HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş
ÇAĞLAYAN REGÜLÂTÖRÜ VE
HİDROELEKTRİK SANTRAL (HES) PROJESİ
(22,679 MWm / 21,827 MWe)
ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ
RAPORU
ARTVİN İLİ, ŞAVŞAT İLÇESİ
ÇED RAPORU
NİHAİ ÇED RAPORU
ARTVİN – 10.09.2014
Öveçler Huzur Mah. 1139. Sok. Çınar Apt. No: 6/3
ÇANKAYA/ANKARA
Tel: 0 312 472 38 39 Faks: 0 312 472 39 33
Web: cinarmuhendislik.com
E-mail: [email protected]
Bu raporun tüm hakları saklıdır.
Raporun tamamı ya da bir bölümü, 4110 sayılı Yasa ile değişik 5846 sayılı
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu uyarınca, Çınar Mühendislik Müşavirlik A.Ş.’nin
yazılı izni olmadıkça; hiçbir şekil ve yöntemle sayısal ve/veya elektronik ortamda
çoğaltılamaz, kopya edilmez, çoğaltılmış nüshaları yayınlanamaz, ticarete konu
edilemez, elektronik yöntemlerle iletilemez, satılamaz, kiralanamaz, amacı
dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
PROJE SAHİBİNİN ADI
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ADRESİ
19 MAYIS MAH. İNÖNÜ CAD. ESİN SOK. NO:1
D:3 KOZYATAĞI-KADIKÖY/İSTANBUL
TELEFON VE FAKS
NUMARALARI
Tel: 0 (216) 360 44 51
Faks: 0 (216) 345 08 72
PROJENİN ADI
ÇAĞLAYAN REGÜLÂTÖRÜ VE HES PROJESİ,
Kurulu Güç: 22,679 MWm / 21,827 MWe
PROJE BEDELİ
~13 011 327.—USD (DSİ Fiyatları İle)
(~23.350.127,44 TL - Dolar Kuru:
alınmıştır)
PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN
AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ,
MEVKİİ)
Artvin İli, Şavşat İlçesi, Çağlayan Deresi’nin
1120 talveg kotu ile 760 m kuyruksuyu kotu
arası
PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN
KOORDİNATLARI, ZONE
Raporun “b, c, d” sayfalarında verilmiştir.
PROJENİN ÇED
YÖNETMELİĞİ
KAPSAMINDAKİ YERİ
(SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ)
RAPORU HAZIRLAYAN
KURULUŞUN/ ÇALIŞMA
GRUBUNUN ADI
RAPORU HAZIRLAYAN
KURULUŞUN/ ÇALIŞMA
GRUBUNUN ADRESİ,
TELEFON VE FAKS
NUMARALARI
Rapor Sunum Tarihi
1,7946
EK-II Listesi / Enerji, Turizm, Konut
Madde 32 – Kurulu gücü 0 – 25 MWm
arasında olan nehir tipi santraller
(Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı, ÇED ve Planlama
Genel Müdürlüğü’nün 16.09.2010 tarih ve 55098 sayılı
yazısı gereği ÇED Yönetmeliği’nin 24. Madde (b) fıkrası
kapsamında değerlendirilmiştir.)
ÇINAR MÜHENDİSLİK MÜŞAVİRLİK A.Ş
Yeterlik Belge No
: 02
Yeterlik Belgesi Veriliş Tarihi : 30.01.2016
Öveçler Huzur Mahallesi 1139. Sok.
Çınar Apt. No: 6/3 06460
Çankaya/ ANKARA
Tel : 0 (312) 472 38 39
Faks: 0 (312) 472 39 33
10.09.2014
a
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HİDROELEKTRİK SANTRAL PROJESİ İÇİN SEÇİLEN
YERİN KOORDİNATLARI
Proje Alanı
Çağlayan
Regülatör ü
Yüklem e Havuzu
Çağlayan HES
Cebri Boru
1/25.000
Ölçekli
Pafta
Num arası
f48a2
f48a3
f48a3
f48a3
f48a2
İletim Tüne li-I
f48a3
Koor. Sırası: Sağa, Yukarı
Datum : ED-50
Türü: UTM
D.O.M.: 45
Zon: 38
Ölçek Fak.: 6 derecelik
Koor. Sırası: Enle m , Boylam
Datum : WGS-84
Türü: Coğrafik
D.O.M.: Zon: Ölçek Fak.: -
267005.766
4584481.334
41.376555
42.213752
267094.350
4584596.121
41.377614
42.214766
267124.074
4584549.167
41.377200
42.215139
267054.116
4584465.153
41.376424
42.214336
267005.766
4584481.334
41.376555
42.213752
269142.467
4580133.710
41.338055
42.240928
269130.882
4580185.798
41.338520
42.240770
269171.628
4580198.169
41.338643
42.241251
269181.454
4580148.103
41.338195
42.241388
269142.467
4580133.710
41.338055
42.240928
269584.366
4579529.154
41.332742
42.246432
269556.872
4579570.948
41.333110
42.246088
269600.555
4579598.311
41.333369
42.246599
269626.290
4579558.539
41.333018
42.246922
269584.366
4579529.154
41.332742
42.246432
269173.366
4580155.357
41.338258
42.241288
269219.668
4580115.669
41.337915
42.241856
269269.278
4580036.294
41.337215
42.242479
269368.497
4579887.465
41.335904
42.243719
269464.408
4579745.252
41.334652
42.244918
269537.169
4579642.725
41.333750
42.245826
269581.842
4579576.682
41.333169
42.246384
267086.520
4584504.068
41.376783
42.214708
267110.021
4584480.208
41.376575
42.214998
267115.168
4584429.709
41.376123
42.215078
267119.402
4584357.742
41.375476
42.215157
267129.985
4584218.042
41.374223
42.215337
267142.685
4584097.391
41.373141
42.215535
267159.618
4583966.158
41.371965
42.215787
267168.085
4583843.391
41.370863
42.215936
267180.785
4583716.391
41.369724
42.216136
267193.485
4583587.274
41.368566
42.216337
267208.302
4583432.757
41.367180
42.216573
267225.367
4583274.139
41.365758
42.216838
267241.904
4583095.545
41.364156
42.217104
267258.440
4582910.336
41.362494
42.217373
267271.670
4582721.820
41.360802
42.217603
267298.128
4582487.002
41.358697
42.218009
267311.357
4582344.788
41.357421
42.218221
267324.586
4582268.720
41.356741
42.218409
267374.196
4582172.808
41.355892
42.219038
b
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
Proje Alanı
İletim Tüneli-II
İletim Tüneli-III
Yaklaş ım Tüneli-I
Yaklaş ım Tüne li-II
Kazı Fazlası Ve
Stok Sahası Alanı -I
1/25.000
Ölçekli
Pafta
Num arası
f48a3
f48a3
f48a3
f48a3
f48a2
f48a2
Kazı Fazlası Ve
Stok Sahası Alanı II
f48a3
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Koor. Sırası: Sağa, Yukarı
Datum : ED-50
Türü: UTM
D.O.M.: 45
Zon: 38
Ölçek Fak.: 6 derecelik
267374.196
4582172.808
Koor. Sırası: Enle m , Boylam
Datum : WGS-84
Türü: Coğrafik
D.O.M.: Zon: Ölçek Fak.: 41.355892
42.219038
267437.034
4582063.668
41.354928
42.219830
267509.795
4581937.990
41.353819
42.220747
267599.092
4581772.625
41.352357
42.221876
267718.155
4581574.187
41.350606
42.223374
267820.681
4581375.750
41.348850
42.224674
267946.358
4581154.161
41.346892
42.226259
268048.885
4581005.332
41.345583
42.227540
268048.885
4581005.332
41.345583
42.227540
268068.728
4580972.259
41.345291
42.227790
268237.401
4580839.967
41.344149
42.229854
268458.990
4580674.602
41.342725
42.232562
268657.428
4580529.081
41.341473
42.234987
268869.095
4580376.946
41.340165
42.237572
268945.162
4580327.336
41.339740
42.238499
269047.689
4580247.961
41.339056
42.239753
269148.488
4580178.494
41.338459
42.240983
267380.066
4582162.612
41.355802
42.219112
267475.819
4582213.861
41.356291
42.220235
268066.402
4580976.136
41.345325
42.227760
268126.377
4581058.159
41.346080
42.228445
267105.703
4584663.984
41.378228
42.214875
267041.957
4584677.264
41.378329
42.214109
267064.534
4584751.634
41.379004
42.214350
267095.079
4584844.597
41.379850
42.214679
267079.142
4584914.984
41.380478
42.214462
267077.814
4584950.841
41.380800
42.214432
267095.079
4584945.529
41.380758
42.214640
267150.857
4584845.925
41.379878
42.215345
267129.608
4584774.211
41.379226
42.215119
267116.632
4584750.099
41.379006
42.214973
267105.703
4584663.984
41.378228
42.214875
267538.719
4584198.652
41.374166
42.220226
267618.992
4584002.692
41.372426
42.221260
267623.714
4583835.064
41.370920
42.221381
267859.810
4583570.636
41.368609
42.224302
267852.727
4583544.665
41.368373
42.224227
267798.425
4583589.523
41.368761
42.223561
267770.094
4583589.523
41.368753
42.223223
267734.679
4583617.855
41.368997
42.222789
267631.912
4583762.035
41.370265
42.221506
267583.577
4583842.147
41.370972
42.220898
267581.216
4583938.946
41.371842
42.220833
c
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
Proje Alanı
1/25.000
Ölçekli
Pafta
Num arası
f48a3
f48a2
Kazı Fazlası Ve
Stok Sahası Alanı III
Kazı Fazlası Ve
Stok Sahası Alanı IV
Kazı Fazlası Ve
Stok Sahası Alanı V
Kazı Fazlası Ve
Stok Sahası Alanı VI
Şantiye Alanı
f48a3
f48a3
f48a3
f48a3
f48a3
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Koor. Sırası: Sağa, Yukarı
Datum : ED-50
Türü: UTM
D.O.M.: 45
Zon: 38
Ölçek Fak.: 6 derecelik
267522.192
4584052.272
Koor. Sırası: Enle m , Boylam
Datum : WGS-84
Türü: Coğrafik
D.O.M.: Zon: Ölçek Fak.: 41.372844
42.220085
267517.470
4584160.877
41.373820
42.219987
267420.671
4584278.925
41.374854
42.218785
267451.363
4584271.842
41.374799
42.219155
267538.719
4584198.652
41.374166
42.220226
268069.936
4583157.467
41.364952
42.226969
268022.717
4583131.496
41.364705
42.226415
267973.137
4583157.467
41.364924
42.225813
267975.497
4583207.047
41.365371
42.225822
268017.995
4583235.379
41.365638
42.226319
268069.936
4583157.467
41.364952
42.226969
268079.380
4582975.672
41.363319
42.227151
268072.297
4582935.536
41.362956
42.227082
268046.326
4582930.814
41.362906
42.226774
268017.995
4582978.033
41.363323
42.226417
268022.717
4583032.336
41.363812
42.226453
268076.807
4583054.188
41.364025
42.227091
268079.380
4582975.672
41.363319
42.227151
268447.773
4582119.689
41.355724
42.231877
268536.752
4582040.006
41.355032
42.232970
268556.673
4582006.805
41.354739
42.233221
268507.535
4582006.805
41.354725
42.232634
268417.228
4582101.096
41.355548
42.231520
268447.773
4582119.689
41.355724
42.231877
268629.485
4581776.302
41.352686
42.234178
268674.343
4581792.829
41.352848
42.234707
268721.562
4581755.054
41.352522
42.235286
268669.621
4581731.444
41.352294
42.234674
268629.485
4581776.302
41.352686
42.234178
269710.807
4579554.634
41.333007
42.247932
269743.860
4579505.054
41.332571
42.248345
269656.504
4579457.835
41.332121
42.247320
269623.451
4579516.859
41.332642
42.246903
269710.807
4579554.634
41.333007
42.247932
d
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
KISALTMALAR
AB
: Avrupa Birliği
ABD
: Amerika Birleşik Devletleri
AG
: Agrega Sahaları
AGİ
: Akım Gözlem İstasyonu
AKK
: T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü 20132014 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları
AKM
: Askıda Katı Madde
AME
: Acil Müdahale Ekibi
BERN SÖZLEŞMESİ
: Avrupa’nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi
BOİ5
: 5 Günlük Biyolojik Oksijen İhtiyacı
CBS
: Coğrafi Bilgi Sistemi
ÇED
: Çevresel Etki Değerlendirme
ÇGDYY
: 07.03.2008 tarihli ve 26809 sayılı Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi
Yönetmeliği
ÇINAR Mühendislik
: Çınar Mühendislik Müşavirlik A.Ş
dB
: Desibel
DİE
: Devlet İstatistik Enstitüsü
DLHİ
: Demiryolları, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı
DPT
: Devlet Planlama Teşkilatı
DSİ
: Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü
EİH
: Enerji İletim Hattı
EİEİ
: Elektrik İşleri Etüt İdaresi
EPA
: Environment Protection Agency
EPDK
: Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu
EÜAŞ
: Elektrik Üretim Anonim Şirketi Genel Müdürlüğü
GPS
: Küresel Yer Belirleme Sistemi
HES
: Hidroelektrik Santral
HKDYY
: 6.6.2008 tarih ve 26898 sayılı Hava Kalitesi Değerlendirme Ve Yönetimi Yönetmeliği
Hz
: Hertz (f rekans)
km
: Kilometre
KOİ
: Kimyasal Oksijen İhtiyacı
kV
: Kilovolt
Max
: Maksimum (En Fazla)
m
: Metre
MİGEM
: Maden İşleri Genel Müdürlüğü
Min.
: Minimum (En Az)
MTA
: Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü
MW
: Mega w att
Ort.
: Ortalama
PM
: Partikül Madde
SKKY
: 30.12.2004 tarih ve 25687 sayılı “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği”
sn
: Saniye
TEİAŞ
: Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi
TCDD
: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları
TL
: Türk Lirası
TM
: Traf o Merkezi
USD
: Amerikan Doları
v
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
İÇİNDEKİLER
İÇİNDEKİLER
TABLOLAR
ŞEKİLLER
EKLER
BÖLÜM I:
BÖLÜM II:
II.1.
II.2.
BÖLÜM III:
III.1.
III.2.
III.3.
III.4.
III.5.
III.6.
................................................................................................................i
.............................................................................................................. xi
............................................................................................................ xiii
............................................................................................................ xvi
PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje konusu faaliyetin tanımı, ömrü,
hizmet amaçları, projede kurulacak tesislere ait karakteristik verileri
gösteren tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral
Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç
(MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje
Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi vb.), pazar veya
hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke,
bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri, (Proje alanı ve
çevresindeki su kaynaklarının görünebileceği, ölçekte renkli harita
üzerinde su kaynakları yerleri ve proje alanına mesafeleri, Rapor
hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından
onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak hareket edilmesi ve
buna ilişkin bilgi ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi) ................. 1
PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU............................................ 9
Proje yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış
olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre
Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi
kullanım haritası üzerinde gösterimi), .................................................. 9
Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırmaeleme dahil) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal
üiteler, varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan
büyüklükleri, bu ünitelerin proje alanı içerindeki konumlarının vaziyet
planı, proje kapsamında yer alan ünitelerin ve geçici-nihai depolama
alanlarının 1/25.000, 1/5.000 ve/veya 1/1.000’lik haritalar üzerinde
gösterimi) Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm sahaları, baraj,
regülatör, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri
ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile
yağış alanı ve akım göslem istasyonlarını gösterir çizimler teknik
resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini
(koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında)..................... 11
PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI.......................... 13
Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları,
bu kaynakların nereden temin edileceği,............................................ 13
Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama
tablosu,................................................................................................ 13
Projenin fayda-maliyet analizi,............................................................ 15
Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleştirilmesine bağlı
olarak,
proje
sahibi
veya
diğer
yatırımcılar
tarafından
gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı
projeleri, .............................................................................................. 16
Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleştirilebilmesi için
zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından
gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı
projeleri, .............................................................................................. 16
Proje için seçilen (baraj, regülatör ve HES’in alanları, iletim tüneli
güzergahları, hafriyat depo sahaları ….) yerlerin mülkiyet durumu,
kamulaştırma,
yeniden
yerleşimin
nasıl
yapıl
yapılacağı,
kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemlerine ilişkin
bilgi, ..................................................................................................... 17
i
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
III.7.
BÖLÜM IV:
IV.1.
IV.2.
IV.2.1.
IV.2.2.
IV.2.2.1.
IV.2.2.2.
IV.2.2.3.
IV.2.2.4.
IV.2.2.5.
IV.2.2.6.
IV.2.3.
IV.2.4.
IV.2.5.
IV.2.6.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Diğer hususlar..................................................................................... 17
PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE
BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN
AÇIKLANMASI (*) ............................................................................... 18
Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye
göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde
gösterilecek)........................................................................................ 18
Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve Biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal
kaynakların kullanım ı, ......................................................................... 19
Meteorolojik ve iklimsel özellikler, ...................................................... 19
Jeolojik Özellikler, ............................................................................... 31
Bölgesel jeoloji, sahanın 1/25.000 ölçekli genel jeoloji haritası,
stratigrafik kolon kesitleri, ................................................................... 31
Proje Alanı Jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5.000 ya da
varsa 1/1.000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin
kesitleri, harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı,
yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli,
jeolojik harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak
hazırlanması
jeolojik
bilgilerin
formata
uygun
olarak
detaylandırılması), .............................................................................. 32
Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan
risk haritası, heyelan yağış ilişkisi, ..................................................... 37
Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kayma
hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması
durumunda da uygulanmalıdır), ......................................................... 40
Depremsellik ve doğal afet potansiyeli, .............................................. 40
Jeoteknik etüt raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı
jeoteknik etütleri),................................................................................ 43
Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü
keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun
fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri; yer altı suyunun mevcut ve
planlanan kullanımı, debileri, proje alanına mesafeleri), ................... 43
Hidrolojik özellikler ( yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan
akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve
ekolojik özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik
değişimleri, taşkınlar, su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik,
ötrofik, distrofik olarak sınıflandırılması, sedimentasyon, drenaj, tüm
su kaynaklarının kıyı ekosistemleri), .................................................. 44
Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, söz konusu su
kaynağına (dere, çay vs.) ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık
minimum ve aylık ortalama debilerinin m3/sn olarak verilmesi, ......... 45
Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme ve kullanma
suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı,
kalması durumunda yapılacak HES’lerin mutlak ve kısa mesafeli
koruma alnının dışına çıkarılması v.s. dahil), yağış-akış ilişkisi,
ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı su kaynağının/kaynaklarının
uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m 3/sn), akım gözlem
istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım
değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı
alınarak sunulması,............................................................................. 46
ii
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
IV.2.7.
IV.2.8.
IV.2.9.
IV.2.10.
IV.2.11.
IV.2.12.
IV.2.12.1.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa
havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj,
göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları),
proje alanının içme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su
havzasında kalıp kalmadığı, söz konusu su kaynağının (dere, çay
v.s.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz
konusu su kaynağından (dere, çay v.s.) içme ve kullanma suyu alınıp
alınmadığı, .......................................................................................... 47
Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım
kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilizesi, kayganlık,
erozyon, toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan
mera, çayır v.b.), ................................................................................. 48
Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup, olmadığı, var ise tarımsal
gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün
desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki
yeri ve ekonomik değeri), ................................................................... 53
Orman alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan büyüklükleri
ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım
amaçları, 1/25.000 ölçekli Meşcere haritası,...................................... 59
Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat
Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları,
Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar,
Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre
Koruma Alanları, Turizm Alan ve Merkezleri, Mera Kanunu
kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının
1/100.000 ölçekli haritada anlaşılır ve renkli göstrerilmesi), .............. 61
Faaliyet alanının mevcut çevresel özellikleri bölümünde yer alacak
flora, fauna ve biyoçeşitlilik özelliklerinin belirlenmesine yönelik olarak
detaylı araştırma ve arazi çalışmaları, biyoçeşitliliğe yönelik olarak
arazi çalışmaları vejetasyon dönemini kapsamalıdır. Yapılan biyolojik
çeşitlilik çalışması ile faaliyet alanı ve yakın çevresinin flora ve fauna
elemanlarının detaylı incelemesi, alanın biyoçeşitlilik özellikleri
irdelenmeli ve özellikle nesli tehlike altında, lokal endemik ve nadir
türler belirlenmeli, faaliyet alanının habitat yapısı ve ekosistem
özellikleri detaylandırılmalıdır. ............................................................ 63
Flora; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen flora
elemanlarının tümünü kapsayacak şekilde familya, cins, tür, Türkçe
adları, Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite, tehlike
kategorileri, koruma statüsü (Ulusal Mevzuat ve Uluslar arası
sözleşmeler kapsamında koruma altında bulunan türler) ile ilgili elde
edilen verilerin tablo halinde gösterimi, Arazide yapılacak flora
çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu
dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Servisi (TUBİVES)
kullanılarak kontrol yapılması, (flora ve fauna elemanlarının tespiti
alanlarında uzman iki ayrı biyolog tarafından arazi çalışmaları
yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile doğrulanmalı),............ 64
iii
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
IV.2.12.2.
IV.2.13.
IV.2.13.1.
IV.2.14.
IV.2.15.
IV.2.16.
IV.2.17.
IV.2.18.
IV.2.19.
IV.3.
IV.3.1.
IV.3.2.
IV.3.3.
IV.3.4.
IV.3.5.
IV.3.6.
IV.3.7.
BÖLÜM V.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Fauna; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen fauna
elemanlarının (sürüngenler, memeliler, kuş vb. gruplar) familya, cins,
tür, Türkçe adları, Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite,
tehlike kategorileri (IUCN), populasyon durumu, korunma statüsü,
kayıt alma şekli (gözlem veya örnek) ile ilgili elde edilen verilerin tablo
halinde gösterimi, arazi çalışmalarının vejetasyon dönemi dikkate
alınarak yapılması, RDB (Kırmızı Liste)/ Bern Sözleşmesi verilmesi,
Merkez Av Komisyonu Kararları, IUCN, 2010-2011 MAK Kararları,
CITES gibi uluslar arası anlaşmalara göre durumu, Türkiye Bitkileri
Veri Servisi (TUBIVES) kullanılarak, kontrol yapılması, .................... 79
Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu türlerin
tabii karakterleri, ulusal ve uluslar arası mevzuatla koruma altına
alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama
ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), .................... 88
Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli
optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı
gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki
etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi, ............ 94
Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve
planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya
yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), ......................... 97
Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu
ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), ................................. 105
Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, ....................... 112
Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan
araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli
amaçlarla tahsis edilmiş alanlar v.b.), .............................................. 116
Proje ve etki alanlarının mevcut kirlilik yükü, ................................... 116
Diğer özellikler, ................................................................................. 116
Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri .............................................. 116
Ekonomik özellikler (yörenin ekonmik yapısını oluşturan başlıca
sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal
ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi,
diğer bilgiler ), ................................................................................... 116
Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler,
nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), ..... 118
Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi
başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), .................. 119
İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), .......................... 120
Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve
bu hizmetlerden yararlanılma durumu), ........................................... 120
Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı,
mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri,
konutlar, turizm alanları vb.), ............................................................ 121
Diğer özellikler. ................................................................................. 122
PROJENİN BÖLÜM IV’DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ
ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER (Bu bölümde; projenin fiziksel
ve biyolojik çevre üzerindeki etkileri, bu etkileri önlemek, en aza
indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler
V.1 ve V.2 başlıkları için ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır). 122
iv
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
V.1.
V.1.1.
V.1.2.
V.1.3.
V.1.4.
V.1.5.
V.1.6.
V.1.7.
V.1.8.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel
ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler ( Regülatör,
HES, Derivasyon tüneli, İletim hattı, Cebri Boru ve Servis Yolları için
varsa Malzeme Ocağı, Beton Santrali, Kırma-eleme Tesisi ,v.b. dahil),
yapılacak tüm çalışmalar, inşaat aşamasındaki etkiler her bir
regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer yapılar için ayrı
ayrı irdelenecektir, ............................................................................ 122
Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve
ne kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında
kullanılacak malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili
bilgiler etkiler ve alınacak önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum
v.b. maddelerin nerelere taşınacakları, nerelerde depolanacakları
veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının
koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile
birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, alınacak
görüşler ve geçici depolama alanının özellikleri,.............................. 122
Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli
olanlar sağlık koruma bandı mesafesi, (Patlatma yapılması
durumunda,
patlatmaların
kesinlikle
galeri
yönetimi
ile
yapılmayacağına dair taahhüt, patlayıcıların yer altı suyuna ve dolaylı
olarak suya etkilerinin araştırılması ve patlatma yerine başka
alternatiflerin açıklanması, patlayıcıların nerelerde tutulacağı),
patlayıcı miktarı ve cinsi arazi hazırlanmasında kullanılacak işler için
kullanılacak aletler ve makineler, acil eylem planı hakkında bilgi
verilmesi, ........................................................................................... 127
Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının
karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için
kullanılacak mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler
ile trafik güvenliği açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının
inşası ile ilgili işlemler, yeni yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak
malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası
sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik
işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması, haritası (bu
kapsamda alınacak görüşler, izinler),............................................... 135
Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması
için yapılacak işlemler,...................................................................... 150
Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin
nerelerde ve nasıl yapılacağı, .......................................................... 152
Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla
gerçekleştirilecek kazı, dip taraması v.b. işlemler nedeni ile
çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere
taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, dere yatağında
yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb) .... 153
İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje
alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna)
olabilecek etkiler ve hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak
önlemler, ........................................................................................... 154
Proje kapsamındaki tesislerin (Baraj, Regülatörler, HES, iletim kanalı,
tünel yapımı ve servis yollarının v.s.) yapımı dolayısıyla kullanılacak
malzemenin nereden, nasıl ve ne miktarda temin edileceği,........... 156
v
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
V.1.9.
V.1.10.
V.1.11.
V.1.12.
V.1.13.
V.1.14.
V.1.15.
V.1.16.
V.1.17.
V.1.18.
V.1.19.
V.1.20.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı
gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan
büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı
planlanan üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak
yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç
ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, .............. 156
Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması
durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması,
patlatma paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı,
taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya
fırlatmaları hesaplarının yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi,...... 157
Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının
çalışma süreleri (gün-ay-yıl) nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı
planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer
alan en yakın yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve
kesiti, yakın çevresini de gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine
ekipmanları, ...................................................................................... 157
Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi,
kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim
miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı,
altyapının inşası ile ilgili işlemler, alanın koordinatları, kapladığı alan
büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı çevresinde yer alan en yakın
yerleşim birimleri,( toz, gürültü v.s. alınacak önlemler), tesis iş
şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis alanının
1/25.000 ölçekli haritada gösterimesi, kullanılacak makine
ekipmanları, ...................................................................................... 157
Beton Santralı tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi,
kurulması durumunda kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının
çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası
ile ilgili işlemler, kullanılacak makine ekipmanları, ........................... 158
Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu
güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer
nedenlerle akarsu havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar
üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar
alanı kaplayacağı ve kullanılacak malzemeler, araç ve makineler, . 158
Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler,.............................. 158
Yer altı suyuna etkiler, ...................................................................... 158
İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama
gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, ...................................... 159
Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini
amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların
arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım
dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403
sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera
Kanunu,
1380 sayılı Su
Ürünleri
Kanunu
kapsamında
değerlendirilmesi,.............................................................................. 160
Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini
amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı,
kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri,
gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı
dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerinin
değerlendirilmesi, alınacak tedbirler,................................................ 161
Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar
yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak
emisyonlar,........................................................................................ 161
vi
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
V.1.21.
V.1.22.
V.1.23.
V.1.24.
V.1.25.
V.1.26.
V.1.27.
V.2.
V.2.1.
V.2.2.
V.2.3.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Su temin sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin
hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine
getirilecek işlemler sonucu meydana getirilecek atıksuların cins ve
miktarları, bertaraf yöntemleri, deşarj edileceği ortamlar, bir kroki
üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi,
atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora eklenmesi
(projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili
mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve
değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi),
(alınacak gerekli görüşler, izinler),.................................................... 163
Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere
taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, .................... 164
Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün
kaynakları ve seviyesi, kümülatif değerler, ...................................... 166
Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı
nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde
ve nasıl temin edileceği, ................................................................... 170
Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla
yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan
düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için
seçilecek bitki ve ağaç türleri,........................................................... 171
Yer altı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel
kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal
değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, ..................................... 176
Diğer özellikler. ................................................................................. 177
Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre
üzerine etkileri ve alınacak önlemler, ............................................... 177
Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi
ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilcek enerji
üretim miktarları (Santralin çalışma süreleri), .................................. 177
Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan
yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal
faaliyetler, balık üretim tesisi v.b.) ve etkileri (Projenin memba ve
mansap kısmında yer alan diğer projelerin ekosistem üzerindeki
etkilerinin birlikte değerlendirilmesi), ................................................ 179
Su Kullanım Hakları Raporuna (Regülatörün Yapılacağı Yer Esas
Alınarak Su Kullanım Haklarının Belirlenmesi) ilişkin açıklamalar ve
öneriler, ............................................................................................. 180
vii
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
V.2.4.
V.2.5.
V.2.6.
V.2.7.
V.2.8.
V.2.9.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit
durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem
unsurlarının ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla
korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan
sular ve periyotları dikkate alınmalı), doğal akımlar ile çizilen debi
süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren tablo-şekilleri
Nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, Enerji üretimine
başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm
istasyonları yeri (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su
miktarı projeye esas alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10’u
olacaktır. ÇED sürecinde ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu
miktarın yeterli olmayacağının belirlenmesi durumunda miktar
arttırılabilecektir. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün
15.03.2011 tarih ve 21767 sayılı yazısı uyarınca biyolojik çeşitliliğin
devamının sağlanması için gereki çevresel akış miktarını belirlemek
üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji bilim dallarından
en az doktora yapmı öğretim görevlilerince “Ekosistem Değerlendirme
Raporu”nun hazırlanarak Rapora eklenmesi, Belirlenen bu miktara
mansaptaki diğer teessüs etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve
kesin proje çalışmaları belirlenen toplam bu miktar dikkate alınarak
yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın %10’undan az olması
halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su hakları
(içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri v.s.) rapor
içerisinde yer almalıdır.) (havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik
potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma
tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate
alınması) ........................................................................................... 181
Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve
su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki
canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, proje için tespit
edilen balık türlerine air geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış
yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma
geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su
taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehire kilitli olan ve kısmi
göç yapantürlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave
donanım montajının dahil edilmesi) ................................................. 183
Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi
için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem
İstasyonu yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn
edilmesi, AGİ kurulma aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne
müracaat edilmesi ve söz konusu istasyonun ilgili firma tarafından
GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili işlemler, ...................... 187
Ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine
etkiler,................................................................................................ 187
Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu
mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su
ortamındaki canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan,
erozyon, nehir hidrolojisi, sucul yaşam, sediment gelişi v.b.), bu
etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik alınacak önlemler (olabilecek
heyelana karşı alınacak önlemler dahil),.......................................... 187
Yer altı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı
(tarım alanlarının sulanması v.b.) proje debisi, iletim kanalının
uzunluğu, su kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu
sondaj
kuyu
yerlerinin
gösterilmesi
v.b.
parametrelerin
değerlendirilmesi), ............................................................................ 188
viii
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
V.2.10.
V.2.11.
V.2.12.
V.2.13.
V.2.14.
V.2.15.
V.2.16.
V.2.17.
V.2.18.
V.2.19.
V.3.
V.3.1.
V.3.2.
V.3.3.
BÖLÜM VI:
VI.1.
VI.2.
VI.3.
BÖLÜM VII:
BÖLÜM VIII:
VIII.1.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dahil) ve bu
etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması,.............................. 188
Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak
tedbirlerin tanımlanması, .................................................................. 189
Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve personele bağlı
nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde,
nasıl temin edileceği, ........................................................................ 190
İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı
sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma
tesisi karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık
suların içme suyu havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl
verileceği, .......................................................................................... 190
Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve
özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi
amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği,.................................. 190
Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları
tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak
önlemler, ........................................................................................... 192
Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla
yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan
düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için
seçilecek bitki ve ağaç türleri,........................................................... 192
Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların
trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi ....................... 200
Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre
açısından riskli ve tehlikeli olanlar, ................................................... 200
Diğer özellikler. ................................................................................. 200
Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri ............................ 201
Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam
imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal
ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma
durumlarında değişiklikler v.b. (Projenin yapımı dolayısıyla
etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin
ortaya konulması) ............................................................................. 201
Çevresel fayda-maliyet analizi,......................................................... 203
Projenin
gerçekleşmesine
bağlı
olarak
sosyal
etkilerin
değerlendirilmesi. (Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık,
balıkçılık, arıcılık v.b. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletilmesi
aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan
yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi,
uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri ........................ 204
İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE
SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK
ÖNLEMLER ...................................................................................... 204
Arazi Islahı ve Reklamasyon Çalışmaları,........................................ 204
Mevcut Su Kaynaklarına Etkiler, ...................................................... 204
Olabilecek Hava emisyonları, ........................................................... 204
PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu bölümde yer seçimi, teknoloji,
alınacak önlemler, alternatiflerin karşılaştırılması ve tercih sıralaması
belirtilecektir.).................................................................................... 205
İZLEME PROGRAMI ........................................................................ 208
Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve
işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı,
Çevre Yönetim Ekibi, ........................................................................ 208
ix
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
VIII.2.
BÖLÜM IX:
BÖLÜM X:
BÖLÜM XI:
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği’nde
“Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri” başlığı
altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program ....... 219
YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK
OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında
yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması
öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim
içermeyecek
şekilde
ve
halkın
anlayabileceği
sadelikte
anlatılması) ....................................................................................... 220
HALKIN KATILIMI (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının
nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın
görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamalar)......................................... 223
SONUÇLAR (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli
çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde
olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı
sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme, proje
kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu seçimlerin nedenleri)224
EKLER
NOTLAR VE KAYNAKLAR
ÇED RAPORUNU HAZIRLAYAN UZMANLARIN LİSTESİ
x
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
TABLOLAR
Sayfa No
Tablo I.1.
Tablo I.2.
Tablo II.1.1.
Tablo II.2.1.
Tablo III.1.1.
Tablo III.2.1.
Tablo III.3.1.
Tablo IV.2.1.1.
Tablo IV.2.1.2.
Tablo IV.2.1.3.
Tablo IV.2.1.4.
Tablo IV.2.1.5.
Tablo IV.2.1.6.
Tablo IV.2.1.7.
Tablo IV.2.1.8.
Tablo IV.2.1.9.
Tablo IV.2.1.10.
Tablo IV.2.1.11.
Tablo IV.2.4.1.
Tablo IV.2.5.1.
Tablo IV.2.6.1.
Tablo IV.2.8.1.
Tablo IV.2.8.2.
Tablo IV.2.8.3.
Tablo IV.2.9.1.
Tablo IV.2.9.2.
Tablo IV.2.9.3.
Tablo IV.2.9.4.
Tablo IV.2.9.5.
Tablo IV.2.11.1.
Türkiye’de Elektrik Enerjisi Üretiminin 1970-2011 Yılları Arasında
Gelişimi............................................................................................. 3
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi, Proje Karakteristikleri ......... 7
Proje Alanının Çevresindeki Yerleşim Yerleri ve Proje Ünitelerine
Yaklaşık Kuş Uçuşu Mesafeleri ..................................................... 11
Proje Kapsamında İnşa Edilecek Olan Ünitelerin Kapladığı
Alanlar ............................................................................................ 12
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi Tüm Proje, Proje Tesis
Maliyeti ........................................................................................... 13
Çağlayan Regülâtörü ve Hidroelektrik Santrali Tesisleri Yatırım
Programı......................................................................................... 14
Çağlayan Regülâtörü ve HES Tesisleri DSİ Genel Müdürlüğü’nce
Kullanılan 2010 Yılı Birim Enerji Faydalarına Göre Toplam Enerji
Faydası........................................................................................... 15
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Uzun Yıllar Sıcaklık Verileri ... 20
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Uzun Yıllar Yağış Verileri....... 21
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Sayılı Günler Verileri.............. 21
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Uzun Yıllar Rüzgâr Verileri .... 23
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait En Hızlı Esen Rüzgâr Hızı ve
Yönü Verileri................................................................................... 23
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı
Gün Sayıları Verileri ....................................................................... 24
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Yönlere Göre Rüzgâr Ortalama
Hızı ................................................................................................. 25
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Yönlere Göre Rüzgâr Esme
Sayıları ........................................................................................... 26
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Yönlere Göre Rüzgârın
Mevsimlik Esme Toplamları........................................................... 27
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Nem Verileri ........................... 29
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Basınç Verileri (hPa).............. 30
Deriner Barajı’na Ait Detaylı Bilgi .................................................. 45
Çağlayan Regülatörü Akarsu Kesit Alanlarında 1983-2011 Yılları
Arasında Gözlenen Aylık Akım Değerleri (m3/sn). ........................ 45
Çağlayan Regülatörü Yeri Aylık Ortalama Akım Değerleri
(m 3/sn)............................................................................................ 47
Genel Arazi Dağılımı ...................................................................... 49
Artvin İli Şimdiki Arazi Kullanma Şekillerinin Kabiliyet Sınıflarına
Göre Dağılımı ................................................................................. 51
Şavşat İlçesi Şimdiki Arazi Kullanma Şekillerinin Kabiliyet
Sınıflarına Göre Dağılımı ............................................................... 52
Artvin İlinde 2011 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca Bitkiler ve Üretim
Miktarları......................................................................................... 55
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Hububat
Üretimi ............................................................................................ 55
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Yem
Bitkisi Üretimi ................................................................................. 56
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2001 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca
Meyveler ve Üretim Miktarları ........................................................ 57
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2003 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca
Sebzeler ve Üretim Miktarları ........................................................ 58
Artvin İlinde Bulunan Korunan Alanlar ve Proje Alanına Olan
Uzaklıkları....................................................................................... 61
xi
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
Tablo IV.2.12.1.1.
Tablo IV.2.12.2.1.
Tablo IV.2.12.2.2.
Tablo IV.2.12.2.3.
Tablo IV.2.12.2.4.
Tablo IV.2.12.2.5.
Tablo IV.2.13.1.
Tablo IV.2.13.1.1.
Tablo IV.2.13.1.2.
Tablo IV.2.14.1.
Tablo IV.2.14.2.
Tablo IV.2.14.3.
Tablo IV.2.14.4.
Tablo IV.2.14.5.
Tablo IV.2.14.6.
Tablo IV.2.15.1.
Tablo IV.2.15.2.
Tablo IV.2.15.3.
Tablo IV.2.15.4.
Tablo IV.2.15.5.
Tablo IV.2.15.6.
Tablo IV.3.2.1.
Tablo IV.3.3.1.
Tablo IV.3.3.2.
Tablo IV.3.4.1.
Tablo V.1.1.1.
Tablo V.1.1.2.
Tablo V.1.2.1.
Tablo V.1.2.2.
Tablo V.1.2.3.
Tablo V.1.2.4.
Tablo V.1.3.1.
Tablo V.1.3.2.
Tablo V.1.3.3.
Tablo V.1.4.4.
Tablo V.1.5.1.
Tablo V.1.20.1.
Tablo V.1.20.2.
Tablo V.1.21.1.
Tablo V.1.23.1.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje Alanı Bitkileri ......................................................................... 71
IUCN Kategorileri ve Anlamları...................................................... 80
Proje Alanı ve Çevresi Amfibi Türleri............................................. 81
Proje Alanı ve Çevresi Sürüngen Türleri ....................................... 82
Proje Alanı ve Çevresi Kuş Türleri................................................. 84
Proje Alanı ve Çevresi Memeli Türleri ........................................... 87
Proje Alanında Bulunan Balık Türleri ............................................ 89
Çağlayan Regülatör Yeri Çevresel Akış Miktarı ............................ 95
Proje Alanında Yaşayan Balık Türlerinin Üreme Zamanları ......... 95
Artvin ili Metalik Maden Yatak ve Zuhurları - I............................. 100
Artvin ili Metalik Maden Yatak ve Zuhurları - II............................ 101
Artvin ili Endüstriyel Hammadde Yatak ve Zuhurları................... 102
Artvin ili Enerji Hammadde Yatak ve Zuhurları ........................... 102
Sıcak Su ve Maden Suyu Kaynakları .......................................... 103
Artvin ili Potansiyel Kum-Çakıl Ocakları ...................................... 104
Artvin ili 1997-2005 Yılları Büyükbaş Hayvan Varlığı.................. 105
Artvin ili 1997-2005 Yılları Küçükbaş Hayvan Varlığı.................. 106
Artvin İli 1997-2005 Yılları Kanatlı Hayvan Varlığı ...................... 107
Artvin ili 1994-2004 Yılları Arası Hayvansal Üretim Miktarları .... 109
Artvin ili 2001-2004 Yılları Arası Su Ürünleri Üretim Miktarları ... 111
Artvin ili 2001-2004 Yılları Avcılık ve Yetiştiricilik Yoluyla Elde
Edilen Su Ürünleri Üretim Miktarları ............................................ 112
Artvin İli ve İlçelerine Ait Nüfus Bilgileri ....................................... 118
Artvin İlinde Kişi Başına Düşen Milli Gelir’in Yıllara Göre
Dağılım ı ........................................................................................ 119
Gayri Safi Milli Hasıla’nın Yıllara Göre Dağılımı (Cari Fiyatlarla) 120
Artvin İline Ait İşgücü Göstergeleri .............................................. 120
Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşamasında Her Bir Tesiste Alınacak
Hafriyat Miktarı ............................................................................. 122
Kazı Fazlası Malzeme Stok Sahalarının Yaklaşık Alan
Büyüklükleri .................................................................................. 125
Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri ....................................... 130
Bina Temeli Titreşim Hızı (V0) Değerlerine Bağlı Olarak Patlatma
Nedeniyle Hasar Görebilecek Bina Türleri (Forssbland, 1981) .. 130
Patlatma Yapılan Kaya Türü Ve Bina Temeli Altındaki Kayaç
Türüne Bağlı Olarak Değişim Gösteren K Katsayısı Asgari Ve
Azami Değerleri (Armac Printing Company) ............................... 131
İnşaat Çalışmalarında Kullanılacak Makine ve Ekipmanlar ........ 132
Proje Alanına En Yakın Taşınabilir Taşıt Sayım ve Sınıflandırma
İstasyonu Verileri ......................................................................... 137
Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği” Tablo
12.6’de belirtilen “Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında
Kullanılacak Emisyon Faktörleri .................................................. 139
Proje Kapsamında İnşa Edilecek Olan Ünitelerin Kapladığı Alanlar
ve Ünite İnşaatları Dolayısıyla Oluşacak Hafriyat Miktarı ........... 140
Modelleme Çalışmaları ile Elde Edilen Maksimum PM YSK
Değerleri ve SKHKKY Sınır Değerleri ......................................... 149
Taşkın Hesaplamaları Özet Tablosu ........................................... 153
Dizel Araçlardan Kaynaklanan Emisyon Faktörleri (kg/ton)........ 161
İnşaat Çalışmalarında Kullanılacak Makine Ve Ekipmanlar ....... 162
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi Arazi Hazırlık ve İnşaat
Aşaması ile İşletme Aşamasında Çalışacak Kişilerden
Kaynaklanması Muhtemel Evsel Nitelikli Atıksuların Toplam Kirlilik
Yükleri .......................................................................................... 164
Araç ve Ekipmanların Ses Gücü Düzeyleri ................................. 166
xii
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
Tablo V.1.23.2.
Tablo V.2.4.1.
Tablo V.2.6.1.
Tablo V.2.16.1.
Tablo V.3.3.1.
Tablo VIII.1.1.
Tablo VIII.1.2.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri .................... 169
Çevresel Akış Miktarları (Çağlayan Regülatörü) ......................... 182
Regülatörlerden Bırakılacak Can Suyu Miktarı ........................... 184
Bitki Özellikleri ve Sınıflandırılması ............................................. 195
Projenin Potansiyel Sosyal Etkileri .............................................. 205
Önlemler Planı ............................................................................. 210
İzleme Programı........................................................................... 216
ŞEKİLLER
Sayfa No
Şekil II.1.1.
Şekil II.1.2.
Şekil II.1.2.
Şekil IV.2.1.1.
Şekil IV.2.1.2.
Şekil IV.2.1.3.
Şekil IV.2.1.4.
Şekil IV.2.1.5.
Şekil IV.2.1.6.
Şekil IV.2.1.7.
Şekil IV.2.1.8.
Şekil IV.2.1.9.
Şekil IV.2.1.10.
Şekil IV.2.1.11.
Şekil IV.2.1.12.
Şekil IV.2.1.13.
Şekil IV.2.1.14.
Şekil IV.2.2.1.
Şekil IV.2.2.3.1.
Şekil IV.2.2.3.2.
Şekil IV.2.2.5.1.
Şekil IV.2.2.5.2.
Şekil IV.2.7.1.
Şekil IV.2.8.1.
Şekil IV.2.9.1.
Şekil IV.2.9.2.
Şekil IV.2.9.3.
Proje Alanını Gösterir Yer Bulduru Haritası..................................... 9
Çağlayan Deresi Üzerinde Tesis Edilmesi Planlanan Çağlayan
Regülatörü Alanından Görünüm .................................................... 10
Meydancık Deresi Kenarında Tesis Edilmesi Planlanan Çağlayan
HES Alanından Görünüm .............................................................. 10
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Aylık Sıcaklık Dağılımları
Grafiği ............................................................................................. 20
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Toplam Yağış Miktarı
Grafiği ............................................................................................. 21
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Kar Yağışlı ve Kar Örtülü Gün
Sayıları Grafiği ............................................................................... 22
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Sisli, Dolulu, Kırağılı ve Orajlı
Gün Sayıları Grafiği ....................................................................... 22
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Aylık Ortalama Rüzgâr Hızı
Grafiği ............................................................................................. 23
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na ait Maksimum Rüzgâr Hızı
Grafiği ............................................................................................. 24
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı
Günler Grafiği ................................................................................. 25
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Rüzgâr Hızına Göre
(1) ve Esme Sayılarına Göre (2) Yıllık Rüzgâr Diyagramları ........ 26
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Esme Sayılarına Göre
Mevsimlik Rüzgâr Diyagramı ......................................................... 27
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Rüzgâr Hızına Göre
Mevsimlik Rüzgâr Diyagramı ......................................................... 28
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Esme Sayılarına Göre Aylık
Rüzgâr Diyagramı .......................................................................... 28
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Rüzgâr Hızına Göre
Aylık Rüzgâr Diyagramı ................................................................. 29
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Nem Verilerinin
Grafiksel Gösterimi ........................................................................ 30
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Aylık Basınç Verileri Grafiği ... 30
Proje Alanı ve Çevresine Ait Genelleştirilmiş Stratigrafik Kesit .... 33
Proje Alanı ve Çevresi Küçük Ölçekli Heyelan Risk Haritası ........ 38
Proje Alanı ve Çevresi Büyük Ölçekli Heyelan Risk Haritası ........ 39
Artvin İli Depremsellik Haritası....................................................... 41
Proje Alanı ve Çevresi Diri Fay Haritası ........................................ 42
Proje Alanı ve Çevresi Mevcut Su Kullanım Durumu, Planlanan
Ve Mevcut Sulama Tesisleri .......................................................... 48
Artvin İlinde Yer Alan Büyük Toprak Gruplarının Dağılım ı............ 49
Artvin İli Arazi Dağılımı................................................................... 53
Artvin İli Tarım Arazisinin Dağılımı ................................................ 54
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Hububat
Üretimi ............................................................................................ 56
xiii
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
Şekil IV.2.9.4.
Şekil IV.2.9.5.
Şekil IV.2.9.6.
Şekil IV.2.11.1.
Şekil IV.2.11.2.
Şekil IV.2.12.1.1.
Şekil IV.2.12.1.2.
Şekil IV.2.12.1.3.
Şekil IV.2.12.1.4.
Şekil IV.2.12.1.5.
Şekil IV.2.12.1.6.
Şekil IV.2.12.1.7.
Şekil IV.2.12.1.8.
Şekil IV.2.12.2.1.
Şekil IV.2.13.1.
Şekil IV.2.13.2.
Şekil IV.2.13.3.
Şekil IV.2.13.4.
Şekil IV.2.13.5.
Şekil IV.2.15.1.
Şekil IV.2.15.2.
Şekil IV.2.15.3.
Şekil IV.2.15.4.
Şekil IV.2.15.5.
Şekil IV.2.15.6.
Şekil IV.2.15.7.
Şekil IV.2.15.8.
Şekil IV.2.16.1.
Şekil IV.2.16.2.
Şekil IV.2.16.3.
Şekil IV.2.16.4.
Şekil V.1.1.1.
Şekil V.1.1.2.
Şekil V.1.3.1.
Şekil V.1.3.2.
Şekil V.1.4.3.
Şekil V.1.23.1.
Şekil V.1.25.1.
Şekil V.1.25.2.
Şekil V.1.25.3.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Yem
Bitkisi Üretimi ................................................................................. 57
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2001 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca
Meyveler ve Üretim Miktarları ........................................................ 58
Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2003 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca
Sebzeler ve Üretim Miktarları ........................................................ 59
Artvin İlinde Bulunan Korunan Alanlar ve Proje Alanı ................... 61
Artvin İli Ava Açık ve Kapalı Alanlar Haritası................................. 63
Faaliyet Alanın Grid Kareleme Sistemindeki Yeri ......................... 64
Arazi Çalışmalarından Görünüm ................................................... 65
Türkiye’deki Fitocoğrafik Bölgeler ve Anadolu Diyagonali
(Çaprazı) ........................................................................................ 66
Karadeniz Bölgesi’nin Ekolojik Yönden Bölümlere Ayrımı ............ 67
Proje Alanı ve Çevresi Yaprak Döken Orman Vejetasyonu.......... 68
Proje Alanı ve Çevresi Riperyan Vejetasyonu .............................. 69
Sambucus nigra ............................................................................. 70
Fitocoğrafya Spektrumu................................................................. 77
IUCN Kategorileri Arasındaki İlişkiler............................................. 81
Alburnoides Bipunctatus ................................................................ 89
Barbus Escherichi .......................................................................... 90
Squalius Cephalus ......................................................................... 91
Capoeta Tinca ................................................................................ 91
Salmo Labrax ................................................................................. 92
Artvin İli Büyükbaş Hayvan Varlığının 1997-2005 Yılları Arasında
Değişimi........................................................................................ 106
Artvin İli Küçükbaş Hayvan Varlığının 1997-2005 Yılları Arasında
Değişimi........................................................................................ 107
Artvin İli Kanatlı Hayvan Varlığının 1997-2005 Yılları Arasında
Değişimi........................................................................................ 108
Artvin İli Süt ve Deri Üretiminin 1994-2004 Yılları Arasında
Değişimi........................................................................................ 109
Artvin İli Kırmızı Et, Yumurta ve Bal Üretiminin 1994-2004 Yılları
Arasında Değişimi ........................................................................ 110
Artvin İli Balmumu, Yapağı ve Kıl Üretiminin 1994-2003 Yılları
Arasında Değişimi ........................................................................ 110
Artvin İli Toplam Su Ürünleri Miktarının 2001-2004 Yılları Arasında
Değişimi........................................................................................ 111
Artvin İli Avcılık ve Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Su Ürünleri
Üretim Miktarlarının 2001-2004 Yılları Arasında Değişimi .......... 112
Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - I ................... 113
Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - II .................. 113
Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - III ................. 114
Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - IV................. 115
Çağlayan Regülatörünün Tesis Edileceği Alandan Görünüm..... 123
Çağlayan Hidroelektrik Santralinin Tesis Edileceği Alandan
Görünüm ...................................................................................... 123
2012 yılı Trafik Hacim Haritası .................................................... 136
Proje Alanına Ulaşım İçin Kullanılacak Yolun Trafik Hacim
Haritası ......................................................................................... 137
Proje Alanına Ulaşım İçin Kullanılacak Yollar ............................. 138
Açık Alan Patlatmasının Grafiksel Gösterimi .............................. 167
İnşaat
Döneminde
Bitkisel
(üst)
Toprağın
Sıyrılması
Çalışmaları ................................................................................... 172
a, b, Üst Toprak Depolama Yöntemleri ....................................... 172
a, b, Üst Toprak Depolama Yöntemleri, Jeotekstil Uygulaması.. 173
xiv
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
Şekil V.1.25.4.
Şekil V.1.25.5.
Şekil V.1.25.6.
Şekil V.2.16.1.
Şekil V.2.16.2.
Şekil V.2.16.3.
Şekil V.2.16.4.
Şekil V.2.16.5.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Erozyon Önleme Yöntemleri Kapsamında Oluşturulan Malzeme
Birikintileri ve İstifleri .................................................................... 174
Sedimanlardan Kaynaklı Su Kirliliğini Azaltma ve Önleme
Yöntemleri; Silt kafes, Saman balyası ......................................... 175
Sedimantasyon Kontrolünde Silt Kafes Uygulaması................... 176
(a) Fidan Köklerinin Budanması, (b) İğne Yapraklı Fidanların, (c)
Yapraklı Fidanların ve (d) Çalıların Dikimi ................................... 197
(a) İğne Yapraklı, (b) Yapraklı Fidanlar ve (c) Çalılar İçin Dikim
Aralığı ........................................................................................... 198
Çukur Dikim Tekniği ..................................................................... 198
Çukur Dikim Sırasında Yapılan Uygulama Hataları .................... 199
Peyzaj Onarım Çalışmalarında Kullanılması Planlanan Örnek
Bitkisel Perdeler ........................................................................... 199
xv
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
EKLER
Ek-1
Resmi Yazılar ve Dökümanlar
Ek-1/a Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü’nün
16.09.2011 tarih ve 55098 sayılı yazısı
Ek-1/b Artvin Orman Bölge Müdürlüğü’nün 28.11.2012 tarih ve 10906 sayılı
ÇED İnceleme ve Değerlendirme Raporu
Ek-1/c Proje Alanında Kültür Varlığının Bulunmadığını Belirtir Kültür Valıkları ve
Müzeler Genel Müdürlüğü’nün 28.11.2012 tarih ve 249989 sayılı Yazısı
Ek-1/d DSİ Genel Müdürlüğü, 26. Bölge Müdürlüğü’nün 02.07.2013 tarih ve
389226 sayılı Su Kullanım Hakları Planlama Raporu Onayı
Ek-1/e DSİ Genel Müdürlüğü, Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığının
18.04.2014 Tarih ve 237418 Sayılı Yazısı ile Onaylanan Çağlayan
Regülatörü Ve HES Projesi Regülatör Yeri Uzun Yıllar Aylık Akım
Verileri
Ek-1/f Proje Alanında Doğal Sit Alanının Bulunmadığını Belirtir Artvin Valiliği,
Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nün 30.04.2014 tarih ve 1313 sayılı
Yazısı
Ek-1/g 18.10.2012 Tarihinde Gerçekleştirilen Halkın Katılımı Toplantısına İlişkin
Toplantı Tutanağı
Ek-1/h DSİ Genel Müdürlüğü’nün 28.03.2014 Tarih ve 190388 sayılı Çağlayan
Regülatörü ve HES Projesi Revize Fizibilite Onayı Yazısı
Ek-1/i Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü’nün
25.04.2014 Tarih ve 6144 Sayılı Kurulu Güç Değişikliği Onayı
Ek-2
Proje Alanını ve Çevresini Gösterir 1/100.000 ölçekli Ordu - Trabzon –
Rize - Giresun - Gümüşhane - Artvin Planlama Bölgesi Çevre Düzeni
Planı, Plan Notları ve Lejant
Ek-3
1/25.000 Ölçekli Topoğrafik Harita Üzerinde Genel Yerleşim Planı
Ek-4
1/25.000 Ölçekli Proje Alanı ve Çevresini Gösterir Arazi Varlığı Haritası
Ek-5
1/25.000 Ölçekli Proje Alanı ve Çevresini Gösterir Orman Meşcere
Haritası
Ek-6
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi Proje Alanı ve
Çevresini Gösterir 1/25.000 Ölçekli Genel Jeoloji Haritası, Ünitelere Ait
Jeoloji Haritaları ve Jeolojik Kesitler
Ek-7
1/25.000 Ölçekli Proje Alanı ve Çevresini Gösterir Heyelan Haritası
Ek-8
Fosseptik Planı
Ek-9
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santral Projesi Kapsamında
Regülatör Membası ve Santral Mansabından Alınan Su Numunesi
Analiz Sonuçları
Ek-10
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santral Projesi Ekosistem
Değerlendirme Raporu
Ek-11
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santral Projesi Su Kullanım
Hakları Planlama Raporu
Ek-12
Artvin Meteoroloji İstasyonu Uzun Yıllar Meteorolojik Bülten ve Fevk
Hadiseleri
Ek-13
Hava Dağılım Modellemesi Dökümanları
Ek-14
Akustik Rapor
Ek-15
Acil Müdahale Planı
xvi
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM I
PROJENİN TANIMI VE GAYESİ
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE AMACI (Proje konusu faaliyetin tanımı,
ömrü, hizmet amaçları, projede kurulacak tesislere ait karakteristik verileri
gösteren tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net
Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji,
Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi,
Trafo Verimi vb.), pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve
sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri, (Proje alanı
ve çevresindeki su kaynaklarının görünebileceği, ölçekte renkli harita üzerinde
su kaynakları yerleri ve proje alanına mesafeleri, Rapor hazırlanırken proje
kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna
uygun olarak hareket edilmesi ve buna ilişkin bilgi ve su kullanma anlaşması
hakkında bilgi)
Has Enerji Elektrik Üretim San. ve Tic. A.Ş. tarafından Artvin ili, Şavşat ilçesi
sınırları içerisinde, Çağlayan Deresi üzerinde, derenin 1.120,00 m talveg kotu ile
760,00 m kuyruk suyu kotu (Meydancık Deresi kenarında kalmaktadır) arasındaki
hidroelektrik potansiyelin değerlendirilerek elektrik enerjisi üretimi amacıyla 22,679
MWm/21,827 MWe kurulu gücünde “Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali
(HES) Projesi”nin tesis edilmesi planlanmaktadır.
Planlanan proje 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak
yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliği’nin Ek-II: Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak
Projeler Listesi Madde 32’de (kurulu gücü 0-25 MW m arasında olan nehir tipi santraller)
yer almakta olup, daha detaylı ÇED çalışmalarının yapılması için Mülga Çevre ve
Orman Bakanlığı, Çevresel Etki Değerlendirmesi ve Planlama Genel Müdürlüğü’ne
projenin ÇED Yönetmeliği’nin 24. Maddesi (b) bendi kapsamında değerlendirilmesi için
başvuru yapılmıştır. Başvuru T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Çevresel Etki
Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü’nün 16.09.2011 tarih ve 55098
sayılı yazısı ile uygun bulunarak ÇED süreci başlatılmıştır (Bkz. Ek-1/a).
Dünyada nüfus artışı, kentleşme ve sanayileşme olguları, küreselleşme sonucu
artan ticaret olanakları, doğal kaynaklara ve enerjiye olan talebi giderek artırmaktadır.
Türkiye’de kişi başına yıllık elektrik tüketimi 3.060 kW h düzeylerinde olup, bu miktar
kalkınmış ve kalkınmakta olan ülkeler ortalamasının çok altındadır. Ülkemizin ekonomik
ve sosyal bakımdan kalkınmasının sağlanması için sanayileşme bir hedef olduğuna
göre sanayinin ve diğer kullanıcıların ihtiyacı olan enerjinin, yerinde, zamanında ve
güvenilir bir şekilde karşılanması büyük önem arz etmektedir.
31 Ağustos 2012 tarihi itibari ile Türkiye’nin toplam elektrik kurulu gücü 55.380
MW’a ulaşmıştır. Bu toplam içinde, termik yakıtlı santrallerin payı % 63 (34.656 MW),
yenilenebilir enerji santrallerinin payı ise % 37 (20.724 MW)’dir. 2012 yılının başından
31 Ağustos 2012 tarihine kadar geçen süre içerisinde üretilen elektrik miktarı 163 TWh
olup, kaynaklar bazında dağılımında % 70 termik ve % 30 yenilenebilir enerji
kaynaklıdır.
Bir ülkede, ülke sınırlarına veya denizlere kadar bütün tabii akışların %100
verimle değerlendirilebilmesi varsayımına dayanılarak hesaplanan hidroelektrik
potansiyel, o ülkenin “brüt teorik hidroelektrik potansiyeli”dir. Ancak mevcut
teknolojilerle bu potansiyelin tamamının kullanılması mümkün olmadığından, mevcut
teknoloji ile değerlendirilebilecek azami potansiyele “teknik yapılabilir hidroelektrik
potansiyel” denir.
1
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Öte yandan teknik yapılabilirliği olan her tesis ekonomik yapılabilirliği olan tesis
demek değildir. Bu nedenle teknik potansiyelin, mevcut ve beklenen yerel ekonomik
şartlar içinde geliştirilebilecek bölümü ekonomik yapılabilir hidroelektrik potansiyel
olarak adlandırılır. Türkiye’nin teorik hidroelektrik potansiyeli dünya teorik potansiyelinin
yüzde 1’i, ekonomik potansiyeli ise Avrupa ekonomik potansiyelinin yüzde 16’sıdır.
Ülkemiz yenilenebilir enerji potansiyeli içinde en önemli yeri tutan hidrolik
kaynakları bakımından incelendiğinde Türkiye’de teorik hidroelektrik potansiyel 433
milyar kWh, teknik olarak değerlendirilebilir potansiyel 216 milyar kWh ve ekonomik
hidroelektrik enerji potansiyeli 140 milyar kWh/yıl’dır. Türkiye hidrolik enerji
potansiyelinin yüzde 37’lik kısmı işletmede, yüzde 15’lik kısmı (özel teşebbüs
tarafından yapımı sürdürülen projeler dâhil) ise inşa halindedir (2010 yılı itibarıyla).
Avrupa Birliği’nin yeşil enerji için uyguladığı vergi indirimleri ve destekleme politikaları
ekonomik olarak potansiyelin artmasını sağlayacaktır.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı koordinasyonunda 2009 yılı Mayıs ayında
hazırlanan ve yürürlüğe giren “Elektrik Enerjisi Piyasası Ve Arz Güvenliği Strateji
Belgesi”nde, elektrik enerjisi üretiminde yerli kaynakların payının artırılması öncelikli
hedeftir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Türkiye’de 2023 yılına kadar 36.000 MW
olan hidroelektrik potansiyelinin tamamını kullanmayı ve elektrik arzındaki yenilenebilir
enerji payını % 30’un üzerine çıkarmayı hedeflemektedir.
Türkiye’de işletmede olan 303 adet hidroelektrik santralin toplam kurulu gücü
17.372 MW ve ortalama yıllık üretimi ise 62.000 GWh olup, bu değer toplam teknik
potansiyelin %28,7’sine karşılık gelmektedir.
ABD teknik hidroelektrik potansiyelinin %86’sını, Japonya %78’ini, Norveç
%72’sini, Kanada %56’sını, Türkiye ise %28,7’sini geliştirmiştir. “Uluslararası Enerji
Ajansı”nca (IEA) 2020’de dünya enerji tüketimi içerisinde hidroelektrik ve diğer
yenilenebilir enerji kaynaklarının payının bugüne göre %53 oranında artacağı
öngörülmüş olup, bu her güçteki hidroelektrik potansiyelin değerlendirilmesi olarak
yorumlanmaktadır. Avrupa Komisyonu, Birlik stratejileri kapsamında Avrupa Birliği (AB)
içerisinde 2020 yılına kadar iç brüt enerji tüketimindeki yenilenebilir enerji payını
%20’ye çıkartmak üzere gerekli yasal düzenlemeleri yürürlüğe koymuştur.
Türkiye’de elektrik enerjisi üretiminin 1970-2011 yılları arasındaki gelişimi Tablo
I.1’de verilmektedir. Bu tablo incelendiğinde 1990 – 2011 yılları arasında toplam kurulu
güçte 36.593 MW’lık artış olduğu ve 2011 yılında Türkiye’nin kurulu gücünün 52.911
MW’a ulaştığı görülmektedir. Toplam kurulu gücün 33.931 MW’ını (% 64) termik,
17.137 MW’ını (% 32) hidrolik, yaklaşık 1.843 MW’ını (% 4) ise jeotermal ve rüzgâr
santralları oluşturmaktadır.
Ekonomik durgunluklar dikkate alınmazsa, Türkiye’de elektrik tüketimi her yıl
yaklaşık %8 oranında artmaktadır. Bu talebi karşılamak için ülkemiz yeni enerji projeleri
için her yıl 5 milyar ABD Doları ayırmak zorundadır. Bütün dünyada olduğu gibi
ülkemizde de enerji hayati bir konu olduğundan, kendine yeterli, sürekli, güvenilir ve
ekonomik bir elektrik enerjisine sahip olunması yönünde, başta dışa bağımlı olmayan
ve yerli bir enerji kaynağı olan hidroelektrik enerjisi olmak üzere bütün alternatifler göz
önüne alınmalıdır.
Türkiye’deki elektrik tüketiminin artmasına paralel olarak yeterli sayıda ve kurulu
güçte enerji üretim tesisleri devreye sokulmadığı takdirde, gelecekte büyük ölçüde
enerji yetersizliği ile karşılaşılması kaçınılmaz olacaktır.
2
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo I.1. Türkiye’de Elektrik Enerjisi Üretiminin 1970-2011 Yılları Arasında Gelişimi
Yıl
Te rm ik
1970
1975
1980
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
1.510
2.407
2.988
5.229
6.220
7.474
8.285
9.193
9.536
10.078
10.320
10.638
10.978
11.074
11.297
11.772
13.021
15.556
16.053
16.641
21.286
22.974
24.145
25.902
27.420
27.272
27.595
29.339
32.279
33.931
Türkiye Üretim i
Kurulu Güç (M W)
Jeoter. +
Hidrolik
Toplam Te rm ik
Rüz.
725
2.235
5.590
1.780
4.187
9.719
2.131
5.119
11.927
3.875
18
9.122
22.168
3.878
18
10.115
27.779
5.003
18
12.495
25.677
6.218
18
14.521
19.031
6.597
18
15.808
34.041
6.764
18
16.318
34.315
7.114
18
17.209
37.482
8.379
18
18.716
40.705
9.682
18
20.338
39.779
9.865
18
20.860
47.657
9.863
18
20.954
50.621
9.935
18
21.249
54.303
10.603
18
21.892
63.397
10.307
26
23.354
68.703
10.537
26
26.119
81.661
11.175
36
27.264
93.934
11.673
36
28.332
98.563
12.474
36
31.846
95.563
12.579
34
35.587 105.101
12.645
34
36.824 104.463
12.906
35
38.844 122.242
13.063
82
40.565 131.835
13.395
169
40.836 155.196
13.829
393
41.817 164.139
14.553
869
44.761 156.923
15.831
1.414
49.524 155.828
17.137
1.843
52.911 171.638
Ene rji (GWh)
Jeoter.+
Hidrolik
Rüz.
3.033
5.904
11.348
12.045
6
11.873
44
18.618
58
28.949
68
17.940
63
23.148
80
22.683
81
26.568
70
33.951
78
30.586
79
35.541
86
40.475
84
39.816
83
42.229
91
34.678
101
30.916
109
24.010
152
33.684
153
35.329
150
46.084
151
39.561
153
44.244
221
35.851
511
33.270
1.009
35.958
1.931
51.796
3.585
52.339
5.418
Toplam
İthal
Edilen
GW
İhraç
Edilen
GW
Brüt
Talep GW
8.623
15.623
23.276
34.219
39.695
44.353
48.049
52.043
57.543
60.246
67.342
73.808
78.322
86.247
94.862
103.296
111.022
116.440
124.922
122.725
129.400
140.581
150.698
161.956
176.300
191.558
198.418
194.813
211.208
229.395
0
96
1.341
2.142
777
572
381
559
176
759
189
213
31
0
270
2.492
3.299
2.330
3.791
4.579
3.588
1.158
464
636
573
864
789
812
1.144
4.556
907
506
314
589
570
636
343
271
298
285
437
433
435
588
1.144
1.798
2.236
2.422
1.122
1.546
1.918
3.645
8.623
15.719
24.617
36.361
40.472
44.925
48.430
52.602
56.812
60.499
67.217
73.432
77.783
85.552
94.789
105.517
114.023
118.485
128.276
126.871
132.553
141.151
150.018
160.794
174.637
190.000
198.085
194.079
210.434
230.306
Saatlik
Puant
MW
1.508
2.872
4.023
5.739
6.440
7.412
7.613
8.499
9.056
9.903
10.975
11.819
12.495
13.876
15.185
16.766
17.614
18.954
19.405
19.407
20.887
21.659
23.279
25.077
27.393
29.215
30.532
29.604
33.191
35.634
Toplam Net Tük etim
Türkiye Birim Net
Ene rji
Nüfus u Tüketim
GWh
1000
kWh/kişi
7.308
35.321
205
13.492
40.348
334
20.398
44.737
456
29.709
50.664
586
32.210
51.433
626
36.697
52.561
698
39.722
53.715
739
43.120
54.893
786
46.820
56.473
829
49.283
57.064
864
53.985
57.931
932
59.237
58.812
1.007
61.401
59.706
1.028
67.394
60.614
1.112
74.157
61.536
1.205
81.885
62.866
1.303
87.705
63.451
1.382
91.202
64.385
1.417
982.969
67.845
1.449
97.070
68.529
1.416
102.948
69.626
1.479
111.766
70.712
1.581
121.142
71.789
1.687
130.263
72.065
1.808
144.091
73.905
1.936
155.135
70.586
2.198
161.948
71.517
2.264
156.894
72.561
2.162
172.051
73.723
2.334
186.100
74.724
2.490
Kaynak: Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) Genel Müdürlüğü, Türkiye Elektrik Üretim İletim İstatistikleri, 2011 (http://w w w .teias.gov.tr/istatistikler.aspx)
3
Yük
Faktörü
%
65
62
66
68
70
68
72
70
73
69
70
71
72
71
71
70
72
70
74
72
71
71
74
74
73
75
74
75
73
73
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Ülkemizde gelişmeye bağlı olarak sürekli artan enerji ihtiyacını karşılamakta
temiz, doğal, çevreye en az zarar veren enerji kaynağı olarak yenilenebilir enerji
kaynaklarımızın en üst düzeyde değerlendirilmesi açısından, hidroelektrik enerji üretimi
büyük önem arz etmektedir.
2014-2018 dönemini kapsayan Onuncu Kalkınma Planı, ülkemizin 2023 hedefleri
doğrultusunda, toplumumuzu yüksek refah seviyesine ulaştırma yolunda önemli bir
kilometre taşı olacaktır. Plan, küresel ekonomide geleceğe dönük risklerin ve
belirsizliklerin sürdüğü, dünya ekonomisinde değişim ve dönüşümlerin yaşandığı, yeni
dengelerin oluştuğu, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında güç dengelerinin
yeniden şekillendiği bir ortamda hazırlanmıştır. Bu bağlamda planda;

Yüksek, istikrarlı ve kapsayıcı ekonomik büyümenin yanı sıra hukukun üstünlüğü,
bilgi toplumu, uluslararası rekabet gücü, insani gelişmişlik, çevrenin korunması ve
kaynakların sürdürülebilir kullanımı gibi unsurları kapsayacak şekilde
tasarlanmıştır. Planda, ülkemizin ekonomik ve sosyal kalkınma süreci bütüncül ve
çok boyutlu bir bakış açısıyla ele alınmış, insan odaklı kalkınma anlayışı
çerçevesinde katılımcı bir yaklaşım benimsenmiştir.

Enerji üretimi ve tüketiminde küresel ekonomik ve jeostratejik dengelerin yeniden
tanımlanmasına sebep olabilecek önemli değişiklikler yaşanmaktadır.
Konvansiyonel olmayan petrol ve gaz üretimlerinin artmasına bağlı olarak
dünyanın en büyük fosil yakıt tüketicisi olan ABD’nin 2020 yılından önce
dünyanın en büyük petrol üreticisi olacağı, sonrasında ise net petrol ihracatçısı
konumuna geleceği öngörülmektedir. Diğer yandan, mevcut rezervlerin
genişletilmesiyle Irak’ın önümüzdeki 20 yıllık dönemde dünyanın ikinci en çok
petrol ihraç eden ülkesi haline gelmesi beklenmektedir. Küresel enerji
dengesinde beklenen değişimin küresel düzeyde ekonomik ve siyasi yansımaları
olabilecek, enerji güvenliği konusunda küresel ve bölgesel düzeyde yeni
politikalar geliştirilmesi gerekebilecektir.

Bu gelişmelerin dünyadaki fosil yakıt fiyatlarını yakından etkileyeceği tahmin
edilmektedir. Özellikle kaya gazı teknolojisindeki gelişmelere paralel olarak doğal
gaz fiyatının Kuzey Amerika’da düşebileceği öngörülmektedir. Doğal gaz
fiyatlarına paralel olarak Avrupa’ya giren taşkömürü fiyatlarında da düşme eğilimi
gözlenmektedir.

Gelişmekte olan ülkelerde kömür tüketiminin ve nükleer enerji kullanımının
artmaya devam edeceği, dünya genelinde hem hidrolik santrallerin hem de diğer
yenilenebilir enerji santrallerinin üretim düzeylerinde ciddi artışlar olacağı; elektrik
için yapılacak yatırımların tutarının fosil yakıtların aranması, çıkarılması ve
dağıtılması için harcanan tutarlar ile aynı seviyede olacağı tahmin edilmektedir.
