
available in Polish libraries and bookstores. However, it was also necessary to use translated
books of foreign authors because of the lack of domestic originals.
Keywords: children´s literature; literature for young people; death; tabooisation;
detabooisation.
Contact: Department of Slavonic Studies, Faculty of Arts,University of Ostrava,
[email protected]
Temat, którym się zajmuje w referacie, czyli temat śmierci w literaturze dla dzieci, który
może przedstawiać pewne tabu w odniesieniu do dziecka wybrałam dla tego, ponieważ
uważam, że rozmowa z dzieckiem o śmierci może wydawać się trudna ze względu na to, że
często nie wiadomo, w jaki sposób formułować dane informacje, żeby dziecko zrozumiało
o co chodzi i zarówno, żeby je nie zmartwić. Chodzi o sposób, jak najdelikatniej podać
poważny temat, by dziecko jak najlepiej przyjęło fakt, iż ktoś bliski zmarł i już nie wróci.
Przedstawienie śmierci w książkach przeznaczonych dla małych dzieci, może bardzo się
różnić, co widać na przykładzach książek, które zostaną krótko omówione w referacie. Każdy
z wybranych autorów ma swoiste podejście do mrocznego tematu. Pewną rolę
w zróżnicowaniu ujęcia i dystansie do śmierci ma z pewnością kraj, z którego pochodzą
a przede wszystkim to subjektywna refleksja, w skład której wchodzą też własne uczucia.
Pierwszą książką krórą wspomnę jest wzruszająca Gęś, śmierć i tulipan2 napisana przez
niemieckiego pisarza i ilustratora Wolfa Erlbrucha. Za pośrednictwem metafory i ilustracji
o silnym naboju emocjonalnym przedstawia przejmującą lecz naturalną bliskość śmierci
i życia. Utwór ten jest dialogiem pomiędzy gęsią reprezentującą życie oraz kościotrupem
przedstawiającym śmierć, który jednak narysowany jest w taki sposób, że można by go od
razu polubić. Na dodatek w ręku nie trzyma kosę, lecz czarny tulipan, który cały czas jest
1
Przyczynek ten został napisany na podstawie pracy magisterskiej „Tematy trudne w literaturze dla
dzieci i młodzieży dostępnej w Polsce na przełomie XX i XXI wieku”, którą napisałam pod
kierunkiem promotora Mgr. Petra Vidláka, Ph.D. i obroniłam na FF OU w Ostrawie w czerwcu
2010.
2
Erlbruch, W., „Gęś, śmierć i tulipan“, Warszawa: Hokus-Pokus, 2008.
150
obecny. Kościotrup ubrany jest w fartuszek w kratkę, a na jego twarzy widnieje miły
uśmiech, przez co Śmierć wygląda bardzo miło.
Książka ta może wywierać wielkie wrażenie na czytelnikach ze względu na
stwierdzenie, iż śmierć towarzyszy człowiekowi w każdej minucie jego życia od samego
urodzenia aż do ostatniego tchnienia. Utwór ten przemawia do czytelnika nie tylko ze
względu na treść, ale przede wsyskim ze względu na doskonałe ilustracje, które wyrażają
bardzo intensywne uczucia. Czytając i postrzegając postacie Śmierci i gęsi, można poczuć
ciepło przyjaźni, a zarazem prawdziwy smutek. Książka mówi o tym, że celem śmierci nie
jest zabieranie życia, ale że tylko istnieje, jak samo życie i towarzyszy żywej istocie do
samego końca, jednak nie powodując tego końca. Mówi o tym, że śmierci nie trzeba się
obawiać, ponieważ ona nie chce ubliżać i wcale nie jest tak groźna. Przez pogodzenie się ze
śmiercią, która raz nastanie, można doznać pewnego spokoju. Utwór mówi też o formie życia
po śmierci, kiedy można zamienić się w anioła, tym samym znaleźć się w niebie albo
„smażyć“ się w piekle, co należy chyba do najczęściej rozpowszechnionych wierzeń na temat
tego, co dzieje się po śmierci. Tak samo, jak w utworze, który zostanie następnie
przedstawiony Jesień liścia Jasia sam zgon kojarzy się ze śniegiem i chłodnym wiatrem…
Może dlatego, że umierający człowiek czuje chlód?
Utwór jest dialogiem toczącym się pomiędzy alegoryczną śmiercią, trzymającą jednak
zamiast kosy czarny tulipan, co można by uważać za symbol łagodzący postrzeganie śmierci,
która stylizowana jest na wygląd babci, a gęsią. Sam dialog jest personifikacją obu postaci,
kiedy mówi gęś do Śmierci – Kim jesteś i dlaczego się za mną skradasz? Miło, że mnie
zauważyłaś. Jestem śmierć… Ale też – uśmiechająca śmierć, spoglądająca za gęsią. Pojawia
się też oksymoron – miła śmierć, smutna śmierć. Czas trwania dialogu określony jest od
momentu spotkania gęsi ze śmiercią do chwili śmierci gęsi.
Następna książka, która będzie omawiana, to Jesień liścia Jasia, Opowieść o życiu dla
małych i dużych3 napisana przez Amerykanina Leo Buscaglia. Książka ta należy do książek
psychologicznych, wydawanych dla małych czytelników przez Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne. Autor w książce, której już sama nazwa metaforycznie wyraża, iż mowa
będzie o umieraniu, bo jesień życia, to nic innego niż schyłek życia, zapowiadający bliski
koniec, w bardzo delikatny i czuły sposób porusza temat śmierci. Używając licznych
personifikacji Buscaglia przedstawia naturalny bieg przyrody i życia w niej. Na podstawie
mijających pór roku, co widać na drzewach i liściach, przedstawia mijające etapy życia
każdego człowieka. Wszystko zaczyna wiosną, kiety wyrastają nowe liście, co oznacza
początek życia. Następuje lato, które przedstawia dojrzałość i radość z samego istnienia.
Kiedy minie lato i nadejdzie jesień życia, czyli człowiek się zestarzeje, każdy liść wygląda
inaczej, tak samo jak każdy człowiek, którego poznaczyły przeżyte lata. Pokazuje też, że
człowiek czasami poddaje się od razu zbliżającej się śmierci, a inny znowu walczy i nie chce
oddać życia za żadne skarby świata, tak samo jak liście opierają się jesiennemu wiatrowi,
który chce je zerwać, bo nadszedł ich czas. Mówi też o strachu ze śmierci, który jednak ma
swe źródło w niepoznanym i przerażająco tajemniczym. O śmierci wyraża się jako
o nadchodzącym czasie lub porze śmierci. Sam akt umierania opisany jest jako powolne
opadanie czyli utrata sił, uczucie niesamowitej wolności i lekkości, czyli coś w sensie
delirium, poczucie ciepła (opisywany jest umierający liść leżący na śniegu… niektóre źródła
opisują, że człowiek, który zmarzł tuż przed śmiercią paradoksalnie czuł ciepło) i sam zgon
porównany jest do zasypiania. W tej chwili nie wiadomo, czy dziecko potrafiłoby do końca
zrozumieć wszystkie skojarzenia pomiędzy metaforycznym tekstem i prawdziwym życiem.
3
Buscaglia, L., „Jesień liścia Jasia, Opowieść o życiu dla małych i dużych“, Gdańsk: Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne, 2007.
151
W każdym razie z pomocą dorosłego może dziecko otrzymać podczas wspólnego czytania
tekstu odpowiedzi na temat życia, przemijania i śmierci.
Opowiadanie zawiera wiele personifikacji do liścia, który – poczuł się swobodniej, był
pewien czy nie było mądrzejszego. Pojawia się animizacja – listek, który przycupnął.
Zastowowana jest również peryfraza do przeznaczenia powód, dla którego tu jesteśmy; do
śmierci Jesień to czas, kiedy liście przeprowadzają się do innego domu, nadszedł ich czas,
pora śmierci. Powtórzenie, podkreślające sens życia – …ze względu na słońce i księżyc. Ze
względu na wspólnie spędzonne szczęśliwe dni. Ze względu na cień i starszych ludzi, i dzieci…
Buscaglia ujął temat w bardziej czuły sposób i o śmierci człowieka nie mówi nie
wprost, tylko używając metafory, opisuje bieg życia. Natomiast następna autorka Małej
kisążki o śmierci4 Pernilla Stalfelt z Szwecji ujmuje poważny temat jakim jest śmierć
w otwarty i realistyczny sposób, co zresztą podkreślają niezwykle realistyczne i wymowne
ilustracje. W swym kraju ma ona opinię autorki, która bez skrupułów potrafi pisać o tematach
przedstawiających tabu dla dzieci. W Polsce książka wyszła w serii przeznaczonej dla małych
czytelników Bez tabu. Autorka za pomocą kilku słów, których ilość nie jest większa od ilości
pełnych treści obrazków, które podkreślają i uzupełniają treść i wymowę całego tekstu, bez
skrupułów omawia różne aspekty śmierci, przy czym porusza jeden z najtrudniejszych
tematów – od samej przyczyny, sposobu umierania, przez zagadnienie tematu duszy
i możliwości reinkarnacji, po urządzenie pogrzebu i odwiedzanie grobów. Pokazane są
różnice w podejściu do tego tematu, co zależne jest od każdego człowieka i kultury czy
religii. Użyty jest prosty język, bez jakichkolwiek zbędnych opisów. Wymowa tekstu w pełni
zrozumiała. W sposób bardzo realistyczny przedstawiony jest smutny temat, który w wielu
krajach stanowi tabu a szczególnie w stosunku do dzieci. Uśwadamia czytelnikowi, że śmierć
jest częścią życia, która czeka każdego i wcale nie musi oznaczać smutku czy tematu, którego
trzeba się bać, czy nie można o nim rozmawiać. Wspominając martwych nie trzeba się
smucić, jak pokazuje książka, w niektórych kulturach może to oznaczać powód do urządzenia
uroczystości, na której wszyscy doskonale się bawią, wierząc, że martwy jest zadowolony
z tego, że pozostali się cieszą. Dla polskich czytelników może to być dosyć zaskakujące
i niegodne ze względu na sposób przejawiania szacunku do zmarłych, jaki jest w głęboko
religijnej Polsce przyjęty. Po drugiej stronie, można uważać otwarte poruszanie tematu
śmierci za przydatne w tym sensie, że dziecko może zrozumieć, że chociaż śmierć jest
nieunikniona, to jednak nie musi przedstawiać czegoś strasznego, czego trzeba się przez całe
życie bać. Jednak trzeba uświadomić dziecku, że życie jest bardzo cenne, ponieważ kiedy
ktoś umrze, ten stan jest niezmienny. Już nigdy nie pojawi się na świecie, to znaczy
przynajmniej nie w tej samej postaci. Może on się na zasadzie wierzeń w reinkarnację
pojawić w postaci czegoś lub kogoś innego, ale już nigdy nie będzie to on. I dlatego trzeba
swoje życie i życie innych szanować i nie zagrażać mu w żaden sposób.
Dla wielu osówb kontrowersyjny utwór o śmierci, napisany jest, jakby w formie
przewodnika tematem śmierci, który zawiera wiele faktycznych danych, ale też nieco
humoru, przez co można by powiedzieć, przekracza wszelkie tabu, którymi był ograniczony
ten temat w innych utworach. Stalfelt mówiąc o martwym stosuje też wyraz synonimiczny
nieżywy. Martwy człowiek porównywany jest do śpiącego albo reinkarnowanego – wyrasta
z ziemi jak kwiat. Pojawiają się przenośnia do umierania – odszedł od nas, pożednal się z tym
światem, wyciągnął kopyta, kopnął w kalendarz, wącha kwiatki od spodu albo też peryfraza
do trumny – dębowy garnitur czy cmentarza – park sztywnych. Animizując – śmierć może
przyjść, dusza wędruje, Bóg czeka czy kwiaty umierają. Wprowadzony został styl potoczny –
okej stary, możemy zakopywać a niekonkretne rozmowy o zmarłym wyrażone onomatopeją –
bla, bla, bla…
4
Stalfelt, P., „Mała książka o śmierci“, Warszawa: Jacek Santorski & Co, 2008.
152
Następnie zostanie przedstawiony utwór z książki polskiej autorki Kazimiery
Iłłakowiczównej zatytułowanej Zwierzaki i zioła. Chodzi o starszą książkę z lat 60. W książce
mieszczą się wierszyki o roślinach i zwierzętach, jak sama nazwa na to wskazuje.
Utwór poruszający temat śmierci zatytułowany jest Nieżywy wróbelek i opowiada
o ptaszku, zabitym przez kogoś kamieniem. Na obrazku ptak leży do góry nóżkami
z otwartym dzióbkiem. „Wróbelka ktoś zabił kamieniem, leży wróbelek na ziemi, pióreczka
ma stargane u głowy. A któż cię wróbelku pochowa? Pochowają go dzieci na polu...“
(Illakowiczówna, 1960).
Dalszym utworem z tej książki są Psy i koty, gdzie autorka opowiada o kotce, która
została zabita przez źle wychowane psy. To znaczy wychowane były do nienawiści do kotów.
"Koteczka poszła do ogrodu, pies wielki ją dogonił i na strzępy rozdarł…“ (Illakowiczówna,
1960).
W obu utworach widzimy pewną oznakę surowości. Realistyczne przedstawienie
dokonanego mordu może budzić niemiłe uczucie. Może ta krótka przygoda, przedstawiona
prozą budziłaby łagodniejsze wrażenie. Chyba byłaby opisana szerzej i wytłumaczyłaby, jak
i dlaczego do śmierci doszło. Podczas czytania tych krótkich utworów można mieć wrażenie,
że ktoś postawił nas z nienacka przed faktem dokonanym i mały czytelnik nie musi wiedzieć,
co z taką informacją w tej chwili zrobić. Ptak umiera bez uprzedzenia, bez jakiegokolwiek
wytłumaczenia. Po prostu leży martwy zabity kamieniem, co budzi wiele pytań i zostawia
poczucie smutku czy litości, bo kto by zabijał niewinne małe stworzenie, które przynosi
ludziom radość swym śpiewem. Tak samo w wypadku „rozdartej“ kotki. Sam wyraz budzi
grozę. Można by użyć łagodniejszego określenia, nie wyrażającego w pełni okrucieństwa
tego, co zdarzyło się kotce. Na przykład zabił… wyraża też śmierć, tylko nie w tak brutalny
sposób.
Resumé
Nie zawsze łatwe jest znaleźć odpowiednie słowa rozmawiając z dzieckiem o śmierci.
Przedstawione książki mogą pomóc dorosłym przez podsunięcie pomysłów wyjaśniających
poszczególne aspekty tego tematu. Niektóre z nich przekraczają tabu w bardziej radykalny
sposób, przedstawiając śmierć i wszystko z nią związane konkretnie i realistycznie, jak
zrobiła to Pernilla Stelfelt w Małej książce o śmierci. Niektóre w czuły, mniej realistyczny
sposób przedstawiają obawianą śmierć, z którą można się zaprzyjaźnić, jak zrobił to Wolf
Erlbruch w Gęsi… a inne omijają konkretne powiązanie śmierci z człowiekiem, używając
metafory, jak zrobił to Leo Buscaglia. Śmierć w literaturze dla dzieci pojawia się
w miniejszym lub większym stopniu od dawna, tylko zmienia się sposób jej przedstawiania.
W starszych utworach, pod których wpływem są jeszcze Zwierzaki i zioła Kazimiery
Iłłakowiczównej, śmierć jest poruszana w sposób drastyczny. Można powiedzieć, że
z postępem czasu śmierć zostaje poruszana w bardziej czuły sposób. Wprawdzie Steifert
porusza ten temat otwarcie, jednak nie używa słów tak brutalnych jak Iłłakowiczówna.
Z przedstawionych utworów na pierwszy plan wysuwa się Gęś śmierć i tulipan, która
burzy ogólne mniemanie o śmierci, przedstawionej jako symbol zła, strachu i zagrożenia.
Następnie Mała książka o śmierci, która może być rewelacją wśród innych, ze względu na jej
otwartość i konkretyzm w pokazywaniu tabuizowanego tematu, a zarówno przekraczaniu jego
granic. Na trzecim miejscu można postawić książkę Jesień liścia Jasia, która przedstawia
śmierć jako naturalną część biegu życia. Ostania książka Zwierzaki i zioła wyraża okrutną
rzeczywistość śmierci.
153
Bibliografia
1. Erlbruch, W., „Gęś, śmierć i tulipan“, Warszawa: Hokus-Pokus, 2008.
2. Buscaglia, L., „Jesień liścia Jasia, Opowieść o życiu dla małych i dużych“, Gdańsk:
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2007.
3. Stalfelt, P., „Mała książka o śmierci“, Warszawa: Jacek Santorski & Co, 2008.
154
Многомерность в попытке интерпретации пьесы Алексея
Шипенко «Игра в шахматы»
Sławomir Kozłowski
Multidimensionality in attempt at interpretation the Alexei Shipenko’s play
„Game of Chess”
Abstract: In this paper the author made an attempt to interpretet Alexei Shipenko’s play
„Game of Chess”. Firstly, are given the characteristic of the literary period in drama from
the second half of the 1980’s to the 1990’s. Secondly, the concepts of postmodernism,
performance and interpretation were determined. Thirdly, the piece has considered in two
plans: death of theatre and death-in-life.
Key words: Shipenko; modern Russian literature; postmodernism in drama.
Contact: Silesian University in Katowice, [email protected]
В 1985 году, с приходом к власти Михаила Горбачева, в Советском Союзе начались
реформы, получившие потом названия: «перестройка», «гласность» и «ускорение».
Однако, скоро, через 6 лет они, не сумев справиться с главными проблемами
государства, возникнувшими на почве изнурительной гонки вооружений,
неэффективной экономики, коррупции, некомпетентности центральной власти, привели
к массовому недовольству людей и падению Советского Союза. За этим последовал
демонтаж коммунизма в России и переориентация на капитализм. Однако сомнению не
подлежит то, что реформы были целенаправлены на улучшение ситуации в стране
и введение «больше демократии». Обращая внимание на гласность, следует заметить,
что «Горбачев имел в виду гласность принимаемых решений. Он хотел, чтобы люди
знали, что думает и делает власть (…). А гласность это же возможность произносить то,
что думаешь»1. Она была задумана как оживление и модернизация государственной
идеологии, и хотя с самого начала подчеркивалось то, что она не имеет ничего общего
с «буржуазной свободой слова», удержать начавшийся процесс под государственным
и партийным контролем не удалось. Повсеместно началось открытое обсуждение
вопросов, которые раньше обсуждались только тайком. Постепенная отмена цензуры
резко отразилась на литературной жизни. Резко увеличились тиражи литературных
журналов, что было вызвано интересом широких масс общества ко всему
«настоящему». Следовательно, появились в печати произведения авторов, которые
долгие годы были недоступными (Андрей Платонов, Евгений Замятин, Борис Пильняк,
Андрей Битов). Кроме того, вышла из подполья литература, существовавшая
в самиздате, Георгия Владимова, Евгения Попова, Венедикта Ерофеева. Как
справедливо заметила Г. Нефагина: «Введение этих книг в культурный обиход
1
СИНОМОВ, А. Размышления о настоящем. URL: http://www.gdf.ru/arh/pub/simonov08.shtml.
155
расширяло границы свободы (…) слова»2 на этой почве в «сложном, внутренне
противоречивом, чреватом неожиданными поворотами»3 нелегком периоде 1980-х годов
вплеснула «новая драматургия». Первым явлением стала публикакация произведений
из области так называемой «политической драмы», как например: «Дальше… дальше…
дальше…» М. Шатрова, «Республика труда» А. Солженицына, «Колыма»
И. Дворецкого, «Анна Иванова» В. Шаламова, благодаря этому могла родиться «новая
волна драматургов» к которой, безусловно, следует включить фамилии А. Казанцева,
Л. Петрушевской, Э. Радзинского, Л. Разумовской, В. Славкина. Тогда и начали
сочинять молодые драматурги, со свежими взглядами, новыми идеями, смелые в своих
эстетических исканиях Н. Коляда, Н. Садур и А. Шипенко, который после окончания
Театрального института в Москве, написал в течение следующих нескольких лет
больше 40 пьес. Все они «и в ясном осознании реально происходящих жизненных
процессов, и в открытии ранее запретных тем, и в попытке найти новые ориентиры
в нашем сдвинутом, анормальном мире»4, вписываются своим творчеством в рамки
«новой драмы». Именно очень долгое замалчивание определенных тем, социальных
и нравственных проблем общества, неизбежно привело, за отсутствием цензуры,
к прорыву плотины, и в драматургии начали царствовать «жестокость, насилие,
шантаж, вероломство, животный секс, блатные нравы, матерщина, вызывающие жесты
и удары ниже пояса»5. К тому же «увлечение подобным материалом, при невысоком
художественном освещении, рождало неконъюнктурную «чернуху»»6. Однако нельзя не
заметить, что в этот «особый период смены эстетических, идеологических,
нравственных парадигм, как глубоко перепаханное пространство всей культуры»7,
драматурги «новой волны» своими пьесами «поставили жесткий, но справедливый
диагноз нравственному состоянию общества»8, общества вырождения социальной
нравственности, всеобщей лжи, общества бесхарактерных людей, потерявших как
жизненные цели и ориентиры, так и уважение к себе, а единственное, что хотели, это
просто, за словами Ляльки из пьесы Л. Разумовской «Дорогая Елена Сергеевна»,
«элементарно выжить». Тогда же появилось совершенно новое явление в современной
русской драматургии – «чудовищно чернушный» Шипенко, который не только
шокирует в этом литературном течении «выплеска дословесной подсознательной мути,
коллектинвном психолингвистическом сеансе, заставляющим обнародовать душевные
миазмы»9, но даже выходит за эти границы. «В своих мрачных, душных пьесах он
выявляет истоки дегуманизации современной жизни, причины отчуждения людей друг
от друга и, одновременно, создает нового героя, заново ставит его перед сокровенными
понятиями бытия, жизни и смерти, свободы и истины, как будто позволяет возвратиться
этому обновленному герою в театр»10.
2
НЕФАГИНА, Г. Социокультурная ситуация и литература. / НЕФАГИНА Г. Русская проза
конца 80-х – начала 90-х гг. ХХ в. Минск, 1998. c. 10.
3
ИСАЕВ, Г. Русская литература конца 1980-х – первой половины 1990-х годов. / Современная
русская литература 1985-1995. Хрестоматия для средней и высшей школы. Сост. ГВОЗДЕЙ,
В., ЗВЯГИНА ,М., ИСАЕВ, Г. и др. Астрахань, 1995. с. 5.
4
БРЖОЗОВСКАЯ, Н. Репертуарная политика и „новая драма”. // «Современная драматургия»
1991, № 2. с. 191.
5
ДМИТРИЕВСКИЙ ,В. Кто заказывает музыку // «Театр» 1989, №12. с. 61.
6
ГРОМОВА, М. Русская драматургия конца ХХ – начала ХХІ века. Москва, 2007. с. 90.
7
Современная русская литература (1990-е гг. – начало ХХІ века) / Сост. ТИМИНА, С.,
ВАСИЛЬЕВ, В., ВОРОНИНА, О. и др. Санкт-Петербург, 2005. с. 3.
8
КАНУННИКОВА, И. Русская драматургия ХХ века. Москва, 2003. с. 105.
9
ЗОЛОТОНОСОВ, М. Русоблюдие // «Новое литературное обозрение» 1994, №8. с. 269.
10
GŁĄB, L. Драматургия расстояния – постулат современной театральности Алексея Шипенко.
156
Многие критики считают Шипенко талантливым, умным современным
драматургом, который сильно западает в душу. И, по их мнению, его пьесы затрагивают
вечные проблемы, волнующие каждого зрителя, и поэтому они так интересны. Для
других он просто отвратительный писатель, которому не о чем сочинять свои драмы,
которые, в то же время, сомнительного качества, монотонные, «достающие», а чтение
их – «занятие по нынешним временам довольно утомительное»11. Тот же Смоляницкий
утверждает, что: «Шипенко – это нагромождение схем и клише, следов и отпечатков
различных культур, разложенных перед современным человеком, как в супермаркете.
Шипенко – это эрудиция телезрителя»12. Третьи просто издеваются над его
творчеством, говоря: «Кстати, а помните ли вы имя драматурга Алексея Шипенко, чья
звезда высоко взошла все в том же конце восьмидесятых (…) и очень скоро исчезла
из виду? (…) Шипенко не вписан: в историю, в контекст»13. Сам драматург в одном из
немногих интервью парадаксально определил свои творческие установки: «Я не знаю,
что такое пьеса. Я не знаю, что такое драматург. Я не знаю, что такое театр. Я вообще
много чего не знаю. И это не поза, это факт. С этой точки зрения я нахожусь
в постоянном кризисе, но только находясь в кризисе, я могу сочинять свои истории
и быть свободным от него»14
Если обратить внимание на форму драм Алексея Шипенко, то можно отметить,
что они не классифицируются по традиционным схемам. «Шипенко предлагает
полностью изменить подход к окружающей нас действительности, которой нельзя
интерпретировать, называть вещи своими словами, анализировать и выяснять»15.
Можно в них найти алогичность, бессюжетность, нарушение принципа детерминизма,
трансформацию хронотопа, некоммуникабельность, отчужденность персонажей, что
может, в свою очередь, сводиться к определению и классифицированию драм Алексея
Шипенко как произведений театра абсурда.
В начале 1990-х годов, среди многих литературных дискуссий, возникла еще одна
– «о русском постмодернизме и его месте в современном литературном процессе»16,
который наиболее ярко представляет многообразие современной культурной жизни
России. Термин «постмодернизм», как один из самых значительных течений
в литературе конца ХХ века, легко расшифровать: «после модернизма»,
но перенесенный из европейской культурной ауры на русский фон он не приобрел
в русском сознании четких границ, кроме того – стал еще более расплывчатым.
«Русское слово «постмодернизм» по видимости и слышимости – передает не совсем то
значение, что обычно вкладывается в иноязычные аналоги»17. Он стал не то жанром, не
то школой, не то тенденцией. Хотя Курицын своими словами говорит, что
постмодернизм является термином достаточно неудачным, однако не следует
// «Przegląd rusycystyczny» 2001, Z. 2 (94). – s. 33.
СМОЛЯНИЦКИЙ, М. Хорошо. Текст и отвращение. Постмодернизьм Алексея Шипенко. //
«Современная драматургия» 1993, № 2. с. 184.
12
Там же с. 185.
13
КУРИЦЫН, В. Строчка в истории (июнь). / КУРИЦЫН, В. Современная русская
литература. URL: http://www.guelman.ru/slava/articles/7.htm.
14
КАНУННИКОВА, И. Русская... с. 126.
15
MAZUREK, H. Dramat rosyjski z lat 1990. wobec problemów współczesności. / Konteksty
literatury rosyjskiej, ukraińskiej i białoruskiej XX wieku. Red. W. WILCZYŃSKI. Zielona Góra,
2000. s. 79.
16
ЛЕЙДЕРМАН, Н., ЛИПОВЕЦКИЙ, М. Современная русская литература кн. 3. Москва, 2001.
с. 10.
17
КУРИЦЫН, В. Русский литературный постмодернизм. / КУРИЦЫН, В. Современная
русская литература. URL: http://www.guelman.ru/slava/postmod/1.html.
11
157
отказываться от этого понятия, уже давно существующего в области русской
литературы, а надо его доопределить, как «многозначный и динамически подвижный
в зависимости от исторического, социального и национального контекста комплекс
философских, эпистомологических, научно-теоретических, эмоционально-эстетических
представлений, которые опираются на теорию и практику постструктурализма
и деконструктивизма»18. Российский постмодернизм характеризуется постоянным
«поиском компромиссов между двумя полюсами, а также диалогом противоположных
эстетических и философских категорий (…) Компромиссы эти представлены парами
категорий: simulacrum – реальность, часть – целое, хаос – космос»19, иначе говоря
«Постмодернизм воплощает принципиальную художественно-философскую попытку
преодолеть фундаментальную для многих культур антитезу хаоса и космоса,
переориентировать творческий импульс на поиск компромисса между этими
универсалиями»20.
Следующим понятием, требующим рассмотрения, является интерпретация, как
процесс прояснения смысла. Интерпретация, восприятие литературных произведений,
стала предметом литературоведческого исследования «еще в психологической школе,
подчеркивавшей активную роль читателя в порождении содержания («идеи»),
поскольку образ – многозначен»21. Г. Шпет выделял в интерпретации две важные для
исследователя функции: «1) интерпретация как метод исследования материала: имеет
цель усвоить его содержание, «понять самому»; 2) интерпретация как метод изложения
понятого: имеет цель адекватную передачу информации о понимаемом, «дать понять
другим»»22. При подходе к текстам современной литературы «возникает впечатление
бесконечной возможности бесконечного истолкования любого текста»23, ибо
«постмодернистский текст практически не имеет границ: его интерес к контексту
настолько велик, что очень трудно понять, где заканчивается «произведение»,
а начинается «ситуация»»24. Итак, проблемы интерпретации появляются из-за
необъятного многообразия подходов к тексту. Среди этого многообразия обращают на
себя внимание две отчетливые тенденции. Первая заключается в стремлении
расшифровать текст, чтобы найти в нем что-то вроде скрытого смысла; вторая
тенденция – это обратная предыдущей оценка текста, как иллюстрации некоего
принципа, идеи или проблемы.
Для того, чтобы упорядочить рассмотрение «Игры в шахматы», надо отметить,
что одним из многих явлений, понятий, порождающихся эпохой постмодернизм,
является перформанс. В российских театрах «Игра в шахматы» очень часто идет под
названием «Перформенс не для всех», также в самом тексте пьесы не раз появляется
это слово. Стоит здесь рассмотреть, что это такое – «перформенс». Дословно оно
18
Русская драматургия конца ХХ – начала ХХІ века. / Сост. КОМИНАРЕЦ, Т. Херсон, 2009.
с.246.
19
SKOTNICKA, A. Wokół postmodernizmu. / SKOTNICKA, A. Model prozy innej w literaturze
rosyjskiej. Warszawa, 2001. c. 36.
20
ЛИПОВЕЦКИЙ, М. Русский постмодернизм. Екатеринбург, 1997. с. 39, 40.
21
ЧЕРНЕЦ, Л. Из истории эстетической мысли и литературоведения. / ЧЕРНЕЦ, Л.,
ЭСАЛНЕК, А. Теоретические введение в сравнительное изучение литератур.
http://www.philol.msu.ru/~tlit/sristteo.htm.
22
ЮРШТОВИЧ, Е. Категория сообщения в социальной герменевтике Г. Шпета и ее значения
для исторической науки. / Матэрыялы Міжнароднаў навуковаў канферэнцыі «XXI век:
актуальные проблемы исторической науки». http://www.hist.bsu.by/konference/yukshtovich.htm.
23
ЗАВЕЛЬСКИЙ, А., ЗАВЕЛЬСКАЯ, Д., ПЛАТОНОВ, С. Текст и его интерпретация. /
«Текстология.ru» от 11 сентября 2001. URL: http://www.textology.ru/public/interpr.html.
24
КУРИЦЫН В. Русский литературный постмодернизм. Москва, 2000. с. 38.
158
означает представление, «Performance – act of performing. Artistic or dramatic
production»25. То есть, если акция – это действие, направленное на достижение какойлибо цели, а хэппенинг – просто «событие», то перформанс – именно представление.
«Представление, основанное на импровизации, артистическая провокация, вызов,
энергия которого необходима для исследования реальности. В перфомансе, как
и в мистерии, есть таинство – здесь нет заранее заданного сценария, программы
действий. Перфоманс – это представление «с открытым концом» – сама жизнь должна
откликнуться на провокацию и направить действие по-своему. Писателю следует
обладать редким чутьем, чтобы под его пером произошло преображение жизни
в искусство»26. Перфоманс – это созвучие собственного «я» художника с «я» другого
человека, это переживание, испытание впечатления вмешательства в чужую
тождественность. Перфоманс сложен и неоднозначен, он просто совместное
использование разных форм художественного высказывания. А что такое перформенс
в «Игре в шахматы»? Персонаж говорит:
Они
«перформенс»
это
называют.
«Перформенс»!
Представление такое. Выходит человек на сцену, садится и
молчит. День молчит. Два. С большим смыслом молчит. Ну вот
прямо, как я […] Дурдом., Знаю. Просто дурдом. Сидит фигура,
муляж, «я» сидит. И молчит. Театр такой. Для безымянных.
Кретинизм! Направление так называется – кретинизм. Что
тут такого особенного? Не понимаю. (с. 167) 27
Последним элементом, особенно важным в процессе интерпретации «Игры
в шахматы», является интерпретация стихотворения Томаса Стернса Элиота под таким
же самым заглавием в поэме «Бесплодная земля» 1922 года. Конечно, целью этой
статьи вовсе не является тщательное исследование элиотовского произведения, поэтому
оно будет частичным и будет относиться лишь к монодраме, истолковываемой нами.
Первоначально «Игра в шахматы» была названа «В клетке», все же непосредственно
перед публикацией глава получила новое название, «Игра в Шахматы», «ибо оно
больше, чем прежнее соответствовало выверенному Элиотом соотношению в эпизодах
доминирующих мотивов и тем»28. Мотив замкнутости оказался подчинен мотиву
механического (бессознательного) существования. В поэме развивается идея о том, что
жизнь это всего лишь игра в шахматы, перестановка фигур, перемена ситуаций,
в жизни нет сильных чувств: любовь – это не страсть, а просто игра, и здесь настойчиво
говорится о смерти. Подчеркивается утрата связей между людьми, их неспособность
к общению, а метафорические образы смерти, которые проникают в сознание
повествователя, символизируют обреченность замкнутого существования. «Игра
в шахматы» завершается разговором в пабе между Лил и ее приятельницей,
упрекающей Лил в том, что после аборта та подурнела. «Аборт как метафорический
эквивалент смерти парадоксальным образом оказывается неизбежным следствием
чувственной страсти»29, так возможно, что механическое существование,
25
Collins School Dictionary. Eds.: GRANDISSON, A., HOLMES, A., LILLY, C. Glasgow, 2005.
s. 391.
26
НЕЧИПОРЕНКО, Ю. Таинство Газданова. URL: http://www.hrono.ru/statii/2001/gazdan05.html.
27
Здесь и дальше нумерация страниц за: ШИПЕНКО ,А. Игра в шахматы. // «Театр» 1992, № 2.
28
ТКАЧЕНКО, О. Метафорический потенциал слова и его реализация в поэме Т. С. Элиота
„The Waste Land». Омск, 2004. с. 61.
29
Там же с. 62.
159
выхолощенное прозябание, остается как единственный путь к тому, чтобы не страдать,
не умирать в жизни, так как человек уже мертвый. Не удается получить ответ на вопрос,
поставленный также Шипенко в своей пьесе:
А что мне делать? Что мне делать?
С распушенными волосами выбежать
На улицу? А что нам делать завтра?
Что делать вообще? (с. 171)
невозможно преодолеть свою изолированность от мира.
Все действует на нервы. Все. Останься.
Скажи мне что-нибудь. Ты все молчишь.
О чем ты думаешь? О чем ты? А?
Я никогда не знаю. Впрочем, думай (с. 170)
Контакт с другим человеком невозможен. Получается «Смерть-в-жизни».
«Игру в шахматы» (1991) А. Шипенко можно рассматривать в двух плоскостях.
Первая – это положение театра в современном мире, а вторая – проблема одиночества
человека в обществе. Сначала постараемся обсудить первый вопрос из двух
вышеупомянутых.
Русский театр всегда быстро реагировал на всякие общественно-политические
изменения, наступившие в эпоху гласности и продолжающиеся до сих пор. Именно эти
исторические повороты «влияют на формирование новых типов драмы»30. В русской
литературе этого периода «замечаем тенденцию по-новому понимать функцию
литературы: «главное в ней не то что, а как сказано». Литература не отражает жизни,
не воспитывает человека. Писатель ведет с ним игру, восхищает его с помощью обмана,
или обманывает восхищая»31. Устаревший, усталый, стремящийся к концу своего
существования театр представлен в образе Девушки, которая сопоставляет его
с современным искусством, в котором:
Слов нет. Движений нет. Ходьбы. Ну и всего остального, что
составляет... Поцелуев там, объятий, прикосновений... (с. 167)
Вот раньше было – это да! Театр как театр – грим, костюмы,
парики (стр. 168)
Если Шипенко утверждает, что «предмет театра меняется, точнее предмета нет
(…) Сгнил он не потому, что умер, а потому, что не жил»32, то Девушка ситуацию
«традиционного» театра, которого является метафорой, изображает словами:
Надоело! Как мне все это надоело! Дерьмо! И что самое
мерзкое, что я сама же в этом дерьме и ковыряюсь, своими же
собственными руками. (…) Тош-но-та. Тошнит меня от всего
от этого (с. 169-170)
30
MAZUREK, H. Dramat rosyjski… s. 75.
GŁĄB, L. Драматургия расстояния… с. 35.
32
ШИПЕНКО, А. Кризис? Какой кризис? // «Московский наблюдатель» 1991, № 12. С. 6.
31
160
Все-таки не теряет гордости, а даже напускает на себя важный вид и относится
к «перформенсу» с пренебрежением, а его творцам с ненавистью.
Придумают тоже! Кому это интересно? Вот вам интересно?
Мне – нет (…) А, может, это театр для глухонемых, а? Чтото типа клиники. Финиш! Живые картинки. Вы-то сами
слышите что-нибудь или нет, а, господа зрители? Вы меня
слышите? Или только зрите? Узрим и пойдем” (с. 168-169)
Элита задрипанная! Мертвецы ходячие! Шарлатаны! Читали
мы про вас! В газетах и журналах! (с. 169)
В конце концов говорит, что она купит себе «кадилак» через одно «л», нажмет на
газ и в газетах напишут: «Гибель юной леди! Она стала жертвой «перформенса»!»
(стр. 168), но к тому надо добавить, что она уже давно «померла». Можем написать, что
сущность вышесказанного сводится к следующему выводу: Шипенко, указывая
ситуацию «традиционного» театра, показывает, что он вовсе не идет вперед, а только
смотрит с ностальгией в прошлое, которое не вернется. Видно, что сегодня этот театр
практически переживает кризис. Однако, с какой-то радостью можно сказать, что он
ближе к людям, чем был раньше. Об этом утверждает Шипенко в своей другой пьесе
(«Из жизни Комикадзе»), в которой главный герой ведет беседу с Актером:
Комикадзе: Лучше расскажи что-нибудь. Ты собираешься
спектакль ставить. Репетиции уже начались? Нет? Расскажи. Что
нынче есть нового на сцене и за кулисами? Куда движется
большое искусство и когда наконец оно перестанет двигаться и
быть большим?
Актер: Уже перестало. (с. 275)33
Театр должен направляться в будущее, должен быть ярче, объемнее, не может
бесконечно смотреть назад и восхищаться своим знаменитым прошлым Надо
реформировать его, чтобы он перестал быть искусственным, имитирующим
действительность, чтобы начал ее создавать. Шипенко также не одобряет всяких игр,
притворства, искусственности, сейчас весьма популярных. Девушка же внезапно не
начнет материться, не вынет автомата и не перестреляет зрителей, хотя, судя по всему,
они ожидают этого, потому что зло и насилие притягивают. Однако этого не произойдет.
Кажется, Шипенко скрыл в моноработе собственное разочарование миром, театром
и жизнью.
Проблема «одиночества человека среди людей», пожалуй, важнейшая
в монодраме. ««Все мы одна семья» – гласит девиз Шахматной федерации»34 – винтики
простые в заводской машине, пешки не представляющее никакой ценности ни для кого,
массовые ничтожные существа и ряды опустевших человеческих душ. Депрессия,
и бессмысленность бытия, отсутствие определенной цели и человеческое одиночество,
бесстержневое существование и одичание – чума конца ХХ века. «Впереди нас ждет
лишь темнота, страх и смерть»35, ведь наша жизнь это нечто другое, а только «Sein zum
33
Здесь и дальше нумерация страниц за: ШИПЕНКО, А. Из жизни Комикадзе. / ШИПЕНКО, А.
Из жизни Комикадзе. Москва, 1992.
34
АРХИПОВ, Ю. Назову себя шахматистом… // „Литературная газета” от 30.06.2004. с. 15.
35
GŁĄB, L. Коллажное мышление Алексея Шипенко как проявление «иного Описания»
161
Tode». Однако, кажется, такая цель не очень нас удовлетворяет и совсем не приводит
нас к счастью. Шахматы – это тишина, напряженность, «бережливость движений, даже
стагнация и мертвенность, характеризующая все, что нас окружает»36. Девушка,
которая является героем-современником, а точнее антигероем, пытается навязать
контакт со зрителями, но ни на какие вопросы никто ей не отвечает: «Ни-ко-го. Тишина.
Ни одного человека. Дела-а-а...» (с. 169). Она постоянно говорит, постоянно произносит
какие-нибудь слова, рассказывает что-то, несет всякую чушь и околесицу,
провозглашает разные мнения, чтобы только заглушить пустоту. Девушка, как
и Начальник из пьесы «Из жизни Комикадзе», который говорит:
Почему Ты молчишь? А? Ты думаешь, я могу, когда молчат?
Не могу. Не могу, и другим не советую. Тебе, в частности.
Я молчать не могу, не умею, не хочу, и не буду. (с. 269)
сама говорит сначала, что будет молчать, но в конце концов кричит:
Все. Молчу. Буду молчать. Как договаривались. Не могу
молчать! Стоп! Могу. Уже молчу. Сколько времени-то прошло,
а? Никто не засекал? (с. 167)
Вопросы девушки («Сколько еще минут осталось до конца спектакля?») приводят
к повторяемости, к рутине, к скуке и механической привычке. Как пишет Г. Мазурек:
«Автоматизм поведения, вялость и равнодушье вытекают из давления беспорядком,
хаосом, анархией нелогического, окружающего нас, мира, в котором все происходит
наоборот»37. Девушка очень одинокая, и знает, что она обречена на такую безнадежность
человеческого существования. Она, как и жена алкоголика и насильника из монодрамы
К. Грохоли «Моя кошка похудела», как и окружена сладкими запахами духов и живущая
среди предметов роскоши женщина из первой части «Игры в шахматы» Т. С. Элиота, как
и Офелия, хочет только любви и понимания. Однако, для нее глубокие чувства не
существуют или они просто недостижимы. Девушка чувствительна и все очень сильно
переживает. Она даже пыталась заниматься поэзией, но:
женщины не могут быть поэтами, не способны, им бы чего
попроще, несентиментальнее. Детей рожать, например,
и всякое такое. (…) Поэзия, леди, эта такая штука... Когда слов
нет, понимаете? Нет и все. Поэзия есть, а слов нету. А может,
они здесь поэзией занимаются, а? Слов же нету. Только мои.
Непредусмотренные. Поперек поэзии. Нет. Надо верить.
Поэзия – это молчание (с. 169)
Она не уверена в себе, в свои возможности, сама издевается над собой.
Рассказывает историю о дальтонике, который подружился с ней, потому что ошибся.
Думал, что она парень. Потом, добавляет, что она «очень стеснительная леди», что
действительности и драматическом произведении. / Dramat rosyjski. Klasyka i współczesność.
Под общ. ред. H. MAZUREK. Katowice, 2000. с. 201.
36
MAZUREK, H. Gra, mistyfikacja i żart w najnowszej dramaturgii rosyjskiej. / Dramat rosyjski.
Klasyka i współczesność. Под общ. ред. MAZUREK, H. Katowice, 2000. s. 227.
37
MAZUREK-WITA, H. Po lekturze dramatów Aleksieja Szypienki / Literatura rosyjska w nowych
interpretacjach. Под общ. ред. MAZUREK-WITA, H. Katowice, 1995. s. 155.
162
на уроках боялась попросить выйти в туалет, что на танцах притворялась хромой, чтобы
никто ее не попросил. Все-таки никто даже не хотел потанцевать с ней, кроме
«мальчишечки», как о нем ласково выражается. Однако два года уже работает над
собой, разумеется, над своим поведением, над своим комплексом неполноценности. Но
интересно, что все-таки ее робость не мешает ей высказываться и открывать свою душу
перед сотней зрителей. Девушка желает любить, даже зная, что никто не полюбит ее понастоящему, и поэтому режет себе вены, семнадцать раз, хочет повеситься, поскольку
окружают ее скука, пустота, автоматизм и монотонность повседневной «игры
в шахматы», в которой «почта неторопливая, все проверяет», «А вообще-то жизнь
у меня трагическая, ничего смешного. Ни-че-го. Так что будем вешаться. Будем?
Будем, сэр» (стр. 169), а когда перестала уже настойчиво говорить, чтобы ее взяли
отсюда, когда уже немного привыкла к зрителям, в которых нашла слушателей, которых
чуть-чуть полюбила, появляется надпись: «Прошу заканчивать: Пора».
Подытоживая, скажем, что «в отношении к драмам Шипенко [традиционная
исследовательская лаборатория – S.К.] обычно оказывается ненадежной»38. Точнее,
полная интерпретация невозможна, вот именно поэтому – попытка. Шипенковская
«абсурдность абсурда» явится здесь во всей полноте. И это интерпретировать «очень
трудно, очень нелегко» а также «напрасно искать легко обнаруживаемый и явно
навязывающийся смысл»39. Девушка, можно сказать, типичный герой пьес Шипенко –
одинокая, заблудившаяся в хаосе современной жизни, жизни, которая по словам героя
пьесы А. Вампилова «Утиная охота» – Виктора Зилова «в сущности проиграна». Она
напоминает механическую куклу, живущую в духовном вакууме усталости,
в «безжизненном пространстве», ощущает никчемность своего существования и имеет
осознание сегодняшней скуки в мире «беготни, суматохи и всяких искривлений
здравого смысла»40. Она мучает себя, страдает невыносимо, но не теряет чувства
юмора, черного, конечно. Забывает о смерти мамы, шутит на тему собственного
самоубийства. С чувством юмора же помирать легче. И она это прекрасно знает.
Наконец, несмотря на «смерть-в-жизни», которая уже у нее произошла, она вместе
с Офелией и Лил, умирает. Так же, как и по словам Шипенко, театр.
Summary
The issues of new streams, new phenomena and new problems in the literature
influence the writer’s work. These factors are in close interaction; the playwright’s innovation
serves as the most important factor in any literary research. Every author was born in and
developed by his own time; on the other hand, he makes and shapes his own new time. The
question of new literary work is similar to the afore-mentioned scheme. As the former and
latter determined by each other. Alexei Shipenko, who represents the new wave of Russian
drama, forms an absurd world of modern theatre, in which chiefly play superfluous
contemporary antiheroes. They wander in solitude and hopelessly search for meaning in their
existence. Thus, Shipenko was formed by the new streams in literature – postmodernism.
Namely, postmodernism has a high position in Shipenko’s creative work, and thus focused our
attention on postmodernism; we also paid attention to characteristics of the condition
of Russian drama nowadays. We also tried to interpret “Game of Chess”.
38
Там же s. 150.
MAZUREK, H. Dwudziestowieczny dekadentyzm czy nowa forma dramatu? (O sztukach Aleksieja
Szypienki). // Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze. T. 19. Red. STEMPCZYŃSKA, B.
Katowice, 1998. s. 106.
40
GŁĄB, L. Драматургия расстояния… s. 46.
39
163
Библиография
1. Dialog, gra, intertekst w literaturach wschodniosłowiańskich. Red. MAZUREK, H.
Katowice 2004.
2. Dramat rosyjski. Klasyka i współczesność. Red. MAZUREK, H. Katowice 2000.
3. Konteksty literatury rosyjskiej, ukraińskiej i białoruskiej XX wieku. Red. WILCZYŃSKI,
W. Zielona Góra 2000.
4. Literatura rosyjska w nowych interpretacjach. Red. MAZUREK-WITA, H.
Katowice 1995.
5. Od Symbolizmu do Postmodernizmu. Red. FAST, P. STEMPCZYŃSKA, B.
Katowice 1999.
6. PIŁAT, W.: Na progu XXI wieku. Szkice o współczesnej dramaturgii rosyjskiej.
Olsztyn 2000.
7. Rusycystyczne Studia Literaturoznawcze. T. 19. Red. STEMPCZYŃSKA, B.
Katowice 1998.
8. SKOTNICKA A.: Model prozy innej w literaturze rosyjskiej. Warszawa 2001.
9. W kręgu literatury rosyjskiej. Red. BIERNAT, E. Gdańsk 2003.
10. «Przegląd rusycystyczny» 2001, z. 2 (94).
11. Современная русская литература (1990-е гг. – начало ХХІ века) / Сост. ТИМИНА, С.,
ВАСИЛЬЕВ, В., ВОРОНИНА, О. и др. Санкт-Петербург 2005.
12. ГРОМОВА, М.: Русская драматургия конца ХХ – начала ХХІ века. Москва 2007.
13. ЗАВЕЛЬСКИЙ, А., ЗАВЕЛЬСКАЯ, Д., ПЛАТОНОВ, С.: Текст и его интерпретация.
http://www.textology.ru/public/interpr.html
14. ИСАЕВ, Г.: Современная русская литература 1985-1995. Астрахань 1995.
15. КАНУННИКОВА, И.: Русская драматургия ХХ века. Москва 2003.
16. КУРИЦЫН, В.: Русский литературный постмодернизм. Москва 2000.
17. КУРИЦЫН, В.: Строчка в истории (июнь). http://www.guelman.ru/slava/articles/7.htm
18. ЛЕЙДЕРМАН, Н., ЛИПОВЕЦКИЙ, М.: Современная русская литература, кн. 3.
Москва 2001.
19. ЛИПОВЕЦКИЙ, М.: Русский постмодернизм. Екатеринбург 1997.
20. Матэрыялы Міжнароднаў навуковаў канферэнцыі „XXI век: актуальные проблемы 19.
исторической науки". http://www.hist.bsu.by/konference/yukshtovich.htm
21. НЕФАГИНА, Г.: Русская проза конца 80-х – начала 90-х гг. ХХ в. Минск 1998.
22. НЕЧИПОРЕНКО, Ю.: Таинство Газданова. http://www.hrono.ru/statii/2001/gazdan05.html.
23. Русская драматургия конца ХХ – начала ХХІ века. / Сост. Т. КОМИНАРЕЦ. Херсон
2009.
24. СИМОНОВ, А.: Размышления о настоящем. http://www.gdf.ru/arh/pub/simonov08.shtml.
25. СТАРШОВА, А.: Время как эстетическая характеристика пьесы (Традиции
А. П. Чехова). http://www.yspu.yar.ru/vestnik/molodye_issledovateli_shkole/17_22/
26. ТКАЧЕНКО, О.: Метафорический потенциал слова и его реализация в поэме
Т.С. Элиота „The Waste Land”. Омск 2004.
27. ЧЕРНЕЦ, Л., ЭСАЛНЕК, А.: Теоретические введение в сравнительное изучение
литератур. http://www.philol.msu.ru/~tlit/sristteo.htm
28. ШИПЕНКО, A.: Из жизни Комикадзе. Москва 1992.
29. «Литературная газета» от 30.06.2004.
30. «Московский наблюдатель» 1991, № 12.
31. «Новое литературное обозрение» 1994, № 8.
32. «Октябрь» 2004, № 7.
33. «Современная драматургия» 1991, № 2.
34. «Современная драматургия» 1993, № 2
164
35. «Театр» 1989, № 12.
36. «Театр» 1992, № 2.
37. «Урал» 2003, № 2.
165
Сволика языковых единиц функционально-семантического
поля «мода» в романе М. Булгакова «Мастер иМаргарита»
Дмитрий Клименко
Symbolism of linguistic units of functional-semantic field "Fashion"
in the novel "The master and Margareth" by M. Bulgakov
Abstract: The goal of the essay “Symbolism of linguistic units of functional-semantic field
"Fashion" in the novel "The master and Margareth" by M. Bulgakov” is to analyze
the symbolism of linguistic units of functional-semantic field of “fashion”. Basis
for the research is the idea of functional-semantic field of A. V. Bondarko – in the works
of the “Russian verb” and a series of monographs “Theory of Functional Grammar”. Being
based on the definition of “fashion” was provided an analysis of the main characters
of the novel with their division into three worlds: the biblical, otherworldly and modern
Moscow. On this basis it can be argued that the connotative features of linguistic units
of functional-semantic field of “fashion” is one of the fundamental factors
of the architectonics of the novel text.
Key words: fashion; functional-semantic field; connotative features; linguistic units;
symbolism.
Contact: Студенческое научное общество языковедов, Природно-гуманитарный
университет в Седльцах. [email protected]
Лексема «мода» имеет несколько значений. Многозначное употребление слова не
сводится лишь к одежде, хоть одежда является оптимальным индикатором концепции
моды в обществе. Мода в одежде – это смена форм и образцов одежды, которая
происходит в течение сравнительно коротких промежутков времени. Это
словоупотребление (быть одетым «по моде», фр. à la mode) восходит к XVII веку, когда
французская придворная мода стала образцом для всех европейских стран1.
Наиболее приемлемым для предложенного нами анализа является следующее
определение МОДЫ: – непродолжительное господство определенного вкуса в какойлибо сфере жизни или культуры. В отличие от стиля мода отражает более
кратковременные и поверхностные изменения внешних форм бытовых предметов
и художественных произведений; в узком смысле – смена форм и образцов одежды2.
Тот или иной стиль одежды может быть выражением политического протеста или,
наоборот, показателем приверженности традициям. Подавая описание одежды героя,
автор, таким образом, может предавать глубинные смыслы, касающиеся характера
героя, его настроения в данной конситуации, соответствие его внутреннего «Я»
1
2
Васильев, 2007.
Энциклопедический словарь.
166
окружающей действительности, чувство вкуса, меры, адекватность в оценке ситуации
и многое другое.
За основу исследования взята идея функционально-семантического поля
сформулированная В. Бондарко – в работах «Русский глагол»3 и серии коллективных
монографий «Теория функциональной грамматики ». Классическое поле имеет такую
структуру. В центре – ядро поля, по краю периферия поля. Но в случае нашего
исследования можно говорить о трансформации поля, так как поле этого произведения
– сложное, потому что его надо представлять – как поделенное на сегменты. Действие
романа происходит в трех мирах: библейском (историческом), вечно неменяющемся
потустороннем и современном московском4. И каждый сегмент будет иметь ядерный
компонент и периферию. В качестве сегментов мы рассматриваем миры романа.
Ядерными компонентами будут выступать описываемые автором персонажи,
а периферийным полем будут языковые единицы описаний этих образов5. Для
раскрытия коннотативного значения языковых единиц в художественном тексте для нас
представляет особую важность способность человека мыслить образами. Образность
является, в соответствии с нашим пониманием коннотации, одним из важнейших
компонентов коннотативного значения6.
На сегодняшний день концепция моды является предметом более-менее
серьезного лингвистического, литературоведческого или культурологического анализа.
Именно этим фактом объясняется попытка автора реферата проанализировать
символику языковых единиц функционально-семантического поля «мода» в романе
М.Булгакова «Мастер и Маргарита».
Анализ моды в романе
Необычна в романе сама концепция моды. Она эволюционирует от мира
античного, частично проявляющегося в мире библейском, где происходят события
главной сюжетной линии, и следующим этапом этой эволюции является мир
московский. Эти два события, описанные в произведении, отдалены от друга
темпоральным промежутком в два тысячелетия, однако общим для них является мир
потусторонний.
Ключевым персонажем, согласно выбранной нами теме статьи, в этом
произведении является Азазелло7. Это имя производное от Азазель (Азазел). Так зовут
отрицательного культурного героя апокрифической книги Еноха, падшего ангела,
научившего людей изготовлять оружие и украшения. Благодаря нему, в частности,
женщины научились «блудливому искусству» макияжа. Согласно Порфирьеву 8 Азазель
«научил людей делать мечи, шпаги, ножи, щиты, брони, зеркала, браслеты и разные
украшения; научил расписывать брови, употреблять драгоценные камни и всякого рода
украшения, так что земля развратилась». Он дарит Маргарите крем – крем Азазелло,
который не только делает ее невидимой и способной к полету, но и наделяет
возлюбленную Мастера новой, ведьмовской красотой (Маргарита, натершись кремом,
3
Бондарко, Буланин, 1967.
Булгаков, 1989.
5
Стернин, 1985.
6
Ходжаян, 2004.
7
Аверинцев, 1994.
8
Порфирьев, 1872.
4
167
смотрится в зеркало – еще одно изобретение Азазелло)9.
Анализ информации о тенденциях моды некоторых персонажей, описанных
автором в произведении, даст понимание как этнокультурного, психологического, так
общекультурологического характера, именно поэтому мы решили обратиться
к компаративному исследованию в области концепции моды в романе Булгакова, чтобы
найти подтверждение в романе тезису, что мода, внешний вид – напрямую влияют на
внутренний мир человека.
Библейский мир
Библейский мир в романе Михаила Афанасьевича воспринимается как абсолютно
реальный, в то время как московский и потусторонний мир – как полусуществующие,
в нем героям присущи подлинно высокие страсти, их образы лишены сатиричности.
В этом мире видны модные тенденции. Среди основных факторов развития моды этого
периода – следует упомянуть войны. Война способствовала развитию цивилизации,
и в равной степени распространению моды. Благодаря постоянному расширению сфер
влияния римской империи, популярными становились трофеи и рабы10.
Рассмотрим следующие контексты:
Пилат11 «В белом плаще с кровавым подбоем, шаркающей кавалерийской
походкой…». Пилат на службе Кесаря выполняет свои функции военачальника, на его
счету много человеческих жизней, поэтому, мало вдаваясь в детали, автор в каждом
описании упоминает о белом плаще с кровавым подбоем. В военной одежде автор часто
показывает метафорически кровь в одежде. У Афрания: «в … сандалиях, в … багряном
военном плаще …»
Иуда – «добрый человек». «в белом чистом кефи, ниспадавшем на плечи, в новом
праздничном голубом таллифе с кисточками внизу и в новеньких скрипящих
сандалиях». Описание Иуды появляется в момент празднования праздника Пасхи
в Ершалаиме, когда щеголеватый Иуда идет на свидание с Низой. Предав Иешуа,
заработав денег, Иуда, как и все, ощущает потребность любви. Автор тем самым как бы
готовит его к смерти. Именно белизна и чистота (на нее автор обращает особое
внимание читателя) кефи является знаком того, что Иуда должен умереть (белый – цвет
смерти и траура у многих восточных народов, цветом смерти он является и для славян –
саван белый, погребальная сорочка – обязательно белая (ср. С.Есенина))12.
Банга занимает интересное положение в мире моды, с одной стороны – живое
существо, пес – к которому привязан хозяин, с другой стороны модный атрибут
главного военачальника, играет в романе немаловажную роль, как единственный
верный друг, который не предаст.
Два центральных персонажа представляют другое направление. Иешуа Га-Ноцри
«Этот человек был одет в старенький и разорванный голубой хитон. Голова его была
прикрыта белой повязкой с ремешком вокруг лба». Голубой цвет хитона подчеркивает
не показную, а настоящую мужественность героя. В европейской культурной традиции
голубой цвет закрепился как символ мужского начала. Младенцев перевязывают
голубой или розовой ленточкой, в зависимости от пола. Левий Матвей одет в «таллиф,
…и в… рубахе». Одежда и отсутствие аксессуаров как бы показывают духовную
9
Порфирьев, 1872.
Шамин, 2005.
11
Булгаков, 1989.
12
Ходжаян, 2004.
10
168
чистоту в образе героев, им чужды мирские страсти, потребности украсить себя,
духовный мир этих странников значительно богаче.
Потусторонний мир
Как мир, не имеющий четких границ и описаний, мир потусторонний изображен
в романе эфемерным, как бы своеобразным противопоставлением миру света – мира
теней, вечного, не бросающегося в глаза, но существующего. Лишь небольшой отрезок
романа изображает его – отчасти это квартира № 50, отчасти шабаш ведьм на Москвареке. Автор показывает, что этот мир проникает в нашу действительность,
уравновешивает его. Сложность описания персонажей этого мира состоит в их
многоликости, вечном изменении. Однако сам автор создает более или менее статичные
портреты. На балу герои этого мира (кроме сатаны) так же предстают перед нами
в костюмах, показывая дуализм не только мира материального, профессор черной магии
появляется там так: «…был одет в одну ночную длинную рубашку, грязную
и заплатанную на левом плече».
Вообще Воланд имеет в романе множество обличий, а кроме того в романе
в разных сценах мы видим его: «в дорогом сером костюме, в заграничных, в цвет
костюма, туфлях. Серый берет он лихо заломил на ухо, под мышкой нес трость
с черным набалдашником в виде головы пуделя»; или: «а рядом с зеркалом увидел
неизвестного человека, одетого в черное и в черном берете».
Рассмотренный языковой материал показывает, что профессор черной магии –
носитель зла. Именно поэтому его рубашка «грязная». Грязь и зло – лексемы одного
семантического поля «плохо». Да и заплатка «на левом плече» также вписывается
в общеславянскую культурную систему координат: право – хорошо, лево – плохо
(ср. фразеологизм сходить (пойти) налево – ‘совершить супружескую измену’; или
‘левый заработок – ‘деньги, заработанные нечестно, заработок, с которого не уплачены
налоги’)13.
Фагот Коровьев – старший из окружающих Воланда демонов, предтеча сатаны.
«На маленькой головке жокейский картузик, клетчатый кургузый воздушный же
пиджачок... Гражданин ростом в сажень, но в плечах узок, худ неимоверно,
и физиономия, прошу заметить, глумливая. ...в треснувшем пенсне …а брючки
клетчатые, подтянутые настолько, что видны грязные белые носки». Здесь мы имеем
пример семантического заражения, когда слова, употребляясь преимущественно
в каком-либо определенном контексте, приобретает именно это контекстуальное
значение, которое преобразуется в самостоятельное, становясь часто и единственным
значением этого слова. Здесь возможно влияние, как ближайших синтагматических
связей слова, так и более широкого контекста14. Грязные белые носки тут являются
символом того, что он несет не просто смерть, а смерть неправедную, несправедливую.
Клетка в одежде – символ оков, несвободы, которую несет в себе обладатель этой
одежды.
Бегемот «кот, громадный, как боров, черный, как сажа или грач, и с отчаянными
кавалерийскими усами.» «Бегема» на иврите – «скотина, зверь». «Бегемот»
множественное число слова «звери». Бегемот – олицетворение всех диких зверей,
повелитель наземных животных в верованиях евреев. В демонологии этим словом
стали обозначать демона плотских желаний и звериных наклонностей. Согласно
13
14
Словарь Фразеологизмов.
Копорская, 1982.
169
Фрейду можно провести своеобразную параллель между демоном Бегемотом
и темными, скрытыми желаниями подсознания, которые человек подавляет в себе15.
Одно из любимых обличий этого демона – большой черный кот. Именно так
и разгуливает по Москве шут из свиты Воланд был в ковбойке, жеваных белых брюках
и в черных тапочках...».
Это молодой, деятельный член общества, поэт, способный открыто говорить
о своих взглядах и мировоззрении, яро желающий отправить Канта на Соловки, пусть
он даже не знает, кто это, а также открыто говорящий о своем безбожии. Однако
встреча с сатаной не проходит даром, и вот у Ивана – «...остались полосатые кальсоны,
рваная толстовка, свеча, иконка и коробка спичек...».
В поисках Воланда поэт приходит к мысли, что искать его необходимо
в Грибоедове, видимо подсознательно ожидая от собратьев по перу помощи. Однако
внешний вид – его отличие от других, внушают подозрения, создают некий
психологический барьер… и вот клиника Стравинского:
«...выглаженная рубашка, кальсоны, носки...»
Шизофрения, как и было сказано, однако больничная одежда роднит его
с «ночным гостем» Мастером. И вот этап буйного энтузиазма вследствие болезни, либо
из-за обещания, данного Мастеру, не писать стихи изменяет Ивана, и мы видим
человека, достигшего научных высот.
«...Рыжеватый, зеленоглазый, скромно одетый человек...»
Из молодого, ощущающего потребность обратить на себя внимание поэта, герой
превратился в не нуждающегося в светском блеске ученого мужа.
Автор постоянно характеризует цвет его волос как «рыжеватый». В начале, это
является символом потенциальной внутренней энергии, малого огня, способного
разгореться со страшной силой, и этот огонь непредсказуем, последствия его нельзя
предугадать. Позже упоминание о рыжеватых волосах – это огонь, который затихает,
остаются чуть тлеющие угольки, но угольки все-таки не погасли, они продолжают
таить в себе стихию огня.
Берлиоз – приблизительно сорокалетний, одетый в серенькую летнюю пару, в –
был маленького роста, темноволос, упитан, лыс, свою приличную шляпу пирожком нес
в руке, а аккуратно выбритое лицо его украшали сверхъестественных размеров очки
в черной роговой оправе. Под обширными познаниями Берлиоза в верованиях автор
завуалировал поверхностность и некоторую энциклопедичность, ложность, суждений,
скрытую за большими очками.
Наташа – хоть и является второстепенным персонажем, все же играет важную
роль. В ней отражается подсознательное желание всех женщин быть красивыми.
«Маргарита Николаевна подарила ей и чулки и склянку», что подчеркивает ее общность
с социумом, в котором она жила. Однако, как и Маргарита, воспользовавшись кремом,
она, став ведьмой, вновь открыла для себя античный идеал наготы. «Она, совершенно
нагая, с летящими по воздуху растрепанными волосами…».
Мастер – в романе мы встречаем его с таким описанием: «На нем было белье,
туфли на босу ногу, на плечи наброшен бурый халат…». Однако он помнит себя
в прошлом так: « у меня был прекрасный серый костюм». Однако серый цвет – цвет
ограниченности16, он показывает, невозможность свободно творить. После дорогого
костюма останется, как и у всех в больнице, лишь больничная пижама.
15
16
Фрейд, 1999.
Ходжаян, 2004.
170
Маргарита. Знакомясь с нею, читаем: «Она несла в руках отвратительные,
тревожные желтые цветы. Черт их знает, как их зовут, но они первые почему-то
появляются в Москве. И эти цветы очень отчетливо выделялись на черном ее весеннем
пальто…затем продела свою руку в черной перчатке с раструбом в мою, и мы пошли
рядом». Интересно значение цветка – мимозы, как символа одиночества, как способа
привлечения внимания. Являясь не только символом весны, «желтые цветы» должны
были привлечь внимание, были своеобразной загадкой, которую удалось отгадать
Мастеру. Удивительная метаморфоза – и возлюбленная Мастера из ни в чем не
нуждающейся москвички становится ведьмой, что четко прослеживается в ее внешнем
виде, и ярко описано в психологическом портрете.
Сеанс черной магии
Подсознательным фактором, сыгравшим свою роль в этой главе, является желание
человека сменить свой статус. Стиль одежды – определенная акцентированность
ансамбля (костюма в широком смысле), продиктованная следующими признаками (или
их совокупностью): возрастом, полом, профессией, социальным статусом,
принадлежностью к субкультуре, личным вкусом человека, эпохой жизни общества,
национальностью, религиозной принадлежностью, уместностью, функциональностью,
образом жизни и индивидуальными особенностями. Акценты расставляются обычно при
помощи аксессуаров, обуви, расцветки ткани, фурнитуры, деталей отделки и фактуры
ткани, кроем модели одежды, комбинаторикой. Еще в царской России стиль одежды был
ориентирован на запад – одежда была больше похожа на европейскую, чем на азиатскую.
Перемена одежды считается свидетельством резкого разрыва с традициями.
Здесь подтверждаются два мотива, движущие модой. Первый – подражание
с целью перенять опыт или хороший вкус, который характерен для участников этой
сцены, первыми выходивших в «магазин» второй – страх оказаться вне общества, быть
осмеянным (боязнь изоляции)17, когда большинство последовало примеру «первых
ласточек»:
Заключение
Сравнивая эти миры, можно отметить, что внешний вид человека – одежда,
прическа, украшения – точно указывают на его место в социальной структуре общества
и культурную принадлежность. Тот или иной стиль одежды может быть выражением
политического протеста или, наоборот, показателем приверженности традициям.
Эволюция моды неотделима от идейной жизни общества. Семантическая структура
некоторых слов содержит информацию особого рода, это информация о национальнокультурной маркированности языковых элементов, восходящая к уникальности
обозначаемых лексическими единицами предметов и явлений материальной и духовной
культуры данного народа. Слово-это «коллективная память носителей языка», «зеркало
жизни нации»18.
Согласно Марксу «бытие определяет сознание»19. Мода – есть не что иное, чем
быт. В таком случае мода отражает ситуации, формирующие сознание человека.
Булгаков как представитель социалистической эпохи, как врач, не преуменьшая
17
Шамин, 2005.
Верещагин, Костомаров, 1980.
19
Энгельс, Маркс, 1980.
18
171
значения вещей материальных, в романе объединяет духовные и материальные
ценности, показывает неразрывность этих понятий, показывает их значимость словами
Воланда к Берлиозу: «...Вы уходите в небытие, а мне радостно будет из чаши, в которую
вы превращаетесь, выпить за бытие!»
Summary
The article deals with the characters of the novel of Mikhail Bulgakov "The Master
and Margareth". Analysis of information about images of some characters, which are
described in the novel, gives understanding of ethno-cultural, psychological and wider
cultural peculiarity, which can give a possibility to confirm a thesis, that fashion, appearance
can influence the man's inner world.
Библиография
1. Аверинцев, С. С. Азазель / С. С. Аверинцев // Мифы народов мира: энцикл.: в 2 т.
Т. 1. А – К. – Москва, 1994. – С. 50.
2. Бондарко, А. В., Буланин, Л. Л. Русский глагол. Ленинград, 1967. 190 стр.
3. Булгаков, М. А. Мастер и Маргарита: [Роман] /Сост., коммент. Б. Соколова.
Москва, 1989. 559 с.
4. Васильев, А. Этюды о моде и стиле. Серия: Le Temps des Modes. Изд-ва: Фешн
Букс, Глагол, 2007, 592 с.
5. Верещагин, Е. М., Костомаров, В. Г. Лингвострановедческая теория слова.
Москва, 1980.
6. Фрейд, З. Введение в психоанализ. Лекции 1-15.Санкт-Петербург, 1999.
7. Каталог Демонов. http://exsecramentum.org/attachments/661_behemoth6.pdf.
8. Копорская, Е. С. Семантические преобразования слова контекстуально
стимулируемые и контекстуально нестимулируемые. В кн.: Русский язык (Текст как
целое и компоненты текста). Москва, 1982.
9. Ожегов, С. И. Словарь русского языка / Гл. ред. С. П. Обнорский. 50000 слов.
Москва, 1949. XVIII, 968 с.
10. Порфирьев, И. Я. Апокрифические сказания о ветхозаветных лицах и событиях.
Исследование И. Порфирьева. Казань, 1872. 90 с.
11. Словарь фразеологизмов. http://frazeologik.narod.ru/frazeologik.html/.
12. Стернин, И. А. Лексическое значение слова в речи. Воронеж, 1985.
13. Ходжаян, Т. Р. Коннотативные особенности цветообозначений в современном
немецком языке (ред. Ю. М. Габриелян). ЕГЛУ им. В. Я. Брюсова. Ереван, 2004.
117 с.
14. Шамин, С. М. Мода в России последней четверти XVII столетия // Древняя Русь.
Вопросы медиевистики. № 1. 2005. С. 23-38.
15. Энгельс, Ф., Маркс, К. К критике политической экономии. 1859' – Маркс, К.,
Энгельс, Ф. Избранные произведения. В 3-х т. Т. I. Москва, 1980. 640 с.
16. Энциклопедический словарь. http://lib.deport.ru/slovar/bes/m/moda.html.
172
Przestrzeń w opowiadaniu „Pan“ Brunona Shulza
Katarzyna Stępińska
SPACE IN THE BRUNO SCHULZ’S SHORT STORY “PAN”
Abstract: The article describes the structure of space in one of Bruno Schulz's short stories
Pan. The story is practically entirely devoted to the description of space – systems, zones,
layers, levels, and cross sections within a particular realm. All of these spatial forms are
distanced but at the same time located near the core of the tale (close, far, beyond, within). In
that space a meeting between a boy (the narrator) and the title character Pan takes place. The
incident of the meeting is the essence of the story; when the time stops the space loses some of
its vitality. The category of time in Pan is considerably reduced and limited with regard to
space.
Key words: Bruno Schulz; spatial forms in literature; the category of time in literature.
Contact: University fo Gdansk, Department of Philology; [email protected]
Przestrzeń (nazywana często formą spacjalną – od angielskiego spatial forms in literature) jest
stałym elementem strukturalnym dzieła literackiego, wchodzącym w obręb świata
przedstawionego.1 Janusz Sławiński przypisuje przestrzeni czołowe miejsce, uważa, że
stanowi ona „ośrodek semantyki dzieła i podstawę innych występujących w nim
uporządkowań. (…) Pod wspólnym hasłem «przestrzeń» występują w dociekaniach
literaturoznawczych zjawiska nader rozmaite”2. Zasadniczo jest ona głównym komponentem
świata przedstawionego – organizuje rzeczywistość danego utworu, jednakże trzeba pamiętać
o innych interpretacjach przestrzeni – takich jak: leksyka i frazeologia, wzory społeczne,
filozoficzne, religijne i kulturowe, uniwersalne i archetypiczne wyobrażenia, topika, natura,
forma oraz jej rodzaj.
Przywoływany już tu Sławiński twierdzi, że „konstytuowanie się przestrzeni
przedstawionej przebiega na trzech płaszczyznach jednostek morfologicznych dzieła”3.
Chodzi tu o płaszczyznę opisu, scenerii i sensów naddanych. Opis ukazuje elementy
statyczne: tło wypadków, wygląd bohaterów i rzeczy oraz elementy dynamiczne: czynności,
wydarzenia. Przestrzeń wyłania się z zapisu za pomocą zdań opisowych; „opis znajdować się
musi zawsze u początku narastania danej całości przestrzennej – jako swego rodzaju jej
«rozrusznik»”4. Sceneria jest otoczeniem dla zdarzeń, osób, przeżyć; wyznacza obszar,
na którym rozpościerają się postacie; stanowi zbiór umiejscowień.5 Sensy naddane, znaczenia
dodatkowe nadbudowują się nad przedstawieniami przestrzennymi; sensy naddane pozwalają
1
Por. Głowiński, Kostkiewiczowa, Okopień-Sławińska, Sławiński 1997: 251.
Sławiński 1978: 10-11.
3
Tamże: 16.
4
Tamże.
5
Por. Tamże: 18.
2
173
przestrzeni stać się układem mówiącym. 6
Warto zaznaczyć także fakt dwoistości przestrzeni przedstawionej w dziele literackim,
występuje w nim bowiem przestrzeń topograficzna, empiryczna, zewnętrzna, fizyczna
(podporządkowana człowiekowi) i symboliczna, uwewnętrzniona, usensowniona,
zmetaforyzowana, waloryzowana (ta, która jest ponad człowiekiem).7
Bruno Schulz jest mistrzem budowania opisu. W moim artykule pragnę przedstawić
konstrukcję przestrzeni w jednym z jego opowiadań, zatytułowanym „Pan”. Dzieło to jest
wielkim opisem przestrzeni – różnorakie układy, strefy, warstwy, poziomy, płaszczyzny,
przekroje umieszczone są w określonym obszarze. Wszystkie elementy są zdystansowane
i umiejscowione wobec opowiadanej historii (blisko, daleko, obok, ponad, wewnątrz).
Początek omawianego utworu Schulza zawiera opis podwórza, które jest niczym głucha
zatoka. Czytelnik może domyślać się, że jest to zagroda wiejska lub podmiejska, na co
wskazują budynki, występujące w opisie: szopy, przybudówki, komora, wychodek, kurnik.
Miejsce to jest oddalone od innych domostw; narrator już w pierwszym akapicie opowiadania
bardzo wyraźnie podkreśla odludność i zamknięcie tej przestrzeni, używa określeń: zaułek
podwórza, najdalsza, ostatnia, zamknięta odnoga, głucha zatoka, poza którą nie było już
wyjścia, a zwrot tylnie ściany użyty jest aż dwukrotnie, w bardzo bliskim odstępstwie. Także
w drugim akapicie zostaje podkreślona odrębność i odmienność tego miejsca:
Był to najdalszy przylądek, Gibraltar tego podwórza, bijący rozpaczliwie głową
w ślepy parkan z poziomych desek, zamykającą i ostateczną ścianę tego świata.8
Opis ten wskazuje na nieokreśloną skończoność tego miejsca. Czytelnik czuje,
że przedstawiana przestrzeń nie jest mu znana, wydaje się cudza, obca i bardzo daleka.
Warto zwrócić uwagę na symbolikę przestrzenną, zawartą w języku, która poprzez słowa:
zaułek, zamknięta, komora, głucha, rozpaczliwie, zamykająca, ostateczna podkreśla
pesymizm tego miejsca i buduje wyobrażenie miejsca beznadziei i smutku. Doświadczenie
warstwy leksykalnej wpływa bowiem na obraz, jaki rodzi się w wyobraźni odbiorcy.
Nagromadzenie określeń oznaczających niedostępność narzuca czytelnikowi myślenie o tej
przestrzeni jako o miejscu odległym i niebezpiecznym, choć dokładny opis rozmieszczenia
budynków oraz budujące spokojny, wręcz monotonny nastrój długie zdania pierwszych
akapitów, pozwalają nam, wyobrazić sobie typowe wiejskie gospodarstwo. Sławiński
nazywa takie obrazowanie odwzorowaniem, analagonem lub swoistym przeinaczeniem
przestrzeni fizycznej. 9 „Przedmiotem refleksji są takie właściwości świata przedstawionego,
jak rozmieszczenie obiektów, odległości między nimi, rozmiary i kształty, ciągłość
i dyskretność, skończoność i nieskończoność”10. Jednym z podstawowych środków
rozumienia opisywanej rzeczywistości staje się język stosunków przestrzennych, który
dzięki pojęciom góra – dół, bliski – daleki, otwarty – zamknięty, przestronnie – ciasno
pozwala czytelnikowi wyobrażać sobie bardzo plastycznie i dokładnie przestrzeń, o której
mówi narrator.
Kolejny opis, przedstawiony w omawianym dziele to opis wody, ale nie życiodajnej
i czystej, lecz czarnej i śmierdzącej żyły gnijącego, tłustego błota. Ponownie symbolika
języka buduje negatywny obraz przestrzeni, nasuwa ujemne emocje, niechęć do opisywanego
miejsca. Jednocześnie jednak narrator informuje czytelnika, że owa strużka czarnej,
6
Por. Tamże: 21.
Por. Wójcik 1985: 145.
8
Wszystkie cytaty z opowiadania „Pan” Brunona Schulza za: Schulz 2000.
9
Por. Sławiński 1978: 13.
10
Tamże.
7
174
śmierdzącej wody jest jedynym łącznikiem zamkniętego podwórza z otwartym, oddalonym,
choć tak bliskim światem zewnętrznym. I to właśnie ta woda połączyła smrodliwy zaułek
z tym, co było poza nim, pozwoliła, by przestrzeń podwórza stała się obszarem, na tle którego
mogą wystąpić postacie chłopców. Bohaterowie ci ingerują w opisywaną przestrzeń,
zmieniają ją, robiąc wyłom, który ma stać się oknem na słońce tego ciemnego podwórza.
Osobowość bohaterów odpowiada urokowi i atmosferze przestrzeni, w której się znajdują,
dlatego też chłopcy współgrają z naturą, która rozluźniła jedną z poziomych, potężnych desek
i dokonują reszty – wyważają deskę z osady:
Stanąwszy nogą na desce, rzuconej jak most przez kałużę, mógł więzień
podwórza w poziomej pozycji przecisnąć się przez szparę, która wypuszczała go
w nowy, przewiewny i rozległy świat. Był tam wielki, zdziczały stary ogród.
Opis kolorowego i bujnego ogrodu wybornie kontrastuje z mroczną wizją podwórza.
Zestawienie dwóch światów: ciemnego zaułka i jasnego, przewiewnego ogrodu nasuwa
skojarzenia z przestrzenią złą i dobrą, co dodatkowo wzmocnione jest zamknięciem
przestrzeni podwórza i otwarciem, rozwężeniem przestrzeni ogrodu, która rozpościera się
horyzontalnie i wertykalnie. Zewnętrzność opisu podwórza jest wyparta przez zupełnie
odmienną, nową i fascynującą przestrzeń ogrodu. Warto w tym miejscu przywołać
następującą uwagę Bachelarda: „Zewnętrzność jest przekreślona jednym pociągnięciem,
wszystko jest dla nowości, dla niespodzianki, dla nieznanego. Zewnętrzność już nic nie
znaczy”11. Przestrzeń ogrodu staje się miejscem odkrycia, piękniejszym i bardziej
pociągającym przez fakt kontrastu z ciemnym i zamkniętym podwórzem. Opis ogrodu, który
można uznać za opis topograficzny, wskazuje czytelnikowi na bogactwo, płodność i ogrom
roślinności, jaka występuje na tym falistym terenie. Jerzy Jarzębski zauważa, iż „zasadą
budowy Schulzowskich obrazów zdaje się być enumeracja – pozbawione granic wyliczanie
przedmiotów, ich cech lub stanów rzeczy”12. Narrator w opowiadaniu „Pan” mówi
o potężnych grupach wysokich grusz i rozłożystych jabłoni, bujnej, zmieszanej, nie koszonej
trawie, trawiastych źdźbłach łąkowych z pierzastymi kitami kłosów, dzikich pietruszkach
i marchwiach, pomarszczonych i szorstkich listkach bluszczyków i ślepych pokrzyw,
pachnących miętą, łykowatych, błyszczących babkach, nakrapianych rdzą, wystrzelających
kiśćmi grubej, czerwonej kaszy, żółtej, pełnej mlecznego soku i nadętej powietrzem roślinie
w bladych łodygach. Wszystko to wskazuje na bogactwo i różnorodność opisywanej
przestrzeni; te kolorowe, rozmaite pod względem kształtu i powierzchni dzieła natury
dookreślają w sposób konkretny opisywaną rzeczywistość. Obserwujemy tu proces
wytwarzania elementów przestrzeni przedstawionej, umieszczonych w obszarze ogrodu.
Jedność i bogactwo przyrody ogrodu wzmocnione jest przenikającym ten sielski
krajobraz delikatnym powietrzem, wiatrem i błękitem nieba:
Wszystko to, splątane i puszyste, przepojone było łagodnym powietrzem,
podbite błękitnym wiatrem i napuszczone niebem.
Przez wiatr (i jego delikatny powiew) oraz widnokrąg granice przestrzeni zacierają się,
już nie wiemy, gdzie zaczyna i gdzie kończy się ogród; przestrzeń tego miejsca otwiera się
bezwarunkowo i w pełni, co świadczy o bezmiarze i niezwykłości opisywanego obszaru.
„Struktura przestrzeni tekstu staje się zatem modelem struktury Wszechświata, a wewnętrzna
11
12
Bachelard 1976: 241.
Jarzębski: 2000: 192.
175
syntagmatyka elementów wewnątrz tekstu – językiem modelowania przestrzennego”13
konstatuje Łotman. Narrator omawianego opowiadania stwierdza:
Gdy się leżało w trawie, było się przykrytym całą błękitną geografią obłoków
i płynących kontynentów, oddychało się całą rozległą mapą niebios.
Możemy w tym miejscu zaobserwować „Pascalowski motyw wielkości przestrzeni,
nieskończoności i niewyobrażalności kosmosu”14. Niebiosa (góra) przeciwstawiają się ziemi
(dołowi) i symbolizują ową Pascalowską przestrzeń. Jurij Łotman zauważa, iż „w wielu
przypadkach «góra» utożsamiana jest z «przestworem» (...), z «uduchowieniem»”15.
Rozciągłość ogrodu, wzmagana i potęgowana uczuciem wolności, jakie daje możliwość
obcowania z naturą prowadzi do sakralizacji przestrzeni tego obszaru, nasuwa się wręcz
uniwersalne skojarzenie ogrodu z rajem – miejscem szczęścia i wolności. Można tu mówić
o nacechowaniu symbolicznym przestrzeni ogrodu, która „traktowana jest jako ekwiwalent
stanów uczuciowych”16. Narrator dwukrotnie używa, przy tym opisie, słowa delikatnie, poza
tym mówi o miękkim nalocie puchu (wyraz puch pojawia się także dwa razy), który kojarzyć
się nam może z przyjemnymi, błogimi chwilami ciszy, wytchnienia i odpoczynku. Ponadto
epatuje subtelnymi, jasnymi, połyskującymi kolorami bieli i srebra. Mówi o powietrzu, tlenie,
atmosferze, słońcu, a więc o tych składnikach przestrzeni, które potrzebne są nam do życia
i dają nam uczucie wolności:
Od tego obcowania z powietrzem liście i pędy pokryły się delikatnymi
włoskami, miękkim nalotem puchu, szorstką szczeciną haczków, jak gdyby dla
chwytania i zatrzymywania przepływów tlenu. Ten nalot delikatny i białawy
spokrewniał liście z atmosferą, dawał im srebrzysty, szary połysk fal
powietrznych, cienistych zadumań między dwoma błyskami słońca.
Narrator rozbudza przez te opisy wyobraźnię czytelnika, wyostrza jego zmysły.
Zaangażowany jest wzrok – wrażenia wzrokowe stanowią podstawę wszelkich kreacji
przestrzennych17 (liczne barwy, opisy roślinności), słuch (powiew wiatru), węch (zapach
mięty), dotyk (miękkość puchu mleczy). Obraz poetycki musi wpłynąć i poruszyć serce oraz
duszę czytelnika.
Bardzo ważną informacją jest fakt, iż ogród jest miejscem różnorodnym – posiada swój
układ, ma kilka sfer, wszystko jest wobec siebie zdystansowane i umiejscowione (Ogród był
rozległy i rozgałęziony kilku odnogami i miał różne strefy i klimaty). Mimo swego uroku ma
również część, która nie jest tak piękna i jasna. Jest to część ogrodu, która styka się
z opisywaną na początku opowiadania przestrzenią ciemnego zaułka. Ogród kontrastuje
z zamkniętą przestrzenią podwórza, ale kontrastują ze sobą również jego dwie strony:
W jednej stronie był otwarty, pełen mleka niebios i powietrza, i tam podścielał
niebu co najmiększą, najdelikatniejszą, najpuszystszą zieleń. Ale w miarę jak
opadał w głąb długiej odnogi i zanurzał się w cień między tylną ścianę
opuszczonej fabryki wody sodowej, wyraźnie pochmurniał, stawał się
opryskliwy i niedbały, zapuszczał się dziko i niechlujnie, srożył się
13
Łotman 1984: 311.