Enerji verimliliğini artırmaya yönelik kapsamlı programlar yürütülmesinin de
gündeme geleceği öngörülmektedir.

Türkiye’nin birincil enerji arzında büyük oranda yurtdışından karşılanan petrol ve
doğal gaz kaynaklarına olan yüksek bağımlılığı devam etmektedir. Özellikle
elektrik üretiminde doğal gazın payı yüksekliğini sürdürmekte, bu kaynakta sınırlı
sayıda ülkeye olan yüksek bağımlılık arz güvenliği açısından ayrıca bir risk
unsuru olarak görülmektedir.
4
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.

ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Enerji ithalatının toplam ithalatımızın yaklaşık dörtte birini oluşturması nedeniyle,
önümüzdeki dönemde küresel enerji piyasalarındaki fiyat ve arz gelişmeleri,
Türkiye ekonomisini hem büyüme dinamikleri hem de cari açık açısından
etkilemeye devam edecektir. Enerjide dışa bağımlılığımızı azaltmaya yönelik
alternatif politikalar oluşturulması, büyüme ve cari açık üzerinde olumlu etkiler
yaratacaktır. Bu kapsamda, arz tarafında linyit başta olmak üzere yerli
kaynakların daha fazla değerlendirilmesi, nükleer enerjinin elektrik üretimi
amacıyla kullanılması ve yenilenebilir enerji kaynaklarının enerji üretimindeki
payının yükseltilmesi önem taşımaktadır. Talep tarafında ise, elektrikte pik yükün
yataylaştırılması için enerji verimliliği tedbirlerinin artırılması ve komşu ülkelerle
elektrik ticaretinin geliştirilmesi öncelikli konulardır. Ayrıca, Ortadoğu ve Hazar
bölgesindeki petrol ve doğal gaz kaynaklarının Avrupa’ya taşınmasına yönelik
çeşitli projeler, Türkiye’nin hem arz güvenliğini artırmaya hem de jeopolitik
imkânlarını avantaja dönüştürmeye katkı sağlayabilecektir.
Bu kapsamda, Türkiye’nin artan enerji ihtiyacını bir kısmının karşılanabilmesine
yardımcı olmak amacıyla Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş. tarafından Artvin ili, Şavşat
ilçesi sınırları içerisinde, Çağlayan Deresi üzerinde; elektriğin yeterli, kaliteli, sürekli,
düşük maliyetli ve çevreye uyumlu bir şekilde tüketicilerin kullanımına sunulması için
rekabet ortamında özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösterebilecek, mali açıdan
güçlü, istikrarlı ve şeffaf bir elektrik enerjisi piyasasının oluşturulması ve bu piyasada
bağımsız bir düzenleme ve denetimin sağlanması amacıyla 3 Mart 2001 tarihinde
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 4628 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu
kapsamında “Çağlayan Regülâtörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi’’
planlanmıştır. Kanun; elektriğin üretimi, iletimi, dağıtımı, toptan ve perakende satışı,
ithalat ve ihracatı gibi faaliyetlerle ilişkili tüm gerçek ve tüzel kişilerin hak ve
yükümlülüklerini belirlemektedir.
Proje alanı, Ardahan F48-a2 / F48-a3 / F48-b1 / F48-b4 numaralı 1/25.000 ölçekli
topografik haritalar içerisinde yer almakta olup proje alanına ait 1/25.000 ölçekli
topografik harita üzerinde “Genel Yerleşim Planı” eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-3).
Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği’nin 9. Maddesi gereğince
Artvin ili, Şavşat ilçesi, Çağlayan Köyü, Çağlayan Köyü İlköğretim Okulunda,
18.10.2012 tarihinde saat 11.00’da gerçekleştirilmek üzere Halkın Katılımı Toplantısı
organize edilmiştir. Toplantı Artvin Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü, ÇED İzinleri Şube
Müdür Vekili İ. Yusuf GÖDEKMERDAN başkanlığında açılış konuşması ile başlamıştır.
Açılış konuşmasında toplantının yapılış amacı ve toplantının işleyişi hakkında ayrıca
ÇED Yönetmeliği ve proje hakkında kısa bir bilgi verildikten sonra projeye ilişkin
açıklama ve sunum yapmak üzere Müşavir Firma (Çınar Mühendislik ve Müşavirlik
A.Ş.) yetkilisine söz hakkı verilmiştir. Ancak toplantı alanında bulunan 20-30 kişilik köy
halkı proje hakkında bilgi almak istemediklerini beyan ederek toplantı mahallinden
ayrılmıştır. Planlanan Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi
kapsamında Resmi Kurumlardan gelen temsilcilere proje hakkında bilgi verilerek Halkın
Katılımı Toplantısı sonlandırılmıştır (Bkz. Ek-1/g). Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik
Santrali (HES) Projesi için ÇED Yönetmeliğinin 10. Maddesi gereğince 23.10.2012
tarihinde T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nda gerçekleştirilen Kapsam ve Özel
Format Belirleme Toplantısı sonrasında Bakanlık tarafından ÇED Raporu Özel Formatı
verilmiş ve format doğrultusunda bu rapor hazırlanmıştır.
5
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi için; ilki regülatörde
çevrilen dere sularının iletim kanalı vasıtasıyla, ikincisi ise regülatör ile çevrilen dere
sularının iletim tüneli vasıtasıyla yükleme havuzuna ve oradan da santrale
aktarılmasının değerlendirildiği iki ayrı formülasyon projelendirilmiş olup, gerek proje
kapsamında hazırlanan ÇED Başvuru Dosyası’nda gerekse de Halkın Katılımı
Toplantısı ve Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısı aşamalarında bu iki
formülasyondan en uygun olanının tercih edileceği belirtilmiştir.
Proje kapsamında Orman Genel Müdürlüğü, Artvin Orman Bölge Müdürlüğü’nce
hazırlanan 28.11.2012 tarih ve 10906 sayılı ÇED İnceleme ve Değerlendirme
Raporunda “Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası incelendiğinde Çağlayan
HES projesi için iki formülasyon üzerinde çalışıldığı; birinci formülasyonun iletim hattı
“Kanal Tipi” olduğu dolayısıyla projelerde kesilecek ağaç miktarları ve ekosistemin
tahribatının fazla olacağı, toprak koruyucu ve su üretici fonksiyonlarının yok edilmesine
neden olacaktır. Bu nedenlerle zarar projenin kapsadığı bütün alanda olacağından izin
verilmeyeceği, ikinci formülasyon ise iletim tüneli tipi su iletim hattı olduğundan çevreye
daha az zarar vereceği kanaatiyle bu rapor hazırlanmıştır” denilmekte olup, bu
bağlamda birinci formülasyondan vaz geçilmiş ve ikinci formülasyon olan su çevirme
yapısı (regülatör) ile çevrilen dere sularının iletim tüneli vasıtasıyla yükleme havuzuna,
oradan da cebri boru ile santrale düşürülmesi projelendirilmiştir.
Bu bağlamda, Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi
kapsamında “Tünel Tipi” iletim hattı ile projenin yapılabilirliği değerlendirildiği Revize
Fizibilite Raporu (Eylül-2013) DSİ Genel Müdürlüğü’nce uygun bulunmuştur (Bkz. Ek1/h).
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi için hazırlanan ÇED
Başvuru Dosyası’nda projenin kurulu gücü 14,480 MW m / 12,800 MW e olarak verilmiş
olup, “Tünel Tipi” iletim hattı ile projenin yapılabilirliği değerlendirildiği Revize Fizibilite
Raporu’nda proje kurulu gücünün 22,679 MW m /21,827 MW e olacağı belirlenmiştir. Bu
kapsamda Çınar Mühendislik ve Müşavirlik A.Ş. tarafından Çevresel Etki
Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü’ne 11.04.2014 tarih ve 276 sayılı
yazı ile Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında görüş sorulmuş olup,
Çevresel Etki Değerlendirmesi İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü’nün 25.04.2014 tarih
ve 6144 sayılı yazısı ile projenin ÇED Sürecinin Kurulu Gücü 22,679 MW m /21,827 MW e
olarak ilerlemesinde sakınca olmadığı belirtmiştir (Bkz. Ek-1/i).
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi’nin inşaat, ilk su
tutma ve işletme dönemlerinde, Çağlayan Deresinin 1.120,00 m talveg kotunda inşa
edilecek olan Çağlayan Regülatörü ile Çağlayan Deresinin Meydancık Deresine
döküldüğü noktanın yaklaşık 650 m mansabında Meydancık Deresi üzerinde 760,00 m
kuyruksuyu kotunda Çağlayan Hidroelektrik Santrali tesis edilecektir.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi kapsamında
hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-10’da mevcut olup, regülatörden dere
yatağına bırakılacak cansuyu değerleri Bölüm V.2.4.’te mevcuttur.
Buna ilaveten inşaat, ilk su tutma ve işletme dönemlerinde, Çağlayan Deresinin
1.120,00 m talveg kotunda inşa edilecek olan Çağlayan Regülatörü ile Meydancık
Deresi kenarında 760,00 m kuyruksuyu kotunda tesis edilecek olan Çağlayan
Hidroelektrik Santrali arasında kalan bölümünde gerek içme ve kullanma gerekse de
tarımsal amaçlı teessüs etmiş kadim su hakları için “Su Kullanım Hakları Raporu”
hazırlanmıştır (Bkz. Ek-11). Su Kullanım Hakları Planlama Raporu DSİ Genel
Müdürlüğü 26. Bölge Müdürlüğü’nün 02.07.2013 tarih ve 389226 sayılı yazısı ile
onaylanmıştır (Bkz. Ek-1/d).
6
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesine ait karakteristik verileri gösterir tablo
aşağıda verilmiştir.
Tablo I.2. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi, Proje Karakteristikleri
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ
Tipi
Beton Ağırlık
Kret Kotu
1.125,00 m
Talveg Kotu
1.120,00 m
Su Alma Eşik Kotu
1.125,00 m
SU İLETİM HATTI
Tipi
İletim Tüneli
Uzunluk
5.060,00 m
Tünel Ebatları
3,30 m x 3,30 m
YÜKLEME HAVUZU
Uzunluk
25,00 m
Genişlik
10,00 m
Yükseklik
9,60 m
CEBRİ BORU
Tipi
Çelik
Uzunluk
815,00 m
Çap
1,75 m
ÇAĞLAYAN HİDROELEKT RİK SANTRALİ
Kuyruksuyu Kotu
760,00 m
Brüt Düşü
361,73 m
Net Düşü
355,88 m
Kurulu Güç
22,679 MWm/21,827 MWe
Yıllık Firm Enerji
2,666 GWh
Yıllık Ort. Sekonder Enerji
45,698 GWh
Üretilecek Ortalama Enerji
48,365 GWh
7 m3/sn
Proje Debisi
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi Artvin ili Şavşat
ilçesinin batısında, Çağlayan Deresi’nin 1.120,00-760,00 m kotları arasındaki düşüden
yararlanılarak toplam 22,679 MW m /21,827 MW e kurulu gücünde, yıllık toplam 48,365
GWh enerji üretimi ile ulusal gelişime katkı sağlamak üzere planlanmıştır.
Proje Alanı ve çevresinde yer alan su kaynaklarını gösterir harita Şekil
IV.2.7.1.’de verilmiştir.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesinde yapılar;
Çağlayan Deresi üzerinde 1.120,00 m talveg kotunda üstten alışlı (tirol) tipte inşa
edilecek olan Çağlayan Regülatörü, cazibeli tünel tipinde inşa edilecek olan toplamda
5.060,00 m uzunluğundaki üç parçalı iletim tüneli, iletim tüneli için 2 ayrı yaklaşım
tüneli, yaklaşım tünelleri için açılacak yollar, yükleme havuzu, 1,75 m çapında ve
815,00 uzunluğundaki cebri boru ve Meydancık Deresi kenarında inşa edilecek olan
760,00 kuyruksuyu kotundaki Çağlayan Hidroelektrik Santrali’dir.
7
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje kapsamında şantiye sahası, regülatör (derivasyon yapısı, balık geçidi, çakıl
geçidi ve su alma yapısı dâhil), iletim tüneli, yaklaşım tüneli, yaklaşım tüneli için
açılacak yollar, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, şalt tesisleri ve enerji iletimi
ile ilgili tesislerin inşa edilmesi planlanmaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında beton
ihtiyacının proje alanı yakınında bulunan “ÇED Olumlu” ve/veya “ÇED Gerekli Değildir”
kararı almış kırma-eleme ve beton tesislerinden karşılanması planlanmaktadır.
Çağlayan Hidroelektrik Santrali (HES) 6,30 kV gerilim seviyesinde elektrik
üretecek olup, üretilen enerji ünite transformatörleri vasıtasıyla 34,5 kV gerilim
seviyesine yükseltilerek santral binası içerisinde teşkil edilecek 34,5 kV kapalı şalt
odasına aktarılması, buradan 5,00 km uzunluğundaki enerji nakil hattı ile ulusal
şebekeye aktarılması planlanmıştır.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında 150 kişi, işletme aşamasında ise
10 kişinin çalışması öngörülmektedir. Proje dâhilinde inşaat aşamasında vasıfsız
personel mümkün olduğunca bölgeden istihdam edilecek, işletme aşamasında ise
daimi personeller yine yöreden istihdam edilerek az da olsa bölge ekonomisine katkı
sağlanmış olacaktır. Yatırımın işletme süresi 49 yıl olarak öngörülmektedir.
8
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM II
PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU
II.1. Proje yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış
olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni
Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası
üzerinde gösterimi),
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi, Artvin ili, Şavşat
ilçesinin batısında, Çağlayan Deresi’nin 1.120,00-760,00 m kotları arasındaki düşüden
yararlanılarak toplam 22,679 MW m /21,827 MW e kurulu gücünde, yıllık toplam 48,365
GWh enerji üretimi ile ulusal gelişime katkı sağlamak üzere planlanmıştır.
Proje alanı, Ardahan F48-a2 / F48-a3 / F48-b1 / F48-b4 numaralı 1/25.000 ölçekli
topografik haritalar içerisinde yer almaktadır. Proje alanını gösterir 1/25.000 ölçekli
Topografik Harita üzerinde Genel Yerleşim Planı eklerde sunulmuştur (Bkz. Ek-3).
Proje alanı, 1/100.000 ölçekli Ordu - Trabzon – Rize - Giresun - Gümüşhane Artvin Planlama Bölgesi Çevre Düzeni Planı içerisinde kalmakta olup, plan paftası, plan
notları ve lejantı ekte mevcuttur (Bkz. Ek-2). 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planına
göre proje alanı “Orman Alanı” içerisinde yer almaktadır.
Proje alanını gösterir 1/25.000 ölçekli Arazi Varlığı Haritasına göre ve 1/25.000
Ölçekli Orman Meşcere Haritasına göre projenin tüm üniteleri “Orman Sayılan Alanlar”
içerisinde kalmaktadır (Bkz. Ek-4 ve Ek-5).
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi kapsamında inşaat
başlamak için 3194 sayılı İmar Kanunu kapsamında hazırlanacak olan İmar Planları
Artvin İl Özel İdaresi’ne sunularak onaylatılacaktır.
Proje alanını gösterir Yer Bulduru Haritası Şekil II.1.1.’de, proje alanı ve
çevresine ait fotoğraflar ise Şekil II.1.2. ve Şekil II.1.3.’te verilmiştir.
Şekil II.1.1. Proje Alanını Gösterir Yer Bulduru Haritası
9
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çağlayan
Deresi
Şekil II.1.2. Çağlayan Deresi Üzerinde Tesis Edilmesi Planlanan Çağlayan Regülatörü Alanından Görünüm
Meydancık
Deresi
Şekil II.1.3. Meydancık Deresi Kenarında Tesis Edilmesi Planlanan Çağlayan HES Alanından Görünüm
Proje alanı çevresindeki yerleşim yerleri ve yerleşim yerlerinin en yakın proje
ünitelerine olan mesafeleri Tablo II.1.1.’de verilmiştir.
10
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo II.1.1. Proje Alanının Çevresindeki Yerleşim Yerleri ve Proje Ünitelerine Yaklaşık Kuş Uçuşu Mesaf eleri
Yerleşim Yeri
En Yakın Olduğu Ünite
Üniteye Göre Yönü
Mesafe si (m )
Bağlıca Mah.
İletim Tüneli
Doğu
180
Topçular Mah.
İletim Tüneli
Batı
350
Santral
Doğu
500
Tepebaşı Köyü
Çağlayan Regülâtörü
Güney-Batı
600
Demirci Mah.
Çağlayan Regülâtörü
Kuzey-Batı
1.600
Oba Köyü
Çağlayan Regülâtörü
Doğu
1.800
Yağlı Köyü
Çağlayan Regülâtörü
Kuzey-Batı
2.200
Çağlayan Köyü
Çağlayan Regülâtörü
Kuzey-Batı
3.200
Dereiçi Mah.
II.2. Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırmaeleme dahil) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal üiteler,
varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, bu
ünitelerin proje alanı içerindeki konumlarının vaziyet planı, proje kapsamında yer
alan ünitelerin ve geçici-nihai depolama alanlarının 1/25.000, 1/5.000 ve/veya
1/1.000’lik haritalar üzerinde gösterimi) Şantiye yerleşim planı, hafriyat döküm
sahaları, baraj, regülatör, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası,
(birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile
yağış alanı ve akım göslem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim
standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren
sayısal CD (ED 50 formatında)
Proje kapsamında yapımı önerilen ana üniteler Çağlayan Regülatörü, İletim
Tüneli, Yükleme Havuzu, Cebri Boru ve Çağlayan Hidroelektrik Santrali (HES)’dir.
Yardımcı üniteler olarak Çağlayan Regülatörü inşası için akarsuyun derive edileceği
derivasyon kanalı, regülatör noktasında doğal hayatın devamını sağlamak amacıyla
balık geçidi, su alma yapısı, santral alanında üretilecek enerjinin Şavşat Trafo
Merkezine aktarılmasını sağlayacak olan enerji nakil hattı, şantiye alanı (1 adet) ve
kazı fazlası malzeme stok sahalarıdır (6 adet).
Proje kapsamında yer alan tüm tesislerin işlenmiş olduğu 1/25.000 ölçekli
topografik harita ekte sunulmuş olup (Bkz. Ek-3). Proje kapsamında yer alan tüm
tesislere ait UTM ED 50 6 derecelik koordinatlar ÇED Raporunun (a) ve (b)
sayfalarında verilmiştir.
Proje alanına en yakın yerleşimler; İletim Tünelinin 180 m kadar batısından
geçtiği Bağlıca Mahallesidir. Proje alanı ve yakın çevresinde bulunan yerleşim yerleri,
proje ünitelerine mesafeleri ve yönleri Tablo II.1.1.’de verilmiştir.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında bir adet
şantiye sahası kurulacak olup, şantiye alanı santral alanının hemen yanında tesis
edilecektir. Proje kapsamında beton santrali ve kırma-eleme tesisi kurulmayacak olup,
ihtiyaç duyulacak beton ve taş, kalker gibi malzemeler, Şavşat ilçesi ve çevresinde yer
alan ve “ÇED Gerekli Değildir/ÇED Olumlu’’ belgesi bulunan mevcut kırma-eleme
tesisleri ve beton santrallerinden sağlanacaktır.
11
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje kapsamında, Çağlayan Deresinin 1.120,00 talveg kotunda inşa edilecek
olan Çağlayan Regülatörü ile çevrilecek olan sular, toplamda 5.060,00 m
uzunluğundaki iletim tüneli ile yükleme havuzuna ve oradan da 815,00 m
uzunluğundaki cebri boru ile Çağlayan Deresinin Meydancık Deresine döküldüğü
noktanın yaklaşık 650 m mansabında Meydancık Deresi üzerinde, 760,00 m kuyruk
suyu kotunda inşa edilecek olan Çağlayan Hidroelektrik Santraline düşürülerek enerji
üretilmesi planlanmıştır.
Proje kapsamında toplam yaklaşık 4.100 m 2’lik alanın kullanılması
planlanmaktadır. Proje çalışmaları sırasında her bir ünite için kullanılacak alan Tablo
II.2.1.’de sunulmuştur.
Tablo II.2.1. Proje Kapsamında İnşa Edilecek Olan Ünitelerin Kapladığı Alanlar
Ünite Ebatları
Ünite
Kullanılacak Alan
(m 2) (1)
En (m )
Boy (m )
Yükseklik /
Derinlik (m )
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ
35,00
30,00
12,00
1.050,00
DERİVASYON KANALI
5,00
55,00
4,00
275,00
İLETİM TÜNELİ GİRİŞ VE
ÇIKIŞ NOKTALARI
10,00
10,00
-
200,00
YAKLAŞIM TÜNELİ - I
10,00
10,00
-
100,00
YAKLAŞIM TÜNELİ - II
10,00
10,00
-
100,00
YÜKLEME HAVUZU
25,00
10,00
10,00
250,00
CEBRİ BORU
2,00
815,00
2,00
1.426,00
ÇAĞLAYAN HES
24,00
34,00
23,00
816,00
TOPLAM
4.217,00
1: "Kullanılacak Alan" olarak ünite ebatlarından %10 fazla kullanılacağı öngörülmüştür.
Proje Ünitelerinin inşası için yapılacak kazı işlemleri sırasında oluşacak ve dolgu,
taksimat vb. işlemlerde kullanılamayan kazı fazlası malzemeler 6 ayrı kazı fazlası
malzeme alanında biriktirilecek olup, ilgili alanların koordinatları bu raporun koordinat
sayfasında mevcuttur.
12
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM III
PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT
ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM III: PROJENİN EKONOMİK VE SOSYAL BOYUTLARI
III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları,
bu kaynakların nereden temin edileceği,
Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş. tarafından planlanan Çağlayan Regülatörü ve
Hidroelektrik Santrali Projesi için yatırım bedeli 54.873.316,00-TL olarak
hesaplanmıştır. Proje maliyetini oluşturan başlıca yapılar; regülatör, derivasyon yapısı,
iletim tüneli, yükleme havuzu, cebri boru ve santral binasıdır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi için gerekli finansmanın
yatırım dönemi kredi faizleri ve işletme sermayesi dâhil olmak üzere Has Enerji Elektrik
Üretim A.Ş. öz kaynakları ve yabancı kredi kaynaklarından karşılanması
planlanmaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi ile ilgili proje maliyeti
aşağıda verilmiştir.
Tablo III.1.1. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi Tüm Proje, Proje Tesis Maliyeti
DSİ FİYATLARIYLA
İŞ KALEMİ
Proje Maliyeti
(TL)
Proje Maliyeti
(USD)
PİYASA FİYATLARIYLA
Proje Maliyeti
(TL)
Proje Maliyeti
(USD)
İNŞAAT İŞLERİ
39,753,839.00
21,709,174.00
30,284,988.00
16,538,329.00
ELEKTROMEKANİK TEÇHİZAT
11,990,881.00
6,548,100.00
11,990,881.00
6,548,100.00
KEŞİF BEDELİ
51,744,719.00
28,257,274.00
42,275,869.00
23,086,429.00
4,588,662.00
2,505,822.00
3,661,941.00
1,999,749.00
274,680.00
150,000.00
274,680.00
150,000.00
56,608,061.00
30,913,096.00
46,212,490.00
25,236,179.00
4,372,922.00
2,388,009.00
3,331,349.00
1,819,216.00
549,360.00
300,000.00
549,360.00
300,000.00
61,530,344.00
33,601,105.00
50,093,199.00
27,355,395.00
İNŞAAT SÜRESİNCE FAİZ
5,845,383.00
3,192,105.00
4,780,117.00
2,610,374.00
TOPLAM YATIRIM BEDELİ
67,375,727.00
36,793,210.00
54,873,316.00
29,965,769.00
BİLİNMEYENLER
ENERJİ NAKİL HATTI VE
TRAFOLAR
TOPLAM TESİS BEDELİ
ETÜD / PROJE / KONTROLÖRLÜK
KAMULAŞTIRMA
PROJE BEDELİ
Kaynak: Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi, Revize Fizibilite Raporu, 2013
III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması veya zamanlama
tablosu,
Planlanan projenin ön hazırlık, inşaatının başlangıcından denemelerin
tamamlanıp işletime geçilmesine kadar olan saha dışı inşaat faaliyetleri ve olası
gecikmeleri de içeren toplam inşaat süresi yaklaşık 2 yıl olarak planlanmaktadır. Proje
inşaatına ilişkin yatırım programı Tablo III.2.1 ve Tablo III.2.2’de verilmiştir.
13
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo III.2.1. Çağlayan Regülâtörü ve Hidroelektrik Santrali Tesisleri Yatırım Programı
14
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
III.3. Projenin fayda-maliyet analizi,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi tesislerinin ülke
ekonomisi açısından değerlendirilmesi yapılmıştır. Proje ekonomik ömrü olarak inşaat
sonrası 50 yıl alınarak, proje gelirlerinin hesabında aşağıdaki kriterler çerçevesinde
güvenilir ve ikincil enerji faydaları belirlenmiştir. Proje giderlerinin hesabında yatırım ve
50 yıllık işletme dönemi içinde yıllık % 9,5 faiz oranı kullanılmıştır. Yatırım tutarı
hesabında, ekonomik analizin ülke ekonomisi açısından irdelenmesi nedeniyle, sigorta,
bağımsız danışman, işletme sermayesi ve KDV toplama dâhil edilmemiştir.
Enerji geliri hesabında, projenin Güvenilir ve ikincil enerji gelirleri değerlendirilmiş
olup, depolaması ve dolayısıyla pik güç üretimi olmadığından pik güç faydası
değerlendirilmemiştir.
Güvenilir enerji faydası: Eşdeğer bir santralin kWh başına bir yıllık yakıt maliyeti
ve işletme bakım giderinin sabit kısmının toplamı, hidrolik santralin birim Güvenilir
enerji faydasıdır.
İkincil enerji faydası: Hidrolik santralda ikincil enerji üretildiği sürece termik
santralde kömür tasarruf edileceğinden, referans santral grubunda yer alan ithal kömür
yakıtlı termik santralin kWh başına, yıllık yakıt ve işletme giderinin değişken kısmı
toplam birim ikincil enerji faydası olarak alınmıştır. Yıllık faydaların hesaplanmasında 2
ayrı prensip üzerine hesaplamalar yapılmıştır. Bunlar sırasıyla;
a) DSİ Genel Müdürlüğünce kullanılan 2010 yılı birim enerji faydaları aşağıda
verilmiştir.
Güvenilir (Firm) Enerji Faydası
=
6.00 $ cent/kWh
İkincil (İkincil) Enerji faydası
=
3.30 $ cent/kWh
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi’nin toplam kurulu gücü 22,679 MW m /21,827
MW e olup, üretilebilecek toplam enerji miktarı 48,365 GWh/yıl’dır.
Tablo III.3.1. Çağlayan Regülâtörü ve HES Tesisleri DSİ Genel Müdürlüğü’nce Kullanılan 2010 Yılı Birim Enerji
Faydalarına Göre Toplam Enerji Faydası
Güvenilir Enerji Faydası
İkincil Enerji Faydası
Toplam Enerji
Birim Değe r (k Wh) Üretile n Ene rji (GWh/yıl)
6¢
2,266
3,3 ¢
45,698
48,364
Yıllık Fayda
159.960 USD
1.508.034 USD
1.667.994 USD
Yıllık giderler tesisin ülke ekonomisi açısından fayda gider analizlerinin
yapılmasında kullanılacaktır. Bu nedenle yıllık giderler enerji yatırımları için kabul
edilen genel esaslara göre hesaplanacaktır. Yıllık giderler “Faiz + Amortisman +
Yenileme” giderleri ile “İşletme + Bakım” giderlerinden oluşmaktadır.
Faiz, Amortisman ve Yenileme Giderleri
Çağlayan HES için yıllık giderlerin hesabında, tesisin 50 yıllık ekonomik ömrü
içinde faiz amortisman faktörü (0,09603) %9,5 faiz oranı olarak alınmıştır. Çağlayan
HES projesi için yenileme oranı, yenileme ömrü esas alınarak bulunmuştur.
DSİ maliyetleri ile: 3.263.569 USD (5.976.248 TL)
Toplam Yıllık Gider
Çağlayan HES projesi için bulunan toplam yıllık gider;
Yıllık gider (DSİ maliyetlerine göre) :3.558.698 USD (6.516.688 TL)
15
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Gelir – Gider Farkı
Projenin DSİ maliyet ve gelirlerine göre gelir-gider farkı aşağıda verilmiştir.
Yıllık Gelir
: 1.667.994 USD
(3.054.431 TL )
Yıllık Gider
: 3.558.698 USD
(6.516.688 TL)
Gelir- Gider Farkı
: -1.890.704 USD
(- 3.462.257 TL )
Gelir Gider Oranı:
Projenin gelir / gider oranı yıllık gelirlerin yıllık giderlere oranı ile bulunmuştur.
DSİ maliyet ve fiyatlarına göre;
Yıllık Gelir
: 1.667.994 USD (3.054.431 TL)
Yıllık Gider
: 3 558 698 USD (6 516 688 TL)
Gelir / Gider Oranı : 0.45
İç Karlılık Oranı:
Çağlayan HES tesislerinin fayda ve masraflarının bugünkü değerlerini eşit kılan
iskonto oranı olan İç Karlılık Oranı (I.R.R.) hesaplanmıştır.
Çağlayan HES İç Karlılık Oranı (I.R.R.) DSİ maliyet ve gelirleri ile: % 2.84
III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleştirilmesine bağlı
olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi
tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri,
Projenin inşaat çalışmalarının başlaması ve işletmeye geçmesinin ardından,
yöre halkı için yeni iş olanakları oluşacaktır. Projenin arazi hazırlık ve inşaat
aşamasında 150 kişinin, işletme aşamasında ise yaklaşık 10 kişinin istihdam edilmesi
planlanmakta olup, personel ihtiyacı öncelikli olarak proje alanı yakın çevresinde
bulunan yerleşim yerlerinden sağlanacaktır. Ayrıca, çalışan işçilerin günlük ticari
ihtiyaçları proje alanı yakın çevresinde yer alan yerleşim yerlerinden sağlanacağından,
faaliyet yöre halkı için ek bir gelir kaynağı sağlayacaktır.
Bunun yanı sıra, projenin işletmeye geçmesi ve enerji üretimi ile beraber Artvin ili
ve yakın çevresinde çeşitli yatırımların gerçekleşmesi ve bölgede yaşayan insanlara
yeni istihdam olanaklarının doğması beklenmektedir.
III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleştirilebilmesi için
zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi
planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri,
Çağlayan Hidroelektrik Santralinde, 6,3 kV gerilim seviyesinde üretilen enerjinin
ünite transformatörleri vasıtası ile 34,5 kV gerilim seviyesine yükseltilerek santral binası
içerisinde teşkil edilecek 34,5 kV kapalı şalt odasına aktarılması ve buradan 2x477
MCM iletkenli 5 km uzunluğundaki enerji nakil hattı ile ulusal şebekeye aktarılması
planlanmıştır.
Bu proje kapsamında hazırlanan ÇED raporunda enerji nakil hatları ile ilgili
çevresel değerlendirmelere mevzuat gereği yer verilememekte olup, konuyla ilgili
çalışmalar TEİAŞ/TEDAŞ uhdesinde gerçekleşecek ayrı bir proje ile yürütülecek ve
ÇED Yönetmeliği kapsamındaki yükümlülükler ayrıca yerine getirilecektir.
16
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bunun dışında proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için
zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi
planlanan herhangi bir ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri bulunmamaktadır.
III.6. Proje için seçilen (baraj, regülatör ve HES’in alanları, iletim tüneli
güzergahları, hafriyat depo sahaları ….) yerlerin mülkiyet durumu, kamulaştırma,
yeniden yerleşimin nasıl yapıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı
bilgilendirme yöntemlerine ilişkin bilgi,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santral Projesi alanı içerisinde devletin
hüküm ve tasarrufu altında bulunan orman sayılan araziler bulunmaktadır. Proje Alanı
ve çevresini gösterir 1/25.000 ölçekli Arazi Varlığı Haritası Ek-4’te, 1/25.000 ölçekli
Orman Meşcere Haritası Ek-5’te mevcuttur.
Proje kapsamında, orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman
Kanunu’nun, 17/3 maddesi gereği ''Orman İzni'', Artvin Orman Bölge Müdürlüğü’nden
alınacaktır.
Tüm proje ünitelerinin yer aldığı alanlar üst ölçekli planlarda orman sayılan alan
görülse de vatandaşa ait tapulu ve zilyetlik alanlara rastlanması durumunda,
kamulaştırma çalışmaları yapılacak olup, proje dolayısıyla yörede yaşayan vatandaşın
yaşam alanları etkilenmeyecektir.
Bu durumda, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 5496 sayılı kanunla
değişik 15. madde c fıkrası gereğince; kamulaştırma işlemleri Enerji Piyasası
Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafınca yürütülecektir.
Proje kapsamında, tarım alanlarının kullanılması söz konusu olduğunda, tarım
alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için, 19.07.2005 tarih ve 25880 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı ‘’Toprak Koruma ve Arazi
Kullanımı Kanunu’’ hükümleri gereğince, Artvin İl Toprak Koruma Kurulu’nun uygun
görüşü alındıktan sonra Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’ndan gerekli izinler
alınacaktır.
Proje alanı ve yakın çevresinde yer alan yerleşim yerlerinden hiçbiri proje
faaliyetleri sonucunda su altında kalmayacaktır. Bu nedenle, proje kapsamında yeniden
yerleşim söz konusu olmayacaktır.
III.7. Diğer hususlar.
Bu bölümde incelenecek başka bir husus bulunmamaktadır.
17
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM IV
PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ
VE ALINACAK ÖNLEMLER
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM IV: PROJE KAPSAMINDA ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ
VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*)
(*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı
dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu
kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri
diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun
notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince
kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve
kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin
doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir.
IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye
göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek)
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santral Projesi, Artvin ili, Şavşat ilçesi
sınırları içerisinde, Çağlayan deresi üzerinde projelendirilmiştir. Proje kapsamında
toplamda yaklaşık 5.000 m 2’lik alanın kullanılması planlanmaktadır. Proje çalışmaları
sırasında her bir ünite için kullanılacak alan Tablo II.2.1’de sunulmuştur.
Proje alanına en yakın yerleşimler; iletim kanalının 100 m batısında bulunan
Başlıca Mahallesi ile santralin 500 m doğusunda yer alan Dereiçi Mahallesi’dir.
Yerleşim yerlerinin konumlarının görüldüğü 1/25.000 ölçekli topografik harita eklerde
sunulmuştur (Bkz. Ek-3). Ayrıca, proje alanı ve yakın çevresinde bulunan yerleşim
yerleri, proje ünitelerine mesafeleri ve yönleri Tablo II.1.1’de verilmiştir.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında; Çağlayan Regülatörü, iletim
tüneli, yaklaşım tünelleri (2 adet), regülatörün inşasının kuru zeminde yapılabilmesi
için derivasyon yapıları, regülatörde doğal yaşamın sürekliliğinin sağlanması için balık
geçidi, şantiye alanı, yükleme havuzu ve hidroelektrik santral binası gibi ünitelerin inşa
edilecektir.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında; inşaat çalışmalarında beton
imalatı için kullanılacak malzemeler başta Şavşat ilçesi olmak üzere bölgede yer alan,
ÇED Yönetmeliği kapsamında gerekli izinleri alınmış, ruhsatlı kırma-eleme tesisleri ve
beton santrallerinden sağlanacak olup, proje kapsamında beton santrali ve kırmaeleme tesisi kurulmayacaktır.
Projeden etkilenecek alan; proje alanında yapılacak inşa çalışmaları sırasında
geçici olarak (inşa süresince) oluşacak; toz, gürültü, hareketlilik ve antropojen etkilere
maruz kalacak bölgelerdir. Ancak bu etkiler inşa çalışmalarının tamamlanması ile
biteceğinden süreklilik arz etmeyecektir.
“Etki Alanı” SKHKKY Ek-2’de “bir kenar uzunluğu 2 km olan kare şeklindeki alan”
olarak ifade edilmiştir. Bununla birlikte Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi
kapsamında regülatör ile santral yeri arası kuş uçuşu yaklaşık 6 km’dir. Projeden
etkilenecek alanın belirlenebilmesi için projeden kaynaklanan çevresel, ekonomik ve
sosyal boyutlardaki etkilerin bir arada değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu etkilerin
bazıları doğrudan, bazıları ise dolaylı etkilerdir. Bu kapsamda, “Proje İnceleme Alanı”
faaliyetten kaynaklanacak hava emisyonlarının belirlenmesi, gürültü hesapları, faaliyet
sahasındaki flora-fauna özellikleri, tarım ve orman alanları, vb. etkenler göz önünde
bulundurularak seçilmiştir. Buna göre proje alanı sınırlarından 1’er km uzaklıkta sınırları
olan 8 x 2 km2’lik alan, tesis inceleme alanı olarak seçilmiş ve proje alanı ve çevresine
ait 1/25.000 ölçekli topografik harita üzerinde gösterilmiştir (Bkz. Ek-3).
18
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Dolayısıyla, Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin etki alanı, projenin inşa
edileceği alan ve çevresi olarak belirlenmiştir.
IV.2. Etki Alanı İçerisindeki Fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal
kaynakların kullanımı,
Raporun bu bölümünde, projenin etki alanı içerisinde yer alan çevreye ait fiziksel
ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı ile ilgili detaylı bilgi
verilmiş ve değerlendirmeler yapılmıştır.
IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler,
Bölgenin Genel İklim Koşulları
Artvin, Doğu Karadeniz Bölgesinin iklim yönünden en çok değişkenlik gösteren
ilidir. Kıyı kesimi ile Cankurtaran dağları silsilesinin içine aldığı alanda tipik her mevsim
yağışlı Karadeniz İklimi görülmektedir. Cankurtaran dağları silsilesinden Borçka ve
Artvin Merkez’e kadar olan alanda iklim daha soğuk kışlar ve daha az yağışları olan
Karadeniz iklimi şeklindedir. Bu alana Şavşat ve civarını da eklemek mümkündür.
Ardanuç ve Yusufeli de ise kısmen Karasal iklim ile Akdeniz ikliminin bir karışımı olan
yazları sıcak ve kurak, kışları ise normal karasal iklime oranla kısmen ılık ve daha az
yağışlı bir iklim söz konusudur. Hatta bu alanın bazı kesimlerinde iklim Akdeniz iklimine
çok yaklaşmaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin planlandığı havzada ise genellikle
karasal iklime yakın bir iklim hüküm sürer. Bunun yanı sıra bulunulan yüksekliğe göre
iklimde farklılıklar görülür. Kışlar uzun ve çok kar yağışlıdır. Havzanın doğu ve güney
kesimlerinde Doğu Karadeniz ile Doğu Anadolu bölgeleri iklimlerinin geçiş özellikleri
görülür.
Bu kapsamda proje sahasının meteorolojik koşullarının değerlendirilmesinde en
yakın meteoroloji istasyonu olan Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, Artvin Meteoroloji
İstasyonu’na ait 1960-2013 yılları arasındaki rasat kayıtlarından faydalanılmış olup,
meteoroloji istasyonu rasat verileri eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-12).
Sıcaklık Dağılımı
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre; yıllık ortalama sıcaklık 12,15
C, maksimum sıcaklıkların ortalaması yıllık 16,99 ºC, minimum sıcaklıkların ortalaması
ise 8,21 ºC’dir.
o
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum sıcaklık 43 ºC ile
1961 yılı Ağustos ayında, minimum sıcaklık ise -11,9 ºC ile en son 1980 yılı Ocak
ayında ölçülmüştür. Sıcaklık verileri Tablo IV.2.1.1’de sunulmuştur.
19
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.1.1. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Uzun Yıllar Sıcaklık Verileri
TEMMUZ
AĞUSTOS
EYLÜL
EKİM
KASIM
ARALIK
YILLIK
Ortalam a Sıcaklık
2.6
3.8
6.9
11.8
15.7
( oC)
Maksimum
sıcaklıkların
6
8
12.2
17.6
21.6
ortalam ası ( oC)
Minim um
sıcaklıkların
-0,5
0,1
2,6
7
11
ortalam ası ( oC)
Maksimum Sıcaklık
6
18
24
13
25
Günü
Maksimum Sıcaklık
1966 1977 2008 1970 1960
Yılı
Maksimum Sıcaklık
17,0
21,0
27,1
31,7
36,3
(ºC)
Minimum Sıcaklık
31
3
3
5
2
Günü
Minimum Sıcaklık Yılı 1980 1967 1985 2004 1981
Minim um Sıcaklık
-11,9 -11,9
-9,8
-7,1
-0,6
(ºC)
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
HAZİRAN
MAYIS
NİSAN
MART
ŞUBAT
METEOROLOJİK
ELEMAN
OCAK
AYLAR
18.6
20.6
20.7
17.9
14
8.9
4.3
12.15
23.8
25.4
25.8
23.5
19.4
13.1
7.5
16.99
14
16,7
16,8
13,9
10,1
5,5
1,4
8,21
9
20
18
1
1
1
6
6
1969
1962
1961
2010
1999
1960
1980
1966
39,0
42,0
43,0
39,5
33,0
27,9
20,9
43,0
4
11
19
28
23
26
6
31
1967
1992
1987
2011
1977
2011
1982
1980
3,7
9,5
9,5
0,0
-1,6
-4,4
-10,8
-11,9
30
25
20
15
Ortalama Sıcaklık (oC)
10
Maksimum Sıcaklıkların
Ortalaması (oC)
5
Minimum Sıcaklıkların
Ortalaması (oC)
0
-5
Şekil IV.2.1.1. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Aylık Sıcaklık Dağılımları Graf iği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Yağış Dağılımı
Artvin Meteoroloji İstasyonu’ndan alınan 1960-2013 verilerine göre, yıllık
ortalama toplam yağış miktarı 708,2 mm’dir. En fazla yağış gözlenen ay, 93,4 mm ile
Ocak, en az yağış gözlenen ay ise 27,2 mm ile Haziran ayıdır.
Yağış verileri Tablo IV.2.1.2’de, verilerin grafiksel olarak gösterimi ise Şekil
IV.2.1.4’te sunulmuştur.
20
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.1.2. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Uzun Yıllar Yağış Verileri
MART
NİSAN
MAYIS
HAZİRAN
TEMMUZ
AĞUSTOS
EYLÜL
EKİM
KASIM
ARALIK
YILLIK
Toplam Yağış
Ortalaması (mm)
ŞUBAT
METEOROLOJİK
ELEMAN
OCAK
AYLAR
85.5
71.9
60.9
57.5
52.4
49.7
31.6
30.9
34.8
61.7
76.6
94.7
708.2
Maksimum Yağış
93.4 68.8
61.8
38.1
49.9
27.2
Miktarı (mm)
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu 1960-2013 Verileri
28.1
47.8
34.3
50
80
73.4
652.8
100
90
80
70
60
50
Toplam Yağış Ortalaması (mm)
40
Maksimum Yağış (mm)
30
20
10
0
Şekil IV.2.1.2. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Toplam Yağış Miktarı Graf iği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Sayılı Günler
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre, yıllık ortalama kar yağışlı
günler sayısı 31, yıllık ortalama kar örtülü günler sayısı 48’dir. Ortalama dolulu günler
sayısı 0,4, ortalama kırağılı günler sayısı ise 15’dir. Yıllık ortalama sisli günler sayısı
16’dır.
Artvin Meteoroloji İstasyonu’na ait sayılı günler verileri Tablo IV.2.1.3’te, verilerin
grafiksel olarak gösterimi ise Şekil IV.2.1.3. ve Şekil IV.2.1.4’te sunulmuştur.
Tablo IV.2.1.3. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Sayılı Günler Verileri
21
1,2
0,1
1,1
6,2
4,2
4,2
2,9
YILLIK
1,0
ARALIK
EYLÜL
AĞUSTOS
TEMMUZ
HAZİRAN
1,2
0,2
KASIM
1,4
0,1
0,0
5,3
EKİM
Kar Yağışlı Günler Sayısı
9,0
7,9
5,7 0,9
Ortalama Kar Örtülü Günler Sayısı
16,7 14,4 5,6 0,3
Ortalama Sisli Günler Sayısı
1,2
1,1
1,5 1,2
Ortalama Dolulu Gün Sayısı
0,0
Ortalama Kırağılı Gün Sayısı
2,2
1,4
1,9 0,3
Ortalama Orajlı Gün Sayısı
0,0
0,1
0,1 1,1
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
MAYIS
NİSAN
MART
ŞUBAT
METEOROLOJİK ELEMAN
OCAK
AYLAR
0,1
0,1
1,6
0,0
0,3
1,1
1,4
1,6
1,6
5,8
9,4
1,7
2,5
0,2
4,3
0,2
30,8
48,1
15,8
0,4
15,1
25,6
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
18
16
14
12
10
8
Kar Yağışlı Günler Sayısı
6
Kar Örtülü Günler Sayısı
4
2
0
Şekil IV.2.1.3. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Kar Yağışlı ve Kar Örtülü Gün Sayıları Graf iği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
7.00
6.00
5.00
4.00
Sisli Günler Sayısı Ortalaması
3.00
Dolulu Günler Sayısı Ortalaması
Kırağılı Günler Sayısı Ortalaması
2.00
Orajlı Günler Say ısı Ortalaması
1.00
0.00
Şekil IV.2.1.4. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Sisli, Dolulu, Kırağılı ve Orajlı Gün Sayıları Graf iği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Rüzgâr
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama rüzgâr hızı
1,56 m/sn’dir. Aylık ortalama rüzgâr hızı verileri Tablo IV.2.1.4’te, verilerin grafiksel
olarak gösterimi ise Şekil IV.2.1.5.’te sunulmuştur.
22
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.1.4. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Uzun Yıllar Rüzgâr Verileri
AĞUSTOS
EYLÜL
EKİM
KASIM
ARALIK
YILLIK
Ortalama Rüzgâr
1,3
1,5
1,7
1,7
1,6
1,8
Hızı (m/s)
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1986-2012 Verileri
TEMMUZ
HAZİRAN
MAYIS
NİSAN
MART
ŞUBAT
METEOROLOJİK
ELEMAN
OCAK
AYLAR
2,1
2,0
1,7
1,1
1,1
1,2
1,56
2.5
2
1.5
Ortalama Rüzgar Hızı (m/s)
1
0.5
0
Şekil IV.2.1.5. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Aylık Ortalama Rüzgâr Hızı Graf iği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
En Hızlı Esen Rüzgâr Yönü ve Hızı
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre maksimum rüzgârın yönü W
(batı), hızı ise 30,6 m/s’dir. En hızlı esen rüzgâr yönü ve hızı verileri Tablo IV.2.1.5.’te,
verilerin grafiksel olarak gösterimi ise Şekil IV.2.1.6.’da sunulmuştur.
Tablo IV.2.1.5. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait En Hızlı Esen Rüzgâr Hızı ve Yönü Verileri
23
AĞUSTOS
EYLÜL
EKİM
KASIM
ARALIK
YILLIK
Maksimum
21,9 30,6
22,8
22,0
18,8
21,5
Rüzgâr Hızı (m/s)
En Hızlı Esen
SE
W
SE
SW
NW
SSW
Rüzgârın Yönü
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
TEMMUZ
HAZİRAN
MAYIS
NİSAN
MART
ŞUBAT
METEOROLOJİK
ELEMAN
OCAK
AYLAR
17,9
17,3
19,3
17,8
24,2
23,0
30,6
WNW
W
SSE
NW
NW
SE
W
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
35
30
25
20
15
Maksimum Rüzgâr Hızı (m/s)
10
5
0
Şekil IV.2.1.6. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na ait Maksimum Rüzgâr Hızı Graf iği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı Gün Sayısı
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yıllık ortalama fırtınalı gün
sayısı 1,4’tür. Yıllık ortalama kuvvetli rüzgârIı gün sayısı ise 50’dir.
Fırtınalı ve kuvvetli rüzgârlı gün sayıları verileri Tablo IV.2.1.6.’da, verilerin
grafiksel olarak gösterimi ise Şekil IV.2.1.7.’de sunulmuştur.
Tablo IV.2.1.6. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı Gün Sayıları Verileri
24
EYLÜL
EKİM
KASIM
ARALIK
YILLIK
Fırtınalı Günler
0,2 0,2 0,3 0,2
0,1
0,1
0,0
Sayısı Ortalaması
Kuvvetli Rüzgârlı
Günler Sayısı
1,8 2,7 5,3 5,1
5,2
6,5
6,8
Ortalaması
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
AĞUSTOS
TEMMUZ
HAZİRAN
MAYIS
NİSAN
MART
ŞUBAT
METEOROLOJİK
ELEMAN
OCAK
AYLAR
0,0
0,1
0,0
0,1
0,1
1,4
7,4
4,7
1,5
1,4
1,6
50
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
8
7
6
5
Fırtınalı Günler Sayısı
Ortalaması
4
3
Kuvvetli Rüzgarlı Günler
Sayısı Ortalaması
2
1
0
Şekil IV.2.1.7. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Fırtınalı ve Kuvvetli Rüzgârlı Günler Grafiği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Yıllık, Mevsimlik, Aylık Rüzgâr Yönü Dağılımı
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yönlere göre rüzgârın
ortalama hızı ve esme sayıları toplamı Tablo IV.2.1.7. ve Tablo IV.2.1.8.’de, rüzgârın
esme sayılarına göre ve rüzgâr hızına göre yıllık rüzgâr diyagramı Şekil IV.2.1.8.’de
verilmiştir.
Tablo IV.2.1.7. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Yönlere Göre Rüzgâr Ortalama Hızı
OCAK
ŞUBAT
MART
NİSAN
MAYIS
HAZİRAN
TEMMUZ
AĞUSTOS
EYLÜL
KASIM
ARALIK
YILLIK
EKİM
AYLAR
1
1
1.1
1.2
1.2
1.2
1.1
1.1
1
1
1
0.9
1
0.9
1
0.9
0.8
0.8
0.7
0.7
0.7
0.8
0.9
1
12
12
Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.1
1.4
1.3
1.1
1
0.9
0.9
0.8
0.8
0.6
0.8
1
12
ENE Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
E
Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.2
1.2
1.4
1.5
1.4
1.7
1.2
1.5
1
1.1
0.9
0.9
0.8
0.8
0.8
0.8
0.7
0.8
0.7
0.8
0.9
1
1.1
1.3
12
13
ESE Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.5
1.7
1.7
1.5
1.2
1
0.9
0.8
0.9
1
1.2
1.3
15
SE Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
SSE Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.6
1.3
1.8
1.6
1.9
1.7
1.6
1.5
1.3
1.2
1
1.1
0.9
1
1
0.9
0.9
1
0.9
0.9
1.3
1.2
1.5
1.3
16
15
YÖN
METEOROLOJİK
PARAMETRE
N
Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
NNE Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
NE
Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.1
1.2
1.5
1.3
1
0.9
0.8
0.8
0.8
0.8
1
1
12
SSW Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
SW Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
S
1.1
1.2
1.4
1.5
1.4
1.6
1.2
1.4
1.1
1.3
1.1
1.4
1
1.3
0.9
1.2
0.9
1.1
0.9
1
1
1.1
0.9
1.2
13
15
WSW Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.4
1.7
1.8
1.8
1.7
2
2.2
2
1.8
1.4
1.3
1.4
21
W Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
WNW Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.7
1.7
1.9
1.9
2
2.3
2
2.4
2.2
2.5
2.3
2.8
2.6
2.9
2.5
2.8
2.1
2.4
1.7
1.8
1.5
1.6
1.6
1.6
24
27
1.6
1.9
2.4
2.5
2.6
2.9
3.1
3
2.6
1.8
1.5
1.6
28
2.4
2.6
2.5
2.2
1.5
1.1
1.3
22
NW
Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
NNW Rüzgârın Ortalama Hızı (m/s)
1.3 1.4 1.9
2
2
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
25
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.1.8. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Yönlere Göre Rüzgâr Esme Sayıları
HAZİRAN
TEMMUZ
AĞUSTOS
EYLÜL
KASIM
ARALIK
YILLIK
EKİM
NE
MAYIS
930
651
NİSAN
N
Esme Sayıları Toplamı
NNE Esme Sayıları Toplamı
MART
METEOROLOJİK
PARAMETRE
OCAK
YÖN
ŞUBAT
AYLAR
910
744
1166
939
1391
1090
1576
1152
1510
1009
1762
944
1788
785
1489
804
1495
733
1166
536
905
542
1,341
827
Esme Sayıları Toplamı
609
746
954
905
939
942
750
790
657
575
434
555
738
ENE Esme Sayıları Toplamı
E
Esme Sayıları Toplamı
665
623
676
673
1045
1148
881
867
693
711
669
528
635
512
560
496
476
386
507
420
508
383
514
506
652
604
ESE Esme Sayıları Toplamı
782
800
1020
865
682
505
401
363
317
358
422
647
597
SE Esme Sayıları Toplamı
SSE Esme Sayıları Toplamı
1036
887
1478
991
1604
1327
1384
1030
906
997
490
680
545
640
530
530
462
504
487
636
624
734
838
851
865
817
Esme Sayıları Toplamı
751
881
1104
1081
1120
1162
1095
1226
928
1023
827
652
988
SSW Esme Sayıları Toplamı
SW Esme Sayıları Toplamı
S
1321
1877
1063
1814
1380
1768
1176
1549
1598
1682
1403
1841
1279
1583
1264
1705
1186
1785
1370
1703
1268
1511
1230
1443
1,295
1,688
WSW Esme Sayıları Toplamı
2460
2082
2397
2538
2179
2135
2156
2002
2323
2552
3138
2859
2,402
W Esme Sayıları Toplamı
WNW Esme Sayıları Toplamı
4934
6402
4050
5590
3361
5079
3056
4202
2965
4231
2903
5005
3100
5591
3066
4988
3048
4573
3814
4637
4343
5578
4813
6594
3,621
5,206
Esme Sayıları Toplamı
5283
4716
5456
5078
5009
5312
6665
7003
5739
4769
4502
5510
5,420
NNW Esme Sayıları Toplamı
2107
2041
2287
2482
2779
3179
3707
3443
3222
2663
2182
2183
2,690
NW
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1986-2012 Verileri
N
NNW 30
25
NW
20
15
WNW
10
5
W
0
N
6,000
NNW
5,000
NW
4,000
3,000
WNW
2,000
1,000
W
0
NNE
NE
ENE
E
WSW
ESE
SW
NE
ENE
E
WSW
SE
SSW
NNE
ESE
SW
SSE
SE
SSW
S
SSE
S
-1-2Şekil IV.2.1.8. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Rüzgâr Hızına Göre (1) ve Esme Sayılarına Göre
(2) Yıllık Rüzgâr Diyagramları
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre birinci derecede hâkim
rüzgâr yönü NW (kuzeybatı), ikinci derecede hâkim rüzgâr yönü WNW
(batıkuzeybatı)’dır.
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre yönlere göre rüzgârın
mevsimlik esme sayıları toplamı Tablo IV.2.1.9.’da, esme sayılarına göre mevsimlik
rüzgâr diyagramları Şekil IV.2.1.9.’da, ortalama rüzgâr hızına göre mevsimlik rüzgâr
diyagramları Şekil IV.2.1.10.’da, esme sayılarına göre aylık rüzgâr diyagramları Şekil
IV.2.1.11.’de, ortalama rüzgâr hızına göre aylık rüzgâr diyagramları ise Şekil
IV.2.1.12.’de verilmiştir.
26
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.1.9. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Yönlere Göre Rüzgârın Mevsimlik Esme Toplamları
METEOROLOJİK PARAMETRE
İLKBAHAR
N
Esme Sayıları Toplamı
1377.7
NNE
Esme Sayıları Toplamı
1060.3
NE
Esme Sayıları Toplamı
932.7
ENE
Esme Sayıları Toplamı
873.0
E
Esme Sayıları Toplamı
908.7
ESE
Esme Sayıları Toplamı
855.7
SE
Esme Sayıları Toplamı
1298.0
SSE
Esme Sayıları Toplamı
1118.0
S
Esme Sayıları Toplamı
1101.7
SSW
Esme Sayıları Toplamı
1384.7
SW
Esme Sayıları Toplamı
1666.3
WSW
Esme Sayıları Toplamı
2371.3
W
Esme Sayıları Toplamı
3127.3
WNW
Esme Sayıları Toplamı
4504.0
NW
Esme Sayıları Toplamı
5181.0
NNW
Esme Sayıları Toplamı
2516.0
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
YAZ
SONBAHAR
KIŞ
1686.7
912.7
827.3
621.3
512.0
423.0
521.7
616.7
1161.0
1315.3
1709.7
2097.7
3023.0
5194.7
6326.7
3443.0
1383.3
691.0
555.3
497.0
396.3
365.7
524.3
624.7
926.0
1274.7
1666.3
2671.0
3735.0
4929.3
5003.3
2689.0
915.0
645.7
636.7
618.3
600.7
743.0
1117.3
909.7
761.3
1204.7
1711.3
2467.0
4599.0
6195.3
5169.7
2110.3
Şekil IV.2.1.9. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Esme Sayılarına Göre Mevsimlik Rüzgâr Diyagramı
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
27
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.1.10. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Rüzgâr Hızına Göre Mevsimlik Rüzgâr Diyagramı
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Şekil IV.2.1.11. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Esme Sayılarına Göre Aylık Rüzgâr Diyagramı
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
28
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.1.12. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Rüzgâr Hızına Göre Aylık Rüzgâr Diyagramı
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Nem Dağılımı
Artvin Meteoroloji İstasyonu gözlem kayıtlarına göre, yıllık ortalama nispi nem
%65,01’dir. En yüksek aylık ortalama nispi nem % 70,5 ile Temmuz ayında, minimum
nem % 4 ile Ekim ayında tespit edilmiştir.
Nem verileri Tablo IV.2.1.10.’da, verilerin grafiksel olarak gösterimi ise
Şekil IV.2.1.13.’te sunulmuştur.
Tablo IV.2.1.10. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Nem Verileri
MART
NİSAN
MAYIS
HAZİRAN
TEMMUZ
AĞUSTOS
EYLÜL
EKİM
KASIM
ARALIK
YILLIK
Ortalama Nem (%)
ŞUBAT
METEOROLOJİK
ELEMAN
OCAK
AYLAR
63.5
62.1
60.6
60.4
63.8
67.0
70.5
70.6
68.1
65.3
64.0
64.3
65,01
Minimum Nem (%)
13
8
5
7
5
7
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
29
7
8
8
4
12
12
4
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
80
70
60
50
40
Ortalama Nem (%)
30
Minimum Nem (%)
20
10
0
Şekil IV.2.1.13. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Ortalama Nem Verilerinin Graf iksel Gösterimi
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Basınç
Artvin Meteoroloji İstasyonu kayıtlarına ölçülen en yüksek yerel basınç 974,4
hPa, en düşük yerel basınç ise 923,8 hPa olarak ölçülmüş olup, ortalama yerel basınç
945,13 hPa’dır. Artvin Meteoroloji İstasyonu basınç verileri Tablo IV.2.1.11.’de,
grafiksel gösterimleri ise Şekil IV.2.1.14.’te verilmiştir.
Tablo IV.2.1.11. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Basınç Verileri (hPa)
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs Haziran Te mmuz Ağustos
Ortalama
947.4
946
945
943.3 943.7
942.8
Basınç
Maksimum
974.4 973.3 968.3 966.8 971.7
967.7
Basınç
Minimum
923.8 924.5 926.9
929
930.1
929.8
Basınç
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
Eylül
Ekim
Kasım Aralık
Yıllık
941.7
942.5
945.2 947.8
948.4
947.8
945,13
963.6
961.8
969.3 971.2
968.3
973
974,4
927.3
931.8
929.6
925
923,8
932
933.9
980
970
960
950
940
Ortalama Basınç (hPa)
930
Maksimum Basınç (hPa)
920
Minimum Basınç (hPa)
910
900
890
Şekil IV.2.1.14. Artvin Meteoroloji İstasyonu’na Ait Aylık Basınç Verileri Graf iği
Kaynak: Artvin Meteoroloji İstasyonu, 1960-2013 Verileri
30
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.2. Jeolojik Özellikler,
IV.2.2.1. Bölgesel jeoloji, sahanın 1/25.000 ölçekli genel jeoloji haritası,
stratigrafik kolon kesitleri,
Proje alanı ve çevresini de kapsayan bölge, Pontid Tektonik Birliği içinde yer alır.
Pontidler litostratigrafik özellikleri bakımından birbirinden faklı iki zona ayrılır. Kuzeyde,
magmatik aktivitenin en yoğun şekilde etkilediği bölge kuzey zon, güneyde
magmatizma etki alanı dışında kalan tortul havza çökellerinin yüzeylendiği bölge ise,
güney zon olarak tanımlanır. Doğu Pontidler’in kuzey zonu içinde Mesozoyik ve
Senozoyik yaşlı kaya birimleri yüzeylenir. Liyas’tan başlayan ve Eosen sonuna kadar
periyotlar halinde gelişimini sürdüren aktif bir magmatizmanın etkisi altında olan
bölgede, bu magmatizmanın ürünü olan volkanik, volkano-tortul ve intrüzif kayaçlar
yaygındır. Volkanik faaliyetlerin durakladığı dönemde ise tortul istifler birikmiştir.
En altta Liyas yaşlı volkano-tortul istif olan Hamurkesen Formasyonu yer alır.
Birim; bazalt, andezit, lav ve proklastlardan oluşur. Birim içinde yer yer killi kireçtaşı,
şeyl ve kumtaşı ara tabakaları bulunur. Bunun üzerine neritik karbonatlardan oluşan,
Üst Jura-Alt Kretase yaşlı Bedirga Formasyonu gelir. Birim; killi kireçtaşı, çörtlü
kireçtaşı ve kumlu kireçtaşından oluşur. Neritik kireçtaşları üzerine uyumlu olarak Üst
Kretase yaşlı bazik karakterli volkano-tortul istif olan Çatak Formasyonu gelir. Birim;
bazalt, andezit lav ve piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve killi kireçtaşı
ardalanmasından oluşur. Çatak Formasyonu üzerine uyumlu olarak TuroniyenSantoniyen (Üst Kretase) yaşlı, asidik karakterli lav piroklastlardan oluşan Kızılkaya
Formasyonu gelir. Birim; riyodasitik ve dasitik lav ve piroklastlardan oluşur.
Asidik volkanitlerin üzerine, ikinci evreli bazik karakterli volkanit, volkanoklastik ve
çökel kayaçlardan oluşan, Santoniyen-Kampaniyen yaşlı volkano-tortul bir istif olan
Çağlayan Formasyonu gelir. Birim; bazalt, andezit, lav ve piroklastlarından oluşur.
Birim içinde kumtaşı, marn ve killi kireçtaşı ara seviyeleri bulunur. Bunu üzerine uyumlu
olarak ikincil evreli asidik lav ve piroklastlarından oluşan, Kampaniyen-Maestrihtiyen
yaşlı Çayırbağ Formasyonu gelir. Birim; riyolit, riyodasit ve bunların piroklastlarından
oluşur. Volkanik ve volkano-tortul istiflerin üzerine uyumlu olarak MaestrihtiyenPaleosen yaşlı, türbiditik fasiyes çökellerinden olan Bakırköy Formasyonu gelir. Birim;
killi, kumlu kireçtaşı, marn, şeyl ve kumtaşı ardalanmasından oluşur.
Bölgede, Üst Kretase yaşlı birimlerin daha sonraki yenilenmesi ile de Eosen yaşlı
birimlerin içine sokulan ve granitten gabroya kadar geniş bir yelpaze içinde değişim
gösteren Kaçkar Granitoyitleri intrüzif kompleks özelliğindedir. Üst Kretase yaşlı
birimleri kesen ve Eosen yaşlı birimler tarafından transgresif olarak örtülen granitoyidler
Kaçkar Granitoyidi-I, Eosen yaşlı birimler içine intrüzyon yapmış granitoyidler ise
Kaçkar Granitoyidi-II olarak ayırt edilmiştir. Granitoyidler mineral kompozisyonları ve
dokularına göre granit, granodiyorit, mikrogranit, kuvarsporfir, kuvarslıdiyorit ve
diyoritler şeklinde ayırtlanabilir.
Kırıntılı çökellerle başlayan ve istifin en üst bölümünde, Alt-Orta Eosen yaşlı,
volkano-tortul istif olan Kabaköy Formasyonu yer alır. Üst Kretase yaşlı birimler üzerine
açısal uyumsuzlukla gelen birim; kumtaşı, kumlu kireçtaşı ve marn ara tabakaları
içeren andezit, bazalt lav ve piroklastlarından oluşur. Bölgede Kuvaterner yaşlı genç
çökeller taraça, yamaç molozu ve alüvyon ile temsil edilirler.
Çağlayan Regülatörü ve HES projesi ve çevresine ait genelleştirilmiş stratigrafik
sütun kesiti Şekil IV.2.2.2.1.’de, 1/25.000 ölçekli jeoloji haritası ise Ek-6’da verilmiştir.
31
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.2.2. Proje Alanı Jeolojisi, inceleme alanına ait büyük ölçekli (1/5.000 ya
da varsa 1/1.000 ölçekli) jeoloji haritası ile proje kapsamındaki ünitelerin kesitleri,
harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da
küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik harita ve kesitlerin harita alma
tekniğine uygun olarak hazırlanması jeolojik bilgilerin formata uygun olarak
detaylandırılması),
Proje Alanı Jeolojisi
Mesozoyik ve Senozoyik yaşlı birimlerin yüzeylendiği proje alanında Liyas'ta
başlayan ve Eosen sonlarına kadar periyodlar halinde gelişimini sürdüren
magmatizmanın ürünü olarak volkanik, volkano - tortul ve intrüsif kayaçlar yaygındır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında planlanan sanat yapılarının
tamamı, Üst Kretase yaşlı volkanitler ve sedimenterlerden oluşan Çatak Formasyonu
üzerinde yer almaktadır. Çatak formasyonu ise bölgede bazalt-andezit lav ve
piroklastları ile yer yer volkanik seviyeler ile ardalanmalı sedimenter (kumtaşı-killi
kireçtaşı-marn) birimlerden oluşmaktadır. Proje alanı çevresinde yüzeyleyen diğer bir
birim ise Üst Kretase-Paleosen yaşlı Çatak Formasyonu gibi volkano tortul birimleri
üzerleyen, türbiditik fasiyes çökellerinin oluşturduğu Bakırköy Formasyonu’dur.
Çağlayan Regülatörü ve HES çevresinde yüzeyleyen jeolojik birimler, bu
birimlerin konumları, litolojik ve fiziksel özellikleri yaşlıdan gence doğru aşağıda
açıklanmıştır. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi ve çevresine ait genelleştirilmiş
stratigrafik sütun kesit Şekil IV.2.2.2.1.’de, 1/25 000 ölçekli jeoloji haritası Ek-6’da
verilmiştir.
Stratigrafi
Üst Kretase
Çatak Formasyonu (Kç)
Neritik kireçtaşları (Berdiga Fm.) üzerine uyumlu olarak gelen bazik karakterli
volkano-tortul istif, Maçka güneyindeki Çatak Köyü civarında tipik olarak
gözlendiğinden Çatak Formasyonu olarak adlandırılmıştır. Bazalt, andezit lav ve
piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve kırmızı-bordo renkli killi kireçtaşı tabaka
veya seviyelerinin ardalanmasından oluşan bazik lavlı volkano-tortul istif karakterindeki
Çatak Formasyonu, proje sahası içinde, Çayırlı, Ağaçseven, Hurmalık, Başköy
çevresinde yüzeylenir. Genel olarak gri-yeşil renkteki birimin lav, tüf ve breşlerden
oluşan volkanik seviyeleri; koyu gri, yer yer siyahımsı, ayrışmış kesimlerinde ise
kahverenklidir. Breş ve aglomeralar içinde yer yer tortul kaya çakıl ve blokları gözlenir.
Grimsi renkli kumtaşı, marn ve şeyller düzenli ince tabakalanmalıdır. Bazı kesimlerde
kırmızı-bordo renkli mikritler ve rekristalize kireçtaşları yaygındır.
Asidik karakterli lavlardan oluşan Kızılkaya Formasyonu tarafından uyumlu olarak
örtülen Çatak Formasyonu tektonik hareketliliğe bağlı olarak parçalanan ve aktivite
kazanan karbonat platformu üzerinde çökelmiştir. Kalınlığı 750-1000 m. arasında
değişen Çatak Formasyonu içindeki çamurtaşı ve marn tabakalarında bulunan
mikrofosiller formasyonun Turoniyen-Santoniyen aralığında çökeldiğini gösterir.
32
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.2.1. Proje Alanı ve Çevresine Ait Genelleştirilmiş Stratigrafik Kesit
Kaynak: Güven, İ., MTA
33
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Üst Kretase-Paleosen
Bakırköy Formasyonu (Ktb)
Volkanik ve volkano-tortul istifleri üstleyen türbiditik fasiyes çökelleri, Bakırköy
(Artvin) yöresinde Bakırköy Formasyonu olarak adlandırılmıştır. Polut Dağı’nın kuzey
yamaçlarında yaygın yüzeylenimleri bulunan Bakırköy Formasyonu, Hayrat civarında
KD-GB doğrultulu ve KB’ya devrik bir senklinal içinde korunmuştur. Kalınlığı 100-250 m
arasında değişir.
Genel olarak killi, kumlu kireçtaşı, marn, şeyl ve az oranda kumtaşı
ardalanmasından oluşan formasyon doğuya doğru kumlu kireçtaşı ve resifal
kireçtaşlarından oluşan Ağıllar Formasyonu ile yanal geçişlidir.
Formasyonu oluşturan litofasiyeslerin ince tabakaları ve yerel kayma yapıları
eğimli bir taban üzerinde çökeldiğini gösterir. Eosen yaşlı Kabaköy Formasyonu
tarafından açısal uyumsuz olarak örtülür.
Çağlayan Regülatörü ve HES Mühendislik Jeolojisi Özellikleri
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında regülatör yeri, iletim tüneli,
yükleme havuzu, cebri boru güzergâhı ve santral yerlerine ait mühendislik jeolojisi
özellikleri aşağıda verilmiştir. Çağlayan Regülatörü ve HES çevresine ait 1/25.000
ölçekli jeoloji haritası ile regülatör yeri, tünel güzergahı, yükleme havuzu, cebri boru
güzergahı ve santral yerlerine ait büyük ölçekli (1/100, 1/200 ve 1/2.000) jeoloji haritası
ile jeolojik kesitleri Ek-6‘da verilmiştir.
Çağlayan Regülatör Yeri Mühendislik Jeolojisi
Çağlayan Regülatörü, Çağlayan Deresi yakınlarında yer almaktadır. Çağlayan
Dere üzerinde 1.120,00 m talveg kotunda yer almaktadır. Yüksekliği talvegden 5,00 m
olarak boyutlandırılmıştır. Çağlayan Regülatörü, Üst Kretase yaşlı Çatak Formasyonu
(Kç) üzerinde yer almaktadır. Bazik karakterli volkano-tortul bu formasyon, bazalt,
andezit lav ve piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve kırmızı-bordo renkli killi
kireçtaşı tabaka veya seviyelerinin ardalanmasından oluşur. Lavlar ve tüfler genellikle
kalın tabakalı (1-3 m.); aglomera ve volkanik breşler 50–100 cm. kalınlıkta
tabakalıdırlar. Formasyon içerisinde, 20–100 cm. ara ile gelişmiş eklem takımları uzun
mesafelerde devamlılık gösterirler. Eklemler genellikle kapalı, yüzeyde az ayrışmalı,
yer yer çok dayanımlı, 1-2 m. genişlikte bazaltik dayklardır.
Çatak Formasyonu içerisinde yer yer tekrarlanan çamurtaşı, kumtaşı ve
konglomeralar volkanik kökenli kırıntılardan oluşmuştur. İnce-orta, kalın tabakalı tortul
düzeyleri az dayanımlı, dayanımsız özelliklerdedir. Regülatör yeri temel ve yamaç
kazıları yönünden andezit–bazalt lavları “iyi kaya”; aglomeralar “orta-iyi kaya”; tüf, tüfit,
kumtaşı, çamurtaşı ve konglomeralar ise “orta-zayıf” kaya sınıfında kabul edilebilirler.
İnşaat esnasında Regülatör yerinde, üst bölümdeki taşıma gücü düşük ve
geçirimli olan sığ güncel çökeller ile anakayanın ayrışmış kısımları kaldırılarak,
regülatör anakayanın sağlam bölümleri üzerine oturtulacaktır. Regülatör yerinde taşıma
gücü ve oturma açısından herhangi bir sorun beklenmemektedir.
Kesin proje aşamasında: ana kayanın mühendislik parametrelerini (kaya kalitesi,
RQD, karot yüzdesi, taşıma gücü ve kayanın geçirimliliği v.s.) saptamak amacıyla
regülatör yerinde talvegde karotlu temel sondaj kuyuları açılacaktır.
34
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
İletim Tüneli 1-2-3 Güzergâhı Mühendislik Jeolojisi
İletim tüneli 1-2-3 sağ sahilde yer almaktadır. Regülatörden alınacak su,
uzunluğu 2345 m olan 1 nolu iletim tüneli ile uzunluğu 1365 m olan 2 nolu iletim
tüneline, 2 nolu iletim tünelinden uzunluğu 1360 m olan 3 nolu iletim tüneline oradan da
yükleme havuzuna isale edilecektir.
Yapılması planlanan, iletim tüneli güzergâhında Çatak Formasyonu (Kç) yer
almaktadır. Bazik karakterli volkano-tortul Çatak Formasyonu, bazalt, andezit lav ve
piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve kırmızı-bordo renkli killi kireçtaşı tabaka
veya seviyelerinin ardalanmasından oluşur. Lavlar ve tüfler genellikle kalın tabakalı (13 m.); aglomera ve volkanik breşler 50–100 cm. kalınlıkta tabakalıdırlar. Formasyon
içerisinde, 20–100 cm. ara ile gelişmiş eklem takımları uzun mesafelerde devamlılık
gösterirler. Eklemler genellikle kapalı, yüzeyde az ayrışmalı, yer yer çok dayanımlı, 1-2
m. genişlikte bazaltik dayklardır.
Çatak Formasyonu içerisinde yer yer tekrarlanan çamurtaşı, kumtaşı ve
konglomeralar volkanik kökenli kırıntılardan oluşmuştur. İnce-orta, kalın tabakalı tortul
düzeyleri az dayanımlı, dayanımsız özelliklerdedir. Regülatör yeri temel ve yamaç
kazıları yönünden andezit–bazalt lavları “iyi kaya”; aglomeralar “orta-iyi kaya”; tüf, tüfit,
kumtaşı, çamurtaşı ve konglomeralar ise “orta-zayıf” kaya sınıfında kabul edilebilirler.
Tünel açımı sırasında herhangi bir sorunla karşılaşılmayacağı düşünülmekte olup
tünel açımı öncesi yapılacak araştırma sondajları ile anakayaya ait jeoteknik
parametreler ve zayıf zonlar tespit edilerek gerekli olan tünel destekleme sistemleri
belirlenecek ve uygulanacaktır.
Yükleme Havuzu, Cebri Boru ve Santral Binası Mühendislik Jeolojisi
İletim tüneli-3 den alınan sular, yükleme havuzunda isale edilecektir. Cebri boru
güzergâhı, toplam 815 metre uzunluğunda olup, kurplu olarak projelendirilmiştir.
Yükleme havuzu, cebri boru ve santral binasının inşa edileceği bölge Çatak
Formasyonu (Kç) üzerinde bulunmaktadır. Bazik karakterli volkano-tortul bu formasyon,
bazalt, andezit lav ve piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve kırmızı-bordo renkli
killi kireçtaşı tabaka veya seviyelerinin ardalanmasından oluşur. Lavlar ve tüfler
genellikle kalın tabakalı (1-3 m.); aglomera ve volkanik breşler 50–100 cm. kalınlıkta
tabakalıdırlar. Formasyon içerisinde, 20–100 cm. ara ile gelişmiş eklem takımları uzun
mesafelerde devamlılık gösterirler. Eklemler genellikle kapalı, yüzeyde az ayrışmalı,
yer yer çok dayanımlı, 1-2 m. genişlikte bazaltik dayklardır.
Çatak Formasyonu içerisinde yer yer tekrarlanan çamurtaşı, kumtaşı ve
konglomeralar volkanik kökenli kırıntılardan oluşmuştur. İnce-orta, kalın tabakalı tortul
düzeyleri az dayanımlı, dayanımsız özelliklerdedir. Regülatör yeri temel ve yamaç
kazıları yönünden andezit–bazalt lavları “iyi kaya”; aglomeralar “orta-iyi kaya”; tüf, tüfit,
kumtaşı, çamurtaşı ve konglomeralar ise “orta-zayıf” kaya sınıfında kabul edilebilirler.
Cebri boru güzergâhındaki yamaç eğimleri 25-45 derece arasında değişir. Aktif
heyelan belirtisinin bulunmadığı yamaçların genel stabilite durumu uygundur. Yükleme
havuzu ile cebri boru güzergâhında, yamaç molozu ve kayanın ayrışmış kesimleri
tamamen kaldırılarak yükleme havuzu temeli ile cebri boru mesnet betonlarının
sağlam-taze kaya yüzeylerine oturtulması sağlanacaktır.
35
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Santral yeri ve gerisindeki yamaçlarda aktif bir heyelan belirtisi yoktur.
Yamaçların stabilite durumu uygundur. Santral yerinde alüvyon, yamaç molozu ve
volkano- totul istif üzerindeki ayrışma zonu tamamen kaldırılarak yapı temellerinin
sağlam–taze kaya yüzeylerine oturtulması sağlanacaktır. Santral yerinde taşıma gücü
ve oturma açısından herhangi bir problem beklenmemektedir.
Yükleme havuzu, cebri boru ve santral binası yerlerinde geçilecek birimlerin
jeolojik-jeoteknik özelliklerini detaylı olarak belirlemek amacıyla kesin proje çalışmaları
sırasında, taban kotuna kadar inecek derinlikte karotlu temel sondaj kuyusu açılacaktır.
Kesin Proje Aşamasında Yapılacak Jeolojik-Jeoteknik Çalışmalar
Proje inşaat aşaması öncesi kesin proje aşamasında tüm sanat yapı yerlerinde
gerekli jeolojik-jeoteknik etütler yapılarak, hazırlanacak olan jeolojik-jeoteknik etüt
raporunun sonuçlar ve öneriler bölümleri ile bu bölümde belirtilen jeolojik riskler için
alınması gerekli inşaat önlemlerine uyulacaktır.
Kesin proje aşamasında tüm sanat yapı yerlerinde yeterli sayı ve derinlikte temel
araştırma (jeolojik-jeoteknik etüt) sondajları ile yerinde arazi ve laboratuvar deneyleri
yapılacak olup bu çalışmalar şöyle özetlenebilir.
Regülatör ve su alma yapısı yerlerinde geçirimli olan ve taşıma gücü düşük olan
yamaç molozu ile alüvyon ve ana kayanın ayrışmış kısımları tamamen kaldırılarak
regülatör anakaya üzerinde oturtulacaktır. Regülatör yerinde anakayanın geçirimlilik
durumu sondajlar esnasında yapılacak olan BST (Basınçlı Su Testi) ile belirlenecek ve
uygun zemin iyileştirme yöntemleri (enjeksiyon vb.) ile geçirimsizlik sağlanacaktır.
Ayrıca sondajlar esnasında yapılacak olan yerinde arazi ve laboratuvar deneyleri ile
temel (anakaya) kayanın tüm jeoteknik özellikleri (taşıma gücü, oturma, sıvılaşma,
kayaçların ayrışma derecesi ve kalınlığı vb.) belirlenecektir.
Regülatör yerinde
yapılacak kazılardan önce yapılacak yamaç stabilite analizleri ile regülatör çevresindeki
jeolojik birimlerin kazı klasları ve güvenli şev oranları belirlenecek, bölgede olmuş ve
olması muhtemel eski, potansiyel ve olası heyelan (toprak, kaya düşmesi) durumu
değerlendirilerek gerekli tüm tedbirler alınacaktır.
İletim tüneli güzergahında sondaj yada araştırma ve gözlem çukurları açılarak
temel araştırmaları yapılacak, yeraltı suyu durumu belirlenecek alınan numuneler
üzerinde laboratuvar deneyleri ile kaya ve zeminlere ilişkin jeoteknik parametreler
belirlenecek ve kaya sınıflaması (RMR,Q) yapılacaktır. Ayrıca iletim tüneli açımı
sırasında özellikle zayıf zonlarda ve gerekli görülen bölgelerde tünel aynasında tünel
kazısına paralel yeterli uzunlukta yatay sondajlar açılarak tünel güzergâhındaki
birimlerin litolojik ve jeoteknik parametreleri ile tünel güzergâhı boyunca kayaçların
kütlesel mühendislik özellikleri; Q ve RMR kaya sınıflamaları ve öngördüğü kazı
yöntemi ve destek sistemleri (püskürtme beton, noktasal-sistematik bulon, çelik hasır
vb.) belirlenecektir.
Ayrıca kesin proje aşamasında santral yerlerindeki yamaç molozu, alüvyon ve
altındaki anakayanın ayrışmış kısmı tamamen kaldırılarak santral ana kaya üzerine
oturacaktır. Santral yerlerinde açılacak olan temel araştırma (jeolojik-jeoteknik etüt)
sondajları ve araştırma çukurlarıyla yerinde arazi ve laboratuvar deneyleri yapılarak,
santral yerindeki sıyırma kazısı derinliği ile temel kayanın jeolojik-jeoteknik özellikleri
belirlenecektir.
36
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Santral binası gibi sanat yapı yerlerindeki gevşek ve dayanımsız olan yamaç
molozu ve toprak örtüsü gibi malzemelerin her zaman heyelan riski taşıdığı göz önüne
alınarak bu alanlarda olası heyelan geometrisini ortaya koymak amacıyla gerekli
olması durumunda jeoteknik sondajlar yapılarak yamaç molozu ve toprak örtüsü
kalınlığı belirlenerek, yapılacak şev stabilite analizleri ile jeolojik birimlerin ayrıntılı kaya
ve zemin sınıflandırmaları yapılarak kazı klası ve güvenli şev oranları belirlenerek
bölgede olmuş ve olması muhtemel eski, potansiyel ve olası heyelan (toprak, kaya
düşmesi) durumu değerlendirilerek gerekli tüm tedbirler alınacaktır.
IV.2.2.3. Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan
risk haritası, heyelan yağış ilişkisi,
Karadeniz Bölgesi gerek iklimsel gerekse topografik koşulları açısından heyelan
potansiyeli oldukça yüksek olan bir bölgemizdir. Özellikle dik yamaç ve yükseltileri
oluşturan volkanik kökenli kayaçların atmosferik şartlarda fiziksel ve kimyasal
bozunmaları sonucu, kayaçların üzerinde oluşan ayrışma zonları, yüksek eğim ve
yağmur suyunun etkisiyle kolayca kaya düşmelerine ve toprak kaymalarına sebebiyet
vermektedir.
Proje alanında yapılan gözlemsel jeolojik etütlerde mevcut durumda sanat yapı
yerlerinde ve çevresinde herhangi bir duyarlılık ve yamaç stabilite problemi
gözlenmemiştir. Ayrıca iletim hattı tünel şeklinde planlamış ve yüzeyden yaklaşık 40350 m derinden geçeceği için bölgedeki olası kitle hareketlerinden etkilenmeyecektir.
Proje alanı ve çevresinde MTA Genel Müdürlüğü tarafından üretilmiş olan büyük
(1/25.000) ve küçük (1/500.000) ölçekli heyelan risk haritaları (Bkz. Şekil IV.2.2.3.1.,
Şekil IV.2.2.3.2. ve Ek-7) incelendiğinde, regülatör yerinin yaklaşık 1,5 km
kuzeydoğusunda, Kütüklü yerleşim yeri yakınlarında, yaklaşık olarak 0,64 km2’lik bir
alanda Tip 1-eski heyelan ve yaklaşık olarak 0,03 km 2’lik bir alanda ise Tip 2-aktif
heyelan gözlemlenmiştir. Gözlemlenen eski heyelan dışında inceleme alanı ve
çevresinde
büyük
ölçekli
heyelan/kayma/akma
şeklinde
kitle
hareketi
bulunmamaktadır.
Ancak regülatör yeri, tünel giriş-çıkış portalleri, cebri boru güzergâhı ile yükleme
havuzu ve santral yerinde oluşturulacak yapay şevlerin duyarlılığı kesin proje
aşamasında yapılacak olan duyarlılık analizleri ile projelendirilecektir. Yapılacak
analizlerde jeolojik birimlerin kazı klasları ve güvenli şev oranları belirlenecek ayrıca
gerekli olması durumunda kaya bulonu, shotcrete (beton kaplama) ve wiremesh (tel
kafes) gibi ilave önlemler alınabilecektir.
37
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje
Alanı
Şekil IV.2.2.3.1. Proje Alanı ve Çevresi Küçük Ölçekli Heyelan Risk Haritası
Kaynak: MTA,2007
38
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.2.3.2. Proje Alanı ve Çevresi Büyük Ölçekli Heyelan Risk Haritası
Kaynak: Jeoloji Etütleri Dairesi, MTA
39
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.2.4. Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki
kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması
durumunda da uygulanmalıdır),
Proje alanında yapılan gözlemsel jeolojik etütlerde mevcut durumda sanat yapı
yerlerinde ve çevresinde herhangi bir duyarlılık ve yamaç stabilite problemi
gözlenmemiştir. Ayrıca iletim hattı tünel şeklinde planlamış ve yüzeyden yaklaşık 40350 m derinden geçeceği için bölgedeki olası kitle hareketlerinden etkilenmeyecektir.
Ancak regülatör yeri, tünel giriş-çıkış portalleri, cebri boru güzergâhı ile yükleme
havuzu ve santral yerinde gevşek ve dayanımsız olan yamaç molozu, kayaç ayrışma
zonu, toprak örtüsü gibi malzemelerin her zaman heyelan riski taşıdığı göz önüne
alınarak kesin proje aşamasında bu alanlarda olası heyelan geometrisini ortaya
koymak amacıyla jeoteknik sondajlar yapılarak yamaç molozu, ayrışma zonu, toprak
örtüsü kalınlıkları belirlenecek ve oluşturulacak yapay şevlerin kazılarından önce
yapılacak yamaç stabilite analizleri jeolojik birimlerin ayrıntılı kaya ve zemin
sınıflandırmaları yapılarak kazı klasları, güvenli şev oranları ile destekleme sistemleri
belirlenecektir. Proje alanı ve çevresi heyelan risk haritası, Şekil IV.2.2.3.1 ve Şekil
IV.2.2.3.2 ’de verilmiştir.
IV.2.2.5. Depremsellik ve doğal afet potansiyeli,
Proje alanı, Mülga Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın “Türkiye Deprem Bölgeleri
Haritasına göre 3. Derece deprem bölgesi içerisinde yer almaktadır.
Artvin iline ait depremsellik haritası Şekil IV.2.2.5.1.’de verilmiştir. Karadeniz
Bölgesinde depremlerin büyük kısmı Kuzey Anadolu Fay Sonu’na bağlı olarak
meydana gelmekle birlikte, bu zonun dışında da depremler oluşmaktadır. Kuzey
Anadolu Fay Zonu proje alanının yaklaşık 200 km güneybatısında yer alırken, Erzurum
Fay Zonu ise yaklaşık 110 km güneyinde bulunmaktadır. Artvin ilinde 1881-1986 yılları
arasında Deprem Araştırma Dairesi kayıtlarına göre 110 adet deprem meydana
gelmiştir. Magnitüdü 5,0' ten büyük deprem sayısı 55 adet olarak saptanmıştır.
40
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje
Alanı
Şekil IV.2.2.5.1. Artvin İli Depremsellik Haritası
Kaynak: w ww.deprem.gov.tr
Proje kapsamındaki tüm inşaat çalışmaları; Mülga Bayındırlık İskân Bakanlığı’nın
06.03.2007 tarih ve 26454 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren
“Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik” ve bu Yönetmelikte
değişiklik yapılmasına dair 03.05.2007 tarih ve 26511 sayılı Resmi Gazetede
yayımlanan Yönetmelik hükümlerine uygun olarak yapılacaktır.
Proje alanının yer aldığı 3. Derece deprem bölgesinde beklenen etkin yer ivme
katsayısı 0.20 g ile 0.30 g arasındadır.
Tektonik
Bölge Doğu Pontid tektonik birliği içerisinde yer alır. Sahadaki kayaç birimleri Alp
Orojenezi’nin etkisi altında kalmıştır. Bu orojenik faaliyetlere bağlı olarak Üst Kimmerik,
Anadolu, Prenik ve Atik fazları etkili olmuştur. Adı geçen dağ hareketleri sonucunda
yörede uyumsuzluklar, kıvrımlı ve kırıklı yapılar, blok faylanmalar ve bindirmeler
oluşmuştur. Bölgede genellikle kırık tektoniği hâkim olup, yaklaşık KD-GB doğrultulu
büyük ölçekli faylar gelişmiştir. Bu tektonik ünite batıda Kızılırmak Vadisi’nden, doğuda
Gürcistan sınırına kadar, kuzeyde Karadeniz kıyısından, güneyde Kuzey Anadolu
Fayı’na kadar bir kuşak oluşturur. Geniş anlamda Alpin Dağ oluşumuna bağlı olarak
Jura-Pliyosen zaman aralığında gelişmiş ada yayı dizisinin bir parçasıdır.
Paleozoyik ile Jura, Jura ile Üst Kretase, Paleosen ile Eosen, Eosen ile Miyosen,
Miyosen ile Pliyosen arasında uyumsuzluk vardır. Bölgede etkili olan Alp Orojenezi
nedeniyle, kıvrım ve kırık tektoniği iyi gelişmiştir. Sahada kıvrımlı yapılar Paleosen yaşlı
flişlerde ve Eosen yaşlı volkano-tortul kayaçlarda belirgin olarak izlenmektedir.
41
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bölgede Üst Kretase yaşlı istiflenmeleri kesen granitik karmaşığın yerleşimi, Üst
Kretase sonrası kabuk hareketlerine bağlanabilir. Yine aynı kuvvetlerin etkisiyle
formasyonlar kırılmış ve faylanmışlardır. Bölgede bazı yörelerde izlenen bindirmeler
bölgenin bir sıkışma etkisi altında kaldığını göstermektedir. Proje alanı ve çevresine ait
diri fay haritası Şekil IV.2.2.5.2.’de verilmiştir.
Proje
Alanı
Şekil IV.2.2.5.2. Proje Alanı ve Çevresi Diri Fay Haritası
Kaynak: MTA,1992
Katmanlanma
Volkanik ve tortul birimlerin egemen olduğu bölgede tüm birimlerde tabakalı yapı
görülmektedir. Tabakaların eğim ve doğrultuları kıvrımlanmaların sonucu olarak sık sık
değişiklik göstermektedir. Eğimleri genelde 20-60° civarındadır. Kıvrımlı yapının
etkisiyle tabakalar değişik yönlerde görülüyorlarsa da genel olarak KD-GB, D-B,
doğrultuları egemendir.
42
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tabanı oluşturan metamorfik serideki birimler ilksel özelliklerini kısmen
koruduklarından eğim ve doğrultuları çalışma sahasını etkileyen fayların sonucu olarak
çok değişiklik arz etmemektedir.
Faylar
Bölgede yapısal olayların sonucu olarak gelişen fayların genel olarak doğrultusu
KD-GB yönlüdür. Alandaki en büyük ters fay sahayı boydan boya kat eden ve Artvin İl
Merkezi yakınından geçen bindirme hattıdır. Ayrıca bölgede Usgut Mahallesi civarında
3-4 km devam eden bir bindirmenin varlığı da tespit edilmiştir.
Bölgede yukarıdaki bindirmelerden başka birçok gravite (normal fay) fay da
bulunmaktadır. Bunların en büyüğü K-G doğrultulu olup, 5 km devam eden Salucor
Mahallesi’ndekidir. Ayrıca Tekmezar, Kanlıyatak, Dikmenli, Ballıkaya ve Karagöl
yörelerinde de izlenmektedir.
Kıvrımlanmalar
Bölgede faylanmalarla birlikte kıvrımlı yapılarda gelişmiştir. Cankurtaran ve
Karagöl yörelerinde iki adet büyük boyutta antiklinal yapısı tespit edilmiştir.
Cankurtaran antiklinali D-B doğrultulu olup, doğuya dalımlıdır. Karagöl Antiklinali ise,
KD-GB doğrultuludur. Bunlardan başka daha küçük boyutta birçok kıvrımlanmalar
saptanmıştır.
IV.2.2.6. Jeoteknik etüt raporu (proje kapsamındaki tüm ünitelerin detaylı
jeoteknik etütleri),
Proje inşaat aşaması öncesi kesin proje aşamasında tüm sanat yapı yerlerinde
yeterli sayı ve derinlikte temel araştırma (jeolojik-jeoteknik etüt) sondajları ile gerekli
jeolojik-jeoteknik etütler yapılarak, hazırlanacak olan jeolojik-jeoteknik etüt raporunun
sonuçlar ve öneriler bölümleri ile bu bölümde belirtilen jeolojik riskler için alınması
gerekli inşaat önlemlerine uyulacaktır.
IV.2.3. Hidrojeolojik özellikler (yer altı su seviyeleri; halen mevcut her türlü
keson, derin, artezyen vb. kuyu; emniyetli çekim değeri; suyun fiziksel, kimyasal,
bakteriyolojik özellikleri; yer altı suyunun mevcut ve planlanan kullanımı,
debileri, proje alanına mesafeleri),
Proje alanının bulunduğu bölgede yüzeyleyen kayaçlar Doğu Karadeniz
Bölgesi’nin diğer yörelerinde olduğu gibi genelde volkanik kökenli olup sedimanter
kökenli kayaçlar ise, genellikle ara katkı şeklinde gelişmiştir. Bu nedenle akifer özelliği
göstermezler. Bölgedeki birimler ilksel olarak geçirimsiz kayaçlardır. Ancak, bu
birimlerde tektonik hareketler sonucu gelişen eklem sistemleri ile volkanik kayaçlardaki
soğuma çatlakları ikincil geçirimli özelliktedir ve havzaya düşen yağış miktarının büyük
bir bölümü bu eklem kırık hatları boyunca akışa geçmektedir. Kırık ve çatlak
sistemlerinde bulundurdukları az miktardaki suyu da üst kotlarda küçük kaynaklar
şeklinde boşaltmakta olup yer yer vadi diplerinde akış gösteren akarsuları
beslemektedir.
Proje alanının üzerinde bulunduğu, Üst Kretase yaşlı volkanitler ve
sedimenterlerden oluşan Çatak Formasyonu ve proje alanı çevresinde yüzeyleyen Üst
Kretase-Paleosen yaşlı killi, kumlu kireçtaşı, marn, şeyl ve az oranda kumtaşı
ardalanmasından oluşan Bakırköy Formasyonu yer yer kırık ve çatlak sistemleri
dışında yeraltı suyu ihtiva etmez ve akifer özelliği göstermezler.
43
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bölgede yeraltı suyu yalnızca akarsuların mansap bölümlerinde oluşan akifer
özelliğindeki alüvyonlarda bulunmaktadır. Ancak proje alanında dere yataklarının
eğiminin yüksek olması nedeniyle alüvyonun yayılımı oldukça dar ve derinliği de azdır.
Dolayısıyla önemli kalınlığa sahip olmayan bu tür akiferler yeraltı suyu potansiyeli
bakımından verimsizdir.
Proje alanının bulunduğu Artvin ilinde emniyetli yeraltı suyu rezervi 25 hm3/yıl
olarak hesaplanmıştır.
Artvin sınırları içerisinde, Borçka ilçesinde Balcı Jeotermal Alanı ve Şavşat
ilçesinde Çoraklı Jeotermal Alanı alanları bulunmaktadır. Şavşat ilçesinde bulunan
Çoraklı Jeotermal alanı, proje alanının yaklaşık olarak 10,7 km doğusundadır.
Proje alanında su hakları kapsamında yapılan çalışmalarda da belirtildiği gibi
herhangi bir yeraltı suyu kaynağı ya da kullanımı yoktur. Çağlayan Regülatörü ve
Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında hazırlanan Su Kullanım Hakları Planlama
Raporu (Bkz. 12) DSİ Genel Müdürlüğü 26. Bölge Müdürlüğü’nün 02.07.2013 tarih ve
389226 sayılı yazısı ile onaylanmıştır (Bkz. Ek-1/d).
IV.2.4. Hidrolojik özellikler ( yüzeysel su kaynaklarından deniz, göl, dalyan
akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik
özellikleri, bu kapsamda akarsuların debisi ve mevsimlik değişimleri, taşkınlar,
su toplama havzası oligotrofik, mezotrofik, ötrofik, distrofik olarak
sınıflandırılması,
sedimentasyon,
drenaj,
tüm su kaynaklarının kıyı
ekosistemleri),
Proje alanı Türkiye genelinde ayrılmış olan havzalardan Çoruh Havzası içerisinde
yer almaktadır. Proje sahası ve çevresindeki en önemli yüzeysel su kaynakları
Çağlayan HES Regülatörünün de üzerinde bulunduğu Çağlayan Dere ve Santral alanı
yakınından geçen Meydancık Dere’dir. Ayrıca, proje alanı Türkiye’nin bol yağış alan
bölgelerinden birinde olduğundan çevrede birçok mevsimsel dereler de
gözlemlenmektedir.
Proje alanı Çağlayan Dere üzerinde, 1.125 kret kotu ile 760,00 kuyruk suyu kotu
arasında yer almaktadır. Çağlayan Regülatörü ise Çağlayan Dere üzerinde 1.120,00 m
talveg kotunda yer almaktadır.
Akarsular
Türkiye ikliminin en çok yağış alan bölgesi içerisinde bulunan Artvin ilinde su
varlığı yüksektir. İlin yüksek kesimlerine kar biçiminde düşen yağışların erimesi ve her
mevsimde görülen yağmurlarla beslenen akarsular, Karadeniz’e döküldükleri yerlerde
büyük dereler haline gelirler.
Çağlayan Dere: Artvin ili, Şavşat ilçesi sınırlarından geçen Çağlayan Dere,
Meydancık Çayı’na karışıp Çoruh Nehri’ne dökülür.
Baraj ve Göller
Proje alanı ve yakın çevresinde baraj, göl ve gölet bulunmamaktadır. Sadece, yer
yer yüksek dağ zirvelerinde irili ufaklı buzul gölleri bulunmaktadır.
Artvin ilinde bulunan barajlardan proje alanına en yakını, proje alanının yaklaşık
olarak 28 km güneybatısında bulunan, enerji amaçlı inşa edilmiş Deriner Barajı’dır.
Deriner Barajı ile ilgili detay bilgi Tablo IV.2.4.1.’de verilmiştir.
44
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.4.1. Deriner Barajı’na Ait Detaylı Bilgi
Adı
Yeri
Deriner Barajı
Artvin
Akarsu
Am aç
İnş aatın Başlama-Bitiş Yılı
Çoruh
Enerji
1998-2012
Gövde Dolgu Tipi
Gövde Hacmi
Yükseklik (Talvegden)
Çift Eğrilikli İnce Beton Kemer
3400 dam3
207 m
Norm al Su Kotunda Göl Hacmi
Norm al Su Kotunda Göl Alanı
Güç
1969 hm3
26,4 km2
670 MW
Yıllık Üretim
Kaynak: http://w ww2.dsi.gov.tr/baraj/detay
2118 GWh
IV.2.5. Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, söz konusu su
kaynağına (dere, çay vs.) ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık minimum ve
aylık ortalama debilerinin m3/sn olarak verilmesi,
Artvin ili, Şavşat ilçesi sınırları içerisinde yer alan Çağlayan Deresi üzerinde
kurulması planlanan Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi için
tüm akım değerlendirmeleri “Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi Revize Fizibilite
Raporu, 2013’ten alınmıştır.
Çağlayan Regülatörü kesit alanında 1983-2011 yılları arasında kalan 29 yıllık
döneme ait gözlenen aylık ortalama akım değeri 2,16 m 3/sn, en düşük aylık ortalama
akım değeri 0,57 m 3/sn ve en yüksek aylık ortalama akım değeri 7,63 m 3/sn’dir.
Çağlayan Regülatörü akarsu kesit alanlarında 1983-2011 yılları arasında gözlenen DSİ
Etüt Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığının 18.04.2014 tarih ve 237418 sayılı
yazısı ile onaylanan Çağlayan HES Projesi Regülatör Yeri Aylık Ortalama Akım
Değerleri Ek-1/e’de, aylık akım değerleri Tablo IV.2.5.1.’de ve verilmiş olup detayları
Ek-10’da bulunan Ekosistem Değerlendirme Raporu’nda mevcuttur.
Tablo IV.2.5.1. Çağlayan Regülatörü Akarsu Kesit Alanlarında 1983-2011 Yılları Arasında Gözlenen Aylık Akım
Değerleri (m3/sn).
Ort.
Min.
Max.
Ekim
Kasım
Aralık
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Temmuz
Ağustos
Eylül
Ort.
1,04
0,25
2,78
1,17
0,26
4,84
0,73
0,24
2,08
0,58
0,24
1,58
0,57
0,24
1,24
1,51
0,51
4,16
5,22
1,59
14,86
7,63
3,82
12,93
4,68
1,92
9,45
1,43
0,68
3,09
0,67
0,29
1,35
0,74
0,27
1,95
2,16
0,86
5,02
45
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.6. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu, (içme ve kullanma
suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, kalması
durumunda yapılacak HES’lerin mutlak ve kısa mesafeli koruma alnının dışına
çıkarılması v.s. dahil), yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, projenin kurulacağı
su kaynağının/kaynaklarının uzun yıllara ait aylık ortalama değerleri (m3/sn), akım
gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım
değerlerinin, ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak
sunulması,
Proje alanı Türkiye genelinde ayrılmış olan havzalardan Çoruh Havzası içerisinde
yer almakta olup, Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu ile ilgili bilgiler
Bölüm IV.2.7.’de verilmiştir.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında su
potansiyelinin belirlenmesi için proje sahasında mevcut bulunan bütün veriler
kullanılmıştır. Bunun için, proje çalışmalarına hizmet etmek amacıyla EİE’nin 2326
Meydancık Dere – Dutlu, 2327 Berta Suyu – Çiftehanlar, 2333 Mansurat Deresi –
Şavşat istasyonunun akım gözlem değerleri hidroloji çalışmalarında kullanılmıştır. Adı
geçen verilen akım gözlem istasyonları, proje su temininde kullanılmak üzere
çalışılmıştır.
Berta havzasının kuzey kesimlerindeki akımları toplayan Meydancık Dere
üzerinde 248 km2 yağış alanına sahip 2326 AGİ’nin veriminin diğer istasyonlardan
oldukça yüksek olduğu tespit edilmiştir. Projede yer alan tesis yerlerine en yakın
istasyon EİE 2326 nolu AGİ’dir. 2326 nolu AGİ 1983-1998 yılları arasında işletilmiştir.
1999 yılında kapatılan istasyon 2006 yılında tekrar işletmeye açılmıştır. İstasyonun
1999-2011 yılları akım değerlerinin tamamlanması için çevredeki tüm akım gözlem
istasyonları değerlendirilmiştir. EİE 2327 nolu AGİ de 1999 yılında kapatıldığından bu
istasyon korelasyon çalışmalarında kullanılamamıştır.
Berta suyuna güneyden karışan Mansurat Deresi üzerinde yer alan EİE 2333
nolu istasyon ile EİE 2326 nolu AGİ akım verileri arasında yapılan korelasyon çalışması
sonucu elde edilen korelasyon katsayısının yüksek olması nedeniyle bu istasyon akım
verileri kullanılmıştır. EİE 2326 nolu AGİ ile EİE 2333 nolu AGİ’ler arasında yapılan
günlük akımlar bazındaki çalışmalar sonucunda akım verileri hesaplanmıştır.
Çağlayan Regülatörü akarsu kesit alanlarında 1983-2011 yılları arasında
gözlenen DSİ Etüt Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığının 18.04.2014 tarih ve
237418 sayılı yazısı ile onaylanan Çağlayan HES Projesi Regülatör Yeri Aylık
Ortalama Akım Değerleri aşağıda ve Ek-1/e’de verilmiştir.
46
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.6.1. Çağlayan Regülatörü Yeri Aylık Ortalama Akım Değerleri (m3/sn)
Yıl
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
ORT.
Ekim
Kasım
Aralık
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
0.97
0.77
0.57
0.47
0.49
1.58
5.48
0.90
1.29
0.69
0.57
0.54
1.27
3.15
0.25
0.33
0.27
0.24
0.29
0.68
6.75
1.17
0.85
0.56
0.45
0.46
1.08
5.78
0.81
0.56
0.47
0.48
0.69
0.61
3.00
0.83
0.58
0.42
0.32
0.32
0.89
4.84
1.56
1.48
1.05
0.59
0.49
3.28
14.86
0.88
0.59
0.51
0.35
0.38
1.34
5.73
1.02
1.26
0.64
0.38
0.37
1.68
6.01
0.26
0.26
0.24
0.26
0.24
0.56
3.05
1.83
1.57
0.51
0.35
0.31
0.80
5.09
0.50
2.80
0.70
0.62
0.40
1.10
8.91
1.21
0.80
0.47
0.45
0.58
1.24
3.35
1.48
1.25
0.59
0.61
0.61
0.76
2.90
0.94
0.65
0.59
0.63
0.46
0.51
5.38
1.17
0.87
0.38
0.31
0.36
0.65
7.07
0.69
0.75
0.82
0.63
0.78
1.64
3.74
0.85
4.84
2.08
1.58
0.89
1.73
6.32
0.70
0.65
0.60
0.58
0.50
2.01
3.35
0.63
0.90
0.59
0.70
1.24
3.88
6.90
1.31
1.35
0.94
0.93
0.82
1.00
4.75
1.20
2.40
1.81
0.94
0.87
4.16
4.93
0.96
0.94
0.91
0.86
0.93
2.14
7.85
2.78
2.08
1.71
0.63
0.61
1.47
4.94
0.65
0.65
0.58
0.44
0.53
1.04
1.59
0.62
1.30
0.79
0.51
0.43
2.47
5.61
1.45
0.66
0.43
0.39
0.55
0.89
2.01
1.09
0.69
0.87
1.09
1.16
2.68
3.85
1.31
0.86
0.52
0.37
0.30
0.76
4.12
1.04
1.17
0.73
0.58
0.57
1.51
5.22
Kaynak: DSİ Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı
Mayıs
Haz.
Te m .
Ağus.
Eylül
Yıllık
Ort.
5.68
4.32
9.48
5.83
9.40
7.47
10.07
11.64
4.64
9.40
12.93
6.92
7.94
7.37
9.78
7.89
6.95
6.14
4.79
8.57
5.06
10.00
7.31
5.68
12.04
3.82
6.63
6.15
7.35
7.63
3.90
3.13
3.45
4.67
4.42
6.58
6.45
5.58
3.00
9.45
7.72
3.65
3.90
3.72
6.35
4.29
5.06
4.21
2.09
8.25
1.92
5.96
3.89
2.16
7.92
3.18
3.13
3.90
3.85
4.68
1.76
1.16
0.68
1.22
1.01
1.42
1.57
1.65
1.07
2.05
2.09
0.94
1.10
0.85
2.09
0.84
2.95
0.95
0.78
3.09
1.21
1.99
1.04
0.94
2.34
1.18
1.31
0.87
1.39
1.43
0.60
0.71
0.46
0.34
0.48
1.35
0.33
0.42
0.35
0.58
0.57
0.45
0.44
0.29
0.73
0.50
1.18
0.62
0.75
1.69
0.62
1.13
0.88
0.32
1.32
0.52
1.10
0.34
0.43
0.67
0.60
0.47
0.49
0.40
1.22
1.92
0.66
0.58
0.41
0.42
0.77
0.38
0.71
0.43
0.97
0.48
0.85
0.67
0.64
1.37
0.88
1.01
1.03
0.50
0.95
0.78
0.92
0.27
0.64
0.74
1.91
1.52
1.95
1.90
1.93
2.25
3.53
2.47
1.74
2.23
2.88
2.28
1.85
1.74
2.42
2.07
2.17
2.57
1.45
3.15
1.73
3.03
2.39
1.99
2.50
1.77
1.62
1.91
1.83
2.16
IV.2.7. Yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, varsa
havza özelliği (içme, kullanma, sulama suyu, elektrik üretimi, baraj, göl, gölet, su
ürünleri üretiminde ürün çeşidi ve üretim miktarları), proje alanının içme ve
kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su havzasında kalıp kalmadığı, söz
konusu su kaynağının (dere, çay v.s.) herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip
beslemediği, söz konusu su kaynağından (dere, çay v.s.) içme ve kullanma suyu
alınıp alınmadığı,
Proje alanı Türkiye genelinde ayrılmış olan havzalardan Çoruh Havzası içerisinde
yer almaktadır. Proje sahası ve çevresindeki en önemli yüzeysel su kaynakları
Çağlayan Regülatörünün de üzerinde bulunduğu Çağlayan Dere ve Santral alanı
yakınından geçen Meydancık Dere’dir. Ayrıca, proje alanı Türkiye’nin bol yağış alan
bölgelerinden
birinde olduğundan çevrede birçok mevsimsel dere de
gözlemlenmektedir. Şavşat ilçesi sınırlarından geçen Çağlayan Dere, Meydancık
Çayı’na karışıp Çoruh Nehri’ne dökülür.
Proje alanında, planlanan regülatör ile santral arasında yer alan alanda, halen
kullanılmakta olan ve su kullanım hakkı söz konusu olabilecek değirmen, alabalık tesisi
vb. gibi su ile çalışan herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Proje alanında; Artvin İl Özel
İdaresi Etüt Plan ve Proje Müdürlüğü tarafından proje alanında insan nüfusu ve
büyükbaş hayvan için hâlihazırda talep edilen su miktarı mansapta 0,58 lt/sn membada
0,93 lt/sn olup bu miktar kadim su hakları çerçevesinde bırakılacaktır.
47
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje alanı için hazırlanmış söz konusu Su Kullanım Hakları Planlama Raporu
Ek-11de verilmiştir. Proje alanı çevresinde yer alan mevcut su kullanım durumu,
planlanan ve mevcut sulama tesisleri Şekil IV.2.7.1’de verilmiştir.
Proje
Alanı
Şekil IV.2.7.1. Proje Alanı ve Çevresi Mevcut Su Kullanım Durumu, Planlanan V e Mevcut Sulama Tesisleri
Kaynak: DSİ, 2006
IV.2.8. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprak yapısı, arazi kullanım
kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilizesi, kayganlık, erozyon,
toprak işleri için kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır v.b.),
Artvin ili, Kuzey Anadolu orojenik kuşağı dâhilinde yer almaktadır. Bölgenin en
eski arazisini meydana getiren metamorfik seri, Çoruh Nehri’nin aşağı kesimlerinden
başlayarak Sirya üzerinden kuzeydoğuya doğru yayılmaktadır. Seri içerisinde kuvars,
piritli siyah şist, metamorfoze olmuş lavlar, mikaşistler, kloritli, biyotitli ve feldspatlı
şistler, kloritli ve biyotitli gnayslar ve bunların içine sokulmuş iri taneli, pembe renkli
granit ve granodioritler bulunmaktadır. Metamorfik serinin üstüne gelen Jura alt kretase
serisi gelmektedir. Bu seri alt kısımlarında koyu renkli diabaz, serpantin, andezit, marnlı
ve tüflü kalkerlerden meydana gelmektedir.
48
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Artvin il merkezinde görülen kırmızı renkli tabakalar bu seriye aittir. Serideki
konglomeralar üst kısımlarda kırmızı ve ince taneli gre haline dönüşmektedir.
Konglomeranın çakılları arasında, koyu renkli bazik lavlar, kırmızı radyolarit marn
parçaları ve gri renkli kalkerler yer almaktadır. Artvin ve yöresinin en büyük jeolojik
ünitesi üst kretase volkanik serisi ve volkano-sedimanter serisidir. Bu seri, asit ve nötr
lavlarla bunlara ait anglomera ve tüflerden, bunlar arasında ince yataklar halinde yer
alan ve çoğunluğu kırmızı renkli olan marn ve kalker tabakalarından meydana
gelmektedir. Lav serisi içerisinde dasit, andezit, kiparit, kuvarsporfirler bulunmaktadır.
Toprağın Fiziksel, Kimyasal ve Biyolojik Özellikleri
Çağlayan HES projesinin sınırları içerisinde yer aldığı Artvin ili toprakları altı
grupta toplanmaktadır. Bunlar, kahverengi ve kireçsiz kahverengi orman toprağı,
kırmızı topraklar, sarı podzolik topraklar, yüksek dağ çayır toprakları, alüviyal ve
koluviyal topraklardır. İlde yer alan bu toprak gruplarının yüzölçümleri Tablo IV.2.8.1’de,
dağılımları ise Şekil IV.2.8.1’de sunulmuştur.
Tablo IV.2.8.1. Genel Arazi Dağılımı
TOPRAK GRUPLARI
YÜZÖLÇÜMÜ (ha)
ORAN (%)
Kahverengi Orman Toprakları
Kireçsiz Kahverengi Orman
Toprakları
Kırmızı Sarı Podzolik Topraklar
131.263
17,7
316.980
42,6
91.268
17,5
Yüksek Dağ Çayır Toprakları
130.346
12,3
2.275
0,3
353
0,0
71.159
9,6
Alüvyal Topraklar
Kolüvyal Topraklar
Çeşitli A raziler ve Su Yüzeyleri
Kaynak: Artvin Tarım İl Müdürlüğü
Şekil IV.2.8.1. Artvin İlinde Yer Alan Büyük Toprak Gruplarının Dağılımı
49
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
a) Kahverengi Orman Toprakları
Toprak profili içerisinde horizonların dağılımı A-B-C şeklindedir. Bazı durumlarda
profil içerisinde B horizonuna rastlanmayabilir. Genellikle A horizonu iyi gelişmiş, koyu
kahve renkli ve kırıntılı bir yapıdadır. Horizonlar arasındaki geçiş tedricidir. B horizonu
açık kahve renkli, bazen kırmızımtırak kahverenginde yuvarlak veya köşeli blok
yapıdadır. B horizonunun alt kısımlarında kısmen kireç birikmelerine rastlanabilir. Bu
topraklar genel olarak yapraklı ağaçlarında altında gelişir. Toprak tepkimesi hafif asit
veya nötr özelliktedir.
b) Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları
Toprak profili içerisinde horizonların dağılımı A-B-C şeklindedir. Bazı durumlarda
profil içerisinde B horizonuna rastlanmayabilir. A horizonun gelişimi oldukça iyidir. A
horizonu gözenekli ve kırıntılı bir yapıdadır. B horizonundaki gelişim A horizonu kadar
belirgin değildir ve zayıf bir gelişim gösterir. Genel olarak bu horizonda kil birikimi
oldukça azdır veya hiç olmayabilir. Horizonlar arasındaki geçiş tedricidir.
c) Alüviyal Topraklar
Havza içindeki akarsuların taşıyarak mansaba yakın yerde depoladıkları materyal
üzerinde oluşan, nadiren A-C horizonlarına sahip genç topraklardır. Mineral bileşimleri
akarsu havzasının litolojik bileşimi ile jeolojik periyotlarda yer alan toprak gelişimi
sırasındaki taşınma ve birikme dönemlerine bağlı olup, heterojen bir yapıya sahiptir.
Alüviyal alanlarda, üst toprak alt toprağa belirsiz olarak geçiş yapar. İnce tekstürlü ve
taban suyu yüksek alanlarda düşey yöndeki geçirgenlik oranı az, yüzeyi nemli ve
organik maddece zengindir. Kaba tekstürlü topraklar iyi drene olduklarından yüzeyi
çabuk kurumaktadır. Toprakların üzerindeki bitki örtüsü mevcut iklime bağlıdır.
Bulundukları iklime uyabilen her türlü kültür bitkilerinin yetiştirilmesine elverişli üretken
topraklardır.
d) Koluviyal Topraklar
Çoğunlukla dik eğimli yamaçların etek kısımlarında veya vadinin mansaba yakın
kısımlarında bulunurlar. Yerçekimi, toprak kayması, yüzey akışı ve yan dereler
vasıtasıyla taşınarak etek kısımlarda biriken materyaller üzerinde oluşurlar. A-C
horizonlarına sahip genç topraklardır. Profil kesiti boyunca, yüzeysel akışın
yoğunluğuna ve eğim derecesine göre farklı büyüklükteki parçaları içeren katlara
rastlanmaktadır. Bu katlar alüviyal topraklardaki gibi birbirine paralel olmayıp düzensiz
dağılımlıdır.
e) Kırmızı Sarı Podzolik Topraklar
Toprak profili boyunca A-B ve C horizonlarına sahip oldukları için zonal topraklar
olarak adlandırılırlar. A1 horizonu nispeten ince olup koyu renklidir. Karakteristik
özelliği, B horizonunun koyu kırmızıdan-koyu sarıya doğru değişen renkte ve yuvarlak
köşeli ve blok yapıda olmasıdır. Renklenmedeki bu değişiklik demirin oksitlenmesi ve
hidratlanmasından meydana gelmektedir. Profil içerisinde A2 ve B horizonu arasındaki
sınır belirgindir. A horizonundan yıkanarak gelen kil, demir, alüminyum ve organik
madde B horizonunda birikir. Profilin alt kısımlarında renk lekelenmeleri ve demir
konkresyonlarına rastlanabilir.
f) Yüksek Dağ–Çayır Toprakları
Genel olarak yüksek rakımlarda ve orman sınırının daha yukarı kısımlarındaki
sahalarda yer alan bu topraklar, yıl içindeki toprak oluşum süresinin kısa olması
sebebiyle profil oluşumu gelişmemiş, çoğu kez A-C horizonlarına sahip olan intrazonal
topraklardır. Bu toprak tipinde üst toprak koyu kahverengi veya grimsi kahverenginden
siyaha kadar değişmektedir. Çoğunlukla sığ ve taşlı olan bu topraklarda, bazen alt
toprak mevcut olup, bunların içinde sarı pas veya gri renkli düzensiz çizgiler veya
lekeler bulunmaktadır. Organik madde ayrışması, parçalanması yeter derecede
olmadığından, topraklar organik madde yönünden zengindir.
50
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıflandırılması
1990 yılı Artvin ili Arazi Varlığı kitabından alınan verilere göre; proje yeri olan
Artvin ili toplam 743.644 ha yüzölçümüne sahip olup, 89.659 ha tarım arazisi, 102.393
ha çayır-mera arazisi, 439.803 ha orman arazisi, 40.447 ha fundalık arazisi, 2.376 ha
tarım dışı arazi, 68.871 ha hali arazisi ve 95 ha su yüzeylerinden oluşmaktadır. Artvin ili
şimdiki arazi kullanma şekillerinin kabiliyet sınıflarına göre dağılımı Tablo IV.2.8.2’de
verilmiştir.
Tablo IV.2.8.2. Artvin İli Şimdiki Arazi Kullanma Şekillerinin Kabiliyet Sınıflarına Göre Dağılımı
KULLANMA
ŞEKLİ
ARAZİ KULLANMA KABİLİYET SINIFLARI (HEKTAR)
I
II
III
IV
TOPLAM
83
2.133
4.768
26.685
33.669
-
-
-
-
-
16
181
931
10.438
Sulu Tarım
-
569
3.580
Bağ (Sulu)
-
-
Bahçe (Kuru)
-
Bahçe (Sulu)
VII
Toplam
43.999
11.911
55.999
-
-
98
98
-
98
11.566
-
26.875
5.947
32.822
-
44.388
10.798
14.947
-
1.428
-
1.428
-
16.375
-
18
18
-
38
-
38
-
56
-
-
34
34
-
-
-
-
-
34
-
1.123
257
4.191
5.571
-
3.191
-
3.191
-
8.762
Çay
17
117
-
679
813
-
6.928
2.318
9.246
-
1.059
Fındık
50
143
-
527
720
-
5.499
3.628
9.127
-
9.847
Çayır-Mera
-
-
-
-
-
-
93.336
9.057
102.393
-
102.393
Çayır Arazisi
-
-
-
-
-
-
87
-
87
-
87
Mera Arazisi
-
-
-
-
-
-
93.249
9.057
102.306
-
102.306
Orm anFunda.
-
-
-
537
537
-
17.608
462.105
479.713
-
480.250
Orman Arazisi
-
-
-
537
537
-
15.981
423.285
439.266
-
439.803
Fundalık
Arazisi
-
-
-
-
-
-
1627
38.820
40.447
-
40.447
Tarım Dışı
Arazis i
-
5
-
-
5
-
146
32
178
2.193
2.376
Yerleşim
(Yoğ)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
2.193
2.193
Yerleşim
(Az Yoğ)
-
5
-
-
5
-
146
32
178
-
183
Hali Arazile r
-
-
-
-
-
-
-
-
-
68.871
68.871
Su Yüze yi
-
-
-
-
-
-
-
-
-
95
95
83
2.138
4.768
27.222
34.211
-
155.089
483.185
TOPLAM
51
VIII
TOPLA
M
VI
Tarım
Arazile ri
Kuru Tarım
(Nadaslı)
Kuru Tarım
(Nadassız)
V
89.659
638.274 71.159
743.644
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Projenin sınırları içerisinde kurulacağı Şavşat ilçesinde ise; 25.112 ha alan tarım
arazisi, 31.154 ha alan çayır-mera arazisi, 70.728 ha alan orman arazisi, 3.770 ha alan
fundalık arazisi, 261 ha alan tarım dışı arazi (yoğun yerleşim), 10.942 ha alan hali
arazisi ve 35 ha alan ise su yüzeylerinden oluşmaktadır. İlçede, şimdiki arazi kullanma
şekillerinin kabiliyet sınıflarına göre dağılımı Tablo IV.2.8.3’te verilmiştir.
Tablo IV.2.8.3. Şavşat İlçesi Şimdiki Arazi Kullanma Şekillerinin Kabiliyet Sınıflarına Göre Dağılımı
KULLANMA
ŞEKLİ
ARAZİ KULLANMA KABİLİYET SINIFLARI (HEKTAR)
I
II
III
IV
TOPLAM
-
75
2.559
12.027
12.027
-
-
-
-
-
-
-
556
4.666
Sulu Tarım
-
75
1.865
Bağ (Sulu)
-
-
Bahçe (Kuru)
-
Bahçe (Sulu)
VIII
TOPLA
M
VI
VII
Toplam
8.241
2.220
10.461
-
-
-
-
-
-
5.222
-
8.031
2.220
10.251
-
15.473
6.147
8.087
-
44
-
44
-
8.131
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
138
1.214
1.352
-
166
-
166
-
1.518
Çay
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Fındık
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Çayır-Mera
-
-
-
-
-
-
30.154
1.003
31.154
-
31.154
Çayır Arazisi
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Mera Arazisi
-
-
-
-
-
-
30.154
1.003
31.154
-
31.154
Orm anFunda.
-
-
-
537
537
-
3.792
70.169
73.961
-
73.961
Orman Arazisi
-
-
-
537
537
-
2.634
67.548
70.191
-
70.728
Fundalık
Arazisi
-
-
-
-
-
-
1.149
2.621
3.770
-
3.770
Tarım Dışı
Arazis i
-
-
-
-
-
-
-
-
-
261
261
Yerleşim
(Yoğ)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
261
261
Yerleşim
(Az Yoğ)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Hali Arazile r
-
-
-
-
-
-
-
-
-
10.942
10.942
Su Yüze yi
-
-
-
-
-
-
-
-
-
35
35
TOPLAM
-
75
2.559
12.564
15.198
-
42.184
73.392
115.576
11.238
142.012
Tarım
Arazile ri
Kuru Tarım
(Nadaslı)
Kuru Tarım
(Nadassız)
V
25.112
Kaynak: Artvin İli Arazi Varlığı, KHGM, 1990
Çağlayan Regülatör ve HES proje alanını gösterir 1/25.000 ölçekli arazi varlığı
haritasından (Bkz. Ek-4) elde edilen bilgilere göre, proje kapsamında kullanılacak olan
yaklaşık 4.100 m 2 alanının tamamı orman (O) arazisi üzerinde bulunmaktadır. Proje
alanında, büyük toprak gruplarından, kahverengi orman toprakları (M) bulunmaktadır.
Arazi kabiliyet sınıfına göre IV., VI. ve VII. sınıf toprakların yer aldığı proje alanında,
erozyon derecesine göre 2. ve 3. sınıf, toprak özellikleri kombinasyonuna göre ise 14.,
22., 23., 24. sınıf topraklar bulunmaktadır.
52
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.9. Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup, olmadığı, var ise tarımsal
gelişim proje alanları, sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri
ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik
değeri),
Arazi Dağılımı
Çağlayan Regülatörü ve HES projesinin sınırları içerisinde kurulacağı Artvin ili,
1990 yılı Artvin ili Arazi Varlığı kitabından alınan verilere göre, toplam 743.644 ha
yüzölçümüne sahip olup, il arazisi 89.659 ha tarım arazisinden, 102.393 ha çayır-mera
arazilerinden, 439.803 ha orman arazisinden, 40.447 ha fundalık arazisinden, 2.376 ha
tarım dışı araziden (yoğun yerleşim), 68.871 ha hali araziden ve 95 ha su
yüzeylerinden oluşmaktadır. Artvin ili arazi dağılımı Bölüm IV.2.8. – Tablo IV.2.8.2.’de,
arazi dağılımının grafiksel olarak gösterimi ise aşağıda sunulmuştur (Bkz. Şekil
IV.2.9.1.).
Şekil IV.2.9.1. Artvin İli Arazi Dağılımı
Proje alanının sınırları içerisinde kurulacağı Şavşat ilçesi ise, 1990 yılı Artvin ili
Arazi Varlığı kitabından alınan verilere göre toplam 132.012 ha yüzölçümüne sahip
olup, il arazisi 24.112 ha tarım arazisinden, 31.154 ha çayır-mera arazilerinden, 70.728
ha orman arazisinden, 3.770 ha fundalık arazisinden, 261 ha tarım dışı araziden
(yoğun yerleşim), 10.942 ha hali araziden ve 35 ha su yüzeylerinden oluşmaktadır.
Şavşat ilçesi ili arazi dağılımı Bölüm IV.2. – Tablo IV.2.8.’de, arazi dağılımının grafiksel
olarak gösterimi ise aşağıda sunulmuştur (Bkz. Şekil IV.2.9.2).
53
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.9.2. Artvin İli Tarım Arazisinin Dağılımı
Tarımsal Üretim
Artvin ilinde tür ve çeşit bazında oldukça geniş bitkisel üretim potansiyeli
mevcuttur. Birçok bitkinin gen kaynağı olan ilde son yıllarda bu potansiyel
değerlendirilerek yüksek verimli tohumluklar ve fidanlar getirilerek çiftçilerimize örnek
bahçeler tesis edilmiştir. Kalitenin artırılması ile pazarda aranan çeşitlerin üretimine
öncelik verilmiş, bu arada yerli çeşitlerin de seleksiyonu için gerekli olan bakım,
budama, aşılama ve gübreleme gibi kültürel işlemler örnek bahçelerde çiftçilere teşhir
edilmiştir, böylece verim ve kaliteyi arttırılmıştır.
Artvin ilinde 2011 yılında yumuşak çekirdekli ve üzümsü meyve üretimi 16.264
ton, sert çekirdekli meyve üretimi 6.844 ton, sert kabuklu meyvelerin üretimi 5.995
ton’dur. Endüstri bitkilerinden yaş çay üretimi 59.100 ton, kuru çay üretimi 8.570 ton,
turunçgil üretimi 1.438 ton, hububat üretimi 14.706 ton, yem bitkileri üretimi 16.786 ton,
sebze ürünleri üretimi 18.306 ve önemli tarla ürünleri üretimi 15.263 ton olmuştur.
Artvin ilinde 2011 yılı içerisinde üretilen başlıca bitkilerin miktarları Tablo IV.2.9.1.’de
sunulmuştur.
54
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.9.1. Artvin İlinde 2011 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca Bitkiler ve Üretim Miktarları
BİTKİLER
Yumuşak
Çekirdekli
ve Üzümsü
Meyve
Sert
Çekirdekli
Meyve
Sert
Kabuklu
Meyve
Turunçgil
Meyve
ÜRETİM MİKTARLARI (ton)
Armut
Ayva
Elma
Dut
İncir
Nar
Üzüm
T. Hurma
Kivi
3.075
601
4.781
1.406
334
241
5.181
369
276
Erik
Kayısı
Kiraz
Şeftali
1.095
270
2.771
721
Ceviz
Kızılcık
Zeytin
214
342
1.431
Fındık
1.595
Mandalina
942
Buğday
Hububat
5.875
Endüstri
Çay (Yaş)
Bitkileri
59.100
Kaynak: Artvin İli Tarım Master Planı
Vişne
Kestane
4.236
164
Portakal
480
Arpa
3.070
Çavdar
0
Limon
16
Mısır
5.425
Çay (Kuru)
8.570
Çeltik
336
Artvin ili ve Şavşat ilçesinde üretim tarım ürünleri ile ilgili bilgiler aşağıda
sunulmuştur.
a) Hububat Üretimi
Türkiye genelinde tarla bitkileri içerisinde en fazla hububat tarımı yapılmaktadır.
Artvin ili hububat ekim alanı bakımından 58.505 dekar ekili kültür arazisi mevcuttur.
Artvin genelinde hububat üretimi içerisinde ekim alanı en fazla olan ürün buğdaydır.
Buğdaydan sonra ikinci sırayı arpa almaktadır. Şavşat ilçesinde ise buğday ve arpa
üretimi yapılmaktadır. Artvin ili ve Şavşat ilçesinde 2011 yılında yapılan hububat üretimi
Tablo IV.2.9.2.’de, tablonun grafiksel olarak gösterimi ise Şekil IV.2.9.3.’te sunulmuştur.
Tablo IV.2.9.2. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Hububat Üretimi
ÜRETİM (TON)
ÜRÜN
ARTVİN İLİ
BUĞDAY
5.875
ARPA
3.070
ÇELTİM
336
MISIR
5.425
Kaynak: Artvin Tarım İl Müdürlüğü
ŞAVŞAT İLÇESİ
76
42
0
402
55
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.9.3. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Hububat Üretimi
b) Endüstri Bitkisi
2011 yılı içerisinde Artvin ilinde 88.663 da tarım alanında toplam 59,1 ton yaş
çay, 8,57 ton kuru çay üretimi yapılmıştır. Projenin sınırları içerisinde yer aldığı Şavşat
ilçesinde ise çay üretimi yapılmamaktadır.
c) Yem Bitkisi
2011 yılı içerisinde Artvin ilinde toplam 15.397 ton yonca, 9.180 ton korunga ve
760 ton fiğ üretimi yapılmıştır. Aynı yıl içerisinde Şavşat ilçesinde 4.378 ton yonca ve
5.968 ton korunga üretilmiştir. Proje alanı çevresinde yer alan tarım alanlarında da
genel olarak yem bitkisi üretimi gerçekleştirilmekte olup, Artvin ili ve Şavşat ilçesinde
2011 yılında yapılan yem bitkisi üretimi Tablo IV.2.9.3’te, tablonun grafiksel olarak
gösterimi ise Şekil IV.2.9.4.’te sunulmuştur.
Tablo IV.2.9.3. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Yem Bitkisi Üretimi
ÜRETİM (TON)
ÜRÜN
ARTVİN İLİ
YONCA
15.370
KORUNGA
15.397
FİĞ
9.180
Kaynak: Artvin Tarım İl Müdürlüğü
ŞAVŞAT İLÇESİ
4.378
5.968
-
56
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.9.4. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2011 Yılı İçerisinde Yapılan Yem Bitkisi Üretimi
d) Meyve
Türkiye genelinde, meyve üretimi yapılan alanlar tarım alanlarının yaklaşık % 5’ini
oluşturmaktadır. Artvin ilinde ise bu oran %4,32’dir. İlde genel olarak fındık, elma,
armut ve üzüm üretimi yaygın olarak yapılmaktadır. Son yıllarda özellikle sahil
bölgelerinde çay ve fındığa alternatif olarak kivi üretimi yaygınlaşmaya başlamıştır.
2001 yılı verilerine göre, il geneli meyve veren yaşta ağaç sayısı 1.007.095 olup,
2.351.415 adet fındık ocağı mevcuttur. Toplam meyve üretimi ise 30.881 ton/yıl’dır.
Meyvecilik daha çok sebzecilik ve hayvancılığın yanında aile bütçesine ek bir katkı
sağlamak ve aile içi meyve tüketimi amacıyla yapılmaktadır. Zeytin ve fındık üretimine
yönelik alanlar genellikle özel olarak tesis edilmekle beraber, diğer meyvelerin
üretiminde özel tesisler kurulmasından çok, araziler etrafında ya da çayır alanlarının
içerisinde dağınık olarak bulunan ağaçlardan ürün alınmaktadır. Artvin ili ve Şavşat
ilçesinde 2001 yılında yapılan meyve üretimi Tablo IV.2.9.4.’te, tablonun grafiksel
olarak gösterimi ise Şekil IV.2.9.5.’te sunulmuştur.
Tablo IV.2.9.4. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2001 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca Meyveler ve Üretim Miktarları
Yer
Artvin İli
Arm ut
1.563
Elm a T. Hurm ası Üzüm
3.927
306
Şavşat İlçesi
585
840
0
Kaynak: Artvin Tarım İl Müdürlüğü
Meyve Üretim i (Ton)
Erik
Şeftali Ze ytin Ceviz
Fındık
Kivi
Toplam
5.864
1.147
871
1.010
1.816
4.919
562
13.685
48
147
39
0
440
0
0
1.211
57
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.9.5. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2001 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca Meyveler ve Üretim Miktarları
e) Sebze
Türkiye genelinde tarım alanlarının %3’ünde sebze üretimi yapılırken, Artvin
ilinde bu oran %1,1’dir. İl sınırları içerisinde sebze tarımını engelleyen en büyük
faktörlerden birisi arazi yapısıdır. İl genelinde sebze alanları evlerin önünde bulunan
küçük düzlüklerde veya meyve bahçelerinin kenarlarında bulunan ufak alanlarda
yapılmaktadır. Arazi yapısının kırık olması sebze tarımının geniş alanlara yayılmasının
engellemektedir. Ayrıca yükselti farklılıkları nedeniyle seracılık ancak Çoruh Vadisi
üzerindeki taban arazilerde yaygınlaşmıştır. Sebze üretimi de meyvecilik ve
hayvancılıkta olduğu gibi, daha çok ek gelir elde etmek ve aile içi öz tüketimi
karşılamak amacıyla yapılmaktadır. Artvin ili ve Şavşat ilçesinde 2003 yılında yapılan
sebze üretimi Tablo IV.2.9.5.’te, tablonun grafiksel olarak gösterimi ise Şekil
IV.2.9.6.’da sunulmuştur.
Tablo IV.2.9.5. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2003 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca Sebzeler ve Üretim Miktarları
ÜRÜN
Hıyar
Patlıcan
Domates
D. Biber
S. Biber
T. Soğan
B. Lahana
K. Lahana
Bal kabağı
T. Fasulye
Kaynak: TÜİK
ŞAVŞAT İLÇESİ
Alan (da)
412
0
1.020
100
85
176
706
0
100
759
ARTVİN İLİ
Üretim (ton)
103
0
310
20
25
71
212
0
14
110
Alan (da)
1.854
260
2.815
519
306
457
880
1.372
227
3768
58
Üretim (ton)
1.909
193
4.937
154
131
190
434
228
154
1466
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.9.6. Artvin İli ve Şavşat İlçesinde 2003 Yılı İçerisinde Üretilen Başlıca Sebzeler ve Üretim Miktarları
Proje alanı yakın çevresinde bulunan Meydancık Beldesi ve çevresinde genellikle
küçük ve parçalı yapıdaki tarım arazilerinde aile iç tüketimine yönelik olarak tarımsal
faaliyetler yapılmaktadır. Yörede sebze ve meyve, yem bitkileri ve çayır otu üretimi
gerçekleştirilmektedir. Tarım arazilerinin büyük bir kısmı marjinal tarım arazisi
vasfındadır.
Proje kapsamında kullanılacak alanlar orman sayılan alanlardır. Ancak tarım
alanlarının kullanılması söz konusu olur ise tarım alanlarının tarım dışı amaçla
kullanılması için, 19.07.2011 tarih ve 25880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren 5403 sayılı ‘’Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu’’ hükümleri
gereğince, Artvin Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü ve/veya Gıda, Tarım ve
Hayvancılık Bakanlığı’ndan gerekli izinler alınacaktır.
Benzer şekilde mera alanlarının kullanılması durumunda; 4342 sayılı Mera
Kanunu’nun 14. maddesi gereğince, fiilen yatırıma başlanmadan önce, söz
konusu mera alanlarının tahsis amacı değişikliği ile ilgili olarak, Artvin Valiliği’ne
(Valilik mera komisyonuna) müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır.
IV.2.10. Orman alanları (ağaç türleri ve miktarları, kapladığı alan
büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım
amaçları, 1/25.000 ölçekli Meşcere haritası,
Artvin ili dağlık ve çok engebeli bir arazi yapısına sahip olup, İl alanının
çoğunluğu ormanlarla kaplıdır. Orman alanları 390.453 ha’lık bir alanı kaplamakta ve
toplam alanın %53’ünü oluşturmaktadır. Ormanların %33,6’sı normal koru, %37,3’ü
bozuk koru, %1,7‘si normal baltalık, %27,4’ü ise bozuk baltalık vasfındadır.
Artvin ilindeki ormanların serveti toplamı 41.276.504 m 3 olup, bunun 27.820.399
m ’ü ibreli, 12.006.054 m 3’ü yapraklı, 1.450.051 m 3’ü de karışık ormandır. Ayrıca
14.910.423 ster de baltalık orman serveti mevcuttur.
3
1985 yılında yenilenen Amenajman Planı verilerine göre Artvin İli ormanlarının
yıllık ortalama ETA’sı (kesilmesi planlanan yıllık ortalama odun hasılatı miktarı)
297.580 m 3 ibreli, 106.975 m 3 yapraklı ve 10.198 m 3 karışık olmak üzere toplam
414.753 m 3’tür. Her ne kadar plan verisi bu ise de ormanların ancak bu miktarın
%40’ının alınmasına tahammülü vardır. Yıllık ortalama cari artım ise 775.482 m 3’tür.
59
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
1992-1998 yılları arasında Mülga Ağaçlandırma ve Erozyon Kontrolü Genel
Müdürlüğü’nce 942 ha orman içi ağaçlandırma, 6.544 ha sahada da erozyon kontrolü
çalışması yapılmıştır. Orman Genel Müdürlüğü’nce ise 3.512 ha sahada orman içi
ağaçlandırma, 1.899 ha sahada ise erozyon kontrolü çalışması yapılmıştır. Ayrıca 591
ha saha doğal yolla, 3.641 ha sahada yapay yolla gençleştirilmiştir.
Artvin ormanlarında yaygın olarak; ladin, göknar, sarıçam, kayın, meşe, gürgen,
kızılağaç, ıhlamur, kestane, kavak, akçaağaç, dişbudak, kayacık, fıstıkçamı, karaağaç,
huş, ardıç, şimşir, sandal, porsuk ve orman gülü vejetasyonu bulunmaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında Artvin Orman Bölge
Müdürlüğü’nce hazırlanan 28.11.2012 tarih ve 10906 sayılı yazısı “ÇED İnceleme ve
Değerlendirme Raporu”nda faaliyet alanı içerisinde ve çevresinde 173.696,26 m 2
orman sayılan alan, yaklaşık 9.773,81 m 2 orman sayılmayan alan bulunduğu
belirtilmiştir. Faaliyetin geçtiği orman alanlarında mesçere tipleri BDy, LGcd3, Lc2,
LDybc3, LMbc3, LGDybc3, ZYGDlbc3, T, BL, GnMbc3’tür. Proje sahası ile ilgili Artvin
Orman Bölge Müdürlüğü “ÇED İnceleme ve Değerlendirme Raporu” eklerde
sunulmuştur (Bkz. Ek-1/b). Buna göre, değerlendirme raporunda belirtilen hususlar
dikkate alınarak planlama ve uygulama yapılması durumunda, projenin
uygulanmasında bir sakınca olmadığı belirtilmiştir. Proje alanına ait 1/25.000 ölçekli
Orman Mesçere haritası eklerde sunulmuştur (Bkz. Ek-5).
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında gerçekleştirilecek tüm
faaliyetler Artvin Orman Bölge Müdürlüğü’nce hazırlanan “ÇED İnceleme ve
Değerlendirme Raporu”nda belirtildiği şekilde yerine getirilecek olup, bu kapsamda;
- DSİ ile yapılacak su anlaşmasında belirtilen cansuyu miktarının altına
inilmeyecek, Regülatör ile Santral kısımlarında elektronik olarak mütemadiyen
ölçümler yapılacak, bu ölçümlerin silinmesi, değiştirilmesi mümkün olmayacak
hale getirilecektir.
- Mevcut orman yollarından faydalanıldığı takdirde mutlaka onarım işlemi yatırımcı
firma (Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş.) tarafından yapılacaktır.
- Orman sayılan alanlar patlayıcı madde deposu olarak kullanılmayacağından
ihtiyaç duyulması halinde kullanılacak olan patlayıcı her seferinde yalnızca 1
günlük ihtiyacı karşılayacak kadar tedarik edilecektir.
- Proje kapsamında hafriyat çalışmaları dolayısıyla oluşacak kazı fazlası malzeme
yamaçlardan aşağı atılmayacak, ekte verilen 1/25.000 ölçekli Topografik haritada
belirtilmiş olan Kazı Fazlası Stok Sahalarında biriktirilecektir.
- İnşaat çalışmaları kapsamında derelere pasa dökülmeyecektir.
- Proje kapsamında tesis edilecek ünitelerin kazılarından çıkan malzemenin bir
kısmı, ünitelerin inşaatı sırasında saha dolgusu olarak kullanılacak olup,
kullanılamayan kısım için ekte verilen 1/25.000 ölçekli Topografik haritada
belirtilmiş olan Kazı Fazlası Stok Sahalarının yeterli olmaması halinde Orman
Bölge Müdürlüğü’nün göstereceği alanlarda depolanacaktır. Bu alanların
kullanımı 2 yılı geçmeyecek olup, 2 yılın sonunda mutlaka rehabilitasyon projesi
uygulanarak rehabilite edilecektir.
Orman alanları için kamulaştırma söz konusu olmadığından; proje kapsamında
yer alan ormanlık alanların kullanımı için kullanımı için 6831 Sayılı Orman Kanunun 17.
maddesi gereğince izin alınacak ve izin iş ve işlemleri Orman Genel Müdürlüğü’nün
ilgili talimatları doğrultusunda yürütülecektir.
60
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.11. Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat
Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik
Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler,
Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Alan ve
Merkezleri, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara
uzaklıklarının 1/100.000 ölçekli haritada anlaşılır ve renkli göstrerilmesi),
Artvin ilinde bulunan korunan alanlar ve proje alanına olan uzaklıkları Tablo
IV.2.11.1’de verilmiştir. Ayrıca Şekil IV.2.11.1’de de proje alanı ve Artvin ili korunan
alanlar verilmiştir.
Tablo IV.2.11.1. Artvin İlinde Bulunan Korunan Alanlar ve Proje Alanına Olan Uzaklıkları
Korunan Alan
Hatila Vadisi Milli Parkı
Karagöl Sahara Milli Parkı
Altıparm ak Tabiat Parkı
Borçka Karagöl Tabiat Park ı
Cam ili Gorgit Tabiatı Korum a Alanı
Cam ili Efe ler Tabiatı Korum a Alanı
Çam burnu Tabiatı Korum a Alanı
Artvin Yusufeli Çoruh Vadisi Yaban Hayatı Geliştirme Sahası
Proje alanına olan uzak lığı*
39,3 km
17,8 km
77,3 km
33,3 km
27,5 km
22,9 km
74,7 km
62,1 km
*uzaklıklar kuş uçuş u uzaklıklarıdır
Artvin ilinde bulunan korunan alanlar kuş uçuşu olarak etkilenme sınırları dışında
olduğundan, bu alanlar üzerinde herhangi olumsuz bir etki beklenmemektedir. İlde
ayrıca 1 adet Muhafaza Ormanı bulunmakta olup, kuş uçuşu 42,7 km uzaklıkta
bulunmaktadır. Bunun dışında 1 adet Gen Koruma Alanı bulunup, 41 km uzaklıktadır.
İlde ayrıca 14 adet Tohum Meşçeresi bulunmaktadır. En yakın alan kuş uçuşu 12,3 km
kuzeyde yer almakta olup, herhangi bir etki beklenmemektedir.
N
Şekil IV.2.11.1. Artvin İlinde Bulunan Korunan Alanlar ve Proje Alanı
61
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Avın Yasaklandığı Sahalar:
1-Merkez İlçe (A);Doğusu: Artvin– Erzurum Karayolu, Kuzeyi: Artvin İl Merkezi
ile Artvin Erzurum Karayolu, Batısı: Hatila Vadisi Milli Parkı Sınırı, Güneyi: Yusufeli
İlçe Sınırı.
(B); Doğusu: Ardanuç İlçe Sınırı, Kuzeyi: Artvin- Ardanuç Karayolu, Batısı:
Artvin Deriner Barajı, Güneyi: Yusufeli İlçe Sınırı ve Erzurum İl sınırı.
(C); Doğusu: Şavşat ilçe sınırı, Eskikale yolu, Eskikale Kışlağı, Kuzeyi: Karçal
Dağları, Yanıklı Köyü Taşucu Mahallesi, Taşucu Kışlağı(Biyosfer Rezerv Alanı), Batısı:
Ortaköy yaylasından gelen Ortaköy Deresi ve Ortaköy Yolu, Aydınköy, Güneyi: Artvin
Şavşat Karayolu, Şavşat suyu.
2-Borçka İlçesi (A); Doğusu: Borçka Camili Yolu, Kuzeyi: Gürcistan Devleti
sınırı, Batısı: Hopa İlçe Sınırı, Güneyi: Hopa–Borçka Karayolu
(B) (Camili Biyosfer Rezervi); Doğusu: Gürcistan sınırından başlayarak sırtı
takiben Kayabaşı Tepesi, Naçişgirev Tepesi, Büyük Ömer Dağı, Alçakgeçit, Güzelyüz
Tepesi, Siyahkuş Tepesi, Yabani Lahana Tepe, Kırmızıbaş Tepesinden geçerek 3190
metre rakımlı Ziyaret Tepenin kuzeybatısındaki Tepe, Batısı: Gürcistan sınırından
başlayarak sırtı takiben 2161 ve 2085 metre rakımlı Tepelerinden nirengi noktalarından
geçerek Kuvagibe Tepe, yol bakımevi, yangın kulesi, Bakmarov Tepe, Gennard Tepe,
Gildiziri Tepe, 2274 ve 2318 metre rakımlı Tepelerden geçerek, 2401 rakımlı Tepe,
Kuzeyi: Gürcistan, Güneyi: 2401 metre rakımlı Tepeden başlayarak Verketil Tepe,
Bombalı Tepe, Tuzlu Tepe, Bayraklı Tepe, Geyikli sırtından Karçal Dağlarındaki 3286
metre rakımlı Tepe, orta sivri Tepeden geçerek, Ziyaret Tepenin kuzeybatısındaki
Tepe.