Wójcik 1985:156.
15
Łotman 1984: 312.
16
Sławiński 1978: 21.
17
Por. Wójcik 1985: 153.
14
176
pokrzywami, zjeżał bodiakami, parszywiał chwastem wszelkim, aż w samym
końcu między ścianami, w szerokiej prostokątnej zatoce tracił wszelką miarę i
wpadał w szał.
Przestrzeń ogrodu jest dwudzielna – wyodrębniamy arkadyjski obszar piękna, spokoju,
wyższych idei i ciemny, pochmurny obszar, przyległy do opuszczonej fabryki. Przestrzeń
ogrodu stykającego się ze starym budynkiem przeraża czytelnika. Informacja o tym obszarze
zawarta w warstwie fonetycznej języka, wskazuje nam, iż jest to miejsce złowrogie. Tekst
wręcz najeżony jest drżącymi głoskami „r” i „ż”. Kontrastowe zetknięcie mleczno-błękitnej,
miękkiej, delikatnej, puszystej krainy z pochmurną, dziką, zarośniętą strefą budynku fabryki
i jej okolic dodatkowo wzmaga siłę przeżyć czytelnika. Narrator tak opisuje dziki obszar
ogrodu: Tam to nie był już sad, tylko paroksyzm szaleństwa, wybuch wściekłości, cyniczny
bezwstyd i rozpusta. Schulz zafascynowany jest popędem życia, widać to chociażby
w pełnych pasji opisach spontanicznego rozrastania się roślin. Jerzy Jarzębski podkreśla, iż
„jednym z najbardziej wyrazistych doświadczeń bohatera opowiadań Schulza jest przeżycie
przyrody jako nieskończonego misterium płodności. Świat Schulza (...) nabrzmiewa
spontanicznym rozrostem wszystkiego, w czym można znaleźć ślady biologicznej
aktywności. Jest to jednak rozrost prawie wyłącznie świata roślin, rozrost „wegetatywny”,
bezplanowy, niekierowany jakby żadną świadomą decyzją. Tak rosną chwasty w ogrodzie za
domem”18. Nagromadzenie określeń nazywających gwałtowność, siłę, rozwiązłość tego
miejsca, pozwala czytelnikowi na szeroko posunięte wyobrażenia o tej przestrzeni. Można tu
powtórzyć za Sławińskim, że „opisowość jest nie tyle «formą», co tendencją znaczeniową”19.
Bogactwo opisu wpływa bowiem na nadanie nowego znaczenia dla przestrzeni starego
budynku.
Narrator wzmaga swój opis obrazem rozbestwionych, panoszących się, dzikich kapust,
które porównuje do wiedźm. Zastosowana tu metafora kapusty niczym wiedźmy
personifikuje przyrodę, obdarza ją życiem, a przez to możliwością działania, czyniąc ją
bardzo rzeczywistą, wręcz dotykalną, pozwala nam doświadczać oddźwięku obrazu, jego
istnienia. Warto w tym miejscu znów przywołać słowa Sławińskiego, znanego i cenionego
teoretyka literatury, który wskazuje, że „metafora nadaje cielesność trudnym do przekazania
wrażeniom”20. Trzeba jednak zauważyć, że narrator nie a żadnych trudności
z przekazywaniem i pośrednim kreowaniem w wyobraźni czytelnika obrazu. Używa on
bowiem metafory nie po to, by ułatwić sobie zadanie, unikając opisu, lecz by zwiększyć
wrażenia zmysłowe odbiorcy. Narrator nie tylko nie unika obrazowania kapust, ale czyni to
z mistrzowską dokładnością, zaglądając wręcz do ich wnętrza. Opisuje ich szerokie, wzdęte,
szeleszczące, dziurawe płaty liści, porównując je do dziurawych łachmanów; przedstawia
dzikość rozmieszczenia kapust, które napierają na siebie w bezładnym, szalonym wzroście
i bezwstydnym rozrodzie. Zdaje się, że łączą się one i rosnąc razem, atakują coraz to dalsze
tereny, docierając aż do stodoły. Łączenie się kapust w dzikim wzroście przejawia się także
w łączliwości słów, która „wydaje się (...) nieskończona, a proces spajania elementów świata
prowadzi – zamiast jednolitości – do niesłychanego pomnożenia «historyj», rozrastających się
w prawdziwy gąszcz”21. Działanie narratora, który używa metafory, ale nie stroni od opisu,
wydaje się jak najbardziej uzasadnione, bowiem jak twierdzi Gaston Bachelard „obrazowi,
przeciwnie niż metaforze, można nadać żywotność; żywotność tę obraz sam w sobie niesie.
Obraz, dzieło czystej, absolutnej wyobraźni, jest fenomenem bytu, jednym ze szczególnych
18
Jarzębski 2000: 136.
Sławiński 1978: 17.
20
Bachelard 1976: 233.
21
Jarzębski 2000: 191.
19
177
fenomenów istoty mówiącej”22. „Metafora odnosi się do bytu psychicznego, który jest czymś
różnym od niej samej. Obraz – dzieło Wyobraźni absolutnej – przeciwnie, cały swój byt
czerpie z wyobraźni”23.
Pochmurny, zaniedbany, zapuszczony ogród staje się tłem, scenerią dla tytułowego
bohatera: Tam to było, gdziem go ujrzał jedyny raz w życiu. Narrator spotkał mężczyznę
na granicy, którą wyznaczają łopuchy:
Dopiero na granicy łopuchów zatrzymałem się, nie śmiejąc się pogrążyć w to
głuche zapadlisko./ Wtedy nagle ujrzałem go.
Łopian wyznacza granicę dwóch obszarów: przestrzeni, na jakiej znajduje się chłopiec
i przestrzeni, na której tle występuje mężczyzna. Jurij Łotman zauważa, iż „granica dzieli całą
przestrzeń tekstu na dwie wzajemnie nie przecinające się podprzestrzenie. Podstawową jej
cechą jest nieprzenikalność”24. Przestrzeń, porośnięta łopianem, staje się tłem dla tej postaci,
dookreśla ją, pozostaje z nią w ścisłym związku (bardzo ważnym jest fakt, że mężczyzna
umieszczony jest na tle ciemnej strony ogrodu, wśród roślin, które rosną zazwyczaj
w miejscach ruderalnych, w zaroślach). Między bohaterem a przestrzenią wytwarza się
relacja. Czytelnik utożsamia postać z opisywanym miejscem, domyśla się, że jest to człowiek
stąd. W tym miejscu warto przywołać następujące słowa Sławińskiego: „rola kategorii
spacjalnych polega tu na tym, że danej postaci przypisany jest pewien repertuar terytoriów,
na jakich może się ona pojawić – w przyrównaniu czy przeciwieństwie do repertuarów miejsc
właściwych innym postaciom. Terytoria takie są powiązane mniej czy bardziej obligatoryjnie
z określonymi atrybutami i funkcjami postaci”25. Tytułowy bohater opowiadania Schulza
idealnie wkomponowuje się w ciemniejszą stronę ogrodu, także ze względu na swój wygląd
zewnętrzny: ubiór – brudna koszula, niechlujny, porwany surdut, spocona twarz włóczęgi lub
pijaka, wiecheć brudnych kłaków. Wzrok tytułowego bohatera zatrzymuje chłopca,
przygważdża go, niejako ujmuje w kleszcze, wszystko wokół staje się nieważne, przestrzeń
wypełniona jest teraz tylko tymi dwoma postaciami, które łączą się poprzez spojrzenie.
Sytuacja w jakiej narrator spotyka Pana jest bardzo fizyczna (mężczyzna załatwia potrzebę
fizjologiczną), nie ma w sobie nic z duchowości przestrzeni pięknej strony ogrodu. Narrator
opisuje twarz mężczyzny (nabrzmiała z wysiłku, bólu lub od żaru słońca; czarne oczy –
pękające gałki, pełne rozpaczy, bólu lub rozkoszy natchnienia, patrzące i niepatrzące, widzące
i niewidzące; wysokie i wypukłe czoło, skręcone w głębokie bruzdy) i jego postawę:
Zanurzony po pachy w łopuchach, kucał przede mną. (...) Przyczajony jak do
skoku, siedział tak – z barami jakby wielkim ciężarem zgarbionymi. Ciało jego
dyszało z natężenia, a z miedzianej, błyszczącej w słońcu twarzy lał się pot.
Nieruchomy, zdawał się ciężko pracować, mocować się bez ruchu z jakimś
ogromnym brzemieniem. (…) I nagle z tych rysów, naciągniętych do pęknięcia,
wyboczył się jakiś straszny, załamany cierpieniem grymas i ten grymas rósł,
brał w siebie tamten obłęd i natchnienie, pęczniał nim, wybaczał się coraz
bardziej, aż wyłamał się ryczącym, charczącym kaszlem śmiechu.
Twarz mężczyzny nagle się zmienia, pojawia się na niej wyraz ulgi, wytchnienia,
radości, co jest wyrazem zakończenia czynności fizjologicznej. Radosny bohater dźwiga się
22
Bachelard 1976: 234.
Bachelard 1976: 233.
24
Łotman 1984: 327.
25
Sławiński 1978: 19.
23
178
z kucek i ucieka z miejsca spotkania, opuszcza lub zagłębia się w dziką przestrzeń ogrodu.
Narrator kojarzy postać mężczyzny z mitologicznym bóstwem pasterzy i stad, który miał
koźle uszy, rogi i kopyta oraz capią brodę – Panem. Bożek ten był wcieleniem lubieżności,
rozkoszy, witalności; jego atrybutem była fujarka pastusza. Narrator nazywa jednak naszego
bohatera Panem bez fletu. Nazwanie bohatera tym imieniem sprawia, że cała rzeczywistość
jest zmitologizowana.
Spotkanie chłopca (narratora) z owym mężczyzną jest wydarzeniem bardzo ważnym,
wydarzeniem, w którym niejako zatrzymuje się czas, a przestrzeń odchodzi na dalszy plan
(dotychczas miała ona pierwszorzędne znaczenie).
Nie sposób analizując przestrzeń w opowiadaniu Brunona Schulza, nie zwrócić uwagi
na kategorię czasu w tym utworze. Z całą pewnością jest ona znacznie zredukowana
i ograniczona względem przestrzeni. Jarzębski pisze, iż „w istocie Schulz także w prozie
pozostaje malarzem, fascynuje go obraz jako dramat zredukowany w czasie, streszczony
w jednym rzucie i poddający się na powrót «rozwinięciu» w opowieści, często na sposób
surrealny i metaforyczny (...) Obraz jako pewien nieruchomy, emblematyczny zestrój jakości
pozostaje jednak czymś trwałym i powracającym – choć można go w zasadzie
w nieskończoność uzupełniać i rozbudowywać”26. J. Frank uznał, iż cechą literatury
nowoczesnej jest wzrost znaczenia przestrzeni i mniejszy udział czasu w kształtowaniu świata
przedstawionego; uważa on także, że uprzestrzennienie literatury współczesnej powadzi
do zmiany koncepcji czasu, a to z kolei wpływa na przejście od świata czasu historycznego
do bezczasowego świata mitu, który znajduje wyraz w formie przestrzennej. 27 Wraz
z pojawieniem się postaci Pana, narrator zwraca uwagę na kategorię czasu, informuje
czytelnika, iż ujrzał go o nieprzytomnej od żaru godzinie południa, a następnie dookreśla czas
spotkania:
Była to chwila, kiedy czas, oszalały i dziki, wyłamuje się z kieratu zdarzeń i jak
zbiegły włóczęga pędzi z krzykiem na przełaj przez pola. Wtedy lato,
pozbawione kontroli, rośnie bez miary i rachuby na całej przestrzeni, rośnie z
dzikim impetem na wszystkich punktach, w dwójnasób, w trójnasób, w inny
jakiś, wyrodny czas, w nieznaną dymensję, w obłęd.
Godzina spotkania narratora z Panem jest godziną, w której chłopiec łapie motyle –
ściga owe kolorowe, migocące, jaskrawe plamki, które symbolizują ulotność, chwilowość,
przemijalność. Oszalały i dziki czas życiodajnego, płodnego lata wskazuje na roślinność,
która rośnie w zaniedbanej części ogrodu, na jej błyskawiczny, obłędny rozród. Czas
dookreśla przestrzeń, kształtuje ją, eksponuje procesy zachodzące w jej obrębie.
Przestrzeń w opowiadaniu Brunona Schulza pt. „Pan” stanowi domenę utworu; jest
najbardziej wyrazistym komponentem. Można powiedzieć, że obrazowanie Schulza stanowi
istotę jego opowiadań, nadaje sens słowom, które wypowiada. To dzięki obrazom, jakie
tworzy ten wybitny poeta, czytelnik może wyobrazić sobie zmienny świat przyrody, niejako
wchodzić w opisywaną przez niego przestrzeń, doświadczać ją przez wyobrażenia wzrokowe
(światła, barwy), czuć jej zmienne kształty. Obrazy, jakie daje czytelnikowi Bruno Schulz
zakorzeniają się w nas, dotykają i poruszają do głębi, pozwalają kreować i uchwycić nową
rzeczywistość. Praktycznie narrator nie przekazuje nam żadnych wyższych myśli, mających
na celu zmianę naszego patrzenia na świat; jedyny sposób, w jaki chce on wpłynąć
na czytelnika, to nieustanne, bardzo dynamiczne i zmienne obrazowanie, bowiem jak twierdzi
26
27
Jarzębski 2000: 192.
por. Wójcik 1985: 150-151.
179
Bachelard „obrazy są silniejsze niż idee”28; być może na tym właśnie polega fenomen
przestrzeni literackiej.
Bibliografia
1. BACHELARD, G.. Poetyka przestrzeni: szuflada, kufry, szafa, „Pamiętnik Literacki”,
LXVII, 1976, z. 1.
2. FICOWSKI, J. Regiony wielkiej poezji. Rzecz o Brunonie Schulzu, Warszawa 1992.
3. GŁOWIŃSKI, M., KOSTKIEWICZOWA, T., OKOPIEŃ-SŁAWIŃSKA, A., SŁAWIŃSKI, J. Podręczny
słownik terminów literackich, Warszawa 1997.
4. JARZĘBSKI, J. Schulz, Wrocław 2000.
5. ŁOTMAN, J. Struktura tekstu artystycznego, Warszawa 1984.
6. SCHULZ, B. Sklepy cynamonowe. Sanatorium Pod Klepsydrą, Warszawa 2000.
7. SŁAWIŃSKI, J. Przestrzeń w literaturze [w:] Przestrzeń i literatura, studia pod red.
A. Okopień-Sławińskiej i M. Słowińskiego, Wrocław 1978.
8. WÓJCIK, T. Kategoria przestrzeni we współczesnych badaniach literackich [w:] „Przegląd
Humanistyczny”, nr 1/2, Wrocław 1985.
28
Bachelard 1976: 237.
180
Co śmieszy bohaterów Pieniędzy od Hitlera? Problem komizmu
w powieści Radki Denemarkovej
Dorota Nowak
What makes the characters of Money from Hitler laugh? The problem
of humour in Radka Denemarkova’s novel
Abstract: The paper deals with the issue of humour in Radka Denemarkova’s novel “Money
from Hitler”. The novel is filled with irony, absurd and grotesque. Humour, which seems to be
inappropriate when it comes to such serious topics as: Holocaust, the expulsion of Germans
after World War II, treating the Jews, who survived the Holocaust, plays a great role
in the novel, it emphasizes and marks painful facts from Czech history.
Key words: Money from Hitler; humour; irony; absurd; grotesque.
Contact: Department of Slavonic Studies, Faculty of Philology, University of Wrocław,
[email protected]
Gita Lauschmann, Żydówka urodzona w niemieckiej rodzinie osiadłej w małej
czechosłowackiej miejscowości – Puklicach, po wojnie, którą spędziła w obozie
koncentracyjnym wraca do domu. Zamiast wymarzonego ciepłego przyjęcia ze strony
rodziny, spotyka się z wrogością sąsiadów, którzy zajęli jej rodzinny dom, cudem uchodzi
z życiem, zostaje wysłana do obozu przejściowego dla Niemców. Po wojnie próbuje ułożyć
sobie życie na nowo, lecz zły los jej nie opuszcza. Pewnego dnia zostaje brutalnie pobita
i zgwałcona przez trzech pijanych, młodych mężczyzn, jej czteromiesięczny synek zostaje
zamordowany, mąż popełnia samobójstwo. Czy w tej historii jest miejsce na śmiech?
Wydaje się, że nie. A jednak bohaterowie śmieją się niemal na każdej stronie powieści.
Różne formy i synonimy słowa „śmiać się” pojawiają się wielokrotnie w powieści Radki
Denemarkovej, np.: śmiać się, trząść się ze śmiechu, rechotać, tarzać się ze śmiechu,
histerycznie chichotać, boki zrywać, śmiać się pod nosem, roześmiać się, rżeć ze śmiechu,
chęć nieokiełznanego śmiech do łez, fajerwerki śmiechu, poszczekiwać ze śmiechu,
dogasające ogniki śmiechu, rozbawienie, roześmiane pajace, słuchać z rozbawieniem jak
upalony sfinks, zanosić się śmiechem, przepojony łzami śmiech, chichotać, śmiać się
do rozpuku, głupawo rechotać. Rożne są przyczyny śmiechu bohaterów, różne jest jego
znaczenie, każdy z bohaterów śmieje się w inny sposób i śmiechem wyraża inne emocje.
Co i dlaczego śmieszy Gitę Lauschmann?
Helmut Plessner w książce Śmiech i płacz. Badania nad granicami ludzkiego
zachowania1 podaje pięć powodów śmiechu:
1
Plessner, s. 124.
181
1)
2)
3)
4)
5)
Radość i łaskotanie.
Zabawa.
Komizm.
Dowcip.
Zakłopotanie, rozpacz.
W powieści Pieniądze od Hitlera radość i zabawa rzadko bywają przyczyną śmiechu.
Radosny śmiech pobrzmiewał w domu bohaterki jedynie, gdy była dzieckiem – a zatem
jeszcze przed wojną. Gita miała bowiem idylliczne i pełne miłości dzieciństwo,2 dom był dla
niej schronieniem, ostoją, przepełnioną pozytywnymi emocjami:
– Siedź prosto, nie garb się będziesz krzywa jak paragraf.
Starsza siostra mrugała do mnie porozumiewawczo. Wyt rzymaj: ja te ż przez t o
przechodziłam. Brat rechotał: na nią działa tylko porządny kuł ak w plecy,
na tego pieszczoszka wypie szczonego.3
Gita śmieje się nawet jeszcze w drodze do obozu, chociaż jej mama przeczuwa już, co
może je czekać. Gita wciąż czuje się bezpiecznie:
Kiedy siadłyśmy na niej [na walizce] z Rozalką, grzmotnęła na ziemię, a my stoczyłyśmy
się na nią. Mimo niespokojnych spojrzeń mamy roześmiałyśmy się obie.4
Umiejętność szczerego radosnego śmiania się Gita odzyskuje dopiero długo po wojnie,
przy Denisie, który zostaje powiernikiem jej wspomnień i w pewien sposób uwalania ją
od ich ciężaru.
[Gita] zaczyna pisać z nowym entuzjazmem. Dla Denisa. Pisze jakby to była kwestia
życia i śmierci […] Nie ociąga się już ze spisywaniem swoich wspomnień. […] A w nagrodę
pozwala sobie na koncerty i spektakle, na które zaprasza ją Denis. Chodzi z nim do kina i raz
się nawet na jakimś thrillerze głośno i rubasznie śmieje.
Na komplement Denisa dotyczący jej wyglądu odpowiada z poczuciem humoru
i dystansem do samej siebie:
– Nie ma w tym ani trochę kokieterii, to ma swoją całkiem prozaiczną przyczynę.
W moim wieku śmierć może dosięgnąć człowieka kiedykolwiek i gdziekolwiek. Chcę być
dla niej godnym partnerem, a poza tym wolałabym, żeby ci, którzy mnie znajdą, jak już będzie
po wszystkim zastali mnie przynajmniej w estetycznym opakowaniu.
Oboje się z tego zaśmialiśmy.5
Ponadto, komicznym a zarazem ironicznym wydaje się być fakt, że powiernikiem
wspomnień Gity staje się właśnie Denis, człowiek którego rodzice zamordowali Adina – brata
Gity, człowiek, który jako chłopiec wygrzebał z ziemi na podwórku jego czaszkę i niczym
wiaderkiem usypywał przy jej pomocy babki z piasku.
Jednak okres od początku wojny do zawarcia znajomości z Denisem to czas gorzkiego
śmiechu, podszytego groteską i ironią. Wygnana z własnego domu Gita Lauschmann trafia
do obozu przejściowego dla Niemców. Spotyka tam kobietę, Niemkę, o której mówi Frau. Ta
opowiada jej swoją tragiczną historię, która wywołuje niepohamowany śmiech Gity:
W dębowej szafie z rzeźbioną górną częścią znaleźli kobietę w niebieskiej sukni.
I zgwałcili. Cekaemem.
Chce mi się rżeć ze śmiechu jak rozbrykanej kobyle.[…] Czyżbym już przelazła przez
słoneczny mur, czyżbym przekroczyła granicę świata szaleńców, oparła się o ścianę
2
Denemarková: Zamindrákovaní si vždy najdou oběť.
Denemarková Pieniądze od Hitlera, s. 18.
4
Ibid., s. 49.
5
Ibid., s. 217.
3
182
z papieru? Gwałt zimnym kawałkiem metalu, który nagrzewa się poprzez tarcie; to dla mnie
całkiem zabawne. Nie zaskakuje mnie to ani trochę, dziś się już niczemu nie dziwię. Nie dziwię
się, ale też nie rozumiem. Szarpie mną chęć, by zanieść się bulgoczącym śmiechem do łez,
pragnienie, by rżeć na cały głos, trzymać ręce na brzuchu i rechotać. Podobna chęć takiego
nieokiełznanego śmiechu do łez brała mnie, kiedy się wlokłam stamtąd. Językiem, zębami
i wargami buduję tamę na wodospadzie, tłumię fajerwerki śmiechu.
Odwracam się twarzą do ściany.
Wgapiam się w nią, a przed oczami pojawiają mi się kolejne obrazy. Frau zachodzi
w ciążę, pęcznieje i rodzi całą rodzinkę małych, twardych cekaemów, przedzierają się przez
nią jak zamarznięte metalowe węże. Odmarzają dopiero w naszych dłoniach i na jej piersiach,
z których kapią błyszczące naboje. Mogłaby nas uzbroić swoimi potomkami, mogłybyśmy się
bronić z jej poszczekującymi dzieciaczkami w rękach, huśtać je i kołysać. […] Sama
poszczekuję ze śmiechu. Frau, sądząc, że płaczę, gładzi mnie po ramieniu.6
Pytanie, dlaczego Gitę, która sama przeszła przez piekło, śmieszy historia gwałtu
nasuwa się samo. Henri Bergson w książce Śmiech. Esej o komizmie pisze, że wystarczy
spojrzeć na życie jako na widowisko, aby dramat przemienił się w tragedię. Aby komizm mógł
wywołać należyty skutek, wymaga on jakby chwilowego znieczulenia serca. Przemawia
jedynie do intelektu.7 Być może Gita na chwilę przestaje odczuwać, wyłącza emocje, nie
współczuje, historię Frau traktuje właśnie jako widowisko, jakby jej dramat nie wydarzył się
naprawdę, jakby był jedynie przedstawieniem. Być może nawet dla bohaterki, która na wojnie
widziała i przeżyła już nie jedno, gwałt zadany cekaemem jest na tyle absurdalny
i surrealistyczny, że Gita wybucha śmiechem a w jej umyśle powstają groteskowe wizje, które
śmieszą i przerażają zarazem. Być może śmiech jest jedyną metodą na oswojenie brutalnej
rzeczywistości.
W trakcie rozmów z mieszkańcami Puklic – dawnymi oprawcami Gity – oskarżona
o szaleństwo bohaterka musi „wyspowiadać się” ze swojego życia. Opowiada: Tam działy się
różne rzeczy, których ludzka myśl nie obejmie a serce nie wytrzyma [...]balansowałam
na cienkiej linie. Na drucie rozpiętym między Puklicami a miejscem, w którym zamordowali
moich rodziców. [Mąż] powiesił się na strychu kamienicy, w której mieszkaliśmy, tchórz.
Na sznurze od bielizny należącym do lokatorki, której syn chciał, żeby, ulżyła jego boleści
w podbrzuszu.8 Musi tłumaczyć się z pobytu w szpitalu psychiatrycznym, opowiada o tym,
jak została zgwałcona a jej synek zamordowany, jak powoli odbudowywała relacje
z otoczeniem i szukała równowagi w życiu. Swój powrót drugi (lato 2005) do Puklic
podsumowuje słowami: Cała moja tragedia zmieniła się w farsę.9 Nagle, w świetle spotkania
z dawnymi oprawcami, wszystko, czego doświadczyła Gita, jej cały osobliwy życiorys, staje
się tylko karykaturą. Czytelnik ma poczucie groteskowości, zastanawia się, jak to możliwe,
żeby jeden człowiek doświadczył tyle cierpienia.
Ale Gita Lauschmann potrafi także zaskoczyć czytelnika swoimi słowami,
specyficznym poczuciem humoru, które może czasami wydawać się nawet nie na miejscu.
Mówi o sobie córka człowieka, którego rozwiał wiatr10 i dodaje Zanim odmaszerował
do gazowej łaźni, podobno uniósł lekko kapelusz i przepuścił starszego pana: proszę
przodem szano wny panie.11 Źródłem efektu konicznego jest rozdźwięk pomiędzy tym, co
6
Ibid., s. 60.
Bergson, s. 10.
8
Denemarková, s. 108-109.
9
Ibid., s. 129.
10
Ibid., s. 19.
11
Ibid., s. 19.
7
183
wie bohater, a tym, co wie czytelnik – ojciec Gity nie był przecież świadom, że ani on ani
starszy pan, którego przepuścił w drzwiach nie wyjdą już z łaźni gazowej.
Aby odegrać się na swojej córce i wnuczce, które przeczytały jej osobiste zapiski, Gita
pozwala sobie na okrutne żarty, które potrafią ranić tak samo jak żarty jej oprawców:
- No, to był ciężki dzień, ale będzie dobrze, dobrze będzie, wszystko będzie dobrze. No to
tak. Zjemy sobie coś z tych smakołyków, babuniu, co? Ty też musisz być nieźle głodna. Ancia
mówiła, że w zamrażalniku są lody waniliowe, to nas przynajmniej trochę ochłodzi w ten upał,
z bitą śmietaną i czereśniami, wszystko będzie dobrze, teraz już będzie tylko dobrze.
- Ja zjem zupę pokrzywową.
- Że co?
- Pokrzywową. To moje doświadczenie z Terezina, którym się z wami chętnie podzielę.
Zupę można zrobić z jednego liścia zakurzonej pokrzywy. Mam ochotę na zupę pokrzywową.12
Czytelnik zastanawia się, czy Gita, choć śmieje się z własnej tragedii, ma do tego
prawo? Czy swoim żartem nie obraża innych ofiar Holocaustu?
Co i dlaczego śmieszy oprawców Gity Lauschmann?
Oprawcy Gity Lauschmann śmieją się znacznie częściej niż ona, a ich śmiech ma
w sobie coś okrutnego, czasem demonicznego, często świadczy o bezmyślności, bywa też
wyrazem rozpaczy, poczucia winy.
Śmiech towarzyszy wszystkim oprawcom począwszy od strażników w obozie, poprzez
sąsiadów z Puklic, na mężczyznach, którzy zgwałcili Gitę i zamordowali jej synka
skończywszy. Akt przemocy jest dla nich niczym wesoła zabawa, rozrywka, której
nieodłącznym elementem jest śmiech. Śmiech, który sam w sobie jest aktem przemocy,
potrafi zranić tak samo jak fizyczny cios.
Rechocząc, gniotą kobietom piersi pod klapkami bluzek, oklepują ze wszystkich stron
swoje ofiary i ściągają zegarki, łańcuszki. I kolczyki, przy których nie tracą czasu
na rozpinanie.13
Leżę na brzuchu. Zamykam oczy. Zaciskam zęby. Słowa Stolarza i hałaśliwy śmiech
fryzjera Kleina są coraz bliżej. Ten sam sztuczny śmiech, z jakim, gnąc się w ukłonach, witał
tatę w oficynie. […] Wciąż się śmiejąc, szturcha mnie czubkiem buta. Cwaniacko spluwa. 14
Najgorsze było to, że na moich oczach, na tych moich oczach, które tu widzisz, urżnęli
głowę mojemu synowi. A potem tym samym nożem nabrali sobie słoniny i pokroili chleb. A tą
główką… Rzucali ją sobie wokół kuchennej kanapy. Do której mnie przygwoździli bólem.
Grali nią sobie, bo wydawało im się to zabawne.15
Śmiech napastników sprawia, że zadawane ciosy wydają się być jeszcze bardziej
okrutne, a tragedia ofiary jeszcze większa i dotkliwsza oraz – w pewnym sensie –
nierzeczywista. Czytelnik zadaje sobie pytanie, czy to możliwe, żeby zadawanie bólu drugiej
osobie sprawiało komuś radość? Czy to możliwe, żeby napastnicy byli aż tak okrutni, że tym
samym nożem, którym obcięli głowę synkowi Gity kroją teraz chleb i słoninę? Henri Bergson
twierdzi, że śmiech, nawet ten najszczerszy zakłada tajne porozumienie. Francuski filozof
nazywa je nawet współwiną dzieloną z pozostałymi towarzyszami śmiechu. 16 W pierwszym
12
Ibid., s. 155.
Ibid., s. 55.
14
Ibid., s. 39.
15
Ibid., s. 115.
16
Zob. Bergson, s. 10-11.
13
184
i ostatnim z wyżej przytoczonych przykładów rzeczywiście można mówić o współwinie
śmiejących się, która bardziej niż na samym współuczestnictwie w zbrodni polega na stanie
umysłu, który jest właściwy bohaterom, a który wyraża się poprzez śmiech. Jak zwyrodniały
musi być człowiek, by w jego umyśle mogły zrodzić się takie zbrodnie i w dodatku wywołać
u niego śmiech?
Ostatni z przytoczonych fragmentów pochodzi z rozdziału zatytułowanego Roześmiane
pajace – to określenie niesie ze sobą ogromny ładunek emocjonalny, tytuł dodatkowo
podkreśla absurdalność popełnionej zbrodni.
Radka Denemarková wkłada w usta fryzjera Kleina absurdalne oskarżenie o to,
że tragedie Gity Lauschmann zrodził jej chory umysł. Jest to oskarżenie o to, że historia jej
życia jest zbyt groteskowa, aby mogła być prawdziwa. Dodatkowy efekt komiczny zostaje
uzyskany poprzez formę zwracania się do bohaterki, jaką wybrał Klein – po wszystkich
krzywdach, jakie jej wyrządził, śmie nazywać ją Gituszką.
- No, tak, to faktycznie strasznie, nikt temu nie przeczy, Gituszko. Ale z drugiej strony to
trochę jakby podejrzane, że jednego człowieka, znaczy Ciebie, spotkało tyle takich… no, jakby
dziwnych historii. Każdemu mogłoby przyjść do głowy – i myślę, że tu nie mówię tylko
za siebie – czy sobie jakby tego czasem nie wymyśliłaś. Poza tym – czemu twój mąż miałby się
powiesić, skoro ty sobie pętli na głowę nie założyłaś? Jak widać.
Rechocze i się rozgląda. Dumny ze swojego dowcipu.17
Szczytem groteski jest jednak to, że Stolarza, który sam przyczynił się do tragedii Gity
(zagłodził na śmierć jej brata, poćwiartował jego zwłoki, chciał, aby taki sam los spotkał
Gitę) z niedowierzaniem pyta Gitę Lauschmann jak to możliwe, że po wszystkim co przeszła
jeszcze żyje:
– To znaczy o co mnie pan właściwie pyta?
– O co? Jeżeli to prawda, że była pani w obozie koncentracyjnym i że tam pani zginęła
cała rodzina, a potem pani przeżyła jeszcze coś takiego, że pani znowu umarła cała rodzina,
no to się pytam, jak to jest możliwe, że pani jako jedyna przeżyła, akurat właśnie pani[…]
– Innymi słowy, pyta pan, jak to możliwe, że jeszcze żyję?18
Jedyną osobą, która czuje się winna tragedii Gity, którą dręczą wyrzuty sumienia jest
Kobieta, matka Denisa. Kiedy spowiada się synowi ze swoich grzechów płacz miesza się
ze śmiechem. Posługując się wcześniej przytoczoną klasyfikacją powodów śmiechu,
zaproponowaną przez Helmuta Plessnera, należy przyporządkować śmiech Kobiety
do ostatniej grupy – śmiechu spowodowanego zakłopotaniem i rozpaczą. Jest jednak
w śmiechu Kobiety coś więcej, jakiś pierwiastek szaleństwa, wywołanego poczuciem winy.
Matka zaczyna się śmiać. wydaje się, że talerz zaraz zleci jej z kolan.[…] Śmiech
przechodzi w szloch, który wstrząsa zasuszonym ciałem 142
Śmieje się, plując żółtawymi drobinkami. Przez ciemny pokój przechodzi lekki powiew.
Tym chichotem matka oskarża go o współudział. 159
Kiedy Natasza prosi Kobietę – swoją matkę, aby ta sfałszowała podpis sławnego artysty
na woreczkach soczewicy rozdawanych jako upominek w sklepie, Kobieta zamiast napisu
Z serdecznymi
pozdrowieniami
Jirzi
Oujezdski
kaligrafuje
na
woreczkach
Z serdecznymi pozdrowieniami Gita Lauschmann – w ten komiczny sposób Radka
Denemarková ukazuje próbę odkupienia win przez Kobietę.
W powieści Radki Denemarkovej można odnaleźć nawet elementy charakterystyczne dla
klasycznej komedii pomyłek. Należy do nich np.: nieporozumienie, do którego dochodzi między
Stolarzem a Denisem, a w wyniku którego w umyśle Stolarza rodzi się następująca wizja:
17
18
Denemarková, s. 106.
Ibid., s. 97-98.
185
W wyobraźni konstruuje sobie ze szczegółami dalszy bieg wypadków. Fryzjer Klein
ogoli i ostrzyże Denisa, uczesze pannę Lauschmann, proboszcz w kościele połączy
sakramentem pożółkłą parę, Stolarz i Natasza będą świadkami przy uroczystym „tak”
i głośnym cmoknięciu, Mistrz Oujezdski wyrecytuje wiersz, poczęstuje się kiełbaskami
i śliwowicą w urzędzie gminy wśród narcyzów i lampionów, Denis przeniesie pannę młodą
przez próg zameczku, wzruszona matka Denisa pobłogosławi młodej parze, kobiety będą
rzucać ryż i soczewicę, tony soczewicy na szczęście. Przez usta przedziera się śmiech, nabiera
siły, rośnie nabrzmiewa. Stolarz się krztusi.19
Równie ważnym czynnikiem kształtującym świat przedstawiony jest w powieści
Denemarkovej ironia. Ironiczne wydają się być same Puklice – małe, spokoje czechosłowackie
miasteczko, którego mieszkańcy, zdawałoby się, nie mogli niczym zawinić. A jednak miejsce to
skrywa w sobie wiele okrutnych tajemnic, wiele ludzkich tragedii. W ironiczny sposób autorka
wikła fabułę, bawi się nią – stosuje retardacje, antycypacje, swoją opowieść zaczyna niczym
kryminał, który przewrotnie okazuje się być formą zupełnie inną.
Podsumowując, sama autorka mówi, że powieść Pieniądze od Hitlera to powieść
o trupach ukrywanych w czeskich szafach, o niezagojonych ranach w czeskiej historii,
a mimo to nie brak w niej humoru. W powieści nie chodzi jednak o wyśmiewanie historii
i tragedii ludzkich, a o taki sposób opisu rzeczywistości, który za pomocą komizmu odkrywa
bolesne miejsca w historii czeskiego narodu. Jest to komizm przepojony groteską, ironią
i absurdem. Losy bohaterów nie są jednak komedią, lecz tragikomedią, a śmiech, który stale
im towarzyszy, służy podkreślaniu, uwypuklaniu pewnych cech. I choć może budzić
kontrowersje wykorzystywanie komizmu w powieści, która porusza tematykę Holocaustu,
wysiedleń Niemców po II wojnie światowe i losów Żydów ocalałych z Zagłady, jest on
potrzebny właśnie do tego, aby zwrócić uwagę czytelnika na trudne kwestie historii Europy
XX wieku.
Резюме
В настоящей работе был проведен анализ комических элементов в романе Peníze
od Hitlera Радки Денемарковой. Автор романа, пользуясь иронией, абсурдом
и гротеском, показывает незаживающие раны в чешской истории. Роль комизма
в данном произведении не заключается в том, чтобы высмеять историю и человеческие
трагедии. Автор, хотя это очень спорний способ, использует комизм с другой целью –
привлечь внимание читателя, заставить его задуматься над трудными вопросами,
касающимися истории Европы ХХ века.
Bibliografia
1. Denemarková R., Pieniądze od Hitlera, przeł. Timingeriu T., Czernikow O., Wrocław 2008.
2. Bergson H., Śmiech. Esej o komizmie, przeł. Cichowicz S., Warszawa 1995.
3. Plessner H, Śmiech i płacz: badania nad granicami ludzkiego zachowania, przeł.
Zwolińska A., Nerczuk Z., Kęty 2004.
4. Denemarková R.: Zamindrákovaní si vždy najdou obět, rozm. przepr. Singer F.,
http://www.novinky.cz/kultura/113979-radka-denemarkova-zamindrakovani-si-vzdynajdou-obeti.html [dostęp: 20.03.2011].
5. Tomáš F., Co dělal tvůj otec za války? [w:] „A2” 2006, nr. 30.
19
Ibid., s. 187-188.
186
Analiza mechanizmów narracyjnych w komiksie
Václava Gatarika Proměna
Natalia Malinowska-Jany
An Analysis of the Narrative Mechanisms in Václav Gatarik's Comik Book
Proměna
Abstract: My paper is aimed at the presentation of the basic differences between Franz
Kafka's short story The Metamorphosis and Václav Gatarik's comics based on it. I focus
mainly on the presentation of the narrative mechanisms that were used by both authors.
At first I look closer at the definitions of the words: comics and short story. Having done that,
I start comparing the original text with its comics adaptation. I demonstrate in what way
certain passages from Kafka's text can be presented in the panels. After that I focus
on the fragments that appeared in the original but were omitted in the comics and on those
that were added to Gatarik's work although they were not in the short story.
Key words: Kafka; Gatarik; Proměna, Przemiana, adaptacja, komiks.
Contact: University of Silesia in Katowice, [email protected]
Przeprowadzając analizę porównawczą utworu epickiego i jego komiksowej adaptacji, warto
na początku się zastanowić, z jakiego rodzaju dziełami mamy do czynienia, jakie są ich cechy
charakterystyczne i co je odróżnia, by następnie skupić się na środkach wyrazu, technikach
i mechanizmach, jakie mają do dyspozycji autorzy każdego z omawianych utworów chcący
przekazać tę samą treść.
Czym zatem jest komiks i co go odróżnia od utworu prozatorskiego? Wiele słowników
i encyklopedii zwraca uwagę na jego aspekt humorystyczny, podkreśla się także fakt, iż
obrazki przedstawiające jakąś historię zazwyczaj są uzupełnione o najczęściej krótki tekst1.
Tymczasem okazuje się, że pierwsza z wymienionych cech komiksu już dawno przestała być
właściwością typową dla omawianego medium, bowiem od lat na różnych rynkach ukazuje
się coraz więcej wielostronicowych opowieści obrazkowych, które dalekie są
od rozśmieszenia odbiorców. Kwestia krótkiego opisu wydaje się już być bardziej trafiona,
aczkolwiek znów można z tym dyskutować, ponieważ istnieją takie publikacje, jak
na przykład klasyczna już Umowa z Bogiem Willa Eisnera, pierwsza amerykańska powieść
graficzna, gdzie można znaleźć dłuższe fragmenty prozą. Jak więc można zdefiniować
komiks? Według mnie jedną z najtrafniejszych eksplikacji podaje Scott McCloud w swojej
kultowej książce Understanding Comics: the Invisible Art. Autor licznych rysunków i prac
teoretycznych dotyczących komiksu stwierdza, że komiks to „rysunkowe bądź inne obrazy
zestawione w przemyślany ciąg, które mają na celu przekazanie informacji i/albo wywołanie
1
W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem. Warszawa:
Muza S.A., 2000., M. Szymczak, red. Słownik języka polskiego A-K, Warszawa: PWN, 1998.
187
reakcji estetycznej u odbiorcy”2. Jak widać w przedstawionej definicji nie ma słowa ani
o miejscu i ilości tekstu zamieszczonego w komiksie, ani o aspekcie humorystycznym. Tym
co jest najważniejsze jest określona sekwencja obrazków, których celem jest przekazanie
określonego komunikatu. Dla potrzeb niniejszej pracy warto uzupełnić powyższe
wytłumaczenie terminu o podstawowe elementy składowe komiksu, będące jednocześnie
narzędziami, za pomocą których twórcy opowieści obrazkowych mogą przekazać odbiorcy
zamierzoną treść. Do tych najbardziej oczywistych należą kadr, tzw. caption, czyli
„samodzielna jednostka znajdująca się najczęściej nad lub pod obrazkiem, zawierająca
elementy językowe”3, dymki, czcionka, wyrazy dźwiękonaśladowcze, powszechnie
stosowane znaki symboliczne, ale także kolory, kształt i ramka kadru, i w końcu tzw. gutter,
czyli „pusta przestrzeń pomiędzy kolejnymi kadrami”4.
Wyjaśniwszy czym jest komiks, warto skupić się teraz na definicji opowiadania. Jak
podaje Słownik terminów literackich Stanisława Sierotwińskiego opowiadanie, to
1. Forma podawcza, głównie na usługi epiki; jest układem motywów dynamicznych, powiązanych
następstwem czasowym. Zasadniczo rekonstruuje przebieg zdarzeń w przeszłości i jeśli używa się niekiedy
czasu teraźniejszego, to dla uplastycznienia przedstawionej akcji. Od innych odmian narracyjnych, np.
Od informacji, różni się dynamiczną zmiennością motywów. 2. utwór epicki niewielkich rozmiarów, który
od noweli różni się większą rozlewnością i dowolnością kompozycji.5
Pierwsza z przytoczonych eksplikacji mówi o opowiadaniu jako określonym sposobie
przekazywania historii. I nie ma w tym miejscu wątpliwości, że jest to forma, którą można
zaobserwować u zdecydowanej większości komiksów. Kluczową rolę bowiem odgrywa
następstwo czasowe, rekonstruuje się zdarzenia i występuje dynamika. Nas jednak interesuje
druga definicja, która mówi o opowiadaniu jako gatunku epickim. Jednak, jako że jest ona
bardzo lakoniczna, to dla celów niniejszej pracy warto spojrzeć na opowiadanie z szerszej
perspektywy, czyli poprzez wskazanie jego właściwości na podstawie cech
charakterystycznych dla epiki.
Najogólniej rzecz ujmując utwory epickie przedstawiają zdarzenia, które przytrafiają się
określonym bohaterom w mniej lub bardziej sprecyzowanym czasie i przestrzeni. Wszystko
to opowiedziane jest czytelnikowi przez narratora, który albo może stanowić jednostkę
wyłączoną ze świata przedstawionego, albo też może on ten świat tylko jakby z boku
obserwować lub też może on aktywnie w nim uczestniczyć. Jego rola w każdym utworze jest
kluczowa, to bowiem dzięki niemu czytając teksty literackie poznajemy charakter i wygląd
bohaterów, ich myśli i wypowiedzi. Dzięki jego słowom zaczynamy widzieć świat
i zdarzenia, które autor chciał nam przedstawić. A jako że właściwie jedynym narzędziem
pisarzy jest język, często jest on wykorzystywany w niecodzienny, nadzwyczajny sposób tak,
2
S. McCloud, Understanding Comics: the Invisible Art, New York: Harper Collins Publishers, 1993,
str. 20. Tłumaczenie z języka angielskiego własne.
3
M. Saraceni, The Language of Comics. New York: Routledge, 2003, str. 10.
4
M. Saraceni, The Language of Comics, str. 9.
Bardziej szczegółowo zajmuję się definicją komiksu i kwestią narracji w tym medium w pracy
Narration in the Graphic Novel on the Basis of Craig Thompson's „Blankets”, która jest do wglądu
w bibliotece Uniwersytetu Śląskiego. Warto sięgnąć także do następujących książek: W. Eisner,
Comics and Sequential Art. Tarmarac, Florida: Poorhouse Press, 1985, S. McCloud, Understanding
Comics: The Invisible Art oraz do M. Saraceni, The Language of Comics. New York: Routledge,
2003.
5
S. Sierotwiński, Słownik terminów literackich. Teoria i nauki pomocnicze. Wyd. IV. Wrocław,
Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo, 1986.
188
by po pierwsze odróżnić tekst literacki od zwykłego tekstu pisanego prozą i po to by
podkreślić specyfikę sytuacji bądź bohatera.
Jak zatem tekst Franza Kafki Proměna został przedstawiony w komiksie Václava
Gatarika? Czym zostały zastąpione słowa narratora i czy w ogóle dało się je zastąpić? By
odpowiedzieć na te pytania warto porównać określone fragmenty obu utworów. Należy
jednak zaznaczyć, że właściwie każda adaptacja dzieła czy to powieści na film, czy też
opowiadania na komiks jest czyjąś interpretacją. Ktoś czytając dany tekst przedstawił
za pomocą innego medium, to, co zostało narysowane w jego wyobraźni przy pomocy słów
pisarza określonego tekstu. Zatem musimy mieć na uwadze fakt, że komiks Proměna jest
określonym, indywidualnym odczytaniem utworu Kafki.
Już sam początek komiksu jest dość zastanawiający. Tekst oryginalny zaczyna się
bezpośrednio od części pierwszej. W pracy Gatarika również wyraźnie wyodrębniono trzy
części opowieści, ale nie rozpoczyna się ona identycznie jak opowiadanie Kafki. Tym, co
widzimy najpierw są trzy kadry: dwa pierwsze przedstawiają głównego bohatera Řehořa
Samsę najpierw drzemiącego przy biurku, a następnie spoglądającego za okno. Ostatni
obrazek, jak się wydaje, przedstawia to, co mężczyzna widział ze swojego pokoju, czyli jak
można się domyśleć z ilustracji – Hradczany. Kadr ten sugeruje odbiorcy, że bohater wraz
ze swoją rodziną mieszka w Pradze. Taka informacja jednak ani razu nie pada w tekście
oryginalnym, choć można się tego oczywiście domyślać na podstawie innych utworów
pisarza. Ponadto, w pracy V. Gatarika, ostatni kadr zamieszczony w komiksie przedstawia
jadący tramwaj, na którym jest reklama hotelu Praha, a w tle wyraźnie widać praski zamek,
zatem zyskujemy tu dodatkowe potwierdzenie miejsca akcji. Jak widać, już w tym momencie
znajdują potwierdzenie słowa, że omawiana adaptacja jest interpretacją.
Na drugiej stronie komiksu pojawia się już nagłówek „I. část“, ale obrazki pokazują
mężczyznę, który mimo zmęczenia i chęci pójścia spać pracuje przy biurku. Ostatni kadr
informuje odbiorcę o śnie bohatera. Gdy przewrócimy stronę widzimy pościel, a spod niej
wyłaniającą się głowę robaka. Następnie w formie caption pojawia się pierwsze zdanie
z opowiadania: „Když se Řehoř Samsa jednoho dne probudil z neklidných snů, nalezl se
v posteli proměněn v jakéhosi nestvůrného brouka“6, pod którym zostały zamieszczone kolejne
kadry ilustrujące mężczyznę po metamorfozie, rozmyślającego o tym, co się z nim stało; zatem
dopiero w tym momencie zaczyna się odzwierciedlanie tego, co opisuje Kafka. Warto zatem
zapytać, czy te pierwsze, zamieszczone przed zacytowanym zdaniem kadry były konieczne, by
została oddana treść oryginału? Z jednaj strony wydaje się, że nie, bowiem opowiadanie
zaczyna się właśnie od przytoczonego zdania i nie następuje ani przed nim, ani po nim opis
tego, że Řehoř dzień wcześniej wyglądał przez okno i śpiący pracował przy biurku. Nic takiego
się nie pojawia, od razu mamy do czynienia z bohaterem po metamorfozie. Ale z drugiej strony
mając przed oczami tylko tekst rozpoczynający się od słów „Když se Řehoř Samsa jednoho dne
probudil z neklidných snů, nalezl se v posteli proměněn v jakéhosi nestvůrného brouka“ od razu
domyślamy się, że przed zaśnięciem był to normalny mężczyzna między innymi dzięki temu, że
podane jest jego imię i nazwisko. Można dyskutować, że w komiksie przecież jest ten sam
fragment, ale gdy pojawia się on w formie caption w sąsiedztwie kadrów przedstawiających
robaka, fakt, że odbiorca od razu wyobrazi sobie, że owo zwierzę było jeszcze wczoraj
zwyczajnym mężczyzną nie jest już taki oczywisty.
Już w tym krótkim fragmencie, który dopiero co został scharakteryzowany, można
zauważyć kilka zasadniczych różnic pomiędzy snuciem opowieści w formie utworu epickiego
i komiksu. W tekście oryginalnym drugi akapit zaczyna się od słów: „Co se se mnou stalo?
pomyslel si.”7 Przytoczony cytat stanowi myśl bohatera, którą czytelnik poznaje dzięki
6
7
V. Gatarik. Proměna. Praha: Garamond, 2009.
F. Kafka, Proměna. Praha, Nakladatelství Vyšehrad, 2005, str. 9.
189
wprowadzeniu narratora. W komiksie, podobnie jak tutaj mamy do czynienia z mową
niezależną, jednak można tu zauważyć pewną odmienność – w tekście narrator za pomocą
czasownika informuje czytelnika kto i co w danej chwili zrobił, natomiast w komiksie to, że
mężczyzna sobie coś pomyślał jest podkreślone dzięki specyficznemu zakończeniu dymku,
które pełni w komiksie funkcję frazy wprowadzającej, którą w epice podaje narrator. To
dzięki niemu dowiadujemy się, kto się wypowiada/myśli, bowiem strona, w jaką jest
skierowany ogonek to właśnie sugeruje. Warto podkreślić także, że dymki oprócz tego, że
przekazują odbiorcy słowa bohatera lub też informują o jego rozważaniach są bardzo często
wykorzystywane jako środek narracyjny, mający na celu przekazanie komunikatu, który
inaczej musiałby być wyrażony za pomocą opisu.
W komiksie opis najczęściej zostaje zredukowany do minimum, bowiem uważa się, że
obraz jest w stanie oddać to, co inaczej zostałoby zilustrowane za pomocą tekstu. Ale w tym
momencie pojawia się wątpliwość, czy osoba czytająca/oglądająca komiks dostrzeże
wszystkie zasadnicze dla danego obiektu cechy. Problematykę tę podejmuje w swoim eseju
zatytułowanym „What Novels Can Do that Films Can't” Seymour Chatman. Amerykański
profesor podkreśla fakt, że może i za pomocą obrazu można pokazać więcej, pytanie jednak,
czy widz dostrzeże wszystko to, co w tekście było uwypuklone?8 Uczony poruszył ten
problem w pracy poświęconej różnicom pomiędzy filmem a powieścią, jednak to samo
odnosi się do komiksu, z tą małą różnicą, że w komiksie w przeciwieństwie do filmu
najczęściej mamy do czynienia z mniej lub bardziej czytelnym rysunkiem, który ponadto
możemy kontemplować właściwie nieograniczoną ilość czasu. Przeanalizujmy zatem jeszcze
jeden przykład tego, jak opis został oddany w pracy Gatarika. Jeszcze na tej samej stronie, na
której znajduje się pierwsze zdanie z tekstu oryginalnego, pojawia się kadr ilustrujący
Řehořa-robaka leżącego w łóżku, przy czym została tu pokazana także otaczająca go
przestrzeń. Oprócz łóżka widzimy stół, na którym leżą zwoje materiałów i jak się wydaje
budzik, nad meblem natomiast wisi obraz, który, jak można się domyślać ilustruje jakąś
postać. W przedstawionym przeze mnie opisie pokoju Řehořa jest wiele wątpliwości, co jest
wynikiem tego, że kreska Gatarika jest dość specyficzna i stworzone przez niego kadry nie są
bardzo wyraźne. W oryginale omawiany fragment wygląda następująco:
Nad stolem, na němž byla rozložena vybalená kolekce vzorků soukenného zboží – Samsa byl obchodní
cestující –, visel obrázek, který si nedávno vystřihl z jednoho ilustrovaného časopisu a zasadil do pěkného
pozlaceného rámu. Představoval dámu, opatřenou kožešinovou čapkou a kožešinovým boa, jak vzpřímeně sedí
a nastavuje divákovi těžký kožešinový rukávník, v němž se jí ztrácí celé předloktí.9
Tego, że na stole leżą zwoje materiału można się domyśleć, w bardzo schematycznym
obrazie można dostrzec kobietę, ale na pewno nie wyczytamy w omawianym kadrze
informacji dotyczących szczegółów portretu damy. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją,
która potwierdza, że opis może bardziej precyzyjnie oddać różne detale, ale także widzimy tu,
że czasem to, ile odbiorca zobaczy w kadrze nie zleży tylko od uwagi, jaką poświęca on
odczytaniu kolejnych obrazków, ale także od tego, jak dokładnie tekst utworu adaptowanego
został przeniesiony do formy obrazkowej.
Do tej pory zobaczyliśmy, że tekst narracyjny może być zastąpiony przy pomocy obrazu
i dymków. Zastanówmy się, w jakim stopniu pozostałe elementy komiksu oddają to, co
w opowiadaniu jest przedstawione za pomocą słów narratora.
8
S. Chatman, What Novel Can Do that Films Can't?, w: On Narrative, red. W. J. T. Mitchell. Chicago,
London: The University of Chicago Press, 1981, str. 121.
9
F. Kafka, Proměna... str. 9-10.
190
Kolejnym narzędziem, który mają do dyspozycji autorzy historii opowiadanych słowem
i obrazem są także wyrazy dźwiękonaśladowcze. W komiksie występują one znacznie
częściej niż w utworach epickich, bowiem niejednokrotnie jest to właściwie jedyna
możliwość oddania dźwięku. I tak na przykład w opowiadaniu Kafki na stronie trzynastej
pojawia się opis:
Když si to všechno v největším spěchu rozvažoval a nemohl se odhodlat vylézt z postele – budík právě
odbíjel tři čtvrti na sedm –, ozvalo se opatrné zaklepání na dveře v hlavách postele. „Řehoři,” zavolal hlas – byla
to matka – „je tři čtvrti na sedm. Nechtěla odjet?” Ten něžný hlas!10
W komiksie natomiast zamiast opisu pukania do drzwi występują wyrazy
dźwiękonaśladowcze „T'UK T'UK”, a następnie, gdy w tekście Kafki pojawia się wzmianka o
tym, że ojciec delikatnie uderzał pięścią w drzwi, Gatarik użył fraz „BUCH BUCH”
i przedstawił bohatera z zaciśniętą dłonią. W zacytowanym fragmencie utworu oryginalnego
pojawia się jeszcze jedna istotna kwestia, mianowicie – jak oddać charakter głosu, sposób
wypowiadania słów. Jednym z najczęściej stosowanych zabiegów jest nadanie dymkom
odpowiedniego kształtu, na przykład krzyk lub inne głośne dźwięki często pojawiają się
w zygzakowatej oprawie, ale jeszcze chętniej wykorzystuje się różne modyfikacje czcionki.
Jeśli chodzi o opis głosu matki w przedstawionym cytacie, nie został on w żaden sposób
podkreślony w pracy Gatarika, ale już dziwne dźwięki jakie się wydobywały z ust Řehořarobaka wyróżniono. Pojawia się czytelna, aczkolwiek mocno zniekształcona czcionka,
a w niektórych kadrach dodatkowo, by odbiorca nie miał żadnych wątpliwości, że to właśnie
było celem wykorzystania specyficznego kształtu liter, pojawia się komentarz podkreślający
charakterystyczne cechy głosu bohatera.
Innym możliwym zabiegiem, który ma na celu oddanie dźwięku może być
wykorzystanie jakiegoś powszechnie czytelnego symbolu. W komiksie Proměna autor
posłużył się nutami, aby przekazać odbiorcy informację, że słychać muzykę. Widać to
na przykład w kadrze zamieszczonym poniżej. W tekście oryginalnym ten sam komunikat
przekazany jest w następującej formie: „Právě toho večera – Řehoř si nevzpomínal, že by byl
za celou tu dobu slyšel jejich zvuky – zazněly z kuchyně housle.”11
Kolejnym bardzo ważnym elementem narracyjnym w komiksie jest wspomniane już
caption. Jest to właściwie jedyne miejsce w historiach opowiedzianych za pomocą elementów
werbalnych i obrazkowych, które ewidentnie stanowi miejsce praktycznie wyłącznie dla słów
narratora. Najczęściej zamieszczane są tam informacje na temat miejsca i czasu akcji. Praca
Gatarika jest doskonałym tego przykładem, bowiem bardzo często, gdy chce on
zasygnalizować zmianę czasu akcji, przepisuje on fragmenty z utworu Kafki i zamieszcza je
w ramkach najczęściej na górze kadru lub nad nim.
Ale w omawianym komiksie istnieją jeszcze inne elementy sygnalizujące porę dnia,
na przykład na wielu obrazkach zwłaszcza w początkowej części pracy Gatarika często
pojawia się budzik. Jednak autor komiksu nie do końca uważnie połączył obrazki bowiem
na stronie ósmej na stoliku nocnym stoi budzik, który wskazuje godzinę siódmą, natomiast
na stronie dziewiątej pojawia się dymek z głosem matki „Řehoři! Už je tři čtvrtě na sedm!
Nechtěl jsi už dávno odjet? Řehoři!“ Sytuacje tego typu nie powinny się zdarzać, bowiem
uważny odbiorca z pewnością wykryje pomyłkę autora.
Widzimy zatem, że istnieje wiele mechanizmów i środków wyrazu, jakimi może się
posłużyć twórca komiksu chcąc oddać określoną treść. W przypadku adaptacji utworu stricte
literackiego na komiks dochodzi do sytuacji, że owe mechanizmy mają za zadanie przekazać
10
11
Tamże, str. 13.
Tamże, str. 92.
191
odbiorcy to, co wcześniej zostało wyrażone najczęściej tylko za pomocą języka werbalnego.
Zastanówmy się zatem na ile operacja, jaką przeprowadził Václav Gatarik okazała się być
sukcesem.
Dla wielu odbiorców pracy Gatarika dużą zaletą może być fakt, iż niewątpliwie czyta
się ją szybciej niż opowiadanie Kafki. Komiks ten byłby zatem w jakimś stopniu sprostaniem
potrzebom naszych czasów, czyli doby kultury obrazkowej, gdzie dąży się do skrótowości
i ułatwiania ludziom odbioru różnego rodzaju komunikatów. W tym miejscu zatem
dochodzimy do kolejnego pytania: czy skoro wytwory wspomnianej kultury przez wielu
uważane są za swego rodzaju regres, to czy komiks Gatarika nie jest profanacją utworu
Kafki? Pytanie to wydaje się być tym bardziej zasadne, jeśli spojrzymy na następującą
wypowiedź profesora Jana Błońskiego:
Jeżeli słowo „kształtuje” znaczy: czyni lepszym, bogatszym, uporządkowanym, to literatura obrazkowa
oczywiście nikogo nie kształtuje, ale ogłupia, bo zrywa ciągłość sekwencji, zmienia świat w kaszę. Natomiast
jeśli rozumieć słowo „kształtuje” w sensie „wpływa”, no to oczywiście kultura masowa bardzo silnie na nas
wpływa, niestety.12
Dla wielu osób, które wciąż postrzegają komiks, jako medium gorszego rodzaju, zdolne
oddać najczęściej tylko infantylne tudzież po prostu w żaden sposób nie wzbogacające
odbiorcy treści, niewątpliwie omawiana adaptacja będzie zabiegiem niemile widzianym.
Natomiast dla tych, którzy zdążyli już zauważyć niezmierny progres jaki to medium ma
za sobą, owa praca nie będzie niczym szokującym. Ale wciąż pozostajemy przy pytaniu, na
ile Gatarikowi udało się oddać to, co można wyczytać w opowiadaniu Franza Kafki?
Praktycznie wszystkie kadry w komiksie Proměna są logicznie połączone, a obrazki
uzupełnione elementami werbalnymi w dużym stopniu oddają to, co jest przekazane w tekście
oryginalnym. Ale niestety nie wszystko. Co zatem autor komiksu pominął i czy ma to
zasadniczy wpływ na treść przedstawionej przez niego historii?
Václav Gatarik kilka razy zrezygnował z przedstawienia pewnych przemyśleń
głównego bohatera. Jednak na przykład dotyczyły one faktu, iż w swoim nowym ciele, nie
jest on w stanie spać w pozycji, którą wcześniej bardzo lubił13, czy też, że nie jest on jeszcze
przygotowany, by pójść do pracy. Nie są to zatem fakty bardzo znaczące. Pominięto także
pewne opisy związane z przemieszczaniem się Řehořa, czy też ze wstawaniem z łóżka. Nie
oddano także pewnych szczegółów związanych z prezentowaną w utworze przestrzenią,
i choć może nie są to informacje niezbędne, to jednak obraz stanowiący jeden z głównych
elementów komiksu, mógł to oddać. Ale autor komiksu nie uwzględnił w swojej pracy także
kilku bardzo znaczących dla treści elementów, na przykład, u Kafki jest mowa o tym, że gdy
do domu Samsów przyszedł prokurent, główny bohater przez moment miał nadzieję, że jego
rodzina nie otworzy drzwi. Na tej samej stronie pojawiają się także jego przemyślenia
związane ze złością, jaką wywołał fakt, iż to właśnie prokurent, a nie ktoś niższy rangą musiał
skontrolować zaistniałą sytuację. I w końcu mowa jest o tym, że ów gniew sprawił, iż robak
wydostał się z łóżka („A spíš s rozčilení, jež tyto úvahy v Řehořovi vyvolaly, než z řádného
rozhodnutí vymrštil se vší silou z postele.”14).
Kolejnym istotnym brakiem w komiksie Gatarika są przemyślenia głównego bohatera
związane ze zmianami w jego pokoju przeprowadzonymi przez matkę i Markétkę.
Najważniejszym opuszczonym fragmentem jest ten przedstawiający stosunek Řehořa
12
Rozmowy na koniec wieku z profesorem Janem Błońskim... o fikcji.
http://www.republikasilesia.com/Kulisz/Roz_koniec/rozmowy/jblonski.htm, (17 maja 2010).
13
F. Kafka, Proměna..., str. 10.
14
Tamże, str. 67.
192
do obrazu damy, który wisi na ścianie. Robak obawia się, że po tym, jak wyniesiono
praktycznie wszystko to, co zapełniało jego pokój, zostanie w końcu pozbawiony i swojego
ulubionego dzieła sztuki. Wobec tego wskoczył na ten obraz i zakrył go całym swoim ciałem,
a gdy jego siostra zaczęła się obawiać, że matka może go dostrzec, natychmiast ją
wyprowadziła z pokoju brata. W tym momencie Řehoř pomyślał, że „chce odvést matku
do bezpečí a jeho pak zahnat ze stěny dolů. Ale jen ať si to zkusí! Řehoř sedí na svém obraze
a nevydá ho. Raději skočí Markétce do obličeje.” W komiksie owszem mamy zilustrowany
moment, gdy kobiety wychodzą ze wspomnianego pomieszczenia, podczas gdy robak jest
na ścianie, ale zupełnie zlekceważono ostatnie z zacytowanych zdań, czyli to mówiące
o wrogości, jaka się obudziła w Řehořu na myśl o tym, że pewnie wkrótce zostanie
pozbawiony swojego skarbu.
Porównując oba utwory nie sposób nie zauważyć dopiero co omówionych braków, ale
również nie można pominąć tego, co z kolei występuje w komiksie, a czego nie ma w tekście
oryginalnym. Oczywiście nie można tu mówić o jakichś niezwykle istotnych szczegółach, ale
raczej o pewnych, czasem nie do końca zrozumiałych detalach. Pierwszą rzeczą, jaka się
rzuca w oczy jest to, że niektórzy z przedstawionych bohaterów u Gatarika otrzymali imiona,
natomiast u Kafki określa się ich raczej poprzez wykonywaną profesję. I tak pierwsza służąca
państwa Samsów nosi imię Andula, natomiast właściciel lombardu nazywa się Silberštajn.
Znów warto się zastanowić nad sensem tej operacji. Wydaje się być ona bardzo zasadna,
bowiem, jak już wcześniej wspomniano w komiksie bazuje się na obrazie i najczęściej
dialogach lub monologach, rzadziej na tekście stricte narracyjnym. Dziwnie więc
wyglądałaby sytuacja, gdyby pan Samsa przywoływał służącą za pomocą słowa
„posluhovačko!“, zdecydowanie bardziej naturalnie to wygląda, gdy woła ją się po imieniu.
Sprawa właściciela15 lombardu jest zdecydowanie ciekawsza. Bowiem w opowiadaniu Kafki
mowa jest tylko o tym, że trzeba sprzedać pewne rodzinne klejnoty, nie mówi się natomiast
nic o lombardzie. Co ciekawe, w komiksie oprócz tego, że wymienia się imię właściciela
owego miejsca, to jeszcze przedstawia się całą wyprawę ojca Řehořa, mającą na celu
uzyskanie pieniędzy poprzez sprzedaż biżuterii.
Kolejną ciekawostką w komiksie Václava Gatarika jest to, że raczej z niezrozumiałych
powodów pojawiają się dwaj dość osobliwi „bohaterowie”, mianowicie piesek Pupi i kotek
Maculda. Trudno zrozumieć, co kierowało Gatarikiem, że zdecydował się na włączenie
do komiksu tych zwierząt. Nie odgrywają one tu żadnej znaczącej roli, co najwyżej dzięki
nim zostały wprowadzone do opowieści niezbyt wyszukane elementy humorystyczne. Tu
nasuwa się pytanie, czy tego typu humor mieści się w ramach opowiadania Franza Kafki?
Wydaje się, że raczej nie. Co zatem skłoniło Gatarika do zamieszczenia w komiksie obrazków
tego typu? Być może wprowadzenie elementu humorystycznego miało na celu
uatrakcyjnienie komiksu i tym samym zyskanie szerszego grona odbiorców.
Na podstawie przytoczonych powyżej przykładów po raz kolejny dostrzegamy fakt, że
mimo, iż praca Václava Gatarika przedstawia za pomocą innego medium historię
opowiedzianą przez Franza Kafkę w formie utworu epickiego, to jednak możemy odnaleźć
pewne, czasem znaczące różnice pomiędzy dwoma opowieściami. Niewątpliwie twórcy
komiksu niejednokrotnie udało się w bardzo sprawny sposób zaadaptować poszczególne
fragmenty pracy pisarza niemieckiego pochodzenia na komiks. Nie raz bardzo umiejętnie
przedstawił on za pomocą środków takich, jak obrazy, symbole, dialogi, wyrazy
dźwiękonaśladowcze to, co w oryginale zostało powiedziane czytelnikowi za pomocą słów
15
Pozwalam sobie na użycie słowa „właściciel”, bowiem w tekście oryginalnym w ogóle nie mówi się
o konkretnej osobie, natomiast w komiksie mamy informację o miejscu akcji przekazaną w formie
caption, mówiącą „U pana Silberštajna” (str. 60), to pozwala wnioskować, że mamy do czynienia
z właścicielem, a nie zwykłym pracownikiem.
193
narratora. Jednak zdarzało się także, że kilka istotnych fragmentów zabrakło, pojawiło się
także kilka błędów, jak na przykład wspomniany już budzik, a pewne elementy niekoniecznie
słusznie zostały do opowieści dodane. Jednak najważniejszą rzeczą, jaką udowadnia
przeprowadzona powyżej analiza jest to, że mimo pewnych modyfikacji da się przekazać
za pomocą tak często pogardzanego medium, jakim jest komiks, historię opowiedzianą przez
narratora w utworze epickim.
The general aim of this paper was to present the basic narrative mechanisms that were
used by Franz Kafka in his short story The Metamorphosis and how they were adapted to
another medium – comics. I began this analysis by explaining the terms: comics and short
story, focusing later on comparing certain passages from both works and presenting the
fragments that were omitted and/or added to the comics.
Bibliografia
1. Chatman, Seymour. What Novel Can Do that Films Can't?, w: On Narrative,
red. W. J. T. Mitchell. Chicago, London: The University of Chicago Press, 1981.
2. Gatarik, Vacláv. Proměna. Praha: Garamond, 2009.
3. Kafka, Franz. Proměna. Praha: Nakladatelství Vyšehrad, 2005.
4. Kopaliński, Władysław. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych
z almanachem. Warszawa: Muza S.A., 2000.
5. McCloud, Scott. Understanding Comics: the Invisible Art, New York: Harper Collins
Publishers, 1993.
6. Rozmowy na koniec wieku z profesorem Janem Błońskim... o fikcji.
http://www.republikasilesia.com/Kulisz/Roz_koniec/rozmowy/jblonski.htm, (17 maja
2010).
7. Saraceni, Mario. The Language of Comics. New York: Routledge, 2003.
8. Sierotwiński, Stanisław. Słownik terminów literackich. Teoria i nauki pomocnicze.
Wyd. IV. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy
im. Ossolińskich, Wydawnictwo, 1986.
194
Феномен «женской прозы» и дискуссии о нем в совеременном
литературоведении
Наталья Шведюк
The phenomenon of “women’s prose” and discussions auout it in modern
literary criticism
Abstract: This article includes the opinions of critics and literary scholars about women's
literature as the phenomenon of modernity. The article reviews basic research, marks the
approaches used for description of modern women's literature. And also there is attempt
to identify the main characteristics of women's prose.
Key words: Women's prose; women's literature; modern literature; Russian literature.
Contact: Palacký University of Olomouc, Faculty of Arts, [email protected]
Последние десять лет не умолкают дискуссии о современной женской прозе, активно
заявившей о себе в конце 1980-х гг. Появление на литературном горизонте столь ярких
и разных писательниц, как Людмила Петрушевская, Татьяна Толстая, Валерия
Нарбикова, Людмила Улицкая, Виктория Токарева, Ольга Славникова, Дина Рубина,
Галина Щербакова и др., сделало актуальным вопрос о том, что такое «женская
литература», стоит ли вообще выделять ее из всей совокупности литературных
произведений. Возникали и другие вопросы: существуют ли особые женская эстетика,
женский язык, женская способность письма.
Но, как отмечает М. А. Черняк, наличие особого взгляда на современность
и современника, особого ракурса, особой постановки философских и нравственных
проблем в произведениях женщин-писателей признают все. Писательница и критик
Н. Габриэлян в дискуссии по этому вопросу высказывает следующую точку зрения:
«Женская проза – это проза, написанная женщинами. В сложившемся типе культуры
слова «мужское» и «женское» не являются нейтральными, указывающими только
на биологический пол. Они также несут в себе оценочные моменты, включают в себя
целую подсистему знаков»1. Виктория Токарева признает существование женской
литературы и выделяет ее основную тему в своем произведении: «Существует женская
литература. Мужчина в своем творчестве ориентируется на Бога. А женщина –
на мужчину. Женщина восходит к Богу через мужчину, через любовь. Но, как правило,
объект любви не соответствует идеалу. И тогда женщина страдает и пишет об этом.
Основная тема женского творчества – тоска по идеалу»2. Внимание к той особой
интонации, которая звучит в прозе современных писательниц, обусловило, например,
появление в издательстве «Вагриус» особой серии, называющейся «Женский почерк».
1
Черняк, М. А. Современная русская литература: Учеб. пособ. СПб., Москва: САГА: ФОРУМ,
2004. С. 22.
2
Токарева, В. Из жизни миллионеров//Токарева В. Телохранитель. Москва, 1997. С. 211.
195
Одной из основных тем современной женской прозы является тема семьи.
Проблема женской литературы и неразрывная с ней тема семьи рассматриваются
в интервью с Людмилой Улицкой «Принимаю все, что дается»3. Сама писательница
принимает деление литературы на мужскую и женскую: «Мир мужской и мир женский
– разные миры. Местами пересекающиеся, но не полностью. В женском мире большее
значении приобретают вопросы, связанные с любовью, с семьей, с детьми»4.
В традиции русской классической литературы семья – нравственная основа
человеческого быта и бытия. Мысль семейная, так или иначе, пронизывает практически
все произведения ХIX века, век же ХХ – страшный и трагический – внес свои
коррективы в восприятие этой темы. Революция, разрушившая привычную систему
нравственных координат, практически разрушила и семью. В качестве примера
М. А. Черняк вспоминает, как в романе М. Булгакова «Белая гвардия» рушатся Семья
и Дом – столь важные категории для всего творчества писателя, как по разные стороны
баррикад оказываются герои М. Шолохова в рассказе «Родинка» (отец убивает родного
сына) и в романе «Тихий Дон», как в антиутопии Е. Замятина «Мы» Единое
Государство боится любви и нивелирует само понятие семьи. Люди, говоря словами
О. Мандельштама, оказались «выброшенными из своих биографий, как шары из
биллиардных луз».
Совершенно закономерно, что к концу ХХ века «мысль семейная» перестала быть
главной для литературы. Человек в мире, где «безумие становится нормой»
(С. Довлатов), обречен на одиночество.
Поэтому одной из форм, позволившей освободить реалистическое письмо
от социополитической детерминированности, оказался жанр семейного романа,
приобретающий порой масштабность семейной саги5. Его активно и изобретательно
разрабатывают такие авторы, как Людмила Улицкая («Медея и ее дети» и «Казус
Кукоцкого»), Ольга Славникова («Стрекоза, увеличенная до размеров собаки»,
«Бессмертный») и др.
В настоящее время начинают появляться работы, в которых исследователи
объясняют феномен «женской прозы» с точки зрения общих идей постмодернизма.
В данном ключе рассматривают женские тексты М. Абашева, Н. Ажгихина, О. Дарк,
Н. Маньковская, Л. Насрутдинова, И. Скоропанова. Интересно, что сами авторы,
например В. Нарбикова, О. Славникова и Л.Улицкая, определяют свое творчество
именно в русле постмодернизма. Л.Улицкая пишет: «Сегодня мы оказались
в пространстве, условно называемом постмодернизмом. Его основная особенность –
разрушение жанра, попытка более или менее удачная, соединить разнородные,
разноприродные элементы, переварить всю предшествующую литературу целиком
и одновременно»6.
Стоит отметить, что в отечественном литературоведении и литературной критике
сложились две точки зрения на «женскую прозу». С одной стороны, авторы статей
3
Улицкая, Л. «Принимаю все, что дается»/Л.Улицкая//Вопросы литературы.2000 №1. С. 215237.
4
Там же.
5
Сага – (др.-сканд. saga, от segia – сказывать) прозаическое повествование. Саге свойственны
исторический и бытовой реализм, психологизм, эпическая простота. Источники саги – устные
предания, поэзия скальдов, рассказы очевидцев, документы. Характер хроник имеют саги
о епископах, о вождях. Для некоторых из них характерны религиозно – моралистические
тенденции.// Литературно-энциклопедический словарь/Под ред. В. М. Кожевникова
и П. А. Николаева. Москва: Советская энциклопедия, 1987 г. С. 368.
6
Современная проза глазами прозаиков // Вопросы литературы 1996 № 1. С. 3-49.
196
о «женской прозе» отмечают ее деконструктивный, разрушительный характер. Так,
И. Савкина в статье «Говори, Мария! (Заметки о современной женской прозе)» пишет:
«Писательницы принялись с необыкновенной энергией, даже с яростью разрушать
созданные классикой мифы о мужественности и женственности». В ходе анализа
текстов С. Василенко, Н. Горлановой, Т. Набатниковой, М. Палей, Р. Полищук,
О. Татариновой и других писательниц конца XX века автор статьи демонстрирует, как
авторы-женщины
доводят
до
логического
завершения
традиционные
и канонизированные в классической русской литературе образы матери, жертвующей
собой женщины.
Многие исследователи, в том числе Н. Лейдерман, М. Липовецкий, выделяют
«женскую прозу» как особое направление в неонатурализме7. Проза Сергея Каледина
и Олега Ермакова, Леонида Габышева и Олега Хандуся, Александра Иванченко
(«Рыбий глаз») и Александра Терехова, Виталия Москаленко и Бориса Крячко,
«Печальный детектив» и «Людочка» Виктора Астафьева, как и «новая женская проза»,
интересны не только освещением прежде запретных тем: армейской «дедовщины»,
ужасов войны, быта бомжей, проституции, но и целого ряда тематических комплексов:
смерть и ее физиология, болезнь, эротическое вожделение, в том числе
и нетрадиционного типа, изнанка семейной жизни и любовных отношений, сексуальная
неудовлетворенность, аборты, алкоголизм, бедность и борьба за физическое выживание
и пр.8 Эта проза возродила интерес к «маленькому человеку», к «униженным
и оскорбленным» – мотивам, формирующим уходящую в ХIХ век традицию
возвышенного отношения к народу и народному страданию. Однако, в отличие от
литературы ХIХ века, литература конца 1980-х годов показала народный мир как
концентрацию социального ужаса, ставшего нормой. Самым непосредственным
воплощением темы социального ужаса стал в этой прозе мотив насилия. «Чернуха»
поставила под сомнение применимость таких категорий, как «нравственные основы»,
«духовные корни», к современной народной жизни.
Н. Лейдерман и М. Липовецкий отмечают, что «важнейшей чертой этой прозы
является то, что в ней «чернушный» хаос и повседневная война за выживание, как
правило, разворачивается вне особых социальных условий, напротив, «новая женская
проза» обнажает кошмар внутри нормальной жизни: в любовных отношениях,
в семейном быту»9.
Американская исследовательница Хелена Гощило, отметила: «Новаторство
женской прозы состоит в том, что она разрушает традиционные для русской культуры
идеальные представления о женской скромности, верности и жертвенности, выдвигая
на первый план жизнь женского тела: «Новая женская проза полностью и без
осуждения … обращается не только к сексуальности, но и к другим телесным
процессам, описывая их спокойно и без умолчаний. Женское тело подвергается
унижению и насилию, насилие здесь неотделимо от физического страдания и болезней.
7
8
9
Натурализм (франц. naturalisme, лат natura – природа) – литературное направление,
сложившееся в последней трети 19 в. в Европе и США. Стремилось к объективному, точному
и бесстрастному изображению реальности и человеческого характера, обусловленного
физиологической природой и средой, понимаемой, преимущественно, как непосредственно
бытовое и материальное окружение/Литературно-энциклопедический словарь// Под ред.
В. М. Кожевникова и П. А. Николаева, Москва: 1987 г.
Лейдерман, Н. Л., Липовецкий, М. Н. Современная русская литература: 1950-1990-е годы:
В 2 т.: учеб. пособие. Т. 2. Москва: Академия, 2008. С. 563.
Лейдерман, Н. Л. Русская литература ХХ в.: 1950-1990-е годы: в2т.: учеб. пособие. Т. 2.
Москва: Академия, 2008. C. 563.
197
Вот почему центральным хронотопом этой прозы становится больница – образ во
многом аналогичный хронотопу зоны в прозе «шестидесятников». Этот хронотоп
наполняется в женской прозе отчетливым философским смыслом: здесь, среди криков
боли, в грязи, в слабости, встречаются рождение и смерть, бытие и небытие. Она же
отмечает, что в то же время в больничной палате, объединенные женскими болезнями
встречаются представители всех социальных слоев – «палата женской больницы
уравнивается с микрокосмом женского сегмента общества»10. Именно в женской прозе
происходит важная трансформация чернухи: открытая в этой прозе телесность создает
почву для нео-сентименталистского11 течения 1990-х годов.
Литература возрождает «слезную традицию», уходящую своими корнями
в древние формы культуры, в обряды оплакивания и поминания. Архетипическая связь
этой культуры со смертью знаменательна: сентиментальный натурализм оплакивает
человеческие судьбы, погребенные умирающей эпохой, он – эпилог этой эпохи
и одновременно очистительный обряд, освобождающий живое от обязанности перед
мертвым. Переходный, неустойчивый характер этой тенденции связан с тем, что, заново
открывая «маленького человека», эта литература окружает его состраданием
и жалостью, но сам герой сентиментального натурализма еще не готов к самосознанию,
он целиком замкнут в эмоционально-физиологической сфере.
Особенно ярко эта тенденция реализовалась в постсоветской массовой культуре –
в переводном и «самодельном» женском романе в глянцевой обложке, в совершенно
обвальной популярности мексиканских и бразильских мыльных опер, превратившихся
в серьезный фактор национального самосознания.
«Новый сентиментализм» уже обращается к романтическому мифу как
к онтологической реальности. Телесность выступает на первый план в результате
глобального разочарования в разуме и его порождениях-утопиях, концепциях,
идеологиях. Разумность воспринимается как источник фикций, симулякров. Тело же
выступает как неотменимая подлинность. И чувства, окружающие жизнь тела,
признаются единственно несимулятивными. Почему возникает это сращение
телесности и сентиментальности – начал, казалось бы противоположных? Телесное
обычно
принадлежало
к
ведомству
неосентиментального
натурализма,
а сентиментализм был традиционно бестелесен 12.
Изучением такого явления как женская проза, занимается не только
литературоведение, но и другие науки. С середины 1990-х годов для осмысления
явления «женской прозы» в литературоведении начинает использоваться гендерный
подход. «Подобного рода исследования, – пишет С. Охотникова, – стали
восприниматься как более или менее единый комплекс, наиболее приемлемый для
анализа «инаковости женского сознания» и тех средств, при помощи которых эта
«инаковость» находит свое выражение в литературе»13. Такой взгляд на «женскую
10
Цит. по: Лейдерман, Н. Л., Липовецкий, М. Н. Современная русская литература: 1950-1990-е
годы: В 2 т.: учеб. пособие. Т. 2. Москва: Академия, 2008. С. 564.
11
Сентиментализм (франц. sentimentalisme, от англ. sentimental, франц. sentiment-чувство) –
течение в европейской литературе и искусстве 2 пол. 18 века, подготовленное кризисом
просветительского рационализма. Доминантой «человеческой природы» сентиментализм
объявил чувства, а не разум, скомпрометированный буржуазной практикой/Литературноэнциклопедический словарь. // Под ред. В. М. Кожевникова и П. А. Николаева. Москва, 1987.
12
Лейдерман, Н. Л., Липовецкий, М. Н. Современная русская литература: 1950-1990-е годы:
В 2 т.: учеб. пособие. Т. 2. Москва: Академия, 2008.
13
Мелешко, Т. Современная отечественная женская проза: проблемы поэтики в гендерном
аспекте. http://www.a-z.ru/women_cd1/html/br_gl_2.htm-.
198
прозу» присутствует в работах Е. Гощило, Т. Марковой, Серафимы Ролл, И. Савкиной,
Е. Трофимовой, Н. Фатеевой, К.Чачанидзе.
Более подробно современную женскую прозу в гендерном аспекте рассматривает
Т. Мелешко14. Так, Т. Мелешко попыталась выделить основные черты женской прозы,
создавая свою работу на грани литературы и психологии. Исследователь предлагает
рассмотреть некоторые особенности, свойственные женской прозе.
1. Особый тип авторского сознания. 2. Мужское и женское в современной женской
прозе вступают в более сложные отношения, образуют новые модели взаимодействия
полов.
3. Пространство женской прозы. Как справедливо указывает Н. Габриэлян, образ
пространства находится в тесной связи с типом авторского сознания. Поэтому можно
заключить, что в женской прозе преобладают образы открытого пространства, текучего
и изменяющегося. Одним из центральных образов женской прозы является образ
водоема – океана, моря, реки, который символизирует неочерченность и открытость
женской сущности. Инвариантами образов водной стихии могут выступать «поток
сознания», «спонтанная» речь героев (Петрушевская, Нарбикова, Славникова),
описание музыкальной стихии (Полянская «Прохождение тени»)
4. Архетипы женской прозы. 5. Интертекстуальность.
6. «Телесность» как основная тема женской прозы. В женской прозе велик интерес
к «телесным» проявлениям женственности. «Абортная» тема, пишет Н. Габриэлян, – не
новость для современной русской женской прозы. «Делос» Натальи Сухановой,
«Отделение пропащих» Марины Палей, «Ген смерти» Светланы Василенко – вот далеко
не полный перечень произведений, в которых авторы обращаются к этой теме, до
недавнего времени находившейся под негласным запретом. Главная причина, по
которой женщины писательницы обращаются к теме аборта заключается в том, что
нынешнее сознание женской личности конституирует себя не в качестве объекта
описания, а в качестве его субъекта. Женщина во все времена была главной темой
литераторов-мужчин. Женственное было объявлено «тайной», «загадкой», которую
и разгадывала на протяжении столетий мужская половина человечества. Поэтому
в литературе и искусстве отражены такие диаметрально противоположные концепты
женственности как «святая» и «блудница», «райская птица» и «гиена» и пр.
Современные писательницы, описывая «жизнь тела», пытаются создать новый синтез,
основанный не на бинарных оппозициях, а на их преодолении.
7. Образ дурочки. 8. Специфика финала. Финал произведений, по мнению
исследователя, в прямой или завуалированной форме содержит мотив полета. Роман
С. Василенко заканчивается тем, что Надька взлетает. «Кысь» Т. Толстой заканчивается
«воспарением» Никиты Ивановича и Льва Львовича – интеллигентов из Прежних.
Повесть Н. Горлановой «Коммуналии» оканчивается эпизодом, где все жители
коммунальной квартиры, помирившись, садятся в «Запорожец» и взлетают. Кроме
прямых «полетов» героинь и героев в финалах произведений женской прозы, немало
завуалированных вскакивание на подножку отъезжающего автобуса («Путь стрелы»
И. Полянской); танец, описанный как полет («Long Distance, или Славянский акцент»
М. Палей) и пр. С чем связано такое тяготение женщин-писательниц к идее полета?
К эстетическим причинам можно отнести культурную традицию, связывающую
женщину и полет: от ведьм и булгаковской Маргариты до Катерины А. Н. Островского
и героини «Барьера» П. Вежинова.
14
Мелешко, Т. Современная отечественная женская проза: проблемы поэтики в гендерном
аспекте http://www.a-z.ru/women_cd1/html/br_gl_2.htm-.