3-Şavşat İlçesi (A); Doğusu: Ziyaret Tepe, Şavşat-Ardahan karayolu, Şavşat
Maçerelta Mahallesinden başlayan ve Ciritdüzü Deresine inen köy yolu Kuzeyi:
Ciritdüzü Deresi (Şavşat-Ciritdüzü köy yolu) Batısı: Şavşat Elmalı, Susuz köy yolu ve
takip eden Koçenler Mahalle yolu Güneyi: Susuz köyünden devam eden Koçenler ve
Ovacık Mahalle yollarından Ardahan Karayolu.
(B); Doğusu: Bahçecik köyü, Dalkırmaz köyünden Çiftlik köyüne giden köy yolu
Kuzeyi: Çukurun sırtı, Çukur köyü yolu, Kuzey Doğu: Meydancık Şavşat Karayolu
Şartul Mevkii. Batısı: Şavşat Elmalı Susuz Köy Yolu ve takip eden Koçenler Mahalle
Yolu. Güneyi: Susuz Köyünden devam eden Koçenler ve Ovacık Mahalle Yolları.
4-Yusufeli İlçesi; Doğusu: Erzurum İl sınırı, Kuzeyi: Artvin Merkez İlçesi Sınırı,
Batısı: Yusufeli Dereiçi köyünden geçerek, Çıralı, Esendal, Akarsu Serinsu köylerine
kadar devam eden köy yolu, Güneyi: Yusufeli-Oltu Karayolu (Çoruh Vadisi Yaban
Hayatı Geliştirme Sahası) İl sınırına kadar.
Yaban Hayvanı Yerleştirildiği için Avın Yasaklandığı Sahalar:
1-Ardanuç İlçesi; Doğusu: Eşkinar Deresi, Torbalı köy yolu, Kuzeyi: ArdanuçArtvin karayolu, CehennemDeresi Kanyonu, Batısı: Avcılar, Gümüşhane köy yolu ve
devam eden dağ yolu, Güneyi: Örtülü, Bereket, Sakarya Köylerini devam ederek Zara
Dağına çıkan yol.
62
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Olarak Ayrıldığı için Avlanmanın Yasak
Olduğu Sahalar:
1-Artvin Yusufeli Çoruh Vadisi Yaban Hayatı Geliştirme Sahası: (16.10.2005 tarih
ve 25968 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan sınırları dâhilinde avlanmak yasaktır.)
Proje
Alanı
Şekil IV.2.11.2. Artvin İli Ava Açık ve Kapalı Alanlar Haritası
IV.2.12. Faaliyet alanının mevcut çevresel özellikleri bölümünde yer alacak
flora, fauna ve biyoçeşitlilik özelliklerinin belirlenmesine yönelik olarak detaylı
araştırma ve arazi çalışmaları, biyoçeşitliliğe yönelik olarak arazi çalışmaları
vejetasyon dönemini kapsamalıdır. Yapılan biyolojik çeşitlilik çalışması ile
faaliyet alanı ve yakın çevresinin flora ve fauna elemanlarının detaylı incelemesi,
alanın biyoçeşitlilik özellikleri irdelenmeli ve özellikle nesli tehlike altında, lokal
endemik ve nadir türler belirlenmeli, faaliyet alanının habitat yapısı ve ekosistem
özellikleri detaylandırılmalıdır.
Artvin ili, Şavşat ilçesi sınırları içerisinde planlanan “Çağlayan Regülatörü ve
Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi” ÇED Raporu’nun flora ve fauna çalışmaları
Ağustos 2012 döneminde Bilim Uzmanı Biyolog Levent Biler ve Hidrobiyolog Dr. Elif
MANAV TÜFEKCİ tarafından yapılmıştır. Ayrıca alanın floristik özelliklerini daha iyi
ortaya koyabilmek ve olası etkileri değerlendirebilmek amacıyla “Ekosistem
Değerlendirme Raporu” hazırlanmıştır (Bkz. Ek-10).
63
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.12.1. Flora; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen flora
elemanlarının tümünü kapsayacak şekilde familya, cins, tür, Türkçe adları,
Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite, tehlike kategorileri, koruma
statüsü (Ulusal Mevzuat ve Uluslar arası sözleşmeler kapsamında koruma altında
bulunan türler) ile ilgili elde edilen verilerin tablo halinde gösterimi, Arazide
yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu
dönemin belirtilmesi, flora için Türkiye Bitkileri Servisi (TUBİVES) kullanılarak
kontrol yapılması, (flora ve fauna elemanlarının tespiti alanlarında uzman iki ayrı
biyolog tarafından arazi çalışmaları yapılarak belirlenmeli, literatür çalışmaları ile
doğrulanmalı),
Faaliyet alanı, Grid Kareleme Sistemine göre A8 karesinde yer almaktadır
(Bkz.Şekil IV.2.12.1.1.). Raporun flora kısmı oluşturulurken araziden toplanan bitki
türlerinin teşhisinde Davis’in “Flora of Turkey and East Aegean Islands” adlı eserinden
yararlanılmış, flora listesinin tam ve eksiksiz olması amacıyla aynı eserden literatür
çalışması yapılmış, TÜBİTAK ve Türkherb tarafından hazırlanan Türkiye Bitkileri Veri
Servisi’nden ve Türkiye Florası ile ilgili yayınlanmış çalışmalardan yararlanılmıştır.
Ayrıca, daha önce bölgede yapılan birçok projenin hazırlanması sırasında derlenen
veriler de bu projenin flora ve fauna kısmının hazırlanmasında değerlendirilmiştir.
Ekosistemin eksiksiz değerlendirilebilmesi için proje için Ankara Üniversitesi Fen
Fakültesi Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Latif Kurt tarafından “Fitoekolojik
Değerlendirme Raporu” hazırlanmıştır (Şekil IV.2.12.1.2.). Hazırlanan rapordaki
bulgular da işlenerek değerlendirilmiştir.
Şekil IV.2.12.1.1. Faaliyet Alanın Grid Kareleme Sistemindeki Yeri
64
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.12.1.2. Arazi Çalışmalarından Görünüm
Fitocoğrafik Bölge ve Vejetasyon
Ülkemiz coğrafi konum itibariyle başta çeşitli iklimlerin etkisi altındadır. Nitekim
kuzeyde Kuzey Anadolu ve Yıldız (Istranca) dağları kuşağının kuzeye, özellikle
Karadeniz’e bakan yamaçlarında okyanusal; Marmara denizi çevresi, Ege bölümü ve
Akdeniz Bölgesi’nde Akdeniz; İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da karasal iklim şartları
hüküm sürmektedir. Böylece Anadolu ve Trakya’nın kuzeyi okyanusların doğusunda
kıtaların batısında hüküm süren nemli ılıman; Ege ve Akdeniz subtropikal; Anadolu’nun
orta ve doğu bölgeleri, kıtaların iç kısımlarında hüküm süren karasal iklimlerin
toplandığı bir ülkedir. Yüksek dağlık alanlarda ise daha kuzey enlemlerde etkili olan
soğuk iklim şartları görülür. Bu nedenle Türkiye’de bitki örtüsü açısından farklı alanların
ve fitocoğrafya bölgelerinin bulunması (Şekil IV.2.12.1.3.), doğal şartların bir gereğidir.
65
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.12.1.3. Türkiye’deki Fitocoğraf ik Bölgeler ve Anadolu Diyagonali (Çaprazı)
(EUR.-SİB.: Avrupa Sibirya Bitki Coğrafyası Bölgesi, Mes.: Akdeniz Bitki Coğrafyası Bölgesi, IR.-TUR.: İran
Turan Bitki Coğrafyası Bölgesi)
Genel bir değerlendirme ile Türkiye’nin kuzeyi bir bütün olarak Avrupa-Sibirya
Flora Bölgesi’ne girer. Kuzeyde Ordu’nun doğusunda itibaren Doğu Karadeniz Bölümü
Kolşik, batı kesimleri ise aynı flora âleminin Öksin alt flora veya bölümleri içinde kalır.
Marmara denizinin kuzey kıyıları ile Ege ve Akdeniz bölgeleri, Doğu Akdeniz Flora
âlemini oluşturur. İç ve Doğu Anadolu bölgeleri Turan-Önasya veya İran-Turan Flora
Bölgesi’ne, Güneydoğu Anadolu’nun step alanları da İran-Turan Flora Bölümü’ne girer.
Kısaca Türkiye; Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan flora bölgelerinin bir arada
bulunduğu bir ülkedir.
Bununla beraber ülkemizde, yükseklik ve bakı şartları, bu flora bölgelerinin
birbirinden kesin çizgilerle ayrılmasını güçleştirmektedir. Zira Öksin flora bölümünde
dağların güneye bakan yamaçlarında kuru ormanlar, vadi ve depresyonlarda kurakçıl
çalılar bulunur. Aynı şekilde Akdeniz Bölgesi’nde, Nur (Amanos) dağlarında olduğu
gibi, kuzeye bakan yamaçlarda ve yüksek yerlerde Öksin elemanlarından ibaret bitki
birlikleri ve fizyonomik görünüm itibariyle ot, çalı, ağaç toplulukları şeklinde oluşan
formasyonlar yer alır. Böylece, lokal alanlarda barınmış ve uygun ekolojik şartlarda
hayatiyetlerini sürdüren değişik flora parçaları da bulunur.
Proje alanı Avrupa-Sibirya fitoekolojik bölgesi içerisinde kalmaktadır. Fakat her
ne kadar Karadeniz Avrupa-Sibirya fitoekolojik bölgede yer alsa da sahip olduğu
fiziksel (yağış, nem, vs.) özellikler nedeniyle farklılıklar gösterebilmektedir.
Karadeniz fitocoğrafik bölgesi veya zonu, Karadeniz Coğrafi Bölgesi ile Marmara
Bölgesi’nin kuzeyindeki Karadeniz kıyı kuşağını kapsar.
Bölgenin Anadolu kesimi, kabaca doğu-batı yönünde birkaç kol halinde uzanan
Kuzey Anadolu dağ kuşağı içerisinde yer alır. Dağlar arasında genellikle akarsuların
geçtiği çökme sonucu oluşmuş oluklar uzanır.
66
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Karadeniz Bölgesi’ni diğer bölgelerden ayıran en önemli özellik, yağışın fazla
olmasından dolayı zengin türlerden oluşan Avrupa-Sibirya kökenli nemli ılıman ve
nemli soğuk koşullarda yetişen bitki topluluklarının bulunmasıdır. Bölgenin yüzey
şekilleri (dağların uzanışı, bakı ve yükseklik) farklı ortamların oluşmasını sağlamıştır.
Nitekim her mevsimi yağışlı geçen Karadeniz kıyı kuşağında, kışın don olayları nadiren
meydana gelmekte, dağların kuzeye bakan yamaçları vejetasyon döneminde zaman
zaman sisle kaplanmaktadır. Dağların yüksek kesimleri ise kışın soğuk ve kar yağışlı
geçmektedir. Birkaç kol halinde uzanan dağlar arasındaki oluklar, yağmur gölgesinde
kaldığı için az yağış almakta, buralarda yaz ile kış arasında sıcaklık farkı artmaktadır.
Buna bağlı olarak kurakçıl bitkilerden oluşan topluluklar yer almaktadır.
Karadeniz fitocoğrafik bölgesi, Karadeniz kıyı dağlarının kuzey kesimini kapsayan
Kıyı Bölgesi ve Karadeniz Ardı Bölge olmak üzere iki bölgeye ayrılmaktadır. Kıyı
bölgesinin yaklaşık 1000 m’ye kadar alt kesiminde nemli-ılıman geniş yapraklı orman
bölümü ve üst kesiminde Karadeniz kıyı dağların nemli-soğuk iğne yapraklı orman
bölümü yer almaktadır. Karadeniz ardı bölgenin plato ve dağlarında yarınemli iğne
yapraklı orman bölümü ve yarıkurak iklim koşullarının egemen olduğu derin vadi ve
olukların tabanlarında çalı-kuru orman bölümü ile gerçek iç sıralardaki dağlarda
gerekse kıyı dağlarında ağaç yetişme sınırının üzerinde ise Karadeniz dağ çayırları
bölümü bulunmaktadır. Böylece Karadeniz iklim bölgesinde beş ana ekolojik bölge ayırt
edilmektedir (Şekil IV.2.12.1.4.).
Şekil IV.2.12.1.4. Karadeniz Bölgesi’nin Ekolojik Yönden Bölümlere Ayrımı
Proje alanı Karadeniz iklim bölgelerinden Karadeniz nemli-ılıman geniş yapraklı
orman bölümünde yer almaktadır. Bu bölüm, Karadeniz kıyısından başlayarak dağların
kuzeye bakan yamaçları boyunca ortalama 1000 m ve dere boylarında 1500 m’ye
kadar çıkar. Fazla yağış almasından dolayı bu bölüm, bölgenin olduğu kadar ülkemizin
bitki tür ve toplulukları yönünden en zengin alandır.
Karadeniz kıyı bölgesi bir bütün olarak kabaca doğu-batı yönünde uzanan dağ
sıralarının yer aldığı Kuzey Anadolu dağ kuşağı sistemi içerisindedir.
67
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Her mevsimi yağışlı, yazları serin geçen ve kışları pek soğuk olmayan okyanus
iklimine sahip Karadeniz nemli-ılıman geniş yapraklı ormanlar, kışın yaprağını döken,
su isteği orta derecede olan geniş yapraklı ağaç topluluklarından oluşur. Özellikle bu
bölgelerde sahilden başlayarak ortalama 1000 m’ye kadar Kayın ağaçlarının
oluşturduğu ormanlar mevcuttur.
Proje alanı ve çevresinde orman vejetasyonu (Şekil IV.2.12.1.5.) ve riparyan
vejetasyonu (Şekil IV.2.12.1.6.) olmak üzere iki vejetasyon tipi bulunmaktadır. Orman
vejetasyonu yüksekliğe bağlı olarak bir zonlaşma göstermektedir. Alanda 1500 m’ye
kadar olan yükseltilerde daha çok yaprak döken türlerin dominant olduğu mezofil
karakterli bir orman vejetasyonu hâkimdir. Bu zonda dominant ve yaygın olan ağaç ve
çalı türleri; Fagus orientalis (Doğu Kayını), Alnus glutinosa subsp. barbata (Kızılağaç),
Acer cappadocicum (Akçaağac), Quercus petraea subsp. iberica (Sapsız Meşe),
Castanea sativa (Kestane), Carpinus betulus (Gürgen), Corylus avellana (Fındık),
Rhododendron ponticum (Orman Gülü), Frangula alnus (Barut Ağacı), Mespilus
germanica (Döngel), Cornus sanguinea (Kızılcık), Diospyros lotus (Trabzon Hurması),
Clematis vitalba (Asma), Buxus sempervirens (Adi Şimşir), Osmanthus decorus
(Osmantus), Ostrya carpinifolia (Kayacık), Ulmus glabra (Karaağaç), Sorbus torminalis
(Üvez), Taxus baccata (Adi Porsuk), Viburnum lantana (Kartopu), Ilex colchica
(Çobanpüskülü), Daphne pontica (Dafne), Tilia rubra subsp. Caucasica (Ihlamur),
Rhododendron luteum (Orman Gülü), Lonicera caucasica (Hanımeli), Sambucus nigra
(Mürver), Vaccinium arctostaphyllos (Trabzon Çayı), Ribes biebersteinii (Frenk
Üzümü).
Şekil IV.2.12.1.5. Proje Alanı ve Çevresi Yaprak Döken Orman Vejetasyonu
68
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.12.1.6. Proje Alanı ve Çevresi Riperyan Vejetasyonu
Riperyan vejetasyonu sulak alanların civarını içermektedir. Proje alanı ve
çevresinde derelerin kenarında galeri ormanı olarak da adlandırılabilecek higrofil ve
mezofil karakterli türlerden oluşan vejetasyon tipi hâkimdir. Dere boyunca ağaç ve
ağaççıklardan Alnus glutinosa (Kızılağaç), Sambucus nigra (Mürver) (Şekil IV.2.12.7),
Salix triandra (Söğüt), Ulmus glabra, Tamarix smyrnensis (Ilgın), Punica granatum
(Nar), Vitis sylvestris (Yabani asma), Euonymus europeus (Hanımeli), Rubus
canescens (Böğürtlen), sarılıcılardan; Periploca graeca, Clematis vitalba (Asma), Otsu
türlerden; Brachipodium pinnatum, Carex pendula, Agrostis gigantea, Mentha longifolia
(Su nanesi), Bolboshoenus maritimum, Juncus inflexus ve Thypha sp. gibi higrofit ve
mezofil türler hakimdir. Riparian vejetasyon tamamen suya bağımlı olarak gelişir.
69
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.12.1.7. Sambucus nigra
Proje alanında bulunan ve bulunması muhtemel bitkiler Tablo IV.2.12.1.1’de
verilmiştir. Tabloda türlerin yanı sıra Türkçe isimleri, habitatları, endemizm durumu,
fitocoğrafik bölgeleri ve Red Data Book kategorileri de belirtilmiştir. Tehlike kategorileri
IUCN tarafından belirlenmiş kriterler ile Ekim ve arkadaşları (2000) tarafından
hazırlanmış, Türkiye Tabiatını Koruma Derneği tarafından yayınlanan "Türkiye Bitkileri
Kırmızı Kitabı" adlı kaynaktan faydalanılmıştır. Bitkilerin Türkçe adları için Turhan
Baytop tarafından hazırlanmış "Türkçe Bitki adları" adlı kaynağından faydalanılmıştır.
70
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.12.1.1. Proje Alanı Bitkileri
Endem ik
Elem ent
Red Data
Book
Kate gorisi
Te spit Tür ü
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Endemik
İran-Turan
VU
Literatür
karışık ormanlar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Sumak
kayalık yamaç, yarıklar, nehir yakını
çalılıklar, kıyılar, ormanlar
Endemik
Endemik değil
Bilinmiyor
Bilinmiyor
LR (cd)
-
Literatür
Gözlem
Aegopodium podagraria
-
koruluklar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Bupleurum brachiatum
-
kuru yamaçlar, çağıllıklar
Endemik
Bilinmiyor
VU
Literatür
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Fam ilya
Tür
Türkçe
Habitat
Aceraceae
Acer campestre alttür campestre
Akçaağaç
karışık ormanlar ve yaprak döken çalılar
Aceraceae
Acer divergens varyete divergens
Akçaağaç
boğazlardaki çağıllık yamaçlar
Aceraceae
Acer platanoides
Akçaağaç
Aceraceae
Anacardiaceae
Tripleurospermum fissurale
Rhus coriaria
Apiaceae
Apiaceae
Apiaceae
Cnidium silaifolium alttür orientale
-
Pinus nigra ormanları, kireçtaşı kayalar,
uçurumlar, kuru nehir yatakları
Apiaceae
Pimpinella peregrina
-
araziler, korular, kayalık yerler
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Apiaceae
Scandix pecten-veneris
Kişniş
kayalık kireçtaşı yamaçlar, Pinus ve Populus
plantasyonları, yolkenarları, tarla yanları
Apiaceae
Apiaceae
Apiaceae
Torilis arvensis alttür neglecta
Torilis japonica
Turgenia latifolia
-
koruluklar, çitler, çorak yerler, tarllar
çayırlar, yamaçlar
çorak ve ekili yerler
Endemik değil
Endemik değil
Endemik değil
Bilinmiyor
Bilinmiyor
Bilinmiyor
-
Gözlem
Literatür
Gözlem
Aquifoliaceae
Ilex colchica
Işığan
ormanlar (Fagus, Abies ) çalılık ve gölgelik
kayalıklar
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Araliaceae
Hedera colchica
Duvar Samaşığı
kıyılar
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Aristolochiaceae
Asarum europaeum
Avşar Otu
gölgelik kıyılar, Abies ve Fagus karışık ormanı
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Asclepiadaceae
Cynanchum acutum alttür acutum
-
kumlu tuzcul yerler, nehir kıyıları, nadas
tarlaları, bağlar, yol kenarları
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Aspidiaceae
Aspidiaceae
Asteraceae
Asteraceae
Asteraceae
Asteraceae
Dryopteris x euxinensis
Polystichum aculeatum
Anthemis altissima
Anthemis cotula
Cicerbita racemosa
Cirsium hypoleucum
Papatya
Papatya
-
Pinus-Fagus orman, Rhododendron çalılık
orman
tarla, yolkenarı, ruderal alanlar
otlak, yolkenarı, boş alan, kumlu topraklar
çayırlık, kayalık yamaç, orman kenarı
orman, gölgeli kıyı, kaya çıkıntıları
Endemik
Endemik
Endemik
Endemik
Endemik
Endemik
Karadeniz
Bilinmiyor
Bilinmiyor
Bilinmiyor
Karadeniz
Karadeniz
-
Literatür
Gözlem
Literatür
Gözlem
Gözlem
Literatür
71
değil
değil
değil
değil
değil
değil
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Endem ik
Elem ent
Red Data
Book
Kate gorisi
Te spit Tür ü
Pinus orman içi otlatılmış alan, yolkenarı,
yamaç, akarsu kenarı, kanal
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Sıtma Otu
kaya araları, nemli alanlar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Inula britannica
-
dere yanı nemli alan, kesek
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Asteraceae
Lapsana communis alttür intermedia
-
yaprak döken orman, Pinus orman açıklığı,
kaba otlak, gölgeli yamaç, akarsu kenarı
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Asteraceae
Leucanthemum vulgare
-
orman açıklığı kenarları, bozulmuş çayırlıklar,
dahil yakını yamaçlar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Asteraceae
Mycelis muralis
-
geniş yapraklı, karışık ve çam ormanı, genellikle
kalkerli tabaka, uçurum gölgeli kaya
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Asteraceae
Onopordum acanthium
Kalagan
kayalık yamaç, çağıllık, temizlenmiş orman,
yolkenarı, tarla (yaramaz ot)
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Asteraceae
Pilosella x auriculoides
-
meşe ve çam ormanı tahrip açıklığı, otlak, tepe
yamaçları, kayalık yamaç, çalılık
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Asteraceae
Asteraceae
Taraxacum buttleri
Taraxacum laxum
Kara Hindiba
Kara Hindiba
yolkenarı, tarla, kayalık alan
marli toprak, Corylus ekim alanı
Endemik değil
Endemik değil
Bilinmiyor
Bilinmiyor
-
Gözlem
Literatür
Betulaceae
Alnus glutinosa alttür barbata
Kızıl Ağaç
Piceae orientalis veya karışık yaprak döken
orman, nemli yamaçlar, akarsu kenarı
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Boraginaceae
Boraginaceae
Myosotis laxa alttür caespitosa
Symphytum ibericum
Boncuk Otu
Karakafes
ıslak yerler
gölgeli kıyılar, Rhododendron çalılığı
Endemik değil
Endemik değil
Bilinmiyor
Karadeniz
-
Literatür
Literatür
Brassicaceae
Cardamine quinquefolia
-
orman, çalılık alan
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Brassicaceae
Pachyphragma macrophyllum
-
karadeniz ormanları
Endemik değil
Karadeniz
-
Literatür
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Endemik
Karadeniz
LR (lc)
Literatür
Fam ilya
Tür
Türkçe
Habitat
Asteraceae
Cirsium vulgare
Su Dikeni
Asteraceae
Eupatorium cannabinum
Asteraceae
Buxaceae
Buxus sempervirens
Şimşir
karışık yaprak döken ormanlar (çoğu kez
Fagusla beraber), yamaç çalılık, kayalıklar
Campanulaceae
Campanula betulifolia
Çıngırak Otu
volkanik yarıklar, kalkerli uçurumlar
Campanulaceae
Campanula latifolia
Çıngırak Otu
orman, çalılık, çok sulu çayırlıklar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Campanulaceae
Campanula olympica
Çıngırak Otu
ormanlar, alpin çayırlıklar, kayalık ve çimenlik
yamaçlar
Endemik değil
Karadeniz
-
Literatür
72
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Endem ik
Elem ent
Red Data
Book
Kate gorisi
Te spit Tür ü
iğne yapraklı veya yaprak döken ormanlar,çalı
araları
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Gözlem
Mürver
çalı arasında, orman kenarları
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Vib urnum orientale
Euonymus europeaus
İğ Ağacı
ormanlar, çalı araları
çalılıklar, ormanlar, kıyılar
Endemik değil
Endemik değil
Karadeniz
Bilinmiyor
-
Gözlem
Gözlem
Cornaceae
Cornus mas
Kızılcık
geniş yapraklı ormanlar, çalılık
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Cornaceae
Cornus sanguinea alttüraustralis
Kızılcık
kireçtaşı yamaçları, ormanlık yerler
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Corylaceae
Carpinus betulus
Gürgen
geniş yaprak döken (Quercus-Fagus) veya
karışık (Abies-Picea-Fagus)ormanları, saf birlik
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Corylaceae
Carpinus orientalis
Gürgen
karışık yaprak döken ormanlar ( Pinus ile
Artvin’de), kalsikol
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Gözlem
Corylaceae
Corylus maxima
Fındık
kültür, karadeniz´de süs bitkisi, K. yamaçlar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Corylaceae
Ostrya carpinifolia
Kayacık
yaprak döken ormanlar veya çalılıklar, Pinus
brutia ve Pinus nigra orman açıklıkları,
Endemik değil
Akdeniz
-
Gözlem
Crassulaceae
Sempervivum glab rifolium
-
volkanik kütlelerde
Endemik
Bilinmiyor
LR (cd)
Literatür
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Fam ilya
Tür
Türkçe
Habitat
Caprifoliaceae
Lonicera caucasica alttürcaucasica
Hanımeli
Caprifoliaceae
Sambucus nigra
Caprifoliaceae
Celastraceae
Cyperaceae
Carex pendula
-
ormanlar veya diğer gölge kısımlar, akarsu
kenarları, kaynaklar veya çukurluklar
Cyperaceae
Cyperus serotinus
-
kıyılar, su kenarları, bataklıklar
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Cyperaceae
Schoenus nigricans
-
dere kenarındaki serpantin kayalıklar,
turbalıklar, bataklıklar, açık taşlık yamaçlar, tuz
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Ericaceae
Rhododendron ponticum
Komar
Fagus orientalis ormanı, nadiren diğer ormanlar,
veya ağaç sınır isti
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Ericaceae
Vaccinium arctostaphyllos
Çay Üzümü
seyrek kayın ve köknar ormanları, çalılıklar
Nadir
Karadeniz
BERN
Literatür
Fabaceae
Astragalus glycyphyllos alttür glycyphyllos
Geven
orman kenarları, kayalık yerler, kıyılar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Fabaceae
Lathyrus vernus
-
ormanlar, çalılık, kayalık sekiler
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
73
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Endem ik
Elem ent
Red Data
Book
Kate gorisi
Te spit Tür ü
ormanlar, çalılık, otlaklar
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Fam ilya
Tür
Türkçe
Habitat
Fabaceae
Trifolium medium varyete medium
Yonca
Fagaceae
Fagus orientalis
Kayın
yaprak döken ve karışık ormanlar (QuercusCastanea-Carpinus veya Abies, Pinus nigra
Fagaceae
Quercus petraeaalttür iberica
Sapsız Meşe
Quercus, Carpinus, Castanea, Fagus, Pinus,
Piceae ormanı
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Gözlem
Geraniaceae
Geranium asphodeloides alttür asphodeloides
-
ormanlar, çalılar, çayırlıklar, kıyılar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Geraniaceae
Geraniaceae
Geranium asphodeloidesalttür sintenisii
Geranium rob ertianum
-
çayırlıklar
ormanlar, gölgelik kayalar
Endemik
Endemik değil
Karadeniz
Bilinmiyor
LR (lc)
-
Gözlem
Literatür
Juglandaceae
Juglans regia
Ceviz
Quercus veya karışık yaprak döken orman,
kalkerli kayalık yamaçlar, alüvyonlu topraklar,
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Juncaceae
Juncus conglomeratus
-
nemli yerler
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Juncaceae
Juncus effusus
-
nemli yerler
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Gözlem
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Endemik
İran-Turan
LR (lc)
Literatür
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Juncaceae
Juncus inflexus
-
bataklıklar, ıslak çayırlıklar, kıyılar, açık nemli
yerler
Lamiaceae
Mentha longifolia alttürlongifolia
Nane
dere kenarları ve bataklıklar
Lamiaceae
Salvia rosifolia
Ada Çayı
kayalık kireçtaşı ve volkanik yamaçlar,
quercetum çağıllıklarında, killi tepeler
Lamiaceae
Salvia verticillata alttür verticillata
Dadırak
Pinus, Quercus, Fagus ve Corylus korulukları,
çayırlar, çakıllı dere yatakları, yolkenarı
Malvaceae
Alcea calvertii
Hatmi
aşınmış kıyılar, yamaçlar, volkanik tepeler
Endemik
İran-Turan
LR (lc)
Literatür
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Oleaceae
Fraxinus angustifolia alttür oxycarpa
-
sık sık ıslak yerlerde, su basan düzlükler, dere
yanında, karışık yaprak döken ormanda
Oleaceae
Ligustrum vulgare
Kurtbaharı
yaprak döken ormanlar, karışık ormanlarda
(Fagus-Abies ), seyrek çalılık, nemli yerler
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Oleaceae
Osmanthus decorus
-
karışık yaprak döken veya karışık Fagus-Piceae
ormanlarında
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Osmundaceae
Pinaceae
Osmunda regalis
Picea orientalis
Kıral Eğreltisi
Ladin
su kenarı, nemli gölgelik orman
karışık orman
Endemik değil
Endemik değil
Bilinmiyor
Bilinmiyor
-
Gözlem
Gözlem
74
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Endem ik
Elem ent
Red Data
Book
Kate gorisi
Te spit Tür ü
orman kenarları kuru otlaklar, alpin yamaçları
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
-
batak arazi, nehir yatağı kumunda, dağ
yamaçları
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Festuca arundinacea alttür arundinacea
Yumak Otu
nemli sel yatakları, nehir kıyıları, sulu çayırlıklar
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Poaceae
Molinia litoralis
-
ıslak yerler, nehirler çevresi, ormanlar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Poaceae
Punicaceae
Ranunculaceae
Ranunculaceae
Ranunculaceae
Oplismenus undulatifolius
Punica granatum
Clematis vitalba
Ranunculus polyanthemos
Ranunculus repens
Ak Asma
Düğünçiçeği
Düğünçiçeği
ıslak koruluklarda gölgeli yerler
kalkerli yamaçlar, çalılık
çalılık, orman
nemli yer
nemli yer
Endemik
Endemik
Endemik
Endemik
Endemik
Bilinmiyor
Bilinmiyor
Bilinmiyor
Bilinmiyor
Bilinmiyor
-
Literatür
Gözlem
Gözlem
Literatür
Gözlem
Rhamnaceae
Frangula alnusalttür alnus
Barut Ağacı
ormanlar, çalılıklar, dere kenarları
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Rosaceae
Agrimonia eupatoria
Koyun Otu
yaş çayırlık, dere kenarları
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Rosaceae
Aruncus vulgaris
-
çalıklıklar ve ormanlıklar, çoğunlukla dere
kenarları ve kayaların arasında
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Rosaceae
Crataegus pentagyna
Alıç
ormanlık yerler
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Rosaceae
Fragaria viridis
Dağ Çileği
çayırlık, ormanlar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Rosaceae
Rosa canina
Asker Gülü
kıyılar, kayalık yamaçlar, çalılık, çitler, ormanlar
ve açıklıkları, başlıca kireçtaşları
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Gözlem
Rosaceae
Rubus caucasicus
Böğürtlen
dağ çalıları
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Rosaceae
Rubus discolor
Böğürtlen
yaprak döken ormanlar ve çalılar, gölgeli kıyılar,
kıyı ovalar
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Gözlem
Rosaceae
Rubus hirtus
Böğürtlen
yaprak döken ve karışık orman
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Rubiaceae
Asperula woronowii
-
granit ve volkanik toprak
Endemik
Karadeniz
VU
Literatür
Rubiaceae
Galium rotundifolium
-
orman
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Literatür
Fam ilya
Tür
Türkçe
Habitat
Poaceae
Agrostis capillaris varyete capillaris
-
Poaceae
Agrostis gigantea
Poaceae
75
değil
değil
değil
değil
değil
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Endem ik
Elem ent
Red Data
Book
Kate gorisi
Te spit Tür ü
dereler, bataklar, hendekler, ıslak çayırlıklar,
tercihan akan sularda
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
-
ormanlar, çitler, çalılık, çayırlıklar, alpin otlaklar,
kayalık yamaçlar
Endemik değil
Karadeniz
-
Literatür
Veronica serpyllifolia
-
nehir kıyıları, ıslak yerler, nemli çayırlıklar,
gölgeli ormanlar
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Literatür
Tamaricaeae
Tamaricaeae
Tamarix smyrnensis
Tamarix tetrandra
Ilgın
Ilgın
nehir kıyıları
nehir yatakları ve kıyılar
Endemik değil
Endemik değil
Bilinmiyor
Bilinmiyor
-
Gözlem
Literatür
Theaceae
Camellia sinensis
-
karadeniz kıyılarına yakın kuzeydoğu anadolu
da kültür bitkisi
Endemik değil
Bilinmiyor
-
Gözlem
Tiliaceae
Tilia rub ra alttürcaucasica
Ihlamur
karışık yaprak döken ormanlar veya köknarfıstık ormanları içinde
Endemik değil
Karadeniz
-
Gözlem
Ulmaceae
Ulmus glab ra
Kara Ağaç
karışık yaprak dökücü ormanlar
Endemik değil
Avrupa-Sibirya
-
Gözlem
Fam ilya
Tür
Türkçe
Habitat
Scrophulariaceae
Veronica beccabunga alttür beccabunga
-
Scrophulariaceae
Veronica peduncularis
Scrophulariaceae
Violaceae
Viola sieheana
Menekşe
gölgeli alan, su yakını
Endemik değil
Bilinmiyor
Literatür
(*) Bitki isimleri “Türkçe Bitki Adları Sözlüğü”nden (Baytop T., 1994, TDK, Ankara.) yazılmıştır. Ancak bazı türlerin Türkçe ismi ve yöresel ismi bulunmamaktadır. Bu nedenle bitki türleri binominal
yazım kurallarına göre bilim dili olan Latince olarak değerlendirilmektedir.
 : Gözlem
 : Literatür
76
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje Alanı Floristik Çeşitliliğin Özellikleri
Artvin ilinde 1276 tür ve tür altı takson bulunmaktadır. Bu türlerden 108 tanesi
proje alanı içerisinde bulunmakta veya bulunması muhtemel türlerdir.
Flora listesinde tür ve tür altı düzeyde yer alan 108 adet bitki taksonunun
fitocoğrafik bölgelere göre dağılımı; Iran-Turan elementi 3, Avrupa-Sibirya elementi 34,
Karadeniz elementi 20 ve Akdeniz elementi 1 şeklindedir. Geri kalan 50 tür ise
kozmopolit veya fitocoğrafik bölgesi belirsizler kategorisinde yer almaktadır (Bkz. Şekil
IV.2.12.1.8).
Seri 1; Akde niz
Elem enti; 0.9; 1%
Seri 1; İran-Turan
Elem enti; 6.0; 6%
Seri 1; Karadeniz
Elem enti; 18.1; 18%
Seri 1; AvrupaSibirya Elem enti;
29.3; 29%
Seri 1; Fitocoğr afik
Bölgesi be lirsizler
ya da kozm opolit
olanlar; 45.7; 46%
Şekil IV.2.12.1.8. Fitocoğraf ya Spektrumu
Türkiye, kıtalararası geçiş bölgesi konumunda bir ülke olması sebebiyle endemik
bitkiler bakımından zengindir. Ülkemizde tespit edilen toplam bitki türünün yaklaşık %
30’unu endemik türler oluşturmaktadır.
Endemik bitki türleri için Ekim, T. ve arkadaşları (2000) tarafından hazırlanan
“Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı” adlı yayında kullanılan IUCN Red Data Book
kategorileri aşağıdaki açıklanmıştır.
EX
: Tükenmiş
EW
: Doğada Tükenmiş
CR
: Çok Tehlikede
EN
: Tehlikede
VU
: Zarar Görebilir
DD
: Veri Yetersiz
NE
: Değerlendirilemeyen
LR
: Az Tehdit Altında; Gelecekte durumlarına göre tehdit açısından
sıralanabilecek 3 alt kategorisi vardır.
1) cd - Conservation Dependent (Koruma Önlemi Gerektiren): 5 yıl içerisinde
yukarıdaki kategorilerden birisine girebilecek taksonlar bu gruptadır.
2) nt - Near Threatened (Tehdit Altına Girebilir): Bir önceki kategoriye
konamayan ancak VU kategorisine konmaya yakın aday olan bitki türleri bu grupta yer
alır.
77
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
3) Ic - Least Concern (En Az Endişe Verici): Herhangi bir koruma gerektirmeyen
ve tehdit altında olmayan bitki türleri bu kategoride yer alır.
Proje alanı içerisinde ve çevresinde, hazırlanan Fitoekolojik Değerlendirme
Raporu’nda da belirtildiği gibi endemik bitki türleri bulunmaktadır. Bunlar Tablo
IV.2.12.1.1’de verilmiştir. Buna göre 4 tane LR(lc) kategorisinde, 2 tane LR(cd) ve 3
tane de VU kategorisinde bulunan türler mevcuttur. Proje sahasından tespit edilen ve
tehlike durumu IUCN kriterlerine göre LR(cd) (Conservation Dependent -Koruma
Önlemi Gerektiren) ve VU (Vulnerable-Zarar Görebilir) olan türler için özel koruma
önlemleri alınması gerekmektedir.
İnşaat sürecinde ya da daha evvel özellikle faaliyet alanı ve yakın çevresinde
bulunabilecek yukarıda belirtilen tehdit altındaki taksonların tohumları mutlaka
toplanmalıdır.
 Tohumların bir kısmı ilgili Tohum Gen Bankalarına ulaştırılmalıdır.
 Koruma gerektiren türler tohum ya da fide olarak ekolojik özellikleri yakın olan
alan dışı habitatlara taşınarak (Ex-Situ) yeni populasyonlar oluşturulmalıdır.
 Yeni habitatlarda tohumların çimlenme başarıları ve fidelerin hayatta kalma
başarıları izlenmelidir.

Bu türler doğrudan su kenarı bulunan türler olmayıp daha fazla ormanlık alanda
bulunan türlerdir. Bundan dolayı çalışmalara başlamadan önce özellikle ormanlık
alanlarda yapılacak olan işlemlerde bir biyolog kontrolünde yapılması tercih edilmelidir.
Bern Sözleşmesi
Avrupa’nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi 1979
Eylül’ ünün 19. günü Bern’de imzalanmış olup bu Sözleşme, 09.01.1984 tarih ve 847601 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile onaylanarak 20.02.1984 tarih ve 18318 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
Sözleşmenin amacı, yabani flora ve faunayı ve bunların yaşama ortamlarını
muhafaza etmek, özellikle birden fazla devletin işbirliğini gerektirenlerin korunmasını
sağlamak ve bu işbirliğini geliştirmektir.
o Yaban flora ve faunanın korunması ve gelecek nesillere aktarılması gerekli
estetik bilimsel, kültürel, rekreasyonel, ekonomik ve özgün değerde doğal bir
miras olduğunu takdir ederek,
o Biyolojik dengenin devamlılığında yabani flora ve faunanın oynadığı temel rolü
bilerek,
o Yabani flora ve faunanın birçok türlerinin ciddi biçimde tükenmekte olduğu ve
bazılarının yok olma tehlikesine maruz olduğunu kaydederek,
o Yabani flora ve faunanın korunmasında, hükümetlerin ulusal amaçları ve
programlarında dikkate alınması ve özellikle göçmen türlerin korunmasında
uluslararası işbirliğinin gerekliliğini takdir ederek, bu sözleşme kabul edilmiştir.
Alanda BERN sözleşmesi ile koruma altına alınan 1 bitki türü tespit
edilmiştir. Bu tür Vaccinium arctostaphyllos L. olup endemik değildir. Bu türün
yayılış alanları dikkate alındığında güncel halde tehdit altında oldukları
söylenemez.
78
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.12.2. Fauna; yapılacak arazi çalışmaları sonucu elde edilen fauna
elemanlarının (sürüngenler, memeliler, kuş vb. gruplar) familya, cins, tür, Türkçe
adları, Endemizm durumu, fitocoğrafik bölge, lokalite, tehlike kategorileri (IUCN),
populasyon durumu, korunma statüsü, kayıt alma şekli (gözlem veya örnek) ile
ilgili elde edilen verilerin tablo halinde gösterimi, arazi çalışmalarının vejetasyon
dönemi dikkate alınarak yapılması, RDB (Kırmızı Liste)/ Bern Sözleşmesi
verilmesi, Merkez Av Komisyonu Kararları, IUCN, 2010-2011 MAK Kararları,
CITES gibi uluslar arası anlaşmalara göre durumu, Türkiye Bitkileri Veri Servisi
(TUBIVES) kullanılarak, kontrol yapılması,
Fauna türleri mevsimsel değişiklikler göstermekte olup, bir alanın fauna
envanterinin belirlenmesi birkaç yıl sürebildiğinden fauna listelerinde verilen türler; arazi
çalışmasının yanı sıra, yöre halkının gözlem ve duyumları, bölgenin biyotop özellikleri,
mevcut yayılma alanları ve geçerli biyocoğrafya kuralları göz önüne alınarak
hazırlanmıştır.
Proje alanı ve çevresinde bulunan ve habitat özelliği nedeniyle bulunması
muhtemel omurgalı fauna türlerinden amfibi türleri, sürüngen türleri, kuş türleri ve
memeli türleri aşağıda verilmiştir. Listelenen omurgalı fauna türleri tablolarda her türün
familyası, Türkçe adı, habitatı, IUCN kategorisi, Red Data Book kategorisi ve Bern
Sözleşmesi Ek-2 (kesin olarak koruma altına alınan fauna türleri) ve Ek-3 (korunan
fauna türleri) listelerinin hangisinde yer aldığı belirtilmiştir. Bern Sözleşmesi Ek-2 ve Ek3 listesinde ve IUCN’de yer almayan türler için (-) işareti konulmuştur.
Ayrıca; T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel
Müdürlüğü’nce 26 Mayıs 2013 tarih ve 28658 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak
yürürlüğe giren “2013-2014 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları” ilgili listelere
işlenmiştir.
Bern Sözleşmesi
Avrupa’nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi 1979
Eylül’ ünün 19. günü Bern’de imzalanmış olup bu Sözleşme, 09.01.1984 tarih ve 847601 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile onaylanarak 20.02.1984 tarih ve 18318 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
Sözleşmenin amacı, yabani flora ve faunayı ve bunların yaşama ortamlarını
muhafaza etmek, özellikle birden fazla devletin işbirliğini gerektirenlerin korunmasını
sağlamak ve bu işbirliğini geliştirmektir.
o
o
o
o
Yaban flora ve faunanın korunması ve gelecek nesillere aktarılması
gerekli estetik bilimsel, kültürel, rekreasyonel, ekonomik ve özgün değerde
doğal bir miras olduğunu takdir ederek,
Biyolojik dengenin devamlılığında yabani flora ve faunanın oynadığı temel
rolü bilerek,
Yabani flora ve faunanın birçok türlerinin ciddi biçimde tükenmekte olduğu
ve bazılarının yok olma tehlikesine maruz olduğunu kaydederek,
Yabani flora ve faunanın korunmasında, hükümetlerin ulusal amaçları ve
programlarında dikkate alınması ve özellikle göçmen türlerin
korunmasında uluslararası işbirliğinin gerekliliğini takdir ederek, bu
sözleşme kabul edilmiştir.
79
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IUCN Red List Kategorileri
IUCN, “Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi” ("IUCN
Red List") ve bitki ve hayvan türlerinin dünyadaki en kapsamlı Küresel Koruma durumu
envanteridir. IUCN Kırmızı Listesi Uluslararası Doğal Hayatı ve Doğal Kaynakları
Koruma Birliği tarafından sürdürülmektedir.
IUCN Kırmızı Listesi, kesin ölçüt kullanılarak, binlerce tür ve alttürlerin nesillerinin
tükenme riskini değerlendirerek oluşturulmaktadır. Bu ölçüt tüm türlerle ve dünyanın
her bölgesi ile ilgilidir. Kırmızı Liste ile amaçlanan; koruma meselelerine kamunun ve
politikacıların dikkatini çekmek ve bununla birlikte türlerin yok oluşunu azaltmak için
uluslararası camiaya yardım etmektir. Güçlü bir bilimsel altyapı ile oluşturulan IUCN
Red List, biyolojik çeşitliliğin durumu ile ilgili en geçerli rehber olarak kabul edilmektedir.
IUCN Kırmızı Liste Sınıfları ve Ölçütleri, küresel tükenme riskleri yüksek olan
türleri sınıflandırmak için kolayca anlaşılabilecek bir sistem olarak tasarlanmıştır. Bu
sistemin amacı, farklı türleri tükenme risklerine göre sınıflandırmak için açık ve nesnel
bir yöntem oluşturmaktır. Ancak, Kırmızı Liste tükenme riski yüksek türlere dikkat
çekerse de, koruma önlemleri arasında öncellikleri saptamak için tek yöntem değildir.
Sistemin geliştirilmesi sürecinde yapılan geniş kapsamlı danışma ve sınamalar,
sistemin canlıların çoğu için sağlam sonuçlar verdiğini göstermiştir. Sistem, türleri tehdit
sınıflarına tutarlı olarak yerleştiriyorsa da, kullanılan ölçütler her türün biyolojik
özelliklerini dikkate almaz. Bu nedenle özel durumlarda tükenme riski olduğunda daha
yüksek veya daha düşük olarak tahmin edilebilir.
1994 öncesinde IUCN Kırmızı Kitap ve Kırmızı Listelerinde daha öznel tehdit
sınıfları neredeyse 30 yıldır kullanılmaktaydı. Bu tehdit sınıflarının yenilenmesi gereği
uzun zamandır bilindiği halde, son geliştirme süreci 1989’da IUCN Species Survival
Commission (SSC) Steering Committee’den gelen daha nesnel bir yöntem geliştirilmesi
istemiyle başladı. IUCN Konseyi yeni Kırmızı Liste sistemini 1994’de onayladı.
IUCN Kırmızı Liste Sınıfları ve Ölçütlerinin amaçları;
 Değişik kişilerce tutarlı olarak uygulanabilecek bir sistem temin etmek;
 Tükenme riskini etkileyen değişik faktörlerin değerlendirilmesi için kolay
anlaşılır bir rehberle değerlendirmelerin nesnelliğini artırmak;
 Birbirinden çok farklı türlerin karşılaştırılabileceği bir sistem sağlamak;
 Tehdit altındaki tür listelerini kullananların her türün nasıl sınıflandırıldığını
anlamalarını sağlamaktır.
Kategoriler 9 grupta tasnif edilmiştir (Tablo IV.2.12.2.1 ve Şekil IV.2.12.2.1); bu
tasnifte, tükenme hızı, nüfus büyüklüğü, coğrafi dağılım alanları ile nüfus ve dağılım
derecesi kriterleri dikkate alınmıştır.
Tablo IV.2.12.2.1. IUCN Kategorileri ve Anlamları
Evaluated
Değerlendirmeye alınmış
Not Evaluated (NE)
Ade quate data
Data Deficient (DD)
Değerlendirmeye alınmamış
Yeterli data mevcut
Yeterli data mevcut değil (data eksik)
Extinct (EX)
Extinct in the Wild (EW)
Türü tamamen yok olmuş, nesli tükenmiş tür
Vahşi doğada nesli tükenmiş tür
Critically Endange red (CR)
Endange red (EN)
Önemli derecede yok olma tehlikesi olan tür
Yok olma tehlikesi olan tür
Vulne rable (VU)
Near Threatened (NT)
Koruma önlemi alınmazsa ileride yok olma tehlikesi olan tür
Neredeyse tehdit altında
Le ast Concern (LC)
En az kaygılanılan tür
80
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.12.2.1. IUCN Kategorileri Arasındaki İlişkiler
Amfibiler
Amfibiler, amniyotik yumurtaya sahip olmayan bütün dört bacaklı omurgalıları
içeren bir hayvanlar âlemi sınıfıdır.
Amfibiler, değişken sıcaklı (ektotermik) hayvanlardır ve yaşamlarının bir kısmını
karada bir kısmını suda geçirdikleri için "iki yaşayışlı" ismini de almışlardır. Günümüzde
yaşayan 6,022 adet iki yaşayışlı türü olduğu bilinmektedir.
Proje alanı ve çevresinde bulunan ve bulunması muhtemel ikiyaşamlı türleri
Tablo IV.2.12.2.2’de verilmiştir.
Tablo IV.2.12.2.2. Proje Alanı ve Çevresi Amfibi Türleri
Fam ilya ve Tür Adı
Türkçe Adı
Habitat
IUCN Red
Lis t
Bern
LC
III
LC
II
LC
II
BUFONİDAE
(L) Bufo bufo
Siğilli Kurbağa
(L) Pseudepidalea viridis
Gece Kurbağası
Az bitkili veya ormanlık bölgelerde nemli
taşlık kısımlarda yaşar. Gündüzleri taş altı,
topraktaki oyuk ve deliklerde gizlenir.
Geceleri faal olan bu tür, gündüzleri bahçe
ve açık arazideki taş altlarında veya
topraktaki deliklerde gizlenir.
HYLİDAE
(L) Hyla arb orea
Ağaç Kurbağası
Yalnız üreme zamanı suya giden tür, diğer
zamanlarda ağaçlarda, ağaçsı bitki ve bazen
de küçük bitkiler üzerinde yaşar.
RANİDAE
Bol bitkili havuz, göl ve ağır akan sularda
LC
yaşar. Sudan fazla ayrılmaz.
Kaynak: Demirsoy, A., 1996, Türkiye Omurgalıları “Amfibiler”, Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Proje
No: 90-K -1000-90. Ankara.
Kaynak: Baran, İ., 2008, Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara
G: Gözlem
L: Literatür
(G) Pelophylax ridibundus
Ova Kurbağası
81
III
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje alanı ve çevresinde bulunan ve habitat özelliği nedeniyle bulunması
muhtemel 4 tane amfibi türünden 2 tanesi Bern Ek-2 ve 2 tanesi de Bern Ek-3
listesinde yer almaktadır.
Amfibi türlerinin tamamı IUCN Red List Kategorileri’nden LC (en az endişe verici)
kategorisinde yer almaktadır.
Sürüngenler
Sürüngenler, omurgalı hayvanlar âleminin yumurtlayarak çoğalan büyük bir
sınıfıdır. Yılanlar, kertenkeleler, kaplumbağalar, timsahlar ve tuatara takımlarından
meydana gelir.
Değişkensıcaklı (heterotermi) omurgalılardan olan sürüngenler, evrimsel olarak
amfibilerden sabit vücut ısılı (homeotermi) hayvanlar arasındaki geçiş sürecini,
denizden karaya, kalıcı geçişi temsil ederler. Vücutlarının pul ya da benzer levhalarla
kaplı olması nem kaybını en az düzeyde tutmalarını sağlar, bu sayede kurak ortamlara
oldukça iyi uyum sağlarlar.
Vücut ısılarını sabit tutacak metabolizmik mekanizmalara sahip olmadıkları için,
vücut ısıları dış ortamın ısısına bağlı olarak değişkendir. Bu yüzden sürüngen türlerinin
çok büyük bir kısmı dünyanın ılıman iklim kuşaklarında yaşamlarını sürdürür.
Faaliyet alanı ve çevresinde bulunan ve bulunması muhtemel sürüngen türleri
Tablo IV.2.12.2.2.3’de verilmiştir.
Tablo IV.2.12.2.3. Proje Alanı ve Çevresi Sürüngen Türleri
Fam ilya ve Tür Adı
Türkçe Adı
Bern
IUCN Red
Lis t
AKK
Habitat
ANGUIDAE
Orman, makilik, çayırlıklarda taş altı veya
toprak içinde yaşar.
Fundalık, makilik ve bol bitkili taşlık
yamaçlarda yaşar.
(L) Anguis fragilis
Yılanımsı Kertenkele
-
-
Ek-I
(L) Ophisaurus apodus
Oluklu Kertenkele
-
-
Ek-I
Yarım Parmaklı
Keler
III
LC
Ek-I
Taş altı, kaya yarıkları ile evlerde ve
harabelerde yaşar.
Yeşil Kertenkele
II
LC
Ek-I
Ormanlık yerlerde veya açık arazide, tarla
aralarındaki çalılık ve ağaçlık kısımlarda,
sudan uzak olmayan bölgelerde yaşar.
(L) Coronella austriaca
Avusturya Yılanı
II
-
Ek-I
(L) Dolichophis schmidti
Kırmızı Yılan
III
LC
Ek-I
(L) Eirenis modestus
Uysal Yılan
III
LC
Ek-I
(L) Elaphe quatuorlineata
Sarı Yılan
III
NT
Ek-I
(L) Natrix natrix
(G) Natrix tessellata
TYPHLOPIDAE
Yarısucul Yılan
Su Yılanı
III
II
LC
LC
Ek-I
Ek-I
GEKKONIDAE
(L) Hemidactylus turcicus
LACERTİDAE
(G) Lacerta viridis
COLUBRIDAE
Genellikle çayır ve orman kenarlarındaki
taşlık, kumluk ve çalılık kısımlarda yaşar.
Taşlık ve çalılık dere kenarları, yamaçlar
ve tarlalarda yaşar.
Seyrek bitki örtüsü olan taşlık arazide
yaşar, taş altlarında gizlenir.
Seyrek ormanlık, çalılık ve taşlık
kısımlarda yaşar.
Suya yakın taşlık alanlar
Su içi ve su kenarları
Seyrek bitki açık arazide, nemli toprak içi
ve taş altlarında yaşar.
Kaynak: Demirsoy, A., 1997, Omurgalılar “Sürüngenler, Kuşlar ve Memeliler” Meteksan A.Ş., Ankara.
Kaynak: Demirsoy, A., 1996, Türkiye Omurgalıları “Amfibiler”, Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Proje
No: 90-K -1000-90. Ankara.
Kaynak: Baran, İ., 2008, Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara
G: Gözlem
L: Literatür
(L) Typhlops vermicularis
Köryılan
II
82
-
Ek-I
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje alanı ve çevresinde bulunan ve habitat özelliği nedeniyle bulunması
muhtemel 11 tane sürüngen türünden 4 tanesi Bern Ek-2 ve 5 tanesi de Bern Ek-3
listesinde yer almaktadır.
Sürüngen türlerinin tamamı T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı’nca 26 Mayıs 2013
tarih ve 28658 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren “2013-2014 Av
Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları”nın yansıtıldığı en son listelere göre Ek-I
(Orman ve Su İşleri Bakanlığı’nca Koruma Altına Alınan Yaban Hayvanları) listesinde
bulunmaktadır.
Sürüngen türlerinden 7 tür IUCN kategorilerinde bulunmaktadır. Bunlardan 6
tanesi LC kategorisinde bulunup, herhangi bir tehdit ile karşı karşıya değildir.
Kuşlar
Kuşlar, iki ayaklı, sıcakkanlı, omurgalı ve yumurta ile üreyen hayvanlar sınıfıdır.
Yaklaşık 10.000 civarında yaşayan türüyle en kalabalık tetrapod omurgalıları
oluştururlar. Kuzey Kutbundan Güney Kutbuna dünya üzerindeki tüm ekosistemlerde
yaşarlar.
Kuşlar, diğer canlı âlemlerinden farklı olarak bazı özelliklere sahiptir. İlk sabit
sıcaklıklı canlılar olma özelliğini taşırlar. Belirgin özellik olarak, üyelerinin tümü, diğer
hiçbir hayvan grubunda görülmeyen tüylerle kaplıdır. Ön üyeleri kanatlara dönüşmüştür
ve arka üyelerdeki kemikler intertarsal eklem oluşturacak şekilde dizilmiştir. Trake ve
bronşlarının bulunduğu yerde çok gelişmiş bir ses kutuları vardır. Sert kabuklu yumurta
bırakırlar ve kuluçkaya yatarlar.
Proje alanı ve çevresinde bulunan ve bulunması muhtemel kuş türleri Tablo
IV.2.12.2.4.’te verilmiştir.
83
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.12.2.4. Proje Alanı ve Çevresi Kuş Türleri
IUCN
Red Lis t
Red Data
Book
Bern
Statü
AKK
Yaşam alanı olarak açık alanlara, tarım alanlarına,
meralara ve bataklıklara yakın ormanlık alanlarda yaşar
ve ürer.
LC
A.3
II
Y, KZ, T
Ek-I
Akkarın yeşilbacak
Yuvasını genellikle ağaçlık alanda, su kenarına otlar
arasına yere yapar ve genellikle akarsuları, tatlı su
göllerini ve deniz kıyısındaki korunaklı koyları,
kumsaldan çok çakıllı alanları tercih eder.
LC
A.3
III
G, KZ, T
Ek-I
(G) Columba livia
Kaya güvercini
Kırlarda, tarlalarda ve kayalıklarda yaşar. Kaya
kovuklarında yuvalanır.
LC
-
III
Y
Ek-III
(G) Streptopelia turtur
Üveyik
Orman kenarları, ağaçlıklı açık arazi, tarım alanları,
verimli ovalar en sevdiği alanlardır.
LC
A.2
III
G
Ek-III
Ebabil, Kara sağan
Sulak alanlar, açık araziler ve yerleşim yerlerinde
bulunur.
LC
A.4
III
G, T
Ek-I
Hüthüt, çavuşkuşu, ibibik
Açık kısa bitkili ve seyrek ekili alanları sever.
LC
A.2
II
G
Ek-I
Kaya kırlangıcı
Dağlık ve kayalık bölgelerde, kıyı kayalıklarında ve insan
yerleşimi yakınlarında bulunur.
LC
-
II
G
-
(L) Anthus spinoletta
Dere incirkuşu
Ilıman yerlerde, hafif tepelik alanlarda ağaç sınırının
üzerinde bulunurlar.
LC
A.4
II
Y, KZ
Ek-I
(L) Motacilla alba
Akkuyruksallayan
Genelde su yakınlarını tercih eder; göl, akarsu veya
deniz civarında yaşar.
LC
A.4
II
Y
Ek-I
(L) Motacilla cinerea
Dağ kuyruksallayanı
Yükseklerde hızlı akan dereler, alçak irtifada gölet
bentleri ve çağlayanlarda ürer. Kışın su kenarları ve
şehirlerde bulunur.
LC
A.4
II
Y
Ek-I
Su karatavuğu
Genelde yükseklerde (2500 m’ye kadar) hızlı akan,
temiz, taşlı dağ derelerinde yaşar. Kışın aşağılara iner.
LC
A.3
II
Y
Ek-I
Fam ilya ve Tür Adı
Türkçe Adı
Habitat
Şahin
ACCIPITRIDAE
(G) Buteo buteo
SCOLOPACIDAE
(L) Actitis hypoleucos
COLUMBIDAE
APODIDAE
(L) Apus apus
UPUPIDAE
(L) Upupa epops
HIRUNDINIDAE
(G) Hirundo rupestris
MOTACILLIDAE
CINCLIDAE
(L) Cinclus cinclus
TURDIDAE
84
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IUCN
Red Lis t
Red Data
Book
Bern
Statü
AKK
Bozkır yada benzer açık arazilerdeki kayalık, makilik ve
çalılık yamaçlarda ürer ve yaşar.
LC
-
II
G, T
Ek-I
Bahçe kızılkuyruğu
Karışık ormanlar, çalılıklar, park ve bahçelerde
görülebilirler.
LC
-
II
Y
Ek-I
Karatavuk
Parklar, bahçeler, korular da dahil olmak üzere şehir
merkezlerinden dağlık bölgelere kadar her bölgede
bulunurlar.
LC
-
III
Y
Ek-III
Büyük baştankara
Her türlü ağaçlık alanlar, ormanlar, parklar, bahçeler,
fundalıklar ve makiliklerde bulunur.
LC
-
II
Y
Ek-I
Duvar tırmaşığı
Kayalık alanlar, sarp uçurumlarda yaşar ancak değişken
hava koşullarından etkilenir.
LC
-
III
Y
Ek-II
(L) Corvus corone cornix
Leşkargası
Ağaçlıklı tarım alanlarında, bahçelerde, parklarda, orman
kenarlarında, bataklık ve sazlıklar civarında, dağlık
yerlerde yaşar.
LC
-
-
Y
Ek-III
(G) Garrulus glandarius
Kestane kargası
Ormanlar, meyve ve zeytin bahçeleri, büyük parklar,
bahçeler ve bazen de şehir parklarında yaşarlar ve
ürerler.
LC
-
-
Y
Ek-III
(G) Pica pica
Saksağan
Tarım alanları ile seyrek ağaçlı alanlar ve çalılıklarda
yaşar.
LC
-
-
Y
Ek-III
(L) Pyrrhocorax graculus
Sarıgaga dağkargası
LC
-
II
Y
Ek-I
(L) Pyrrhocorax pyrrhocorax
Kızılgaga dağkargası
LC
-
II
Y
Ek-I
Fam ilya ve Tür Adı
Türkçe Adı
Habitat
(L) Oenanthe hispanica
Karakulak kuyrukkakan
(L) Phoenicurus phoenicurus
(L) Turdus merula
PARIDAE
(G) Parus major
TICHODROMADIDAE
(L) Tichodroma muraria
CORVIDAE
Yazın ağaç sınırının üzerindeki yüksek bölgelerde
bulunsalar da kışın daha aşağılarda bulunan ama yine
yüksek vadilere inerler.
Deniz kıyıları ya da dağlardaki sarp ve engebeli yarlarda
yaşar, kaya oyukları ya da mağaralarda yuva yapar.
66.PASSERIDAE
(L) Montifringilla nivalis
Kar ispinozu
Yüksek rakımlar; 1500 m ve üzeri, kayalıklarda
yuvalanırlar.
LC
-
III
G
Ek-I
FRINGILLIDAE
(L) Fringilla coelebs
İspinoz
Çeşitli ormanlar, korular ve fundalıklarda barınır ve ürer.
LC
-
III
Y
Ek-II
(L) Serinus pusillus
Kızılalın iskete
Genellikle yazın dağlık bölgelerde yaşar ve ürerler.
Ardıçlıklar ve yaban güllerinin bulunduğu bölgeleri tercih
ederler.
LC
-
II
Y
Ek-I
EMBERIZIDAE
85
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IUCN
Red Lis t
Red Data
Book
Bern
Statü
AKK
Genellikle dik sarp kayalık dağ sırtlarında çalılık ve
dikenlik arazileri seçer.
LC
-
II
Y, G
Ek-I
Dağ, bozkır, sarp kayalık, tarımsal arazi ve alçak
fundalıklarda bulunurlar.
LC
A.3
III
G
Ek-II
LC
A.3
II
G
Ek-I
Fam ilya ve Tür Adı
Türkçe Adı
Habitat
(L) Emberiza cia
Kaya kirazkuşu
(L) Emberiza hortulana
Kirazkuşu
(L) Emberiza melanocrphala
Karabaş kirazkuşu
Tarlalar, bozkırlar, çalılıklar, bahçeler ve makide yaşar.
Kaynak: Kiziroğlu, İ, 1993, The Birds of Türkiye (Species List in Red Data Book), TTKD, Ankara.
Kaynak: Demirsoy, A., 1997, Omurgalılar “Sürüngenler, Kuşlar ve Memeliler” Meteksan A.Ş., Ankara.
Kaynak: http://w w w .birdlife.org/datazone/home
Kaynak: http://w w w .w orldbirds.org/mapportal/w orldmap.php
G: Gözlem
L: Literatür
Prof . Dr. İlhami Kiziroğlu tarafından hazırlanan The Birds of Türkiye adlı yayında, kuş türlerinin korunma durumu ve statüleri ile ilgili olarak kullanılan sembollerin açıklaması şu şekildedir:
A1
A1.1
A1.2
A2
A3
A4
B
B1
B2-B3
Y
G
K
KZ
: Nesli tükenmiş veya tükenme tehlikesi altında olan türler
: Nesli tükenmiş olan türler
: Tüm Türkiye’deki birey sayısı 1-25 çift arasında olan türler
: Birey sayısı 26-50 çift altında kalan ve yayılış gösterdikleri bölgelerde büyük risk altında olan türler
: Birey sayısı 51- 200 (500) çift arasında kalan ancak bazı bölgelerde oldukça azalmış türler
: Birey sayıları fazla olmakla birlikte belirli bölgelerde azalmış olan türler.
: Geçici olarak Türkiye’ye gelen ve biyotopların yok edilmesi ile risk alına girecek türler
: Anadolu’yu kışlak olarak kullanan ancak Anadolu’da üremeyen türler
: Anadolu’dan transit olarak geçen veya Anadolu’yu kışlak olarak kullanan ve risk derecesi daha düşük olan türler
: Düzenli olarak yurdumuzda kuluçkaya yatan yerli kuş türleri
: Yurdumuzda kuluçkaya yattıktan sonra göç eden türler
: Yurdumuzda kuluçkaya yatmayan, yurdumuzu transit göç esnasında kullanan türlerdir
: Kış aylarını yurdumuzda geçiren, kış ziyaretçisi türlerdir
86
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Faaliyet alanı ve çevresinde bulunan ve habitat özelliği nedeniyle bulunması
muhtemel 27 tane kuş türünden 15 tanesi Bern Ek-2 ve 9 tanesi de Bern Ek-3
listesinde yer almaktadır.
T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel
Müdürlüğü’nce 26 Mayıs 2013 tarih ve 28658 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak
yürürlüğe giren “2013-2014 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları”nın yansıtıldığı
en son listelere göre; 17 kuş türü Ek-I listesinde; 3 kuş türü Ek-II listesinde; 6 kuş türü
ise Ek-III listesinde bulunmaktadır.
Kuş türlerin tamamı IUCN Red List Kategorileri’nden LC kategorisinde
bulunmaktadır. LC kategorisindeki türler yaygın olup herhangi bir tehdit altında değildir.
Memeliler
Memeliler, dişilerinde bulunan meme bezleri ve hem dişi hem erkek bireylerinde
bulunan ter bezleri, kıl, işitmede kullanılan üç orta kulak kemiği ve beyinde yer alan
neokorteks bölgesi ile ayrılan bir omurgalı hayvan sınıfıdır.
Dünya üzerinde yaklaşık 4500 memeli türü bulunur. Bunların 200 kadarı
Avrupa’da görülebilir, Türkiye ise tek başına yaklaşık 170 memeli türü barındırmaktadır.
Çift ve karmaşık dolaşım sistemine sahip, sabit vücut sıcaklıklı hayvanlardır. Vücutları
genellikle kıllarla örtülüdür. Genç bireyler anne sütü ile beslenirler. Genellikle bacak
şeklinde oluşmuş dört üyeleri vardır. Solunumda diyafram kullanırlar. Alt çeneleri bir çift
kemikten oluşmuştur; orta kulaktaki kemikler üç parçalı olup kulak zarı ve iç kulakla
bağıntılıdır. Hemen hepsinde yedi boyun omuru vardır.
Faaliyet alanı ve çevresinde bulunan ve bulunması muhtemel memeli türleri
Tablo IV.2.12.2.5’de verilmiştir.
Tablo IV.2.12.2.5. Proje Alanı ve Çevresi Memeli Türleri
Bern
AKK
IUCN
Red Lis t
Cücef are
III
-
LC
(L) Rhinolophus ferrumequinum
Büyük Nalburunluyarasa
II
Ek-I
LC
(L) Rhinolophus hipposideros
Küçük Nalburunluyarasa
II
Ek-I
LC
(L) Cricetulus migratorius
Cüce Avurtlak
-
-
LC
(L) Arvicola terrestris
Susıçanı
-
-
LC
Kayalıkfaresi
-
-
LC
(L) Canis lupus
Kurt
II
Ek-I
LC
(L) Vulpes vulpes
Tilki
-
Ek-III
LC
Fam ilya ve Tür Adı
Türkçe Adı
Habitat
SORICIDAE
(L) Sorex minutus
Çoğunlukla ot ve çalılıklar
arasında yaşar.
RHINOLOPHIDAE
Yıl boyunca karstik mağaralar ve
mağara benzeri alanlarda
yaşamaya tercih ederler.
Fundalık ve çalılık, vadiler ve
açık otlak ve ormanlık
kenarlarında yaşar.
CRICETIDAE
Özellikle kuru çayır, step ve yarı
çöllerde bulunur.
Nehir yataklarında, akarsu, gölet
ve diğer su seviyesinin korunaklı
olduğu kısımlarda yaşar.
MURIDAE
(L) Apodemus mystacinus
Ot veya çalı ile kaplı alanlar ve
kayalık, ormanlık alanlarda
yaşar.
CANIDAE
87
Meralar, gür ormanlar, tundra,
gibi geniş yelpazede yaşayabilir.
Bitki örtüsüne sahip vadilerde,
tarım arazileri, bahçeler ve
çöllerde bulunur.
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
Fam ilya ve Tür Adı
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Türkçe Adı
Bern
AKK
IUCN
Red Lis t
Habitat
MUSTELIDAE
(L) Mustela nivalis
Gelincik
III
Ek-II
LC
Gelincik; ormanlar, tarım alanları
ve tarlalar, çimenlik alanlar ve
çayırları, nehir kenarındaki
ormanlık, çayırları ve ormanları,
fırçalayın, bozkır ve yarı çöller,
ovalar ve kıyı kumulları dahil
olmak üzere yaşam alanları
geniştir.
Bozayı
II
Ek-I
LC
Çoğunlukla arktik tundra, alpin
tundra ve subalpin dağ
ormanlarında bulunur.
URSIDAE
(L) Ursus arctos
SUIDAE
Geniş bir dağılım ve adaptasyon
yeteneğine sahiptir. Özellikle
ormanlık alanarı tercih eder.
Kaynak: Demirsoy, A., 1996, Türkiye Omurgalıları “Memeliler”, Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Proje
No: 90-K-1000-90. Ankara.
Kaynak: Demirsoy, A., 1997, Omurgalılar “Sürüngenler, Kuşlar ve Memeliler” Meteksan A.Ş., Ankara.
G: Gözlem
L: Literatür
(L) Sus scrofa
Yabanidomuz
III
Ek-III
LC
Proje alanı ve çevresinde bulunan ve habitat özelliği nedeniyle bulunması
muhtemel 12 tane memeli türünden 4 tanesi Bern Ek-2 ve 3 tanesi de Bern Ek-3
listesinde yer almaktadır.
T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel
Müdürlüğü’nce 26 Mayıs 2013 tarih ve 28658 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak
yürürlüğe giren “2013-2014 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararları”nın yansıtıldığı
en son listelere göre; 4 tane memeli türü Ek-I listesinde, 1 memeli türü Ek-II listesinde
ve 2 memeli türü ise Ek-III listesinde bulunmaktadır.
Memeli türlerinin tamamı IUCN Red List Kategorileri’nden, LC kategorisinde yer
almakta olup, herhangi bir tehdit altında değildir.
IV.2.13. Sucul flora ve fauna, iç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri (bu
türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslar arası mevzuatla koruma altına alınan
türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için
belirlenen koruma kararları),
Sucul ortamdaki flora ve fauna çalışmaları Dr. Elif Manav Tüfekci tarafından
hazırlanmış olup, çalışmalar sonucunda Hidrobiyolojik Değerlendirme Raporu
hazırlanmıştır (Bkz. Ek-10 Ekosistem Değerlendirme Raporu). Yapılan arazi çalışması,
literatür çalışması ve sözlü görüşmeler sonucunda Çağlayan Deresi üzerinde yapılması
planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi alanında 3 familyaya ait 7 tür tespit
edilmiştir. Bu türler (Bkz. Tablo IV.2.13.1.) ve türlerin bazı biyolojik özellikleri, aşağıda
sunulmuştur.
88
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.13.1. Proje Alanında Bulunan Balık Türleri
Tür
No
Familya ve Tür Adı
Türkçe Adı
Endemizm
IUCN
Red List
CYPRINIDAE
Sazangiller
1
Alb urnoides b ipunctatus
Noktalı İnci Balığı
-
LC
2
Barb us escherichi
Bıyıklı Balık
-
VU
3
Squalius cephalus
Tatlısu kefali
-
LC
4
Capoeta tinca
Karabalık
-
-
LC
SALMONIDAE
5
Salmo lab rax
Karadeniz Alabalığı
-
6
Salmo macrostigma
Dağ Alabalığı
-
-
-
GOBIIDAE
7
(1) Ponticola kes sleri
LC
FAMİLYA: CYPRINIDAE
Alburnoides bipunctatus Bloch, 1782 (Noktalı inci balığı)
Vücut az çok yanlardan yassılaşmış oval şekillidir. Kuyruk yüzgeci derin
çatallıdır. Boy en fazla 15 cm’dir. Renk sırt tarafta mavimsi yeşil, yan taraflar ve
karın bölgesinde gümüş beyazıdır. Genellikle parlak temiz ve hareketli sularda,
taşlık ve çakıllık zeminlerde yaşarlar. Üreme zamanı Mayıs-Haziran arasıdır.
Şekil IV.2.13.1. Alburnoides Bipunctatus
Kaynak: w w w .mokkka.hu
89
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
FAMİLYA: CYPRINIDAE
TÜR: Barbus escherichi (Bıyıklı balık)
Torpido vücut şekline sahiptir. Büyük, ventral konumlu, yarım ay görünümündeki
ağızda bulunan dudaklar etlidir. İki çift bıyığı vardır. Yanal çizgi tamdır, vücudun tam
ortasında yer alır. Sırt kısmı siyah-kahverengi, karın kısmı beyaz-açık sarı renklidir.
Ventral bölge hariç başın üstünde, yanlarda, yüzgeçlerin üzerinde bol miktarda, gelişi
güzel dağılmış küçük siyah kahverengi benekler mevcuttur.