199
С психологической точки зрения полет связан с целым комплексом
представлений. Полет, как поясняют психоаналитики А. Ларионов и Б. Эрзяйкин,
связан с ощущением бессилия, некоторой незащищенности.15
Специфике поэтики женской прозы посвящена работа Н. М. Герасимовой
«Поэтика переживания в русской современной женской прозе»16. Автор обращает
внимание на то, что проблема заключается в особом характере «переживания» времени
отдельным человеческим существом, способным или неспособным найти свое место
в мире. Характер женской прозы стал иным, чем в эпоху, которую можно было бы
назвать временем «имитационных действий». Под последними автор понимает
стремления женщин-писательниц воспроизводить в своих текстах стереотипы
социального и культурного «мужского» поведения или оценочной позиции. Примером
тому может служить негативный ореол понятия «поэтесса» по сравнению с «поэт».
Широко известны реакции М. Цветаевой, А. Ахматовой, Ю. Мориц и Б. Ахмадулиной
на обозначения такого рода или попытки женщин-писательниц взять себе мужской
псевдоним. Например, Зинаида Гиппиус – Антон Крайний.
Образцы женской прозы, по мнению автора, обладают тремя качествами, достаточно
характерными для состояния женской литературы. Им свойственна, во-первых, особая
установка на риторичность, во-вторых, специфические отношения между «я» героини
и «я» авторским и, наконец, особая, присущая этим текстам поэтика «переживания»
реальности. Автор исследует образы героинь женской прозы. Это проститутки: Ксеня и ее
дочь («Дочь Ксени» Л. Петрушевской, «Петр I» И.Полянской), просто Лена и библиотекарь
Тоня, «очень милая и печальная блондинка», «которая на самом деле представляла из себя
вечную странницу, авантюристку и беглого каторжника» («Бессмертная любовь», «Петр
I»), уборщицы («Червивый сынок» и «Замерзли» Н.Садур и «Петр 1» И. Полянской),
сотрудницы КБ или продавщицы «Приключения Веры» («Петр I».), студентки
литинститута или жена писателя («Вдова» Л.Ванеевой) около – литературная или около –
журналистская устаревшая женщина («Слабые кости» И.Полянской), писательницы
и переводчицы («Комаровство» О. Комаровой и «Объяснение» Л. Самуэльсон),
петеушницы («Миленький рыженький» и «Синяя рука» Н. Садур).
Сама обычность женского существования становится если не темой, то
принципом изображения персонажей в современной женской прозе, являясь в свою
очередь выражением главной ее проблемы – обреченности ее героинь на полное
непонимание. Сама речевая технология – ориентация на метафору и метонимию, как
средства мироописания, служат определенной цели: женское существо изображается
как ориентированное на нечто вне его положенное, но частью которого оно является.
Женской прозе свойственны особая поэтика языка, очерченный круг проблем
и образов, особое отношение ко времени и пространству.
Summary
In this article we have tried to characterize the modern women’s prose. We have not find
any deep research of this subject, and we used predominantly articles of critics, new textbooks
and literary texts themselves. We tried to define the place of women's literature in the modern
literature, highlight the main features of women's prose, argued the situation with the
examples from the texts.
15
Мелешко, Т. Современная отечественная женская проза: проблема поэтики в гендерном
аспекте. http://www.a-z.ru/women_cd1/html/br_gl_2.htm-.
16
Герасимова, Н. М. Поэтика переживания в русской современной женской прозе.
http://www.folk.ru/ propp/rech/gerasimova.html.
200
Библиография
1. Герасимова, Н. М. Поэтика переживания в русской современной женской прозе.
http://www.folk.ru/propp/rech/gerasimova.html.
2. Лейдерман, Н. Л., Липовецкий, М. Н. Современная русская литература: 1950-1990-е
годы: В 2 т. Учебное пособие. Т. 2- Москва: Академия, 2008.
3. Лейдерман, Н. Л. Русская литература ХХ в.: 1950-1990-е годы: в 2 т.: учебное
пособие. Т. 2. Москва: Академия, 2008.
4. Мелешко, Т. Современная отечественная женская проза: проблемы поэтики
в гендерном аспекте. http://www.a-z.ru/women_cd1/html/br_gl_2.htm-.
5. Современная проза глазами прозаиков // Вопросы литературы 1996.
6. Токарева, В. Из жизни миллионеров//Токарева В. Телохранитель. Москва, 1997.
7. Улицкая, Л. «Принимаю все, что дается»//Вопросы литературы. 2000 № 1.
8. Черняк, М. А. Современная русская литература: Учебное пособие. Санкт-Петербург
– Москва: САГА: ФОРУМ, 2004.
201
Co jsou Češi po polsku. O „czechofilii” i „kryptoczeskości” wśród
polskich publicystów
Urszula Kowalska
Co jsou Češi in Polish. About “czechofilia” and “kryptoczeskość”
among Polish publicists
Abstract: It is impossible to ignore more and more common discussions about Czech
fascinations in Poland. Questions connected with national character, stereotypes mutual
portrayal of each other are in Poland contemporary and popular thanks to the people like
Mariusz Szczygieł, Mariusz Surosz, Antoni Kroh, Leszek Mazan or Aleksander Kaczorowski –
publicists, fanaticts, tranaslators of real, not stereotype Czech culture. The article is trying to
indicate most common Czech believes about Poland and Polish believes about Czech
Republic.
Key words: national character; identity; stereotypes; Czech Republic; Poland; journalism.
Contact: Institute of Slavonic Philology, Faculty of Polish and Classical Philology, Adam
Mickiewicz University in Poznań, [email protected]
Trudne sąsiedztwo?
1
Granice mogą być też fosą, w której czają się groźne krokodyle .
- Na misce ti nesu třešně.
- Jak ty, chłopcze, mówisz śmiesznie.
- Buď si vezmi nebo nech.
- A już wiem: Ty jesteś Czech.
- Lépe Čechem než-li Němcem!
- Słyszę, stuka twoje serce.
- Pusť mě dovnitř, budem´sami.
2
- W Polsce obcych nie wpuszczamy!
Czechy – mały naród, cieszący się w Polsce coraz większą popularnością i, według sondażu
Instytutu Badania Opinii Homo Homini, uważany przez 39% Polaków
za najsympatyczniejszy. Za co? Wersje są dwie. Pierwsza dotyczy tych, którzy uwielbiają
Krecika, piwo i smażony ser z frytkami (lub / i knedliki), druga tych, którzy
do wymienionych dodają Rok ďábla, film Samotáři i eseje Mileny Jesenskiej. Grupa pierwsza
możliwe zainteresowania grupy drugiej poznaje dzięki fanatykom, czechofilom, tłumaczom,
obrońcom (prawdziwej, nie stereotypowej) czeskości, trudzącym się przełożeniem kultury,
1
J. Alner, Janosik i Kafka, przeł. P. Godlewski. „Kafka. Kwartalnik środkowoeuropejski” 2001, nr 1,
s. 51.
2
J. Nohavica, Czechopolska, dotępna w: http://www.nohavica.cz/cz/tvorba/texty/ceskopolska.htm,
[20.05.2011 r.].
202
tradycji i charakteru narodowego południowych sąsiadów, niezmiennie (choć od pewnego
czasu już mniej niezmiennie) kojarzonych z piwem, Szwejkiem, Hrabalem i, delikatnie rzecz
ujmując, dziejowym oportunizmem3. Pepiki, pepiczki, knedliki, szwejkowie, wencliczki – kilka
innych, ostrzejszych epitetów pozwolę sobie pominąć. Wszystkie one bazują
na uproszczonym wyobrażeniu charakteru narodowego bezsprzecznie związanego z pojęciem
tożsamości narodowej. Tożsamości narodowe zaś, jako koncepcje, konstrukcje społeczne
zależą od stereotypów narodowych – zarówno tych własnych jak i tych wytwarzanych
w odniesieniu do nacji innych, najczęściej sąsiednich.
Nie ma już chyba potrzeby wspominać o polskich stereotypach, dotyczących czeskiego
charakteru. Listy takich schematycznych przesądów zyskały wielką popularność
i prostowanie pewnych spłaszczonych opinii, nie ma większego sensu. Zresztą – czy warto?
Nasze (polskie) niewinne dowcipkowanie stało się ważnym składnikiem tradycji, kultury,
pewnym ugruntowanym elementem stosunków polsko-czeskich. Ale istnieją przecież także
stosunki czesko-polskie… Jasna Hloušková pisze:
Jeśli chodzi o portret Polaka w oczach Czecha mamy tu do czynienia nie z jednym stereotypem, lecz z co
najmniej dwoma. Pierwszym jest Polak romantyk, zmagający się samotnie ze światem, rycerz walczący w imię
honoru i Boga, śmiałek pędzący na koniu z obnażoną szablą. Nie jest to postać doskonała – nosi na sobie piętno
nacjonalizmu; cechuje ją często samochwalstwo, a w jej poczynaniach zaślepienie bierze zazwyczaj górę nad
zdrowym rozsądkiem – lecz w gruncie rzeczy pozytywna. Drugi obraz Polaka widzianego oczami Czecha to
kupiec, złodziej lub „cinkciarz”, więc stereotyp bezsprzecznie negatywny4.
Uzupełnieniem a jednocześnie reakcją na ten obraz niech będzie wypowiedź Jana
Linky z artykułu Poláci a Češi – deskripta gentium:
Češi znají Poláky jako zloděje, šmelináře, opilce, romantiky, antisemity, nacionalisty a (chápáno na stejné
úrovni) katolíky, kteří navíc směšně šišlají. Netuší, že Poláci o nich mluví jako o Pepících, knedlících a Švejcích,
pacifistech, kteří nad džbánky piva sní o návratu Rakousko-Uherska, neboť si neumějí vládnout a bránit svou
zemi, o cynicích, jejichž jediným romantickým snem je chata nad Sázavou položená vedle tisíců jiných chat –
a navíc Češi mluví jako děti (hle, zde máme alespoň cosi společného!).5
Czechoszczygłofilia.
Od té nákazy
6
Nepomůžou zákazy…
Karel Kryl w roku 1989 napisał utwór pt. Písničkářský bacil, będący krótkim
przeglądem dotkniętych „artystyczną zarazą” pieśniarzy, którzy nieustannie swoją obecnością
3
W artykule z roku 1998 Jan Linka wspomina: Z české kultury jsou v Polsku známy Dietlovy seriály,
Arabela, Rumcajs, Křemílek a Vochomùrka (Żwirek i Mochomurek), Švejk, Hrabal, Havel a
Kundera, Karel Gott a Helena Vondráčková, se sympatiemi jsou přijímány české rodinné komedie
a upřímný obdiv patří vzestupu soudobého českého filmu. Na hudebním festivalu. (J. Linka, Poláci a
Češi – descripta gentium. „Souvislosti” 1998, nr. 3-4, s. 11.)
Początek XXI wieku zaowocował nowymi fascynacjami, choć te wymienione powyżej
w przeciętnym odbiorcy kultury czeskiej w Polsce wzbudzają wciąż największe emocje.
4
J. Hloušková, Portret Polaka w oczach Czecha, w: Narody i stereotypy, pod red. T. Walas, Kraków
1995, s. 47.
5
6
J. Linka, Poláci a Češi…, op. cit., s. 8.
K. Kryl, Písnickařský bacil, w: tegoż, Spisy I. Texty písní, oprac. J. Šulc, J. Jiskrová, M. Huvar, Praha
1998, s. 336.
203
w życiu społecznym i kulturalnym Czechosłowacji dokuczają najwyższym władzom
państwowym. Ostatnie lata udowadniają, że nad Polskę nadciągnęła równie interesująca
„zaraza”, choć to słowo nieodpowiednie, bo jakiekolwiek pejoratywne nacechowanie nie ma
tu racji bytu. Winą (czy raczej zasługą) za obecność tego wirusa w naszych domach trudno
kogokolwiek obarczać. Nie przyszedł on prawdopodobnie zza południowej granicy, raczej
wylęgał się po cichu, gdzieś blisko, pod nosem, po ciemku, w tajemnicy. Trochę czasu zajęło
mu dojrzewanie, a przez lata doglądali go pilnie ludzie tacy, jak Antoni Kroh, Leszek Mazan
czy Aleksander Kaczorowski. Wirus czekał jednak na odpowiedni moment, ewoluując
w ciepełku bohemistycznych fascynacji. W roku 2006 ujawnił się „główny zarażacz”,
dziennikarz i publicysta Mariusz Szczygieł. Ten, o kim pisze Szczygieł staje się momentalnie
wizytówką nieznanej dotąd w Polsce czeskości, losy opisywanych przez niego postaci
dyskutowane są przy nienajlepszym polskim piwie, a bohemiści tracą cierpliwość, gdy po raz
setny udowadniają, że naprawdę wiedzą, kim jest Jára Cimrman i słyszeli o nim już
wcześniej. Mariusz Szczygieł – ambasador czeskiej kultury w Polsce? Takie określenie brzmi
odrobinę tandetnie i zdecydowanie zbyt patetycznie – nie przystaje także do wyobrażenia
autora o samym sobie. Autora, który nie chce uczestniczyć w spotkaniach ze studentami
bohemistyki, bo twierdzi, że nie jest specjalistą i… nie ma wystarczającej wiedzy.
Rzekome nieposiadanie wiedzy nie przeszkadza mu w tłumaczeniu czym jest kafkárna7,
dlaczego o komunizmie w Czechach mówi się w sposób bezosobowy, czy przywoływaniu
nieznanych w Polsce i z pewnością w tejże Polsce nieoczekiwanych wypowiedzi Hitlera jak
na przykład: Czesi są najniebezpieczniejsi ze wszystkich Słowian, gdyż są pilni czy każdy
Czech jest rowerzystą, który na górze się schyla, ale na dole pedałuje8.
Równie nieoczekiwane jest opisane przez Szczygła w ostatniej książce poszukiwanie
w Czechach Boga (Bogów?). Jak również sama konstrukcja tomu reportaży oparta na
koncepcji coming outu – z jednej strony czechofila w Rzeczpospolitej Polskiej, z drugiej –
katolika w Republice Czeskiej, coming outu, który w Polsce kojarzy się wciąż z sytuacją
graniczną, ekstremalną. Szczygieł dostrzega, że nie jest sam, że nie jest jedynym
„kryptoczechem”, ukrywającym się w Polsce. I diagnozuje: a więc dlatego uwielbiamy
Czechów. Bo to naród, który ma zupełnie inne wady9. To diagnoza nienowa, choć ujęta
w zgrabne i atrakcyjnie brzmiące zdanie zaskakuje swoją prostotą i trafnością. Zestawienie
dwóch sąsiadujących ze sobą kultur w większości przypadków owocuje „polskimi”
wnioskami przemawiającymi za tym, co czeskie. Barbara Sola w „Zeszytach Literackich”
z roku1995 pisała:
Porównujemy polską kulturę z czeską na ogół po to, aby skrytykować naszą, postszlachecką i dać wyraz
przeświadczeniu o niewystarczalności kultury, w jakiej się wychowaliśmy10.
Czesi pewnie też porównują swoją kulturę z naszą. Ale trudno wyobrazić sobie, by
z podobnym zapałem i w podobnym natężeniu dawali wyraz jakiemukolwiek
przeświadczeniu o jakiejkolwiek niewystarczalności kultury. Chyba że mowa o kulturze
polskiej.
W obronie Surosza
Mariusz Surosz swój bohemistyczny debiut książkowy opublikował w roku 2010, co
postawiło go w niewygodnej sytuacji naśladowcy czy też kontynuatora koncepcji Mariusza
7
Por. M. Szczygieł, Gottland, Wołowiec 2006, s. 193-197.
Ibidem, s. 34.
9
M. Szczygieł, Zrób sobie raj, Wołowiec 2010, s. 11.
10
B. Sola, Kim są Czesi. „Zeszyty Literackie” 1995, nr 4, s. 191.
8
204
Szczygła. Niespecjalnie zresztą słusznie, bo jego teksty ukazywały się wcześniej w różnych
czasopismach11. Sam Szczygieł, guru czechoznawczej publicystyki, zabrał głos, pisząc
w komentarzu do Pepików:
Nie mam nawet ułamka tej wiedzy o Czechach i ich historii, którą ma Mariusz Surosz. Autor nie tylko
napisał alternatywny podręcznik historii Czechosłowacji, złożony z wnikliwych portretów, ale stanął do walki
ze stereotypami. Jak wiemy, stereotyp znika, kiedy obiekt pozna się bliżej.12
Jednak Internet zawrzał. Głosy obrońców czeskości przekrzykują się wzajemnie,
skazując Surosza na publicystyczną i historyczną niesławę lub też wynosząc na pisarski
piedestał.
Jedna z krążących w Internecie recenzji książki Surosza poddaje w wątpliwość dobór
postaci, których historie tworzą całość zatytułowaną Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów13.
Z pewnością wśród siedemnastu życiorysów zabrakło miejsca dla wielu nie mniej
interesujących. Na swoją kolej czeka grupa Wielkich Nieobecnych, a próbę tłumaczenia się
z reporterskiego wyboru podejmuje chociażby Mariusz Szczygieł w swojej ostatniej książce
Zrób sobie raj:
Każdy z was będzie teraz miał pretensje, że książka ta nie zawiera wszystkiego, co jeszcze mogłaby
zawierać (…) Ale powiem szczerze nie lubię książek z gumy.14
Cała książka Surosza konsekwentnie zaprzecza utartemu wyobrażeniu, które pociąga
za sobą tytułowy „Pepik”. Autor we wstępie (przeczuwając zapewne oburzenie, które może
wywołać „niepoprawne politycznie” określenie sąsiada) tłumaczy się zapobiegliwie
z niewygodnego tytułu, który wedle niektórych komentarzy, zamiast obalać krzywdzące
stereotypy, umacnia je. Zarzucanie autorowi złej woli czy też nieetycznego
podporządkowania się prawom rynku wydaje się nadużyciem. Już samo motto (Czesi to
śmiejące się bestie), słowa zaczerpnięte z wypowiedzi Heydricha, spopularyzowane przez
Hrabala, sugerują autorskie „mrugnięcie” w stronę czytelnika. Podtytuł Pepików może zaś
w wielu polskich odbiorcach wywołać okrzyk niedowierzania. Dramatyczne stulecie Czechów
brzmi absurdalnie, w kontekście „czecholubnych” dowcipów, żarcików. Dramatyzm raczej
nieszczególnie kojarzy się ze szwejkowskim wyobrażeniem czeskiej historii, swoją drogą
bazującym na uproszczonym, niepogłębionym, powierzchownym odczytaniu postaci
najsłynniejszego „wojaka” (jak głosi najpopularniejsze polskie tłumaczenie) Europy
Środkowej. Osobną nagrodę za tłumaczenie Polakom, kim i jaki naprawdę jest Josef Švejk
powinien otrzymać Mariusz Szczygieł, stwierdzający na przykład: Józef Szwejk – filozof
przebiegłej uległość / jednocześnie – wzorzec przystosowania15 i przywołujący wywołaną
przez „Mladą Frontę Dnes” dyskusję nad kwestią Dlaczego Czesi nie znoszą bohaterów?
Pokazana przez pryzmat pojedynczych, „małych”, prywatnych historii dramatyczna
historia Czechosłowacji z pewnością budzi wątpliwość, czy legendarny już czeski oportunizm
w gruncie rzeczy nie jest mitem. Nie sposób oczywiście oderwać pojęcia charakteru
narodowego od narodowych stereotypów, zarówno tych własnych, jak i gorliwie
11
Między innymi w „Gazecie Wyborczej”, „Tygodniku Powszechnym”, „Wysokich Obcasach”
i „Zwierciadle”.
12
M. Surosz, Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów, Warszawa 2010.
13
Recenzję autorstwa Łukasza Grzesiczaka można znaleźć na stronie: http://histmag.org/?id=4541
[28.05.2011]
14
M. Szczygieł, Zrób…, op. cit., s. 281.
15
M. Szczygieł, Gottland, op. cit., s. 158.
205
„preparowanych” przez sąsiadów. Nie może jednak umknąć uwadze czeski dystans
do samych siebie. I krytyczne podejście do własnej historii, własnych uników czy, jak to ujął
Antonín J. Liehm, tradycyjnego już przychodzenia na gotowe.
Surosz we wstępie do swojej książki, odnosząc się do stereotypów dotyczących
„czeskości”, pisze: sami Czesi też nie są bez winy. Autor podaje jako przykład wywiad z Jiřím
Menzlem, który kategorycznie stwierdza – Czesi nie walczą. Tę niewygodną właściwość, tak
nadgorliwie dostrzeganą przez sąsiadów, delikatniej scharakteryzował Václav Havel,
wymieniając szczegółowo składniki czeskiego „wyposażenia narodowego”: wzmocnioną
ostrożność, nieufność wobec zmian, powolność, niechęć do ponoszenia ofiar, chęć
przeczekania, i sceptycyzm 16.
Trudno pominąć inne wypowiedzi byłego czeskiego prezydenta, wpisujące się
w niekonwencjonalny charakter jego prezydentury, tak obcy a jednocześnie tak bliski
polskiemu odbiorcy. Jego nieskomplikowane teorie (np. ta, że nie należy być zbyt poważnym,
bo człowiek poważny jest strasznie śmieszny albo, że polityka powinna brać się z serca, nie
z tez) korespondują z tym, jak sam przedstawia swoją historię: czeski Jasio walił głową
w mur, aż stał się prezydentem.
Mityczna „pepikowatość” ginie w obecności Václava Havla. Jest zresztą cała rzesza
„Pepików”, których raczej żaden Polak „Pepikami” by nie nazwał. Mało „pepikowata” zdaje
się być śmietanka czeskiej kinematografii – Petr Zelenka, Jiří Menzel, Miloš Forman.
Z określaniem poprzez „pepikowatość” czeskiego charakteru narodowego niewątpliwie
zgodziłby się artysta David Černý, który w rozmowie z Mariuszem Szczygłem wymienił
składniki czeskiej tożsamości narodowej: Niewymieszana, nieciekawa, lekko sknedlikowana,
nasiąknięta piwem, nieopalona masa. Czech to wieśniak, który jest łakomy, zachłanny
i przebiegły, a trochę tchórz17. Ale czy nazwisko twórcy głośnej „Entropy” koresponduje
z obśmianym, obnażonym, obłym i obficie opitym „Pepikiem”? Jeszcze innych
„Niepepików” (ściślej siedemnastu) wybiera Surosz. Przeciętny polski odbiorca z pewnością
rozpozna kilka z nich. Przeciętny polski bohemista z pewnością podważy zasadność pisania
o kilku z nich.
Każdy z bohaterów opowieści ukryty został pod swoistym pseudonim18, który może
sugerować, że opisywana w rozdziale postać jest jedną z wielu, jedną z szeregu zwykłych,
normalnych, niewyróżniających się niczym szczególnym obywateli Republiki
Czechosłowackiej i Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej. Sprowadzenie człowieka
do funkcji, jaką pełni w społeczeństwie lub do tego, jak jest przez to społeczeństwo
postrzegany, przekornie może korespondować z losem, który spotkał wielu czeskich
intelektualistów po sierpniu 1968 roku. Trudno ocenić na ile celowy jest ten tytułotwórczy
zabieg, na ile zaś to przypadek implikuje taką interpretację. W eseju pt. Czechosłowacja pod
lodem z roku 1984 Timothy Garton Ash pisał:
Ten mężczyzna zmywający okna napisał pracę doktorską o Wittgensteinie. Zapytaj kelnera o Kafkę:
przed swoim procesem miał cykl wykładów o Procesie. Tak, nocny stróż naprawdę czyta Arystotelesa. Węgiel
dowiezie ci wyświęcony ksiądz z zakonu braci czeskich. Ucałuj sygnet mleczarza: to twój biskup 19.
16
V. Havel, Tylko krótko proszę. Rozmowa z Karlem Hvížďalą, zapiski, dokumenty, Kraków 2007,
s. 63.
17
M. Szczygieł, Zrób…, op. cit., s. 234.
18
Większość tytułów stanowią nazwy zawodów (Astronom, Dziennikarka, Geometra, Kamerdyner,
Pilot, Księgarz, Stolarz, Malarka, Filozof, Poeta, Murarz, Komediantka), a wyjątkiem od tej reguły
są inne, równie znamienne nazewnicze peryfrazy: Amerykanka, Galicyjski Żyd, Syn prezydenta,
Córka handlowca oraz – zarezerwowany dla „naczelnego” uchodźcy Pavla Tigrida – Emigrant.
19
T. G. Ash, Czechosłowacja pod lodem, w: tegoż, Pomimo i wbrew. Eseje o Europie Środkowej,
206
O zawodowej degradacji czeskich intelektualistów pisał już Mariusz Szczygieł
w Gottlandzie, tłumacząc przez pryzmat pokoleniowego doświadczenia historię Marty
Kubišovej, ale motyw czeskiego „przekwalifikowywania się” na pracowników fizycznych
polskiemu szerokiemu odbiorcy jest znany chociażby z Nieznośnej lekkości bytu Milana
Kundery. Zwyczajność i pewien schematyzm, zawarty w określającej daną postać nazwie
zawodu, pochodzenia, czy rodzinnych konotacji w książce Surosza zderzone zostają
z niezwykłością czasów, postaw, wyborów i motywacji. Pogłębia to wrażenie
nieprzewidywalności losu człowieka, zależności od praw historii i geografii, które względem
Europy Środkowej nigdy nie były specjalnie łaskawe. Intelektualista, jako stróż nocny czy
poeta pilnujący szkieletu wieloryba20 symbolizują, wspomnianą już, społeczną degradację.
Tytuły rozdziałów u Surosza sugerują proces odwrotny – powszedniość w nie wpisana
zderzona zostaje z wielką historią, wielkim światem i wielką polityką, wynurzającą się
z opowieści o, zdawałoby się, codzienności normalnych ludzi.
Jest jedna rzecz, która zastanawia w kompozycji omawianej książki. Zapewne wynika
ona z faktu, że teksty składające się na „pepikową” całość były wcześniej publikowane
w różnych czasopismach. Nie miały tworzyć sumy, stanowiły, przynajmniej z pozoru,
oderwane od siebie fragmenty, opisujące dwudziestowieczną czechosłowacką rzeczywistość
(momentami zupełnie nierzeczywistą). Ograniczone jedną okładką, spisane pod jednym
tytułem, zamknięte w jednym tomie zyskują nowe znaczenia, stają się wzajemnie
dopełniającymi się elementami spójnej, choć dość skomplikowanej, pstrokatej,
surrealistycznej układanki, jaką jest najnowsza historia Europy Środkowej. I tak obok
czeskiego laureata literackiej nagrody Nobla, Jaroslava Seiferta, pojawia się najlepszy uczeń
Stalina – Klement Gottwald. Obok Jiřego Gruntoráda, znalazł sobie miejsce zniesławiony
prezydent Emil Hácha. Tuż przy legendarnym Janie Patočce spokojnie układa się opowieść
o skazanym na karę śmierci za zbrodnie wojenne Karlu Hermanie Franku. Zestawienie takich
nazwisk na kartach jednej książki zdaje się świętokradcze, jednak to właśnie podejście
historyka – rzeczowe, niejednoznaczne, obiektywne, ale także niepozbawione emocji –
stanowi o wartości tej opowieści. Tematyczny „gulasz” stawia męczenników obok
potępionych, odczarowując stereotypową już „małość” czeskiej historii.
Dramatyczne stulecie Czechów, dramatyczne stulecie Europy Środkowej.
V uplynulých sedmdesáti letech svého života jsem, aniž bych opustil střed Evropy, přežil sedm režimů,
třináct prezidentů, jednoho Adolfa Hitlera a jeho tisíciletou říši, která, a to jsem měl velké štěstí, pro mne trvala
jen šest let, jednoho Stalina, sedm bolševických generálních sekretářů komunistické strany a v letech 1948 až
1974 jedno věčné přátelství k Sovětskému svazu. Třikrát jsem změnil státní občanství, dvakrát řeč a dvakrát
jsem ztratil domov, a to vše v nemocném a tuze neklidném srdci Evropy21.
Jednym z zarzutów stawianych książce Surosza i po cichu wszystkim tym, którzy
Czechami interesują się hobbystycznie bądź zawodowo, jest przecenianie indywidualności –
zbyt zuchwałe stawianie wybranych życiorysów jako argumentów potwierdzających tezę
o istnieniu, zgodnie z podtytułem Pepików „dramatycznego stulecia Czechów”. G. Konrád
w eseju Przyszłość potrzebuje pamięci napisał: nie ma wielkich ludzi bez znaczących
przeł. A. Husarska, Londyn 1990, s. 69.
Egon Bondy wspomina o tym doświadczeniu w rozmowie z Aleksandrem Kaczorowskim,
opublikowanej w zbiorze Europa z płaskostopiem (Wołowiec 2006).
21
O. Filip, Sedmý životopis, cyt. za: J. Urbanec, Ota Filip mezi literaturami, dostępny w:
http://www.literarni.cz/rubriky/aktualni/clanky/ota-filip-mezi-literaturami_2545.html [28.05.2011 r.]
20
207
biografii. Historia osobista jest aktywnym narzędziem pracy, zbiorem przykładów i żywą
metaforą, co pręży się jak zwierzę. Wspominał też o przestrzeni, w której powstają te
metafory, o pewnej krainie geograficznej: szczęśliwym skrawku ziemi w środku Europy,
ciężkim od krzywd i wyrzutów sumienia. Czesi są niezaprzeczalną częścią tego skrawka, a ich
dramatyczne stulecie elementem składowym większej całości – dramatycznego stulecia
Europy Środkowej.
To na gruncie czeskim rozbrzmiały najistotniejsze głosy na temat
środkowoeuropejskości i to czeskość właśnie podpowiada dwie możliwe, Kroutvorowskie
alternatywy czasów, sposoby na przetrwanie – moralizm i anegdotę. Szczygieł i Surosz są
spadkobiercami tego sposobu myślenia i tego sposobu podejścia do historii. Jak wszyscy
zarażeni „czechizmem” zdają sobie sprawę z tego, jaką rolę w obrębie wielkiej historii pełni
malá historka. I gdzie wśród nich jest miejsce dla historky trzeciej – hospodskiej. Oczywiście
dość ryzykowne wydaje się mówienie o przemyślnym moralizmie mającym płynąć z ich
tekstów. Ale coś w tym musi być, skoro zmieniają oblicze „knedlikowej” czeskości,
a najnowsza książka Mariusza Szczygła jest do kupienia nawet sieci tanich polskich
supermarketów.
W roku 1939 Milena Jesenská pisała o swojej ojczyźnie:
Kraj tak mały, jak grosik na dłoni Europy. (…) Trzeba powtarzać, choćby często daremnie, nie światu
tylko naszym rodakom: to jest cudowny kraj, ten w którym żyjecie i to jest wspaniały naród, ten, do którego
należycie22.
Czeska tradycja zastanawiania się nad swoją tożsamością narodową przeszła
na Polaków. Jan Patočka powiedział kiedyś, że jedynie chore narody zastanawiają się nad
swoim charakterem. Pozostaje pytanie, dlaczego w Polsce coraz więcej mówi się
o charakterze narodowym Czechów?
Summary
The main purpose of this article was to find differences and connections between two
neighboring nations – Poles and Czechs. According to the contemporary discussions, Czech
culture, mentality and way of behaving fascinate many of Poles. More positive portrayals
replace the negative stereotypes characteristic for mutual contacts over last few years.
The great service in this area of studies have people like Mariusz Szczygieł or Mariusz
Surosz, the authors of books “Gottland”, “Zrób sobie raj” and “Pepiki. Dramatyczne stulecie
Czechów”. The thesis concentrates mainly on one of the newest Polish books, written by
Mariusz Surosz and discussions that appeared after it was published. Jan Potočka has once
said: “Only sick nations contemplate about its national characters”. It seems to be necessary
to answer a question, why Poles for so long have debated about Czech mentality.
Bibliografia
1. Alner, J., Janosik i Kafka, przeł. P. Godlewski. „Kafka. Kwartalnik środkowoeuropejski”
2001, nr 1, s. 48-55.
2. Ash, T. G., Pomimo i wbrew. Eseje o Europie Środkowej, przeł. A. Husarska, Londyn
1990.
22
M. Jesenská, Czego oczekuje Czech od Czecha, w: tejże, Ponad nasze siły. Czesi, Żydzi i Niemcy. Wybór
publicystyki z lat 1973-1939, wyb. i oprac. V. Burian, L. Engelking, przeł. L. Engelking, Wołowiec 2001,
s. 186.
208
3. Havel, V., Tylko krótko proszę. Rozmowa z Karlem Hvížďalą, zapiski, dokumenty,
Kraków 2007.
4. Jesenská, M., Ponad nasze siły. Czesi, Żydzi i Niemcy. Wybór publicystyki z lat 19731939, wyb. i oprac. V. Burian, L. Engelking, przeł. L. Engelking, Wołowiec 2001.
5. Kryl, K., Spisy I. Texty písní, oprac. J. Šulc, J. Jiskrová, M. Huvar, Praha 1998.
6. Linka, J., Poláci a Češi – descripta gentium. „Souvislosti” 1998, nr. 3-4, s. 7-12.
7. Narody i stereotypy, pod red. T. Walas, Kraków 1995.
8. Sola, B., Kim są Czesi. „Zeszyty Literackie” 1995, nr 4, s. 191-192.
9. Surosz, M., Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów, Warszawa 2010.
10. Szczygieł, M,, Gottland, Wołowiec 2006.
11. Szczygieł, M., Zrób sobie raj, Wołowiec 2010.
Źródła internetowe
1. Oficjalna strona Jaromíra Nohavicy: www.nohavica.cz
2. Urbanec, J., Ota Filip mezi literaturami, dostępny w: http://www.literarni.cz/
rubriky/aktualni/clanky/ota-filip-mezi-literaturami_2545.html, [28.05.2011 r.]
209
Několik poznámek k problematice kýče v poezii (Jana Skácela)
Zdeňka Bizoňová-Veličková
A few notes to problem of kitsch in poetry (of Jan Skácel)
Abstract: In this paper the author deals with lyric poetry of Czech author Jan Skácel. First,
she investigates certain literary critiques to find out if Skácel was considered a kitschy author.
Then she tries to approach a few Skácel’s poems from the point of view of two theories
of kitsch (Tomáš Kulka and Celeste Olalquiaga) and she finds out that according to the first
Skácel’s poems were not kitsch whereas according to Olalquiaga’s the poems were either
an example of melancholic or nostalgic kitsch.
Key words: Jan Skácel; kitsch in poetry; Celeste Olalquiaga; Tomáš Kulka.
Contact: University of Ostrava, Faculty of Arts, [email protected]
O kýči prý platí to samé jako o čase: ačkoliv každý ví, co kýč je, přesto pro nás zůstává
těžké jej definovat. Kýč se objevuje v nejrůznějších oblastech umění: v architektuře,
užitkovém designu, hudbě, malbě a nepochybně také v literatuře. Můžeme tedy říci, že
napříč těmito uměleckými žánry mají dané artefakty společnou vlastnost – kýčovitost. Jaké
faktory však způsobují to, že některá díla můžeme označit za kýč a jiná nikoliv? A jak se
tyto aspekty projevují v poezii, která je ze své podstaty odlišná od vizuálních a hudebních
umění?
Zde už se dostáváme k předmětu této studie, jímž bude obecně teoretické zkoumání
problematiky kýče v poezii. Vybranou estetickou koncepci kýče následně použiji k prověření
hypotézy, zdali konkrétní příklady básní Jana Skácela, které byly v průběhu literární historie
za kýč označeny, kýčem skutečně jsou.
Přijetí Skácelova díla literární kritikou
Pojďme nyní nahlédnout do dobových literárních kritik Skácelova díla. Už v první
recenzi je Skácelova poezie hodnocena velmi kladně. Tato studie vyšla z pera Jiřího Opelíka
a nese příznačný název Musí se poezie líbit? Jiří Opelík zde promlouvá ke čtenářům
a připomíná jim, že přestože poezie není líbivá, může mít svou uměleckou hodnotu; typickým
dokladem toho je dílo Jana Skácela. Opelík celou svou recenzi shrnuje takto: „[...] nelíbivost
– a to jinak znamená též drsnost a zjizvenost a spornost a sukovitost a zámlkovitost – je
základním rysem celé Skácelovy sbírky“(OPELÍK 1957: 4).
Následoval příspěvek Olega Suse. Sus kladně hodnotí Skácelův odpor proti
romantickému lyrismu a laciným poetismům a tyto Skácelovy kvality v průběhu celé
recenze často opakuje. Přímo v textu souhlasí s Opelíkovou první studií a Skácelovu poezii
označuje za drsnou, spornou, zjizvenou a sukovitou. Tato drsnost veršů je podle Suse dána
Skácelovou optikou, tím, že odmítá panoramatické vidění světa. Jeho pohled není
rozmazaný a splývavý, ale ohraničený a odlišený staccaty dílčích záběrů věci i člověka.
A do třetice, v poslední kritice Skácelovy prvotiny z r. 1957 od Jiřího Svobody, je psáno
210
o „pevně tažených verších budovaných na promyšleném obrazu“ (SVOBODA 1957: 268).
O dva roky později se k trojici kritiků-komentátorů přidává i Ludvík Kundera, který hodnotí
druhou Skácelovu sbírku. Zvláštní pozornost přitom opět věnuje zámlkovitosti, drsnosti a
obhajobě básně Modlitba za atomového letce. Roku 1960 vyšly i dvě další kritiky Olega
Suse, které v podstatě kopírují jeho první studii. Téhož roku, Milan Blahynka pozitivně
přijímá neúprosnou jednoduchost života a krajiny, kde vládne jednota estetického a
etického. Jiří Honzík, Jan Trefulka, Zdeněk Kožmín, Václav Černý, Vladimír Karfík
a kritici, kteří již byli zmíněni (Opelík, Sus) ale i kritici méně známí (J. Černý, M. Vacík,
F. Vrba, J. Brabec, M. Hamada, V. Trávníček) také v dalších letech velmi pozitivně přijímali
Skácelovu drsnost, zjizvenost, zámlkovitost a ticho v jeho básních; často se objevovalo také
přiřazení Jana Skácela do rodokmenu Karla Tomana.
Klíčové je však to, že takřka všichni autoři literárních kritik se často opakují a
přejímají staré hodnotící soudy a to nikoliv pro kritickou reflexi díla, ale pro jeho bezbřehou
oslavu. Málokdy se setkáváme s originálním přístupem, pouze se opakují zaběhnuté výroky,
které se objevily v prvních recenzích J. Opelíka a O. Suse. Mezi výjimky lze z celé plejády
komentárů Skácelova díla zařadit pouze několik málo autorů: Jiřího Opelíka, Milana
Blahynku, Vladimíra Karfíka a Zdeňka Kožmína. Přesto však k hlavním tendencím
sekundární literatury o Janu Skácelovi nepatřilo hodnotit jeho dílo racionálně kriticky, ale
emocionálně. A čím více sbírek Skácel vydával, tím více se pohled literárních kritiků na
jeho dílo stával nekritickým a plytkým, zaměřujícím se pouze na potvrzení kvalit díla a
autora za pomoci již napsaných vět. A vrcholem těchto článků je Hrst úvah nad Janem
Skácelem od Jiřího Černého.
Na všechny až příliš kladné ohlasy reagovala kritika básníka, prozaika a překladatele
Karla Miloty. Tento článek s názvem Cesta do ticha vyšel roku 1969 v časopise Plamen.
Milota se v této kritice při hodnocení Skácelova díla snaží vyvracet běžně přijímané
a opakované názory na jeho poezii. Zdá se však jakoby Milotova studie proti všeobecně
přijímané tezi „Jan Skácel – líbí“ nastolil antitezi „Jan Skácel – nelíbí“ a pouze negoval
kladné hodnoty přisuzované jeho dílu. Milota tedy ve své stati nevytvořil nic nového,
neukázal nám nový pohled na Skácelovo dílo, pouze negoval přístup předešlý. Milota odmítá
funkci zámlk, ticha a ironické mužnosti ve Skácelově poezii. Říká, že při čtení Skácela v nás
vždy mechanicky převáží zaběhlé způsoby přijímání jeho tvorby.
Milotova kritika byla velice odmítavá a zdá se, že připravila cestu novým pohledům
na Skácelovo dílo. Přímo na něj totiž navazuje článek Bohumila Doležala, který nejen celé
Skácelovo dílo, ale i jeho kritiky označil za kýč. „Univerzálnost a sugestivita nároku
na kýčovité prožité, jejž vznáší Skácelova poezie, působí v naši kulturní veřejnosti neblaze.
[...] hlavně se nám však zrodilo něco poněkud nevídaného, totiž kýčovitá kritika. Slovutný
literární vědec. Oblíbený stejně u stárnoucích dam jako u nezvedené mládeže [s největší
pravděpodobností narážka na J. Černého a jeho Hrst úvah nad Janem Skácelem –
pozn. vložila ZBV], provádí na stará kolena vrtivý tanec do rytmu Skácelových housliček“
(DOLEŽAL 1969: 59).
Kýč v poezii
Již jsme tedy konstatovali, že přístup literární kritiky ke Skácelovu dílu byl velmi
kladný a v hodnocení jeho díla se objevovaly se velké glorifikační a nekritické tendence. Jen
jednou se objevil názor, že literární dílo Jana Skácela je kýč. Co to však znamená kýč
v literatuře? A opravdu kýčovitá kritika předjímá kýčovitého autora? Mohli bychom to brát
jen jako dávno odeznělou epizodu literárních dějin, kdyby se tento názor do literárních kruhů
opět nevrátil, a to s novou vlnou literárních kritiků nastupujících v 90. letech. Vraťme se však
Doležalově stati. Na základě jakých argumentů její autor označuje Skácelovu poezii za kýč?
211
Pádné argumenty v této studii budeme hledat marně. I přesto však Doležal poukázal na to, že
některé motivy/témata, jsou snadněji „zkýčovatelnělé“ než jiné a že právě těchto témat se
ve Skácelově poezii vyskytuje pomnohu (jedná se o tematické prvky lásky, smrti, idyly
venkova, válečného hrdinství, mateřské lásky, dětství, přírodních koloběhů etc.). Doležal
ve své stati píše: „Stejně jako u Halase i u Skácela je básník zraňovaný a bezradný uprostřed
krutosti světa (symbolizováno vražděním zvířátek – zajíčků, králíčků; dále válkou, smrtí
partyzána, lítost nad atomovým letcem)“ (TAMTÉŽ: 61). Zde však vidíme pouze dílčí motivy,
které tvoří Skácelův svět. Ty sice mohou být snadněji ztvárněny jako kýč, to ale ještě nemusí
znamenat, že kýčem opravdu jsou.
Zkusme nyní na chvíli odbočit a prověřit, co je to vlastně kýč v umění a poezii.
Můžeme tím odpovědět na otázku, zdali měl Bohumil Doležal skutečně pravdu a dílo Jana
Skácela i literární kritika díla Jana Skácela je kýčovitá. Ptejme se tedy na to, co je to kýč.
Pro zodpovězení této otázky jsem si z dostupné české i zahraniční literatury vybrala
pojetí kýče od Tomáše Kulky, které najdeme v jeho knize Umění a kýč (2006). Tato kniha –
z širokého okruhu domácí i zahraniční literatury – jako jediná podává ucelenou teorii kýče se
zřetelem k pojetí kýče v poezii. V ostatní prostudované literatuře jsem o této problematice
bohužel nalezla pouze sporadické zmínky. Někteří autoři se tomuto tématu zcela vyhýbají
a své příklady berou výhradně z oblasti vizuálních umění a které pouze představují konkrétní
kýčovité artefakty než ucelenou estetickou teorii.