Yüksek akıntıya sahip dağ sularından, durgun acısu östarinlerine kadar geniş bir
skalada yaşayabilmektedir. Kayalı, taşlı, çakıllı zamine yumurta bırakırlar. Üreme
dönemi Mart-Temmuz ayları arasındadır. Zoobenthos ile beslenirler. IUCN Red List’de
“VU” kategorisinde bulunmaktadır.
Şekil IV.2.13.2. Barbus Escherichi
Kaynak: http://fish.kiev.ua
FAMİLYA: CYPRINIDAE
TÜR: Squalius cephalus Linnaeus, 1758 (Tatlısu kefali)
Vücut kalın yapılı ve yanlardan çok hafif basıktır. Renk, vücudun sırt kısmında
koyu olup, mavi-yeşil renkte metalik yansımalar gösterir. Bu koyu renk yan taraflara
doğru gittikçe açılır ve karın kısmında sarı-beyaz bir görünüm kazanır. Genelde suların
yüzeyine yakın zonlarında büyük gruplar halinde yaşar. Temiz suları bulunan ve
nispeten hızlı akan çayları tercih eder. Omnivor beslenirler. Nisan-Haziran ayları
arasında 200.000 kadar yumurta bırakırlar. IUCN Red List’de “LC” kategorisinde
bulunmaktadır.
90
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.13.3. Squalius Cephalus
Kaynak: w w w .flickriver.com
FAMİLYA: CYPRINIDAE
TÜR: Capoeta tinca (Heckel, 1843) (Karabalık)
Vücut yuvarlakça olup nisbeten küçük pullarla örtülüdür. Farklı uzunlukta 2 çift
bıyık taşımasıyla kolaylıkla ayırt edilir. Vücudun sırt tarafı esmer-kahverengi, yan
taraflar ve kann bölgesi ise, sarımtrak renktedir. Bazan sırt bölgesinde mavi renkli
yansımalar görülebilir. Uzunluğu 40 cm kadar olabilir. Asıl yayılış alanı Anadolu’nun
kuzey ve kuzeybatısındaki Karadeniz’e dökülen nehirlerdir. Eti lezzetli olduğundan
ekonomik önemi bulunmaktadır (Geldiay, Balık, 1999). Yumurtalarını Temmuz-Eylül
aylarında bırakırlar (2.000-20.000 kadar). Erkekleri 2, dişileri 3 yaşında olgunlaşırlar.
Herhangi bir koruma statüsü bulunmamaktadır.
Şekil IV.2.13.4. Capoeta Tinca
Kaynak: w w w .fishbase.org
91
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
FAMİLYA: SALMONIDAE
TÜR: Salmo labrax Pallas, 1814 (Karadeniz alabalığı)
Salmonidea familyasından olan bu tür, ülkemizin sadece Doğu Karadeniz
Bölgesi’nde yaşayan bir türdür.
Deniz Alası, akarsuların hızlı, berrak, soğuk ve bol oksijenli kesimlerinde
yaşamaktadırlar. Özellikle zemini taşlı ve çakıllı bölgeleri tercih ederler ve habitattaki
herhangi bir değişime son derece duyarlıdırlar. Günlük ve mevsimlik su sıcaklığı
değişimlerine karşı da çok hassastırlar. Beslenmek amacıyla ilkbahar ve yaz aylarında
akarsuların aşağı havzalarına inerler. Üremek için berrak ve bol oksijenli akarsuların
yukarı havzalarına ve küçük derelerin kaynak kısımlarında taşlı ve çakıllı yerleri vücut
ve yüzgeç hareketleriyle oyarak açtıkları çukurlara yumurtalarını bırakırlar. Deniz
Alası’nın mevsimsel göçünde en önemli faktörlerden birisi akarsuyun su seviyesidir.
Akarsu debisi dereden denize, denizden dereye doğru göçü etkileyen önemli bir
faktördür. Gençken omurgasızlarla, ergin dönemlerinde küçük balıklar, solucanlar, su
içindeki ve dışındaki böceklerle beslenirler. IUCN listelerine göre “LC” koruma statüsü
bulunmaktadır.
Hayatının büyük bir bölümünü ve özellikle beslenme periyodunu denizde
geçirmektedir. Üreme dönemlerinde ise Karadeniz’e akan akarsulara göç ederek çakıllı
ve taşlık alanlara yumurtalarını bırakırlar. İki farklı dönemde (sonbahar ve kış) göç
ederler.
Şekil IV.2.13.5. Salmo Labrax
Kaynak: w w w .ittiofauna.org
92
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Familya: SALMONIDAE
Salmo macrostigma (Duméril, 1858) (Kırmızı Benekli Dağ Alası)
Siyahımsı gri renkli vücudu mekik şeklinde olup, yan tarafları yassıdır. Lateral
çizgi üzerinde bir sıra halinde uzanan ve küçük noktaların kümeleşmesinden oluşan
10-12 adet iri siyah benek ve çok sayıda küçük kırmızı noktalar bulunur. Preoperküller
üzerinde daima belirgin şekilde görülen siyah bir leke vardır. Tüm hayatını tatlısuda
geçirir. Özellikle hızlı akan temiz ve bol oksijenli dağ sularında yaşar. Yumurtlama
periyodu Kasım-Aralık aylarındadır. Bu periyotta daima akarsuların sığ olan yukarı
kısımlarına göç ederler ve çakıllı zemin üzerine yumurtalarını bırakırlar (Geldiay ve
Balık, 1996).
Türkiye’deki akarsularda bulunan ekonomik öneme sahip doğal balık türlerinden
en önemlisidir. Yerel balıkçılık açısından etinin lezzetli olması ve çeşitli hastalıklar için
tedavi edici olarak kullanılmasının yanı sıra sportif balıkçılık açısından da büyük öneme
sahip bir türdür (Korkmaz, 2005).
Şekil IV.2.13.6. Salmo Trutta Macrostigma
Kaynak: w w w .fishbase.org
FAMİLYA: GOBIIDAE
TÜR: Ponticola kessleri (Günther, 1861)
Tatlı ve acısular, lagünlerde kayalık zeminlerde, hızlı akan kesimlerde yaşarlar.
Crustaceae ve küçük balıklarla beslenirler. Mart-Mayıs aylarında ürerler. Yavrular
oluşuncaya kadar erkek bireyler yuvaya bekçilik yaparlar. Boyları maksimum 20 cm
civarındadır. Kırmızımsı sarıdan koyu griye değişen vücut rengine sahiptir. IUCN Red
List’de “LC” kategorisinde bulunmaktadır.
93
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.13.7. Ponticola Kessleri
Kaynak: http://w w w .fishbase.org
IV.2.13.1. Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli
optimum su yükseklikleri, miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı gibi
parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin
değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi,
Çevresel/Ekosistem Su İhtiyacı
Nehirler üzerinde yapılan su yapıları, su miktarı, kalitesi ve dolayısıyla da su
ekosistemi üzerinde bir etki oluşturmaktadır. Bu nedenle mansaptaki su ekosisteminin
korunması içinde gerekli düşük akımın (çevresel akış) belirlenmesi önemli bir problem
olarak ortaya çıkmaktadır (Özdemir vd., 2007). Hidrolojide düşük akım hesabı; içme ve
sulama suyu temininde, hidroelektrik santrallerden verilecek minimum etek suyu
hesabında, su kirliliğine yönelik çalışmalarda ve nehirlerdeki sucul ekosistemin
devamlılığı için gerekli su miktarının belirlenmesinde kullanılmaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve HES proje alanında bulunan sucul canlıların yaşamlarını
devam ettirebilmesi için gerekli olan can suyu miktarının değerlendirilmesinde, alanda
yaşayan tatlısu balıkları temel alınmıştır. Alanda tespit edilen bu balık türlerinin
canlılığını sürdürebilmesi için gerekli minimum derinlik 15-20 cm olmalıdır (Cows and
Welcomme, 1998).
Hidrolojik Değerlendirme Raporu’nda detayları verilen çevresel akış miktarları,
aşağıda sunulmuştur. Ek olarak bu akış miktarları bırakıldığında aylara göre suyun
derinliği de Tablo IV.2.13.1.1.’de belirtilmiştir.
94
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.13.1.1. Çağlayan Regülatör Yeri Çevresel Akış Miktarı
Aylar
Çevresel Akış Miktarı (QÇA_e) (m 3/sn)
Yükseklik h (cm )
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Te m m uz
Ağustos
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık
0,28
0,28
0,28
0,75
1,10
0,61
0,34
0,28
0,28
0,28
0,28
0,28
29
29
29
36
39
34
30
29
29
29
29
29
Yine aynı raporda, tabloda belirtilen değerlerin çevresel
bırakılmasının, hidrolojik sistem ihtiyaçlarını karşılayacağı belirtilmiştir.
akış
olarak
Alanda bulunan türlerin üreme dönemleri, hesaplanan kuru ve yağışlı dönemler
de dikkate alınarak Tablo IV.2.13.1.52.’de verilmiştir.
Tablo IV.2.13.1.2. Proje Alanında Yaşayan Balık Türlerinin Üreme Zamanları
Balık Tür leri
Ocak
Şubat
Mart
Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos
Eylül
Ekim Kasım
Aralık
Alburnoides
bi punctatus
Barbus
escherichi
Squa lius
cepha lus
Capoeta ti nca
Salmo l abrax
Salmo
ma crosti gma
Ponti col a
kessleri
Kurak Dönem
Yağışlı Dönem
Üreme Zamanları
Hidrolojik Değerlendirme Raporu’nda ayrıntıları verilen hesaplamalar sonucunda,
Çağlayan Regülatörü’ndeki derinlik minimum 29 cm olacaktır. Alanda bulunduğu tespit
edilen türler için belirlenen yaşam ortamı derinliği 15-20 cm’dir (Cows and Welcomme,
1998). Hesaplanan can suyunun; tüm türlerin üremeleri, beslenmeleri ve yaşamlarının
devamlılığını sağlayacak düzeyde olduğu öngörülmektedir.
Hidroelektrik santrallerin yapım ve işletme süreçlerinde ekosistemde çeşitli
olumsuz etkileri görülmektedir. Bu etkiler kaynağı bakımından 2’ye ayrılır. Bunlar;
A)Yol, tünel, kanal, Regülâtör, yükleme havuzu, cebri boru ve santral gibi inşaat
faaliyetlerinin doğurduğu etkiler ve
B) İnşaat sonrası oluşacak çevresel problemlerdir.
95
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
A) İnşaat Aşamasındaki Çevresel Etkiler
HES projeleri, habitat ve kalitesinde değişiklik, akış rejimi değişikliği gibi faktörler
ile balık ve balıkçılığı pek çok yönden etkilemektedir. Akarsu habitatı göl habitatına
dönüşmekte, balıklar için büyük bir değişiklik oluşmaktadır. Balık populasyonlarının
devamlılığını sağlayabilmek için ortamı dengeleme programları, hayati önem
taşımaktadır.
Birçok HES tesisi, yüksek akış periyodunda suyun depolanmasına
dayanmaktadır. Akarsuyun doğal döngüsündeki bu değişiklik, özellikle yumurtlama ve
göç döneminde balıkların uygun habitatı bulmasında zorlanmasına neden olmaktadır.
Bu dönemlerdeki yeterli akış miktarının hesaplanması çok önemlidir. Projeler,
hâlihazırdaki suyun optimum kullanımı açısından dizayn edildiğinden, çok büyük
miktardaki doğal akış türbinlerden geçer ve çok sayıdaki balık bu akışa kapılır, özellikle
doğal göç zamanlarında bu durumla karşılaşılmaktadır.
Balıkları etkileyen başka bir faktör de, rezervuar ve akarsuyun mansap
kısmındaki su kalitesi değişimidir. Bentten gelen su daha soğuktur ve sıkça çözünmüş
gaz, mineral ve kimyasal içeriğin miktarını değiştirmektedir. Yerel balıklar ortaya çıkan
bu yeni şartları tolere edemeyip yer değişimi yapabilir veya ölebilirler.
Su ve sucul sistem üzerindeki etkisi: Belli balık türleri dışında bölgede en az
çalışılmış konuların sucul sisteme bağlı türler ve derelerle ilişkileri olduğu söylenebilir.
Şimdilik ekonomik olmadığı için üzerinde yeterince çalışılmayan bu türlerin, akarsu ve
kıyı ekosistemi ile ilişkileri de, diğer ekonomik türlerle etkileşimleri de yeterince
bilinmemektedir.
Su kaynaklarının ekonomik potansiyelinin değerlendirilmesi amacıyla geliştirilen
projelerde, akarsuyun doğal akış rejimine ve dolayısıyla ekolojisine müdahale edilmesi
kaçınılmaz görülmektedir.
İnşaat sırasında dere yataklarına dökülen hafriyatın, sularda bulanıklık, sıcaklık
değişimi ve yumurtlama alanlarının tahribi gibi etkileri olmaktadır. Yapılan bir
araştırmada, 2007 yılındaki kuraklık nedeniyle suyun debisinde düşme meydana
geldiğinde, ergin ve yavru balıkların dere içinde oluşan küçük gölcüklerde mahsur
kalmalarına ve yüksek sıcaklık ile oksijen azalması sonucu öldükleri ortaya konmuştur.
Yine aynı araştırma, suyun azaldığı yaz aylarında temizlik suları ve kanalizasyon
atıkları ile deterjanlardan fosfat ve suni gübrelerden azot bileşikleri, fauna üzerinde
olumsuz etki göstermektedir. Su debisinin az olduğu yaz aylarında meydana gelen
ötrofikasyon; fazla miktarda oksijene ve temiz sulara ihtiyaç gösteren alabalıkların
azalmasına yol açmaktadır.
Yine benzeri faaliyetlerin bölgede yayılış gösteren amfibi ve sürüngen
habitatlarını tahrip edeceği, bunlardan bazılarının koruma altına alınması gereken türler
olduğu bildirilmektedir.
Yine son yirmi yılda tatlı su balıkçılığının ülkemizde ve dünyada geldiği düzey ve
oluşturduğu katma değer dikkate alındığında, dere ekosistemleri ile su miktarı ve
kalitesinin, balıkçılık konusundaki potansiyelinin asla göz ardı edilemeyeceği ve
mutlaka korunması gerektiği ortaya çıkmaktadır.
96
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Akıntılı suya adaptasyon gösteren bentik canlılar, durgun su olan Regülâtör
gölünün kapladığı alanlarda büyük oranda ortadan kalkacaklardır. Ayrıca sürüklenme
davranışı gösteren türlerin dağılımında değişiklik ortaya çıkabilecektir. Regülâtör
yapımı, toplama alanındaki bentik tür kompozisyonunu nitelik ve nicelik açısından
değiştirecektir.
Regülâtör alanından sonra su tünel sistemine alındığı ve bypass uygulandığı için
akıntının azalması ve hatta yok olması ile birlikte dip yapısı da değişecektir. Çakıllı ve
büyük kayalıklı zemin yapısı yerine, Gölet oluşan bölgelerde geniş olarak çamur ve
balçıklı alanlar oluşacaktır. Sadece can suyunun akıtılacağı alanlarda ise dere yatağı
çekilerek su akışı küçük birikintiler oluşturacak ve balığın beslenme ve gizlenmesi için
uygun ortam kalmayacaktır. Bu alanlar önceden mevcut olmayan bazı türler için uygun
özellik taşıyabilecektir. Akıntılı ortama adapte olmuş mevcut türler ise, Regülâtör öncesi
ve sonrasındaki akıntılı ortamlarda yaşamlarını devam ettirebileceklerdir.
B) İşletme Aşamasında Oluşacak Çevresel Problemler
Telafi Suyu (Can suyu) Sorunu: HES projelerindeki en temel tartışma
konusunu, derelerdeki su miktarının ne kadarının kullanılacağı oluşturmaktadır. Kadim
su haklarının ve alışılagelmiş kullanımların değişeceği endişesi, özellikle yerel halkın
HES’lere karşı ciddi direnç oluşturmasına neden olmuştur. Ayrıca inşaat faaliyetlerinin
oluşturduğu doğa tahribatı ve çevresel kirliliğin yakın yerleşimleri etkilemeye başlaması
var olan tartışmaları arttırmaktadır. Telafi suyu (can suyu), derelerdeki doğal yaşamın
sürdürülmesini engellemeyecek ekolojik bir eşik olarak düşünülen, ancak herkesçe
kabul edilmiş geçerli bir tanımı/miktarı belirlenmemiş olan su miktarıdır. Can suyu, hem
ekolojik işleyişi kesintiye uğratmayacak hem de içme suyu, kullanma suyu ve varsa
balık çiftliği ve sulama suyu ihtiyaçlarını da karşılayacak miktarlarda olmalıdır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında işletme
aşamasında regülatörden dereye bırakılacak minimum su miktarı (cansuyu) bu raporun
eklerinde yer alan Ekosistem Değerlendirme Raporu’nda verilen değerlerin altında
olmayacaktır (Bkz. Ek-10). Cansuyuna ilave olarak bu raporun eklerinde yer alan Su
Kullanım Hakları Planlama Raporunda verilen kadim su hakları da dere yatağına
bırakılacaktır (Bkz. Ek-11).
IV.2.14. Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve
planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel
kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri),
Sanayi Madenleri;
Artvin ili endüstriyel hammadde açısından önemli bir potansiyele sahip değildir.
Sadece çimento ve kireç hammaddesi olarak kireçtaşı ile granit-mermer yatak ve
zuhurları önemli rezervler oluştururlar. MTA’nın bugüne kadar yaptığı arama
çalışmaları sonucunda, 2 adet seramik sanayiinde, 6 adet İnşaat sanayiinde ve 1 adet
kimya sanayiinde kullanılabilecek toplam 9 adet yatak ve zuhur saptanmıştır.
Seramik sanayii hammaddelerinden feldispat ve kil yatağı Artvin çevresinde yer
alır.
İnşaat sanayii hammaddelerinden kireçtaşı yatakları; Hopa-Cankurtaran ve
Ardanuç çevresinde, mermer ve granit-mermer yatakları ise; Şavşat-Karçaldere ve
Yusufeli-Sarıgöl yöresindedir.
97
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Kimya sanayi hammaddelerinden grafit ise; Artvin-Narlık yöresinde yer alır.
Artvin ilinde yer alan seramik sanayii hammaddelerinden feldispat yatağında
milyonlarca ton rezerv mevcuttur. Kil yatağının rezervi ise 875.000 ton (Muhtemel) ‘dur.
Bu hammaddelerden feldispatlar karo-fayans yapımında, kil ise renkli karo-fayans
yapımında kullanılabilir niteliktedir.
Artvin’de yer alan inşaat sanayi hammaddelerinden mermerlerin toplam rezervi
625.000 m 3 (Muhtemel) dolayındadır. Ayrıca milyonlarca ton kireçtaşı ve milyonlarca
m 3 granit-mermer rezervi mevcuttur. Bu hammaddelerden mermerler mozaik yapımı
için, kireçtaşları ise kireç ve çimento hammaddesi olarak kullanılabilir niteliktedir.
Artvin-Narlık grafit yatağında ise 1200 ton (Muhtemel) rezerv tespit edilmiştir. Bu
grafitler, ancak zenginleştirildikten sonra dökümcülükte kullanılabilir niteliktedir.(1)
Metalik Madenler;
Artvin ilinin doğal kaynakları; metalik madenler, endüstriyel hammaddeler ve
enerji hammaddeleri başlıkları altında incelenmiştir. İl özellikle metalik madenler
yönünden zengindir. Bu bölümdeki bilgiler MTA Genel Müdürlüğünün çalışmalarından
derlenmiştir. Doğu Karadeniz Metalojenik provensinin doğusunda yer alan Artvin ili
metalik madenler açısından 1. derecede öneme sahiptir.
MTA ve Özel kuruluşların bugüne kadar İlimiz sınırları içinde yapmış oldukları
çeşitli jeoloji ve madencilik çalışmaları sonucunda kayda değer 44 adet bakır-kurşunçinko, 1 adet demir, 17 adet manganez, 5 adet bakır-molibden ve 5 adet altın yatak ve
zuhuru olmak üzere toplam 72 adet metalik maden yatak ve zuhuru belirlenmiştir.
Bunların dışında birçok önemsiz zuhur vardır. Bunlar yapılan detay çalışmalarda
belirtilmiştir. Metalik madenler, oluştukları yatak tipine göre alt gruplara ayrılabilir.
Bunlardan masif tip bakır-kurşun-çinko yatak ve zuhurları; Hopa-Arhavi-Borçka-Artvin
yörelerinde, damar tip yatak ve zuhurları; Şavşat ilçesi KB’sında, Yusufeli yöresinde yer
alır. Yusufeli Pohrenk mezrası demir zuhuru bu tipe tek örnektir. Manganez yatak ve
zuhurları; Murgul-Borçka, Ardanuç-Şavşat yörelerinde yoğunlaşmıştır. Porfiri tip bakırmolibden zuhurları Yusufeli ilçesinin kuzeyinde yer alır. Altın yatak ve zuhurları ise;
Yusufeli yöresi ve Artvin ili Cerattepe’de yer alır.
Artvin ilinde yer alan 16 adet masif sülfid yatağından 13 âdetinde rezerv
hesaplamaları yapılmış ve işletilebilir tenörde, 68.689.712 ton (görünür+muhtemel)
rezerv saptanmıştır. Bu yatakların büyük çoğunluğunda faydalı element bakırdır.
Bu yataklardan Murgul-Ana yatak ve Çakmak kaya yatakları Karadeniz Bakır
İşletmeleri (KBİ) tarafından işletilmektedir. Artvin-Kafkasör-Cerattepe bakır-altın yatağı
ise Cominco A.Ş. tarafından işletmeye hazırlanmaktadır. Yusufeli-Taş başı kurşun
yatağı özel bir şirket tarafından zaman zaman işletilmektedir.
Artvin’de yer alan 28 adet damar tip bakır-kurşun-çinko yatak ve zuhurlarından
10 âdetinde rezerv hesaplamaları yapılmış ve işletilebilir tenörde toplam 282.422 ton
(görünür+muhtemel) rezerv saptanmıştır. Bunlar dışında Şavşat-Meydancık-Dere içi
yörelerinde birçok zuhur vardır. Bu yöredeki damar tip yataklardan bir kısmı 1970‘li
yıllarda BAMAŞ şirketi tarafından işletilmiştir.
1
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
98
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Artvin’de yer alan 17 adet manganez yatak ve zuhurundan 12 âdetinde rezerv
hesaplaması yapılmış ve toplam 270.000 ton (görünür+muhtemel) rezerv tespit
edilmiştir. Bu yatakların birçoğunda eski yıllarda işletildiklerine dair izler belirlenmiştir.
Yörede belirlenenlerin dışında yer alan önemsiz manganez zuhurlarından detay
etütlerde bahsedilmiştir. Porfiri tip bakır-molibden zuhurlarında bakır ve molibden
tenörlerinin düşük olması nedeniyle rezerv hesaplamaları yapılmamıştır.
Altın yataklarından iki âdetinde (Cerattepe, Gümüşhane köy) rezerv
hesaplamaları yapılmış ve 81 milyon ton (görünür+muhtemel) rezerv saptanmıştır.
Özel sektör tarafından araştırılan Yusufeli-Çevreli-Çamkerten-Tekkale zuhurlarına ait
rezerv ve tenörler bilinmemektedir.
Artvin eskiden olduğu gibi günümüzde de önemli bir madencilik potansiyeline
sahiptir. Yörede özellikle MTA ve gerekse yerli ve yabancı özel madencilik şirketleri
arama çalışmalarına devam etmektedir. Yöre, masif tip bakır-kurşun-çinko ve altın
aramaları yönünden öncelik arz etmektedir.
İlimizde bulunan Eti Bakır İşletmeleri Murgul İşletme Müdürlüğünün Üretim
Prosesi;
İşletmede üretim şu aşamalarda oluşmaktadır.
1- Delme patlatma-ara taşıma-kırma
2- Öğütme ve boyut sınıflandırma
3- Flotasyon (Yüzdürme)
a) Bulk Flotasyon (Toplu yüzdürme)
b) Bakır Flotasyonu (Selektif flotasyon)
c) Konsantrelerin Hopa tesislerine nakli
Tesiste; halen K.B.İ. Murgul İşletme Müdürlüğü Ruhsat sahası sınırları içinde
olan Damar, Çakmak kaya ve Çark başı maden sahalarında açık işletme yöntemiyle
cevher üretimi yapılmaktadır. Yapılan dekupajla üzeri açılan Kalkopiritli cevher, üretim
konusunu teşkil eder.
Basamak yükseklikleri dekupajda 15 m. Cevherde ise 12 m’dir. Hazırlanan atım
gruplarının patlatılmasıyla elde edilen cevher yığını halatlı ekskavatörler ve 988 loderler
ile 35 ton taşıma kapasiteli kaya kamyonlarına yüklenir. Kamyonlar taşıdıkları cevheri
her biri 640 ton/saat diğeri 430 ton/saat kapasiteli olan kırıcıların silolarına boşaltır. Tek
kademe kırma işlemi yapılan çeneli kırıcılarda –30 cm. boyutunda kırılan cevher bant
konveyörler vasıtasıyla yaklaşık 100.000 ton kapasiteli stok sahasına dökülür. Böylece
cevher konsantratör tesisine beslenir hale getirilmiş olur.
Rezerv durumu ve türleri: İşletme bu güne kadar yaklaşık olarak 66.000.000 ton
cevher üretimi gerçekleştirmiş buna karşılık ta 50.000.000 m3 dekupaj yapmıştır.
01.01.2003 tarihi itibarıyla yeniden yapılan rezerv hesaplarına göre bakiye işletilebilir
rezerv miktarı %1,050 Cu tenörlü 2.089.126 ton olarak hesaplanmıştır.
Bu miktar cevheri üretebilmek için yapılması gereken dekupaj miktarı ise
1.067.093 m3 tür. İşletmede Bakır ve Pirit konsantre üretimi yapılmakta olup her iki
nihai ürünün de hammaddesi yukarıda rezerv miktarı belirtilen Kalkopiritli (CuFeS2)
cevherdir.
99
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çalışan İşçi ve Ruhsat Durumu: 01.01.2003 tarihi itibariyle işletme mevcudumuz;
42 kapsam dışı, 32 güvenlik görevlisi, 6 devlet memuru (657 sayılı yasaya tabi) ve 613
sendikalı personel olmak üzere toplam 693 kişidir. İşletme üretim faaliyeti yaptığı tüm
sahaları Maden Dairesi’nden aldığı İR 5154 nolu ruhsat ile tek ruhsat altında
birleştirmiştir.
Bakır Konsantre: 21.191.378.857.140 TL
Pirit Konsantre: 148.792.748.342 TL
Silis Kumu: 23.291.468.856 TL
Elektrik Enerjisi: 632.457.371.657 TL (2)
Tablo IV.2.14.1. Artvin ili Metalik Maden Yatak ve Zuhurları - I
Not: (G) Görünür, (M) Muhtemel, (Mm) Mümkün, (P) Potansiyel.
2
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
100
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.14.2. Artvin ili Metalik Maden Yatak ve Zuhurları - II
Not: (G) Görünür, (M) Muhtemel, (Mm) Mümkün, (P) Potansiyel.
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
101
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.14.3. Artvin ili Endüstriyel Hammadde Yatak ve Zuhurları
Not: (G) Görünür, (M) Muhtemel, (Mm) Mümkün, (P) Potansiyel.
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
Enerji Madenleri;
Artvin ilinin jeolojik yapısı genellikle volkanik ve intrüsif kayaçlardan oluşmuştur.
Bu nedenle enerji hammaddelerinin oluşumu yönünden uygun ortam oluşturmaz.
Sadece Yusufeli ve Ardanuç yörelerinde ekonomik yönden önem taşımayan kömür
zuhurları vardır. Yapılan çalışmalar sonucu 12 adet kömür zuhuru, 1 adet radyoaktif
mineral (uranyum) zuhuru, 2 adet sıcak su ve 9 adet maden suyu kaynağı tespit
edilmiştir.
Kömür zuhurları Yusufeli ilçesinin güneyi ile Ardanuç çevresinde, Uranyum
zuhuru ise Şavşat ilçesinin Güney Doğusunda Pınarlı yayla yöresinde yer alır. Artvin
ilinde yer alan kömür zuhurları için bir rezerv hesabı yapılmamıştır. Küçük boyutlu olan
bu kömürlerin bir kısmı eski yıllarda küçük çapta işletilmiştir. Halen iki tanesinde zaman
zaman üretim yapılmaktadır.
Tablo IV.2.14.4. Artvin ili Enerji Hammadde Yatak ve Zuhurları
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
102
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Artvin ilinde günümüzde işletilen sıcak su ve maden suyu kaynakları
bulunmamaktadır. (3)
Tablo IV.2.14.5. Sıcak Su ve Maden Suyu Kaynakları
Not: (M.S) Maden suyu, (S.S) Sıcak su, (Ç.a) Çok az, (Ö.y) Ölçüm yok
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler;
Artvin ilinde 11 adet mevcut kum-çakıl ocağı bulunmaktadır. Ancak diğer
Karadeniz illeri gibi kum ve çakıl malzemesi açısından oldukça yetersiz alanlara
sahiptir.
Yapılan araştırmalar çerçevesinde Yusufeli, Şavşat ve Merkez ilçede 1'er adet,
Borçka’da 2 olmak üzere toplam 5 adet potansiyel kum-çakıl ocağı tespit edilmiştir.
Tespit edilen kum-çakıl ocaklarının görünür rezervi 4.200.000 m 3 iken mümkün
rezervi 5.050.000 m 3’tür. Söz konusu ocakların çevreye zarar verilmeden işletilmesi
halinde 2.900.000 m 3 malzeme alınabilecektir.
3
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
103
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bu ocakların toplam görünür rezervi 5.085.600 m 3, mümkün rezervi 6.089.500 m3
ve çevreye zarar vermeden işletilebilecek rezerv miktarı 3.438.000 m 3’tür. Konut için
ihtiyaç duyulan malzeme miktarı 1.764.000 m 3, kamu yatırımları için ihtiyaç duyulan
malzeme miktarı ise 22.000.000 m 3’tür. Dolayısıyla kum-çakıl miktarı talebi
karşılayamamaktadır.
Artvin genelinde toplam 5 adet potansiyel taş ocağı tespit edilmiş olup, bunlar
Arhavi, Borçka, Ardanuç, Şavşat ve Yusufeli ilçelerinde 1’er adet olarak tespit
edilmiştir.
Bu taş ocaklarının görünür rezervi 2.504.000.000 m 3 iken mümkün rezervi
2.750.000.000 m 3’tür.Söz konusu ocakların çevreye zarar verilmeden işletilmesi
halinde 1.200.000.000 m 3 malzeme alınabilecektir. İlimizde 5 adet potansiyel taş
ocağının yanı sıra 3 adet mevcut taş ocağı bulunmaktadır. (4)
Artvin’de Kum-Çakıl ve Taş Ocaklarının mevcut ve potansiyel rezerv değerleri
toplamı aşağıda verilmiştir.
Tablo IV.2.14.6. Artvin ili Potansiyel Kum-Çakıl Ocakları
Proje kapsamında maden faaliyeti ile projenin çakışması durumunda; 3213 sayılı
Maden Kanunu’nun ‘’Maden işletme faaliyeti ile Devlet ve İl yolları, havaalanı, liman ve
baraj gibi kamu yatırımlarının birbirlerini engellemesi, kamu kurum ve kuruluşlarının
uygulamalarından dolayı maden işletme faaliyetinin yapılamaz hale gelmesi, kamu ve
özel yatırım için başka alternatif alanların bulunamaması durumunda, madencilik
faaliyeti ve yatırımla ilgili karar, Başbakanlık Müsteşarı başkanlığında oluşturulacak bir
kurul tarafından verilir. Kurulun teşkili, çalışma usulü, karar alma şekli ve diğer hususlar
Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.’’ hükmü gereği işlem yapılacaktır.
4
Kaynak: Artvin İl Çevre Durum Raporu, 2012
104
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi ile ihale yolu ile tahsis edilen S:201201342
sayılı IV. Grup maden arama ruhsat sahasının çakıştığı tespit edilmiş olup proje ile ilgili
kurum görüşü oluşturma işlemleri T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Maden
İşleri Genel Müdürlüğü (MİGEM), Arama Dairesi Başkanlığında devam etmektedir.
Yapılacak değerlendirme sonucunda Maden İşleri Genel Müdürlüğü (MİGEM) veya
gerektiğinde kurul kararı gereği proje sahası ile ilgili nihai görüşleri sonucunda oluşacak
durumlara ait yapılacak işlemler Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş. tarafından yerine
getirilecektir. İlgili ruhsat sahasında yapılacak arama faaliyeti sonucunda Maden İşleri
Genel Müdürlüğü (MİGEM), Arama Dairesi Başkanlığı’nın Ulusal fayda maliyet
gözetilerek alacağı kurul kararına istinaden maden faaliyetinin elektrik üretimine oranla
daha yararlı olduğu kanaatine varılması halinde; (Çağlayan Deresinin belirlenen
kotlarında
kalınması
kaydıyla)
Proje
ünitelerinin
yerlerinin
kaydırılması
değerlendirilecektir. Proje ünitelerinin tahsis edilen dere kotları arasında kaydırılması
da yeterli olmazsa ilgili mevzuat gereği projenin tesis edilmesinden vazgeçilecektir.
IV.2.15. Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu
ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri),
a)
Büyükbaş Hayvancılık
2004 yılı rakamlarına göre Artvin ili büyükbaş hayvan varlığı 66.341’dir. Türkiye
genelinde mevcut büyükbaş hayvan sayısı ise 10.069.346 olup; bu rakamın sadece
%0,65’i Artvin’de yer almaktadır. Artvin ili Türkiye genelinde hayvancılık konusunda
büyük bir paya sahip olmamakla beraber; ilin kendi yapısı içerisinde hayvancılığın aile
bütçesine katkısı büyüktür. Büyükbaş hayvancılık, aile içi öz tüketimi karşılamakta,
bunun için ek bir masraf yapılmasını engellemektedir.
Artvin ilinin büyükbaş hayvan varlığı, 1997-2005 yılları arasında genel olarak bir
düşüş göstermektedir. 1997 yılında 91.870 olan büyükbaş hayvan sayısı, 2005 yılında
67.229’a kadar düşmüştür. Artvin ili büyükbaş hayvan sayısının yıllara göre değişimi
Tablo IV.2.15.1.’de dağılım grafiği ise Şekil IV.2.15.1.’de sunulmuştur.
Tablo IV.2.15.1. Artvin ili 1997-2005 Yılları Büyükbaş Hayvan Varlığı
BÜYÜKBAŞ
HAYVANLAR
1997
1998
1999
Kültür
8.080
5.950
5.790
Melez
21.380
21.760
23.120
Yerli
62.410
45.750
41.780
Toplam
91.870
73.460
70.690
Kaynak: Artvin İli Tarım Master Planı
YILLAR
2000
6.650
27.650
40.970
75.720
105
2001
6.430
25.800
37.360
69.590
2002
6.035
22.103
33.634
61.772
2003
6.147
26.846
34.115
67.108
2004
6.080
27.379
32.882
66.341
2005
5.991
20.550
40.688
67.229
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.15.1. Artvin İli Büyükbaş Hayvan Varlığının 1997-2005 Yılları Arasında Değişimi
Proje alanın yer aldığı alanda ve çevresinde yer alan yerleşim yerlerinde genelde
aile içi tüketime yönelik büyükbaş hayvancılık yapılmaktadır.
b)
Küçükbaş Hayvancılık
2004 yılı itibariyle Artvin ilinde yer alan küçükbaş hayvan varlığı 87.578 adettir.
Aynı yıl için Türkiye küçükbaş hayvan varlığı toplamı ise 31.811.092 adet olup, Artvin’in
bu rakamdaki payı %0,27’dir. İl küçükbaş hayvan varlığının yaklaşık %87’si
koyunlardan, %13’ü ise keçilerden oluşmaktadır.
Artvin ilinin küçükbaş hayvan varlığı, 1997-2002 yılları arasında genel olarak bir
düşüş gösterse de 2002-2005 yılları arasında az da olsa artış göstermiştir. 1997 yılında
122.240 olan küçükbaş hayvan sayısı, 2005 yılında 97.938’e kadar düşmüştür. Artvin ili
küçükbaş hayvan sayısının yıllara göre değişimi Tablo IV.2.15.2 ve Şekil IV.2.15.2’de
sunulmuştur.
Tablo IV.2.15.2. Artvin ili 1997-2005 Yılları Küçükbaş Hayvan Varlığı
KÜÇÜKBAŞ
HAYVANLAR
1997
1998
1999
Koyun
105.310
96.370
94.750
Keçi
16.930
16.790
17.240
Toplam
122.240
113.160
111.990
Kaynak: Artvin İli Tarım Master Planı
YILLAR
2000
89.500
15.910
105.410
106
2001
80.630
13.560
94.190
2002
72.730
9.419
82.149
2003
78.199
8.073
86.272
2004
76.572
11.006
87.578
2005
84.443
13.495
97.938
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.15.2. Artvin İli Küçükbaş Hayvan Varlığının 1997-2005 Yılları Arasında Değişimi
c)
Kanatlı Hayvancılık
1960’lı yıllardan itibaren ülke genelinde hızlı ve sürekli bir gelişim gösteren
tavukçuluk sektörü maalesef Artvin ilinde henüz yaygınlaşmamıştır. İlde 1990’lı yıllarda
kurulan birkaç işletme de kısa bir süre sonra kapanmıştır. 2004 yılı verilerine göre
Türkiye geneli kanatlı hayvan varlığı toplam 302.799.483 adet iken, Artvin ili kanatlı
hayvan varlığı toplamı 30.234’tür. Bu rakam Türkiye toplam kanatlı hayvan varlığının
ancak %0,01’ini oluşturmaktadır. İlde bulunan mevcut kanatlı hayvan varlığının %98’i
ailelerin ellerinde bulundurdukları hayvanlardan oluşmaktadır ve tamamen aile içi öz
tüketime yönelik bir üretim söz konusudur.
1997-2005 yılları arasında Artvin ilinde bulunan kanatlı hayvan sayısı inişli çıkışlı
bir grafik göstermiştir. 1997 yılında 101.960 olan kanatlı hayvan sayısı, 2005 yılında
31.956’a kadar düşmüştür. Artvin ili kanatlı hayvan sayısının yıllara göre değişimi Tablo
IV.2.15.3’te, dağılım grafiği ise Şekil IV.2.15.3’te sunulmuştur.
Tablo IV.2.15.3. Artvin İli 1997-2005 Yılları Kanatlı Hayvan Varlığı
KANATLI
HAYVANLAR
1997
1998
1999
Toplam
101.060
82.606
86.390
Kaynak: Artvin İli Tarım Master Planı
YILLAR
2000
69.716
107
2001
73.282
2002
37.921
2003
67.166
2004
30.234
2005
31.956
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.15.3. Artvin İli Kanatlı Hayvan Varlığının 1997-2005 Yılları Arasında Değişimi
Proje alanının yer aldığı alanda ve çevresinde yer alan yerleşim yerlerinde
genelde aile içi tüketime yönelik küçükbaş hayvancılık yapılmaktadır.
d)
Arıcılık
Artvin ili, Ardahan ili ile beraber Saf Kafkas Ana Arı Irkı popülâsyonunun gen
merkezi olmasına karşılık, ilde arıcılık konusunda yeterli düzeye ulaşılamamıştır. Ancak
son on yıl içerisinde yapılan çalışmalar ile ilde mevcut kovan ve arı sayısında büyük bir
gelişme yaşanmıştır. 1996 yılında 29.000 olan koloni sayısı, 2001 yılında 54.754’e
yükselmiştir. İlde 2004 yılı sonu itibariyle fenni kovan sayısı 54.516 adet, eski usul
kovan sayısı ise 6.400 adettir. Türkiye geneli kovan mevcudu 4.400.000 olup, Artvin
ilinin Türkiye içerisindeki payı %1,38’dir. Artvin ili kovan başına ortalama bal verimi 12
kg civarındadır. Gezginci arıcılıkta kovan başına ortalama bal üretimi 25 kg’ın üzerine
çıkmaktadır. Ortalama verim rakamları Türkiye ortalamalarına yakındır. Proje alanın yer
aldığı bölgede yer alan yerleşim yerlerinde yaşayan vatandaşlar genelde aile içi
tüketime yönelik yaylalarda arıcılık faaliyetlerini sürdürmektedirler.
e)
Su Ürünleri
Artvin ilinde su ürünleri üretimi bakımından önemli bir potansiyel bulunmaktadır.
Mevcut kaynak suları, Çoruh Nehri’ni besleyen kaliteli ve yeterli akarsular tatlı su
balıkçılığının geliştirilmesinde olumlu etki yapmaktadır. Ayrıca Çoruh Nehri üzerinde şu
anda yapımı devam eden ve yapılacak olan barajların tamamlanması da kafes
balıkçılığı için iyi bir potansiyel doğuracaktır. Artvin İlinin bütün ilçelerinde alabalık
üretim tesisleri bulunmaktadır. 2005 yılı itibariyle Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı’nca
onaylanan 25 adet toplam 417 ton/yıl kapasiteli su ürünleri üretim tesisleri
bulunmaktadır. Proje alanında ve yakın çevresinde balıkçılık ürünlerinin yetiştirildiği
tesisler mevcut değildir.
f)
Yıllık Üretim Miktarları
1994-2004 yılları arasında Artvin ilinde hayvansal üretim miktarları
Tablo IV.2.15.4’te, ilgili dağılım grafikleri ise Şekil IV.2.15.4, Şekil IV.2.15.5 ve
Şekil IV.2.15.6’da sunulmuştur.
108
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.15.4. Artvin ili 1994-2004 Yılları Arası Hayvansal Üretim Miktarları
HAYVANSAL
ÜRETİM
YILLAR
1994
1995
1996
1997
1998
1999
Süt (ton)
54.775 62.680 65.585 62.358 55.735 55.958
Kırmızı Et
1.360
745
710
1.096
1.030
1.345
(ton) *
Beyaz Et (ton)
7
Yumurta (ton)
860
934
479
819
745
995
(x16.000 adet)
Bal (ton)
460
720
774
675
754
588
Balmumu (ton)
62
25
27
19
33
9
İpek Kozası
(ton)
Yapağı (ton)
120
170
159
156
143
140
Kıl (ton)
10
10
8
7
8
8
Deri (adet)
28.150 13.660 16.360 23.008 26.724 29.825
(*): Mezbaha, kombina ve kurban bayramı kesimlerini kapsar.
Kaynak: Devlet İstatistik Enstitüsü
2000
2001
2002
2003
2004
58.000
54.738
47.931
62.369
66.352
1.322
1.540
460
411
1.201
-
-
-
-
-
538
439
258
179
179
624
10
663
40
954
44
1.444
56
822
-
-
-
-
-
-
133
8
26.421
119
6
29.150
108
4
6.542
156
4
5.291
15.602
Şekil IV.2.15.4. Artvin İli Süt ve Deri Üretiminin 1994-2004 Yılları Arasında Değişimi
109
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.15.5. Artvin İli Kırmızı Et, Yumurta ve Bal Üretiminin 1994-2004 Yılları Arasında Değişimi
Şekil IV.2.15.6. Artvin İli Balmumu, Yapağı ve Kıl Üretiminin 1994-2003 Yılları Arasında Değişimi
Yukarıdaki tabloya ve grafiklere bakıldığında, Artvin ilinde üretilen hayvansal ürün
miktarlarının 1994-2004 yılları arasında inişli çıkışlı bir grafik izlediği görülmektedir.
Artvin ili sınırları içerisindeki su ürünleri miktarlarına bakıldığında ise, Karadeniz
sahil kesiminde bulunan Arhavi ve Hopa ilçelerinde balıkçılık faaliyetleri göze
çarpmaktadır. Yıllar itibariyle denizlerden elde edilen su ürünleri miktarı Tablo
IV.2.15.5.’te, toplam su ürünleri üretim miktarının yıllara göre değişim grafiği ise Şekil
IV.2.15.7.’de verilmiştir.
110
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.15.5. Artvin ili 2001-2004 Yılları Arası Su Ürünleri Üretim Miktarları
YIL
SU ÜRÜNLERİ (k g)
2001
Hamsi
336.500
İzmarit
2.000
Mezgit
121.800
Barbunya
500
Zargana
3.700
Çinekop
9.100
Kefal
16.000
İstavrit
11.050
Levrek
50
Palamut
850
Toplam
503.851
Kaynak: Artvin Valiliği Mülga Tarım İl Müdürlüğü
2002
9.015.500
1.500
199.450
6.500
7.600
500
7.500
30.500
100
500
9.272.152
2003
1.986.600
5.880
66.950
280
2.450
550
9.880
75.500
2.150.093
2004
613.350
2.750
31.250
4.400
3.000
29.490
6.000
692.244
Şekil IV.2.15.7. Artvin İli Toplam Su Ürünleri Miktarının 2001-2004 Yılları Arasında Değişimi
İl sınırları içerisinde faal durumda toplam 25 adet alabalık üretim çiftliği
bulunmakta olup bunların yıllık üretim kapasiteleri 414 ton’dur. Pazarlama sorunu ve
girdi teminindeki güçlükler nedeniyle bu işletmeler tam kapasite çalışamamaktadır.
Halen faal olan 25 işletmenin 2005 yılı üretim miktarı 404 ton’dur.
Artvin ilinde su ürünleri üretimi bakımından önemli bir potansiyel bulunmaktadır.
Mevcut kaynak suları, Çoruh Nehrini besleyen Barhal Çayı, Şavşat Suyu ve bu dereleri
besleyen irili ufaklı kaliteli ve yeterli akarsular tatlı su balıkçılığının geliştirilmesinde
olumlu etki yapmaktadır. İl sınırları içerisinde 2001-2004 yılları arasında avcılık ve
yetiştiricilik yoluyla elde edilen su ürünleri üretim miktarları Tablo IV.2.15.6’da, tablonun
grafiksel olarak gösterimi ise Şekil IV.2.15.8’de sunulmuştur.(5)
5 Kaynak: Artvin Tarım Master Planı, Mülga Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, 2006
111
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.2.15.6. Artvin ili 2001-2004 Yılları Avcılık ve Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Su Ürünleri Üretim
Miktarları
Su Ürünleri Üretim Miktarları (Ton)
Yıllar
Avcılık Yoluyla Elde Edilen Üretim
2001
503
2002
9.272
2003
2.150
2004
692
Kaynak: Artvin Valiliği Mülga Tarım İl Müdürlüğü
Yetiş tiricilik Yoluyla Elde Edilen Üretim
375
279
315
320
Şekil IV.2.15.8. Artvin İli Avcılık ve Yetiştiricilik Yoluyla Elde Edilen Su Ürünleri Üretim Miktarlarının 2001-2004
Yılları Arasında Değişimi
IV.2.16. Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında Proje Alanında yapılan arazi
incelemeleri ve literatür çalışmaları sonucunda, projeden etkilenebilecek peyzaj
elemanlarının belirlenmesi, bunlar üzerinde oluşabilecek etkilerin tespit edilmesi ve
peyzaj onarım sürecinde yararlanılacak temel verilere ulaşmak için, Çağlayan
Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi ile ilgili alanın genel peyzaj, flora, jeoloji,
jeomorfoloji, iklim ve toprak özellikleri ile erozyon durumu hakkında temel bulgular elde
edilmeye çalışılmıştır.
Proje alanın sahip olduğu peyzaj değerleri ‘‘Doğal Peyzaj’’, ‘‘Görsel Peyzaj’’ ve
‘‘Kültürel Peyzaj’’ olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir.
Doğal Peyzaj Özellikleri
Proje alanı, Artvin ili, Şavşat ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Proje alanı ve
çevresinde bulunan flora türleri, Bölüm IV.2.12.1’de verilmiştir. Projenin yapılması
planlandığı Çağlayan Deresi ve dere nedeniyle oluşmuş vadi oldukça dik olup yer yer
45 dereceyi aşan eğime sahiptir. Proje Alanı ve çevresi önemli doğal peyzaj değerleri
ve kaynağıdır (Şekil IV.2.16.1.).
112
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.16.1. Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - I
Şekil IV.2.16.2. Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - II
113
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje alanının büyük bir çoğunluğu ormanlık alanlardan oluşmaktadır. (Şekil
IV.2.16.2.).
Görsel Peyzaj Özellikleri
Görsel kalite değerlendirmesi; proje alanının gezilmesi ile ve eğer mümkünse
havadan geniş kapsamlı izlenimlerinin değerlendirilmesi ile yapılır. Bu değerlendirme,
birçok temel faktörün irdelenmesine dayanır. Bunlardan bazıları; morfolojik yapı, bitki
örtüsü (vejetasyon), su varlığı, renk, komşu manzara, nadirlik, kültürel değişiklikler
olarak sıralanabilir. Bu kriterler göz önünde bulundurulduğunda, puan verilerek sayısal
bir değerlendirme söz konusu olabilir.
Şekil IV.2.16.3. Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - III
114
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil IV.2.16.4. Çağlayan Deresi ve Vadisinden Genel Görünüm - IV
Kültürel Peyzaj Özellikleri
Faaliyet kapsamında faaliyetten birinci derece etkilenecek kesim, yakın yerleşim
yerlerinde yaşamını sürdüren yerel halktır. Yapılacak olan faaliyet, yöre halkını
yaşadığı çevreden ayırmayacaktır.
ÇED Raporu’nun II.2 bölümünde proje alanı ve yakın çevresinde yer alan
yerleşim birimlerinin faaliyet ünitelerine olan uzaklıkları ayrıntılı olarak verilmiştir. Bu
yerleşim yerlerinde yaşayanlar doğrudan ve dolaylı olarak etkilenecektir.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığı,
Turizm Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’nün yerinde incelemesi
sonucu 2863 sayılı Kanun kapsamına giren herhangi bir kültür varlığına rastlanılmadığı
belirtilmiştir. Konuya ilişkin Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün
28.11.2012 tarih ve 249989 sayılı yazısı Ek-1/c’de mevcuttur.
Ayrıca Artvin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nün 30.04.2014 tarih ve 1313 sayılı
yazısında da Proje Alanı içerisinde doğal sit veya tabiat varlığı bulunmadığı bildirilmiştir
(Bkz. Ek-1/f)
115
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
IV.2.17. Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan
araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla
tahsis edilmiş alanlar v.b.),
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin planlandığı sahanın
tamamı orman sayılan alan niteliğinde olup, devletin yetkili organlarının hüküm ve
tasarrufu altındadır. Proje etki alanında, askeri yasak bölgeler, kamu kurum ve
kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar vb. bulunmamaktadır.
IV.2.18. Proje ve etki alanlarının mevcut kirlilik yükü,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin mevcut durum tespit
çalışmaları kapsamında 10.08.2012 tarihinde 1 adet planlanan Çağlayan
Regülatörünün membaından ve 1 adet planlanan Çağlayan Hidroelektrik Santralinin
mansabından olmak üzere 2 noktada su numuneleri alınmış ve alınan örneklerin Çınar
Çevre Ölçüm ve Analiz Laboratuvarı ile Çevre Endüstriyel Analiz Laboratuvarı’nda Su
Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (SKKY) Tablo-1’e göre (tüm parametreler, radyoaktivite
değerleri hariç) analizleri yapılmıştır. Analiz raporları eklerde verilmektedir (Bkz. Ek-9).
Su kalitesinin izlenmesi; su kaynağına olabilecek bir sızıntı veya su kirliliğinin
tespiti, su kalitesi kontrolünün sağlanması ve “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği” ve
“İçme Suyu Elde Edilen veya Elde Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalitesine Dair
Yönetmelik” ile uyumluluğun sağlanması ve projenin sucul ekosistemde
oluşturabileceği etkilerin belirlenebilmesi gibi konuların değerlendirilmesinde faydalı
olacak, regülatör membaı ve santral mansabı hakkında da bir fikir verecektir.
IV.2.19. Diğer özellikler,
Bu bölümde belirtilecek başka bir konu bulunmamaktadır.
IV.3. Sosyo-Ekonomik Çevrenin Özellikleri
IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonmik yapısını oluşturan başlıca
sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet
üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ),
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi’nin sınırları içerisinde yer aldığı Artvin ili ve
Şavşat ilçesinin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler turizm, tarım,
hayvancılık, madencilik ve sanayidir.
Turizm
Dünyada ve ülkemizde değişen turizm talep yapısı içerisinde, genelde ülkemiz,
özelde ise Artvin İli, sahip olduğu alternatif turizm ürün kaynakları açısından ön plana
çıkmaktadır.
Çünkü Artvin ili, Dağlarıyla, Yaylalarıyla, Gölleriyle, Nehirleriyle, Kilise ve
Manastırlarıyla, Camileriyle ve Kaleleriyle; Eğitim, Macera ve Heyecan boyutu olan
sahalarıyla, bütün bunların yanında, İl’de yapılmakta olan barajların bölgeye getireceği
yapay baraj-göl re kreatif alanlarıyla, önümüzdeki yıllara damgasını vurabilecek, her
türlü argümanları bünyesinde barındırmaktadır.
116
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Yörenin folklorik ve kültürel zenginliği, kırsalda yaşamakta olan yerel halkın,
turizm yapma düşüncesini giderek motive etmektedir. Çünkü kırsalda yaşayanlar, kendi
örf, adet ve geleneklerini koruyarak, yine, geleneksel mimari özellikleri olan evlerinde,
pansiyonculuk yapmak istemektedirler. Kitle turizminde yaşanmakta olan sorunlar
karşısında, Artvin ili, planlama, altyapı ve bölge mimarisini ön planda tutacak olan
uygulamaları ile önümüzdeki yıllarda Ülkemizde yıldızı giderek yükselen İllerin başında
yer alması sürpriz olmayacaktır.
Kitle turizminde kaynakların azalması, yoğun çevresel sorunlar nedeniyle, diğer
alternatif ürünlere doğru bir yönelmenin olduğu bilinmektedir. Sürdürülebilir alternatif
turizm, bölgenin biyolojik ve sosyolojik taşıma kapasitesi hesaplanarak, bir planlama
yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Ayrıca, turizmin mevsimselliğe bağlı bir alanda
yoğunlaşması yerine, yılın her mevsiminde yapılabilir olması gibi düşünceleri de
içermektedir.
Küçük güzeldir, mantığından hareketle, yerel yönetimler ve halkın bu konuda
istekli olması, Artvin’de daha planlı, sürdürülebilir ve denetlenebilir sistemlerin
kurulacağının en büyük göstergesi olarak değerlendirilmelidir.
Artvin yöresinin arazi yapısı, floristik ve faunistik zenginliği ve diğer kültürel mirası
birleştirildiğinde, karşımıza ormancılık aktivitelerinin diğer bir sosyal boyutu olan ekoturizm kavramı çıkmaktadır.
Ayrıca Artvin Yöresinde biyolojik çeşitlilik bakımından çok önemli alanlar (Camili
Yöresi, Karçal Dağları, Hatila Vadisi Milli Parkı ve Şavşat Karagöl-Sahara Milli Parkı)
bulunmaktadır.
Şavşat ilçesi sınırları içerisinde yer alan Karagöl-Sahara Milli Parkı Karagöl
Sahara Milli Parkı Karagöl ve Sahara Yaylası olmak üzere iki ayrı sahadan
oluşmaktadır.
Karagöl kayan kütlenin gerisindeki çanakta biriken suların meydana getirdiği bir
heyelan gölüdür. Göl çevresi ladin ve çamların meydana getirdiği yoğun ormanlarla
kaplı ender manzara güzelliklerine sahiptir.
Sahara yaylası ise; yörede eğim değerlerinin oldukça yüksek olduğu arazide,
1700–1800 metrelerde yer alan sınırlı düzlüklerden biridir. İç turizm açısından Sahara
Pancar Şenlikleriyle ekonomik katkı sağlamaktadır.
Tarım ve Hayvancılık
Artvin doğal yapısının uygun olmayışı, ekime elverişli toprakların azlığı, ulaşım
güçlüğü ve ülkenin önemli kentlerine uzaklığı nedeniyle yavaş gelişen ve değişen bir
ildir. Tarım işletmelerinin çok parçalı, küçük ve dağınık olması, arazinin engebeli yapısı,
modern girdi kullanımını ve üretim ölçeğini sınırlamasına yol açan etkenler il tarımını
olumsuz etkilemektedir. İlde çay, fındık, mısır, buğday, portakal, mandalina ve elma
yetiştirilmektedir.
2004 yılı rakamlarına göre Artvin ili büyükbaş hayvan varlığı 66.341’dir. Türkiye
genelinde mevcut büyükbaş hayvan sayısı ise 10.069.346 olup; bu rakamın sadece
%0,65’i Artvin’de yer almaktadır. Artvin ili Türkiye genelinde hayvancılık konusunda
büyük bir paya sahip olmamakla beraber; ilin kendi yapısı içerisinde hayvancılığın aile
bütçesine katkısı büyüktür. Büyükbaş hayvancılık, aile içi öz tüketimi karşılamakta,
bunun için ek bir masraf yapılmasını engellemektedir.
117
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
2004 yılı itibariyle Artvin ilinde yer alan küçükbaş hayvan varlığı 87.578 adettir.
Aynı yıl için Türkiye küçükbaş hayvan varlığı toplamı ise 31.811.092 adet olup, Artvin’in
bu rakamdaki payı %0,27’dir. İl küçükbaş hayvan varlığının yaklaşık %87’si
koyunlardan, %13’ü ise keçilerden oluşmaktadır.
Artvin ilinin küçükbaş hayvan varlığı, 1997-2002 yılları arasında genel olarak bir
düşüş gösterse de 2002-2005 yılları arasında az da olsa artış göstermiştir. 1997 yılında
122.240 olan küçükbaş hayvan sayısı, 2005 yılında 97.938’e kadar düşmüştür.
Sanayi
Artvin üretim sanayinde, ilin doğal kaynaklarını işleyen sektörler ağırlık
taşımaktadır. İlde ormancılık ve orman ürünlerini sanayisi, gıda sanayisi ve madencilik
önemli bir yere sahiptir
Madencilik
Artvin’in en önemli madeni bakırdır. Ayrıca ilde demir, çinko, manganez, antimon,
brom ve kaolin yatakları bulunmaktadır.
IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler,
nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler),
Tesis edilmesi planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin inşaat ve
işletme aşamalarında olası sosyo-ekonomik etkilerin en belirgin olması tahmin edilen
bölge, proje alanı yakın çevresindeki yerleşim alanıdır. Bu bölgeler birinci öncelikli
olarak sosyo-ekonomik yönden etkilenecek yerleşim yerleridir. Bahsi geçen bu bölgede
sosyo-ekonomik etkilerin değerlendirilmesi ve mevcut sosyo-ekonomik yapının
belirlenmesi amacıyla TÜİK’ten (Türkiye İstatistik Kurumu) elde edilen nüfus verileri
değerlendirilmiştir.
2000 yılı nüfus sayımı ve 2009 yılı Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi
istatistiklerine göre proje alanının içerisinde bulunduğu Artvin ili ve ilçeleri nüfus
istatistikleri Tablo IV.3.2.’de verilmiştir.
Tablo IV.3.2.1. Artvin İli ve İlçelerine Ait Nüfus Bilgileri
2000 Yılı Gene l Nüfus Sayımı
Yer
2009 Yılı ADNKS Nüfus Sayımı Sonuçları
Nüfus
Nüfus
Nüfus Artış ı (%o)
Toplam
Şehir
Köy
Toplam
Şehir
Köy
Merkez
34.572
23.157
11.415
32.985
24.468
8.517
Ardanuç
14.477
5.278
9.199
11.813
6.305
5.508
Arhavi
19.347
14.079
5.268
19.132
15.362
3.770
Borçka
27.654
9.008
18.646
24.343
10.702
13.641
Hopa
32.584
15.445
17.139
31.496
17.018
14.478
Murgul
8.543
3.801
4.742
5.995
3.643
Şavşat
25.624
7.325
18.299
18.058
6.666
Yusuf eli
29.133
6.105
23.028
21.758
5.844
191.934
84.198
Kaynak: w w w .tuik.gov.tr
107.736
165.580
90.008
Artvin
118
Toplam
Şehir
Köy
-4,6
5,66
-25,39
-18,4
19,46
-40,12
-1,11
9,11
-28,44
-11,97
18,81
-26,84
-3,34
10,18
-15,53
2.352
-29,83
-4,16
-50,4
11.392
-29,53
-8,99
-37,75
15.914
-25,31
-4,28
-30,89
75.572
-13,73
6,9
-29,85
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Yukarıda verilen nüfus ile ilgili bilgilerden de anlaşılacağı üzere Artvin ili
genelinde nüfusta düşüş yaşanmıştır. Bunun en büyük sebeplerinden bir tanesi de
dışarıya verilen göçtür. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi’nin arazi hazırlık
aşamasında yaklaşık 150, işletme aşamasında ise yaklaşık 10 kişinin istihdam edilmesi
öngörülmektedir. İstihdam edilecek her bir kişinin 4 kişiyi etkileyeceği düşünüldüğünde
arazi hazırlık ve inşaat aşamasında 600 kişi, işletme aşamasında ise yaklaşık 40
kişinin projeden dolaylı olarak faydalanacağından söz edilebilir.
IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi
başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir),
Artvin ilinde, nüfusun büyük bir çoğunluğu tarımsal üretimle uğraşsa da il
genelinde kişi başına düşen tarımsal gelir oldukça düşüktür. 1994 yılından 1998 yılına
kadar Milli Gelirde bir artış görülmektedir. 1999 yılında “Kişi Başına Düşen Milli Gelir”
3.003 TL iken 2001 yılında 2.137 TL olmuştur (Bkz. Tablo IV.3.3.1).
1997 yılında Çoruh Nehri Vadisi üzerinde yapımına başlanan, Deriner, Borçka ve
Muratlı Barajları nedeniyle, İl genelinde yapılan kamulaştırmalar 1997-1999 yılları
arasında “Kişi Başına Düşen Milli Gelir”in artmasına neden olmuştur. Ancak Tablo
IV.3.3.1’den de anlaşıldığı gibi 1999 yılından sonra “Kişi Başına Düşen Milli Gelir”de bir
azalma söz konusu olmuştur.
Yapımına devam edilen ve yapılacak olan barajlarla ilgili ayrılan bütçenin kısıtlı
olması nedeniyle, bu barajların yapımı uzun zaman sonra tamamlanabilecektir.
Kamulaştırmalar tamamlandığında yaklaşık Gürcistan sınırından Erzurum İl sınırına
kadar, Artvin’in % 45’i baraj inşaat sahası olarak kullanılacaktır. Kamulaştırmaların
sona ermesi ile birlikte İl’e giren para miktarında normalin üzerinde bir artış meydana
geleceği tahmin edilmektedir.
Bu nedenle nüfus artış ve büyüme hızı negatiflere düşen bir ilde gelecek yıllara
ait doğru bir gelir projeksiyonunun ortaya konulması oldukça zordur. “Kişi Başına
Düşen Milli Gelir” artışındaki diğer bir neden de, istihdam edilen nüfusun büyük bir
çoğunluğunun kamu kurum ve kuruluşlarında çalışmakta olan personellerden
oluşmasıdır. Nüfusun oransal olarak azalması ile birlikte ücret artışları da Milli Gelirden
alınan payı arttırmaktadır. Artvin’de kişi başına düşen yıllık gelir Tablo IV.3.3.1’de;
“Gayri Safi Milli Hasıla”nın yıllara göre artışı Tablo IV.3.3.2’de gösterilmiştir.
Tablo IV.3.3.1. Artvin İlinde Kişi Başına Düşen Milli Gelir’in Yıllara Göre Dağılımı
YILLAR
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Kaynak: w w w . tuik.gov.tr
KİŞİ BAŞINA DÜŞEN MİLLİ GELİR (TL)
2.151
2.148
2.336
2.653
1.988
2.560
2.835
2.727
3.096
3.003
2.815
2.137
119
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo IV.3.3.2. Gayri Safi Milli Hasıla’nın Yıllara Göre Dağılımı (Cari Fiyatlarla)
YILLAR
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Kaynak: w w w . tuik.gov.tr
ARTVİN
5.667.686
9.076.002
16.300.635
29.646.030
58.422.471
118.206.132
231.313.176
416.668.398
802.211.288
1.269.101.429
1.767.730.440
2.588.319.416
KARADENİZ
38.170.000
60.707.000
106.944.000
193.312.000
366.408.000
713.060.000
1.386.759.000
2.788.334.664
5.146.229.000
9.499.939.000
11.780.461.000
-
TÜRKİYE
393.060.000
630.117.000
1.093.368.000
1.981.867.000
3.868.429.000
7.762.456.000
14.772.110.000
29.393.262.000
53.518.332.000
78.242.496.000
124.583.458.000
-
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi’nin arazi hazırlık ve inşaat aşamasının
başlamasını müteakip, proje kapsamında vasıfsız işçiler yöreden temin edilecek,
sosyal ihtiyaçlar da yine yöreden temin edilecektir. Dolayısıyla Projenin yöreye az da
olsa ekonomik yönden bir canlılık getireceği aşikârdır. Ayrıca, arazi hazırlık ve inşaat
aşamasında çalışacak olan işçiler ve dolayısıyla diğer yöre halkı, farklı iş kollarını
öğrenecek ve bu iş kollarından daha sonra da faydalanabileceklerdir.
IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı),
TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) tarafından 2012 yılında hazırlanan il bazında
temel işgücü göstergeleri: işsizlik oranlarına göre, Artvin ilinde işsizlik oranı % 6,3,
istihdam oranı % 53,5, mevcut iş gücüne katılım oranı ise % 57,1 olarak belirtilmiştir.
Tablo IV.3.4.1. Artvin İline Ait İşgücü Göstergeleri
Yıllar
İşsizlik Oranı (%)
İstihdam Oranı (%)
İşgücüne Katılm a Oranı (%)
60,4
57,3
54,1
53,5
64,0
60,8
57,7
57,1
2009
5,6
2010
5,7
2011
6,3
2012
6,3
Kaynak: w w w .tuik.gov.tr
IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve
bu hizmetlerden yararlanılma durumu),
EĞİTİM
Artvin’de arazinin engebeli bir yapıya sahip olması nedeniyle, halkın tarım
yapabilmesine elverişli arazi parçaları, nüfus yoğunluğuna göre az miktarda
bulunmaktadır. Bu nedenlerden dolayı, gerek kent merkezinde, gerek kırsal alanlarda
okuma-yazma oranı yüksek olup, eğitimlerini tamamlayanların büyük bir çoğunluğu
kent dışında bulunan illerde Kamu’ da ve özel sektörde görev almışlardır.
Artvin ili genelinde 100 adet ilk ve orta dereceli okul, 2 adet fakülte ve 2 adet de
yüksekokul bulunmaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin planlandığı Şavşat ilçesinde ise 16 adet
ilk ve orta dereceli okulda, 151 derslikte, toplam 2.458 öğrenci eğitim almaktadır. (6)
6 Kaynak: Artvin İl Milli Eğitim Müdürlüğü, http://artvin.meb.gov.tr
120
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
SAĞLIK
Artvin ilinde sağlık hizmetleri Sağlık Bakanlığı’na bağlı 8 adet Devlet Hastanesi
ve 37 adet Sağlık Ocağı tarafından yürütülmektedir. İl genelinde mevcut sağlık
kurumlarının toplam yatak kapasitesi 715 olup; yatak başına düşen hasta sayısı
453’tür. Toplam 80 doktor, 309 hemşire, 208 ebe, 109 sağlık memuru, 47 sağlık ve
laboratuvar teknisyeni ve 17 tıbbi sekreter görev yapmakta olup; doktor başına düşen
hasta sayısı 5.543’tür.
Projenin planlandığı Şavşat ilçesinde ise 50 yataklı Şavşat Devlet Hastanesi
bulunmaktadır.
KÜLTÜR
Yöre folklorunun renkliliğini halk müziği ile halk oyunları sağlar. Yan yana
yaşayan halkların kültürleri birbirleri ile kaynaşarak özgün bir müzik ile oyun yapısını
ortaya çıkarmıştır. Türlü inanç, gelenek ve göreneklerini Borçka yöresinin özel folkloru
yansıtır. Yayla hayatında, tarımın diğer dallarında, evlenme ve diğer adetlerinde,
doğum-ölüm inançlarında, yöre folklorunun mahalli özellikleri görülür. Horonlar,
Türküler, Maniler, Bilmeceler ve Söylenceler yöre folklorünün başlıcalarıdır. Borçka
İlçesi Halk Oyunları bakımından oldukça canlıdır. Oyunlar çevrede; Kadın – erkek, yaşlı
genç herkes tarafından beceri ile oynanır. Atabarı, Koçarı, Mendobari, Delihoron,
Düzhoron, Ondörtlü, Sarı çiçek, Cilvelo vb. başlıca oynanan halk oyunlarındandır.
Şavşat, turizm potansiyeli açısında son derece zengin bir ilçedir. Köy ve
yaylalarında ahşap mimari yapı özelliklerine sahip evleri, ormanlık alanları, yaylaları,
gölleri ve yürüyüş parkurları alanları ile eşsiz doğal güzelliklere sahiptir. İlçede her yıl
temmuz ayının dördüncü haftasında, kaymakamlık ve ilçe belediye başkanlığınca
düzenlenen Sahara Pancarcı Festivali büyük ilgi görmektedir.
IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı,
mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar,
turizm alanları vb.),
Şavşat ilçesinin batısında Borçka ve Artvin (Merkez), güneyinde Ardanuç,
doğusunda Ardahan ve kuzeyinde Gürcistan bulunmaktadır.
Artvin ilinde orman arazisi olarak nitelendirilen ve ilin %59,1’ini oluşturan 439.803
ha’lık araziler kereste ve diğer orman ürünleri üretimine elverişli ağaçların sık veya
seyrek olarak bulunduğu alanlardır.
Kereste üretimine elverişli olmayan, ancak bodur ağaç ve çalılardan ibaret olan
ve fundalık olarak nitelendirilen araziler ise 40.447 ha’lık alanları ile il yüzölçümünün
%5,4’ünü teşkil etmektedir. Böylece orman ve fundalıklar ilin %64,5’ini, yani yaklaşık
2/3’ü oluşturmaktadır.
İl içinde meraların yüzölçümü 102.393 ha ve oranı %13,8’dir. Çayır hemen
hemen hiç yoktur. (sadece 87 ha.) Çıplak kaya ve molozlar ve ırmak taşkın yatakları
gibi toprak örtüsünün bulunmadığı hali araziler 68871 hektar alan ile %9,3’lük bir oran
teşkil etmektedir.
Oranı %0,3 olan yerleşim alanlarının yüzölçümü 2.376 ha’dır. Göl ve akarsu gibi
açık su yüzeylerinin yüzölçümü sadece 95 hektardır.
121
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
İlde çeşitli tarım uygulaması yapılan arazi 89659 hektar tutmakta ve %12,1’lik bir
oran teşkil etmektedir ki bu oran Hakkâri’den sonra en düşük tarım arazisi oranıdır. Bu
arazilerin il yüzölçümünün 56,0’sını teşkil eden 44486 hektarlık kısmı kuru tarıma
ayrılmıştır.
Sulanan araziler 16375 hektar ile %2,2’lik bir orana sahiptir. 8852 hektar tutan
bağ ve bahçeler %1,2’lik bir oran teşkil etmektedir. Çay zeytin ve fındık alanları olarak
ilin %2,7’sini oluşturmaktadır.
Artvin’de ekonomi; tarım ve hizmet sektörleri ile bir dereceye kadar da ticaret
sektörüne dayalıdır. Sanayi sektörünün Artvin ekonomisine katkısı ise oldukça düşük
seviyededir. Sanayi sektörünün yeterince gelişmemesinin sebepleri arasında ilin
konumu, tarım, hizmet ve ticaret sektörlerinden elde edilen sermaye birikiminin sanayi
yatırımlarına yönlendirilmemesi sayılabilir.
Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işletmeler, başta hayvancılık sektörleri olmak
üzere ilin doğal kaynak potansiyelini değerlendirmeye yönelik olarak faaliyet gösteren
gıda, maden ve orman ürünleri sanayi ağırlıklı bir yapıya sahiptir.
Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işletmelerin temel özelliği küçük ve orta
ölçekli işletmelerden oluşmasıdır. Bu özellikleri sebebiyle söz konusu işletmeler,
sadece yerel pazarlara hitap edebilmekte, oldukça düşük istihdam sağlamaktadırlar.
Ayrıca kapasite ve kapasite kullanma oranlarının düşüklüğü, üretimin düşük
olarak gerçekleşmesine, üretim düşüklüğü ise düşük katma değer oluşmasına sebep
olmaktadır. Yıllardır devam etmekte olan bu durum sonucu işletmelerin sermayeleri
oldukça küçülmüş bulunmaktadır.
Artvin’de herhangi bir Organize Sanayi Bölgesi mevcut değildir. Arhavi, Hopa,
Borçka, Şavşat ilçelerinde küçük sanayi siteleri yapım çalışmaları inşaat aşamasında
olup çalışmalar devam etmektedir. Artvin Merkez ve Ardanuç ilçesinde ki küçük sanayi
siteleri yapımları tamamlanmış olup küçük sanayiciler faaliyetlerini sürdürmektedirler.
Artvin de sanayi işletmeleri merkez ilçede yoğunlaşmamış olup il geneline
dağılmıştır. Sanayi tesisleri, Arhavi, Hopa, Borçka ilçelerinde yoğunlaşmıştır. Merkez
İlçede ise bir kamu yatırımı olan ve lif levha üreten Artvin Orman Ürünleri Sanayi’nin
özelleştirilmesinden sonra kapanması üzerine herhangi bir sanayi tesisi kalmamıştır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi’nin planlandığı bölgede yoğun yerleşim
alanı ve konut bulunmamaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında planlanan regülatör alanı,
iletim kanalı güzergâhı, cebri boru güzergâhı ve santral yeri kısmen kamuya ait kısmen
de özel mülkiyetli arazilerdir. Proje alanı, 6831 sayılı Orman Kanununun Madde 25’de
belirtilen kısmen “Orman” sayılan yerde bulunmaktadır.
IV.3.7. Diğer özellikler.
Bu bölümde belirtilecek başka bir husus bulunmamaktadır.
122
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM V
PROJENİN BÖLÜM IV’DE TANIMLANAN
ALAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ VE ALINACAK
ÖNLEMLER
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM V. PROJENİN BÖLÜM IV’DE TANIMLANAN ALAN ÜZERİNDEKİ
ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER(**): (Bu bölümde; projenin fiziksel ve
biyolojik çevre üzerindeki etkileri, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve
iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.1 ve V.2 başlıkları için
ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır). Bu bölümde su temini faaliyeti için
Bölüm IV’de verilen mevcut çevre üzerinde olması muhtemel etkiler ortaya
konarak, alınacak önlemler belirtilmelidir
V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve
biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler ( Regülatör, HES, Derivasyon
tüneli, İletim hattı, Cebri Boru ve Servis Yolları için varsa Malzeme Ocağı, Beton
Santrali, Kırma-eleme Tesisi ,v.b. dahil), yapılacak tüm çalışmalar, inşaat
aşamasındaki etkiler her bir regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer
yapılar için ayrı ayrı irdelenecektir,
Raporun bu bölümünde; Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES)
Projesinin arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında yapılacak faaliyetlerin proje alanı ve
yakın çevresinde oluşturması muhtemel etkileri anlatılmış, bu etkileri en aza indirmek
ve önlemek için alınacak önlemler aşağıda detaylı olarak irdelenmiştir.
V.1.1. Arazinin hazırlanması için yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne
kadar alanda hafriyat yapılacağı, hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak
malzemeler, patlayıcı maddeler, varsa patlatma ile ilgili bilgiler etkiler ve alınacak
önlemler, hafriyat artığı toprak, taş, kum v.b. maddelerin nerelere taşınacakları,
nerelerde depolanacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları, hafriyat
döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit
görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı,
alınacak görüşler ve geçici depolama alanının özellikleri,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi kapsamında;
regülatör (derivasyon yapısı, su alma yapısı, balık geçidi dâhil), iletim tüneli, yükleme
havuzu, cebri boru, santral binası ve enerji iletimi ile ilgili tesisler, şantiye alanı, kazı
fazlası malzeme depolama sahaları gibi ünitelerin inşa edilmesi planlanmaktadır. Proje
kapsamında kurulacak olan üniteler ve yardımcı ünitelerin arazi hazırlık ve inşaat
çalışmaları esnasında ortaya çıkan kazı fazlası malzemenin bir kısmı dolgu
işlemlerinde, arazi tesviye ve çevre düzenleme çalışmalarında kullanılacaktır.
Değerlendirilmesi mümkün olmayan malzemeler proje sahasında belirlenen depolama
alanında depo edilecektir.
Tablo V.1.1.1. Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşamasında Her Bir Tesiste Alınacak Hafriyat Miktarı
Ünite
Bitk isel Toprak
Miktarı (m 3)
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ
347,00
8.400,00
DERİVASYON KANALI
83,00
2.200,00
İLETİM TÜNELİ
60,00
80.960,00
YAKLAŞIM TÜNELİ - I
30,00
1.360,00
YAKLAŞIM TÜNELİ - II
30,00
720,00
YÜKLEME HAVUZU
83,00
2.000,00
CEBRİ BORU
471,00
5.705,00
ÇAĞLAYAN HES
269,00
6.528,00
1.371,00
107.873,00
TOPLAM
Öngörüle n Hafriyat Çıkan Malze m enin Kullanılacağı Yerler
Miktarı (m 3)
ve Bertaraf Yöntem i
122
Çıkan kazı fazlası malzeme regülatör,
memba ve mansabında akarsuyun sağ ve
sol sahillerinde yapılacak olan dolgu ve
tahkimatta, santral binası duvar arka
yüzeylerinin dolgusunda, şantiye alanının
çevre düzenleme ve geçici yapıların temel
iç dolgularında kullanılacaktır. Yani çıkan
malzemenin bir kısmı temel alt dolgusunda,
beton imalatı bittikten sonra ise duvar arka
yüzeylerinin dolgusunda
değerlendirilecektir. Artan kısım kazı fazlası
malzeme depolama sahalarında
depolanacaktır.
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablodan da görüleceği üzere; proje kapsamında yapılacak arazi hazırlık ve
inşaat çalışmalarından toplamda yaklaşık 108.000 m 3’lük hafriyat yapılacağı
öngörülmektedir.
Şekil V.1.1.1.’de Çağlayan Regülatörü’nün, Şekil V.1.1.2.’de ise Çağlayan
Hidroelektrik Santrali’nin planlandığı alan görülmektedir. İnşaat çalışmaları sırasında
ve sonrasında çıkan kazı fazlası malzemelerin bir kısmı, akarsuyun sağ ve sol
sahillerinde yapılacak olan dolgu ve tahkimatta, santral binası duvar arka yüzeylerinin
dolgusunda, şantiye alanının çevre düzenleme ve geçici yapıların temel iç dolgularında
kullanılması planlanmaktadır.
Şekil V.1.1.1. Çağlayan Regülatörünün Tesis Edileceği Alandan Görünüm
Şekil V.1.1.2. Çağlayan Hidroelektrik Santralinin Tesis Edileceği Alandan Görünüm
123
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bu tesislerde en fazla hafriyat iletim tünelinin açılması esnasında
gerçekleştirilecektir. İletim tüneli 3 parça halinde inşa edilecek olup, tünele hat boyunca
2 ayrı noktada yaklaşım tüneli ile erişim sağlanacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında tesis edilecek
tüm ünitelerin arazi hazırlık aşamalarında öncelikle toprak yüzeyinden yaklaşık 30 cm
kalınlığında bitkisel toprak sıyrılarak Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının
Kontrolü Yönetmeliği’nde verilen standartlara göre proje sahası içerisinde, eğimi %
5’ten fazla olmayan bir yerde geçici olarak depolanacak ve inşaat işlemlerinin
tamamlanmasından sonra yeşil alan oluşturmak üzere çevre düzenlemesinde
kullanılacaktır.
Tablo V.1.1.1.’de de görüleceği üzere, iletim tüneli açılması sırasında maksimum
100 m 2’lik (10 m x 10 m) alanın kullanılacağı düşünülmüş olup, iletim tüneli hattı
boyunca yaklaşım tünelleri haricinde yerüstünden müdahale olmayacaktır. İletim tüneli
için hem regülatör tarafında ve hem de yükleme havuzu tarafında olmak üzere 2 adet
100 m 2’lik alanın kullanılacağı ve bu alanlardan 30 cm’lik bitkisel toprağın
ayrılacağından hareketle iletim tüneli ve yaklaşım tünellerinden toplamda en fazla 400
m 3’lük bitkisel toprağın alınacağı öngörülmüştür.
Diğer ünitelerin inşası için ise ünite alanının % 10 fazlasının kullanılacağı
düşünülerek Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında toplamda 1.216,94
m 3’lük bitkisel toprağın alınacağı hesaplanmıştır (Bkz. Tablo II.2.1. ve Tablo V.1.1.1.)
Bitkisel toprağın altında kalan yaklaşık 108.000 m 3 hafriyatın 24.000 m 3’lük kısmı,
dolgu, tahkimat, arazi tesviye ve uygun olması durumunda çevre düzenleme
(regülâtörlerin çevresi yol, sanat yapıları vb.) ile peyzaj çalışmalarında kullanılacaktır.
Bu kullanımlar sonucu artan kazı fazlası malzemeler, belirlenen kazı fazlası stok
sahalarında depolanacak olup, kullanılabilecek malzeme niteliğinde olanlar Artvin İl
Özel İdaresi’nin isteği doğrultusunda yol yapım veya köy yolları iyileştirme
çalışmalarında kullanılarak değerlendirilebilecektir.
Söz konusu kazı fazlası malzeme depolama alanlarında, akarsu ya da kuru dere
yataklarına taşkın anında malzeme taşınmasını engelleyecek şekilde gerekli tüm
önlemler faaliyet sahibince alınacaktır.
Kazı fazlası malzemeler yamaçtan aşağı atılmayacaktır. Ayrıca söz konusu
alanların yakınında yer alan derelerin üzeri kapatılmayacak, derenin doğal akışını
bozabilecek faaliyetlerde bulunulmayacak, balık geçitleri engellenmeyecek, taşkın ve
heyelana sebebiyet vermeyecek şekilde her türlü önlem alınacak, taşkın ve tıkanma
gibi durumlarda gerekecek makineli müdahale için dere kenarından 10 m genişliğinde
bir yol şeridi bırakılacaktır.
Proje kapsamında belirlenen 6 ayrı kazı fazlası depolama alanının bilgileri Tablo
V.1.1.2.’de mevcuttur.
124
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo V.1.1.2. Kazı Fazlası Malzeme Stok Sahalarının Yaklaşık Alan Büyüklükleri
Alanı (m 2)
Ünite
Kazı Fazlası Stok Sahası Kazı Fazlası Stok Sahası Kazı Fazlası Stok Sahası Kazı Fazlası Stok Sahası Kazı Fazlası Stok Sahası -
1
2
3
4
5
14.000
39.000
6.048
5.744
5.736
Kazı Fazlası Stok Sahası - 6
TOPLAM
2.876
73.404
Projenin inşaat çalışmaları sırasında faaliyet alanı ve yakın çevresinde yer alan
akarsuların ve mevsimsel akış gösteren kuru dere yataklarının faaliyet sırasında zarar
görmemesi için gerekli tedbirler alınacak, dere yataklarına ve dere yataklarına ulaşması
söz konusu olabilecek yerlere paşa malzemesi, inşaat atıkları, katı ve sıvı atıklar
atılmayacak, dere yatakları değiştirilmeyecek ve oluşabilecek çevre kirliliği
önlenecektir.
Planlanan projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında yapılacak kazı çalışmaları
18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği” hükümlerine uygun
olarak gerçekleştirilecektir. Ayrıca yapılacak çalışmalar esnasında 08.06.2010 tarih ve
27605 sayılı Resmi Gazetede Yayımlanarak yürürlüğe giren “Toprak Kirliliğinin
Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Sahalara Dair Yönetmelik” hükümlerine uygun olarak
hareket edilecektir.
- Bitkisel üst toprak dışındaki alt toprak öncelikle dolgu ve rekreasyon amaçlı
kullanılacak, kullanımı mümkün olmayan atıklar kazı fazlası malzeme depolama
alanlarına nakledilecektir.
- Kazı çalışmaları sırasında bitkisel üst toprak alt topraktan ayrı olarak toplanacak
ve derinliğine ve yapısına bağlı olarak kazılarak yeniden kullanılmak üzere depolama
alanlarında ayrı olarak yığılacaktır.
- Bitkisel üst toprağın saklanma sürecinde olabilecek kayıpların önlenmesi ve
toprağın kalitesinin korunması amacıyla; bitkisel üst toprağın depolanacağı yerin %
5’ten fazla eğimli olmaması sağlanacaktır.
- Bitkisel üst toprağın uzun süre açıkta bırakılması durumunda; yüzeyinin çabuk
gelişen bitkiler ile örtülmesi temin edilecektir.
- Ayrı toplanan bitkisel üst toprak arazi tesviyesi ve rehabilitasyon çalışmaları
esnasında tekrar kullanılacaktır.
- İnşaat çalışmaları sırasında kazıdan çıkacak toprak miktarı ile dolgu
hacimlerinin eşitlenecek şekilde öncelikle faaliyet alanı içerisinde değerlendirilmesine
çalışılacaktır.
- Kazı fazlası malzeme depolama alanında oluşabilecek oturma, çökme ve
kayma gibi zemin ve gövde hareketlerinin önlenmesi için en uygun yığın ve döküm
boyutlandırması yapılacaktır.
- Kazı fazlası malzeme depolama alanının yüzeyi ve şev dibi çevresine insan ve
diğer canlıların yaklaşmasını engelleyici önlemler alınacak ve uyarı levhaları
konulacaktır.
125
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
- Kazı fazlası malzeme depolama alanı kapasitesinin dolması veya herhangi bir
nedenle döküm ve depolamanın sona ermesi halinde bu saha, insan ve diğer canlıların
güvenliği, canlı yaşamının tesisi ve alanın tekrar kullanılabilmesi için doğal topografik
yapıya uygun olarak rehabilite edilmesi sağlanacaktır.
Proje sahasında yapılacak olan rehabilitasyon çalışmaları esnasında aşağıda
belirtilen hususlara uygun olarak hareket edilecektir:
o Rehabilitasyon çalışmaları sonucunda, sahaya doğal görünüm kazandırılacaktır.
o Projenin uygulanması sonucunda ortaya çıkacak yapının veya oluşan yeni alanın
kullanımı, yerel çevre koşulları ile tam uyum içinde olacak ve tüm canlılar için
tartışmasız güvenli bir ortam sağlanacaktır.
o İnsanların dolaşımına açılan alanlarda 3 metreden yüksek kademe ve 5
metreden dar basamak bulunmayacaktır.
o Bütün şev yüzeyleri dayanma duvarı ile tutulmaksızın doğal hali ile stabil olacak
şekilde düzenlenecektir.
o Alanın dış çevresinde eğimli yüzey var ise taş ve parça yuvarlanmaları ile
kaymalara karşı kesin önlem alınacaktır.
o Rehabilitasyon sırasında, atıkların şev açılarının değiştirilmesi söz konusu ise,
verilecek yeni eğim örtü toprağının serilmesine, bitki örtüsünün gelişmesine izin
verecek, erozyonu ve atıkların yüzeye çıkmasını önleyecek değerlerde olacaktır.
o Alan çevresi su trafiği açısından yeterince güvenli hale getirilecektir.
o Alanın üzeri yapılacak bitkilendirme çalışmasına bağlı olarak bitkisel üst örtü
toprağı ile kaplanacak ve ağaçlandırılacaktır.
Yapılacak olan çalışmalar esnasında; şevlerden aşağı kesinlikle malzeme
bırakılmayacaktır.
Proje alanından malzeme alımı söz konusu olursa 08.12.2007 tarihli ve 26724
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Kum Çakıl ve Benzeri
Maddelerin Alınması, İşletilmesi ve Kontrolü Yönetmeliği” Madde 11 gereğince Çevre
Yönetim Planı hazırlanacaktır.
Yapılacak olan arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları sırasında ünitelerin inşası için
arazi hazırlık faaliyetleri sırasında ve iletim tüneli ile yaklaşım tünellerinin açılması
sırasında gerek duyulması halinde patlatma işlemi yapılacaktır.
Ünitelerin arazi hazırlık çalışmaları ile tünel inşaatları sırasında patlatmadan
dolayı oluşacak gürültünün kontrolü için “Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve
Yönetimi Yönetmeliği”, 26. Maddesi (b) bendi kapsamında “Kullanılan ekipmanlara
bağlı olarak şantiye faaliyetinde ortaya çıkan darbe gürültüsü Lcmax 100 dBC’yi
aşamaz” hükümlerine riayet edilecektir.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında yapılacak hafriyat işlemleri sırasında
patlayıcı olarak ANFO ve dinamit (Powergel Magnum) kullanılması planlanmaktadır.
Açık saha patlatmalarında; rockbit delici, anfo patlayıcı, powergel magnum
yemleyici, exel kapsül ateşleyici, infilak fitili, akım ölçüm cihazı ve ateşleyici manyeto
kullanılacaktır.
126
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması konuları; 29.09.1987 tarih
ve 19589 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 87/12028 karar sayılı ‘’Tekel Dışı
Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması
Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve
Esasları’na İlişkin Tüzük” hükümlerine uygun olarak yapılacaktır.
Ayrıca patlatma esnasında her türlü çevre emniyeti alınacak, tüm saha çevresine
gerekli ikaz levhaları asılacak ve patlatma yapılmadan önce siren ile uyarı yapılacaktır.
Bunlara ilaveten işletmede tehlikeli, parlayıcı ve patlayıcı özellik gösteren maddeler ile
ilgili olarak Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve
İşlerde Alınacak Tedbirler Tüzüğü’ne uyulacaktır.
Proje kapsamında yapılacak patlatmalar kesinlikle galeri yöntemi ile
yapılmayacaktır. Patlatmalar gündüz saatlerinde (08.00-18.00) ve çevrede yaşayan
yöre halkına haber verilerek gerçekleştirilecek olup; gece zaman dilimlerinde patlatma
ile ilgili herhangi bir çalışma yapılmayacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi için hazırlanan Acil
Durum Müdahale Planı eklerde sunulmuş olup, söz konusu planda belirtilen hususlara
riayet edilecektir (Bkz. Ek-15).
V.1.2. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
sürdürülecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar sağlık
koruma bandı mesafesi, (Patlatma yapılması durumunda, patlatmaların kesinlikle
galeri yönetimi ile yapılmayacağına dair taahhüt, patlayıcıların yer altı suyuna ve
dolaylı olarak suya etkilerinin araştırılması ve patlatma yerine başka
alternatiflerin açıklanması, patlayıcıların nerelerde tutulacağı), patlayıcı miktarı ve
cinsi arazi hazırlanmasında kullanılacak işler için kullanılacak aletler ve
makineler, acil eylem planı hakkında bilgi verilmesi,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin tüm ünitelerinde arazi
hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında;
 Yapılacak kazı çalışmaları (yol tesviye, platform açma, tesis yapılarının
temellerinin açılması vb.),
 Kazı çalışmaları sonucu oluşacak dolgu malzemelerinin depolanması,
serilmesi, sıkıştırılması,
 Tüm ünitelerin (regülatör, iletim tüneli, yükleme havuzu, cebri boru, santral
binası, derivasyon vb.) ve tamamlayıcı tesislerin inşaatı,
 Kullanılan makine ve ekipmanlardan kaza riski söz konusu olabilmektedir.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında;
 Teknik olarak yönetmeliklerin şart koştuğu her türlü güvenlik tedbirleri;
- Personele iş sağlığı ve iş güvenliği eğitimi verilmesi,
- Yönlendirme işaretlerinin ve ikaz levhalarının yerleştirilmesi,
- İşçilere kişisel koruma araç ve gereçlerinin temini (giysi, maske, kulaklık
vb.).
 Tesiste tüm giriş çıkışların kontrollü bir şekilde yapılması;
- Güvenlik görevlisinin bulundurulması,
- Tehlike, ihbar ve ikaz panolarının yerleştirilmesi,
127
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
 Bakımlı makine ve ekipmanların kullanılması,
 Kış aylarında yolların açık tutulması ve buzlanmanın önlenmesi,
konularında gerekli her türlü önlemler alınarak, kazaların oluşması önlenecektir.
Bu konularda özellikle yapı işyerlerinde alınacak asgari sağlık ve güvenlik
şartlarını içeren, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkartılan ve 23
Aralık 2003 tarih ve 25325 Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Yapı
İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği’’ hükümlerine uygun olarak inşaat
çalışmalarının yürütülmesi sağlanacaktır. Ayrıca İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına
İlişkin Yönetmelik hükümleri gereği sağlık koruma bandı oluşturulacak ve korunması
sağlanacaktır.
Tüm çalışmalar bu yönetmelikte geçen, açık alanlardaki çalışma yerlerinde
uyulması gereken aşağıdaki asgari şartlar yerine getirilerek yapılacaktır. Ayrıca
projenin inşaat ve işletme aşamalarında oluşması muhtemel kaza risklerine (deprem,
sabotaj, sel, yangın vb.) karşı alınacak önlemleri belirleyen Acil Durum Müdahale Planı
eklerde sunulmuştur (Bkz. Ek-15).
a)
Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşamasında Patlatma Etkileri;
Ünitelerin arazi hazırlık, tünellerin inşaat aşamaları sırasında ihtiyaç duyulması
halinde patlatma yapılacaktır. Proje kapsamında gerçekleştirilecek inşaat
çalışmalarında kullanılmak üzere alınacak patlayıcı malzemeler için patlayıcı
malzemelerin teslim alınması, taşınması, dağıtılması, geri alınması ve muhafazası, bu
amaçla eğitilmiş ve fenni nezaretçi tarafından görevlendirilmiş kimseler tarafından ilgili
mevzuat hükümlerine göre yapılacaktır. Doldurma, sıkılama, kapsül tellerinin
temizlenmesi, bağlanması ve ateşlenmesi bizzat fenni ziyaretçi görevlendirilmiş,
yeterlilik belgesine sahip ateşçi tarafından yapılacaktır. Patlayıcı yerleştirilen delikler
çok iyi sıkılama yapılacak ve parça savrulma riskini önlemek amacıyla deliklerin üzeri
örtülecektir. Patlatma esnasında her türlü çevre emniyeti alınacak, tüm saha çevresine
gerekli ikaz levhaları asılacak ve patlatma yapılmadan önce siren ile uyarı yapılacaktır.
İşletmede tehlikeli, parlayıcı ve patlayıcı özellik gösteren maddeler ile ilgili olarak
“Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde
Alınacak Tedbirler Tüzüğü”ne uyulacaktır.
Proje kapsamında yapılacak patlatmalar kesinlikle galeri yöntemi ile
yapılmayacaktır. Patlatmalar gündüz saatlerinde (08.00-18.00) ve çevrede yaşayan
yöre halkına haber verilerek gerçekleştirilecek olup; gece zaman dilimlerinde patlatma
ile ilgili herhangi bir çalışma yapılmayacaktır.
Orman sayılan alanlar patlayıcı madde deposu olarak kullanılmayacağından
ihtiyaç duyulması halinde kullanılacak olan patlayıcı her seferinde yalnızca 1 günlük
ihtiyacı karşılayacak kadar tedarik edilecektir.
Arazi hazırlık ve inşaat sırasında uygulanacak olan patlatma modeli ve patlayıcı
madde miktarı aşağıda verilmiştir. Patlatma sırasında delikler arası mesafe ve delik
yönleri madenin mostrasına göre düzenlenecek, patlayıcı yerleştirmek amacıyla
açılacak delikler patlayıcıların yerleştirilmesinden sonra iyice sıkıştırılarak parça
savrulma riski önlenecektir. Alanda yapılacak patlatma işleminde şeşbeş delik
sisteminde 2 sıra halinde 12 delik açılacaktır (maksimum patlatma dizaynı).
128
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Delik sayısı
Malzemenin Yoğunluğu
Delik boyu
Delik Çapı
Delikler arası mesafe
Dilim Mesafesi
Bir delikten alınan malzeme
Delik başına kullanılacak patlayıcı miktarı
Bir delikten sökülen malzeme
Patlayıcı Miktarı
Maksimum Anlık Şarj
1 patlatmada elde edilen malzeme
Bir patlatmada alınacak malzeme miktarı
: 12
: 2,5 ton/m 3
: 11,5 m
: 89 mm
:3m
:3m
: 90 m 3 (3 m x 3 m x 10 m = 90 m 3)
: 10 kg Anfo
: 90 m 3 (225 ton)
: 120 kg (10 kg/1 delik x 12 delik)
: 10 kg
: 2.700 ton (90m 3x12delik=1.080 m 3)
= 3 m x 3 m x 10 m x 12 delik
=1.080 m3 = (2.700 ton).
Patlatmadan kaynaklanacak etkinin azaltılması amacıyla gecikmeli kapsül ile
gecikmeli patlatma yapılacaktır. Yani, inşaat alanında patlatılacak olan her iki deliğin
patlatma süreleri arasında belirli bir gecikme bırakılacaktır.
Alanda yapılacak patlatma işlemleri bu konuda uzman bir ekip tarafından
gerçekleştirilecektir. İşletme alanı içerisinde patlayıcı madde deposu kurulmayacak,
patlayıcılar patlatma yapılacak gün gerekli önlemler alınarak alana getirilecektir.
Patlatma sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınarak saha içine yabancı insan veya
hayvanların girmesi engellenecektir. Patlatma işlemi, jandarma ve muhtara bir gün
öncesinden ve hangi saatte yapılacağı haber verilerek yapılacaktır.
Patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması işlemleri sırasında “Tekel
Dışı Bırakılan Patlayıcı, Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali,
Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi
Denetlenmesi Usul ve Esasları’na” İlişkin 29 Eylül 1987 tarih ve 19589 sayılı Resmi
Gazetede yayınlana 87/12028 Karar Sayılı Tüzük hükümlerine riayet edilecektir.
Patlatma sonucu oluşan şok dalgaları havada ve ateşlenen kaya birimi içinde
belirli bir hız, frekans ve genlikte yayılmaktadır. Bu yayılım atım yerinden uzaklaştıkça
sönme eğilimi göstermektedir. Şok dalgalarının çevrede bulunan hassas noktalara
(bina, köprü, tarihi binalar, mağara vb.) hasar verebileceği mesafe aşağıda açıklanan
bağıntılar yardımıyla hesaplanabilmektedir. Bağıntılarda değişken olarak anlık şarj (bir
gecikme süresinde ateşlenen patlayıcı miktarı) atım yeri ile çevre birimleri arasındaki
mesafe ve kayaç türlerine ait katsayılar bulunmaktadır.
Hava Şoku;
Patlatma sonucu oluşan hava şoku aşağıdaki bağıntıdan hesaplanmaktadır.
(CALZIA, 1969)
Şiddetli etki zonu
: D<5√W
Orta şiddette etki zonu
: 5√W<D<10√W
Hafif şiddette etki zonu
:10√W<D<15√W
D = Etkili zon aralığı (m)
W = Bir gecikme aralığında atılan patlayıcı miktarı = Anlık şarj (kg)
Hava şoku hesaplamaları ruhsat alanlarında yapılacak maksimum anlık şarj
dikkate alınarak yapılmıştır.
129
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Patlatmalarda kullanılacak maksimum anlık şarj: 10 kg
Şiddetli etki zonu
Orta şiddette etki zonu
Hafif şiddette etki zonu
: 0 – 16 m
: 16 – 32 m
: 32– 47 m
Patlatmayla oluşturulan titreşimim çevre yapılara etkisi Devine bağıntısı (Devine
et al, 1966) ile tespit edilmektedir.
ⱱ = k (D / √W) -1,6
ⱱ: Kayaç içinde yayılan titreşim hızı (inç/sn)
k: Kayaç türüne bağlı katsayı (26-260)
D: Patlatma noktası ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (feet)
W: Bir gecikme aralığındaki patlayıcı miktarı (libre)
K katsayısı kayacın titreşimi iletme kapasitesi olarak alınmaktadır. Patlatma
kaynağı ile hassas nokta arasındaki birimlerin değişkenliği, kırık, fay, çatlak gibi
süreksizliklerin yoğunluğu k katsayısını etkilemektedir. Homojen birimlerde katsayı 260
sayısına yaklaşırken, tektonik etkilerin yoğunluğu ve geçilen her farklı birim katsayıyı
26 sayısına yaklaştırmaktadır.
Hesaplamalarda k katsayısı birimlerin homojen ve kırıksız olduğu varsayımından
hareketle 260 olarak alınmıştır.
Tablo V.1.2.1. Mesaf eye Göre Titreşim Hızı Değerleri
k
D
(m )
W
(k g)
V
(m m /sn)
V 0 (m m /sn)
1/5V
1/2V
(m m /sn)
(m m /sn)
4,48
11,21
1,48
3,70
0,77
1,93
0,49
1,22
0,34
0,85
0,25
0,64
0,20
0,50
0,16
0,40
0,13
0,33
0,11
0,28
0,10
0,24
0,08
0,21
260
50
10
22,42
260
100
10
7,39
260
150
10
3,87
260
200
10
2,44
260
250
10
1,71
260
300
10
1,27
260
350
10
1,00
260
400
10
0,80
260
450
10
0,67
260
500
10
0,56
260
550
10
0,48
260
600
10
0,42
V = mm/sn mesaf eye göre değişen titreşim hızı
V 0= Bina temelindeki titreşim hızı
Kayaç içi titreşim hızının (V) 1/2 ile1/5’i V 0 değeri olarak kabul edilmektedir (Forssbland, 1981).
Tablo V.1.2.2. Bina Temeli Titreşim Hızı (V 0) Değerlerine Bağlı Olarak Patlatma Nedeniyle Hasar Görebilecek
Bina Türleri (Forssbland, 1981)
Bina Türü
a) Yıkılmaya yüz tutmuş çok eski tarihi binalar
b) Sıvalı biriket, kerpiç, yığma tuğla evler
c) Betonarme Binalar
d) Fabrika gibi çok sağlam yapıda endüstriyel binalar
V 0 (m m /sn)
2
5
10
10-40
130
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bölgedeki binaların tabloda verilen en hassas yapının çizelgesinde 2 (b) tipi
binalar olduğu kabul edilirse V0 hızının 5 mm/sn’nin üzerine çıkmaması gerekmektedir.
Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri Tablosu incelendiğinde 10 kg’lık şarjın etkisi ile
oluşan titreşim hızı patlatma noktasından itibaren yaklaşık 100 m önce 5 mm/sn’nin
altına inmektedir. Bu durumda maksimum anlık şarj (10 kg) ile yapılan patlatmalar
sonucu oluşan vibrasyonun iletim tünelinin 180 metre doğusunda bulunan Bağlıca
Mahallesi’ne, yine iletim tünelinin 350 metre batısında bulunan Topçular Mahallesine,
santralin 500 metre doğusunda bulunan Dereiçi Mahallesine ve/veya iletim tünelinin
600 m batısında yer alan Tepebaşı Köyüne (Bina Türleri Tablosu, b tipi binalar)
olumsuz etkisinin olmayacağı ortaya çıkmaktadır.
Binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden incelenmesi;
Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin genliği aşağıdaki bağıntı yoluyla
hesaplanmaktadır (Armac Printing Company).
A = K x √W / D
A = Patlatma sonucu oluşan titreşimlerin azami genliği (mm)
W= Bir gecikme aralığında ateşlenen patlayıcı miktarı (kg)
D = Patlatma kaynağı ile çevre yerleşim birimleri arasındaki etkili mesafe (m)
K = Kayaç türüne bağlı katsayısı
Tablo V.1.2.3. Patlatma Yapılan Kaya Türü Ve Bina Temeli Altındaki Kayaç Türüne Bağlı Olarak Değişim
Gösteren K Katsayısı Asgari Ve Azami Değerleri (Armac Printing Company)
Patlatm a Yapılan Birim
Te m el Altı Kayaç Türü
Kaya
Kaya
Kil (Toprak)
Kil (Toprak)
Kaya
Kil (Toprak)
Kaya
Kil (Toprak)
K Kats ayısı
Minim um
0,57
1,15
1,15
2,30
Maksim um
1,15
2,30
2,30
3,40
Genlik değerinin 0,05 mm’nin altında olması durumunda binalarda hasar
olmadığı bilindiğinden (Armac Printing Company) maksimum patlayıcı miktarı (10 kg)
ile yapılan atımlarda etki mesafesi;
D= K x √W / A = 2,30 x (10)1/2 / 0,05 = 145,46 m bulunur.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında tesis edilecek
ünitelerin yerleşim yerlerine en yakın olduğu yer, iletim tünelinin kuş uçuşu 180 m
batısından geçtiği Bağlıca Mahallesidir. Yine iletim tünelinin 350 metre batısında
Topçular Mahallesi, santralin 500 metre doğusunda Dereiçi Mahallesi, iletim tünelinin
600 m batısında Tepebaşı Köyü bulunmaktadır. Hesaplara göre patlatma sonucu
oluşacak vibrasyonun etki mesafesinde herhangi bir hassas nokta (bina, tarihi binalar,
mağara vb.) bulunmamaktadır.
b)
Kazı ve Malzeme Taşıma Araç ve Makineleri
Bütün kazı ve malzeme taşıma araç ve makineleri;
(a)
(b)
İyi çalışır durumda olacak,
Doğru şekilde kullanılacaktır.
Kazı ve malzeme taşıma işlerinde kullanılan makine ve araçların sürücü ve
operatörleri özel olarak eğitilmiş olacaktır. Kazı ve malzeme taşıma işlerinde kullanılan
makine ve araçların kazı çukuruna veya suya düşmemesi için gerekli koruyucu
önlemler alınacaktır.
131
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Projenin işletme aşamasına geçene kadar yapılacak olan arazi hazırlık ve inşaat
çalışmaları esnasında kullanılacak araçlar Tablo V.1.16.2.’de verilmiştir.
Tablo V.1.2.4. İnşaat Çalışmalarında Kullanılacak Makine ve Ekipmanlar
MAKİNA VE EKİPMAN ADI
Kamyon
SAYISI
10 Adet
Traktör
3 Adet
Dozer
Ekskavatör
2 Adet
3 Adet
Kompresör
1 Adet
Greyder
Silindir
2 Adet
2 Adet
Jeneratör
2 Adet
Temel Kazık Makinesi
Beton Pompası
1 Adet
1 Adet
Arazöz
2 Adet
Yükleyici
2 Adet
Mekanik el aletleri de dâhil olmak üzere herhangi bir güçle çalışan tesis, makine
ve ekipman;
(a) Mümkün olduğu kadar ergonomi prensipleri dikkate alınarak uygun şekilde
tasarlanmış ve imal edilmiş olacak,
(b) İyi çalışır durumda olacak,
(c) Yalnız tasarlandıkları işler için kullanılacak,
(d) Uygun eğitim almış kişilerce kullanılacaktır.
c)
Enerji Dağıtım Tesisleri
Yapı alanındaki enerji dağıtım tesislerinin, özellikle de dış etkilere maruz kalan
tesislerin, kontrol ve bakımları düzenli olarak yapılacaktır.
Yapı alanında elektrik hava hatları geçiyorsa, mümkünse bunların güzergâhı
değiştirilerek yapı alanından uzaklaştırılacak veya hattın gerilimi kestirilecektir. Bu
mümkün değilse, bariyerler veya ikaz levhalarıyla araçların ve tesislerin elektrik
hattından uzak tutulması sağlanacaktır. Araçların hat altından geçmesinin zorunlu
olduğu durumlarda uygun önlemler alınacak ve gerekli ikazlar yapılacaktır.
d)
Kazı İşleri
Kazı çalışmalarında;
(a) Uygun destekler ve setler kullanılacak,
(b) Malzeme veya cisim düşmesi veya su baskını tehlikesine ve insanların
düşmesine karşı uygun önlemler alınacak,
(c) Sağlık için tehlikeli veya zararlı olmayan özellikte solunabilir hava sağlamak
için bütün çalışma yerlerinde yeterli havalandırma yapılacak,
(d) Yangın, su baskını veya göçük gibi durumlarda işçilerin güvenli bir yere
ulaşmaları sağlanacaktır.
132
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
e)
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Sağlamlık ve Dayanıklılık
Alçak veya yüksek seviyede olan hareketli veya sabit çalışma yerleri;
- Çalışan işçi sayısı,
- Üzerlerinde bulunabilecek maksimum ağırlık ve bu ağırlığın dağılımı,
- Maruz kalabileceği dış etkiler göz önüne alınarak yeterli sağlamlık ve
dayanıklılıkta olacaktır.
Bu çalışma yerlerinin taşıyıcı sistemleri ve diğer kısımları yapısı gereği yeterli
sağlamlıkta değilse, çalışma yerinin tamamının veya bir kısmının zamansız veya
kendiliğinden hareketini önlemek için, bunların dayanıklılığı uygun ve güvenilir
sabitleme metotlarıyla sağlanacaktır.
Çalışma yerlerinin sağlamlığı ve dayanıklılığı uygun şekilde ve özellikle de
çalışma yerinin yükseklik veya derinliğinde değişiklik olduğunda kontrol edilecektir.
f)
Hava koşulları
İşçiler, sağlık ve güvenliklerini etkileyebilecek hava koşullarından korunacaktır.
g)
Düşen Cisimler
Teknik olarak mümkün olduğunda işçiler düşen cisimlere karşı toplu olarak
korunacaktır. Malzeme ve ekipman, yıkılma ve devrilmeleri önlenecek şekilde
istiflenecek veya depolanacaktır. Gerekli yerlerde tehlikeli bölgelere girişler önlenecek
veya kapalı geçitler yapılacaktır.
h)
Yüksekten Düşme
Yüksekten düşmeler, özellikle yeterli yükseklikte sağlam korkuluklarla veya aynı
korumayı sağlayabilen başka yollarla önlenecektir. Korkuluklarda en az; bir tırabzan,
orta seviyesinde bir ara korkuluk ve tabanında eteklik bulunacaktır. Yüksekte
çalışmalar ancak uygun ekipmanlarla veya korkuluklar, platformlar, güvenlik ağları gibi
toplu koruma araçları kullanılarak yapılacaktır. İşin doğası gereği toplu koruma
önlemlerinin uygulanmasının mümkün olmadığı hallerde, çalışma yerine ulaşılması için
uygun araçlar sağlanacak, çalışılan yerde vücut tipi emniyet kemeri veya benzeri
güvenlik yöntemleri kullanılacaktır.
i)
İskele ve Seyyar merdivenler
Bütün iskeleler kendiliğinden hareket etmeyecek ve çökmeyecek şekilde
tasarlanmış, yapılmış olacak ve bakımlı bulundurulacaktır. Çalışma platformları,
geçitler ve iskele platformları, kişileri düşmekten ve düşen cisimlerden koruyacak
şekilde yapılacak, boyutlandırılacak, kullanılacak ve muhafaza edilecektir.
İskeleler;
(a) Kullanılmaya başlamadan önce,
(b) Daha sonra belirli aralıklarla,
(c) Üzerinde değişiklik yapıldığında, belli bir süre kullanılmadığında, kötü hava
şartları veya sismik sarsıntıya veya sağlamlığını ve dayanıklılığını etkileyebilecek diğer
koşullara maruz kaldığında, uzman bir kişi tarafından kontrol edilecektir.
133
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Merdivenler yeterli sağlamlıkta olacak ve uygun şekilde bakım ve muhafazası
sağlanacaktır. Bunlar uygun yerlerde ve amaçlarına uygun olarak doğru bir şekilde
kullanılacaktır. Seyyar iskelelerin kendiliğinden hareket etmemesi için gerekli önlem
alınacaktır.
j)
Kaldırma Araçları
Bütün kaldırma araçları ile bağlantıları, sabitleme ve destekleme elemanları da
dâhil bütün yardımcı kısımları;
(a)
(b)
(c)
(d)
(e)
Kullanım amacına uygun ve yeterli sağlamlıkta tasarlanmış ve imal edilmiş
olacak,
Doğru şekilde kurulacak ve kullanılacak,
Her zaman iyi çalışabilir durumda olacak,
Yürürlükteki mevzuata göre, periyodik olarak kontrol, test ve deneyleri
yapılacak,
Bu konuda eğitim almış ehil kişilerce kullanılacaktır.
Kaldırma araçları ve yardımcı elemanlarının üzerlerine azami yük değerleri
açıkça görülecek şekilde yazılacaktır. Kaldırma ekipmanı ve aksesuarları belirlenen
amacı dışında kullanılmayacaktır.
Kazı alanına giriş ve çıkış için güvenli yollar sağlanacaktır. Toprak ve malzeme
yığınları ve hareketli araçlar kazı yerinden uzak tutulacak ve gerekiyorsa uygun
bariyerler yapılacaktır. Bunların yanı sıra proje kapsamında sahada hareket eden
araçlar insan sağlığı açısından tehlike ve kaza riski oluşturmaktadır.
Kaza risklerini en aza indirmek için proje sahası içerisinde çalışacak araçların
bakımları periyodik olarak yapılacak, saha içerisinde her türlü çevre emniyeti alınacak
ve gerekli ikaz levhaları konulacaktır.
k)
Metal veya Beton Karkas, Kalıp Panoları ve Ağır Prefabrike Elemanlar
Metal veya beton karkas ve bunların parçaları, kalıp panolar, prefabrike
elemanlar veya geçici destekler ve payandalar ancak uzman bir kişinin gözetimi altında
kurulacak ve sökülecektir. İşçileri, yapının geçici dayanıksızlık veya kırılganlığından
kaynaklanan risklerden korumak için yeterli önlemler alınacaktır. Kalıp panoları, geçici
destek ve payandaları, üzerlerine binen yüke ve gerilime dayanacak şekilde
planlanacak, tasarlanacak, kurulacak ve korunacaktır.
l)
Çatılarda Çalışma
Yükseklik veya eğimin belirlenen değerleri aşması halinde; işçilerin, aletlerin veya
diğer nesne veya malzemelerin düşmesini veya herhangi bir riski önlemek için toplu
koruyucu önlemler alınacaktır. İşçilerin çatı üzerinde veya kenarında veya kırılgan
malzemeden yapılmış herhangi bir yüzey üzerinde çalışmak zorunda olduğu hallerde;
kırılgan maddeden yapılmış yüzeyde dalgınlıkla yürümelerini veya yere düşmelerini
önleyecek önlemler alınacaktır.
134
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Kısaca projenin gerek inşaat gerekse işletme döneminde, gerekli tüm tedbirler
alınacaktır. Projenin tüm aşamalarında, 4857 sayılı “İş Kanunu” ve bu kanuna bağlı
olarak çıkartılmış ve çıkartılacak olan yönetmelik ve tüzük hükümlerine uyulacak ve
olası tüm kaza ve risklerin mümkün olan en alt düzeye indirilmesi için gerekli önlemler
alınacaktır. Proje dâhilinde ayrıca 1593 sayılı “Umumi Hıfzıssıhha Kanunu” ve 5179
sayılı “Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun” ve bu kanunlara
istinaden çıkarılan ve çıkartılacak tüzük ve yönetmenlikler ile ilgili mevzuata
uyulacaktır.
Proje kapsamında hazır beton tesisi ve kırma-eleme tesisi kurulmayacaktır. Proje
kapsamında inşaat aşamasında yapımı planlanan mühendislik yapılarının inşası için
beton agregası malzemeye ihtiyaç duyulacak olup, inşa çalışmalarında hazır beton
kullanılacaktır. Proje kapsamında ihtiyaç duyulacak malzemelerin (beton, agrega vb.)
tamamı bölgedeki mevcut, Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında
alınmış olan “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” belgeleri bulunan tesislerden
hazır olarak temin edilecektir.
V.1.3. Proje kapsamındaki ulaşım altyapısı planı, proje alanının
karayollarına uzaklıkları, karayoluna bağlantı yolları, ulaşım için kullanılacak
mevcut yolların zarar görmemesi için alınacak tedbirler ile trafik güvenliği
açısından alınacak önlemler, ulaştırma altyapının inşası ile ilgili işlemler, yeni
yapılacak yolların özellikleri, kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler,
araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama
gibi toz yayıcı mekanik işlemler, araç yükü, cinsi ve sayısı, artışın hesaplanması,
haritası (bu kapsamda alınacak görüşler, izinler),
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi Artvin ili, Şavşat ilçesi
sınırları içerisinde yer alan Çağlayan Deresinin 1.120,00 m ile 760,00 m kotları
arasında planlanmaktadır. Proje alanına ulaşım için Artvin-Ardahan Devlet yolundan
sağa Meydancık yoluna sapılarak ulaşılmaktadır. Yolların tamamı asfalt olup, Proje
kapsamında yaklaşım tünelleri ve yükleme havuzu inşaatı için yol açılması
planlanmaktadır.
Ulaşım için kullanılacak Köy yollarının ve sanat yapılarının kullanımı süresince
ağır tonajlı vasıtalarla bozulması halinde gerekli onarım, stabilize beton kaplaması, yol
bakımı vb. işler firma tarafından yerine getirilecektir. İnşaata başlamadan önce Artvin İl
Özel İdaresi ile imzalanacak protokol dâhilinde çalışmaları gerçekleştirilecektir.
Proje alanı içinden, sınırından veya yakınlarından geçmekte olan yüzeysel su
kaynakları üzerinde yol geçişi sağlanması durumunda uygun kesitte sanat yapısı
yapılarak geçiş sağlanacak ve bu konuda DSİ 12. Bölge Müdürlüğü’nün görüşü
alınacaktır. Proje sahası yer aldığı Şavşat İlçesi bölümü ile Meydancık yoluna ait
karayolları mevcut trafik yükü (Yıllık Ortalama Günlük Trafik Değerleri) aşağıda
belirtilmiştir.
135
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
PROJE ALANI
Şekil V.1.3.1. 2012 yılı Traf ik Hacim Haritası
Kaynak: w w w .kgm.gov.tr
136
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil V.1.3.2. Proje Alanına Ulaşım İçin Kullanılacak Yolun Traf ik Hacim Haritası
Kaynak: 2012 Yılı İl Yolları Traf ik Hacim Haritası, w w w .kgm.gov.tr
Tablo V.1.3.1. Proje Alanına En Yakın Taşınabilir Taşıt Sayım ve Sınıflandırma İstasyonu Verileri
Araç Sınıfı
Otomobil
Orta Yüklü
Ticari Taşıt
Otobüs
Kamyon
Kamyon + Römork, Çekici +
Yarı Römork
TOPLAM
176
Faaliyet
Kapsam ında
Günlük Araç
Sayısı
(İnşaat)
5
Faaliyet
Kapsam ında
Günlük Ek
Trafik Yükü
(%) (İnş aat)
2,84
Faaliyet
Kapsam ında
Günlük Araç
Sayısı
(İş letm e)
5
Faaliyet
Kapsam ında
Günlük Ek
Trafik Yükü
(%) (İşletm e)
2,84
50
2
4,00
2
4,00
0
67
30
0,00
44,77
2
0,00
2,98
Sürekli Taşıt
Sayım ve
Sınıflandırma
İstas yonu
1
-
0,00
-
-
294
34
11,56
11
3,74
137
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje kapsamında “Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında
Yönetmelik” ile “Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelikte
Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” gerekleri yerine getirilecektir.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi inşaat çalışmalarında kullanılacak
malzemelerin bir kısmı kazı fazlası malzemelerden, bir kısmı ise Artvin ili ve/veya
Şavşat ilçesi sınırları içerisinde yer alan mevcut kırma eleme tesislerinden
sağlanacaktır. Malzeme tedarikinin bölgedeki işletmelerden yapılması noktasında
‘’ÇED Gerekli Değildir/ÇED Olumlu’’ belgesi bulunan firmalar ile çalışılacaktır.
Çağlayan Regülatörü
Çağlayan HES
Çağlayan Regülatörü
Çağlayan HES
Şekil V.1.4.3. Proje Alanına Ulaşım İçin Kullanılacak Yollar
138
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje kapsamında kullanılacak olan yollar yukarıda bulunan uydu görüntüsü
üzerinde resmedilmiştir. Söz konusu yollarda projedeki çalışmalardan kaynaklı
herhangi bir bozulma meydana geldiği takdirde bozulan yerlerin onarımı yatırımcı firma
tarafından yapılacaktır.
Ayrıca ulaşım için kullanılacak olan köy yollarının ve sanat yapılarının kullanımı
süresince ağır tonajlı vasıtalarla bozulması halinde gerekli onarım, stabilize yol
kaplaması, yol bakımı vb. işler yatırımcı firma (Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş.)
tarafından yapılarak, bu hususta Artvin İl Özel İdaresi ile yatırımcı firma arasında
protokol imzalanmadan çalışmalara başlanmayacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin arazi hazırlık ve inşaat
çalışmaları kapsamında; regülatörde, derivasyon yapısında santral binasında, kazı
fazlası malzeme stok sahalarında ve şantiye sahalarında malzemenin sökülmesi,
yüklenmesi, taşınması ve boşaltılması işlemleri esnasında toz emisyonu oluşması söz
konusudur.
Oluşabilecek bu toz emisyonlarının hesaplanmasında kullanılan emisyon
faktörleri, 03.07.2009 tarihli 27277 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren
‘’Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY)” Ek-12, Tablo
12.6’da verilen “Toz Emisyonu Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon
Faktörleri” kullanılarak hesaplanmış (Bkz. Tablo V.1.4.2, hesaplamalarda bütün
çalışmaların kontrollü olarak yapılacağı varsayılarak kontrollü emisyon faktörleri
kullanılmıştır) ve SKHKKY çerçevesinde değerlendirilmiştir.
Tablo V.1.3.2. Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği” Tablo 12.6’da belirtilen “Toz Emisyonu
Kütlesel Debi Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri
Em isyon Faktörleri
KAYNAKLAR
Kontrols üz
Kontrollü
Sökme (kg/ton)
0,025
0,0125
Yükleme (kg/ton)
0,010
0,005
0,7
0,35
0,010
0,005
5,8
2,9
Nakliye (gidiş-dönüş toplam mesaf esi) (kg/ton)
Boşaltma (kg/ton)
Depolama (kg/ha.gün)
Proje kapsamında yapılacak inşaat çalışmalarının, günde 10 saat ve ayda 25 gün
çalışılarak yaklaşık 24 ayda tamamlanması planlanmaktadır. Yapılan toz
hesaplamalarında en olumsuz şartlar göz önüne alınmış ve bütün çalışmaların aynı
anda yapıldığı düşünülmüştür. Hafriyat çalışmaları esnasında malzemeleri taşıyan
araçların kapasitesinin 30 ton olacağı varsayılmış ve malzeme yoğunluğu 1,6 ton/m 3
alınmıştır.
Genel toplamda 108.000 m 3 hafriyat malzemesi oluşacaktır (Bkz. Tablo V.1.1.1.).
Kullanılamayacak nitelikte olan malzemeler ekolojik dengeyi bozmayacak şekilde kazı
fazlası malzeme stok sahalarına götürülerek nihai depolanacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında regülatör (derivasyon yapısı,
su alma ünitesi, balık geçidi dâhil), iletim tüneli (3 parça), yaklaşım tünelleri (2 adet),
yükleme havuzu, cebri boru ve santral projelendirilmiştir. Bununla birlikte toz
emisyonunu oluşturacak işlemlerin aynı bölgede olduğunu düşünerek hesaplamalar
yapılmıştır. Bu noktada, projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak toz
emisyonu;
139
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
A.
B.
C.
D.
E.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Hafriyat malzemesinin sökülmesi
Hafriyat malzemesinin araçlara yüklenmesi
Hafriyat malzemesinin taşınması
Hafriyat malzemesinin boşaltılması
Hafriyat malzemesinin depolanması, olmak üzere 5 (beş) başlık altında
irdelenmiştir.
Arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları oldukça geniş bir alanda yapılacaktır. 8 farklı
alandaki (regülatör alanı, yaklaşım tünelleri girişi, yükleme havuzu, cebri boru ve
santral alanı) hafriyat ve inşaat çalışmalarında proje alanı içerisinde toz emisyonu
farklılık gösterecektir.
Tablo V.1.3.3. Proje Kapsamında İnşa Edilecek Olan Ünitelerin Kapladığı Alanlar ve Ünite İnşaatları Dolayısıyla
Oluşacak Hafriyat Miktarı
Ünite Ebatları
Ünite
Kazı
Kullanılacak
Seviyesi
Alan
(m )
(m 2) (1)
Bitk isel
Toprak
Miktarı
(m 3) (2)
Oluş acak
Hafriyat
Miktarı
(m 3) (3)
En (m )
Boy (m )
Yükseklik /
Derinlik (m )
35,00
30,00
12,00
8,00
1.050,00
347,00
8.400,00
5,00
55,00
4,00
8,00
275,00
83,00
2.200,00
4,00
5.060,00
4,00
5.060,00
200,00
60,00
80.960,00
YAKLAŞIM TÜNELİ - I (5)
4,00
85,00
4,00
85,00
100,00
30,00
1.360,00
YAKLAŞIM TÜNELİ - II
4,00
45,00
4,00
45,00
100,00
30,00
720,00
YÜKLEME HAVUZU
25,00
10,00
10,00
8,00
250,00
83,00
2.000,00
CEBRİ BORU
2,00
815,00
2,00
4,00
1.426,00
471,00
5.705,00
ÇAĞLAYAN HES
24,00
34,00
23,00
8,00
816,00
269,00
6.528,00
4.217,00
1.371,00
107.873,00
ÇAĞLAYAN
REGÜLATÖRÜ
DERİVASYON KANALI
İLETİM TÜNELİ
(4)
TOPLAM
1: "Kullanılacak Alan" olarak ünite ebatlarından %10 fazla kullanılacağı öngörülmüştür.
2: "Bitkisel Toprak" olarak yüzeyden 30 cm derinlikteki toprak alınmıştır.
3: "Oluşacak Hafriyat Miktarı" olarak ünite ebatlarından %10 fazla kullanılacağı öngörülmüştür.
4: "İletim Tüneli" için tünelin giriş ve çıkış noktalarında 100 m2'lik (10 m x 10 m) alan kullanılacaktır.
5: "Yaklaşım Tünelleri" için tünelin giriş noktasında 100 m2'lik (10 m x 10 m) alan kullanılacaktır.
A) MALZEMENİN SÖKÜLMESİ (0,0125 kg/ton)
1) Çağlayan Regülatörü ve Derivasyon
Sökülmesinden Kaynaklı Emisyon Miktarı:
Kanalı
Alanında
Malzeme
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, dere üzerinde tesis edilecek Çağlayan
Regülatörü ile inşaat işleminin kuru zeminde yapılabilmesi için derivasyon kanalı
oluşturulacaktır. Bu işlemler sırasında ve hafriyatın araçlara yüklenmesi esnasında toz
emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= (8.400,00+2.200) m 3 x 1,6 ton/m 3 = 16.960 ton
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
= [16.960 ton x (0,0125) kg/ton] / [2 ay x (250 saat/ay)]
= 0,424 kg/saat
140
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
2) İletim Tüneli ve Yaklaşım Tünelleri Alanında Malzeme Sökülmesinden
Kaynaklı Emisyon Miktarı:
Tünel inşaatları kapsamında İletim Tünelinin Çağlayan Regülatörü tarafında tünel
girişinde, Yaklaşım Tüneli – I başlangıcında, Yaklaşım Tüneli – II başlangıcında ve
İletim Tünelinin Yükleme Havuzu tarafında olmak üzere 4 noktada emisyon oluşacaktır.
Tünel içlerinde; sökülmeden kaynaklı emisyonlar tünel içerisinde kalacağından
malzeme sökülmesinden kaynaklı toz emisyonu oluşmayacaktır.
Tünel inşaatları sırasında tünel giriş ve çıkışlarında kullanılacak olan 100 m 2’lik
alanın 1 metre kazılmasıyla 100 m 3’lük hafriyat oluşacağı düşünülerek hesaplamalar
yapılmıştır. Tünel inşaatları kapsamında oluşacak diğer emisyonlar “Malzemelerin
Taşınması” alt başlığı altında irdelenmiştir.
i) İletim Tüneli (Regülatör Tarafı):
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,0125) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,1 kg/saat
ii) Yaklaşım Tüneli – I Girişi:
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,0125) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,1 kg/saat
iii) Yaklaşım Tüneli – II Girişi:
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,0125) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,1 kg/saat
iv) İletim Tüneli Yükleme Havuzu Tarafı:
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,0125) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,1 kg/saat
Dolayısıyla tünel inşaatlarında malzeme sökülmesi sırasında oluşacak toz
emisyonu miktarı = 0,4 kg/saat olacaktır.
3) Yükleme Havuzu Alanında Malzeme Sökülmesinden Kaynaklı Emisyon
Miktarı:
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, Yükleme Havuzu temel kazısı
sırasında toz emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 2.000 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 3.200 ton
= 7 gün, günde 10 saat
= [3.200 ton x (0,0125) kg/ton] / (70 saat)
= 0,57 kg/saat
141
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
4) Cebri Boru Alanında Malzeme Sökülmesinden Kaynaklı Emisyon Miktarı
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, cebri boru hattı kazısı sırasında toz
emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 5.705 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 9.128 ton
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
= [9.128 ton x (0,0125) kg/ton] / [2 ay x (250 saat/ay)]
= 0,22 kg/saat
5) Çağlayan Hidroelektrik Santrali Alanında Malzeme Sökülmesinden Kaynaklı
Emisyon Miktarı
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, santral temel kazısı sırasında toz
emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 6.528 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 10.444,8 ton
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
= [10.444,8 ton x (0,0125) kg/ton] / [2 ay x (250 saat/ay)]
= 0,26 kg/saat
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında tüm inşaat
işlerinin aynı anda gerçekleştirilmesi halinde malzemenin sökülmesi esnasında
oluşacak toplam toz emisyonu miktarı:
ESÖKÜLME = 1,874 kg/saat olarak hesaplanmıştır.
B) MALZEMENİN ARAÇLARA YÜKLENMESİ (0,005 kg/ton)
1) Çağlayan Regülatörü ve Derivasyon Kanalı Alanında Malzemenin Araçlara
Yüklenmesinden Kaynaklı Emisyon Miktarı
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, Çağlayan Regülatörü ve Derivasyon
kanalında yapılacak hafriyat çalışmaları sırasında hafriyatın araçlara yüklenmesi
esnasında toz emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= (8.400,00+2.200) m 3 x 1,6 ton/m 3 = 16.960 ton= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
= [16.900 ton x (0,005) kg/ton] / [2 ay x (250 saat/ay)]
= 0,17 kg/saat
2) İletim Tüneli ve Yaklaşım Tünelleri Alanında
Yüklenmesinden Kaynaklı Emisyon Miktarı
Malzemenin
Araçlara
Tünel inşaatları kapsamında İletim Tünelinin Çağlayan Regülatörü tarafında tünel
girişinde, Yaklaşım Tüneli – I başlangıcında, Yaklaşım Tüneli – II başlangıcında ve
İletim Tünelinin Yükleme Havuzu tarafında olmak üzere 4 noktada emisyon oluşacaktır.
Tünel içlerinde; malzemenin araçlara yüklenmesinden kaynaklı emisyonlar tünel
içerisinde kalacağından malzemenin araçlara yüklenmesinden kaynaklı toz emisyonu
oluşmayacaktır.
142
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
i) İletim Tüneli (Regülatör Tarafı):
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,005) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,04 kg/saat
ii) Yaklaşım Tüneli – I Girişi:
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,005) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,04 kg/saat
iii) Yaklaşım Tüneli – II Girişi:
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,005) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,04 kg/saat
iv) İletim Tüneli Yükleme Havuzu Tarafı:
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 100 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 160 ton
= 2 gün, günde 10 saat
= [160 ton x (0,005) kg/ton] / [2 gün x (10 saat/gün)]
= 0,04 kg/saat
Dolayısıyla tünel inşaatlarında malzemenin araçlara yüklenmesi sırasında
oluşacak toz emisyonu miktarı = 0,16 kg/saat olacaktır.
3) Yükleme Havuzu Alanında Malzemenin Araçlara Yüklenmesinden Kaynaklı
Emisyon Miktarı
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, Yükleme Havuzu temel kazısı
sırasında toz emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 2.000 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 3.200 ton
= 7 gün, günde 10 saat
= [3.200 ton x (0,005) kg/ton] / [7 gün x (10 saat/gün)]
= 0,22 kg/saat
4) Cebri Boru Alanında Malzemenin Araçlara Yüklenmesinden Kaynaklı Emisyon
Miktarı
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, cebri boru hattı kazısı sırasında toz
emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 5.705 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 9.128 ton
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
= [9.128 ton x (0,005) kg/ton] / [2 ay x (250 saat/ay)]
= 0,09 kg/saat
143
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
5) Çağlayan
Hidroelektrik
Santrali
Alanında
Yüklenmesinden Kaynaklı Emisyon Miktarı
Malzemenin
Araçlara
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, santral alanından çıkan malzemenin
araçlara yüklenmesi sırasında toz emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 6.528 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 10.444 ton
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
= [10.444 ton x (0,005) kg/ton] / [2 ay x (250 saat/ay)]
= 0,11 kg/saat
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında tüm inşaat
işlerinin aynı anda gerçekleştirilmesi halinde malzemenin araçlara yüklenmesi
esnasında oluşacak toplam toz emisyonu miktarı:
EYÜKLEME = 0,75 kg/saat olarak hesaplanmıştır.
C) MALZEMELERİN TAŞINMASI (0,35 kg/ton)
1) Çağlayan Regülatörü ve Derivasyon
Taşınmasından Kaynaklı Emisyon Miktarı
Kanalı
Alanında
Malzemenin
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, Çağlayan Regülatörü ve Derivasyon
kanalında yapılacak hafriyat çalışmaları sırasında hafriyatın taşınması esnasında toz
emisyonu oluşacaktır. Hafriyat taşıması sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları
kullanılacak olup regülatör alanı içerisinde maksimum en uzak mesafeye taşındığı
varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Hafriyat miktarı
= (8.400,00+2.200) m 3 x 1,6 ton/m 3 = 16.960 ton
İnşaat süresi
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
Hafriyat miktarı
= 33,92 ton/saat (1,5 sefer) olup, malzemenin taşınması
sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılacak olup regülatör alanı
içerisinde en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (1,5 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,105 kg/saat
2) İletim Tüneli ve Yaklaşım Tünelleri Alanında Malzemenin Taşınmasından
Kaynaklı Emisyon Miktarı
Tünel inşaatları kapsamında tünelden çıkan tüm hafriyattan kaynaklı İletim
Tünelinin Çağlayan Regülatörü tarafında tünel girişinde, Yaklaşım Tüneli – I
başlangıcında, Yaklaşım Tüneli – II başlangıcında ve İletim Tünelinin Yükleme Havuzu
tarafında olmak üzere 4 noktada emisyon oluşacaktır.
i) İletim Tüneli (Regülatör Tarafı):
= 40.480 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 64.768 ton
= 6 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
= 43,17 ton/saat (2 sefer) olup, malzemenin taşınması
sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılarak Tünelin regülatör girişindeki
en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Hafriyat Miktarı
İnşaat süresi
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (2 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,14 kg/saat
144
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ii) Yaklaşım Tüneli – I Girişi:
Hafriyat miktarı
= 1.360 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 2.176 ton
İnşaat süresi
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
Hafriyat Miktarı
= 4,35 ton /sa (her 5 saatte 1 sefer) olup, malzemenin
taşınması sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılarak Tünelin regülatör
girişindeki en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (0,2 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,014 kg/saat
iii) Yaklaşım Tüneli – II Girişi:
Hafriyat miktarı
= 720 m 3 x 1,6 ton/ m3 = 1.152 ton
İnşaat süresi
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
Hafriyat Miktarı
= 2,30 ton /sa (her 10 saatte 1 sefer) olup, malzemenin
taşınması sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılarak Tünelin regülatör
girişindeki en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (0,1 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,007 kg/saat
iv) İletim Tüneli Yükleme Havuzu Tarafı:
Hafriyat miktarı
= 40.480 m 3 x 1,6 ton/ m 3 = 64.768 ton
İnşaat süresi
= 6 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
Hafriyat Miktarı
= 43,17 ton/saat (2 sefer) olup, malzemenin taşınması
sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılarak Tünelin regülatör girişindeki
en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (2 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,14 kg/saat
Dolayısıyla tünel inşaatlarından çıkacak malzemenin taşınması sırasında
oluşacak toz emisyonu miktarı = 0,301 kg/saat olarak hesaplanmıştır.
3) Yükleme Havuzu Alanında Malzemenin Taşınmasından Kaynaklı Emisyon
Miktarı:
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, Yükleme Havuzu alanı kazısından
çıkan malzemenin taşınması sırasında toz emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
= 2.000 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 3.200 ton
İnşaat süresi
= 25 gün, günde 10 saat
Hafriyat miktarı
= 12,8 ton/saat (0,5 sefer) olup, malzemenin taşınması
sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılacak olup regülatör alanı
içerisinde en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (0,5 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,035 kg/saat
4) Cebri Boru Alanında Malzemenin Taşınmasından Kaynaklı Emisyon Miktarı
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, cebri boru alanı kazısından çıkan
malzemenin taşınması sırasında toz emisyonu oluşacaktır.
145
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Hafriyat miktarı
= 5.705 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 9.128 ton
İnşaat süresi
= 25 gün, günde 10 saat
Hafriyat miktarı
= 36,51 ton/saat (1,5 sefer) olup, malzemenin taşınması
sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılacak olup regülatör alanı
içerisinde en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (1,5 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,105 kg/saat
5) Çağlayan Hidroelektrik Santrali
Kaynaklı Emisyon Miktarı
Alanında
Malzemenin
Taşınmasından
Yapılacak inşaat çalışmaları kapsamında, santral alanı kazısından çıkan
malzemenin taşınması sırasında toz emisyonu oluşacaktır.
Hafriyat miktarı
= 6.528 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 10.444 ton
İnşaat süresi
= 2 ay, ayda 25 gün, günde 10 saat
Hafriyat miktarı
= 20,88 ton/saat (1 sefer) olup, malzemenin taşınması
sırasında 25 ton kapasiteli hafriyat kamyonları kullanılacak olup regülatör alanı
içerisinde en uzak mesafeye taşındığı varsayılarak emisyon miktarı hesaplanmıştır.
Toz Emisyonu
= 0,35 kg/km x (1 sefer/saat x 0,2 km/sefer)
= 0,07 kg/saat
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında tüm inşaat
işlerinin aynı anda gerçekleştirilmesi halinde malzemenin taşınması esnasında
oluşacak toplam toz emisyonu miktarı:
ETAŞIMA = 0,61 kg/saat olarak hesaplanmıştır.
D) MALZEMENİN HAFRİYAT ALANINA BOŞALTILMASI (0,005 kg/ton)
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında tüm inşaat
işlerinin aynı anda gerçekleştirilmesi halinde kazıdan çıkan 108.000 m 3 hafriyatın
24.000 m 3’lük kısmı, dolgu, tahkimat, arazi tesviye ve uygun olması durumunda çevre
düzenleme (regülâtörlerin çevresi yol, sanat yapıları vb.) ile peyzaj çalışmalarında
kullanılacaktır.
Kalan 84.000 m 3’lük malzemenin depolanması için 6 ayrı kazı fazlası malzeme
stok sahası belirlenmiştir.
84.000 m 3 x 1,6 ton/m 3 = 134.400 ton
(134.400 ton x 0,005 kg/ton) / (12 ay x 250 saat/ay)
EBOŞALTMA = 0,224 kg/saat olarak hesaplanmıştır.
146
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
E) MALZEMENİN HAFRİYAT ALANINDA DEPOLANMASI (2,9 kg/ha.gün)
1 ve 2 nolu Kazı Fazlası Malzeme Depolama Sahaları sırasıyla 14.000 m 2 ve
39.000 m 2’lik alana sahip olup, regülatör, iletim tüneli, yükleme havuzu, cebri boru ve
santral alanlarından çıkacak olan 84.000 m 3’lük malzemenin 2 m’lik yığınlar halinde
depolanması halinde bu iki alanın proje kapsamında oluşan kazı fazlası malzemenin
depolanması için yeterli olacağı öngörülmektedir. Bu sebeple malzeme stok sahasında
kullanılacak alan;
84.000 m 3 / 2 m = 42.000 m 2 = 4,2 ha
Depolama sırasında oluşacak emisyon miktarı ise;
2,9 kg/ha-gün x 4,2 ha / 24 saat
EDEPOLAMA = 0,51 kg/saat
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
03.07.2009 tarihli 27277 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği” (SKHKKY) Ek-2’de, “hava
kirlenmelerini temsil eden değerler, ölçümlerle elde edilen hava kalitesi değerleri,
hesapla elde edilen hava kirlenmesine katkı değerleri ve bu değerlerle teşkil edilen
toplam kirlenme değerlerinin tespit edilmesine, eğer baca dışındaki yerlerden yayılan
toz emisyonları 1 kg/saat’ten küçükse gerek olmadığı” belirtilmektedir.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları kapsamında çıkarılacak hafriyatın
sökülmesi, yüklenmesi, boşaltılması, taşınması işlemlerinin aynı zaman içerisinde
yapılması durumu (en kötü senaryo) göz önüne alındığında oluşacak toz emisyonu
yukarda hesaplanmış olup, toplam toz emisyonu;
ESÖKÜLME + EYÜKLEME + ETAŞIMA + EBOŞALTMA + EDEPOLAMA = 3,97 kg/saat olarak
bulunmuştur.
Dolayısıyla “Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği” Ek-2’de de
belirtildiği üzere; yeni kurulacak tesisler için, Tablo 2.1.’de belirtilen kirletici kütlesel
debilerinin aşılması halinde, tesis etki alanında uluslararası kabul görmüş bir dağılım
modeli kullanımıyla “Hava Kirlenmesine Katkı Değerinin Hesaplanması” gerekmektedir.
Buna göre, faaliyet alanında prosese bağlı olarak oluşacak toz emisyonlarının
hava kalitesi üzerine etkilerini ve atmosferik dağılım profilini belirlemek üzere ABD EPA
tarafından geliştirilen ve ABD’de yapılan ÇED çalışmalarında kullanılması aynı kuruluş
tarafından onaylanmış olan ISCST3 (Industrial Source Complex – Short Term 3)
Modeli kullanılarak “Hava Kirlenmesine Katkı Değerleri” hesaplanmıştır.
Hava Kirlenmesine Katkı Değerlerinin Hesaplanması
ISCST3 modeli uluslararası kabul görmekte, dünya çapında birçok araştırmacı,
denetim ve yetki organı tarafından kirletici konsantrasyonlarını tahmin etmek amacıyla
kullanılmaktadır. Modelin temelini sabit Gaussian dağılımı oluşturur. Bu model ile
birçok emisyon kaynağı (nokta, alan, çizgi ve hacim) aynı anda veya ayrı ayrı
modellenebilmektedir.
Yapılan modelleme çalışması ile bölgedeki saatlik, 24 saatlik (günlük) ve yıllık
ortalama kirletici YSK belirlenmiş ve bu değerler HKDYY’nde yer alan uzun ve kısa
vadeli sınır değerler ile karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmalar sonucunda, atmosfere
verilecek toz emisyonlarının bölgedeki hava kalitesi üzerine etkileri belirlenmiştir.
147
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Model sonuçları, 03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) Ek-2
Tablo 2.2’de PM10 için verilen tabloda, UVS ve KVS için verilen limit değerler ile
karşılaştırılmıştır. SKHKKY’nde uzun vadeli sınır değer (UVS), aşılmaması gereken ve
tüm ölçüm sonuçlarının aritmetik ortalaması olan değerlerdir. Kısa vadeli sınır değer
(KVS) ise maksimum günlük ortalama değerler veya istatistik olarak bütün ölçüm
sonuçları sayısal değerlerinin büyüklüğüne göre dizildiğinde, ölçüm sonuçlarının yüzde
doksan beşini aşmaması gereken değerlerdir. Çöken tozlar için farklı olarak
aşılmaması gereken maksimum aylık ortalama değerler olarak tanımlanmış olup, toz
emisyonları için SKHKKY’ne göre UVS ve KVS değerleri sınır değerlerin altında
kalmaktadır.
ISCST3 modelini çalıştırmak üzere üç çeşit veri seti kullanılmıştır. Bunlar;



Emisyon verileri,
Alıcı ortam ağı (topografik bilgiler) ve
Meteorolojik verilerdir.
Modellemede Kullanılan Emisyon Verileri
Model, en kötü durum senaryosu dikkate alınarak; SKHKKY Ek-2.4’de de
belirtildiği
üzere,
kirleticilerin
ıslak
veya
kuru
çökelmeler
nedeniyle
konsantrasyonlarında herhangi bir azalmanın olmadığı ve kirleticilerin radyoaktif
bozulmaya uğramadan ve alt ürünlere dönüşmeden yayıldığı kabul edilerek
çalıştırılmıştır.
Modelleme çalışması esnasında emisyon kaynağı olarak; Çağlayan Regülatörü
ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesinin arazi hazırlık çalışmalarında
gerçekleştirilecek hafriyat çalışmaları, hafriyatın yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve
depolanması aşamalarında meydana gelecek olan emisyon değerleri alınmıştır.
Modelleme çalışması, arazi hazırlık çalışması esasında tüm çalışmaların aynı zaman
diliminde gerçekleştirileceği varsayımıyla yapılmıştır.
Modellemede Kullanılan Topografik Veriler
Modelleme çalışmaları; 8 km x 2 km’lik bir inceleme alanı için gerçekleştirilmiştir.
İnceleme alanı içerisindeki kurulması planlanan projenin arazı hazırlık ve inşaat
çalışmaları esnasında meydana gelecek hava emisyonlarının hava kalitesi üzerine
etkilerini belirlemek üzere; inceleme alanı içerisinde bir grid sistemi oluşturulmuş ve bu
sistemde karelerin kenar uzunlukları 500 m olacak şekilde işaretlenmiştir. Grid
istemindeki karelerin köşe noktaları alıcı ortamlar olarak tanımlanmıştır. İnceleme alanı
içerisinde tanımlanan grid sistemi ile toplam 187 nokta alıcı ortam olarak tanımlanmış
ve modelleme çıktısında bu noktalara denk gelen yerlerdeki konsantrasyonlar
hesaplanmıştır.
MODELLEME SONUÇLARI
Tesis edilmesi planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında hava
kirlenmesine katkı değerlerinin hesaplanması amacıyla ISCST3 Modeli kullanılarak
tesisin bölgede yaratacağı muhtemel kirlilik yükü tahmin edilmiştir. Tesis etki alanı
içerisinde; 24 saatlik (günlük) ve yıllık ortalama kirletici YSK değerleri µg/m 3 cinsinden
belirlenmiş ve ISCST3 model çıktıları eklerde sunulmuştur (Bkz. Ek-13).
148
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Modelleme çalışmalarında kullanılan ISCST3 model girdileri, model sonucu elde
edilen maksimum günlük ortalama ve yıllık ortalama PM YSK değerlerini gösterir
çıktılar eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-13).