Kulka si hned v úvodu klade za cíl stanovit kritéria pro identifikaci kýče a podmínky
pro aplikaci pojmu kýč. Za kýč považuje pouze artefakty a jeho teorie je založena
na estetických předpokladech, tzn. že se kýč snaží definovat jako esteticky defektní objekt.
Kulka kýč vymezuje na základě tří podmínek nutných, které všechny dohromady tvoří
podmínku postačující pro to, abychom mohli daný artefakt ztotožnit s kýčem:
„1. kýč zobrazuje objekty nebo témata, která jsou všeobecně považována za krásná,
anebo která mají silný emocionální náboj.
2. tyto objekty a témata musí být okamžitě identifikovatelné.
3. kýč substantivně neobohacuje asociace spojené se zobrazivým tématem.“ (KULKA
2000: 57)
Pojďme nyní prozkoumat teorii kýče přímo v poezii. Pro kýč v poezii platí podle Kulky
všechny obecné předpoklady kýče, které jsme již zmínili. K některým specifickým znakům
poezie však patří to, že je mnohem intenzivnější než jiné literární žánry. Intenzitu uměleckého
díla je podle Kulky důležitý faktor pro to, abychom mohli daný artefakt nemohli označit za
kýč; nedostatek estetické intenzity je hlavním defektem kýče. Báseň by tedy podle tohoto
tvrzení měla mít menší „šanci“ stát se kýčem. S tím však nesouhlasí Kulka a říká, že pokud
báseň splňuje všechny tři výše uvedené nutné podmínky pro označení kýče, může se stát
kýčem i přes svou vysokou intenzitu v porovnání s jinými literárními žánry.
Zkusme nyní společně aplikovat Kulkovu teorii na Skácelovy básně pohledem literární
kritiky. Jako příklad jsem vybrala báseň, které byla u dvou literárních kritiků označena jako
nepatřičná, příliš citová a opouštějící Skácelův svět. Jedná se o báseň Modlitba za atomového
letce. Už samotný název je v mnohém nezvyklý – jedná se o modlitbu. Modlitba patří
k nejstarším žánrům, a to jak v rámci české tak světové literatury. Co však modlitba
vyjadřuje? Podle SSČ je modlitba náboženské povznesení mysli k mysli k Bohu nebo svatým.
V této básni však nikde – ani implicitně – není dáno, že by se básník modlil za atomového
letce k Bohu či svatým. Přesto máme pocit, že se Skácel dovolává dimenzí, které nás
přesahují; dotýká se oblasti obecné lidské úcty k životu. V motlitbě a nejen této, je důležité, že
se někdo za někoho přimlouvá a myslí na něj. Ten, za koho se autor v této básní modlí
a kterého zde také často oslovuje, je „atomový letec“. Člověk, kterého bychom na první
pohled mohli přehlížet, odsoudit. Skácel však zcela mění optiku celé události, když se stává
malým čmeláčkem v pilotově uchu, vznáší se s ním nad oblaky, kde však – jak píše –
212
„nepřicházejí proti nám krásné dívky, [...] nepotkáváme se s anděly.“ (SKÁCEL 1996: 105).
Největším tématem básně je tedy smrt, zmar a zničení. K těmto tématům se však dostáváme
velice jemně, skrze úplně obyčejné věci, které má člověk rád: „nebude město moje, ani měď
nebude / ve vlasech ženy mojí, ani svítání/ a ani touha (TAMTÉŽ 107). Klíčový prvek v této
básni je subjekt čmeláčka, který má nelehký úkol: předat pilotovi zprávu a uvědomit ho
o tom, jak hrozná může být smrt a zkáza.
Skácel nám tedy pohled na tragickou událost obohacuje dvěma základními pohledy:
za prvé zcela obrátil optiku pohledu na danou událost – je poměrně nečekané se modlit
za atomového letce, který „nese zničení“ namísto modlení se za obětí jeho činu. Tento pohled
tedy nevylučuje ani oběti katastrofy, ani samotného pachatele katastrofy, který podle textu
básně ve svém mladém věku nemohl vědět, co vlastně dělá. A za druhé nás svým lidským,
jemně didaktickým tónem nutí si znovu uvědomit, jak může být zkáza, smrt a zničení
závažná. Často k tomu používá metafor: „v purpuru říje a v bílých vteřinách vraždy“, „jen
mrtví proroci / s očima otevřenýma / ulehnou u cest jako kameny / kameny bez nápisů“,
„A hvězdy budou vbity dovnitř hlav“ (TAMTÉŽ: 108).
Pojďme si nyní projít všechna kritéria pro identifikaci kýče postupně: První podmínka,
která říká, že kýč musí mít silný emocionální náboj, je splněna snadno – postava pilota, který
svrhnul atomovou bombu a způsobil tak zkázu celého města, je bezpochyby téma
emocionálně silně negativně zabarvené. Podmínka druhá, že toto téma musí být okamžitě
identifikovatelné, je také splněna. Víme, že jde o atomového letce, dokážeme jej identifikovat
– nejedná se o surrealistické dílo, nebo postmoderní dílo, u kterého by čtenář nevěděl, co
zobrazuje. Třetí podmínka však splněna není. Kýč totiž „[...] substantivně neobohacuje
asociace spojené se zobrazivým tématem“ (10). Jak jsme si však ukázali výše, Skácel se dívá
na celou věc nově a jeho báseň obohacuje naši dosavadní zkušenost se světem. Kulka píše, že
musí platit všechny tři podmínky, abychom daný artefakt označili za kýč. V tomto případě
tedy musíme konstatovat, že daná báseň kýčem není.
A co literární kritika? Stejná teoretická východiska můžeme vztáhnout i na ni. Pokud
daný text literární kritiky splňuje všechny tři podmínky, které Kulka uvádí, můžeme i dílo
literárního kritika označit za kýč.
Nostalgie, vzpomínka a kýč podle Celeste Olalquiaga
Podle kritérií Tomáše Kulky, tedy báseň Jana Skácela, kterou Doležal označil za kýč,
jako kýč identifikovat nemůžeme. Když jsem pobývala na zahraniční stáži na katedře filosofie
a estetiky v Univerzitě v Dundee, měla jsem příležitost prostudovat knihu Celeste Olalquiaga
The Artificial Kingdom: A Treasury of the Kitsch Experience (1998). Tato kniha se sice
primárně zabývá suvenýrem a objasněním toho, proč je kýčem a co z něj kýč dělá, po jejím
prostudování však bylo zřejmé, že by mohla vrhnout nové světlo na to, zdali jsou básně Jana
Skácela kýčem a tento postoj by mohl být odlišný od závěrů, které jsme konstatovali
na základě Kulkovy studie. Kniha The Artificial Kingdom: A Treasury of the Kitsch
Experience (1998) nabízí pohled na původ kýče, na to, co nám vlastně kýč říká o konfliktu
mezi skutečným a umělým, tradičním a moderním, nostalgickým a melancholickým.
Olalquiaga začíná svým pojednáním o kýči v polovině 18. století. Hlavní důvod vzniku kýče
právě v 18.st. vidí Olalquiaga ve zvýšené „citlivosti ke ztracenému“ (sensibility of lost) a s tím
spojené touze po věcech, které by znovuobnovily minulost. Olalquiaga také vysvětluje, jak
tyto artefakty zastupují hluboko zakořeněnou lidskou potřebu po spojení s přírodou. Kýč je
tak ozřejměn jako pokus kultury obnovit to, co bylo zničeno industrializací. V souvislosti
s touto myšlenkou je představena teorie Waltera Benjamina o způsobu přijímání událostí
člověkem moderní doby. Existují v zásadě dva způsoby a oba tyto způsoby jsou spojeny se
vzpomínkou (memory) a mohou být zhruba rozděleny jako vědomý modus (conscious mode),
213
který vede k reminiscenci (reminiscence), a nevědomý modus (unconscious mode) upomínky
(remembrance)1.
Nejdříve je vysvětlena reminiscence. Události ve vědomí jsou přijímány jako část
souvislého času. Nepříjemné součásti událostí jsou vytěsněny a umožňují tak žití událostí jako
pamětihodných zkušeností (memorable experience) – reminiscencí. Tímto způsobem není
narušeno jemné vyvážení vědomí a vzpomínce je umožněno, aby byla kdykoliv znovu
vyvolána. Takto upevněné do bezchybné formy sebe samých se však censorované události
stávají částmi kulturních fosílií, statickou a idealizovanou dokumentací své vlastní existence.
Přestože reminiscence uchovává některé nezbytné atributy původní zkušenosti, chybí ji
podstatná část z celistvosti této události, jmenovitě její dočasná síla. Tento nedostatek však
není zřejmý, protože reminiscence je pociťována jako celistvé kontinuum, a tak je schopna
oživit událost pouhým opakováním. Jako příklad Olalquiaga uvádí svého ráčka Rodneyho –
raka poustevníka zalitého do podoby skleněného těžítka. Jeho vnímání automaticky vylučuje
přijmutí jeho smrti a namísto toho se soustředíme na to, že žije.
V další části už se Olalquiaga dostává k nevědomému způsobu vnímání událostí a s tím
spojenou upomínkou (remembrance). V rámci nevědomého vnímání (oproti vědomému) není
žádné vymazání aktuálních okolností události, ale spíše vyloučení hlavní páteře vědomí, totiž
plynoucího času. Proces vnímání, který posléze vede ke kýči, je právě tento zkušenostní
aspekt vytvořený tím, co vědomí odstranilo: intenzitu žitého okamžiku.
Olalquiaga dále píše, že podle Benjamina se nevědomé vnímání soustřeďuje na všechny
nepříjemné události, které si vědomí nemůže dopřát. Tento zanícený, ale prchavý moment se
stává upomínkou (remembrance), která dokáže nasměrovat vnímání ke skryté zásobárně naší
individuální paměti, kde jsou zkušenosti uchovávány jako bezčasé a mytické.
Tento subjektivní, mytický čas dosažený upomínkou však podle Olalquiagy musí být
odlišený od vybavení si kulturní fosílie a mystifikace toho, co se vůbec nestalo. To, co je pro
upomínku nejdůležitější, je již pryč. Upomínka neustále přetváří žité momenty a vytváří
z nich to, čím sama přestala být: vytváří z nich ztrátu a smrt. V závěru studie autorka popisuje
nezbytný aspekt vytváření kýče – totiž jeho komodifikaci (proměnu ve zboží). Tak jako mrtvá
těla i nevědomé upomínky neodmyslitelně nesou znamení ubíhajícího času; po vyprázdnění
od zkušenostní dimenze jsou utvrzeny, ztrácejí svoji jedinečnost a vstupují na trh jako
směnitelné předměty. Upomínky tak přestaly existovat jako „živoucí“ vzpomínky a staly se
mrtvými ostatky sebe samých.
1
Používané termíny jsem tedy rozhodla překládat takto; v závorkách uvádím i motivaci pro tato
řešení:
· conscious mode – nevědomý mod
· unconscious mode – vědomý mod
· reminiscence – reminiscence
· remembrance (pův. Andenken) – upomínka. (Překladatelé studie Central Park, kteří
Benjaminovu terminologii hojně komentují, v poznámkách k této studii píší, že pro Benjamina
„remembrance includes a meaning, obvious to English-speakers, of a keepsake, an inaanimate
momento.“ (SPENCER – HARRINGTON 1985: 57) Proto ji také překládají jak slovem
souvenir i slovem remembrance.
· memory (pův. Erinnerung) – vzpomínka. (Dle kontextu mi tato varianta přišla nejpřiléhavější.
A toto řešení podpořila poznámka Spencera a Harringtona: „Benjamin draws opposition
beetween two types of memory: Errinerung (recollection, reminiscence) (based on the kind of
continuity...) and Gedächtnis and Andenken, the active remembrance of past based on real
discontinuity.” (SPENCER – HARRINGTON 1985: 57).
· un/conscious memory – ne/vědomá vzpomínka
214
Schéma vzniku melancholického a nostalgického kýče podle Olalquiagy
(Olalquiaga 2002: 65)
nevědomá
vzpomínka
(unconscious
memory)
↓
vědomá
vzpomínka
(conscious
memory)
→
→
ZKUŠENOST
(EXPERIENCE)
Souvislý/
plynulý
okamžik
(continuous
moment)
→
reminiscence
(reminiscence)
→
kulturní
fosílie
(cultural
fossil)
→
nostalgický
kýč
(nostalgic
kitsch)
↓
intenzivní
okamžik
(Intense
moment)
↓
upomínka
(remembrance)
↓
suvenýr
(souvenir)
↓
melancholický
kýč
(melancholic
kitsch)
Pokud se podíváme na schéma vzniku melancholického a nostalgického kýče, zjistíme,
že rozdílnost mezi suvenýrem a kulturní fosílií je zásadní. Suvenýr je součástí procesu
komodifikace, který je poznamenaný smrtí a nikdy neklade žádné nároky na historii. Oproti
tomu kulturní fosílie vynakládá veškeré své usilí, aby se stala součástí historie, prosazující
celistvost, kterou nikdy neměla. Kulturní fosílii chybí pohyb, který by mohl charakterizovat
historii a který je ve skutečnosti mnohem bližší smrtelné transformaci suvenýru do podoby
kýče. Komodifikovaná kulturní fosílie vede k nostalgickému kýči, který touží po zážitku,
jehož absence je dokonale zakryta utopickou touhou vytvořit dokonalou vzpomínku na něco,
co se nikdy nestalo. Nostalgie je o minulosti, jejíž síla spočívá nedostatku její přímé historické
souvislosti, a to tím, že si drží odstup od abstrakce. Zlaté časy jsou nutně nostalgické, protože
vepsání jejich vzpomínek do současné doby by zrušilo ten stav idealizace, který nostalgii živí.
Melancholický kýč se utápí ve vzpomínkách, protože pocit jejich ztráty živí jeho vnitřní
vykořeněnost. Nostalgický kýč vyvolává vzpomínky, aby zrušil jakékoli podobné pocity
a tvrdohlavě se drží kterékoli zmínky o minulosti, která mu může poskytnout smysl spojitosti
a sounáležitosti, tedy tradici. Nostalgické vzpomínky jsou celistvé a často odkazující zpátky
do minulosti. Melancholické vzpomínky jsou roztroušené a odkazují pouze k procesu ztráty,
který zakládá jejich mytickou kvalitu.
Jan Skácel a kýč podle teorie Celeste Olalquiaga
Po přečtení teorie Olalquiagy se nabízí tyto otázky: Není Skácelova poezie právě tou,
která vytváří melancholické a nostalgické kýče? Není Skácelova poezie oním vzpomínáním,
které chce popsat minulost, která je ovšem zmrtvělá do podoby kulturní fosílie nebo suvenýru
z oněch dávných časů? Skácel ve svém díle často vzpomíná a mnoho jeho básní se odehrává
dávno, kdysi v prostorech moravské dědiny v nekomplikovaném období jeho dětství.
215
Nemohou být právě takové Skácelovy básně brány jako suvenýry z jeho světa? Jako
upomínky, které nám dovolují se dojímat zaujetím nad tím, o co jsme industrializací přišli?
V teorii kýče od Celeste Olalquiagy je nejdůležitější způsob vzpomínání na minulé
události. Z tohoto úhlu pohledu se zdá tato teorie zvláště vhodná, protože lyrická poezie, která
tvoří převážnou část Skácelovy básnické tvorby, může být chápána jako druh vzpomínky2.
V úvodu jsme si vytýčili jako cíl, prověřit, zda básně, které byly v průběhu literární
historie označeny za kýč, kýčem skutečně jsou. Báseň Modlitba za atomového letce, kterou
Doležal označil za kýč a počtená skupina literárních kritiků za nepodařenou báseň, jsme již
analyzovali. Dalšími básněmi, které byly přímo označeny za kýč jsou Nahým a mokrým
navrch a bsň. Úroda kolem Tasova.
Nejprve tedy báseň Nahým a mokrým navrch ze sb. Smuténka (SKÁCEL 1998: 171
[Smuténka]).
Nahým a mokrým navrch
Když stáhnou po smrti zajíčka,
pověsí na trám kůži
naruby obrácenou.
Tím nahým a mokrým navrch.
Jak deště v říjnu
haraší v průvanu zaječí kožka.
Ve stohu drtí myš drobnými zoubky zrno.
Léto je daleko a sníh,
sníh je tak čistý, až jiskří v očích.
Na mrazu tvrdne krvavá věc.
Ale to dovnitř
zůstává teplé a hebké.
Pokud Olalquiaga rozděluje melancholický a nostalgický kýč, můžeme se píše
domnívat, že tato bsň. může být spíše kýčem melancholickým, který vede od upomínky
ke vzniku suvenýru. Nemáme totiž před sebou událost, která by si kladla nároky na jakékoliv
zobrazení historické události – což je hlavní znak kýče nostalgického. V této básní se
setkáváme s lyrickým popisem určité činnosti – stahování zajíce z kůže. Stahování zajíců
z kůže a především uchovávání králičích kožek je činnost těsně spjata s vesnickým životem
a celou báseň tak můžeme vnímat jako pohled na událost venkovského života. Proč si však
Skácel vybral právě tento motiv? Jak už bylo naznačeno, tento motiv patří k širšímu
tematického celku Skácelovy poezie – totiž tématu venkova, dětství a přírody, do světa
nezasaženého industrializací. Samotná snaha popisovat tyto zdánlivě banální detaily ze života
na vesnici může být hnána touhou je zachovat, zachovat původní prostory a krajiny,
melancholicky si je připomenout a snad se nad nimi tiše dojímat. Zde bychom mohli najít
2
S tímto pohledem na základní rozlišení literárním druhů přišel švýcarský germanista a klasický
lingvista Emil Staiger (1908-1987). V své stěžejní knize Základní pojmy poetiky (1946), aplikuje
heideggerovské analýzy času na kategorie lyriky, epiky a dramatu. Staiger sám používá pro určení
literárních druhů adjektivního vyjádření – rozlišuje lyrický, epický a dramatický styl – a na daných
ukázkách literárních děl ilustruje základní znaky jednotlivých stylů. Lyrický styl je podle Staigera
specifický pro jeho rozplývavost, náladovost, bezprostřednost, konkrétnost, bezdůvodnost a Staiger
ho definuje jako vzpomínku.
216
zdánlivě paradoxní podstatu melancholického kýče, jak o něm píše Olalquiaga. Skácel
popisuje svět vesnice, vzbuzuje zdání jeho života a vytváří z něj upomínku zdánlivě živé
události. Takto zobrazená událost je zbavena plynulosti času na úkor intenzity zobrazovaného
okamžiku. A přesně toto je podle Olalquiagy proces, který vede ke vzniku suvenýru.
Je zde však ještě jeden důležitý aspekt kýče, o kterém Olalquiaga hovoří, a tím je
komodifikace. Aby se ze suvenýru stal kýč, musí být komodifikován. V případě básníka, který
tiskne a prodává své knihy, však není s komodifikcí problém. Čtenář – a jak jsme viděli
i leckterý kritik – si může koupit básně a melancholicky se dojímat nad již ztracenými
preindustriálními světy.
Je také důležité dodat, že v pojetí Olalquiaugy kýč může mít uměleckou hodnotu
(kterou bychom mohli zkoumat pomocí představené Kulkovy teorie). Důležité však je, že kýč
přímo souvisí se způsobem vzpomínání minulých událostí a pokud tento vzpomínací proces
splňuje kritéria vedoucí ke kýči, stává se kýčem, a estetické hodnoty díla jsou jen jakousi
přidanou hodnotou.
V básni Nahým a mokrým navrch jsme tedy identifikovali melancholický kýč. Druhá
uvedená báseň, která se Doležalovi nepřišla hodnotná je báseň Úroda kolem Tasova. Tu
bychom mohli vzhledem k jejímu historickému motivu hypoteticky považovat za nostalgický
kýč.
Úroda kolem Tasova
Krajina ve které se o balvany v polích rozklopýtal čas
Sedláci hrávají tam po hospodách karty
A v lese spával se samo palem pod hlavou
Partyzán přikrytý šíleným měsícem
Před mnoha lety ho zavraždili v Meziříčí Němci
Surovou ranou do týla
U cesty znovu vítr láme Krista
Na dřevěném kříži
Úroda ale úroda vysoká do výšky pořádného chlapa
Klaní se za jeho zády
Jakoby obilím běželo stádo koní
S hřívou rozpálenou doběla
Skladba Úroda kolem Tasova (SKÁCEL 1998: 245 [sb. Metličky]) svým názvem poněkud
zastírá emocionálně nejsilnější motiv této básně. Je jím smrt partyzána v Meziříčí. Celá báseň
je rámcově umístěna do krajiny kolem Tasova, kde se „o balvany v polích rozklopýtal čas“.
V básni bychom nalezli dva základní protikladné prvky (k nimž se váže použití dvou
odlišných gramatických časů). Jsou jimi osud krajiny a osud partyzána. Pro popis krajiny a
jejich dějů Skácel používá přítomný čas, je to však čas cyklický – čas přírody a jejich
opakujících se dějů. Osud partyzána je potom popsán minulým časem, je ve vrstvě, která leží
hlouběji v paměti. Výjimku tvoří hned první strofa – zde je vyjádření o krajině popsáno
minulým časem, nejedná se o čas historický, čas jedinečných dějin a událostí, ale jedná se
spíše o mytické dávno. V básni tedy máme dva základní protikladné motivy smrt partyzána a
motiv živé přírody. V jejím průběhu však dochází ke splynutí obou těchto motivů. Partyzán
217
sice zemřel, ale ve Skácelově vzpomínce postupně splynul s přírodou, jak je to symbolicky
vyjádřeno v předpolední sloce: „Úroda ale úroda vysoká / do výšky pořádného chlapa“. Takto
bychom si mohli vysvětlit, že hlavní motiv – smrt partyzána se nedostal do názvu básně.
Skácel chtěl významově zvýraznil (na úkor nejsilnějšího motivu básně – smrti partyzána)
motiv úrody, zrození a život a tak zeslabit tragičnost celé události. Partyzán je začleněn do
cyklické času krajiny, do času, který nezná smrt (na rozdíl od času historického).
Lze v tomto způsobu podání historické události vidět něco kýčovitého? Nemáme před
očima kulturní fosílii, která posléze vede ke vzniku nostalgického kýče? Připomeňme si
stručně, jak Olalquiaga vysvětluje vznik nostalgického kýče. Podle její teorie jsou nepříjemné
součásti událostí jsou vytěsněny. To vědomí umožňuje, aby je mohlo znovu vyvolat jako
reminiscenci. V této podobě se však pozměněná – censorovaná – událost stává součástí
kulturní fosílie, statickou a bezchybnou dokumentací sebe sama. Reminiscence sice uchovává
některé podstatné znaky původní zkušenosti, ale chybí ji její dočasná síla.Všechny tyto znaky
najdeme i v básni Úroda kolem Tasova. I zde Skácel vytěsňuje nepříjemné součásti událostí
a smrt partyzána ve Skácelově podání ztrácí svou dočasnou sílu a stává se statickou
dokumentací toho, co se stalo, a stává se tak kulturní fosilií. Další nutná podmínka, tedy
komodifikace kulturní fosílie, je stejně jako v případě melancholického kýče splněna velmi
snadno. Kniha jako artikl vstupuje do světa jako zboží. A tak je v posledku splněna poslední
podmínka, abychom mohli báseň Úroda kolem Tasova označit za kýč.
Není však takto ohrožena celá oblast lyrické poezie? Nejsou vlastně všechny básně
melancholickými či nostalgickými kýči? A pokud se chceme ptát dále – existuje vůbec takové
vzpomínání, které nevede k nostalgickému nebo melancholickému kýči? Olalquiaga ve své
knize odpověď nepodává. Můžeme však obrátit na studie Waltera Benjamina, ze kterého
Olalquiaga vycházela. Benjamin v jedné své minieseji, která vyšla ve sb. Gesmmelte Schriften
(1972) (česky pod názvem Agesilaus Santander) Benjamin píše: „Skutečné vzpomínky tak ani
nemusí vypadat jako zprávy, za to musí přesně označovat místo, na něž se jich badatel
zmocnil. Skutečná vzpomínka musí proto v přísném smyslu epicky i rapsodicky podat zároveň
obraz o tom, kdo si vzpomíná, tak jako dobrá archeologická zpráva musí udat nejen vrstvy,
z nichž nalezené objekty pocházejí, nýbrž především ony ostatní, kterými bylo předtím třeba
proniknout“ (BENJAMIN 1998: 206-207).
Benjamin měl na mysli vzpomínky obecně, ale pokud výše uvedený citát vztáhneme
na oblast poezie, můžeme říct, že ono „podání obrazu o tom, kdo vzpomíná“ se přece
projevuje v autorském stylu, ve svébytné poetice básníka. Tento styl pak způsobuje, že
vzpomínání v sobě nese pečeť svého tvůrce. Lyrická poezie tedy může zpracovávat básníkovy
vzpomínky, být nostalgická nebo melancholická, ale zdá se, že to oč, jde a co jí odlišuje
od kýče je právě to, že se jedná o ztvárnění zcela jedinečné.
Závěry
V úvodu byla prozkoumána Skácelova bibliografie do r. 1969, na jejímž základě jsme
konstatovali, že Skácel byl označen za kýčovitého autora pouze v jednom případě: v literární
kritice B. Doležala. Po jejím prostudování jsme zjistili, že se jedná o argumentačně ne příliš
rozpracovanou stať, která měla polemický charakter. Následně jsme přistoupili k představení
obecné estetické teorie, která by mohla objasnit podstatu kýče v poezii a potvrdit či vyvrátit
tvrzení o Skácelově kýčovitosti. Z dostupné české i zahraniční literatury se jako nejvhodnější
jevila kniha Tomáše Kulky Umění a kýč, protože jako jediná obsahuje obecně teoretický
pohled na problematiku kýče v poezii. Kulkova teorie byla v této studii představena a posléze
aplikována na Skácelovu báseň Smrt atomového letce. Na základě Kulkových kritérií nebylo
možné danou báseň kategorizovat jako kýč, protože nesplňuje jedno ze tří nutných kritérií
pro určení kýče.
218
V druhé části studie byl na kýč podán zcela jiný pohled – zabývali jsme se knihou
Celeste Olaquiagy The Artificial Kingdom: On the Kitsch Experience. Olalquiaga na základě
studií W. Benjamina rozděluje dva typy vzpomínek: vědomou a nevědomou – první vede
k melancholickému a druhá k nostalgickému kýči. Ke kýči tedy vede určitý druh vzpomínání
a vzpomínání (podle E. Staigera) je esenciální vlastnost lyriky. Olalquiaginy poznatky byly
následně aplikovány na dvě básně Jana Skácela, které B. Doležal označil za kýč. V první
básni Nahým a mokrým navrch jsme identifikovali melancholický kýč, v básni Úroda kolem
Tasova zase nostalgický druh kýče. Celá teorie však nebere v potaz estetické kvality díla
a pokud bychom přijímali teorii Olalquiagy bez výhrad, celé lyrické básnictví –
charakteristické vzpomínáním – by mohlo být označeno za kýč. Ve Skácelově poezii jsme
tedy identifikovali jak melancholické, tak nostalgické vzpomínání – a právě to mohlo přijít
Doležalovi kýčovité. Vždy však šlo o vzpomínání, které v sobě neslo svébytný autorský
rukopis.
Summary
In the beginning Skácel’s bibliography between years 1957 and 1969 was investigated,
which provided a basis for our claim that Skácel was considered a kitsch in only one instance:
in literary critique of B. Doležal. After having studied this specific critique we found out that
from the argumentative point of view it is not a very sophisticated paper in polemic character.
Then we introduced general aesthetic theory, which could shed some light on the substance
of kitsch in poetry and either approve or disprove the claim of Skácel’s kitschiness. We used
Tomáš Kulka’s book Umění a kýč, because it was the only one work available containing
theoretical view of kitsch in poetry. Kulka’s theory was applied to Skácel’s poem Smrt
atomového letce. We could not label this poem as kitsch since it does not fulfil one of three
necessary criteria for kitsch according to Tomáš Kulka.
In the second part of the paper another view on kitsch was offered – we dealt with
a book by Celeste Olalquiaga The Artificial Kingdom: On the Kitsch Experience. On the basis
of Walter Benjamin’s studies Olalquiaga divides memory into two kinds – conscious
and unconscious – the former leads to melancholic, the latter to nostalgic kitsch. Certain types
of remembering lead to kitsch and remembering (according to Emil Staiger) is essential to
lyric poetry. Olalquiaga’s theory was then applied to two of Jan Skácel’s poems that were
evaluated as kitsch by B. Doležal. In the first poem Nahým a mokrým navrch we identified
the melancholic kitsch and in the second poem, Úroda kolem Tasova, the nostalgic kind
of kitsch. The whole theory does not impeach the aesthetic qualities of works and had we
accepted it without reservations, we could have labelled the whole of lyric poetry, which is
characteristic by remembering, as kitsch. In Skácel’s poetry we identified melancholic as well
as nostalgic remembering, which could have been perceived as kitschy by Doležal. But
it in both cases was a remembering, that carried an authentic signature of the author.
Bibliografie
1. BLAHYNKA, M. Hodina, den, život. Kultura 6, 1962, 4. 50, s. 5.
2. BLAHYNKA, M. Krajina s vinohrady a hřbitovy. Kulturní tvorba č. 4., 1966, č. 17, s. 13
3. BRABEC, J. Klobouk dolů před básníkem. Kulturní tvorba 1, 1963, č. 6, s.10.
9. BENJAMIN, W. Dílo a jeho zdroj. Překl. Věra Saudková. Praha: Odeon 1979.
10. ČERNÝ, J. Dobré verše. Červený květ 5, č. 10, s. 239.
11. ČERNÝ, V. Hrst úvah nad Janem Skácelem. Host do domu 14, 1967, č.3, s. 42-52.
12. DOLEŽAL, B. Nezaměnitelný představitel básnické českosti. Tvář 4, 1969, č. 3, s. 59-61
13. FRÝBOVÁ, V. Dítě, literatura a spisovatel. Kultura 5, č. 22, s. 3.
219
14. HONZÍK, J. Vysvlečený kamínek poezie. Něco o básnickém typu Jana Skácela. Plamen 5,
1963, č. 7, s. 106-110.
15. KARFÍK, V. Ouplné lůny krásná tvář. Lit.noviny 15, 1966, č.3, s. 5.
16. KOŽMÍN, Z. Svět viděný z polní cesty. Plamen 7, 1965, č.11, s.149-151.
17. KULKA, T. Umění a kýč. 2. vyd. Praha: Torst 2000. ISBN 80-7215-128-2.
18. KUNDERA, L. Co zbylo z anděla. Rovnost 19.11.1960, č. 10, s. 470.
19. LOPATKA, J. Kritéria a kritika tentokrát zcela prakticky. Tvář 1, 1964, č.2, s. 46.
20. MATYS, R. Knížka vzácné poezie. Práce 30.11.1962, s. 5.
21. MIHALOVIČ, J. Trochu s knižkou Jana Skácela, trochu s jej autorom. Mladá tvorba 3,
č.4., s. 28.
22. MILOTA, K. Cesta do ticha. Plamen 11, 1969, č. 5, s. 94-98.
23. SKÁCEL, J. Básně I. 1. vyd. Brno: Blok 1996.
24. SKÁCEL, J. Básně II. 1. vyd. Brno: Blok 1998.
25. OLALQUIAGA, C. The Artificial Kingdom: On the Kitsch Experience. Minneapolis,
Minnesota: University of Minnessota Press, 2002. ISBN 0-8166-4117-X
26. OPELÍK, J. Musí se poezie líbit? Literární noviny 6, 1957, č. 36, s. 4.
27. OPELÍK, J. Třeskuté ticho poezie. Literární noviny 15, 1966, č.3, s.5
28. SPENCER, L., HARRINGTON, M. Notes to the translation of Central Park.
In BENJAMIN, W. Central park. New German Critique, No. 34 (Winter, 1985), pp. 3258.
29. SUS, O. Dva básničtí protinožci. Host do domu 10, 1963, č.1, s. 33-34.
30. SUS, O. Básník píše o hoře maličké. Host do domu 8, 1961, č.9, s. 427-428.
31. SUS, O. Ironie moudrého Jana Skácela. Plamen 4, 1962, č. 8, s. 95-101.
32. SUS, O. Mužná poezie. Host do domu 4, 1957, č.10, s. 466-477.
33. SUS, O. O dobrých věcech člověka. Host do domu 7, č. 10, s. 470.
34. SUS, O. Poézia vecí trvajúcích a premenlivých. Slovenské pohl´ady 76, č. 12, s. 15361537.
35. SUS, O. Přísně potrhané řádky Smuténky. Host do domu 12, 1965, č.4, s.81.
36. SVOBODA, J. Kolik příležitostí má růže. Červený květ 2, č. 10, s. 268.
37. VACÍK, M. Poezie ve znamení hledání. Tvorba 25, č. 48, s. 1134-1136.
38. VRBA, F: Z anděla zbyl jen člověk. literární noviny 9, č. 42, s. 4.
220
Za Autorytetem (Artes vivendi – Artes moriendi) o Mohorcie
Wincentego Pola
Łukasz Słaby
Fallowing Authority (Artes vivendi – Artes moriendi). About “Mohort”
by Wincent Pol
Abstract: Wincenty Pol during the Powstanie Listopadowe, fought in the Polish-Russian war
in the ground Lithuania. Existed in the history of Polish literature as the author of “Pieśni
Janusza”, which can be treated as a literary chronicle of uprising in Lithuania. He became
one of the most well-known figures on the Polish literature in the first half of 19th century.
I would like to look at his poem “Mohort” which was published in 1855 year, concentrating
only one aspect – the art of living and dying, which we find in “Mohort”. The historical
background presented in poem is the last month of Polish independence.
Key words: authority; norm; battle; life; death; valiance.
Contact: Adam Mickiewicz University in Poznań, Faculty of Polish and Classical Philology,
[email protected]
1. Kresowa paideia
Wincenty Pol wziął czynny udział w Powstaniu Listopadowym. Walczył w wojnie rosyjskopolskiej na terenie dawnej Litwy – począwszy od udziału w legionie akademickim, przez
dziesiąty pułk ułanów pod dowództwem generała Chłapowskiego, aż po wychodzącą z Litwy
dywizję litewską pod wodzą Giełguda. Otrzymał Virtuti Militarii, a także stopień porucznika.
Zaistniał w historii polskiej literatury jako autor Pieśni Janusza, które można potraktować
jako literacką kronikę powstania na Litwie. Ja chciałbym się skupić na innym tekście tego
autora – poemacie Mohort, który powstał ponad 20 lat później (został wydany w 1855 roku).
Skoncentruje się tylko na jednym aspekcie – na sztuce życia i umierania, jaką zaprezentował
Pol na przykładzie swojego poematu z lat 50-tych, którego pierwotnym tłem historycznym są
wydarzenia z ostatnich miesięcy istnienia I Rzeczpospolitej.
Poemat Pola składa się z wiersza dedykacyjnego i sześciu rapsodów: I – Wieczory
Kalenickie1, II – Rapsod II. Charakterystyka Mohorta, III – Przybycie ks. Józefa na Ukrainę,
IV – Ostatnia bytność w monasterze, V – Ostatnia bytność w monasterze. Powrót, VI –
Mohort, rycerski rapsod z tradycji wojskowej. Rapsod VI i ostatni. Tytuły wyraźnie wskazują,
że poemat nie zachowuje chronologicznego układu fabuły.
Mohort
to
zbiór
wierszowanych
szkiców,
obrazów
obyczajowych,
charakterologicznych, których głównym spoiwem jest tytułowa postać. Symeon Mohort przez
większość życia pełnił służbę wojskową na przygranicznych, wschodnich terenach
1
Tytuły rapsodów podaję według autografów autora , w: Wincenty Pol, Mohort, oprac. Aleksander
Łucki, Kraków 1925.
221
wojskowych. W poemacie ważniejsze od przebiegu zdarzeń, historycznych konkretów, jest
konstruowanie serii portretów bohatera. Zdaniem Pola nawet w upadającej Rzeczpospolitej
można odnaleźć postacie, którym należy się miejsce w polskiej mitologii. Istnienie ludzi
wyjątkowo oddanych ojczyźnie ma swe źródło w głęboko zakorzenionym systemie
wychowania, w swoistej kresowej paidei kształtującej dawnego polskiego rycerza (żołnierza).
Pojęcie paideia oznacza systematyczne kształtowanie wszystkich jednostek wedle
absolutnych norm. 2 Szczególnie reprezentatywny jest tu ustrój starożytnej Sparty. Znajdziemy
w nim model wychowania, który zmierzał do przezwyciężania indywidualizmu
i kształtowania człowieka według norm obowiązujących całe społeczeństwo. Warto obejrzeć
to na polskim gruncie i zobaczyć rejestr zasad, którym wierni pozostawali mieszkańcy dawnej
Rzeczpospolitej, a szczególnie ci zamieszkujący jej wschodnie terytoria.
Mohort Wincentego Pola dostarcza informacji na temat wychowania młodego
człowieka. Poemat Pola, poza postacią tytułową, posiada jeszcze jednego,3 ważnego bohatera.
Jest nim autentyczna postać, przyjaciel i protektor Wincentego Pola – Ksawery Krasicki,
pośredni sprawca powstania Rapsodów Pola. Poeta uczynił swego dobrodzieja narratorem
utworu.
Z I rapsodu wyłania się zapis doświadczeń, które mogą stanowić swoisty archetyp losu
młodego Polaka wkraczającego w dorosłe życie. Moment ten jest naznaczony wyborami,
które podejmują za niego inni. W pierwszej kolejności należy wskazać na historię, mity,
pamięć o bitwach na kresach Rzeczpospolitej:
Niedarmo w stepy ukraińskie zdawna
Młódź się garnęła ochocza do boju:
Boć po hetmanach kraina to sławna,
A woda bywa najczystsza u zdroju.
Ojczyzna mogił-to ziemia rycerzy;
Kto w Boga wierzy, ten i w szablę wierzy. 4
Pol posługuje się wyrazistymi sformułowaniami, by ukazać niezmienny porządek stepów
ukraińskich. W krótkim fragmencie zostają wymienione słowa takie jak: „hetman”, „step
ukraiński”, „ojczyzna mogił – ziemia rycerzy”. Każde wyrażenie odsyła do historycznej
przeszłości, to w niej można w niej odnaleźć szereg bitew, nazwisk zasłużonych żołnierzy, a także
miejsc, gdzie leje się krew walczących. Na ukraińskich stepach zmarłym daleko od domostwa
usypuje się kurhany. Ten akt złożenia ciała w stepowej przestrzeni przyczynia się do utożsamienia
się z rodzimą ziemią, także z tą, która jest daleko od domu. Pol odwołuje się do niezwykle
ważnego mitu narodowego – roli Rzeczpospolitej jako „Przedmurza” – stąd bierze się
sformułowanie o „wodzie czystej u zdroju” i zrównanie religijności z noszeniem szabli.
Tak pojmowana Polska jest terenem, gdzie broni się wiary chrześcijańskiej przed
muzułmańskimi najeźdźcami. Ten historyczny dorobek rejestr wartości, przydatnych
w czasach wojennych, stanowi główną przyczynę, dla której młodzież interesuje się orężem.
Do aspirujących należy także Ksawery Krasicki – bohater pierwszego rapsodu.
Ksawery jest w nim prowadzony przez starszych, bardziej doświadczonych: zarówno
swoich krewnych, jak i starego Mohorta. Narrator szczegółowo wymienia elementy
składające się na wyprawkę dla żołnierza: konie, bryczka, zaprzęg, szable, strzelby, psy,
sygnet z herbem. Ten katalog przedmiotów pozwala zobrazować systematyczność z jaką
wysyłano do służby w armii. Nie może obyć się bez ojcowskiego napomnienia:
2
W. Jaeger, Paideia, przeł. Marian Plezia, t. 1, Warszawa 1962, s. 113.
Należałoby dodać obok księcia Józefa Poniatowskiego.
4
Wincenty Pol, Mohort. dz. cyt, s.12.
3
222
W poczciwej sprawie będziesz wasze stawał;
O tem, co daję, masz się waść sposobić,
I w łasce Bożej fortuny dorobić
I dobrej sławy, bo nie dam nic więcej5
Młody człowiek zostaje obdarowany nie tylko materialnie. Ojciec wypowiada słowa,
które sankcjonują słuszność wstąpienia do armii. Nie ma wątpliwości co do słuszności drogi
życiowej Ksawerego. Ewentualne bitwy, jakie będzie musiał toczyć, są walkami
sprawiedliwymi. Istnieje również sankcja najwyższa – Bóg. Jego pomoc ma być tą ostateczną
gwarancją uzyskania dobrej sławy. 6
Kategoria godności, która wyrasta z podejścia do śmierci, może być jednym z głównych
wyznaczników charakteru Mohorta. Majestatyczność tytułowego bohatera poematu Pola
ujawnia się w momencie dawania wskazówek młodemu żołnierzowi. Opiekun Ksawerego –
w czasie pasowania swego podopiecznego na rycerza – przekazuje mu credo kresów
Rzeczpospolitej:
Więc naprzód stawać ma w wiary obronie,
I Marji Panny, tej królowej nieba,
Potem w obronie granicy – i basta!
Bo reszta z tego już człeku wyrasta.
A kto się takim puklerzem uzbroi,
Kto przy Kościele i granicy stoi,
Ten się, prócz Boga, niczego nie boi 7
Z tych słów wyłania się zarys przekonań starego żołnierza: poczucie Boskiej sankcji dla
działań zbrojnych i konieczność walki w obronie darowanego mienia. Ochronie podlega
kressa, czyli granica. Odwaga płynie z poczucia racji. Lęk tylko przed Bogiem zabiera strach
przed śmiercią, czy też raczej świadomością konieczności kresu ludzkiego życia. Ponownie
pojawia się motyw „przedmurza”, żołnierz jest strażnikiem zarówno ziemi, jak i wiary.
Podjęcie takiej roli życiowej determinuje dalszy los człowieka. Wybór służby żołnierskiej
wprowadza życie w wyraźnie ukształtowane (przez poprzednie pokolenia) ramy.
2. Odwaga umierania
Genezy braku lęku przed śmiercią można się także doszukiwać w początkach
nowożytności – w średniowieczu. Ta niejednorodna, długa faza rozwojowa kontynentu
europejskiego posiadała swój obsesyjny motyw: śmierć. Maciej Włodarski w Ars moriendi
w literaturze polskiej XV i XVI wieku8 doszukuje się genezy jego obecności w codziennej
rzeczywistości wieków średnich. Śmiertelność za sprawą swojej powszechności (zaraza,
wojna, głód) była częstym towarzyszem człowieka tamtych czasów. Uderzała jej nagłość
w czasie epidemii, czy wojen. Autor zauważa, że dla wielu biedujących chłopów branie
udziału w wyprawach wojennych (na przykład krzyżowych) stanowiło ochronę przez
5
Tamże, s. 13.
Maria Ossowska charakteryzując bohaterów eposów Homera, wypowiada następujące słowa: „Ale
centralnym rysem bohatera homerowego, rysem konstytutywnym, od którego zależne są inne rysy,
jest dbałość o cześć, pragnienie sławy i wyróżnienia”, Maria Ossowska, Ethos rycerski i jego
odmiany, Warszawa 1973, s. 33.
7
Wincenty Pol, Mohort, s. 27.
8
Maciej Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Kraków 1987.
6
223
głodem.9 Przeciętny mieszkaniec, nie będąc wolnym od zagrożenia śmiercią, mógł czuć
zazdrość wobec rycerskiej kondycji. Wynikało to nie tylko z braku poczucia bezpieczeństwa,
ale również z nieposiadania bardzo ważnego uprawomocnienia śmierci – służby z powodu
wyższej racji. Z kolei rycerz idący mordować i ginąć, miał za sobą władcę z łaski Boga, który
brał na siebie odpowiedzialność za podległych mu wojowników. Walka i śmierć nie musiały
obciążać sumienia średniowiecznego rycerza. Strach zabierał jej powszechność, a poczucie
winy znosiła Boska sankcja dla działań władcy.
Obserwując Symeona Mohorta można zauważyć istnienie ciągłości kultury rycerskiej.
Widać, jak Wincenty Pol sięga do tradycji. Można śmiało rzec, że główna postać poematu ma
w sobie także coś z legendarnych rycerzy średniowiecza. Szczególnie ujawnia się to
w IV rapsodzie. Głównym tematem jest tu przygotowanie się Mohorta na śmierć. Wiedza
o bliskości kresu życia zostaje mu przekazana przez hetmana, dawnego przełożonego:
Rzekł mi: «Pan hetman śnił mi się nad ranem.
Hetman – śmierć pewna rycerskiemu człeku;
Ha, czas ze świata, bo też już i z wieku!
A jak na jawie mówiłem z Hetmanem,
I oczywiście, że mnie sam nawiedził –
Więc już niedługo będę się tu biedził;10
Cytat ten wskazuje nie tylko na ciągłość doświadczenia formacji klasycznej. 11 Istnieje
coś więcej: ciągłość władzy hetmana nad poddanym mu rycerzem. Uderzająca jest pewność
bohatera poematu co do własnego, dalszego losu – dla rycerza chrześcijańskiego jest nim
nagroda życia wiecznego. Znamienne wydaje się istnienie dostrzegalnej Opatrzności Boga.
Mohort dostaje czas na przygotowanie się12. Na znaczną część czwartego rapsodu składa się
wyliczanie czynności, które winien wykonać rycerz kresowy, by godnie pożegnać się
z życiem doczesnym. Bohater wybiera się do monastyru, spisuje testament i przystępuje
do sakramentu pokuty. Sam akt oczyszczenia z grzechów jest poprzedzony przygotowaniem
się, pokorną modlitwą:
Pan Mohort ukląkł, odpiął karabelę,
Złożył wraz z czapką na stopniach ołtarza,
A sam padł krzyżem, że aż w grobach jękło.
Choć dzień powszedni, ludzi było wiele,
A wszystkim serce tak od płaczu miękło,
Że nawet kapłan – co się rzadko zdarza –
Gdy się do ludzi zwrócił do ołtarza,
Łzami się zalał.13
Mohort składa szablę i czapkę u stóp Boga. Ten symboliczny gest należy rozumieć jako
pogodzenie się ze śmiercią i poddanie Woli głównego dowódcy – Jahwe. Oddanie czci Bogu
i uznanie własnej pokory stanowi o zachowaniu godności rycerskiej do samego końca.
9
Tamże, s. 7 – 14.
Wincenty Pol, Mohort, s. 75.
11
Pojęcia używam za: Jerzy Ziomek, Epoki i formacje w dziejach literatury polskiej, w: Prace
ostatnie. Literatura i nauka o literaturze, Warszawa 1994, s. 17 – 62.
12
Można powiedzieć, że jest to wysłuchanie katolickiej suplikacji:
„Od nagłej a niespodzianej śmierci, Wybaw nas Panie”.
13
Wincenty Pol, Mohort, s. 78.
10
224
Niezrównany w walce starzec,14 pamiętający pięciu królów na tronie Rzeczpospolitej, nie
składał miecza przed nikim z żyjących, oddaje go przed Bogiem. Gestowi towarzyszą
świadkowie, ich reakcja jest wyrazem zrozumienia dla rozgrywającego się aktu pożegnania.
Łzy wzruszenia stają się przyczyną zjednoczenia wspólnoty, która spotkała się w świątyni.
Dochodzi do zetknięcia się dwóch świadectw: odchodzącego żołnierza Rzeczpospolitej
i poruszonej społeczności. Można powiedzieć, że wspólnota oddaje się w ten sposób
milczącej modlitwie wyrażonej przez gest pokory i wzruszenia.
Rektor monastyru próbuje go przekonać do pozostania w klasztorze i rezygnacji
z udziału w walkach. Reakcja Mohorta na te namowy również świadczy o konsekwentnej
postawie rycerza:
Więc Mohort na to: « A to być nie może,
Jam niepotrzebny człowiek jest w klasztorze,
Bo ja ojczyźnie łaski nie uproszę;
Ja Boga chwalę, kiedy szablę noszę».15
Słowa wyraźnie wskazują, że poza aktem zawierzenia musi się odbyć jeszcze jeden –
samej śmierci. Rycerz chrześcijański musi walczyć do śmierci, oddanie życia za Ojczyznę
stanowi o randze tej ofiary. Fragment ten wyznacza wyraźny podział ról: człowiek duchowny
ma się modlić za Ojczyznę, jej żołnierz wywalczyć powodzenie karabelą.
W poemacie Pola akt zgonu głównego bohatera zostaje ukazany poprzez opis konia16,
który wraca bez jeźdźca.17 Symeon Mohort ginie bohaterską śmiercią, rzuca się na armaty, by
ochronić towarzyszy broni. Kilka wersów dalej dowiemy się, że odnaleźli oni ciało Mohorta
i położyli na płaszczu Księcia Józefa:
Książę na ziemię rzucił płaszcz ze siebie
I kazał na nim złożyć towarzysza;18
Nie jest to obojętne dla konstrukcji ostatniego rapsodu. Pol szczególnie akcentuje w nim
rolę Poniatowskiego. To Książę Józef dowodził głównym korpusem w potyczce
boreszkowskiej, która była ostatnią bitwą, w jakiej wziął udział Symeon Mohort.
Poniatowskiemu zostaje przyznana szczególna rola – uczestnika ostatniej, zatem jeszcze
ważniejszej, śmierci w poemacie rycerskim:
«Przed śmiercią hetman śnił się Mohortowi,
A mnie dziś Mohort, po latach tak wielu…
I któż to zgadnie? kto zgadnie i kto wie,
Czy mi nie podasz strzemię, przyjacielu?
Hej ptaku, ptaku pancernego znaku!
A czy od szlaku droga, czy z Budziaku?
»Ty strzegłeś Polski i hetmańskich szlaków!
14
„Miarkując z tego, co sam opowiadał,
Już dobrze z górą sto lat sobie liczył” (Tamże, s. 31)
15
Wincenty Pol, Mohort, s. 79.
16
Tamże, O roli konia w poemacie s. 62-67.
17
„Z dział uderzono, i w szarym obłoku
I wódz i oddział zginął nagle oku.
Czekamy chwilę – koń Mohorta wraca…”(s. 118).
18
Tamże, s. 119.
225
Bóg mi powierzył dziś honor Polaków,
Bogu go oddam!»19
Pol przenosi nas w finał epopei napoleońskiej, w klęskę pod Lipskiem. Bitwa z 1813
roku stała się początkiem końca Napoleona. Pol skupia się jednak na czymś innym,
na uwypukleniu wyjątkowości śmierci Księcia Józefa. W zgonie Księcia widać paralelę
wobec zmarłego 21 lat wcześniej Symeona Mohorta. Polscy bohaterowie zostają jakby
odwołani z dokonującej się na świecie klęski. Istotę śmierci Poniatowskiego wyznacza
paralela z odejściem ze świata rycerza kresowego. Idąc dalej, możemy dopatrywać się boskiej
ingerencji. Bóg zabiera Mohorta ze świata w chwili upadku I Rzeczpospolitej. Książę Józef
traci życie, gdy Bonaparte ponosi klęskę w „bitwie narodów”. Następowały po nich jakże
bolesne doświadczenia: II i III rozbiór Rzeczpospolitej oraz upadek Księstwa Warszawskiego.
Nie bez znaczenia jest także romantyczna recepcja samej postaci Księcia Józefa, jego to
nazywano „dziedzicem starych hetmanów”. Klęska wiernego żołnierza armii Napoleona ma
wiele wymiarów – wyznacza kres Poniatowskiego i dziedzictwa hetmanów, które w sobie
nosił. Rangę tej śmierci podkreśla w poemacie Pola wywołanie ze świata żywych przez
Symeona Mohorta, wiernego żołnierza kresowego. Można powiedzieć, że w poemacie
rycerskim Pola dochodzi do spajającego zetknięcia się formacji klasycznej i romantycznej.
Pod pozorną archaicznością poematu Mohort dostrzegamy nie tylko katalog
żołnierskich praw, ale również syntezę, swoistą pełnię bytu Rzeczpospolitej i jej dalszych
losów do połowy XIX stulecia.
Summary
Watching sketchy custom, which are presented in “Mohort”, make possible to
understand the dilemmas of polish literature during the 19th century. Mohort, as
a longanimous patriot and a figure with strong personality, is presented against the specific
historical background. Main character of the poem is also scarred by the Middle Age tradition.
At the same time appears prince Józef Poniatowski, true hero of polish war during the
Napoleonic era. The dead of Poniatowski and Mohort confirms wondrous dimension of dying
on the battlefield. No wonder that one of the greatest writer in 19th century – Henryk
Sienkiewicz – read “Mohort”. Absolutely this reading has helped him to create excellent
portraits in “Ogniem i mieczem”, Potop”, “Pan Wołodyjowski”. Therefore reading poem
“Mohort”, that in the 20th century has been forgotten, seems to be valuable.
Bibliografia
1.
2.
3.
4.
5.
Dopart, B. Romantyzm polski: pluralizm prądów i synkretyzm dzieła, Kraków 1999.
Dubiecki, M. Obrazy i studia historyczne, seria II, Warszawa 1899.
Janion, M., Żmigrodzka, M. Romantyzm i historia, Gdańsk 2001.
Jeager, W. Paideia, przeł. M. Plezia, t.1, Warszawa 1962.
Kresy – dekonstrukcja, pod red. K. Trybusia, J. Kałążnego, R. Okulicz-Kozaryna. Poznań
2007.
6. Ossowska, M. Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1973.
7. Pol, W. Mohort, oprac. A. Łucki, Kraków 1925.
8. Skwarczyńska, S. Pomiędzy historią a teorią literatury, Warszawa 1975.
9. Włodarski, M. Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Kraków 1987.
10. Ziomek, J. Prace ostatnie. Literatura i nauka o literaturze, Warszawa 1994.
19
Tamże, s. 123.
226
Классические каноны детективного жанра и их
трансформация в текстах совеременного российского
детектива
Анна Панфилова
Classic canon of detective genre and its transformation in texts of modern
Russian female detective novels
Abstract: The article covers the problem of „genre representation“ of contemporary Russian
female detective prose. Classical detective genre tradition was developed by predominantly
English, American and French literature. In Russia the first detective genre was for the long
„Soviet time“ practically under a ban. The first women’s detective novel was issued in Russia in
1990th. It suprisingly appeared that those new detective novels do not entirely follow
the classical detective genre scheme. For example, the main task of a detective (which is usually
a woman) in a modern Russian detective novel is not the find out who is a murderer, but to
arrange her personal life. The article will enumerate the classical detective genre tradition and
to show how they are broken by contemporary Russian women’s detective novels.
Key words: Detective novel; detective genre; women’s detective prose; Russian XXIst century
literature; detective genre canon.
Contact: Charles university in Prague, Faculty of Arts, [email protected]
«Лично я абсолютно убежден,
что дни старого детектива,
являющего собой интеллектуальную
загадку и полагающегося всецело на логику,
без запоминающихся характеров,
стиля или, наконец, юмора, сочтены.
Я уверен что детектив рано или поздно
превратится в роман с детективным
или криминальным началом,
где интерес читателей будет основан
не столько на математике,
сколько на психологии»
Английский автор детективов Э.Беркли
Единый «детективный» жанровый канон?
Можем ли мы говорить о едином каноне такого литературного жанра, как «детектив»?
Развитие детективного жанра позволило классифицировать его по ряду признаков.
227
Законы жанра хорошо изучены, они укладываются в определенные схемы. Нельзя
отрицать, что все детективы «растут» из классической формы детективного
повествования, сложившейся на рубеже XIX-XX веков. Именно тогда на базе
обширного литературного материала и возникли законы жанра.
Несмотря на то, что детективов написано неисчислимое множество, теоретиков,
описавших поэтику жанра в момент его формирования в виде некоего перечня правил,
всего три – это американский писатель Эдгар Аллан По (1809-1849), английский
священник (!), автор детективных романов Рональд Нокс (1888-1957) и американский
журналист, искусствовед, автор нескольких статей знаменитой «Британской
энциклопедии», автор детективных романов Стивен ван Дайн (1888-1939).
Эдгар По первым произнес кажущуюся нам сегодня такой очевидной фразу о том,
что принадлежность того или иного произведения к жанру детектива определяется
наличием в нем изображения процесса раскрытия преступления. Впрочем, даже сказав
это, свои рассказы о сыщике Огюсте Дюпене1 По продолжал именовать «логическими
рассказами»2, а не детективными – и именно для них вырабатывал правила. В этих
новеллах был заложен канон детектива и его основные показатели, которые
в дальнейшем были подхвачены другими писателями. Роль творчества Эдгара По
в развитии детектива как жанра – тема невероятно широкая, и может стать предметом
отдельного исследования. Для нас же остается главным то, что «логические рассказы»
По дали импульс развитию всей последующей детективной литературы – все
знаменитые «детективщики» начального периода развития жанра (Артур Конан Дойл,
Агата Кристи, Джордж Сименон и др.) «вышли» из По. Вторая очень важная заслуга
Эдгара По состоит в том, что в своих произведениях он сразу же, в самом начале книги,
ставил читателя перед фактом совершенного преступления – а уже потом,
на протяжении книги, его «распутывал». То есть действие разворачивалось как бы
в обратном порядке – что стало впоследствии одним из требований детективной
поэтики. Также стоит упомянуть, что именно Эдгар По привнес в детектив две
колоритные фигуры – сыщика-любителя (его Дюпен – не полицейский чин)
и ограниченного полицейского, который не в состоянии распутать преступление, не
прибегнув к помощи любителя (в рассказах По «глупую полицию» олицетворяет герой,
названный префект Г.).
Основная работа следующего теоретика и практика детективного жанра –
англичанина Рональда Нокса – это статья «Десять заповедей детективистики». В ней
автор в несколько ироническом ключе3 выдвигает основные требования детективного
жанра. Рональд Нокс составлял свои требования, уже будучи знаком с произведениями
Конан Дойла о Шерлоке Холмсе – и был сторонником конан-дойловского канона, хотя
и видел его ограниченность (которую и попытался преодолеть в своих «Десяти
заповедях»).
Американец Стивен Ван Дайн составил «Двадцать правил для пишущих
детективные рассказы»4. Ван Дайн открыто настаивал на игровом характере детектива,
почитая за излишнюю роскошь и утонченнось стиля, и любовную линию,
и социальную направленность. Ван Дайн полагал, что детектив утратит свою
1
Трилогия, состоящая из рассказов «Похищенное письмо», «Золотой жук», «Тайна Мари
Роже».
2
Tales of ratiocination.
3
Что наводит нас на мысль о том, что к поэтике детектива как жанра с самого начала его
существования даже его теоретики не относились со всей серьезностью – не меняется
ситуация и сегодня.
4
Были напечатаны в „Американском журнале» в 1928 г.
228
специфику и очарование, если станет касаться проблем, занимающих воображение
читателей «серьезной» прозы. Хотя Ван Дайн адресовал свои правила тем, кто
собирается сочинять детективные рассказы, мы, по существу, имеем дело не
с программой на будущее, а с подведением итогов. Закономерности жанра, изложенные
Ван Дайном – это результат внимательных наблюдений над специфическими
особенностями детективной литературы конца XIX-начала XX века.
Нам не приходится говорить сегодня о том, что существует некий единый
детективный жанровый канон, тем не менее правила, выдвинутые По, Ноксом и Ван
Дайном, не противоречат друг-другу. Именно поэтому мы позволяем себе привести их
в данной работе в виде единого перечня требований, который мы (с учетом времени
составления) назовем «классическими требованиями детективного жанра».
1. НАЛИЧИЕ ЗАГАДКИ
Первый и основной жанрообразующий признак детектива – наличие загадки.
Теоретики жанра говорят о том, что те произведения, сюжет которых не связан
с загадкой или те, в котрых загадка не играет ведущую роль в построении сюжета,
нельзя называть детективом.
2. МОТИВ ПРЕСТУПЛЕНИЯ
Согласно Ван Дайну, «мотив преступления <в детективе> – всегда частного
характера, он не может быть шпионской акцией, приправленной какими-либо
международными интригами, мотивами тайных служб». Кроме того, «обязательное
преступление в детективе – убийство».
3. ДЕЙСТВУЮЩИЕ ЛИЦА
Главных обязательных действующих лиц в детективе три: это сыщик, его
компаньон и уже упомянутая «глупая полиция». Предпочительно, чтобы основное
расследование вел единственный персонаж. С. С. Ван Дайн пишет: «В истории может
действовать лишь один детектив – читатель не может соревноваться сразу с тремячетырьмя членами эстафетной команды». У сыщика должен (некоторые теоретики
жанра говорят: не «должен», а «может») быть компаньон, который уступает ему
в аналитических способностях. Рональд Нокс не стесняется называть компаньона
«глуповатым другом детектива». Другие исследователи, однако, не отваживаются
называть Ватсона, Арчи Гудвина и других героев глупыми – более того, компаньон
детектива не глуп – его интеллектуальные способности даже выше, чем у читателя.
Обязательный элемент детектива и пример тривиального сознания – это полиция,
которая сама по себе бессильна распутать преступление. Полиция неизменно отметает
все, что выходит за рамки обычных представлений (Лестрейд у Конан Дойля, префект
Г. у Эдгара По).
4. СПОСОБ РАЗРЕШЕНИЯ ДЕТЕКТИВНОЙ ЗАГАДКИ
Сыщик решает задачу исключительно благодаря интеллекту сыщика, а не
чистосердечному признанию убийцы. С. С. Ван Дайн пишет: «Непозволительно
дешевое решение, при котором преступником является один из слуг». У сыщика
и читателя дожны быть равные возможности разрешения этой загадки. Кроме того, ее
разрешение должно быть единственно возможным. С. С. Ван Дайн обращает наше
внимание на то, что «к разоблачению должны вести логические выводы.
Непозволительны случайные или необоснованные признания». Кром того, «запрещено
объяснять тайну несчастным случаем или самоубийством». Ван Дайну вторит Рональд
Нокс, который пишет, чо «детективу никогда не должен помогать счастливый случай; он
не должен также руководствоваться безотчетной, но верной интуицией».
5. ПРЕСТУПНИК
Рональд Нокс в свох «Десяти заповедях...» пишет, что преступником должен
оказаться кто-то, упомянутый в начале романа, но им также не должен оказаться некто,
229
за чьим ходом мыслей читателю было бы позволено следить. «Таинственный
незнакомец, который явился неизвестно откуда, например сошел, как это часто бывает,
с борта корабля, и о существовании которого читатель никак бы не мог догадаться
с самого начала, портит все дело». Самое главное – не мистифицировать читателя.
Еще одно (пожалуй, наиболее классическое) правило гласит: преступником не
должен оказаться сам сыщик. С. С. Ван Дайн, кроме того, пишет, что «преступник
должен быть одним из более или менее значимых действующих лиц, хорошо известных
читателю». Он же выдвигает еще одно требование: «Хотя у преступника может быть
соучастник, в основном история должна рассказывать о поимке одного человека».
Тайным и уголовным сообществам нет места в детективе. Кроме того, преступник ни
в коем случае не должен быть профессиональным злодеем.
Кроме того, в классическом детективе фигура преступника явно обозначается
лишь в конце расследования.
6. ОБЪЕМ
Обратим внимание, что С. С. Ван Дайн при составлении своих «правил» назвал их
«правилами для сочиняющих детективные рассказы» – не романы, а рассказы.
Теоретики жанра сходятся на том, что предпочтительный объем детектива –
новеллистический.
7. ЧИТАТЕЛЬ
Если мы говорим о детективе как жанре, что читатель в отношении него всегда
имеет свои жанровые ожидания – он знает, чего ожидать от детектива. В классическом
детективе поиск убийцы – это здоровое соревнование между сыщиком и читателем.
Важнейшее свойство классического детектива – полнота фактов. Эдгар По первым
показал, что читатель (как и рассказчик) – обычный человек, средних аналитических
способностей. Читатель должен быть поставлен в те же условия, что и сыщик, иначе не
будет обеспечена возможность честного соревнования интеллектов, а ведь именно
в этом – главная привлекательность жанра. Автор должен сообщить читателю все
условия задачи, не скрывая ни одного факта или обстоятельства, без знания которых
задача не может быть решена. Важное свойство классического детектива – полнота
фактов. Рональд Нокс пишет: «Натолкнувшись на тот или иной ключ к разгадке,
детектив обязан немедленно представить его для изучения читателю».
8. РАЗЛИЧНЫЕ «НЕ»
Большинство запретов теоретиков детективного жанра рубежа XIX-XX веков,
приведенных нами ниже, воспринимаются сегодня как нечто комическое. Тем не менее,
перечислим их:
· неразличимые братья-близнецы и вообще двойники не могут появляться
в романе, если читатель должным образом не подготовлен к этому
· в произведении не должен фигурировать китаец
· как
нечто
само
собой
разумеющееся
исключается
действие
сверхъестественных и потусторонних сил. «Разгадать детективную загадку подобным
образом – это все равно что выиграть гребную гонку на реке с помощью спрятанного
мотора» (Р.Нокс)
· автору не следует вводить в повествование потайные ходы, если только
действие не происходит в таком доме, где наличие этих ходов можно предположить
· недопустимо использовать доселе неизвестные яды, а также устройства,
требующие длинного научного объяснения в конце книги
· любовь в детективе запрещена. Цель детектива – посадить преступника за
решетку, а не привести пару влюбленных к алтарю
Теперь, когда мы знаем классические требования к детективному жанру,
проанализируем с их помощью современный российский женский детектив. Но чтобы
230
понять его специфику во всей полноте, сделаем сначала небольшой исторический
экскурс.
Детектив – «новый» литературный жанр в России
В конце «лихих» 90-х в развитии российской приключенческой литературы
наступил качественно новый этап. В русскую литературу пришел «новый» жанр –
детектив. Такое утвержение может показаться парадоксальным, и вполне естественным
будет вопрос: «А разве до этого в русской литературе детектива не было?».
Постараемся ответить на него, не оскорбив чувства поклонников Юлиана Семенова,
Льва Шейнина, Григория Адамова и братьев Вайнеров. Обратим также внимание на тот
факт, что характеристика «новый» изначально употребляется нами в кавычках.
Автор данной статьи позволит себе упомянуть, что она является приверженкой
той точки зрения на литературный процесс, которая связывает его качественные
изменения с детерминирующей ролью действительности в данный исторический
момент. И если в отношении литературы «высокой» этот классический тезис
марксистской критики обречен быть то и дело поставленным под сомнение (причем
обычно – не без основания), то прозе «массовой» (российские) литературоведы словно
бы «разрешают» рефлектировать действительность, не быть «вещью в себе».
Каковой же была российская реальность конца 90-х? Уже остались позади
безнадежная неопределенность и борьба за выживание первых постперестроечных лет.
Кровавое деление «сфер влияния» уже не было таким кровавым. «Малиновые пиджаки»,
состояния, нажитые в один день, и разборки «братвы» медленно, но верно перемещались
с первых полос газет, становясь новостями второстепенной значимости. Жестокая
свобода «лихих» 90-х, однако, не прошла для населения бесследно: в России конца
XX века убийствами и садизмом мало кого можно было удивить, а во все уголки страны
распространился СПИД – неведомая советскому человеку болезнь. Как результат
(позволим себе это обязывающее слово, коли уж мы говорим о детерминирующей роли
действительности) – на прилавки российских книжных магазинов (а скорее – на уличные
лотки) было выброшено огромное количество «жестких» триллеров, боевиков. Именно
в это время взметнулись «звезды» Александра Бушкова, Виктора Доценко, Виктора
Пронина и других. Такая книжная продукция пользовалась огромной популярностью
в 90-х (видимо, сработал эффект новизны – как известно, советская литература
в принудительном порядке была вынуждена отказывать себе в удовольствии объективно
описывать действительнось). К концу 90-х «брутальная» литература очевидно набила
публике оскомину – «брутального» хватало и в реальной жизни, и читать об этом больше
не хотелось. Российский читатель словно «выдохнул» – и «запросил» «литературу
социального оптимизма»5. Но так уж устроено человечество, что сильной его половине –
мужчинам, обычно не так остро требуется подпитка «извне». Поэтому вполне
закономерным представляется тот факт, что «социальный заказ» на оптимистическую
литературу был в первую очередь со стороны женщин.
В 2000г. из-под пера писательницы Дарьи Донцовой выходит первый в истории
российской приключенческой литературы «женский»6 детектив7 «Крутые
5
6
Выражение принадлежит российскому критику Роману Арбитману и было употреблено им
в статье «Новый российский детектив в поисках выхода». Итоги 26 (2000).
Говоря «женский» детектив, мы имеем ввиду детектив, написанный автором-женщиной.
Позже мы, однако, убедимся, что женскому детективу удалось выработать свою собственную
поэтику («законам» которой, кстати, сегодня уже следуют и некоторые писатели-мужчины –
например, автор психологических детективов Антон Леонтьев, произведения которого явно
231
наследнички»8. Напомним, что русская традиция детективной литературы уходит
своими корнями в начало XX века (позвольте считать «Преступление и наказание»
Ф. М. Достоевского и «Драму на охоте» А. П. Чехова лишь романами с детективным
элементом). Жанр детектива набирал в то время уверенную популярность на Западе
(«Записки о Шерлоке Холмсе» А.Конан-Дойла, романы Агаты Кристи, рассказы Э. По
и др.). Одним из первых писателей, «откликнувшихся» на популярность детектива на
Западе, стал Аркадий Аверченко, опубликовавший детективный рассказ «Пропавшая
калоша Доббльса». Известностью также пользовались романы П. Орловца
о приключении Шерлока Холмса в Сибири; затем – романы Ю. Германа «Один год»
и Л. Шейнина «Записки следователя», А.Толстого «Гиперболоид инженера Гарина»,
а также переводные американские детективы о сыщике Нате Пинкертоне. Период 19301990х гг. можно с уверенностью назвать «застойным» периодом отечественной
детективистики. Главным героем советских «детективщиков» братьев Вайнеров,
О. и А. Лавровых, Ю. Семенова стал идеологически выдержанный работник милиции.
Таким образом, в том время как на Западе жанр детектива переживал свой расцвет,
в СССР он встал (как и все остальные жанры) на службу государству. Первым начале
90-х к постперестроечному читателю прорвался детектив переводной – произведения
Д. Х. Чейза, Э. Макбейна, Д. Хэммэта и др. А уже на смену им пришел тот самый
«кровавый» триллер, о котором мы упомянули выше.
Российские читательницы жадно набросились в 2000х на женский детектив.
Писательницы Дарья Донцова, Татьяна Устинова, Виктория Платова, Анна Малышева,
Татьяна Полякова и др. авторы-женщины, несмотря на то, что сюжет и герои их
произведений различались, незыблемо следовали нескольким выработанным ими же
самими «поэтическим заповедям»:
· Главным героем в романе должна быть российская женщина (в большинстве
случаев – она и есть сыщик, очень редко – помощница сыщика (но даже в этом случае
играющая в романе цетральную роль);
· Роман связан с российскими реалиями (хотя в качестве «антуража» может
присутствовать и заграница);
· В романе должна присуствовать любовная линия (часто занимает довлеющее
место).
Женский детектив и классические требования детективного жанра
Все без исключения современные женские детективы содержат в себе загадку
в том или ином виде. Тем не менее, отнюдь не всегда эта загадка является загадка
детективной. Современный российский исследователь детективной литературы
Н. Вольский пишет, что нельзя считать детективной загадкой простое отсутствие
информации о чем-либо. К примеру, если по ходу сюжета мы не знаем, кто живет
созданы для женской аудитории).
Здесь необходимо оговориться. «Мамой» женской детективной литературы в России считается
писательница Александра Маринина, первый роман которой был опубликован еще в 1991 г.
Однако, творчество Марининой не принадлежит к рассматриваемому нами в данной статье
«женскому детективу», так как оно являлось образцом скорее «жесткой» литературы 90-х,
нежели «женского детектива», выполнявшего роль социального. Неоценимый новаторский
вклад Марининой, однако, заключался в том, что она привнесла в российский женский
детектив образ женщины-сыщика.
8
Этим романом было положено начало известной детективной серии Донцовой под названием
«Любительница частного сыска Даша Васильева» (выходит в изд.«Эксмо»).
7
232
в соседнем доме, то это – еще не детективная загадка. Загадка же появляется в том
случае, когда герой вдруг узнает, что его жена – глубоко порядочная женщина – по
ночам тайно ходит в этот дом – и, в то же время, он убежден, что она никак не может
быть преступницей. Так, загадкой, по Вольскому, можно считать то, что имеет
разгадку9. Убери из детектива формулу загадки – и произведение рассыплется как
карточный домик.
Какие же загадки мы находим в современном российском женском детективе?
Большинство произведений Дарьи Донцовой строятся, например, на детективной
загадке от начала и до конца. В романе «Букет прекрасных дам» сыщик Иван
Подушкин расследует убийство племянницы своего босса Маргариты. По ходу дела
возникает множество странных и нелогичных фактов, соотнести которые может только
детектив-логик (или – вдумчивый читатель). Мы теряемся в догадках до самого конца.
Вместе с тем, убери загадку из многих романов Татьяны Устиновой – и получится
классический любовный роман. Мы хотим найти убийцу, но нам интересно, и чем
закончится бурный роман главной героини.
В романах Анны Даниловой интрига всегда закручена мастерски – и если убрать
детективную линию, то книги, как таковой, и не будет.
В романах Юлии Шиловой (жанр которых больше определяют как криминальную
мелодраму, но есть у нее и произведения, претендующие на звание детектива) загадку
чаще всего можно сформулировать так: «Кто убил, пока главная героиня спала/была
оглушена/находилась под воздействием алкоголя?». Часто героини Шиловой находят
труп и понимают, что все обстоятельствоа указывают на нее, а потому оказывается, что
она – вовсе не убийца. Это, конечно, нечестный для классического детектива прием.
Ведь сама героиня не знает, что убийца – не она.
Что касается мотива преступления, то, как мы уже знаем, чем он невиннее, чем
он более «бытовой», тем лучше. «Классические» мотивы совершения преступления
в детективе – это ревность, жадность до денег, зависть.
Сказывается тот факт, что разбираемые нами детективы написаны женщинами –
они не тянутся к шпионским играм и заговорам на мировом уровне, мотивы
в современных детективах – действительно вполне бытовые. Например, в романе
Татьяны Устиновой «Большое зло и мелкие пакости» одно покушение на убийство
и одно убийство происходят по банальной причине – убийца за некоторое время до
убийства был в загородном ресторане с неким человеком по работе, которого через
3 дня арестовывают. Будущий убийца якобы видит, что две девушки (они оказываются
его одноклассницами) видели его в загородном ресторане во время упомянутой встречи.
Мотивом здесь служит страх. В романе Анны Даниловой «День без любви» происходит
целая серия убийств, начавшаяся с несколько романтичного, но, в целом, понятного
повода – девушка узнает, что дед ее парня после своей смерти оставил закопанным
клад. Как только ее парню становится известно, где клад, она его убивает, так как не
хочет делиться. Мотив – алчность.
Классический сыщик современных детективных романов – женщина «около
30-ти» с нескладывающейся личной жизнью. Компаньона у нее, как правило, нет.
Лишь Дарья Донцова пытается более или менее следовать этому правилу – ее герой,
сыщик-любитель Иван Подушкин, занимается расследованием преступлений в паре
с немолодой дамой, которая как бы выполняет роль Ватсона. Но обычно сыщик
в романе – один (что лишний раз говорит о схожести российского женского детектива
с любовным романом, где героине приходится самой завоевывать свое место под
9
Вольский Н. Н. Детектив как модель диалектического мышления. Легкое чтение.
Работы по теории и истории детективного жанра. Новосибирск, 2006, с.35.
233
солнцем). «Глупая полиция» как практически неизменный элемент не только
классического детектива, но и, скажем, киносерий о капитане Коломбо, многих
американских детективов, также практически не присутствует в современном женском
российском детективе.
Разгадка детективной загадки должна требовать работы мысли, логического
мышления, недопустимы «дешевые» ходы. Именно такой дешевый ход совершает
Дарья Донцова в детективе под названием «Обед у людоеда», где выясняется, что
убийство было совершено по ошибке – на самом деле, убийца хотел прикончить кого-то
совсем другого. Еще дальше от классической традиции отходит Татьяна Устинова
в романе «Жизнь, по слухам, одна!» – лишь в конце романа мы узнаем, что убийца –
женщина, которая весь роман престает перед нами переодетым мужчиной – больше
того, популярным певцом (абсурдно, что никто из его поклонников еще об этом не
догадался). Таким образом, Татьяна Устинова не дает нам равных с сыщиком (и –
главное – самим автором) возможностей разрешения загадки – она знает изначально
больше, чем мы. Это – нечестная игра с читателем, которая в детективе категорически
не допускается. Хотя писательница и упоминает то там, то здесь в романе о том, что
популярный певец Никас обожал одеваться и прихорашиваться (как бы намекая, что он
мог бы быть женщиной), но нам скорее приходит на ум, что он – гей, нежели женщина.
В романе Анны Даниловой «Нирвана с привкусом яда» мы не можем догадаться, кто
убийца, фактически только потому, что не знаем ее настоящей фамилии – целый роман
убийца предстает перед нами с другой фамилией.
Частый способ разрешения загадки в современном детективе – добровольное (или
не очень) признание убийцы. Но, вместе с тем, часты и ситуации, характерные для
классического детектива, когда всех участников события собирают в конце романа
вместе в одной комнате, и детектив проводит разоблачение.
Что касается личности преступника, то мы помним, что им должен оказаться
некто, упомянутый еще в начале романа, – человек, которого мы хорошо знаем
и которого могли бы подозревать. В романе Анны Даниловой «Ледяное ложе для
брачной ночи» убийцей, к примеру, оказывается племянница одной из героинь,
о существовании которой мы узнаем примерно в середине книги. В романе Юлии
Шиловой «Замуж за египтянина, или арабское сердце в лохмотьях» мы с самого
начала знаем, что одну из жертв убила главная героиня, причем – случайно (нетрезвая
жертва падает на кол, торчащий из пола) – это, как мы знаем, грубейшее нарушение
детективной поэтики.
Что касается объема российского женского детектива, то он – предпочтительно
романный. Что касается жанровых ожиданий читателя, то мы можем сказать, что
современный российский женский детектив – это не игра автора с читателем, а лишь его
мистификация, – у читателя нет практически никаких шансов догадаться, кто убийца,
потому что читатель с самого начала не располагает для этого всей полнотой фактов.
Оправдан ли наш подход?
Мы понимаем, что могут возникнуть сомнения в правомерности нашего подхода,
а именно: почему мы анализируем современный российский детектив, основываясь на
требованиях жанра, которые были разработаны западными теоретиками, да еще к тому
же – целое столетие назад?
Отвечая на этот вопрос, мы будем вынуждены констатировать, что со времен Эдгара
По, Рональда Нокса и С. Ван-Дайна не только не был составлен обновленный свод правил
детективного жанра, но и поэтика классического детектива ничем принципиально новым
не обогатилась. Мы были бы рады анализировать современный российский детектив,
234
основываясь на «поэтике русского детектива»10, но она также еще пока не выработана.
И третий – самый главный – аргумент в защиту правомерности нашего подхода
заключается в том, что в 2001 г. появление первого женского детективного романа в России
ознаменовало собой, по видимому, приход детектива как жанра в русскую лиитературу
вообще. Если детектив на Западе, пережив свой расцвет на рубеже XIX-XX вв., затем
в течение целого двадцатого столетия находился в непрерывном развитии, пополняясь все
новыми образцами и формами, то русский детектив, едва появившись (и будучи вначале
калькой западных образцов), был на долгие семьдесят лет существования советской власти
фактически предан забвению, и вновь вступил на путь своего «возрождения» только
в «лихих 90-х»11. Таким образом, анализируя современный российский детектив,
основываясь на канонах столетней давности, мы фактически признаем, что он находится
сегодня на той ступени развития, на которой находился «западный» детектив сто лет назад.
Современный российский женский детектив – это уникальное явление в истории
русской постмодернистской литературы. Это разноцветное лоскутное одеяло, сшитое из
жанровых канонов, с которыми никто особо не считается12 и приемов, которые,
казалось бы, не могут быть использованы в одном и том же произведении13.
Современный русский детектив более всего напоминает слепого щенка – он совсем
недавно появился на свет, а его уже одного, без взрослых14, выпустили в «большой
свет», где он методом проб и ошибок должен научиться не только выживать, но
и противостоять большим матерым собакам, которые то и дело норовят напомнить ему
о том, что на их улице для него едва ли найдется достойное место15.
Summary
The article corresponds a very „squeezed“ version of the author’s PhD thesis (which is
currently under its development) devoted to a phenonenon of modern Russian female
10
Как мы можем анализировать современный русский роман, сравнивая его с образцами
классического русского романа.
11
Оговоримся также, что мы намеренно не делаем акцент на том, что «возродился» русский
детектив в своем женском обличии – с нашей стороны нет попыток разбирать это явление
в контексте так называемой «женской литературы». Гораздо важнее принять тот факт, что
детектив в России наконец-то начал развиваться как жанр – и не так это важно, написан этот
детектив мужчиной или женщиной.
12
Притом, сложно найти в литературе более канонизированный жанр, чем детектив.
13
Например, соединение в детективе любовной и криминальной линий, о чем мы подробнее
писали выше.
14
Под чем понимается отсутствие «большой» детективной традиции в русской литературе.
15
Из интервью писательницы Юлии Шиловой, данного интернет-изданию «Опенспейс»
12.05.2011: «Я никогда не хожу ни на какие телевизионные передачи, связанные
с литературой. Все говорят, что я гоню халтуру, и там мне пришлось бы оправдываться за то,
что я делаю действительно от души, с любовью. Первое время, когда я еще не очень
понимала, почему люди на меня накидываются, из меня делали девочку для битья — сажали
в центр зала и начинали спрашивать: «А вам не стыдно, что из-за таких, как вы, деградирует
Россия? А вы бы не хотели написать что-то поинтеллектуальнее?» Потом до меня наконец
дошло, что это все из-за нашего менталитета. За рубежом детектив нормальный жанр,
который наравне с другими имеет право на жизнь. Но у нас обществу нужно, чтобы было
разделение на низкие и высокие жанры, поэтому детектив гнобят и считают его сорняком
среди культурных растений, жвачкой для ума. Я считаю, что нужно уважать тех людей,
которые читают детективы: их же миллионы, и это не только бабки с рынков, но и businesswomen, и домохозяйки, и депутаты». Ссылка на источник: http://www.openspace.ru/literature/
events/details/22293/?expand=yes#expand.
235
detective prose (the thesis has the same name as the article). Classical canon of detective
genre was formed at the turn of 19th and 20th centuries by predominantly American
and English genre theorists. In spite of the fact that this happened a hundred years ago, we can
still use those canons to analyze modern Russian female detective novels (just because
nothing new has not been invented since that time). Russian detective prose is a very
interesting phenomenon of XXIst century Russian literature. It is well known that all the 70
„Soviet years“ detective genre in SSSR did not have the possibility to get developed and
to become so „advanced“ as it is in English, American or French literature. The contemporary
Russian women‘s detective novels (the first one was issued in 1990th) are obviously trying
to fill this gap. The question is how it is happening? Do the modern Russian women’s
detective novels pattern the classical „western“ genre scheme? The answer is obviously „no“.
They break the tradition in almost every way! The article describes the classical genre
tradition and shows the way they are broken. The article do not self itself the task
of answering the question if we still can speak about the Russian female detective novels as
about detective novels (if the traditions are broken), because this question is supposed to be
answered in the PhD. thesis mentioned above.
Библиография
1. Арбитман, Р. Новый российский детектив в поисках выхода. Итоги, № 26, 2000.
2. Берковский, Н. Я. Мир, создаваемый литературой. Москва: Советский писатель,
1985.
3. Богомолов, Н. Авантюрный роман как зеркало русского символизма. Вопросы
литературы, № 6, 2002.
4. Вольский, Н. Детектив как модель диалектического мышления. Лёгкое чтение.
Работы по теории и истории детективного жанра. Новосибирск: Издательство
НГПУ, 2006.
5. Гликман, К. Юлия Шилова: «Давайте будем говорить правду: все куплено».
http://www.openspace.ru/literature/events/details/22293/?expand=yes#expand.
6. Купина, Н. А., Литовская, М. А., Николина, Н. А. Массовая литература сегодня.
Москва: Флинта, 2009.
7. Лейдерман, Д. Траектории «экпериментирующей эпохи». Вопросы литературы,
№4, 2002.
8. Лотман, Ю. М. Массовая литература как историко-культурная проблема.
Ю. М. Лотман. Избранные статьи. Т. 3. Таллинн: Александра, 1993.
9. Черняк М. А. Массовая литература XX века. Москва: Флинта, 2007.
10. Jamesová, P. D. Povídání o detektivkách. Praha: Motto, 2011.
236
Związki powieści kryminalnej Josefa Škvoreckiego z klasyką
gatunku
Maria Moskwa
Detective story by Josef Škvorecký in connection with classical detective
story
Abstract: There are not too positive attitudes to detective story in history of literature.
The question is how seriously the writers treat this problem; in this case quality of work
depends on irony or on sense of humor showed in given detective story. This article is
the result of exploring of both, the place of detective story in contemporary literature and
analysis of theory of narration in this unusual environment of detective story. The text touches
the question of differences between reality and fiction – detective story consists of constant
parts including murder, a riddle and the investigation carred by detective who knows some
different versions of the same fact created by different characters who have individual point
of view. There is a very special role to play by the chronology in every detective story, not only
in classical works by Agatha Christie, but also in Josef Škvorecký‘s works of fiction including
a detective plot.
Key words: detective story; theory of narration; murder; victim; investigation; point of view;
the riddle; chronology.
Contact: University of Ostrava, Faculty of Arts, Department of Slavonic Studies,
[email protected]
Josef Škvorecký jest najwybitniejszym współczesnym pisarzem czeskim, który pokusił się
o stworzenie powieści kryminalnych. Mieszka w Kanadzie, ale zawsze pozostaje
prawdziwym Słowianinem. Dumny z czeskiego pochodzenia stworzył szereg dzieł o tematyce
bardzo ambitnej, dotykając istotnych spraw emigracji, wojny, cenzury, totalitaryzmu. Lekkość
formy kontrastuje z poważną tematyką. Sentyment podpowiedział pisarzowi, aby
wspomnienia z wczesnej młodości opisać z punktu widzenia chłopca z Kostelca.