Tablo V.1.4.4. Modelleme Çalışmaları ile Elde Edilen Maksimum PM YSK Değerleri ve SKHKKY Sınır Değerleri
EMİSYON
PM
ORTALAMA PERİYOT
MAX YSK DEĞERİ
(µg/m 3)
SKHKKY EŞİK
DEĞERİ
GEÇME SAYISI
KVD
UVD
SKHKKY Tablo
2.2. SINIR
DEĞERLERİ
(KVS ve UVS)
24 Saatlik (Günlük)
715
5
2,67
-
100 µg/m3
Yıllık
288,64
1
-
0,34
60 µg/m3
Tablolardan da görüleceği üzere arazi hazırlık çalışmalarında oluşması muhtemel
toz emisyonları için modelleme çalışmaları ile elde edilen maksimum YSK
değerlerinden elde edilen KVD (Maksimum YSK değeri sınır değerin altında
olduğundan, YSK değerlerinin tamamı sınır değerin altında kalmaktadır) ve UVD
değerleri SKHKKY Tablo 2.2’de belirtilen sınır değerlerini (KVS ve UVS) sağlamaktadır.
Ayrıca yukarıda da açıklandığı gibi oldukça büyük bir alanının tamamının aynı
anda hazırlandığı varsayılarak en olumsuz durum yansıtılarak modelleme çalışması
yapılmıştır. Hâlbuki alan en az 2-3 kademede hazırlanacaktır. Dolayısıyla arazi hazırlık
çalışmalarının yapıldığı zaman modelleme sonuçlarının çok altında emisyon oluşması
beklenmektedir.
Yapılan modelleme
sunulmuştur (Bkz. Ek-13).
çalışması
esnasında
modelleme
sonuçları
eklerde
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında meydana gelecek olan toz
emisyonunun minimuma indirilmesi amacıyla yapılacak olan çalışmalar aşağıda
sunulmuştur.
TOZ EMİSYONU İÇİN ALINACAK KONTROL ÖNLEMLERİ
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin arazi hazırlık ve inşaat
çalışmaları kapsamında; regülatörde, derivasyon yapısında, iletim tünelinde, yaklaşım
tünellerinde, yükleme havuzunda, cebri boru hattında ve santral binalarında yapılacak
kazı, dolgu ve malzeme nakli vb. işlemlerde yapılacak çalışmalar esnasında toz
emisyonu oluşması söz konusudur.
Arazide oluşabilecek tozumayı minimuma indirgemek SKHKKY’nin “İzne Tabi
Tesisler İçin Emisyon Sınırları” ekinde (Ek-1) belirtilen, açıkta depolanan tozlu yığma
malzemelerle ilgili hava kalitesi standartlarını karşılama hususlarına uyulacaktır.
Arazide oluşabilecek tozumayı minimuma indirgemek için emisyon kaynağında
savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, yolların ıslah
edilmesi, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve
malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır.
Proje alanı tipik karasal özelliklerini taşımakta olduğundan, oldukça kurak
olduğundan Proje alanında bulunan yollar ve çalışma bölgesinde kullanılacak köy
yolları tozumayı önlemek için arazöz ile düzenli olarak sulanacaktır. Bölgenin iklimsel
özelliği dolayısıyla çalışmalar esnasında tozuma olması kaçınılmazdır. Bu nedenle
yukarıda belirtilen tozumayı önleyici tüm tedbirlerin tozumaya mahal vermeyecek
şekilde eksiksiz olarak yerine getirilmesi konusunda gerekli hassasiyet gösterilecek
olup, yöre halkı mağdur edilmeyecektir.
149
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Araçlardan kaynaklanacak emisyonların da minimuma indirgenmesi için,
04.04.2009 tarih ve 27190 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği’nin 7. Maddesi uyarınca; kullanılacak tüm
araç ve ekipmanların rutin kontrolleri yaptırılarak bakım gereken araçlar bakıma
alınacak ve bakımları bitene dek çalışmalarda başka araçlar kullanılacaktır. Ayrıca
Trafik Kanunu’na uygun şekilde çalışmaları konusunda uyarılarak özellikle yükleme
standartlarına uygun yükleme yapmalarına dikkat edilecektir.
V.1.4. Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması
için yapılacak işlemler,
Çağlayan Regülatör Yeri Mühendislik Jeolojisi
Çağlayan Regülatörü, Üst Kretase yaşlı Çatak Formasyonu (Kç) üzerinde yer
almaktadır. Bazik karakterli volkano-tortul bu formasyon, bazalt, andezit lav ve
piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve kırmızı-bordo renkli killi kireçtaşı tabaka
veya seviyelerinin ardalanmasından oluşur. Lavlar ve tüfler genellikle kalın tabakalı (13 m.); aglomera ve volkanik breşler 50–100 cm. kalınlıkta tabakalıdırlar. Formasyon
içerisinde, 20–100 cm. ara ile gelişmiş eklem takımları uzun mesafelerde devamlılık
gösterirler. Eklemler genellikle kapalı, yüzeyde az ayrışmalı, yer yer çok dayanımlı, 1-2
m. genişlikte bazaltik dayklardır.
Çatak Formasyonu içerisinde yer yer tekrarlanan çamurtaşı, kumtaşı ve
konglomeralar volkanik kökenli kırıntılardan oluşmuştur. İnce-orta, kalın tabakalı tortul
düzeyleri az dayanımlı, dayanımsız özelliklerdedir. Regülatör yeri temel ve yamaç
kazıları yönünden andezit–bazalt lavları “iyi kaya”; aglomeralar “orta-iyi kaya”; tüf, tüfit,
kumtaşı, çamurtaşı ve konglomeralar ise “orta-zayıf” kaya sınıfında kabul edilebilirler.
İnşaat esnasında Regülatör yerinde, üst bölümdeki taşıma gücü düşük ve
geçirimli olan sığ güncel çökeller ile anakayanın ayrışmış kısımları kaldırılarak,
regülatör anakayanın sağlam bölümleri üzerine oturtulacaktır. Regülatör yerinde taşıma
gücü ve oturma açısından herhangi bir sorun beklenmemektedir.
Kesin proje aşamasında: ana kayanın mühendislik parametrelerini (kaya kalitesi,
RQD, karot yüzdesi, taşıma gücü ve kayanın geçirimliliği vs.) saptamak amacıyla
regülatör yerinde talvegde karotlu temel sondaj kuyuları açılacaktır.
İletim Tüneli 1-2-3 Güzergâhı Mühendislik Jeolojisi
Yapılması planlanan, iletim tüneli güzergâhında Çatak Formasyonu (Kç) yer
almaktadır. Bazik karakterli volkano-tortul Çatak Formasyonu, bazalt, andezit lav ve
piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve kırmızı-bordo renkli killi kireçtaşı tabaka
veya seviyelerinin ardalanmasından oluşur. Lavlar ve tüfler genellikle kalın tabakalı (13 m.); aglomera ve volkanik breşler 50–100 cm. kalınlıkta tabakalıdırlar. Formasyon
içerisinde, 20–100 cm. ara ile gelişmiş eklem takımları uzun mesafelerde devamlılık
gösterirler. Eklemler genellikle kapalı, yüzeyde az ayrışmalı, yer yer çok dayanımlı, 1-2
m. genişlikte bazaltik dayklardır.
Çatak Formasyonu içerisinde yer yer tekrarlanan çamurtaşı, kumtaşı ve
konglomeralar volkanik kökenli kırıntılardan oluşmuştur. İnce-orta, kalın tabakalı tortul
düzeyleri az dayanımlı, dayanımsız özelliklerdedir. Regülatör yeri temel ve yamaç
kazıları yönünden andezit–bazalt lavları “iyi kaya”; aglomeralar “orta-iyi kaya”; tüf, tüfit,
kumtaşı, çamurtaşı ve konglomeralar ise “orta-zayıf” kaya sınıfında kabul edilebilirler.
150
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tünel açımı sırasında herhangi bir sorunla karşılaşılmayacağı düşünülmekte olup
tünel açımı öncesi yapılacak araştırma sondajları ile anakayaya ait jeoteknik
parametreler ve zayıf zonlar tespit edilerek gerekli olan tünel destekleme sistemleri
belirlenecek ve uygulanacaktır.
Yükleme Havuzu, Cebri Boru ve Santral Binası Mühendislik Jeolojisi
Yükleme havuzu, cebri boru ve santral binasının inşa edileceği bölge Çatak
Formasyonu (Kç) üzerinde bulunmaktadır. Bazik karakterli volkano-tortul bu formasyon,
bazalt, andezit lav ve piroklastları ile kumtaşı, silttaşı, marn, şeyl ve kırmızı-bordo renkli
killi kireçtaşı tabaka veya seviyelerinin ardalanmasından oluşur. Lavlar ve tüfler
genellikle kalın tabakalı (1-3 m.); aglomera ve volkanik breşler 50–100 cm. kalınlıkta
tabakalıdırlar. Formasyon içerisinde, 20–100 cm. ara ile gelişmiş eklem takımları uzun
mesafelerde devamlılık gösterirler. Eklemler genellikle kapalı, yüzeyde az ayrışmalı,
yer yer çok dayanımlı, 1-2 m. genişlikte bazaltik dayklardır.
Çatak Formasyonu içerisinde yer yer tekrarlanan çamurtaşı, kumtaşı ve
konglomeralar volkanik kökenli kırıntılardan oluşmuştur. İnce-orta, kalın tabakalı tortul
düzeyleri az dayanımlı, dayanımsız özelliklerdedir. Regülatör yeri temel ve yamaç
kazıları yönünden andezit–bazalt lavları “iyi kaya”; aglomeralar “orta-iyi kaya”; tüf, tüfit,
kumtaşı, çamurtaşı ve konglomeralar ise “orta-zayıf” kaya sınıfında kabul edilebilirler.
Cebri boru güzergâhındaki yamaç eğimleri 25-45 derece arasında değişir. Aktif
heyelan belirtisinin bulunmadığı yamaçların genel stabilite durumu uygundur. Yükleme
havuzu ile cebri boru güzergâhında, yamaç molozu ve kayanın ayrışmış kesimleri
tamamen kaldırılarak yükleme havuzu temeli ile cebri boru mesnet betonlarının
sağlam-taze kaya yüzeylerine oturtulması sağlanacaktır.
Santral yeri ve gerisindeki yamaçlarda aktif bir heyelan belirtisi yoktur.
Yamaçların stabilite durumu uygundur. Santral yerinde alüvyon, yamaç molozu ve
volkano- totul istif üzerindeki ayrışma zonu tamamen kaldırılarak yapı temellerinin
sağlam–taze kaya yüzeylerine oturtulması sağlanacaktır. Santral yerinde taşıma gücü
ve oturma açısından herhangi bir problem beklenmemektedir.
Yükleme havuzu, cebri boru ve santral binası yerlerinde geçilecek birimlerin
jeolojik-jeoteknik özelliklerini detaylı olarak belirlemek amacıyla kesin proje çalışmaları
sırasında, taban kotuna kadar inecek derinlikte karotlu temel sondaj kuyusu açılacaktır.
Kesin Proje Aşamasında Yapılacak Jeolojik-Jeoteknik Çalışmalar
Proje inşaat aşaması öncesi kesin proje aşamasında tüm sanat yapı yerlerinde
gerekli jeolojik-jeoteknik etütler yapılarak, hazırlanacak olan jeolojik-jeoteknik etüt
raporunun sonuçlar ve öneriler bölümleri ile bu bölümde belirtilen jeolojik riskler için
alınması gerekli inşaat önlemlerine uyulacaktır.
Kesin proje aşamasında tüm sanat yapı yerlerinde yeterli sayı ve derinlikte temel
araştırma (jeolojik-jeoteknik etüt) sondajları ile yerinde arazi ve laboratuvar deneyleri
yapılacak olup bu çalışmalar şöyle özetlenebilir.
Regülatör ve su alma yapısı yerlerinde geçirimli olan ve taşıma gücü düşük olan
yamaç molozu ile alüvyon ve ana kayanın ayrışmış kısımları tamamen kaldırılarak
regülatör anakaya üzerinde oturtulacaktır. Regülatör yerinde anakayanın geçirimlilik
durumu sondajlar esnasında yapılacak olan BST (Basınçlı Su Testi) ile belirlenecek ve
uygun zemin iyileştirme yöntemleri (enjeksiyon vb.) ile geçirimsizlik sağlanacaktır.
151
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Ayrıca sondajlar esnasında yapılacak olan yerinde arazi ve laboratuvar deneyleri
ile temel (anakaya) kayanın tüm jeoteknik özellikleri (taşıma gücü, oturma, sıvılaşma,
kayaçların ayrışma derecesi ve kalınlığı vb.) belirlenecektir.
Regülatör yerinde
yapılacak kazılardan önce yapılacak yamaç stabilite analizleri ile regülatör çevresindeki
jeolojik birimlerin kazı klasları ve güvenli şev oranları belirlenecek, bölgede olmuş ve
olması muhtemel eski, potansiyel ve olası heyelan (toprak, kaya düşmesi) durumu
değerlendirilerek gerekli tüm tedbirler alınacaktır.
İletim tüneli güzergâhında sondaj ya da araştırma ve gözlem çukurları açılarak
temel araştırmaları yapılacak, yeraltı suyu durumu belirlenecek alınan numuneler
üzerinde laboratuvar deneyleri ile kaya ve zeminlere ilişkin jeoteknik parametreler
belirlenecek ve kaya sınıflaması (RMR, Q) yapılacaktır. Ayrıca İletim tüneli açımı
sırasında özellikle zayıf zonlarda ve gerekli görülen bölgelerde tünel aynasında tünel
kazısına paralel yeterli uzunlukta yatay sondajlar açılarak tünel güzergâhındaki
birimlerin litolojik ve jeoteknik parametreleri ile tünel güzergâhı boyunca kayaçların
kütlesel mühendislik özellikleri; Q ve RMR kaya sınıflamaları ve öngördüğü kazı
yöntemi ve destek sistemleri (püskürtme beton, noktasal-sistematik bulon, çelik hasır
vb.) belirlenecektir.
Ayrıca kesin proje aşamasında santral yerlerindeki yamaç molozu, alüvyon ve
altındaki anakayanın ayrışmış kısmı tamamen kaldırılarak santral ana kaya üzerine
oturacaktır. Santral yerlerinde açılacak olan temel araştırma (jeolojik-jeoteknik etüt)
sondajları ve araştırma çukurlarıyla yerinde arazi ve laboratuvar deneyleri yapılarak,
santral yerindeki sıyırma kazısı derinliği ile temel kayanın jeolojik-jeoteknik özellikleri
belirlenecektir. Santral binası gibi sanat yapı yerlerindeki gevşek ve dayanımsız olan
yamaç molozu ve toprak örtüsü gibi malzemelerin her zaman heyelan riski taşıdığı göz
önüne alınarak bu alanlarda olası heyelan geometrisini ortaya koymak amacıyla gerekli
olması durumunda jeoteknik sondajlar yapılarak yamaç molozu ve toprak örtüsü
kalınlığı belirlenerek, yapılacak şev stabilite analizleri ile jeolojik birimlerin ayrıntılı kaya
ve zemin sınıflandırmaları yapılarak kazı klası ve güvenli şev oranları belirlenerek
bölgede olmuş ve olması muhtemel eski, potansiyel ve olası heyelan (toprak, kaya
düşmesi) durumu değerlendirilerek gerekli tüm tedbirler alınacaktır.
V.1.5. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili
işlemlerin nerelerde ve nasıl yapılacağı,
Çağlayan Regülatörü ve HES projesi için taşkın yinelenmeleri, gözlenmiş
akımlardan faydalanarak istatistiksel yöntemlerden; Noktasal Taşkın Frekans Analizi
(NTFA) ve Bölgesel Taşkın Frekans Analizi (BTFA), sentetik yöntemlerden; DSİ
Sentetik ve Mockus (Süperpozesiz) yöntemleri kullanılarak hesaplanmış ve
karşılaştırılmıştır.
Değişik metotlarla elde edilen 100 yıl tekerrür süreli taşkın debileri regülatör yeri
için Tablo V.1.5.1.’de verilmiştir. Tablo V.1.5.1’deki sonuçlara göre, Çağlayan
Regülatörü ve HES projesi için, hesaplanan taşkın yinelenme değerleri içerisinden,
Noktasal Taşkın Frekans Analizi yöntemi ile Bölgesel Taşkın Frekans Analizi
yöntemlerinin birbirlerine yakın sonuçlar verdiği görülmektedir. Süperpozesiz Mockus
yöntemi ile bulunan sonuçların Noktasal ve Bölgesel Taşkın Frekans Analizi
yöntemlerine göre daha düşük sonuçlar verdiği, DSİ Sentetik yöntemi ile bulunan
sonuçların ise daha yüksek sonuçlar verdiği görülmektedir.
152
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo V.1.5.1. Taşkın Hesaplamaları Özet Tablosu
Çağlayan Regülatörü ve HES 100 Yıllık Taşkın Debileri
Kullanılan Yönte m ler
Sentetik Yönte m
İstatistiksel Yöntem
Çağlayan Regülatör ü [Q100(m 3/sn)]
DSİ Sentetik Yöntem
Süpe rpozesiz Mockus
Yöntem i
63,5
51,0
BTFA
57,3
NTFA
56,0
Yukarıda elde edilen sonuçlar ışığında Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi için,
projelendirme çalışmalarında, Noktasal Taşkın Frekans Analizine (NTFA) ait sonuçların
proje boyutlandırılmasında kullanılması daha ekonomik ve güvenilir bulunmuş olup
projede yer alacak tesisler bu değer ve kriterler dikkate alınarak uygun şekilde
tasarlanacak ve inşa edilecektir.
Projenin inşası sırasında sanat yapılarının taşkınlardan korunması ile ilgili,
09.09.2006 tarih ve 26284 sayı ile yürürlüğe giren “Dere Yatağı ve Taşkınlar” adı ile
yayımlanan 2006/27 no’lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır.
V.1.6. Proje alanı içindeki su ortamlarında herhangi bir amaçla
gerçekleştirilecek kazı, dip taraması v.b. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum,
çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar
için kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri
(bulanıklık, suyun debisi vb)
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında regülatör inşaat çalışmalarının
kuru ortamda yapılabilmesi amacıyla regülatörün memba kısmında memba batardosu
ve suların derivasyonu için derivasyon yapısı oluşturulacaktır. Regülatörün tüm
üniteleriyle yapılması noktasında ve inşaat imalatlarının tamamlanmasından sonra
regülatörün mansabında her iki sahilde tahkimat yapılarak dere yatağı güvenli hale
getirilecektir.
Proje kapsamında inşa edilecek regülâtörün ve yan ünitelerinin (su alma yapısı,
derivasyon kondüvisi vb.) inşaatı esnasında toplam yaklaşık 8.400 m 3 kazı yapılacaktır.
Bu malzemeler regülatörlerin memba ve mansabında akarsuyun sağ ve sol sahillerinde
yapılacak olan dolgu ve tahkimatta, santral binası duvar arka yüzeylerinin dolgusunda,
şantiye alanının çevre düzenleme ve geçici yapıların temel iç dolgularında
kullanılacaktır. Artan kısım kazı fazlası malzeme depolama sahasında depolanacaktır.
Hafriyat, kazı, vb. işlemler nedeni ile çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin
miktarları, nerelere taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları ile ilgili
detaylar Bölüm V.1.1.’de verilmiştir.
Regülatör yerinde yapılacak memba batardosu ve derivasyon kanal kazı
çalışmalarında dere ortamının geçici süre ile bulanması söz konusu olacaktır. Memba
batardosunun kazı çalışmalarından sonra yapılacak dolgu ile suyun derivasyon
kanalına derive edilmesinden sonra dere ortamındaki bulanıklık kaybolacaktır.
Regülatör inşaat çalışmaları kuru ortamda yapılacağından dolayı memba batardosu ve
derivasyon kanalının yapılmasından sonra bulanıklık ile ilgili bir problem olması
beklenmemektedir.
153
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.7. İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje
alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna) olabilecek etkiler ve
hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak önlemler,
Proje alanı içerisinde ve çevresinde 9 adet endemik bitki türü bulunmaktadır. Bu
türlerden 6 tanesi için özel koruma önlemi alınmalıdır. Bunlar;
İnşa sürecinde ya da daha evvel özellikle faaliyet alanı ve yakın çevresinde
bulunabilecek yukarıda belirtilen tehdit altındaki taksonların tohumları mutlaka
toplanmalıdır.
 Tohumların bir kısmı ilgili Tohum Gen Bankalarına ulaştırılmalıdır.
 Koruma gerektiren türler tohum ya da fide olarak ekolojik özellikleri yakın olan
alan dışı habitatlara taşınarak (Ex-Situ) yeni populasyonlar oluşturulmalıdır.
 Yeni habitatlarda tohumların çimlenme başarıları ve fidelerin hayatta kalma
başarıları izlenmelidir.

Bu türler doğrudan su kenarı bulunan türler olmayıp daha fazla ormanlık alanda
bulunan türlerdir. Bundan dolayı çalışmalara başlamadan önce özellikle ormanlık
alanlarda yapılacak olan işlemlerde bir biyolog kontrolünde yapılması tercih edilmelidir.
Ayrıca alanda BERN sözleşmesi ile koruma altına alınan 1 bitki türü tespit
edilmiştir. Bu tür Vaccinium arctostaphyllos L. olup endemik değildir. Bu türün yayılış
alanları dikkate alındığında güncel halde tehdit altında oldukları söylenemez.
Bunların haricinde flora üzerine etki biyomass kaybı ile de olacaktır. Özellikle
HES yapılarının inşaatı ve ulaşımı için kesilecek olan ağaç ve tahrip edilecek alanlar
olumsuz etkiler yaratacaktır. Fakat Karadeniz Bölgesi’nin ve proje alanının olduğu yer
orman vejetasyonu içerisinde yer alması ve ormanlardaki rejenerasyon yeteneği
sayesinde bu etkileri zamanla yok olacaktır. Alanda gereksiz ağaç kesiminden ve alan
tahribatından kaçınılmalıdır. Ayrıca çalışmalar sırasında üst toprağın sıyrılarak, sonra
kullanılmak üzere muhafaza edilmesi ve çalışmalar bittikten sonra tekrar serilmesi
olumsuz etkileri en aza indirecektir.
Fauna türleri özellikle zarar görecek türler olmayıp, inşaat öncesi alanda ses
oluşturmak türlerin alandan çekilmesine ve zarar görmemesine yardımcı olacaktır.
Bunun dışında Bern Sözleşmesi ek listelerine (Ek-II ve Ek-III) giren yabanıl formlar
bulunmaktadır. Bern Sözleşmesi, II. Bölümünde tüm taraf ülkelerin EK-II ve EK-III’e
giren göçmen türler açısından önem taşıyan alanlara özel önem vermek zorunda
olduklarını vurgulamaktadır.
Yine aynı Sözleşmenin 6. Maddesine göre, özellikle EK-II’de bulunan yabanıl
fauna türleri için yakalama, tutsak etme ve öldürme fiilleri, bu türlere ait dinlenme ve
üreme alanlarının bozulması veya tahrip edilmesi, yabanıl fauna türlerinin özellikle
üreme, beslenme, kışlama periyotlarında rahatsız edilmesi, bu türlere ait yumurtalara
zarar verilmesi, bu yumurtaların boş bile olsa toplanmaması gerektiği
vurgulanmaktadır. Sözleşmenin EK-III’e giren yabani fauna türleriyle ilgili olarak
düzenlemeleri Madde 7’de belirtilmiştir. Buna göre tüm taraf ülkeler EK-III’e giren
yabani fauna türleri için uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri almak zorundadır. Bu
önlemler EK-III’te yer alan türlerle ilgili her türlü işletme faaliyetinin yabanıl hayvan
türlerinin popülasyonlarını tehlikeye düşürmeyecek şekilde düzenlenmesini şart
koşmaktadır.
154
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tüm bu noktalar ışığında, projenin hayata geçirileceği tüm kesimlerde
gerçekleştirilmesi planlanan her türlü faaliyet esnasında, özellikle Bern Sözleşmesi
eklerinde (EK-II ve EK-III’) yer alan tüm yabanıl hayvan türleriyle ilgili olarak yukarıda
değinilen önlemlere titizlikle uyulacaktır.
Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Merkez Av Komisyonu tarafından
2013-2014 dönemine yönelik olarak alınan kararlar doğrultusunda, MAK tarafından
güncellenmiş koruma listelerinde bulunan türler için bu komisyon kararlarında belirtilen
koruma tedbirlerine uyulması gereklidir. Bu türler arasından EK LİSTE-I’ de yer alan
yaban hayvanları, 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrası
gereğince Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından koruma altına alınmıştır. Bu listede
yer alan yaban hayvanlarının avlanması, ölü ya da canlı bulundurulması ve taşınmaları
yasaktır. Bu noktalarda bilgi sahibi olmayan çalışanlara yönelik bilgilendirme
çalışmaları yapılması yararlı olacaktır.
Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Merkez Av Komisyonu kararları
doğrultusunda hazırlanan 2013-2014 Av Dönemine ait koruma listelerinde bulunan
türler için bu komisyon kararlarında belirtilen koruma tedbirlerine uyulacaktır.
Alanda bulunan sucul canlılar için aşağıdaki önlemler alınacaktır.
 Dereye bırakılacak can suyunun kontrolü amacıyla dere yatağına debi ölçer
cihazı konulacak ve bu cihaz verileri düzenli olarak takip edilecektir.
 İnşaat aşaması süresince dere üzerinde yapılması zorunlu su yapıları, dereye
herhangi bir kimyasal etki yaratmayacak şekilde tasarlanacak; bu kapsamda
oluşabilecek etkilerin önlenmesi veya asgari düzeyde tutulmasına yönelik
olarak çalışmalar yapılacaktır.
 İşletme döneminde belirlenen dönemlerde, çeşitli noktalardan alınan su
örnekleri resmi kurumlara analiz amacıyla gönderilecek, su kalitesinin düzenli
olarak takip altında tutulması sağlanacaktır.
 Bırakılacak su miktarının ne kadar olacağının net olarak belirlenmesi; su
kaynağının korunması için yeterli değildir. Akış şartları önem taşımaktadır.
Su akışının her zaman düzenli olması gereklidir. Yaşam sudaki oksijene bağlı
olduğu için çok kısa süreli kesilmeler dahi geri dönüşsüz yıkımlara neden
olabilmektedir. Akışın sürekliliği açısından by-pass kanalları ile süreklilik
sağlanması yanında özellikle üreme ve göç dönemlerinde mevsimsel
özelliklere göre belirli seviyede akış korunacaktır.
 Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinde su, çökelme havuzuna alındıktan
sonra yönü değiştirilerek iletim tüneli ile düşü yaptırılacak ve türbin vasıtasıyla
enerji üretilecektir. Çağlayan Deresi 1120 talveg kotu ile 720 kuyruk suyu kotu
arasındaki kısmına Ekosistem Değerlendirme Raporunda belirlenen su miktarı
bırakılacaktır.
 Suyun azlığı, ısısı, kalitesindeki değişim (O2-pH) gibi sebeplerle balık, santralin
kurulacağı noktadan memba yönünde göçüne devam edebilir veya
etmeyebilir. Eğer balıklar göçüne devam ederse, balık geçidini ve regülatör
yapısını aşıp regülatör havuzuna girecektir. Bu noktadan itibaren balık ya
membaya doğru tırmanmaya devam edecek ya da regülatör yapısından
kanallara, buradan denge bacasına ve cebri boruya girecek ve en son
türbinlere çarpıp parçalanacaktır. Bu durumun gerçekleşmemesi için Çağlayan
Regülatörü su alma yapısında suda yaşayan balıkların ölümünün önlenmesi
için ızgaralar konulacaktır.
 Suyun azalmasından kaynaklı sucul canlıların olumsuz yönde etkilenmesini
önlemek amacı ile proje kapsamında en düşük akım debisi ırmağa sürekli
olarak verilecek ve su azalmasından sucul canlıların minimum düzeyde
etkilenmesi sağlanacaktır.
155
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
 Proje kapsamında Çağlayan Regülatöründe doğal hayatın sürekliliğinin
sağlanması adına bu raporun eklerinde yer alan Ekosistem Değerlendirme
Raporunda belirtilen tipte balık geçidi yer alacaktır.
 Balık geçidinin aktif kullanımına yönelik akış kontrolü ile özellikle regülatör ve
türbin arasında su akışı az olan kesimde oluşan göllenmelerde avlak sahası
amacıyla kullanılmaması için gerekli tedbirler alınacaktır.
Ayrıca inşaat DSİ ile imzalanacak olan Su Kullanım Hakkı Anlaşmasında;
“Depolama ve çevirme yapılarında (regülatör) yapısal ve işlevsel balık geçidi
yapılarının tesis edilmesi gerekmektedir. Şirket, balık geçidinin amacına uygun olarak
çalışması için gerekli su miktarını sağlamak, balık geçidini ve balıkların ana kanala
veya cebri boru girişini önleyen ızgara, filtre, sesli ve ışıklı uzaklaştırıcılar ve benzeri
sistemleri sürekli çalışır halde bulundurmakla, HES tesisi balık geçidi bitişiğinde tesis
edilecekse ses ve gürültü düzeyi ile ilgili olarak gerekli önlemleri almakla ve DSİ’nin
çakıl geçidi ve balık geçidi kapaklarıyla ilgili direktiflerine uymakla yükümlüdür.” ifadeleri
yer almaktadır. Bu bağlamda yatırımcı firma tarafından Çağlayan Regülatörüne balık
geçidi tesis edilecek, balıkların ana kanala veya cebri boruya girişini önleyen ızgara,
filtre, sesli ve ışıklı uzaklaştırıcılar ve/veya benzeri sistemler sürekli çalışır halde
bulundurulacaktır. Proje kapsamında balık geçidi santral bitişinde tesis edilmeyecek
olup, DSİ’nin çakıl geçidi ve balık geçidi kapaklarıyla ilgili direktiflerine uyulacaktır.
V.1.8. Proje kapsamındaki tesislerin (Baraj, Regülatörler, HES, iletim kanalı,
tünel yapımı ve servis yollarının v.s.) yapımı dolayısıyla kullanılacak malzemenin
nereden, nasıl ve ne miktarda temin edileceği,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi inşaat çalışmalarında beton imaları için
kullanılacak malzemeler, başta Şavşat ilçesi olmak üzere Artvin ili sınırları içerisinde
yer alan mevcut kırma eleme tesisleri ve beton santrallerinden sağlanacak olup, proje
kapsamında beton santrali ve kırma-eleme tesisi kurulması öngörülmemektedir.
Malzeme tedarikinin bölgedeki işletmelerden yapılması noktasında ‘’ÇED Gerekli
Değildir/ÇED Olumlu’’ belgesi bulunan firmalar ile çalışılacaktır. Proje kapsamında
kullanılacak yollar ile ilgili detaylı bilgiler raporun V.1.3. bölümünde verilmiştir.
V.1.9. İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı
gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan
büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı planlanan
üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği,
şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat
haritaları üzerinde gösterimi,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi inşaat çalışmalarında malzeme temini
amacıyla taş ocağı, kum ocağı açılması öngörülmemektedir. Taş ve kum tedariki
noktasında bölgedeki işletmelerden yapılması noktasında ‘’ÇED Gerekli Değildir/ÇED
Olumlu’’ belgesi bulunan firmalar ile çalışılacaktır. Proje kapsamında kullanılacak yollar
ile ilgili detaylı bilgiler raporun V.1.3. bölümünde verilmiştir.
156
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.10. Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması
durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması, patlatma
paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı, taşınımları,
depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya fırlatmaları hesaplarının
yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi inşaat çalışmalarında malzeme temini
amacıyla malzeme ocağı açılması öngörülmemektedir. Taş ve kum tedariki noktasında
bölgedeki işletmelerden yapılması noktasında ‘’ÇED Gerekli Değildir/ÇED Olumlu’’
belgesi bulunan firmalar ile çalışılacaktır.
Proje kapsamında tesis edilecek ünitelerin kazılarından çıkan malzemenin bir
kısmı, ünitelerin inşaatı sırasında saha dolgusu olarak kullanılacak olup,
kullanılamayan kısım ise ekte verilen 1/25.000 ölçekli Topografik haritada belirtilmiş
olan Kazı Fazlası Stok Sahalarında depolanacaktır.
Proje kapsamında Çağlayan Regülatöründe çevrilen Çağlayan Deresi sularının
iletim tüneli vasıtasıyla yükleme havuzuna ve oradan da cebri boru vasıtasıyla santrale
aktarılması planlanmıştır. İletim tüneli bölgenin topografyasına uygun olarak 3 parçalı
halde açılacak olup, buna ilaveten 2 ayrı yaklaşım tüneli de inşa edilecektir. Bu
tünellerin açılması sırasında ihtiyaç duyulması halinde patlatma işlemi yapılacaktır.
Patlatma işlemine ilişkin detaylar ve alınacak önlemler Bölüm V.1.2.’de verilmiştir.
V.1.11. Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının
çalışma süreleri (gün-ay-yıl) nakliye güzergahları, ulaşım altyapısı planı,
altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer alan en yakın
yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve kesiti, yakın çevresini de
gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine ekipmanları,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi inşaat çalışmalarında malzeme temini
amacıyla malzeme ocağı açılması öngörülmemektedir. Taş ve kum tedariki noktasında
bölgedeki işletmelerden yapılması noktasında ‘’ÇED Gerekli Değildir/ÇED Olumlu’’
belgesi bulunan firmalar ile çalışılacaktır.
V.1.12. Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi,
kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma
süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler,
alanın koordinatları, kapladığı alan büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı
çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri,( toz, gürültü v.s. alınacak
önlemler), tesis iş şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis
alanının 1/25.000 ölçekli haritada gösterimesi, kullanılacak makine ekipmanları,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında bir adet
şantiye sahası kurulacak olup, şantiye alanı santral alanının hemen yanında tesis
edilecektir. Proje kapsamında kırma-eleme tesisi kurulmayacak olup, ihtiyaç duyulacak
taş, kalker gibi malzemeler, Şavşat ilçesi ve çevresinde yer alan ve “ÇED Gerekli
Değildir/ÇED Olumlu’’ belgesi bulunan mevcut kırma eleme tesislerinden sağlanacaktır.
157
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.13. Beton Santralı tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi,
kurulması durumunda kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma
süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler,
kullanılacak makine ekipmanları,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında bir adet
şantiye sahası kurulacak olup, şantiye alanı santral alanının hemen yanında tesis
edilecektir. Proje kapsamında beton santrali kurulmayacak olup, ihtiyaç duyulacak
beton agregası, Şavşat ilçesi ve çevresinde yer alan ve “ÇED Gerekli Değildir/ÇED
Olumlu’’ belgesi bulunan mevcut beton santrallerinden sağlanacaktır.
V.1.14. Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu
güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu
havzasında yapılacak her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri
işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kaplayacağı ve kullanılacak
malzemeler, araç ve makineler,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında regülatör inşaat çalışmalarının
kuru ortamda yapılabilmesi amacıyla regülatörün memba kısmında memba batardosu
ve suların derivasyonu için derivasyon kanalı yapılacaktır.
İnşaat esnasında öncelikle suyun sağ ya da sol sahile derive edilerek Regülatör
inşaatının kuru zeminde tamamlanması planlanmaktadır.
Bu inşaat imalatlarının gerçekleştirilmesi için ekskavatör, yükleyici ve kamyonlar
kullanılacaktır. Derivasyon ve regülatör kazılarından çıkacak kullanılabilir nitelikteki
malzemeler regülatörler ve ilgili yapıların dolgu ve çevre düzenleme çalışmalarında
kullanılacaktır. Kullanılamayacak kazı fazlası malzeme ise belirlenen Kazı Fazlası
Malzeme Alanlarında depolanacaktır.
V.1.15. Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler,
Proje alanında yapılan gözlemsel jeolojik etütlerde mevcut durumda sanat yapı
yerlerinde ve çevresinde herhangi bir duyarlılık ve yamaç stabilite problemi
gözlenmemiştir. Ayrıca iletim hattı tünel şeklinde planlamış ve yüzeyden yaklaşık 40350 m derinden geçeceği için bölgedeki olası kitle hareketlerinden etkilenmeyecektir.
Ancak regülatör yeri, tünel giriş-çıkış portalleri, cebri boru güzergâhı ile yükleme
havuzu ve santral yerinde gevşek ve dayanımsız olan yamaç molozu, kayaç ayrışma
zonu, toprak örtüsü gibi malzemelerin her zaman heyelan riski taşıdığı göz önüne
alınarak kesin proje aşamasında bu alanlarda olası heyelan geometrisini ortaya
koymak amacıyla jeoteknik sondajlar yapılarak yamaç molozu, ayrışma zonu, toprak
örtüsü kalınlıkları belirlenecek ve oluşturulacak yapay şevlerin kazılarından önce
yapılacak yamaç stabilite analizleri jeolojik birimlerin ayrıntılı kaya ve zemin
sınıflandırmaları yapılarak kazı klasları, güvenli şev oranları ile destekleme sistemleri
belirlenecektir. Proje alanı ve çevresi heyelan risk haritası Bölüm IV.2.2.3. ‘de Şekil
IV.2.2.3.1., Şekil IV.2.2.3.2. ve Ek-7 ’de verilmiştir.
V.1.16. Yer altı suyuna etkiler,
Bölgede bulunan volkanik birimler tektonik hareketler sonucunda gelişen kırıkçatlak-eklem sistemleri ikincil geçirimli özellikte olup havzaya düşen yağış miktarının
büyük bir bölümü bu eklem kırık hatları boyunca düşük kotlara doğru akış göstererek
vadi diplerindeki akarsulara karışmaktadır.
158
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Dolayısıyla proje alanının üzerlerinde bulunduğu Üst Kretase yaşlı volkanitler ve
sedimenterlerden oluşan Çatak Formasyonu ve proje alanı çevresinde yüzeyleyen
türbiditik fasiyes çökellerinden oluşan Bakırköy Formasyonu’na ait kayaçlar
hidrojeolojik olarak genelde geçirimsiz ve yeraltı suyu bakımından verimsiz olup akifer
özelliği göstermemektedir.
Sanat yapı yerlerinde ve tünel güzergâhında yer yer karşılaşılacak olan volkanik
kayalar yoğun tektonizma etkisiyle ikincil geçirimliliğe sahip olup yer yer kısıtlıda olsa
kırık-çatlak sistemlerinde yeraltı suyu bulundurabilirler. Bu sular havzaya düşen ve
kayaçların kırık ve çatlaklarından süzülen doğal sular olup çökeltme havuzlarında
dinlendirildikten sonra uygun alıcı ortama deşarj edilecektir. Dolayısıyla bölgede
faaliyetten kaynaklı yeraltı suyu akış yönünde, miktarında ve akifer ortamında olumsuz
bir etki beklenmemektedir.
V.1.17. İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama
gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler,
Planlanan Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında
kırma-eleme tesisi ve beton santrali kurulmayacaktır. Oluşabilecek toz emisyonlarının
hesaplanmasında kullanılan emisyon faktörleri, 03.07.2009 tarihli 27277 sayılı Resmi
Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü
Yönetmeliği (SKHKKY)” Ek-12, Tablo 12.6’da verilen “Toz Emisyonu Kütlesel Debi
Hesaplamalarında Kullanılacak Emisyon Faktörleri” kullanılarak hesaplanmış (bütün
çalışmaların kontrollü olarak yapılacağı varsayılarak kontrollü emisyon faktörleri
kullanılmıştır) ve SKHKKY çerçevesinde en kötü senaryo dikkate alınarak tüm araç ve
ekipmanların aynı anda çalıştığı varsayılarak değerlendirilmiş ve Bölüm V.1.3.’te
verilmiştir.
Genel toplamda 84.000 m 3 hafriyat malzemesi oluşacaktır. Kullanılamayacak
nitelikte olan malzemeler ekolojik dengeyi bozmayacak şekilde kazı fazlası malzeme
stok sahalarına götürülerek nihai depolanacaktır.
Arazide oluşabilecek tozumayı minimuma indirgemek SKHKKY’nin “İzne Tabi
Tesisler İçin Emisyon Sınırları” ekinde (Ek-1) belirtilen, açıkta depolanan tozlu yığma
malzemelerle ilgili hava kalitesi standartlarını karşılama hususlarına uyulacaktır.
Arazide oluşabilecek tozumayı minimuma indirgemek için emisyon kaynağında
savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, yolların ıslah
edilmesi, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve
malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır.
Proje alanı tipik karasal özelliklerini taşımakta olduğundan, oldukça kurak
olduğundan Proje alanında bulunan yollar ve çalışma bölgesinde kullanılacak köy
yolları tozumayı önlemek için arazöz ile düzenli olarak sulanacaktır. Bölgenin iklimsel
özelliği dolayısıyla çalışmalar esnasında tozuma olması kaçınılmazdır. Bu nedenle
yukarıda belirtilen tozumayı önleyici tüm tedbirlerin tozumaya mahal vermeyecek
şekilde eksiksiz olarak yerine getirilmesi konusunda gerekli hassasiyet gösterilecek
olup, yöre halkı mağdur edilmeyecektir.
159
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.18. Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini
amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım
kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile
ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı
Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında
değerlendirilmesi,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Proje alanını gösterir 1/25.000
ölçekli Arazi Varlığı Haritası (Bkz. Ek-4) ve 1/25.000 ölçekli Orman Mesçere Haritası
(Bkz. Ek-5) incelendiğinde proje alanının tamamının orman sayılan alanlar içerisinde
kaldığı gözükmektedir. Ayrıca proje etki alanı içerisinde bölgede yaşayan vatandaşlara
ait kuru tarım arazileri de mevcuttur.
Proje alanı içerisinde kalan tarım alanları (tarım arazisi vasfındaki şahıs arazileri)
ile mera alanlarının kullanılması durumunda; 19.07.2005 tarihli ve 25880 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı
Kanunu ile 4342 sayılı Mera Kanunu kapsamında gerekli izinler alınacaktır.
Bu durumumda tarım alanlarının mevcut hallerine müdahale edilmeden önce ilgili
Kanunun 13. Maddesi gereğince İl Toprak Koruma Kurulu’na müracaat edilecek ve İl
Toprak Koruma Kurulu’nun uygun görüşü alındıktan sonra Gıda, Tarım ve Hayvancılık
Bakanlığı’ndan “Tarım Dışı Amaçlı Arazi Kullanım İzni” alınacaktır.
Ayrıca bu kapsamda öngörüldüğü takdirde, Kanunun 12. Maddesi ve Kanuna ait
15.02.2005 tarihli ve 26024 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
Uygulama Yönetmeliği’nin 12. Maddesi gereğince, ilgili alanlarda İl Müdürlüğü
tarafından hazırlanacak Etüt Raporu ve İl Toprak Koruma Kurulu’nun belirteceği
hususlar doğrultusunda hazırlatılacak Toprak Koruma Projesi’ne uyulacaktır. “Tarım
Dışı Amaçlı Arazi Kullanım İzni” başvurularında, 1/25.000’lik harita ve en az 1/10.000
ölçekli yerleşim planı ile tarım arazilerinin tapu kayıtları da başvuru ekinde yer alacaktır.
Proje dâhilinde akarsulara atıksu deşarjı yapılmayacak olup, atık sular
24.12.2005 tarih ve 25687 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Su
Kirliliği Kontrol Yönetmeliği Teknik Usuller Tebliği’nin ikinci bölümündeki fosseptiklerle
ilgili teknik sınırlamalar kısmında belirtilen esaslara uygun olarak bertaraf edilecektir.
Ayrıca yönetmelik gereğince, dere yatağına malzeme dökülmeyecek, derenin doğal
yapısının ve yatağının değiştirilmemesi için gerekli tüm tedbirler alınacaktır.
Proje alanına ulaşım için Artvin-Meydancık ve/veya Şavşat-Meydancık yolu
kullanılacaktır. Söz konusu proje sahası içerisinde kalan yollarda gerekli iyileştirmeler
yapılacak olup, herhangi bir bağlantı yolu yapılmayacaktır. Kati proje aşamasında proje
ünitelerine ulaşım için yeni yollar açılması söz konusu olursa izin başvurusu sırasında
bu yollar projesinde belirtilecek ve tarım arazilerine zarar verilmeyecek şekilde
planlanacaktır.
160
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.19. Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini
amacıyla kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilecek
ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, gerekli izinler, görüşler,
projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına
mesafesi, etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirler,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında Artvin orman Bölge
Müdürlüğü’nden temin edilen ÇED İnceleme Değerlendirme Formu ile Proje alanı ve
yakın çevresini gösterir 1/25.000 ölçekli orman mesçere haritası ekte mevcut olup (Bkz.
Ek-1/b ve Ek-5), proje alanının tamamı orman sayılan alanlarda kalmaktadır.
Proje alanı içerisindeki ağaç cinsleri ladin, göknar ve meşe olup, mesçere tipleri
BDy, LGcd3, Lc2, LDybc3, LMbc3, LGDybc3, ZYGDlbc3, T, BL, GnMbc3’tür. Çağlayan
Regülatörü ve HES projesi kapsamında gerçekleştirilecek tüm faaliyetler sırasında
ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu’nda belirtilen hususlara uyulacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi proje alanı ve yakın çevresini Çağlayan
Regülatörü ve HES projesi için yapılan çevresel etüt çalışmalarındaki gözlemler dikkate
alındığında 100 m 2’lik alan içerisinde ortalama 50 ağacın bulunduğu görülmekte olup
(Bkz. Şekil V.1.19.1); proje kapsamında 4.217 m 2’lik alan kullanılacağı düşünülürse
(Bkz. Tablo V.1.3.3.) ormanlık alanlara tekabül eden tesis yerleri için toplamda yaklaşık
2.200 adet ağaç kesilecektir.
Orman yangınlarına karşı alınacak tedbirlerle ilgili bilgiler eklerde (Ek-15) sunulan
Acil Müdahale Planı’nda detaylı olarak verilmiştir.
Proje kapsamında, orman sayılan alanların kullanımı için 6831 Sayılı Orman
Kanunu’nun, 17/3 maddesi gereği ''Orman İzni'', Artvin Orman Bölge Müdürlüğü’nden
alınacaktır.
V.1.20. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına kadar
yapılacak işlerde kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşacak emisyonlar,
Planlanan Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin arazi hazırlık
ve inşaat çalışmaları esnasında kullanılacak araçlardan kaynaklı yakıt (motorin)
kullanımı söz konusu olacaktır. Söz konusu araçlar için gerekli yakıt, faaliyet sahasına
en yakın olan ruhsatlı akaryakıt istasyonundan karşılanacaktır.
Arazinin hazırlanmasından projenin işletme aşamasına geçene kadar yapılacak
çalışmalarda kullanılacak olan araçlardan kaynaklı oluşması muhtemel emisyon
miktarlarının hesaplanmasında Tablo V.1.16.1.de verilen emisyon faktörleri
kullanılmıştır.
Tablo V.1.20.1. Dizel Araçlardan Kaynaklanan Emisyon Faktörleri (kg/ton)
KİRLETİCİ
DİZEL
Karbon monoksitler
9,7
Hidrokarbonlar
29
Azot Oksitler
36
Kükürt Oksitler
6,5
Toz
18
Kaynak: Hava Kirliliğinin ve Kontrolünün Esasları, 1991
161
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Projenin işletme aşamasına geçene kadar yapılacak olan arazi hazırlık ve inşaat
çalışmaları esnasında kullanılacak araçlar Tablo V.1.20.2.’de verilmiştir.
Tablo V.1.20.2. İnşaat Çalışmalarında Kullanılacak Makine Ve Ekipmanlar
MAKİNA VE EKİPMAN ADI
Kamyon
SAYISI
10 Adet
Traktör
3 Adet
Dozer
Ekskavatör
2 Adet
3 Adet
Kompresör
1 Adet
Greyder
Silindir
2 Adet
2 Adet
Jeneratör
2 Adet
Temel Kazık Makinesi
Beton Pompası
1 Adet
1 Adet
Arazöz
2 Adet
Yükleyici
2 Adet
Kullanılacak iş makinelerinin harcayacağı maksimum yakıt miktarı yaklaşık
30lt/saat, olup, her aracın oluşturacağı kütlesel debi hesaplamaları aşağıda verilmiştir.
Mazotun yoğunluğu = 0,8654 kg/lt alınmıştır. Kullanılacak araçların saatlik yakıt
sarfiyatının 30 lt/saat-araç olarak göz önüne alındığında 1 aracın oluşturacağı emisyon
değerleri aşağıda hesaplanmıştır.
30 lt/saat x 0,8654 kg/lt = 25,95 kg/saat = 0,026 ton/saat olarak bulunur. Buradan
da oluşturacağı gaz emisyon değerleri aşağıda verilmiştir.
Karbon monoksitler
Hidrokarbonlar
Azot Oksitler
Kükürt Oksitler
Toz
: 9,7 kg/ton x 0,026 ton/saat
: 29 kg/ton x 0,026 ton/saat
: 36 kg/ton x 0,026 ton/saat
: 6,5 kg/ton x 0,026 ton/saat
: 18 kg/ton x 0,026 ton/saat
= 0,252 kg/saat
= 0,754 kg/saat
= 0,936 kg/saat
= 0,169 kg/saat
= 0,468 kg/saat
Çalışacak araçlardan kaynaklanacak emisyonların minimuma indirgenmesi için,
04.04.2009 tarih ve 27190 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği’nin 7. Maddesi uyarınca; kullanılacak tüm
araç ve ekipmanların rutin kontrolleri yaptırılarak bakım gereken araçlar bakıma
alınacak ve bakımları bitene dek çalışmalarda başka araçlar kullanılacaktır. Ayrıca
Trafik Kanunu’na uygun şekilde çalışmaları konusunda uyarılarak özellikle yükleme
standartlarına uygun yükleme yapmalarına dikkat edilecektir.
162
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.21. Su temin sistemi planı, nereden temin edileceği, suyun arazinin
hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlemler
sonucu meydana getirilecek atıksuların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri,
deşarj edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi
yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının Rapora
eklenmesi (projenin memba ve mansabı dikkate alınarak su kalitesinin ilgili
mevzuat kapsamında bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve
değerlendirmesinin yapılması, analiz sonuçlarının rapora eklenmesi), (alınacak
gerekli görüşler, izinler),
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Revize Projesi enerji amaçlı ve
membadaki santralin sularını kullanacağından suyun akış yönü ve miktarı hiçbir
değişikliğe uğramayacak ve mansaba taşınan silt miktarı değişmeyecektir. Ayrıca proje
kapsamında arazi hazırlama ve inşaat ve işletme aşamalarında çalışacak personelin
içme-kullanma suyu ve tozlanmanın önlenmesi amacıyla su kullanımı söz konusudur.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi arazi hazırlık ve inşaat çalışmalarında
toplam 150 kişinin, işletme aşamasında ise 10 kişinin çalıştırılması planlanmakta olup;
gerekli su miktarları (bir kişinin günlük içme ve kullanma suyu ihtiyacı 150 lt/kişi-gün(7)
alınarak);
 Arazi hazırlık ve inşaat aşaması için; 150 kişi x 150 lt/kişi-gün = 22,5 m 3/gün;
 İşletme aşaması için ise; 10 kişi x 150 lt/kişi-gün = 1,5 m 3/gün olarak
hesaplanmıştır.
Çalışma sahasında ve yollarda meydana gelecek toz emisyonlarını minimize
etmek amacıyla ise günde ortalama 10 m 3 su kullanılması planlanmakta olup, sulama
arazözle yapılacaktır.
Gerek arazi hazırlık ve gerekse işletme aşamasında çalışanlar için gerekli sular
mevcut köy içme ve kullanma suyu şebekelerinden, kaynak sularından ve/veya
damacanalarla satın alınarak temin edilecektir. Arazinin tozlanmasını önlemek için
kullanılacak yaklaşık 10 m 3/gün’lük su ise yüzey suyundan alınarak tedarik edilecektir.
Personel tarafından kullanılan suların % 100 atıksuya dönüşeceği varsayımıyla;
arazi hazırlık ve inşaat aşamasında 22,5 m 3/gün, işletme aşamasında ise 1,5 m 3/gün
evsel nitelikli atıksu oluşacağı öngörülmektedir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından
yayımlanan “Atıksu Arıtımının Esasları” adlı kaynakta verilen evsel atıksu özelliklerine
göre arazi hazırlık ve inşaat ile işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli atıksuyun
özelikleri Tablo V.1.21.1.’de verilmiştir.
7
Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırılması Uygulamaları İTÜ - 1998, Prof . Dr. Dinçer TOPACIK, Prof . Dr. Veysel EROĞLU
163
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo V.1.21.1. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşaması ile İşletme Aşamasında
Çalışacak Kişilerden Kaynaklanması Muhtemel Evsel Nitelikli Atıksuların Toplam Kirlilik Yükleri
PARAMETRE
ATIKLARDA BULUNAN BİRİM YÜK
DEĞERİ (g/kişi–gün)
TOPLAM YÜK (k g/gün)
Arazi Hazırlık ve
İnş aat Aşam ası
İşletm e Aşam ası
BOI5
45-54
67,5-81
0,45-0,54
KOI
1,6-1,9 x BOI5
108- 153,9
0,72-1,02
0,6 – 1,0 x BOI5
40,5-81
0,27-0,54
Toplam katı maddeler
170-220
25,5-33,0
1,7-2,2
AKM
70-145
10,5-21,75
0,7-1,45
Klorür
4-8
0,6-1,2
0,04-0,08
Toplam organik karbon
Toplam azot
Serbest amonyak
Nitrat azotu
6-12
0,9-1,8
0,06-0,12
≈ 0,6 x toplam N
0,54-1,08
0,036-0,072
≈ 0,0-0,5 x toplam N
0-0,9
Toplam fosf or
0,6-4,5
0,09-0,67
Kaynak: Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı, “Atıksu Arıtımının Esasları”, 2005
0-0,06
0,006-0,045
Proje kapsamında gerek en yakın yüzeysel su kaynağı olan Çağlayan Deresi ve
gerekse bölgedeki diğer su kaynaklarına deşarj edilecek her türlü su için, 31 Aralık
2004 tarih ve 25687 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Su Kirliliği
Kontrol Yönetmeliği’’, 13 Şubat 2008 tarih ve 26786 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik
Yapılmasına Dair Yönetmelik” ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmelik
çerçevesinde yer alan alıcı ortam değerleri ile atıksu deşarj kriterlerine uyulacaktır.
Faaliyet alanı ve yakın çevresinde atıksu (kanalizasyon) sistemi olmadığından;
projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak evsel nitelikli atıksular,
19.03.1971 tarih ve 13783 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
‘‘Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait
Yönetmelik’’ uyarınca şantiye alanlarında kurulacak sızdırmasız fosseptiklerde
toplanacak ve vidanjörle Şavşat Belediyesi’ne teslim edilecektir.
Fosseptik planı eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-8). 31.12.2004 tarih ve 25687 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanarak (Değişik: R.G.-13.2.2008-26786) yürürlüğe giren Su
Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nin 32. Maddesi gereğince, fosseptikte toplanan
atıksuların bertarafı için Atıksu Yönetimleriyle yapılacak olan protokol ve vidanjörle
atıksu bertarafı sonucunda alınan belgeler beş yıl süreyle saklanacak ve denetimler
sırasında görevlilere beyan edilecektir.
V.1.22. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
meydana gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere
taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanılacakları,
Planlanan Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santral Projesi kapsamında
yapılacak işlemlerden evsel nitelikli katı atıklar, inşaat artıkları (tahta, demir, ambalaj,
vb.) ve trafodan arıza kaynaklı trafo yağları oluşması söz konusudur. Santralin faaliyeti
sırasında suyun taşıyarak çökeltme havuzunda biriktireceği killi, kumlu vb. çöken
malzemeler belli periyotlarla (dolduğunda) çökeltme havuzu hunisinden alınacak ve en
yakın yerleşim yerlerine tarım ile uğraşan vatandaşlara, bahçelerde kullanılmak üzere
ücretsiz olarak verilecektir. Çalışanlardan kaynaklanacak evsel nitelikli katı atık miktarı,
birim günlük katı atık miktarı 1,34 kg/gün-kişi(8) alınarak;
Arazi hazırlık ve inşaat aşaması için 150 kişi x 1,34 kg/gün-kişi = 201 kg/gün,
4
Kaynak: Çevre Bakanlığı, Belediyeler İçin Çevre El Kitabı, Çevre Kirliliği Önleme ve Kontrol Genel Müdürlüğü, 1998
164
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Oluşacak bu atıklar; proje sahası içerisinde şantiye olarak kullanılacak saha
içerisinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı çöp bidonlarında toplanarak; geri
kazanımı mümkün olan atıklar ayrı konteynerlerde biriktirilerek geri kazanım firmalarına
verilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan organik atıklar ise çeşitli noktalara
yerleştirilen ağzı kapalı çöp bidonlarında toplanarak; Şavşat Belediyesi katı atık
bertaraf sistemine verilerek bertaraf edilmesi sağlanacaktır.
İnşaat çalışmalarından oluşacak parça demir, çelik, sac, ambalaj malzemesi vb.
katı atıklardan geri kazanımı mümkün olanlar inşaat imalatlarında yeniden
değerlendirilecek, geri kazanımı mümkün olmayan atıklar ise özel atık grubunda
olduğundan türlerine bağlı olarak tabi olduğu yönetmelik çerçevesinde bertaraf
edilecektir (Atık pil ve akümülatörler “Atık Pil Ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği”
çerçevesinde, atık lastikler “Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği”
çerçevesinde bertaraf edilecektir).
İnşaat aşamasında çalışacak araçların bakım ve onarımları en yakın yetkili
serviste yapılacağından araçlardan herhangi bir atık yağ ve/veya ‘‘Atık Pil ve
Akümülatör Kontrolü Yönetmeliği’’ kapsamında atık oluşması söz konusu olmayacaktır.
Ancak araç bakımlarının proje sahasında yapılması söz konusu olursa, oluşması
muhtemel atık yağların bertarafı için 30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren "Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği" ve 30.03.2010 tarih
ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Atık Yağların Kontrolü
Yönetmeliği’nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” hükümleri uygun hareket
edilecektir.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında çalışacak kişilerin sağlık
sorunlarına müdahale etmek amacıyla yataksız, ayakta tedavi amaçlı revir ünitesi
kurulacaktır. Revir ünitesinde oluşacak atıkların miktarı tam olarak belirlenememekle
birlikte çok az miktarda olması tahmin edilmektedir. Tesiste Tıbbi Atıkların Kontrolü
Yönetmeliği kapsamında geçici olarak depolanması sağlanacak olan tıbbi atıklar,
Şavşat Belediyesine verilecek veya bölgedeki hastane atıkları ile birlikte bertarafı
sağlanacaktır.
Ayrıca projenin tüm aşamalarında oluşması muhtemel ambalaj ve ambalaj
atıkları; 24.06.2007 tarih ve 26562 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
giren “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği“ ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Ambalaj Atıklarının Kontrolü
Yönetmeliği’nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” hükümlerine uygun olarak
bertaraf edilecektir.
Proje kapsamında oluşacak katı atıklar, proje alanında uzun süre
depolanmayacağından koku, görünüş, sızıntı gibi herhangi bir probleme neden
olmayacaktır. Ayrıca proje kapsamında oluşacak tüm katı atıkların (yemek artığı,
ambalaj kâğıdı, pet şişe, cam şişe vb.) 14.03.1991 tarihli ve 20814 sayılı “Katı Atıkların
Kontrolü Yönetmeliği” Madde 18’de belirtildiği üzere; denizlere, göllere ve benzeri alıcı
ortamlara, caddelere ve ormanlara dökülmesinin yasak olduğu konusunda çalışanlar
uyarılacaktır.
Projenin işletme aşamasında oluşacak tüm katı atıklar için “Katı Atıkların Kontrolü
Yönetmeliği”, “Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği”, “Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü
Yönetmeliği”, “Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”, “Ambalaj Atıklarının Kontrolü
Yönetmeliği” ve “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği” hususlarına uyulacaktır.
165
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.23. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
yapılacak işler nedeni ile meydana gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve
seviyesi, kümülatif değerler,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin arazi hazırlık ve inşaat
çalışmalarında (kazı, dolgu, montaj vb.); regülatör (su alma yapısı ve derivasyon hattı
dâhil), iletim tüneli, yükleme havuzu, cebri boru ve santral binasında çalışacak makine
ve ekipmanlardan kaynaklı gürültü oluşumu söz konusu olacaktır. Projenin arazi
hazırlık ve inşaat aşamasında faaliyet gösterecek makine, araç ve ekipmanlar ve
miktarları Tablo V.1.23.1.'de verilmiştir.
Tablo V.1.23.1. Araç ve Ekipmanların Ses Gücü Düzeyleri
MAKİNA VE EKİPMAN ADI
SAYISI
SES GÜCÜ DÜZEYİ (dB)
Kamyon
Traktör
10 Adet
3 Adet
104
90
Dozer
2 Adet
106
Ekskavatör
Kompresör
3 Adet
1 Adet
106
103
Greyder
2 Adet
106
Silindir
Jeneratör
2 Adet
2 Adet
105
105
Temel Kazık Makinesi
1 Adet
104
Beton Pompası
Arazöz
1 Adet
2 Adet
109
104
Yükleyici
2 Adet
107
Kullanılacak olan makine ve ekipmanlar belirli bir sıra ile çalışacak olup, aynı
anda aynı yerde olma olasılıkları çok düşüktür. Ancak yapılan gürültü
hesaplamalarında en olumsuz senaryo baz alınarak proje alanlarında çalışacak olan
araçların hepsinin aynı anda çalıştıkları varsayılmıştır.
a) Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşamasında Patlatma Etkileri;
Hafriyat çalışmaları kapsamında regülatör aksı, iletim tüneli, cebri boru hattı ve
santral binasının inşaatları için gerek duyulması halinde gerekli bölümlerde açık alan
patlatmaları gerçekleştirilecektir.
Hafriyat çalışmalarının yapılacağı alanlarda sert kayalık zemin bulunduğu
durumlarda, kırıcılı ekskavatör kullanılarak kayaların kırılarak parçalanması ve kazı
fazlası malzeme alanına taşınması sağlanacaktır. Kırma işleminin yapılamayacağı
zeminlerde ise, kontrollü, parçalamalı patlatma yöntemi ile hafriyat çalışmaları
yapılacaktır. Bu çalışmalarda 500 mm/sn’lik gecikmeli kapsüller kullanılacaktır. 1, 2 ve
3 no’lu kapsüller sıra ile patlatılacaktır. Dolayısıyla, söz konusu yöntem ile yapılan
patlatmalar sonrasında ortaya çıkan malzeme çevreye saçılmayacak ve patlamanın
olduğu alanda parçalanması sağlanacaktır (Bkz. Şekil V.1.23.2.). Parçalanan bu
malzemeler kazı fazlası malzeme alanlarına taşınacaktır.
166
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil V.1.23.1. Açık Alan Patlatmasının Graf iksel Gösterimi
Proje alanı içerisinde patlayıcı madde depolaması yapılmayacak olup; patlatma
işlemleri gündüz saatlerinde yapılacaktır. Açık saha patlatmalarında; rockbit delici, anfo
patlayıcı, Powergel Magnum yemleyici, exel kapsül ateşleyici, infilak fitili, akım ölçüm
cihazı ve ateşleyici manyeto kullanılacaktır.
Proje kapsamında gerçekleştirilecek inşaat çalışmalarında kullanılmak üzere
alınacak patlayıcı malzemeler için patlayıcı malzemelerin teslim alınması, taşınması,
dağıtılması, geri alınması ve muhafazası, bu amaçla eğitilmiş ve fenni nezaretçi
tarafından görevlendirilmiş kimseler tarafından ilgili mevzuat hükümlerine göre
yapılacaktır. Doldurma, sıkılama, kapsül tellerinin temizlenmesi, bağlanması ve
ateşlenmesi bizzat fenni ziyaretçi görevlendirilmiş, yeterlilik belgesine sahip ateşçi
tarafından yapılacaktır. Patlayıcı yerleştirilen delikler çok iyi sıkılama yapılacak ve
parça savrulma riskini önlemek amacıyla deliklerin üzeri örtülecektir. Patlatma
esnasında her türlü çevre emniyeti alınacak, tüm saha çevresine gerekli ikaz levhaları
asılacak ve patlatma yapılmadan önce siren ile uyarı yapılacaktır. İşletmede tehlikeli,
parlayıcı ve patlayıcı özellik gösteren maddeler ile ilgili olarak “Parlayıcı, Patlayıcı,
Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler
Tüzüğü”ne uyulacaktır.
Proje kapsamında yapılacak patlatmalar kesinlikle galeri yöntemi ile
yapılmayacaktır. Patlatmalar gündüz saatlerinde (08.00-18.00) ve çevrede yaşayan
yöre halkına haber verilerek gerçekleştirilecek olup; gece zaman dilimlerinde patlatma
ile ilgili herhangi bir çalışma yapılmayacaktır.
167
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Orman sayılan alanlar patlayıcı madde deposu olarak kullanılmayacağından
ihtiyaç duyulması halinde kullanılacak olan patlayıcı her seferinde yalnızca 1 günlük
ihtiyacı karşılayacak kadar tedarik edilecektir.
Arazi hazırlık ve inşaat sırasında uygulanacak olan patlatma modeli ve patlayıcı
madde miktarı aşağıda verilmiştir. Patlatma sırasında delikler arası mesafe ve delik
yönleri madenin mostrasına göre düzenlenecek, patlayıcı yerleştirmek amacıyla
açılacak delikler patlayıcıların yerleştirilmesinden sonra iyice sıkıştırılarak parça
savrulma riski önlenecektir. Alanda yapılacak patlatma işleminde şeşbeş delik
sisteminde 2 sıra halinde 12 delik açılacaktır (maksimum patlatma dizaynı).
Patlatmadan kaynaklanacak etkinin azaltılması amacıyla gecikmeli kapsül ile
gecikmeli patlatma yapılacaktır. Yani, inşaat alanında patlatılacak olan her iki deliğin
patlatma süreleri arasında belirli bir gecikme bırakılacaktır.
Alanda yapılacak patlatma işlemleri bu konuda uzman bir ekip tarafından
gerçekleştirilecektir. İşletme alanı içerisinde patlayıcı madde deposu kurulmayacak,
patlayıcılar patlatma yapılacak gün gerekli önlemler alınarak alana getirilecektir.
Patlatma sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınarak saha içine yabancı insan veya
hayvanların girmesi engellenecektir. Patlatma işlemi, jandarma ve muhtara bir gün
öncesinden ve hangi saatte yapılacağı haber verilerek yapılacaktır.
Patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması işlemleri sırasında “Tekel
Dışı Bırakılan Patlayıcı, Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali,
Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi
Denetlenmesi Usul ve Esasları’na” İlişkin 29 Eylül 1987 tarih ve 19589 sayılı Resmi
Gazetede yayınlana 87/12028 Karar Sayılı Tüzük hükümlerine riayet edilecektir.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında arazi hazırlık
ve inşaat çalışmaları sırasında ihtiyaç duyulması halinde patlatma işlemi
gerçekleştirilecek olup, bu konuya ilişkin detaylar Bölüm V.1.2.’de verilmiştir. Tablo
V.1.2.1. incelendiğinde Mesafeye Göre Titreşim Hızı Değerleri Tablosu incelendiğinde
10 kg’lık şarjın etkisi ile oluşan titreşim hızı patlatma noktasından itibaren yaklaşık 100
m önce 5 mm/sn’nin altına inmektedir. Bu durumda maksimum anlık şarj (10 kg) ile
yapılan patlatmalar sonucu oluşan vibrasyonun iletim tünelinin 180 metre doğusunda
bulunan Bağlıca Mahallesi’ne, yine iletim tünelinin 350 metre batısında bulunan
Topçular Mahallesine, santralin 500 metre doğusunda bulunan Dereiçi Mahallesine
ve/veya iletim tünelinin 600 m batısında yer alan Tepebaşı Köyüne (Bina Türleri
Tablosu, b tipi binalar) olumsuz etkisinin olmayacağı ortaya çıkmaktadır.
Binalardaki hasarların titreşim genliği yönünden incelenmesi;
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında tesis edilecek
ünitelerin yerleşim yerlerine en yakın olduğu yer, iletim tünelinin kuş uçuşu 180 m
batısından geçtiği Bağlıca Mahallesidir. Yine iletim tünelinin 350 metre batısında
Topçular Mahallesi, santralin 500 metre doğusunda Dereiçi Mahallesi, iletim tünelinin
600 m batısında Tepebaşı Köyü bulunmaktadır. Hesaplara göre patlatma sonucu
oluşacak vibrasyonun etki mesafesinde herhangi bir hassas nokta (bina, tarihi binalar,
mağara vb.) bulunmamaktadır (Bkz. Bölüm V.1.2.).
168
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
b) Arazi Hazırlık ve İnşaat Aşamasında Gürültü Etkileri
Planlanan projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında meydana
gelecek olan toplam gürültü düzeyinin tespit edilmesi amacıyla Sound PLAN 6.5
programından yararlanılmıştır. Yapılan hesaplamalarda gürültü kaynağı olarak seçilen
araç ve ekipmanların gürültü düzeyleri hakkında bilgi ise programın kitaplığında
bulunan veri tabanından sağlanmıştır.
Programda ilk olarak, gürültü dağılımını direk olarak etkileyen doğal zeminin
yükseklik modeli ortaya çıkartılmıştır. Doğal zeminin programa yansıtılması esnasında
1/25.000 ölçekli topografik harita üzerinde bulunan ve 10 m yükseltilerle atılan yükselti
konturları sayısallaştırılmıştır.
Yükseltilerin sayısallaştırılmasından sonra programın sayısallaştırılan yükseltiyi
algılaması amacıyla Geçici SZM (sayısal zemin modellemesi) oluşturulmuştur. Geçici
SZM oluşturulması işleminden sonra ise arazi hazırlık çalışmaları esnasında çalışacak
olan araçları tanımlanmış ve tesis oturum alanı içerisine yerleştirilmiştir. Yapılan
hesaplamada arazi hazırlık çalışması esnasında tüm araçların aynı anda ve aynı
noktada çalışmaları varsayımı ile veriler girilmiştir.
Yapılan bu çalışmalar sonucunda gürültü düzeyinin hesaplanacağı hesaplama
alanı tanımlanmış ve bu alan içerisinde çalışacak olan araçlardan kaynaklı gürültü
düzeyleri hesaplanmış ve Akustik Rapor içerisinde sunulmuştur (Bkz. Ek-14).
Akustik Rapor’da da görüleceği üzere, projenin inşaat çalışmaları esnasında
çalışacak araçlardan kaynaklı gürültü düzeyi özellikle araçların çalıştığı bölgede yüksek
değerlere çıkmaktadır.
Yapılan hesaplamalar arazi hazırlık ve inşaat aşamasında çalışacak araçların
aynı anda ve aynı yerde çalışmaları göz önüne alınarak yapılmıştır.
Ancak inşaat çalışmaları süresince bütün araçların aynı anda çalışmaları söz
konusu olmayacak olup, araçlar belli bir sıra halinde çalışacaktır. Dolayısıyla projenin
arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında hesapla elde edilen gürültü
düzeylerinden daha düşük seviyelerde gürültü oluşması beklenmektedir.
04.06.2010 tarihli ve 27601 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren
“ÇGDYY” Ek-VII Tablo-5”de belirtilen şantiye alanı için çevresel gürültü sınır değerleri
Tablo V.1.23.2.’de verilmiştir.
Tablo V.1.23.2. Şantiye Alanı İçin Çevresel Gürültü Sınır Değerleri
Faaliyet türü (yapım , yıkım ve onarım )
Lgündüz (dBA)
Bina
70
Yol
75
Diğer kaynaklar
70
Tablo V.1.23.2.’de verilen gürültü seviyeleri ile Akustik Raporda yer alan gürültü
haritasında belirtilen gürültü dağılımı karşılaştırıldığında; arazi hazırlık ve inşaat
çalışmaları sırasında oluşacak gürültünün yerleşim yerlerine etkisinin “Çevresel
Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Ek VII Tablo-5’te belirtilen 70
dBA sınırının altında kaldığı görülmektedir. Söz konusu yerleşim yerlerinin arazi
hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında, oluşması muhtemel gürültü seviyelerinden
olumsuz etkilenmeleri söz konusu olmayacaktır.
169
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÇED Raporu kapsamında hazırlanan Akustik Rapor eklerde sunulmuştur
(Bkz. Ek-14).
Proje Alanına en yakın yerleşim yerleri; iletim tünelinin 180 metre doğusunda
bulunan Bağlıca Mahallesi, yine iletim tünelinin 350 metre batısında bulunan Topçular
Mahallesi, santralin 500 metre doğusunda bulunan Dereiçi Mahallesi ve iletim tünelinin
600 m batısında yer alan Tepebaşı Köyü’dür. Proje kapsamındaki gürültü
hesaplamaları en yakın yerleşim dikkate alınarak yapılmış olup, faaliyet süresince
proje etki alanındaki yerleşim yerlerinin oluşması muhtemel gürültü seviyelerinden
olumsuz etkilenmeleri söz konusu olmayacaktır.
Yapılan hesaplamalarda arazi hazırlık ve inşaat aşamasında çalışacak araçların
aynı anda çalışmaları göz önüne alınarak yapılmıştır. Ancak inşaat çalışmaları
süresince bütün araçların aynı anda çalışmaları söz konusu olmayacak olup, araçlar
belli bir sıra halinde çalışacaktır. Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi
için belirlenen iş akış sürelerinin belirlendiği zamanlama tablosu Bölüm III.2.’de
verilmiştir.
Proje alanının yakın çevresinde, çevre mahallelerin yerleşim birimleri dağınık
halde görülmektedir. Ancak proje alanının oldukça eğimli bir topoğrafyaya sahip
olması, yükseltilerin doğal engel görevi görmesini de sağlayacaktır. Dolayısıyla
projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında hesapla elde edilen gürültü
düzeylerinden daha düşük seviyelerde gürültü oluşması beklenmektedir.