W rzeczywistości miasteczko nosi nazwę Náchod. Tam właśnie 27 września 19241 urodził się
ten niepokorny autor i prześmiewca. Najwcześniej odnalazł w sobie potrzebę pisania i ten
właśnie talent dopomógł mu w przekazywaniu czytelnikom najważniejszych myśli, jakie
towarzyszyły mu w czasach wojny, komunizmu, emigracji i wolności. Obserwujemy ciągły
rozwój literacki pisarza na poszczególnych etapach twórczości, a poziom jego dokonań
w dziedzinie literatury od początku był wysoki. Jego proza to kamień milowy w ewolucji
czeskiej literatury, bowiem już w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych stworzył dzieła
nowoczesne, wręcz wyprzedzające swą epokę. W dziełach Josefa Škvoreckiego dostrzegamy
1
A. Kaczorowski, op. cit., s. 103
237
to, co Aleksander Kaczorowski nazwał „kwintesencją czeskości”2. Frapujące są zwłaszcza te
utwory analizowanego twórcy, w których zawarł on wątki kryminalne. Czytając je w sposób
wnikliwy, dostrzegamy wartości głębsze, warte badań literackich oraz socjologicznych.
Powieść kryminalna, wyklęta przez krytykę, często zaliczana jest do gatunku
graniczącego z kiczem. Czy słusznie? Już Karel Krejčí w Socjologii literatury konstatuje, że
o ile dany autor tworzy powieść kryminalną, a nie stara się „być drugim Dostojewskim“,
na pewno nie jest ojcem kiczu. Przysłowiową kropką nad „i“ jest stwierdzenie Krejčího, że
opisana zasada działa również w drugą stronę.
Sam Josef Škvorecký w błyskotliwy sposób wyjaśnia, dlaczego interesują go
tzw. kryminały i bynajmniej nie zalicza tej fascynacji do rzeczy karygodnych: Większość
profesorów ma tę słabość, że czyta je, choć na wykładach mówią o Szekspirze. Ba, ale
Szekspir właściwie też pisał kryminały. No a Dickens? (…) A Mark Twain?3. Jednak sam
stworzył arcydzieła, w których dostrzegamy złożoność psychiki ludzkiej, tak trudną
do sportretowania.
Każdy utwór z wątkiem kryminalnym posiada w swej kompozycji nieodzowne
elementy, stanowiące o specyfice gatunku. Charakterystyczna budowa polega
na uszeregowaniu poszczególnych wydarzeń w taki sposób, aby prowadziły do rozwiązania
zagadki4. Autor wprowadza szereg trików narracyjnych, celowo wprowadzając czytelnika
w błąd, dlatego tak ważnym aspektem jest zastosowanie elementów łamigłówki, licznych
fałszywych tropów. Kluczową rolę odgrywa tu retrospekcja, natomiast jeżeli chodzi
o strategię narracyjną, najczęściej występuje tu narrator zwielokrotniony. Ujawnianie faktów
następuje w taki sposób, że opowiadanie jest przekazywane przez kolejne postaci, które
pojawiają się na różnych etapach rozwoju fabuły. Przypadkiem najczęściej występującym
w powieściach kryminalnych jest zobrazowanie konkretnego zdarzenia z różnego punktu
widzenia (F. Stanzel point of view), np. w trakcie śledztwa, kiedy każda postać przedstawia
swoją wersję zaistniałych zdarzeń. Proces narracyjny jest prowadzony z kilku perspektyw,
natomiast ogniskową jest popełniona zbrodnia. Istotnym elementem powieści kryminalnej jest
kontrast sympatii i nienawiści oraz konflikt między sprawcą i sprawiedliwością5.
Ulubionym motywem Josefa Škvoreckiego jest splatanie wątków społecznych,
miłosnych, wartościujących piękno, które jest względne. Wszystko to doskonale harmonizuje
z wątkami historyczno-politycznymi, wolnymi od nadmiernego patosu. Nie brak tu również
bogatej symboliki i elementów magii. Dostrzegamy tu powrót do tradycji klasycznej powieści
kryminalnej, co znamy chociażby z utworów Agathy Christie. Jednakże u czeskiego autora
pojawia się indywidualna koncepcja nowoczesnej powieści kryminalnej z elementami
powieści psychologicznej, o czym świadczy rozbudowanie sekwecji monologów
wewnętrznych, zwłaszcza w najnowszych dziełach typu Dwa morderstwa w moim dwoistym
życiu, gdzie mamy do czynienia z powieścią kryminalną a zarazem powieścią rozrachunkową,
lustracyjną6.
Trudno sklasyfikować powieść kryminalną pod względem artystycznym. Na pewno
wielu spośród literaturoznawców uzna ten gatunek za nieambitny, niegodny, stąd pogardliwe
określenia dla tego typu książek jako „literatura dla kucharek‘, czy „pokleslý žánr”. Nie
zapominajmy jednak, że to właśnie Edgar Allan Poe, do niedawna kojarzony raczej z poezją
i mrocznymi opowiadaniami, jeden z ulubionych pisarzy Škvoreckiego, dostarczył nam
2
A. Kaczorowski, Niefortunny saksofonista Josef Škvorecký, [w:] J. Škvorecký, Przypadki
niefortunnego saksofonisty tenorowego, Izabelin 1999, s. 102-103.
3
J. Škvorecký, Dwa morderstwa w moim dwoistym życiu, Warszawa 2000, s. 139.
4
J. Škvorecký, Nápady čtenáře detektivek, Praha 1990, s. 55.
5
S. Lasić, op. cit., s. 51.
6
H. Kosková, Škvorecký. Praha 2004, s. 81.
238
w swych dziełach nie tylko wartości artystycznych, lecz także napięcia godnego prawdziwej
powieści kryminalnej.
Nieco później ktoś inny określił cechy powieści kryminalnej. Tematem zajął się Ronald
A. Knox (1888- 1957), tworząc swoisty kodeks kryminalny, czyli „zasady pisania dobrego
kryminału”, brzmiące w następujący sposób:
1. Przestępstwo wydarzyło się zanim rozpoczęła się właściwa akcja utworu. Detektyw
dowiaduje się o zdarzeniu z drugiej ręki (np. z gazety codziennej).
2. Zasada fair-play: wszystkie szczegóły i poszlaki są przedstawione czytelnikowi.
3. Wprowadzenie triku narracyjnego za pomocą przedstawiania faktów, które
prowadzą czytelnika na manowce. Łamigłówka, zagadka.
4. Detektyw zastawia pułapkę, by zdemaskować przestępcę, np. zamieszcza
ogłoszenie w prasie.
5. Zdemaskowanie mordercy następuje dopiero na samym końcu książki. Zawsze jest
zaskoczeniem dla czytelnika, będącego na niewłaściwym tropie.
6. Centralną postacią jest detektyw. Często towarzyszy mu asystent.
7. Policja, będąca synonimem braku metody w postępowaniu, traktowana jest
w sposób lekko pogardliwy7.
Josef Škvorecký w zbiorze pt. Hříchy pro pátera Knoxe sparodiował owe zasady,
umieszczając na końcu rozgrzeszenie8, będące ukoronowaniem opisanych wcześniej
wydarzeń. W utworze Dwa morderstwa w moim dwoistym życiu pojawia się motyw
rozdwojenia, bliski osobom, które znalazły się na emigracji. Studium psychologiczne pary
głównych bohaterów, a zwłaszcza Sydonii, zmienia charakter utworu. Zmusza do refleksji,
informuje o psychicznych doznaniach „na swój sposób schizofrenicznych”9(przeżycia
związane z emigracją Škvorecki nazywa często uczuciem rozdwojenia jaźni).
„Zasadą powieści kryminalnej jest zagadka. (…) Organizuje płaszczyznę modalną,
na pierwszym planie stawiając monolog i dialog.”10. Bohater definiuje tezy dotyczące zbrodni
prowadząc monolog wewnętrzny – to trzecia z możliwości. Dialogi toczą się między stałymi
parami. W utworach A. Christie są to Poirot i Hastings, u Conan-Doyle’a – Holmes
i Watson11. W powieściach Josefa Škvoreckiego narrator prowadzi rozmowy z zaufanymi
osobami płci żeńskiej. W Dwóch morderstwach w moim dwoistym życiu mężczyzna
prowadzący śledztwo odwołuje się do intuicji żony. Jej ufa i z nią dyskutuje. Czasem
asystentką w śledztwie jest zakompleksiona sierżant Sayers12. To bardzo nowoczesne
rozwiązanie, wprowadzające do śledztwa kobietę jako rzeczowego doradcę a zarazem osobę
o pewnej przewadze, jaką jest kobieca intuicja. I tu autor nawiązuje do klasyki gatunku,
zwłaszcza autorstwa Agathy Christie z jej pomysłem na pełną wdzięku pannę Murple,
prowadzącą włane śledztwo.
W powieści kryminalnej narracja przekształca się w następstwo wynikające z zagadki,
które w płaszczyźnie fabulacyjno-kompozycyjnej realizuje się jako narracja linearnopowrotna13. To jeden z trzech typów narracji. „Początek i koniec są jasno określone, ale
7
U. Leonhard, op. cit., s. 60-61.
J. Škvorecký, Hříchy pro pátera Knoxe, Praha 1991, s. 281.
9
Idem, Uwaga autora, [w:] J. Škvorecký, Dwa morderstwa w moim dwoistym życiu, Warszawa 2000,
s. 238.
10
S. Lasić, op. cit., s. 65.
11
Ibidem, s. 65.
12
J. Škvorecký, Dwa morderstwa w moim dwoistym życiu, Warszawa 2000, s. 174.
13
S. Lasić, op. cit., s. 13.
8
239
koniec okazuje się powrotem do początku”14. Narracja tego typu stale potwierdza,
a jednocześnie neguje linearną. (…) Każde wyciszenie jest pozorne, bowiem nad akcją
dominuje zagadka wyjściowa” 15. Dopiero na końcu następuje rozwiązanie, będące
zamknięciem linearnego kręgu. Innym paradoksem, związanym z budową powieści
kryminalnej, jest niezbędna klarowność stylu. Warunkowana jest nieprzejrzystością, cechą
zagadki kryminalnej. Klarowność, zwana inaczej jasnością stylu, zależy od talentu i zamiaru
pisarza16.
Wspomniana wcześniej zagadka, będąca istotą powieści kryminalnej, „ogranicza
swobodę pisarza na płaszczyźnie aspektu narracji. Trzy aspekty używane najczęściej: narracja
obiektywna, narracja monologowa i połączenie obu tych form”17.
U J. Škvoreckiego narrator jest zawsze bohaterem zaangażowanym w śledztwo –
kojarzy fakty, dedukuje, zapamiętuje poszlaki. W Powrocie porucznika Borówki narrator, nie
będący detektywem, prowadzi śledztwo na własną rękę. W Dwóch morderstwach w moim
dwoistym życiu bohater wspólnie z żoną zastanawia się nad śladami, które pozostawił
morderca Parnella. Drugie morderstwo jest sprawą o wiele głębszą (motyw powolnej śmierci
psychicznej). Wielopłaszczyzność utworów Josefa Škvoreckiego jest wyznacznikiem
oryginalności pisarza.
O specyfice poetyki powieści kryminalnych decyduje wiele czynników. Stanko Lasić,
wybitny teoretyk literatury, należący zarazem do nielicznej grupy badaczy powieści
kryminalnej, wymienia następujące argumenty empiryczne:
· powieść kryminalna to gra kompozycyjna, której istotą jest zręczne
komponowanie faktów;
· narracja kryminalna posiada swój urok, wciąga, sprawiając, że „żyjemy
wewnątrz płaszczyzny fabulacyjno-kompozycyjnej”18;
· specyficzne cechy gatunku związane są z charakterystyczną kompozycją
utworów;
· autorzy powieści kryminalnych przestrzegają praw niejako narzucających
konwencję oraz argumenty teoretyczne:
· powieść kryminalna jako powieść funkcyjna, gdzie: „punkt ciężkości stanowią
jednostki dystrybutywne, czyli funkcje, które można nazwać zarówno
syntagmatycznymi, jak i metonimicznymi19;
· rygorystyczne następstwo elementów narracji (…), gdzie płaszczyzna tworzenia
fabuły jest decydująca”20.
Josef Škvorecký jako znawca tematyki zastosował w utworach środki nieodzowne dla
prawdziwego kryminału, np. umiejętnie rozwija problematykę tajemnicy zamkniętego
pokoju. Polegała ona na tym, że pierwszą myślą obserwatora było wykluczenie udziału
w morderstwie osób trzecich. Dalej pojawiała się myśl, sugestia wystąpienia sił
nadprzyrodzonych, bądź przypadkowego zbiegu okoliczności21. Bezpośrednim nawiązaniem
do klasyki gatunku (dokładnie ten motyw został spopularyzowany przez Edgara A. Poe, choć
14
Ibidem, s. 61.
Ibidem, s. 61.
16
Ibidem, s. 63.
17
Ibidem, s. 65.
18
Ibidem, s. 11.
19
Ibidem, s. 11-12.
20
Ibidem, s. 12.
21
J. Škvorecký, Nápady čtenáře detektivek, Praha 1990, s. 107-116.
15
240
oczywiście w realiach sprzed stuleci) jest opis scenerii, w jakiej bohater Powrotu porucznika
Borówki prowadzi dochodzenie. Neil – brat zamordowanej skonstatował: Na pierwszy rzut
oka wyglądało to jak sytuacja z powieści kryminalnej, ponieważ drzwi domu były zamknięte,
a (…) okno zabezpieczone od wewnątrz, ale policja nie tłumaczyła tego sobie jako zagadki
zamkniętego pokoju, stwierdziła tylko, że zabójca miał klucz22. Bohater bez wątpienia jest
wielbicielem literatury kryminalnej, trafnie określił zaistniałą sytuację, ale nawet nie
przypuszczał, że ktoś zamorduje jego siostrę. Kot był, oczywiście, jedynym naocznym
świadkiem zgonu mojej siostrzyczki. Żałowałem, że nie jest buldogiem23. Škvorecký zakpił
z konwencji – cała groza sytuacji została podsumowana życzeniem bohatera. Natomiast
zwierzę jako świadek to zręczna personifikacja. Podobny symbol obecny był wcześniej
w opowiadaniu Edgara Allana Poe24, a do jego utworów Škvorecký powracał wielokrotnie.
W Powrocie porucznika Borówki jawi nam się postać zwierzęca, znająca rozwiązanie
zagadki. Błysk kocich oczu w ciemności wzmaga atmosferę grozy, znaną czytelnikom
z klasycznych utworów tego gatunku.
W historii powieści kryminalnej pojawiały się udane, lecz rzadkie próby umieszczania
wewnątrz akcji postaci autentycznych. Autorzy delikatnie sugerowali wpływ tychże na
rozwój wydarzeń. Innym celem było ubarwienie fabuły, co niezwykle umiejętnie zostało
przeprowadzone w wielu dziełach autorstwa Škvoreckiego. Twórca wkomponował w swe
utwory postaci autentyczne i związane z nimi wątki, proponując odbiorcom dociekanie
metodą dedukcji, co jest prawdą, a co – fikcją literacką. W Powrocie porucznika Borówki
pojawia się Bohumil Hrabal ze zmienionym nieco życiorysem25. Fikcją literacką jest opisany
tam incydent paszportowy z jego udziałem, który – wymyślony, bądź przeniesiony w czasie –
nie mógł mieć miejsca. Bowiem w latach siedemdziesiątych autor Pociągów pod specjalnym
nadzorem nie opuszczał Czechosłowacji. Niezmienny pozostaje fakty zdobycia przez Hrabala
nagrody, Oskara za ekranizację książki. Natomiast Škvorecký, a raczej jedna z bohaterek,
podsumowuję sytuację: „Jak to, że pan Hrabal nie jest w Hollywood?“26. W materiałach
biograficznych odnajdujemy fakt spotkania pisarzy w USA wiosną 1989 roku27.
Innym zaskakującym zabiegiem było wprowadzenie do grona postaci Jana Zábrany.
Pojawia się w utworze Powrót porucznika Borówki jako Dušan Terczka, główny podejrzany:
„(…) wcale nie był arystokratą. I naprawdę nazywał się Zábrana”28. Okazał się bohaterem
mającym niezwykle kłopotliwy bagaż doświadczeń: „Od 1968 roku poszukuje go Interpol.
(…) 1969 roku przybył do Kanady, ale w 1968 zamordował w Pradze żonę”29. Jan Zábrana,
poeta i jeden z przyjaciół Škvoreckiego, nie opuścił Pragi, nie popadł też w konflikt
z prawem30.
W latach sześćdziesiątych obaj twórcy przyczynili się do powstania kilku utworów
kryminalnych, np. Morderstwo na szczęście31. Z każdą historią wiąże się zagadka, a kluczem
do jej rozwiązania są pierwsze litery poszczególnych rozdziałów, tworząc akrostych. Brzmi
on następująco: „Škvorecký et Zábrana facerun ioculum“, czyli „Škvorecký i Zábrana
22
J. Škvorecký, Powrót porucznika Borówki, Warszawa 1992, s. 38.
J. Škvorecký, Powrót porucznika Borówki, Warszawa 1992, s. 38.
24
W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s. 15.
25
J. Škvorecký, Powrót porucznika Borówki, Warszawa 1992, s. 38.
26
Ibidem, s. 37.
27
Idem, Przypadki niefortunnego saksofonisty tenorowego, Izabelin 1999, s. 94-95.
28
Idem, Powrót porucznika Borówki, Warszawa 1992, s. 141.
29
Ibidem, s. 141.
30
Idem, Przypadki niefortunnego saksofonisty tenorowego, Izabelin 1999, s. 66-67.
31
Ibidem, s. 88-89.
23
241
popełnili ten żarcik“32. Natomiast w utworze Powrót porucznika Borówki Terczka okazał się
postacią, która Jana Zábranę ocali od zapomnienia.
Jeden z wątków pobocznych Powrotu porucznika Borówki stanowi wędrówkę w czasie.
Szalony krawiec opowiada nieprawdopodobnie zawiłą historię, przy czym podaje się za króla.
Nawiązuje do wydarzeń z listopada 1620 roku, które są prawdziwe. „Książę Rupert był
prawowitym i prawomocnym dziedzicem tronu czeskiego. Urodzony w Pradze, musiał
uciekać z kraju w wieku jednego roku ze swoim ojcem, ostatnim prawowicie intronizowanym
królem wszystkich Czechów, Fryderykiem z Palatynatu”33.
Wątek jest faktem autentycznym, dotyczy sytuacji narodu czeskiego w okresie
pobiałogórskim, posiada wymiar symboliczny, jeśli porównamy sytuację pobiałogórską
i okres, w którym rozgrywa się akcja Powrotu porucznika Borówki. Nawiązanie do historii to
ostrzeżenie. Porównanie sytuacji sprzed stuleci, gdy język niemal zniknął z użycia, by
powrócić dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku, do lat siedemdziesiątych w Europie
środkowej jest zasadne. Emigracja najwybitniejszych pisarzy została zapamiętana jako
sytuacja równie tragiczna.
Inwersja czasowa, obecna w wątku z udziałem księcia Ruperta, nie ma bezpośredniego
wpływu na śledztwo w Powrocie porucznika Borówki, wzbogaca jednak treść utworu.
Wyzwala w czytelniku refleksje dotyczące historii narodu czeskiego. Sytuacja Czechów
w XX wieku była równie dramatyczna, jak miało to miejsce w okresie pobiałogórskim34.
W latach powojennych zwalczano wszelkie przejawy indywidualizmu, oryginalności
i metafizyki w kulturze i sztuce. „Pod wpływem zagrożenia niepodległości znowu zaczęto
szukać oparcia w historii narodu”35. Natomiast w utworze Dwa morderstwa w moim dwoistym
życiu inwersja czasowa dotyczy reminiscencji na temat życia głównego bohatera przed
emigracją.
Inwersja, będąca obok gradacji, metodą narracji kryminalnej, dotyczy wydarzeń
zaistniałych w danym czasie36. Polega na „przestawieniu kolejności chronologicznej
opisywanych zdarzeń”37. Natomiast gradacja stanowi w utworach kryminalnych owo
stopniowanie napięcia, ujawnianie kolejnych szczegółów. Ten zabieg literacki powoduje
spotęgowanie atmosfery grozy, oczekiwania, niepewności. W Powrocie porucznika Borówki
odnajdujemy ten element w postaci piętrzących się utrudnień. Škvorecký przedstawia
czytelnikowi cały wachlarz możliwości, w jakim kierunku może rozwinąć się śledztwo.
Bogactwo faktów prowadzi do skojarzeń z grą, tak charakterystyczną dla utworów
kryminalnych. Jednakże postaci nie są wyłącznie pionkami w owej grze, pisarz nadał swym
bohaterom cechy ludzi, z których każdy myśli i czuje inaczej.
W utworach kryminalnych istotnym elementem jest czas. W dziełach J. Škvoreckiego ta
kategoria konstrukcyjna należy do kluczowych elementów budowy dzieła. Klasyczna teoria
„jedności miejsca i czasu”38 nie sprawdza się, co świadczy o nowoczesności chociażby
utworu pt. Dwa morderstwa w moim dwoistym życiu. Tam właśnie tożsamość terytorium nie
pojawia się, gdyż akcja toczy się zarówno w Pradze, jak i w Edenvale. Rozpiętość czasu jest
również spora – wspomnienia z dzieciństwa, sytuacja w Pradze lat sześćdziesiątych i życie
współczesne bohaterów dzieli epoka. Podobnie w Powrocie porucznika Borówki każdy wątek
dzieła dotyczy kwestii związanej na przemian z byłą Czechosłowacją i Kanadą. Miejsca tak
32
Ibidem, s. 67.
J. Škvorecký, Powrót porucznika Borówki, Warszawa 1992, s. 52-54.
34
J. Baluch, Literatura czeska XX wieku, Kraków 1979, s. 14.
35
J. Baluch, op. cit., s. 12.
36
S. Lasić, op. cit., s. 68.
37
S. Sierotwiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 1986, s. 103.
38
H. Markiewicz, Wymiary dzieła literackiego, Kraków 1984, s. 142-143.
33
242
odległe łączy postać Borówki, będąca klamrą powieści. W obu utworach dostrzegamy
zmienność terytorium i dużą rozpiętość czasową. Odnosimy wrażenie, że od momentu
popełnienia morderstwa do odkrycia zabójcy upłynęło tyle czasu, ile trwały wydarzenia
peryferyjne, poznawane stopniowo w trakcie śledztwa. Dochodzenie do prawdy
w powieściach kryminalnych Škvoreckiego zawsze odbywa się w inny sposób. Jeżeli motyw
miałby wskazać zabójcę, należy znać historię ofiary. Wielość i kontrastowość zdarzeń jest
często udziałem bohatera skromnego, wręcz nieświadomego. Gdy śledztwo zatacza coraz
szersze kręgi, ważna staje się historia narodu.
Bibliografia
1. GŁOWIŃSKI, M., OKOPIEŃ-SŁAWIŃSKA, A., SŁAWIŃSKI, J., Zarys teorii literatury,
Warszawa 1962.
2. KOPALIŃSKI, W., Słownik symboli, Warszawa 1990.
3. KOPALIŃSKI, W., Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1978.
4. KOSKOVÁ, H., Škvorecký, Praha 2004.
5. KREJČÍ, K., Sociologie literatury, Praha 2008.
6. LASIĆ, S., Poetyka powieści kryminalnej, przeł. M. Petryńska, Warszawa 1976.
7. HAMAN, A. Prozaické surfování. Česká literatura na konci milénia, Praha 1995.
2. MACHALA, L. Literární bludiště. Bilance polistopadové prózy, Praha 2001.
3. MARKIEWICZ, H., Wymiary dzieła literackiego, Kraków 1984.
4. POE, E. A., Opowiadania, tłum. S. Wyrzykowski, Warszawa 1986.
5. Siedmiu detektywów, pod red. B. Olszańskiej, Warszawa 1977.
6. SIEROTWIŃSKI, S., Słownik terminów literackich, Wrocław 1986.
7. STANZEL, J. Teorie vyprávění, přel. J. Stromšík, Praha 1990.
8. ŠKVORECKÝ, J., Dwa morderstwa w moim dwoistym życiu, Warszawa 2000.
9. ŠKVORECKÝ, J., Hříchy pro pátera Knoxe, Praha 1991.
10. ŠKVORECKÝ, J., Nápady čtenáře detektivek, Praha 1990.
11. ŠKVORECKÝ, J., Przypadki niefortunnego saksofonisty tenorowego, przeł.
A. Kaczorowski, Izabelin 1999.
243
Pierwsza sowiecka subkultura młodzieżowa − czyli kim są
Styladzy?
Aleksandra Starzyńska
The first Soviet youth subculture − who are the Stilyagi?
Abstract: The following article presents the notion of the first Soviet youth subculture −
Stilyagi. Characteristic for this movement was the fascination with each and every aspect
of the western culture as well as the nonconformist attitude expressed by shocking outfits,
hairstyles, jazz, dance, special language and the way of spending their leisure. Stilyagi
created their own unique hermetic world opposing the reality in which they had to live.
Key words: soviet subculture; nonconformism; jazz; artistic works; Beat Generation.
Contact: Mikołaj Kopernik University in Toruń, [email protected]
Na początku lat 50-tych, prawie w jednym czasie, w wielu krajach na świecie pojawiły się
kontrkultury młodzieżowe, które zaczęły afiszować swoje poglądy za pomocą ubioru.
Charakterystyczny ubiór miał przeciwstawiać się panującym kanonom poprawnego wyglądu
i mody. Wzorem do naśladowania posłużył zoot suit, tj. sposób ubierania czarnej i latynoskiej
społeczności Stanów Zjednoczonych, a „noszony przez białych nastolatków zyskał nowe
znaczenie i ideologię […]. Szybko stał się modny w świecie kontrkultury młodzieżowej,
wszędzie tam, gdzie docierała specyficzna mieszanina buntu i pewnej hedonistycznej postawy
wobec życia”1. Stąd też podobieństwo między radzieckim stylagą, francuskim zazou,
brytyjskimi teddy boys i spivs, czechosłowackim potápką, polskim bikiniarzem, rumuńskim
malagambistą, japońskim tayozoku i in. Każdą z tych kultur młodzieżowych łączy przede
wszystkim fascynacja kulturą amerykańską, muzyką jazzową, rock’n’rollem, sposób
ubierania się według amerykańskiego żurnala, naśladownictwo amerykańskiego stylu życia.
Jak pisze Maciej Chłopek „nagle większość młodych ludzi zapragnęła być takimi jak ich
rówieśnicy zza Atlantyku. Równie modnie się ubierać i równie atrakcyjnie spędzać wolny
czas”2.
W Ameryce lat 50-tych działali tzw. bitnicy (inaczej Beat Generation), którzy
występowali przeciwko regułom życia narzucanym amerykańskiemu społeczeństwu,
dochodziło do tego, że ścigało ich FBI. Nie znaczy to jednak, że byli przestępcami, „byli
nieformalnym awangardowym ruchem literacko-kulturowym, propagującym idee
anarchistycznego indywidualizmu, nonkonformizmu i swobody twórczej” 3. Byli przekonani,
że sensem istnienia jest życie w nieustannym ruchu, przeciwstawiali się przyjętemu modelowi
życia i normom obyczajowym co szokowało resztę społeczeństwa. Ogólna powszechnie
1
M. Chłopek, Bikiniarze- pierwsza polska subkultura, Warszawa 2005, s. 37-38.
Tamże, s. 38.
3
I. Korczak, Bikiniarze, Bitnicy, Stilyagi czy może początek rewolucji? http://www.wiadomosci24.pl/
artykul/bikiniarze_bitnicy_stilyagi_czy_moze_poczatek_rewolucji_160523-1--1-d.html, 20.12.2010.
2
244
przyjęta charakterystyka typowego przedstawiciela Beat Generation to niechlujne ubranie,
wrogie nastawienie do konsumpcyjnego społeczeństwa, zainteresowanie buddyjską filozofią,
dążenie do „prawd objawionych poprzez zażywanie narkotyków i picie alkoholu”. Beatnicy
opierali się na trzech sztandarowych dziełach, a mianowicie na W drodze J. Kerouaca, Nagi
lunch W. S. Burroughsa i Skowyt A. Ginsberga4.
Podejmując próbę scharakteryzowania subkultury, która pojawiła się i rozwijała
w ZSRR w drugiej połowie lat 40-tych i 50-tych, noszącej nazwę styladzy, warto
przeprowadzić na początku krótką analizę samego pojęcia. Jak pisze Maciej Chłopek termin
„stylaga” pochodził „od określenia „stylowy”, co odnosić się miało do stroju i upodobań
muzycznych tak określającej się młodzieży. Weszło ono do użycia w drugiej połowie lat
czterdziestych, kiedy z powracającymi z zachodu zwycięskimi radzieckimi wojskami dotarł
do Związku Radzieckiego obraz życia na zachodzie, odmienny od kreowanego przez oficjalną
propagandę5”. W słowniku języka rosyjskiego S. Ożegowa możemy przeczytać: „Стилягамолодой человек, слепо подражающий крикливой моде6”, a według S. Kuzniecowa
„stylaga” mówi się „o молодом человеке, подражающем западной моде7”. Kuzniecow
podkreśla fakt, iż moda ta przyszła z zachodu. Aleksandra Matyuchina stwierdza, że
„Sowieccy zwycięzcy przynieśli z głębi Europy nowe idee, wiedzę o nieznanej kulturze.
Zobaczyli, że żyć można inaczej i lepiej8”, toteż pojawienie się stylag w ZSRR było
wyzwaniem rzuconym w kierunku zinstytucjonalizowanego życia radzieckiego.
Po raz pierwszy raz pojęcie „stylaga” pojawiło się w druku w felietonie D. Bielajewa,
pt. Стиляга9 w rubryce Типы уходящие в прошлое. Miało to miejsce w marcu 1949 r.
w czasopiśmie humorystycznym Крокодил i jednocześnie był to początek ostrego prasowego
ataku skierowanemu przeciwko stylagom. Przykładem takiej nagonki może być inny felieton
− Плесень10, autorami którego byli B. Protopopov i I. Szatunowski, i który ukazał się
w listopadzie 1953 r. w Комсомольской правде.
Styladzy byli rozpoznawalni już na pierwszy rzut oka. Wszystko za sprawą
charakterystycznego ubioru i uczesania, dalece odbiegającego od stroju przykładnego
sowieckiego obywatela. Mężczyźni nosili więc długie włosy, z przodu formowali je na kształt
czuba (był to tzw. „кок”). Fryzura była czymś w rodzaju stylowego pióropusza noszonego
z dumą, świadczącego o przynależności do stylag, była symbolem wolności, znakiem protestu
przeciwko narzucanej szarości, toteż misternie ją układano i dbano o jej trwałość. W tym celu
pomocne było zastosowanie piwa, albo wody z cukrem, wszak nie każdemu udało się zdobyć
profesjonalne środki do stylizacji włosów. Dziewczęta zakręcały włosy i układały je w formie
wieńca dookoła głowy, było to tzw. „венец мира”. Wzorowały się na modelkach z
czasopism, czy też aktorkach z zachodnich filmów, niemałe znaczenie miała charakteryzacja
Brigitte Bardot, którą starano się wiernie naśladować. Oczywiście takie „wyzywające” i
odważne uczesanie, jak i wszystko, co wyróżniało stylag budziło oburzenie wśród partyjnych
pracowników, ale i wśród zwykłych mieszkańców miast. Długie włosy były niedopuszczalne
4
5
6
7
Tamże.
Tamże, s. 66.
С. И. Ожегов, Cловарь русского языка, Moskwa 1981, s.683.
Толковый словарь русского языка Кузнецова [w:] Словари и энциклопедии на Академике,
http://dic.academic.ru/dic.nsf/efremova/250348/Стиляга, 3.01.2011.
8
cyt. za: M. Chłopek, Bikiniarze- pierwsza polska subkultura, Warszawa 2005, s. 66.
9
dostępne w Word Wide Web: http://www.stilyagifilm.ru/komsomol/encyclopaedia/archive/?id=356,
20.12.2010.
10
dostępne w Word Wide Web: http://www.stilyagifilm.ru/komsomol/encyclopaedia/archive/?id=360
20.12.2010.
245
i uważane za antyspołeczny wybryk. Komsomolskie oddziały bojówek organizowały zasadzki
z nożycami, których celem było obcinanie na krótko włosów niepokornym stylagom. O takim
publicznym strzyżeniu była pisana notatka, którą kierowano do uczelni bądź do pracy stylagi,
co w konsekwencji najczęściej kończyło się usunięciem go ze szkoły czy miejsca pracy11.
Jednak, jak można się domyśleć, takie próby walki z niepokornymi stylagami nie przynosiły
oczekiwanych rezultatów, a wręcz przeciwnie − utwierdzały i mobilizowały młodzież
do dalszego działania w obrębie ruchu.
Inny atrybut stylagi to jego niepowtarzalny strój: marynarka w jaskrawych kolorach,
albo bardziej tradycyjnych, często w kratę, pod nią koszula i szeroki krawat. Ze względu
na fakt, iż krawat w tym czasie w ZSRR kojarzył się z burżuazją jego noszenie uważano
za celową prowokację. Toteż styladzy nosili wielobarwne krawaty z egzotycznymi rysunkami,
(nazywane przez to „pożar w dżungli”) aby podkreślić ich prowokacyjne znaczenie. Obcisłe,
zwężane u dołu spodnie, kolorowe skarpety, kapelusz z szerokim rondem, buty na grubej
podeszwie, tzw. „kaszy mannej” czyniły młodzieńca jednym ze stylag12. W wersji letniej
dominowały hawajskie koszule, a w zimowej – swetry z jeleniem, wzorowane na tym, który
nosił John Paine w filmie Sun Valley Serenade. W ubiorze dziewczyn ważna była wąska
spódnica i ostry makijaż. Szpanerskie gadżety stylagi to zdobyczne zapalniczki, papierośnice,
wieczne pióra i amerykańskie karty do gry z wizerunkami kobiet.
Naśladowanie zachodniej mody było swego rodzaju wyzwaniem, gdyż bez kontaktów
i znajomości trudno było zdobyć odpowiednie elementy stroju. Dużą rolę odgrywali
handlarze zagranicznymi ciuchami, komisy z odzieżą i zachodnimi tkaninami. Nierzadko
odkupywano ubrania od przyjeżdżających obcokrajowców. Finowie sprzedawali ubrania
w Leningradzie całymi walizkami. Rzecz jasna działalność ta była nielegalna i surowo
karana. Stylowe ubranie było sprawą honoru, a umiejętność odróżnienia jego oryginalnych
elementów od podróbek było powodem do dumy. Jedynie dzieci dyplomatów mogły sobie
pozwolić na zagraniczne stroje, które pochodziły z pierwszej ręki13. Ze względu na duże
koszty jakie wymagało bycie stylowym trudno było zostać sylagą młodym ludziom
wywodzącym się z klasy robotniczej i to właśnie przesądzało o elitarności tego ruchu14.
E. Zubkowa potwierdza to pisząc: „Ironia losu powodowała, że często stalagami stawały się
dzieci tych, których obowiązkiem było wychowywanie społeczeństwa i zapoznawanie go
z kanonami sowieckiej ideologii i moralności, dzieci partyjnych dygnitarzy i urzędników
państwowych”15. Przy czym, dzieci wspomnianych osób, zwane też „złotą młodzieżą”, zdając
sobie sprawę z własnej bezkarności i swobody, jaką posiadają, dopuszczali się chuligańskich
zachowań, które, jak można przypuszczać, rzutowały na i tak nieciekawie wykreowany przez
władzę wizerunek subkultury.
Co ciekawe, wzorowanie się na zachodnich idolach, biorąc pod uwagę słaby dostęp
do kontaktu z nimi, doprowadziło do tego, że styladzy stworzyli swój własny niepowtarzalny
wizerunek, który komunikował wszem i wobec „Смотрите! Мы не такие, как все! Мы –
свободны!16”.
11
Прически: стильный вызов общественной укладке,
http://www.stilyagifilm.ru/komsomol/encyclopaedia/?id=335, 20.12.2010.
12
M. Chłopek, Bikiniarze…, s. 66-67.
13
В чуваке все должно быть прекрасно,
http://www.stilyagifilm.ru/komsomol/encyclopaedia/?id=340, 20.12.2010.
14
M. Chłopek, Bikiniarze…, s. 67.
15
cyt. za: Tamże.
16
Прически: стильный вызов общественной укладке,
http://www.stilyagifilm.ru/komsomol/encyclopaedia/?id=335, 20.12.2010.
246
Bycie stylagą nie opierało się tylko na ubieraniu się według określonej mody, ale też
posiadaniu informacji na temat aktualnych trendów obecnych na zachodzie. Ciężko było
jednak pozyskiwać nowinki o świecie za żelazną kurtyną. Ale i z tym styladzy umieli sobie
poradzić. Studenci czy też wojskowi przywozili czasopisma, z których czerpano informacje
na temat muzyki, filmów, malarstwa. Starano się oglądać amerykańskie produkcje
na zamkniętych pokazach, wyświetlanych wyłącznie dla radzieckich władz i słuchać
zakazanych wówczas stacji „Głosu Ameryki” czy „BBC”. Dostęp do informacji z zachodu
stał się łatwiejszy dopiero po międzynarodowym festiwalu młodzieży w Moskwie − o czym
później. Słuchanie muzyki jazzowej, nazywanej przez oficjalną propagandę „muzyką
tłustych” było kolejnym wyrazem fascynacji kulturą zachodu, mimo że jazz w ZSRR
od końca lat 40-tych był zakazany17.
W muzyce tej styladzy dostrzegali wolność, dawała im prawie że namacalne poczucie
radości życia, przeżywali ją i uzewnętrzniali w sposobie chodzenia, gestach, mowie ciała.
Jazz stał się częścią ich życia. Ogromną popularnością wśród stylag cieszyła się muzyka
swingowej orkiestry Glenna Millera, a w szczególności muzyka z filmu Sun Valley Serenade
(1941). Piosenka pochodząca z tego filmu pt. Chattanooga Choo Choo (Поезд на
Чаттанугу) stała się czymś w rodzaju hymnu stylag, którzy często podśpiewywali słowa
„О, Чаттануга Чу-Чу”. Pociąg odjeżdżający do jakieś nieznanej i niedostępnej Chattanoogi
był dla nich symbolem, dzięki któremu mogli chociaż myślami udać się do sławionej przez
nich Ameryki18.
Popularne były też kompozycje Bennyego Goldmana, Dukea Ellingtona, Louisa
Armstronga, Charliego Parkera i innych idoli, które wyłapywano z filmów, radia, czy
nielicznych egzemplarzy płyt winylowych. I na to był sposób. Przy pomocy odpowiedniego
sprzętu przegrywano płyty z muzyką jazzową na zdjęcia rentgenowskie, z których
wystarczyło wyciąć kształt koła i dziurę po środku. Toteż taką kolekcję nagrań tworzoną
metodą chałupniczą nazywano „kolekcją szkieletową”, „jazzem na kościach” lub „jazzem
na żebrach”. Zdjęcia rentgenowskie dostać było bardzo łatwo – kupowano je za bezcen
w szpitalach i przychodniach. Jakość tych nagrań pozostawiała wiele do życzenia, ale były
to jednocześnie najtańsze płyty z muzyką. Odtwarzacze jak i sprzęty do przegrywania taśm
magnetofonowych były w tym czasie towarem luksusowym. Muzyka była na tyle ważnym
elementem życia, że stylaga był, jak twierdzi jeden ze socjologów uniwersytetu
w Princeton, „готов отдать свою правую руку за модную граммофонную пластинку”.
Chociaż to stwierdzenie można uznać za przesadne, to okazuje się, że jednak jest w nim
wiele prawdy. Wszak pojawiały się przypadki podobne temu, kiedy to stylaga prawie
popełnił samobójstwo po tym, jak ojciec zniszczył jego „kolekcję szkieletową”. Jazz został
oficjalnie zabroniony w momencie wydania przez KC KPZR rozporządzenia Об опере
„Великая дружба” Вано Мурадели gdzie napiętnowano „formalistyczny kierunek, obcy
narodowi radzieckiemu” 19. Samo wspominanie pojęcia „jazz” było czymś
niedopuszczalnym, a co ciekawsze, pod zakazem znalazły się, kojarzone z zachodnią
muzyką, sześciostrunowe gitary i saksofony.
Obrazową ilustrację dotyczącą wrogich reakcji wobec muzyki jazzowej dostarcza
fragment książki Edwarda Chruckiego Криминальная Москва:
„как только раздалась музыка Глена Миллера из знаменитой «Серенады солнечной долины», в зал
ворвалась секретарь Советского райкома комсомола. – Прекратить! […] Вы что, не слышали, что
17
M. Chłopek, Bikiniarze…, s. 68.
Звуки Джа…за!, http://www.stilyagifilm.ru/komsomol/encyclopaedia/?id=339, 21.12.2010.
19
Tamże.
18
247
поджигатель войны Черчилл грозит нам атомной бомбой? Она сорвала пластинку с диска и разбила ее об
пол”20.
Wielu stylag albo nawiązywało znajomości z jazzmanami albo sami uczyli się grać
na przeróżnych instrumentach. Ulubieńcami tego czasu byli tacy wykonawcy jak Nina Dorda,
Laci Olah, Jan Frenkel, Boris Matveev, których można było posłuchać tylko w niektórych
miejscach (restauracja „Москва”, „Аврора”, „Коктейль-Холл”) i którzy niejednokrotnie
wykonywali zakazane utwory. Jednakże w rzeczywistości, co potwierdza A. Troicki, styladzy
nie tworzyli własnej muzyki ani piosenek. Nie zajmowali się twórczością toteż nie
pozostawili po sobie jej śladów. Ich wolny czas wypełniała trochę już nieaktualna muzyka
jazzowa lat 30-tych, a później 40-tych i 50-tych, po których pozostały bez wątpienia
oryginalne „kolekcje szkieletowe”21. Można pokusić się o stwierdzenie, że byli tylko
odbiorcami obcej kultury. Stworzony przez nich „styl” podpatrzyli „сквозь щелку
в „железном занавесе” и не добавили к этому практически ничего, кроме
провинциализма22”, a za jedyny ślad ich twórczości uważa się kuplety, które powstawały np.
w oparciu o piosenkę St. Louis Blues:
„Москва, Калуга, Лос-Анджелос
Объединились в один колхоз”;
„Все чуваки давно ушли в подполье,
И там для них играет джаз...”23;
„Я девушку встретил прекрасней зари,
Зовут ее Пегг Ли”24.
Tak ważna dla stylag muzyka, ale również zabawy taneczne, były formą manifestacji
stylu, którą praktykowano wbrew narzuconej cenzurze wytyczającej granice swobody
w działaniu. Od lat 40-tych do 60-tych część taneczną zabaw otwierał zazwyczaj walc,
a sześćdziesiąt procent repertuaru musiały stanowić utwory radzieckie. Jedynymi
poprawnymi politycznie tańcami był wspomniany już walc, polka, krakowiak, mazurek i o ile
nie całkowicie zabronione to z pewnością nie wskazane były: charleston, fokstrot, tango
i inne, chociaż czasami organizator pozwalał zatańczyć je raz danego wieczoru25. A. Kozłow
wspomina swoje szkolne wieczory taneczne w następujący sposób: „Była to dziwna
mieszanina obozu koncentracyjnego z pierwszym balem Nataszy Rostowej26”. Natomiast
kategorycznie zabronione i skutecznie