Ayrıca inşaat çalışmaları süresince faaliyet sahibi tarafından şantiye alanında;
inşaatın başlama, bitiş tarihleri ve çalışma periyotları ile Belediye’den alınan izinlere
ilişkin bilgiler, inşaat alanında herkesin kolayca görebileceği bir tabelada
gösterilecektir.
Ayrıca işletilmesi planlanan “Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali
Projesi” 27.04.2011 tarih ve 27971 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
giren “Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi Yönetmeliği, Ek-VII’nin İzne Tabi
Tesisler” listesinde yer almamaktadır. Aynı Yönetmelikte Madde 33’te belirtilen “Çevre
Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmeliğin Ek-1 ve Ek2’sinde Belirtilen İşletme ve Tesisler” içerisinde de yer almamaktadır. Dolayısıyla
tesisin işletmeye geçmesine müteakip gürültü ile ilgili herhangi bir izin alınmasına
ihtiyaç duyulmamaktadır.
V.1.24. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek
yerine getirilecek işlerde çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun
konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin
edileceği,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesinin arazi hazırlık ve inşaat
çalışmaları kapsamında toplam 150 kişinin çalışması planlanmaktadır. Proje dâhilinde
çalışacak vasıfsız personel, mümkün olduğunca başta Şavşat ilçesi olmak üzere proje
alanı ve çevresinden istihdam edilecek, işletme aşamasında ise daimi personeller yine
yöreden istihdam edilerek az da olsa bölge ekonomisine katkı sağlanmış olacaktır.
Proje kapsamında çalışacak personelin teknik ve sosyal ihtiyaçları (barınma,
dinlenme, yemekhane vb.) proje kapsamında kurulacak şantiye alanlarında yer alan
sosyal tesislerde temin edilecektir. Ayrıca ihtiyaç duyulması halinde teknik ya da sosyal
ihtiyaçlar, proje alanı yakın çevresindeki Şavşat ilçesi ile Artvin il Merkezinden temin
edilebilecektir.
170
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.1.25. Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla
yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan
düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki
ve ağaç türleri,
Peyzaj çalışmaları kapsamında, inşaat döneminde ve sonrasında doğal peyzajın
işlev ve yapısında oluşacak değişiklikler (yeni alanların, lekelerin ve koridorların
oluşması vb.) ve bunların etkilerini belirleyerek gerekli planlama ve uygulama
çalışmalarının yapılması hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, proje alanında inşaat
sonrası etkileri azaltmak amacıyla saha düzenlemeleri ve çevre koruma çalışmaları
gerçekleştirilecektir. Bu çalışmalar sırasında öncelikli olarak mevcut yapıda
oluşabilecek tahribatı en aza indirgemek için gerekli önlemler alınacaktır.
Proje alanında inşaat çalışmalarının başlamasıyla beraber, çevresel koruma ve
uygulama çalışmalarının da başlaması gerekmektedir. İnşaat sonrasında yapılacak
onarım ve iyileştirme çalışmalarının başarılı olabilmesi büyük bir oranda bu duruma
bağlıdır. Bu bağlamda; Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi
kapsamında çalışma alanı sınırlarının belirlenmesi, üst toprak sıyrılması ve
depolanması, geçici erozyon önlemlerinin alınması ve sedimantasyon kontrolü
çalışmaları gerçekleştirilecektir. Bu çalışmalara ait gerçekleştirilecek uygulamalar
aşağıda detaylı olarak verilmiştir.
Çalışma Alanı Sınırlarının Belirlenmesi;
İnşaat döneminde sahada çalışacak personelin alanın doğal peyzaj değerleri
hakkında bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesi gerekmektedir. Bunun için yapılacak ilk
şey; tüm çalışanların çevre eğitimi alması, şantiye sahalarının belirli noktalarına afiş,
poster vb. görsel iletişim araçlarının asılması, doğal yapının daha fazla bozulmaması
için çalışma ve şantiye alanlarına ait sınırların belirlenerek tüm personelin bu alanların
dışında hem inşa (izinsiz yollar açmak, ekstra alan kullanımı vb.) hem de sosyal
(özellikle balık tutmak dâhil her türlü avcılık faaliyetleri, ateş yakmak vb.) boyutta hiçbir
şekilde faaliyette bulunmamasıdır. Özellikle planlanan proje alanı tarım arazileri
yakınında olduğu düşünülürse, bu önlemlerin alınması kaçınılmazdır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında 150 personelin kalacağı,
toplam 1 adet şantiye kurulması planlanmaktadır. Prefabrik yapılar şeklinde inşa
edilecek şantiye sahalarının inşaat sonrasında tekrar eski haline getirilmesi, bu
alanların doğal peyzaj yapısına ulaşması hedeflenmektedir.
Toprak Sıyırma ve Depolama İşlemleri;
İnşaat döneminde dikkat edilmesi gereken en önemli aşama iyi bir ‘‘Üst Toprak
Yönetimi’’dir. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında inşaat çalışması
yapılacak tüm alanlarda (dik ve yan eğimli alanlarda dâhil) üst toprağın sıyrılması ve
inşaat süresince alt toprakla karışmayacak şekilde gerekli önlemler alınarak korunması
gerekmektedir. Ancak proje alanın da regülatör, iletim tüneli girişi, yaklaşım tünelleri,
yükleme havuzu, cebri boru ve santral bölgeleri su yüzeylerine yakın alanlarda inşa
edileceği için proje alanının tamamında üst toprak sıyrılması mümkün olmayacaktır.
Proje kapsamında, toprak sıyırma ve depolama işlemleri esnasında dikkat
edilmesi gereken hususlar şunlardır:
 Üst toprak minimum 15 cm, maksimum 30 cm derinliğe kadar sıyrılacaktır (Şekil
V.1.25.1.). Üst toprak derinliğinin 15 cm‘den daha az olduğu yerlerde, üst
toprağın tamamı dikkatlice sıyrılarak ayrı bir yerde depolanacaktır.
171
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil V.1.25.1. İnşaat Döneminde Bitkisel (üst) Toprağın Sıyrılması Çalışmaları
 Üst toprak, araç ve iş makinelerinin sıkıştırmayacağı veya kirlenmeye maruz
kalmayacağı yerlerde, kayıplarını ve/veya bozulmasını en düşük düzeyde tutacak
koşullarda depolanacaktır (Şekil V.1.25.2.).
b
a
Şekil V.1.25.2. a, b, Üst Toprak Depolama Yöntemleri
 Üst toprak alt toprakla karıştırılmayacak, ayrı yerlerde depolanacak veya
jeotekstil yayılarak karışımın önlenmesi gibi uygulamalar yapılacaktır
(Bkz. Şekil V.1.25.3.).
172
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
b
a
Şekil V.1.25.3. a, b, Üst Toprak Depolama Yöntemleri, Jeotekstil Uygulaması
 Üst toprak ve alt toprak yığınları, serbestçe drene olabilecek şekilde
yerleştirileceklerdir.
 Makul geçişlere izin vermek amacıyla (Hayvan geçişleri, araç geçişleri vb.) ve
yüzey suyunun yığının yanında birikebileceği alçak alanlarda üst toprak
kümesinde açıklıklar bırakılacaktır.
 2 m’den yüksek olmayan, yamaç eğimleri 45º’den küçük açık hendeklerle drene
olan stok alanlarında toplanacaktır.
 Yığının üstü, yağışın içeri işlemesini azaltacak, ama havasız (anaerob) koşulların
gelişimini engelleyecek düzeyde, hafifçe sıkıştırılacaktır.
 Gerek olduğunda, dış çevresine stabilizasyon
taşkınlardan korunması sağlanacaktır.
destekleri
yerleştirilerek,
 Üst toprak hiçbir şekilde yataklama materyali olarak kullanılmayacaktır.
Böylelikle inşaat sonrasında bitkilendirme sürecinde; bitki gelişimi için en önemli
faktör olan toprak (Verimli/Üst Toprak Katmanı) korunarak, dikim için uygun ortamlar
sağlanmış olacaktır. Aksi takdirde, inşaat sonrası peyzaj onarım çalışmaları için
dışardan üst toprak getirilmesi gerekecektir.
Geçici Erozyon Önlemlerinin Alınması;
İnşaat boyunca dikkat edilmesi gereken bir diğer önemli konuda proje alanlarının
erozyon açısından değerlendirilmesidir. Erozyon ve heyelan riski olan eğimli alanlar ile
kazı bölgelerinde inşaat aktiviteleri sırasında;
-
Üst toprak sıyrıldığı için,
Yüzey örtüsü ve ağaçlık alanlar tahrip olduğu için,
Mevcut bitki örtüsü kaldırıldığı için,
Arazi topoğrafyası değiştirildiği için ve
Mevcut stabil arazi plastiği bozulduğu için inşaat tamamlanana kadar gerekli
geçici erozyon önlemleri alınacaktır.
173
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje kapsamında yer alan tesislerin inşa edileceği alanlar genel itibariyle
karmaşık bir jeomorfolojik yapıya sahip olup özellikle hafriyat işlemleri sırasında ve kazı
bölgelerinde su erozyonu meydana gelme olasılığı çok yüksektir. Bu durum; toprak
kaybına ve arazi veriminin düşmesine, sediman taşınması ile Kızılırmak’ta su
kalitesinin düşmesine ve oluşabilecek bir kayma ile ciddi topografik değişikliklere neden
olabilecektir.
Öncelikle, alt toprağın kaldırılması aşırı erozyona neden olmayacak ve
erozyondan etkilenmeyecek biçimde olacaktır. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis
aşamasındaki faaliyetler kapsamında aşağıdaki geçici erozyon önlemleri yürütülecektir:
- Yüzey akışını kesintiye uğratmak ve tabanın oyulmasını önlemek amacıyla,
malzeme birikintileri bırakılacaktır.
- Toprağın stabilizasyonunu sağlamak üzere kesilen ağaç kökleri olabildiğince
yerinde bırakılacaktır.
- Dikine ve enine eğimlerde gerektiğinde drenaj kanalları oluşturulacaktır.
- Eğimlerin kesilmesi gerektiğinde mini savaklar oluşturulacak, bu savaklar eğim
boyunca akıntının aşağıya deşarjını sağlayacaktır.
- Çökmeler, toprak kayıpları gibi durumların önlenmesi için sürekli izleme
yapılacaktır.
- Gerektiğinde, yüzey toprakla ve bir erozyon şiltesiyle kaplanacak ve yerli türler
kullanılarak tohumla veya çalılarla bitkilendirilecektir.
Ağaçlandırma ve peyzaj çalışmaları sırasında dikilebilecek bitki türleri bölgenin
vejetasyonunda yer alan ağaçlardan kullanılabilecektir.
Şekil V.1.25.4. Erozyon Önleme Yöntemleri Kapsamında Oluşturulan Malzeme Birikintileri ve İstifleri
174
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Alınacak bu önlemler inşaat sırasında tehlikeli bir durumla karşılaşmamak (göçük,
heyelan, yıkılma vb.) hem de arazi topoğrafyasında daha fazla zararlar oluşmasına
engel olmak için yapılması zorunlu olan uygulamalardır. Proje Alanı ve çevresini
gösterir 1/25.000 ölçekli Heyelan Haritası Ek-7’de verilmiştir.
Sedimantasyon Kontrol;
Proje alanında özellikle kazı yapılan alanlarda oluşabilecek erozyon sonucunda
meydana gelen sedimanlar en yakın çevrede bulunan su kaynaklarını kirletebilir (Şekil
V.1.25.5.). Bu riskin bulunduğu; su geçişlerinde ve faaliyet alanlarının bir su yatağı ile
kesiştiği veya paralel olduğu yerlerde sedimanlı su girişini engellemek üzere sediman
önleyici, silt kafes veya saman balyası engeli biçiminde düzenekler kurulacaktır (Şekil
V.1.25.6.).
Şekil V.1.25.5. Sedimanlardan Kaynaklı Su Kirliliğini Azaltma ve Önleme Yöntemleri; Silt kafes, Saman balyası
Üst toprağın sıyrıldığı ve bitki örtüsünün tahrip olduğu kısımlarda yağışlı
dönemde çıplak kalması beklenen sahalarda sediman filtreleri ve tutucu düzenekler
uygulanabilir çözümlerdir. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında özellikle
Çağlayan Deresi ve Meydancık Deresine ait kıyı bölgelerinde, su geçişlerinde, yol
şevlerinde ve sedimantasyon riski olan inşaat sahalarında mutlaka gerekli önlemler
alınmalıdır.
175
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil V.1.25.6. Sedimantasyon Kontrolünde Silt Kafes Uygulaması
İnşaat sırasında alınan çevre koruma önlemleri ve gerçekleştirilen uygulamalar
sayesinde daha az alanın zarara uğradığı, inşaat çalışmalarının kontrollü ve çevreye
saygılı bir şekilde ilerlediği görülmektedir. Ayrıca inşaat sonrası yapılacak peyzaj
düzenleme çalışmaları ile inşaat boyunca zarar gören ve tahrip olan alanların kendini
daha kısa sürede onarabildiği görülmektedir. Bu nedenle yukarda belirtilen hususlara
dikkat edilmesi doğal çevrenin korunması ve ekosistemin devamlılığı açısından büyük
önem arz etmektedir.
İnşaat boyunca yukarıda belirtilen önlemlerin alınmasının ardından en önemli
aşamalardan biri de bitkilendirme sürecidir. Proje kapsamında inşaat çalışmalarının
tamamlanması ile beraber proje kapsamında hazırlanan Ekosistem Değerlendirme
Raporunda yer alan bitki türlerinden yararlanarak bitkilendirme çalışmaları yapılacaktır
(Bkz. Ek-10). Bu konu Bölüm V.2.16.’da detaylı bir şekilde ele alınmıştır.
V.1.26. Yer altı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına
(geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal
değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi,
Projenin güzergâhı ve inceleme alanı içerisinde 2872 sayılı Çevre Kanunu ‘’Özel
Çevre Koruma Bölgeleri’’ başlığında tanımlanmış alan ve 2873 sayılı Milli Parklar
Kanunu’na giren ‘’Milli Parklar’’, ‘’Tabiatı Koruma Alanları’’, ‘’Tabiat Anıtları’’, ‘’Tabiat
Parkları’’ maddesi altında yer alan özellikte alanlara ait bilgiler raporun IV.2.11
bölümünde ayrıntılı olarak verilmiştir. Bunların yanı sıra biyosfer rezerv alanları,
biyogenetik rezerv alanları, turizm, arkeolojik, tarihi ve kültürel sit alanları da yer
almamaktadır.
176
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Proje alanını gösterir Genel Yerleşim Planı eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-3). Proje
alanı 1/100.000 ölçekli Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane-Artvin Planlama
Bölgesi Çevre Düzeni Planı içerisinde kalmaktadır. Plan paftası ve lejantı ekte
mevcuttur (Bkz. Ek-2). 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planına göre proje alanı
ormanlık alanı içerisinde yer almaktadır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında Trabzon
Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’nce yerinde yapılan inceleme
çerçevesinde Projenin yapılacağı alanlarda 2863 sayılı Kanun kapsamında giren
herhangi bir kültür varlığına rastlanmadığı belirtilmiş olup konuya ilişkin Kültür ve
Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün 28.11.2012 tarih
ve 249989 sayılı yazısı ekte mevcuttur (Bkz. Ek-1/c).
Ayrıca Artvin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nün 30.04.2014 tarih ve 1313 sayılı
yazısında da Proje Alanı içerisinde doğal sit veya tabiat varlığı bulunmadığı bildirilmiştir
(Bkz. Ek-1/f)
Proje etki alanı içerisinde herhangi bir hassas alan bulunmamaktadır. Ancak
yapılacak çalışmalar esnasında söz konusu proje alanında 2863 sayılı “Kültür ve Tabiat
Varlıklarını Koruma Kanunu”nun 4. Maddesi kapsamında herhangi bir kültür varlığına
rastlanılması halinde ilgili mevzuat gereği çalışmalar durdurularak en yakın müze
müdürlüğüne veya mülki idare amirliğine bilgi verilecektir.
V.1.27. Diğer özellikler.
Bu bölümde belirtilecek başka bir husus bulunmamaktadır.
V.2. Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre
üzerine etkileri ve alınacak önlemler,
Raporun bu bölümünde; projenin işletme aşamalarında yapılacak faaliyetlerin
proje alanı ve yakın çevresinde oluşturması muhtemel etkileri açıklanmış olup, bu
etkileri en aza indirmek ve önlemek için alınacak kontrol tedbirleri detaylı olarak
irdelenmiştir.
V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, hangi faaliyetlerin hangi
ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilcek enerji üretim
miktarları (Santralin çalışma süreleri),
Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş. tarafından Doğu Karadeniz Bölgesi, Artvin ili,
Şavşat ilçesi sınırları içerisinde, Çağlayan Deresi üzerinde 1125,00 m regülatör kret
kotu ile 760,00 m kuyruksuyu kotları arasında Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik
Santrali (HES) Projesi (22,679 MW m / 21,827 MW e) yapılması ve işletilmesi
planlanmaktadır.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJE KARAKTERİSTİKLERİ:
HİDROLOJİ:
Drenaj Alanı
Yıllık Ortalama Doğal Akım
Yıllık Ortalama Debi
: 61,54 km 2
: 66,73 hm 3
: 2,16 m 3/sn (Bkz. Ek-1/e)
177
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÇAĞLAYAN REGÜLÂTÖRÜ:
Tipi
Kret Kotu
Talveg Kotu
Talvegten Yükseklik
Kret Uzunluğu
: Beton Ağırlık
: 1.125,00 m
: 1.120,00 m
: 5,00 m
: 12,00 m
Çakıl Geçidi;
Çakıl
Çakıl
Çakıl
Çakıl
Geçidi Adedi
Geçidi Eni
Geçidi Boyu
Geçidi Kret Kotu
:1
:2m
: 10,90 m
: 1123,20 m
SU ALMA YAPISI:
Tipi
Eşik Kotu
Izgara Adedi
Izgara Eni
Izgara Boyu
: Üstten Alışlı (Tirol)
: 1.125,00 m
:1
: 1,57 m
: 20,00 m
ÇÖKELTİM HAVUZU
Tipi
Çökeltim Havuzu Boyu
Çökeltim Havuzu Eni
Çökeltim Havuzu Yüksekliği
: Dikdörtgen Kesitli, yıkama kapaklı, dolusavaklı,
betonarme havuz
: 32,83 m
: 3,00 m
: 3,45 m
İLETİM TÜNELİ
Tipi
Tünel Kapasitesi
Tünel Uzunluğu
Tünel Eğimi
Tünel Eni
Tünel Yüksekliği
Su Yüksekliği
Hava Payı
: Cazibeli Tünel
: 7,60 m 3/sn
: 5.060,00 m (Üç Parçalı)
: 0,00025
: 3,30 m
: 3,30 m
: 2,68 m
: 0,62 m
YÜKLEME HAVUZU
Yükleme Havuzu Eni
Yükleme Havuzu Boyu
Yükleme Havuzu Yüksekliği
Taban Eğimi
: 10,00 m
: 25,00 m
: 9,60 m
: 0,002
CEBRİ BORU
Cebri Boru Tipi
Cebri Boru Çapı
Cebri Boru Boyu
: Çelik
: 1,75 m
: 815,00 m
178
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
TÜRBİN
Tipi
Adedi
Kuyruksuyu Kotu
Brüt Hesap Düşüsü
Net Hesap Düşüsü
: Düşey Eksenli Pelton
:2
: 760,00 m
: 361,73 m
: 355,88 m
SANTRAL
Kurulu Güç
Yıllık Firm Enerji
Yıllık Ort. Sekonder Enerji
Yıllık Ort. Enerji Üretimi
: 21,827 MW e
: 2,666 GWh
: 45,698 GWh
: 48,365 GWh
ENERJİ NAKİL HATTI
Tipi
Karakteristiği
Boyu
: 34,5 kV
: 2 x 477 MCM
: 5 km
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında 1.120,00
talveg kotunda inşa edilecek olan Çağlayan Regülatörü ile çevrilen Çağlayan Deresi
suları toplamda 5.060,00 m uzunluğundaki İletim Tüneli vasıtasıyla Yükleme
Havuzuna, oradan da 815,00 m uzunluğundaki cebri boru vasıtasıyla Çağlayan
Deresinin Meydancık Deresine döküldüğü noktanın yaklaşık 650 m mansabında,
Meydancık Deresi kenarında, 760,00 m kuyruksuyu kotunda tesis edilecek Çağlayan
Hidroelektrik Santraline düşürülmesi sonucu enerji üretimi planlanmıştır. Santralin
kuyruksuyu kanalından çıkan sular Meydancık Deresine bırakılacaktır. Çağlayan
Regülatörü ve HES Projesinin işletme süresi toplamda 49 yıl olarak planlanmıştır.
V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan
yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler,
balık üretim tesisi v.b.) ve etkileri (Projenin memba ve mansap kısmında yer alan
diğer projelerin ekosistem üzerindeki etkilerinin birlikte değerlendirilmesi),
Çağlayan Regülatörü ve HES projesinin teklif edildiği Çağlayan Deresi üzerinde
planlanan veya mevcut herhangi bir hidroelektrik santral projesi, balık çiftliği vs. tesis
bulunmamaktadır.
Proje kapsamında doğal hayatın devamlılığının sağlanması adına regülatörden
dere yatağına bırakılacak minimum su miktarı (cansuyu) için bu rapor dâhilinde
hazırlanan Ekosistem Değerlendirme Raporu (Bkz. Ek-10) içerisinde ve Bölüm V.2.4.’te
verilmiştir.
Ayrıca doğal hayatın devamlılığının sağlanması adına bırakılacak cansuyu
miktarına ilave olarak yine bu rapor kapsamında hazırlanan Su Kullanım Hakları
Planlama Raporu’nda verilen kadim su hakları da regülatörden dere yatağına
bırakılacaktır (Bkz. Ek-11). Su Kullanım Planlama Raporu DSİ Genel Müdürlüğü 26.
Bölge Müdürlüğü’nün 02.07.2013 tarih ve 389226 sayılı yazısı ile onaylanmıştır (Bkz.
Ek-1/d).
179
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bunun yanı sıra akım değerleri, proje debisinin üzerinde olduğu durumlarda,
proje debisinin üstündeki debi değerlerinin tamamı yatağa bırakılacaktır. Ayrıca kurak
dönemlerde türbinlenemeyen suyun da tamamı dere yatağına bırakılacaktır.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında personelin ihtiyacı olacak su
bölgedeki mevcut yüzey suları ve kaynaklardan veya Şavşat ilçesinden satın alınmak
suretiyle karşılanacaktır. Ayrıca köy yollarında tozumayı önlemek için arazöz ile sulama
suyu için gerekli izinler alınarak dere sularından faydalanılması planlanmaktadır.
V.2.3. Su Kullanım Hakları Raporuna (Regülatörün Yapılacağı Yer Esas
Alınarak Su Kullanım Haklarının Belirlenmesi) ilişkin açıklamalar ve öneriler,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında 1.120,00
talveg kotunda inşa edilecek olan Çağlayan Regülatörü ile çevrilen Çağlayan Deresi
suları toplamda 5.060,00 m uzunluğundaki İletim Tüneli vasıtasıyla Yükleme
Havuzuna, oradan da 815,00 m uzunluğundaki cebri boru vasıtasıyla Çağlayan
Deresinin Meydancık Deresine döküldüğü noktanın yaklaşık 650 m mansabında
Meydancık Deresi kenarında 760,00 m kuyruksuyu kotunda tesis edilecek Çağlayan
Hidroelektrik Santraline düşürülmesi sonucu enerji üretimi planlanmıştır.
Proje sahasının içerisinde herhangi bir sulama tesisi saptanmamıştır. Bu
kapsamda hazırlanan Su Kullanım Hakları Planlama Raporu eklerde (Bkz. Ek-11)
verilmiştir. Proje kapsamında hazırlanan “Su Kullanım Hakları Planlama Raporu” DSİ
Genel Müdürlüğünün 11.12.2012 tarih ve 603993 sayılı yazısı ile onaylanmış olup onay
yazısı eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-1/d). Su kullanımlarıyla ilgili detaylı bilgiler Bölüm
IV.2.7.’de verilmiştir.
Ayrıca Proje kapsamında regülatör ile santral arasında kalan dere yatağında
doğal hayatın devamlılığını sağlamak, tarımsal faaliyetler, içme ve kullanma suyu
ihtiyacı için su ihtiyacını karşılamak amacıyla bu rapor kapsamında hazırlanan
Ekosistem Değerlendirme Raporunda verilen cansuyu miktarı dere yatağına
bırakılacaktır. Bunun yanı sıra akım değerleri, proje debisinin üzerinde olduğu
durumlarda, proje debisinin üstündeki debi değerlerinin tamamı balık geçitleri
vasıtasıyla yatağa bırakılacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi alanı içinde etütler
sırasında dikkatten kaçan ve daha önce teessüs etmiş herhangi bir sulama, içme suyu,
değirmen, kum ocağı, sanayi tesisi ve su haklarına konu olabilecek bir husus tespit
edilmesi durumunda, firma oluşmuş su haklarını dere yatağına bırakmakla yükümlü
olup, bu konudaki her türlü sorumluluk firmaya aittir. (9)
9
Kaynak: Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi, Su Kullanım Hakları Planlama Raporu,
180
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.2.4. Mansaba bırakılacak su hesabı (havza özellikleri, yatak ve kesit
durumu, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel ve ekosistem unsurlarının
ihtiyaçları, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve
muhtemel ihtiyaçları, su hakları savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı),
doğal akımlar ile çizilen debi süreklilik eğrileri ile uzun dönemli akımları gösteren
tablo-şekilleri Nehirdeki akımın son on yıllık akım değerleri, Enerji üretimine
başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları
yeri (Doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacak su miktarı projeye esas
alınan son 10 yıllık ortalama akımın en az %10’u olacaktır. ÇED sürecinde
ekolojik ihtiyaçlar göz önüne alındığında bu miktarın yeterli olmayacağının
belirlenmesi durumunda miktar arttırılabilecektir. Doğa Koruma ve Milli Parklar
Genel Müdürlüğü’nün 15.03.2011 tarih ve 21767 sayılı yazısı uyarınca biyolojik
çeşitliliğin devamının sağlanması için gereki çevresel akış miktarını belirlemek
üzere Hidrojeoloji Mühendisi, Hidrobiyoloji ve Ekoloji bilim dallarından en az
doktora yapmı öğretim görevlilerince “Ekosistem Değerlendirme Raporu”nun
hazırlanarak Rapora eklenmesi, Belirlenen bu miktara mansaptaki diğer teessüs
etmiş su hakları ayrıca ilave edilecek ve kesin proje çalışmaları belirlenen toplam
bu miktar dikkate alınarak yapılacaktır. Akımın son 10 yıllık ortalamanın
%10’undan az olması halinde tamamı bırakılacaktır. Havzada teessüs etmiş su
hakları (içme suyu, sulama suyu tahsisleri, balık çiftlikleri v.s.) rapor içerisinde
yer almalıdır.) (havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada
önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan
miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması)
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında 1.120,00
talveg kotunda inşa edilecek olan Çağlayan Regülatörü ile çevrilen Çağlayan Deresi
suları toplamda 5.060,00 m uzunluğundaki İletim Tüneli vasıtasıyla Yükleme
Havuzuna, oradan da 815,00 m uzunluğundaki cebri boru vasıtasıyla Çağlayan
Deresinin Meydancık Deresine döküldüğü noktanın yaklaşık 650 m mansabında
Meydancık Deresi kenarında 760,00 m kuyruksuyu kotunda tesis edilecek Çağlayan
Hidroelektrik Santraline düşürülmesi sonucu enerji üretimi planlanmıştır. Santralin
kuyruksuyu kanalından çıkan sular Meydancık Deresine bırakılacaktır.
Proje kapsamında regülatör ile santral arasında kalan dere yatağında doğal
hayatın devamlılığının sağlanması için mansaba bırakılacak cansuyu ve projenin
ekosistem üzerine olan olası etkileri ve önlemleri Ekosistem Değerlendirme Raporu’nda
yer almaktadır (Bkz. Ek-10).
Ayrıca derelerde bulunan balık türlerinin hareketlerini sağlaması için regülatör
bünyesinde balık geçidi inşa edilecektir. Balık geçidi tipi olarak, Ekosistem
Değerlendirme Raporu’nda belirtilen balık geçidi tipleri uygulanacaktır. (Bkz. Ek-10).
İşletme aşamasında doğal hayatın devamlılığının sağlanması amacı ile can suyu
miktarları olarak Ekosistem Değerlendirme Raporu’nun bir parçası olan Hidrolojik
Değerlendirme Raporu’nda (Bkz. Ek-10) belirtilen miktarlar hayat suyu olarak
belirlenmiştir. Bu miktar kadim su haklarından hariç olarak belirlenmiştir. Bu bağlamda
proje kapsamında hazırlanan ve bölgede içme, kullanma, sulama vb. faaliyetler için
kullanılan su miktarını belirten Su Kullanım Hakları Planlama Raporu eklerde
sunulmuştur (Bkz. Ek-11).
181
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Mansaba Bırakılacak Su Miktarı;
Projenin işletme aşamasında doğal hayatın devamlılığı için mansaba bırakılacak
can suyu miktarının belirlenmesi amacı ile Ekosistem Değerlendirme Raporu’nda
regülatörden bırakılacak can suyu miktarı hesaplanmış ve aylık bazda Tablo
V.2.4.1.’de verilmiştir.
Proje kapsamında DSİ Genel Müdürlüğü’nden temin edilen 1983-2011 yılları
arası Regülatör Yeri Aylık Ortalama Akım Verilerine göre, Çağlayan Regülatörü’nün
planlandığı noktada aylık ortalama akım değeri 2,16 m 3/sn’dir.
Tablo V.2.4.1. Çevresel Akış Miktarları (Çağlayan Regülatörü)
AYLAR
OCAK
ŞUBAT
MART
NİSAN
MAYIS
HAZİRAN
TEMMUZ
AGUSTOS
EYLÜL
EKİM
KASIM
ARALIK
Ekos iste m
Değe rlendirm e
Rapor una gör e
(m 3/sn)
0.28
0.28
0.28
0.75
1.10
0.61
0.34
0.28
0.28
0.28
0.28
0.28
Kadim Su Hakkı (Su
Hakları Planlam a
Rapor u
doğrultus unda)
(m 3/sn) 1
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
0,00058
Mansaba Bırakılacak Mansaba Bırakılacak
Toplam Su Miktarı
Toplam Su Miktarı
(m 3/sn)
Oranı (%)
0.28058
0.28058
0.28058
0.75058
1.10580
0.61058
0.34058
0.28058
0.28058
0.28058
0.28058
0.28058
12,99
12,99
12,99
34,75
51,19
28,26
15,77
12,99
12,99
12,99
12,99
12,99
1
T.C. Artvin İl Özel İdaresi, Etüt Plan ve Proje Müdürlüğü’nün 07.08.2012 tarih ve 6155 sayılı görüşüne
istinaden talep edilen su ihtiyacı membaında 0,93 lt/sn (0,00093 m3/sn), mansabında 0,58 lt/sn (0,00058 m3/sn)’dir.
Proje kapsamında Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü’nün
15.03.2011 tarih ve 21767 sayılı yazısı uyarınca “HES Projeleri ve Diğer Hidrolik
Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu Formatı” doğrultusunda hazırlanan
Ekosistem Değerlendirme Raporu’nun Hidrobiyolojik ve Fitoekolojik Değerlendirme
Çalışmalarını içeren bölümlerinde belirtilen, proje etkilerinin azaltılması için alınması
gereken tüm önlemlere uyulacaktır.
Bunun yanı sıra akım değerleri, proje debisinin üzerinde olduğu durumlarda proje
debisinin üstündeki debi değerlerinin tamamı yatağa bırakılacaktır. Ayrıca debinin
türbinleri çalıştırmadığı durumlarda da suyun tamamı dere yatağına bırakılacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi için T.C. Artvin İl Özel İdaresi, Etüt Plan ve
Proje Müdürlüğü’nün 07.08.2012 tarih ve 6155 sayılı görüşüne istinaden proje alanı ve
çevresinde mevcut olan köylerin ilgili yönetmelik hükümlerince 50 yıl sonraki nüfus ve
hayvan varlığı artışı dikkate alınarak, regülatörün memba kısmında 2,63 lt/sn (0,00263
m 3/sn), mansap kısmında 1,88 lt/sn (0,00188 m 3/sn) su ihtiyacı oluşabileceği
hesaplanmıştır (Bkz. Ek-1/j). Bu doğrultuda yatağa bırakılacak su miktarının belirtildiği
Tablo V.2.4.1.’de verilen değerlere ilave olarak nüfus artışına paralel olarak talep
edilecek su ihtiyacı da regülatörden yatağa bırakılacaktır.
Ayrıca yine Artvin İl Özel İdaresi’nin 30.05.2014 tarih ve 4747 sayılı görüşüne
istinaden; ilgili kurumca mahallinde yapılan inceleme sonucunda kurumca veya çiftçiler
tarafından inşa edilmiş sulama tesisinin bulunmadığı tespit edilmiş olup, ileride
yapılması planlanan 69,85 lt/sn sulama suyu da mansaba bırakılacak suya ilave
edilecektir.
182
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bırakılan cansuyu, faaliyet sahibi tarafından kurulan uzaktan algılamalı Akım
Gözlem İstasyonu ile günlük akım değerleri ölçülecek ve aylık olarak DSİ 26. Bölge
Müdürlüğü’ne (Artvin) ve Artvin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’ne veri aktarımı
sağlanacaktır.
Planlanan yatırım dâhilinde su almak için inşa edilecek olan regülâtörler bir baraj
gölü gibi depolamalı yapı olmadığından ve planlanan faaliyet inşa edileceği alan
bakımından binlerce kilometrekarelik çok geniş bir alanı ilgilendiren bir yatırım
olmadığından (Örnek: GAP Projesi) doğal nem miktarında ve iklim üzerinde bir
değişiklik beklenmemektedir. Dolayısıyla iklimsel değişiklik beklenmediğinden buna
bağlı olarak da flora, fauna ve bunların habitatları üzerinde olumsuz bir etki
beklenmemektedir.
Tarımsal Ekonomi Planlama ve Mühendislik Hizmetleri’nin genel esaslarını
kapsayan Su Kullanım Hakları Planlama Raporu DSİ 26. Bölge Müdürlüğü tarafından
onaylanmıştır (Bkz. Ek-1/d ve Ek-11) Buna göre belirlenen su miktarları doğal hayatın
devamını sağlayacak su miktarına eklenecektir. ÇED Kararı’nı takiben Su Kullanım
Hakkı ve İşletme Esaslarına İlişkin Anlaşma imzalanacaktır. Havzada önerilen başka
bir tesis bulunmamaktadır.
Regülatör kapakları yılda 2-3 defa açılarak, dere yatağına yeterli su akışı
sağlanacaktır. Regülatör sahaları ile işletme binaları arasında kalan alanlarda sadece
can suyu bırakılmasından dolayı derelerin ıslak zeminleri düşüş gösterecektir.
Oluşturulacak olan sel akışı ile birlikte dere yataklarının tamamen ıslanması
sağlanacak, böylece bakteri oluşumu için uygun şartlar yerine getirilecektir. Bu
alanlardaki bakteri oluşumu omurgasız canlıların çoğalabilmeleri için önemlidir.
V.2.5. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve
su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve
ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine air
geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi
ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin
üzerinde su taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehire kilitli olan ve
kısmi göç yapantürlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave
donanım montajının dahil edilmesi)
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi mevcut durum tespit çalışmaları
kapsamında planlanan regülatör yerinden ve planlanan santral noktasından su
numuneleri alınmış ve Alınan numunelerin Çınar Çevre Ölçüm ve Analiz Laboratuvarı
ile Çevre Endüstriyel Analiz Laboratuvarı’nda Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (SKKY)
Tablo-1’e göre (radyoaktivite hariç) analizler yapılmış ve su kalite sınıfı belirtilmiştir
(Bkz. Ek-9). Ayrıca izleme aşamasında derelerden tekrar su numuneleri alınarak su
kalitesindeki değişim incelenecektir.
Çağlayan Regülatörünün su kaynağını oluşturan Çağlayan Deresinde su
kullanımına bağlı olarak fiziksel değişimler olacaktır. Bu değişimlere bağlı olarak su
kullanımı sonucunda debi değerlerinin düşmesine bağlı olarak düşük akım değerlerinde
sediman yükü azalacaktır. Sediman yükünün azalması, akarsuların mansap
bölümlerine daha ince taneli malzemelerin gelmesi ve çökelmesine neden olacaktır.
Ancak taşkın durumunda veya proje debisinden fazla gelen akımlarda sediman
mansaba taşınarak problem teşkil etmeyecektir.
Çağlayan Deresi suları, bir çevirme yapısı ile alınacağından baraj gölü şeklinde
bir göl oluşumu söz konusu olmayacaktır. Regülatörlerin bulunduğu alanda biyolojik
183
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
çevre üzerine olabilecek etkilerin başında akımın azalması sonucu özellikle balıklar
üzerine olabilecek etkiler gelmektedir.
Faaliyetin işletme aşamasında, regülatörün memba ve mansabında yaşayan
sucul canlıların yaşama ortamlarını kaybetmemesi için bir miktar su, hayat suyu olarak
yatağa bırakılacak olup; Regülatörlerden bırakılacak su miktarları her bir ay için ayrı
ayrı aşağıda tablo olarak verilmiştir.
Tablo V.2.6.1. Regülatörlerden Bırakılacak Can Suyu Miktarı
AYLARA GÖRE DERE YATAĞINA BIRAKILACAK CANSUYU MİKTARI (lt/sn)
Çağlayan
Regülatörü
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
280
280
280
750
1100
610
340
280
280
280
280
280
Dolayısıyla doğal yaşamın sürekliliği güvence altına alınmış olacaktır. Söz
konusu derelerde belirtilen akımlardan daha az akım olması halinde suyun tamamı
doğal hayatın devamı için mansaba bırakılacaktır.
Bırakılan cansuyu, regülatör yerlerine kurulacak otomatik debi ölçer cihaz ile
günlük akım değerleri ölçülecek ve aylık olarak DSİ 26. Bölge Müdürlüğü’ne (Artvin) ve
Artvin İl Çevre ve Orman Müdürlüğü’ne (ÇED, DKMP Şubelerine) veri aktarımı
sağlanacaktır. Kurulacak debi ölçer cihazı yeri DSİ 26. Bölge Müdürlüğü (Artvin) ile
birlikte arazide tespit edilecek olup, kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazla
donatılacaktır.
Yüksek regülatörlerde barajlar gibi taşkını önleyen yapılardır. Regülatörlerin
mansap kısmına kontrollü su verileceği için erozyon ve sediment girişi önemli ölçüde
azalacaktır.
Sedimanların Önlenmesi
Sedimanların su kaynaklarını kirletme riski bulunduğu yerlerde, bir su yatağı ile
kesiştiği veya paralel olduğu yerlerde, sedimanlı su girişini engellemek üzere sediman
önleyici düzenekler kurulacaktır. Sediman önleyiciler, silt kafesi veya Saman balyası
engeli biçiminde olabilir. Yağışlı dönemde çıplak kalması beklenen sahalarda sediman
filtreleri ve tutucu düzenekler uygulanabilir çözümlerdir. Bunun yanı sıra regülatör
inşaatlarında kuruda çalışmak üzere dere akışlarını sağlamak için geçici yapılar (kutu
menfez vb.) kullanılacak ve yapıların tamamlanması sonrasında dere yatağında aşırı
bulanıklık minimize edilmiş olacaktır.
Balık geçidi ile türbin su alma yapısı veya ızgara arasındaki asgari mesafenin 5
m olması gerekmektedir. Gelen su hızının 0,5 m/s’den fazla olması durumunda, balık
geçidi çıkışının bir ayırma duvarı ile membaya doğru uzatılması zorunludur. Memba su
kotundaki azami değişim 0,5 ile 1,0 m arasında olduğunda, teknik balık geçitleri içinde
yer alan dikey yarıklı çıkışın uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Kot değişiminin 1 m’yi
aştığı durumda, balık geçidinin işlevini sürdürmesi için farklı kotlarda birden fazla
çıkışın inşa edilmesi gerekmektedir.
Sudaki çözünmüş oksijen miktarı balıkların yüzme kabiliyetini etkilemektedir.
Çözünmüş oksijen normalden 1/3 daha az ise, balıkların yüzme kabiliyeti % 60
oranında azalır. Bu nedenle sudaki oksijen miktarı, balık geçitlerinin
projelendirilmesinde dikkate alınmalı ve oksijen içeriği düşük olan sularda nispeten
düşük su hızları tercih edilmelidir.
184
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
185
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Balıklar karanlıktan korktuklarından balık geçitlerinin üstünün açık olarak inşa
edilmesi veya geçide ışık verecek aydınlatma pencerelerinin inşa edilmesi gereklidir.
Balık geçitlerinin üstünün açık olarak inşa edilmesi bakım, onarım ve işletme hizmetleri
yönünden tercih edilmektedir. Özellikle üstü kapalı ve galeri şeklinde inşa edilen balık
geçitleri, feyezan sırasında silt ile dolmakta ve çalışamaz duruma gelmektedir. Bu
nedenle, balık geçidinin üstü açık olması ve zorunluluk olmadıkça üstü kapalı olarak
inşa edilmemelidir. Balıklar ani su akım hızı değişmelerine karşı hassasiyet gösterirler.
Bu nedenle balığın geçide yönlendirilmesinde yüksek su hızı yerine, tedricen artan su
akım hızları tercih edilmelidir (Bekişoğlu vd,1987).
Balık geçitlerinin inşa amaçlarına uygun olarak çalıştıkları, balık geçidinin memba
ve mansabında aynı türlerin tespit edilmesiyle anlaşılabilir. Balık geçitleri, Regülâtör ve
baraj inşasından önce etüt aşamasında ele alınmalı ve sistemin bir parçası olarak
düşünülmelidir. Balık geçitlerinin inşası için gerekli veri toplama çalışmalarının
yapılması son derece önemlidir. Bu bakımdan, konu hakkındaki çalışmalara gerekli
önem verilmeli, havzanın su ürünleri yapısı, burada inşa edilecek olan balık geçidinin
tipi, karakteristikleri, ekonomisi, rantabilitesi vb. gibi hususlar çok iyi araştırılarak,
mevcut geçitlerin ihtiyaca cevap verip vermediği tespit edilmelidir. Ayrıca inşa edilen
balık geçitlerinin işlerliğinin sağlanması için bakım ve onarım işletmelerine azami titizlik
gösterilmelidir (Bekişoğlu vd,1987).
Ülkemizde balık geçit tipleri arasında orifisli ve havuzlu tip balık geçitleri
uygulanmıştır. Ayrıca 1984 yılında Kanada’lı uzman R.J. Finnigan’ın Emirâlem
Regülâtörü’nde uyguladığı “Dikey Yarıklı Balık Geçidi” modeli olumlu sonuçlar vermiş,
aynı uzmanın önerileri doğrultusunda Ahmetli Regülatörü’ndeki mevcut balık geçidi
dikey yarıklı balık geçidi olarak revize edilmiştir. Bu tip balık geçidi birçok ülkede de
başarılı bir şekilde uygulanmaktadır.
Balık geçitleri, tabii akışa en yakın su akımını temin etmek amacıyla değişik
tiplerde inşa edilirler. En yaygın olarak havuzlu ve bölmeli balık geçidi, havuzlu ve
orifisli balık geçidi, denil tipi balık geçidi ve dikey yarıklı balık geçidi yapılmaktadır.
Çağlayan Regülâtörü ve HES Projesi için önerilen balık geçidi tipi; Havuzlu Geçit
(Orifisli Balık Geçidi) veya Dikey Yarıklı Balık Geçididir ve bu balık geçidi tiplerinin,
ülkemiz suları için en uygun balık geçidi tiplerinden oldukları belirtilmektedir
(DSİ/FAO/DVWK, 2009).
Ayrıca inşaat DSİ ile imzalanacak olan Su Kullanım Hakkı Anlaşmasında;
“Depolama ve çevirme yapılarında (regülatör) yapısal ve işlevsel balık geçidi
yapılarının tesis edilmesi gerekmektedir. Şirket, balık geçidinin amacına uygun olarak
çalışması için gerekli su miktarını sağlamak, balık geçidini ve balıkların ana kanala
veya cebri boru girişini önleyen ızgara, filtre, sesli ve ışıklı uzaklaştırıcılar ve benzeri
sistemleri sürekli çalışır halde bulundurmakla, HES tesisi balık geçidi bitişiğinde tesis
edilecekse ses ve gürültü düzeyi ile ilgili olarak gerekli önlemleri almakla ve DSİ’nin
çakıl geçidi ve balık geçidi kapaklarıyla ilgili direktiflerine uymakla yükümlüdür.” ifadeleri
yer almaktadır. Bu bağlamda yatırımcı firma tarafından Çağlayan Regülatörüne balık
geçidi tesis edilecek, balıkların ana kanala veya cebri boruya girişini önleyen ızgara,
filtre, sesli ve ışıklı uzaklaştırıcılar ve/veya benzeri sistemler sürekli çalışır halde
bulundurulacaktır. Proje kapsamında balık geçidi santral bitişinde tesis edilmeyecek
olup, DSİ’nin çakıl geçidi ve balık geçidi kapaklarıyla ilgili direktiflerine uyulacaktır.
186
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.2.6. Kati proje aşamasında; doğal hayatın devamlılığının sağlanabilmesi
için dere yatağına bırakılacak su miktarı ölçümleri, Akım Gözlem İstasyonu
yerlerinin (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilmesi, AGİ kurulma
aşamasında ilgili DSİ Bölge Müdürlüğüne müracaat edilmesi ve söz konusu
istasyonun ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılması ile ilgili
işlemler,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında doğal hayatın devamlılığının
sağlanması için dere yatağına bırakılacak su miktarları bu raporun eklerinde yer alan
Ekosistem Değerlendirme Raporu (Bkz. Ek-10) ve Su Kullanım Hakları Planlama
Raporunda (Bkz. Ek-11) belirlenmiş olup, Bölüm V.2.4.’te de yatağa bırakılacak su
miktarları belirlenmiştir.
Enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarının ölçümleri için
uzaktan algılamalı Akım Gözlem İstasyonu (AGİ) ile günlük akım değerleri ölçülecek ve
aylık olarak DSİ XXVI. Bölge Müdürlüğü’ne (Artvin) ve Artvin Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü’ne veri aktarımı sağlanacaktır. Kurulacak uzaktan algılamalı Akım Gözlem
İstasyonu yeri DSİ XXVI. Bölge Müdürlüğü (Artvin) ile birlikte arazide tespit edilecek
olup, kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazla donatılacaktır. Ayrıca, kurulacak
AGİ İstasyonu inşaat aşamasında tamamlanarak üretimine geçilmeden önce çalışır
vaziyette olacaktır.
V.2.7. Ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine
etkiler,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında söz konusu alanlara olabilecek
etkiler ile ilgili ayrıntılı bilgiler Bölüm IV.2.11.’de verilmiştir.
V.2.8. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu
mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su ortamındaki
canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan, erozyon, nehir hidrolojisi,
sucul yaşam, sediment gelişi v.b.), bu etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik
alınacak önlemler (olabilecek heyelana karşı alınacak önlemler dahil),
Proje kapsamında Sucul canlılar üzerine etki ve önlemler Bölüm V.1.7 ve Bölüm
V.2.5’de verilmiştir.
Projenin işletme aşamasında sadece suyun enerjisinden faydalanılması
planlanmakta olduğundan bölgede bulunan ağaçlık alanlara olumsuz bir etki
olmayacaktır. İnşaat işlemleri tamamlandıktan sonra uygun olan bölgelerde yeniden
ağaçlandırma ve peyzaj çalışmaları yapılacaktır.
Projenin inşaat çalışmaları sona erdikten sonra, raporun Bölüm V.1.25. no’lu
bölümünde anlatılan çalışmalar kapsamında ağaçlandırmalar yapılacak ve özellikle
inşaat çalışmalarında zarar görebilecek alanların rehabilitasyonu sağlanacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında Artvin Orman Bölge Müdürlüğü’nden
ÇED İnceleme ve Değerlendirme Raporu talep edilmiş olup, ilgili rapor eklerde
sunulmuştur (Bkz. Ek-1/b). Proje kapsamında ÇED İnceleme Değerlendirme Raporuna
uygun hareket edilecektir.
187
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.2.9. Yer altı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı
(tarım alanlarının sulanması v.b.) proje debisi, iletim kanalının uzunluğu, su
kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu sondaj kuyu yerlerinin
gösterilmesi v.b. parametrelerin değerlendirilmesi),
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında proje alanında
gerçekleştirilen çevresel etüt çalışmalarında halen kullanılmakta olan herhangi bir
değirmen, alabalık çiftliği ve su ile çalışan herhangi bir tesisin bulunmadığı tespit
edilmiştir.
Artvin İl Özel İdaresi, Etüt Plan ve Proje Müdürlüğü’nün 07.08.2012 tarih ve 6155
sayılı yazısına istinaden 0,58 lt/sn suyun Çağlayan Regülatöründen mansaba
bırakılması gerektiği belirtilmiş olup, Su haklarına ilişkin detaylı bilgiler bu raporun
eklerinde mevcut olan Su Kullanım Hakları Planlama Raporunda bulunmaktadır (Bkz.
Ek-11).Proje alanı ve çevresinde bulunan yer altı ve yüzeysel su kaynaklarının jeolojik,
hidrojeolojik ve ekolojik özellikleri raporun IV.2.3., IV.2.4. no’lu bölümlerinde detaylı
olarak sunulmuştur.
V.2.10. Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dahil) ve bu
etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında Artvin Orman Bölge
Müdürlüğü’nden temin edilen ÇED İnceleme Değerlendirme Formu ile Proje alanı ve
yakın çevresini gösterir 1/25.000 ölçekli orman mesçere haritası ekte mevcut olup (Bkz.
Ek-1/b ve Ek-5), proje alanının tamamı orman sayılan alanlarda kalmaktadır.
Proje alanı içerisindeki ağaç cinsleri ladin, göknar ve meşe olup, mesçere tipleri
BDy, LGcd3, Lc2, LDybc3, LMbc3, LGDybc3, ZYGDlbc3, T, BL, GnMbc3’tür. Çağlayan
Regülatörü ve HES projesi kapsamında gerçekleştirilecek tüm faaliyetler sırasında
ÇED İnceleme Değerlendirme Raporu’nda belirtilen hususlara uyulacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi proje alanı ve yakın çevresini Çağlayan
Regülatörü ve HES projesi için yapılan çevresel etüt çalışmalarındaki gözlemler dikkate
alındığında 100 m 2’lik alan içerisinde ortalama 50 ağacın bulunduğu görülmekte olup
(Bkz. Şekil V.1.19.1); proje kapsamında 4.217 m 2’lik alan kullanılacağı düşünülürse
(Bkz. Tablo V.1.3.3.) ormanlık alanlara tekabül eden tesis yerleri için toplamda yaklaşık
2.200 adet ağaç kesilecektir.
Orman yangınlarına karşı alınacak tedbirlerle ilgili bilgiler eklerde (Ek-15) sunulan
Acil Müdahale Planı’nda detaylı olarak verilmiştir.
Ağaçlandırma işlemleri yapılırken, bölgenin hâkim bitki örtüsü göz önünde
bulundurularak, ağaçlandırmada kullanılacak ağaç türleri buna göre seçilecektir.
Ağaç türlerine ilave olarak daha kısa sürede yüzeye yayılmaları ve toprak
yüzeyini tutmaları nedeniyle inşaat aşamasından itibaren toprak kaymasının yoğun
olarak görüldüğü bölgelerde ağaçlandırma çalışmalarından önce tohumlama
çalışmaları yapılarak otsu dokunun yüzeyi hızlıca kaplaması sağlanacaktır.
Projenin işletme aşamasında sadece suyun enerjisinden faydalanılması
planlanmakta olduğundan orman alanlarına olumsuz bir etki olmayacaktır. İnşaat
işlemleri tamamlandıktan sonra uygun olan bölgelerde yeniden ağaçlandırma ve peyzaj
çalışmaları yapılacaktır.
188
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Olası bir yangın durumunda projede tüm çalışan işçiler istendiği zaman yangına
müdahalede hazır bulundurulacaktır. Şantiyede yangın söndürme cihazlarının yanı sıra
ilk müdahalede gerekli olan malzemeler hazır bulundurulacaktır. Olası bir yangın
sırasında şantiyede bulunan tüm iş makineleri yangın amirinin emrine verilecektir.
Projenin mevcut orman alanlarına olumsuz bir etkisi olmaması için aşağıda
belirtilen önlemler alınacaktır:
- Faaliyet alanına giriş ve çıkışlar kontrol altında tutulacaktır.
- Civar ormanlarda çıkabilecek orman yangınlarına karşı işletme müdürlüğünün
öngöreceği yangınla mücadele tedbirleri alınacaktır.
- İşletme müdürlüğünün talebi halinde işçi ve iş makinesi imkânları orman
yangınlarında sevk edilecektir.
Proje alanının ormanlık bölge kapsamında olmasından dolayı orman yangınları
için çalışan personele gerekli hizmet içi eğitimler verilecektir. Olabilecek herhangi bir
orman yangınında çalışanlar tarafından müdahale edilerek, itfaiye ve ilgili orman
işletmesine haber verilecektir. Çalışan personelin üzerlerinde ateşli maddeler
bulundurulmayacak, herhangi bir amaçla ateş yakılmayacaktır. Kurallara uymayan
personel hakkında gerekli cezai işlemler yapılacaktır.
Projenin işletme aşamasında olası bir yangın durumunda, gerekli alet ve
ekipmanlar santral binasında hazır bulundurulacak ve eklerde sunulan Acil Durum
Müdahale Planı kapsamında yangın söndürülmeye çalışılacak ve herhangi bir
yaralanma ya da can kaybını engelleyecek tedbirler alınacaktır (Bkz. Ek-15).
Projenin inşaat çalışmaları sona erdikten sonra, raporun V.1.25 no’lu bölümünde
anlatılan çalışmalar kapsamında ağaçlandırmalar yapılacak ve özellikle inşaat
çalışmalarında zarar görebilecek orman sayılan alanların rehabilitasyonu Artvin Orman
Bölge Müdürlüğü ile koordinasyonlu bir şekilde yürütülecektir.
V.2.11. Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak
tedbirlerin tanımlanması,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi proje alanı ve yakın çevresi
ekte verilen 1/25.000 ölçekli arazi varlığı haritasına göre ormanlık alanlardan
oluşmaktadır. Proje kapsamında gerçekleştirilen çevresel etüt çalışmalarında da proje
ünitelerinin kullanılacağı alanlarda tarım arazi bulunmadığı tespit edilmiştir.
Ancak Proje kapsamında tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması halinde,
19.07.2011 tarih ve 25880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403
sayılı ‘’Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu’’ hükümleri gereğince, Artvin Tarım İl
Müdürlüğü ve/veya Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’ndan gerekli izinler alınacaktır.
Ayrıca proje alanında bulunan mera alanları için ise, 4342 sayılı Mera
Kanunu’nun 14. maddesi gereğince, fiilen yatırıma başlanmadan önce, söz
konusu mera alanlarının tahsis amacı değişikliği ile ilgili olarak, Artvin Valiliği’ne
(valilik mera komisyonuna) müracaat edilerek gerekli izinler alınacaktır.
189
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.2.12. Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve personele
bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl
temin edileceği,
Projenin işletme aşamasında çalışacak olan personelin idari ve sosyal
ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla inşaat aşamasında kurulmuş ve ekte mevcut olan
topografik haritada da belirlenmiş olan şantiye alanı kullanılacaktır. Şantiye alanın
kurulacak olan yapıların tamamı prefabrik yapılar olacaktır.
Proje kapsamında çalışacak personelin ve bağlı nüfusun ihtiyaçlarını bu
şantiyelerden karşılaması öngörülmektedir. Şantiye alanlarının yetersiz kalması
durumunda Şavşat ilçesi ve/veya Artvin ilinden faydalanılması sağlanacaktır.
V.2.13. İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı
sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi
karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların içme suyu
havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl verileceği,
Projenin işletme aşamasında çalışacak personelin içme ve kullanma suyu
ihtiyacı, köy içme ve kullanma suyu şebekesinden temin edilecektir.
10 kişi x 150 lt/kişi-gün = 1,5 m3/gün su kullanılacaktır.
Kullanılacak suyun tamamının atık su olarak geri döneceği kabulüyle oluşacak
evsel nitelikli atık su miktarı 1,5 m 3/gün olacaktır. Daimi personelin kalacağı şantiye
binasında atık sular, yapılacak sızdırmasız fosseptiğe verilecek olup, fosseptik planı
eklerde sunulmuştur (Bkz.Ek-8). Fosseptik dolduğunda Şavşat Belediyesi tarafından
vidanjör ile ücreti karşılığında atık sular aldırılacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi 31.12.2004 tarih ve 25687 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nin 17. ve 20.
Maddeleri arasında bahsedilen alanlardan herhangi birisinde kalmamakta olup,
projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları ile işletme aşamasında; söz konusu
yönetmelik ile 13.02.2008 tarih ve 26786 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair
Yönetmeliğin hükümlerine uygun olarak hareket edilecektir.
Proje kapsamında gerek en yakın yüzeysel su kaynağı olan Çağlayan Deresi ve
gerekse bölgedeki diğer su kaynaklarına deşarj edilecek her türlü su için, 31 Aralık
2004 tarih ve 25687 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Su Kirliliği
Kontrol Yönetmeliği’’, 13 Şubat 2008 tarih ve 26786 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik
Yapılmasına Dair Yönetmelik” ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmelik
çerçevesinde yer alan alıcı ortam değerleri ile atıksu deşarj kriterlerine uyulacaktır.
V.2.14. Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve
özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve
ne şekilde değerlendirileceği,
Projenin işletme aşamasında çalışacak 10 kişiden kaynaklanacak evsel nitelikli
katı atık oluşması söz konusu olacaktır. Bir kişiden kaynaklı günlük katı atık miktarının
1,34 kg(10) olacağı kabulüyle;
10
Kaynak: w w w .tuik.gov.tr
190
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
10 kişi x 1,34 kg/gün = 13,4 kg/gün evsel nitelikli katı atık oluşacaktır.
Projenin işletme aşamasında oluşacak atıklar; santral alanları içerisinde çeşitli
noktalara yerleştirilen ağzı kapalı çöp bidonlarında toplanacak ve belli periyodlarda
Şavşat Belediyesi’nin katı atık sistemine verilmesi sağlanacaktır.
Oluşacak geri kazanımı mümkün olan atıklar ise, Ambalaj Atıklarının Kontrolü
Yönetmeliği çerçevesinde; şantiye alanı içerisinde diğer katı atıklardan ayrı olarak
toplanacak ve ambalaj atığı toplama lisansına sahip firma ile yapılacak sözleşme
dâhilinde belirli aralıklarla firmaya teslim edilecektir.
Arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasında oluşacak olan tüm katı atıkların
bertarafında 14.03.1991 tarih ve 20814 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Katı
Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne ve bu yönetmelikte;
03.04.1991 tarih ve 20834 sayılı Resmi Gazete’de,
22.02.1992 tarih ve 21150 sayılı Resmi Gazete’de,
02.11.1994 tarih ve 22099 sayılı Resmi Gazete’de,
15.09.1998 tarih ve 23464 sayılı Resmi Gazete’de,
18.08.1999 tarih ve 23790 sayılı Resmi Gazete’de,
29.04.2000 tarih ve 24034 sayılı Resmi Gazete’de,
25.04.2002 tarih ve 24736 sayılı Resmi Gazete’de,
05.04.2005 tarih ve 25777 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişikliklere uygun
olarak hareket edilecektir.
Projenin tüm aşamalarında 09.09.2006 tarih ve 26284 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren Başbakanlık Genelgesi’ne uygun olarak hareket
edilecektir.
Bununla birlikte, projenin tüm aşamalarında oluşması muhtemel ambalaj ve
ambalaj atıkları; 24.06.2007 tarih ve 26562 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği“ ile 30.03.2010 tarih ve
27537 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Ambalaj Atıklarının
Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” hükümlerine uygun
olarak bertaraf edilecektir.
Ayrıca, trafoda izolasyon yağları kullanılmaktadır. Tesiste büyük çaplı arıza
durumlarında, yapılacak yağ transferi işlemi sırasında, meydana gelebilecek kazalar
sonucunda, ortama dökülen veya taşan izolasyon yağı üzerine kum, çakıl veya talaş
gibi absorban dökülerek ortama sızması önlenecek daha sonra bu karışım varillere
alınarak depolanacaktır.
Kullanılacak izolasyon yağının yaklaşık ömrü 25-30 yıl arasındadır. Kullanım
ömrünü tamamlamış izolasyon yağlarının bertarafı ise, lisanslı bertaraf tesislerinde,
30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Atık
Yağların Kontrolü Yönetmeliği” 2. Bölüm Madde 9’da belirtildiği şekilde
gerçekleştirilecektir. Atıkların bertaraf tesislerine taşınması lisanslı taşıyıcı vasıtası ile
yapılacaktır. Bertaraf tesislerine aktarılıncaya kadar “Atık Yağların Kontrolü
Yönetmeliği” 4. ve 5. bölümlerde atık yağların taşınması ve depolanması ile ilgili
öngörülen şartlar sağlanacak, atık yağlar işletme içindeki Atık Yağların Kontrolü
Yönetmeliği’nde belirtilen standartlara uygun olarak yapılmış geçici depolarda
depolanacaktır. Daha sonra ihale yolu ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’ndan lisans
almış firmalara satılarak değerlendirilecektir.
191
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Ayrıca söz konusu izolasyon yağlarının depolanması, taşınması ve bertarafı
esnasında 27.12.2007 tarih ve 26739 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
giren “Poliklorlu Bifenil (PCB) ve Poliklorlu Terfenil (PCT)’lerin Kontrolü Hakkında
Yönetmelik” ve 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren “Poliklorlu Bifenil (PCB) ve Poliklorlu Terfenil (PCT)’lerin Kontrolü
Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” ve “Atık Yağların
Kontrolü Yönetmeliği”ne uyulacaktır.
Projenin işletme aşamasında 2872 sayılı Çevre Kanunu’nda belirtilen atık
yönetimiyle ilgili tüm yönetmeliklere uyulacaktır.
V.2.15. Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün
kaynakları tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak
önlemler,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin işletme aşamasındaki gürültü
kaynakları, santral binalarının içerisindeki jeneratör ve türbinler olacaktır. Proje alanına
en yakın yerleşimler; İletim Tünelinin 180 m kadar batısından geçtiği Bağlıca
Mahallesidir. Proje alanı ve yakın çevresinde bulunan yerleşim yerleri, proje ünitelerine
mesafeleri ve yönleri Tablo II.1.1.’de verilmiş olup santral binaları gürültüyü izole
edeceğinden bina dışına herhangi bir gürültü ulaşması söz konusu olmayacaktır.
Santral binasında çalışacak personeller için ise; gürültünün çok olduğu alanlarda
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kulaklık, kulak tıkaçları, vb. gibi koruyucu
giysiler ve gereçler temin edilerek tesis içerisindeki gürültüden etkilenmemeleri
sağlanacaktır.
V.2.16. Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla
yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri
v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi kapsamında
gerçekleştirilecek onarım çalışmaları kapsamında temel olarak, inşaat aktivitelerinin
yapıldığı ve kalıcı tesislerin oluşturulduğu alanlarda bölgenin iklim ve toprak
özelliklerine uygun olarak arazi topografyası doğal yapıya uygun şekilde düzenlenecek,
alana özgü türlerle (mümkünse doğal bitki türlerini kullanarak) bitkilendirme
yapılacaktır. Yapılacak bu onarım çalışmaları inşaat öncesinde oluşturulacak ‘‘Peyzaj
planları’’ kapsamında gerçekleştirilecektir.
İnşaat sonrasında özellikle kazı dolgu çalışmaları (orijinal arazi topografyasının
bozulması) ve kalıcı tesis yapılarının inşaatıyla, proje alanın bulunduğu bölgede doğal
peyzaj üzerinde fiziksel ve görsel açıdan değişimler meydana gelecektir. Değişimlerin
ve tahribatın meydana geldiği bu alanlar, kendi haline bırakıldığında ekolojik dengesine
ulaşması kendi kendini onarması çok uzun yıllar alabilir. Uygun bir zaman surecinde bu
alanların yeniden doğaya kazandırılması için insan yardımına gereksinim vardır.
Ayrıca inşaat süresince yapılacak koruma tedbirleri sayesinde bu değişimler ve
tahribatlar minimuma indirilebilir.
Tahrip edilmiş bir alanı çevresel açıdan stabil duruma getirmek, doğal çevreyi ve
doğal kaynakları gelecek nesillere aktarmak için proje boyunca ve sonrasında peyzaj
onarım çalışmaları gerçekleştirilmelidir. Peyzaj onarımı kapsamında yapılacak
iyileştirme çalışmaları yalnızca ağaçlandırma şeklinde değil, yeşil alan düzenlemeleri,
arazi biçimlendirme ve erozyon kontrol önlemleri vb. alternatiflerin de sağlandığı
çalışmaları içermelidir.
192
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Alana özgü bitki türlerinin tespit edilmesi, doğru ekim yöntemlerinin kullanılması,
iyi bir tasarım ve daha sonrasında yapılacak izleme ve bakım programları, peyzaj
onarım çalışmalarının başarısını artıracaktır. İnşaat sonrası yapılacak çalışmalarda ilk
hedef ‘‘Doğal Peyzaj Düzenleme’’ yöntemlerinden yararlanarak ekolojik sistemlerin
yeniden oluşturulmasıdır.
Projenin arazi hazırlık, inşaat ve tesis aşamasındaki faaliyetler kapsamında;
kazan, türbin, soğutma sistemi, baca, vb. ünitelerin inşa edileceği alanlarda ve
endüstriyel atık depolama alanında;




Tahrip olan ve bu tahrip sonucunda değişen yüzey örtüsü,
İnşa edilecek üniteler / kullanımlar,
Arazi deseninde ki / kullanımında ki değişim ve
Kazı – Dolgu çalışmaları sonucunda değişen topografya, hafriyat atıkları
nedeniyle peyzaj karakterleri farklılık göstermeye başlayacaktır.
Doğal ve fiziksel anlamda gerçekleşecek en büyük değişim endüstriyel atık
depolama alanlarında olacaktır.
Bu noktalarda doğal bitki örtüsü tahrip olurken, kazı ve dolgu çalışmaları
sonucunda topografya değişecek, ekosistemdeki denge, müdahaleler sonucunda
geçici olarak aksaklıklara uğrayacaktır. Bu aksaklığı ortadan kaldırabilmek adına
yapılacak peyzaj çalışmalarıyla; öncelikle tahrip edilen bölgenin rehabilitasyonu
gerçekleştirilerek, alanın doğal peyzaj değerini tekrar kazanması için çalışmalar
yapılacaktır.
İnşaat sonrasında, faaliyet alanlarının onarılması ve rehabilite edilmesi
çalışmaları kapsamında yapılacak ilk çalışma arazide yapılacak konturlama
çalışmalarıdır. Bu kapsamda arazi hazırlık çalışmaları başlamadan önce çekilen, tesis
ünitelerinin yapılacağı alanlara ait fotoğraflardan yararlanılacaktır. Bu çalışmalar
sırasında mümkün olduğunca alanın çevresinde bulunan mevcut konturlara (eş yükselti
eğrilerine) uyulmaya çalışılacaktır.
Konturlama çalışmalarından sonra gerekli noktalarda hem toprak altında hem de
yüzeyde drenaj sistemleri oluşturularak inşaat öncesi dönemde sıyrılan üst toprak
serilmesi çalışmalarına başlanacaktır.
Ancak inşaat dönemince sıyrılan ve korunan üst toprağın serilmesi aşamasında
gerekli durumlarda erozyona karşı önlemler alınacaktır. Erozyon önlemede en etkin yol
bitki örtüsünün yetiştirilmesidir. Alanda yapılacak bitkilendirme çalışmaları sırasında
özellikle eğimli alanlarda erozyona karşı toprak muhafaza önlemleri almak ve ayrıca
ağaç dikimi veya tohumlama işlemleri sırasında gübreleme, hydro-seeding vb. gibi ilave
tedbirler alınması gerekmektedir.
İnşaat sonrası onarım ve rehabilitasyon çalışmaları boyunca yukarda bahsedilen
aşamalar kapsamında sırasıyla;
 Alanda sıyrılan üst toprak stabil hale getirilecektir.
 Proje alanında, doğal bitki örtüsü değerlendirilerek alanı temsil eden öncü,
katılımcı ve hâkim türler tespit edilecektir.
 Tespit edilen bu türler ağaç, ağaççık, çalı ve orman alt örtüsü olarak
sınıflandırılacaktır.
 Proje alanında yapılacak olan rehabilitasyon çalışmaları, bu türlerin tespiti
doğrultusunda, alana uyumlu olarak gerçekleştirilecektir.
193
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
 İnşaat çalışmalarının ardından, eğimin yüksek olduğu ve toprak kaymasının
görülebileceği bölgelerde, sekiler oluşturmak suretiyle, daha düz yüzeyler elde
edilecek ve bu yüzeyler yukarıda bahsedilen sistematiğe göre
bitkilendirilecektir.
 Bakı noktaları olarak tanımlanabilecek geniş Vista sağlayan alanlarda görsel
değişim oluşmaması bakımından, bu çalışmalar sistematik olarak yapılacaktır.
Böylelikle;
 Projenin, proje inşaat ve kullanım süreci içerisinde çevreye olan etkilerini en
aza indirgeyerek, alanda sürdürülebilirliği desteklenecek,
 İnşaat ve işletme aşamasında kaldırılan bitki örtüsü, sıyrılan üst toprak ve
eğim nedeniyle oluşabilecek erozyon riskine karşı, erozyon kontrolünü
sağlanacak,
 Bölgesel ve yerel karakter pekiştirilecek,
 Proje gerçekleştirildikten sonra, alanda arzu edilen mevcut görüntüye yakın bir
görüntü oluşturulacak,
 Görüntü kirliliği oluşturabilecek yapıları (santral sahası ve ilgili üniteler)
perdelenecektir.
Bu bağlamda üst örtü toprağı serilmesi ve erozyon önlemlerinin alınmasının
ardından en önemli aşama bitkilendirme sürecidir. Proje kapsamında gerçekleştirilecek
olan bitkilendirme aktiviteleri ile ilgili yapılacak çalışmalar aşağıda detaylı olarak
verilmiştir.
Bitkilendirme Süreci
Peyzaj onarım çalışmalarında doğru mühendislik ve teknik uygulamalarıyla
birlikte en önemli ana unsurlardan biri de bitki materyalidir. Bitki materyali peyzaj
onarım çalışmalarında doğru kullanılmadığı takdirde hem çalışmanın başarısız
olmasına hem de istenmeyen peyzaj ortamlarının oluşmasına neden olacaktır. Bu
nedenle onarım çalışmalarında kullanılacak bitki türlerinin doğru seçimi, seçilen
bitkilerin dikim talimatlarına ve yöntemlerine uygun şekilde yapılması gerekmektedir.
Peyzaj onarım çalışmalarının temel amacı; inşaattan kaynaklı zarar görebilecek,
peyzajların onarılması, inşaat boyunca çevre üzerindeki olumsuz etkilerin azaltılması
ve doğal yapıya uygun yeni kullanım alanlarının oluşturulmasını kapsamaktadır.
Yapılacak uygulamalarda onarım çalışmalarının amacına uygun bitki seçimi çok
önemlidir.
Ayrıca bitki seçimi sürecinde her ne kadar fonksiyon ön planda olsa da görsellikte
göz ardı edilmemelidir. Kullanılacak bitkilerde; ölçü, form, doku ve renk özellikleri çok
önemlidir (Tablo V.2.16.1.). Doğal bitki örtüsü ile onarımda kullanılacak bitkiler
arasında her açıdan uyum olmalıdır. Tosyalı İskenderun Termik Santrali Entegre
Projesi kapsamında peyzaj onarım çalışmalarında öncelikle inşaat alanında yer alan
bitki türlerinden yararlanılacak, bunun dışında da Orman İşletme Müdürlüğü’nün
önerdiği bitki türleri tercih edilecektir. Böylelikle hem onarım çalışmalarının başarısı
artacak hem de yapılan çalışmalar doğal yapıyla uyumlu olacaktır. Bitkilendirme
çalışmalarında kullanılacak doğal bitki türleri ve/veya diğer türler bölgeye en yakın özel
ve resmi fidanlıklardan temin edilecektir.
Özel durumlarda uzman görüşleri alındıktan sonra alanda ekolojik rekabet
yaratmayacak şekilde farklı bitki türleri de kullanılabilecektir. Ancak bu bitki türlerinin
alana uygun olması ve doğal yapıya sahip olması gerekmektedir. Aksi takdirde, hem
görsel hem de fonksiyonel açıdan başarısız bir çalışmayla karşılaşılması kaçınılmazdır.
194
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo V.2.16.1. Bitki Özellikleri ve Sınıflandırılması
Bitki Özellikleri
Ölçü
Form
Yer örtücü bitkiler
Yükseklik Genişlik
Oranı
Yatay
Doku
Renk
Dikey
Kaba
Çiçek Rengi
Sınıflandırma
Çalılar (bodur, küçük, orta,
büyük)
Dış Hatlarına Göre
Kare, Yuvarlak, Elips , Oval,
Üçgen, Beş gen, Düzensiz vb.
Orta
Yaprak Rengi
Ağaçlar (küçük, büyük)
Hacimsel Özelliklere
Göre
Küre, Elips oid, Sütün,
Konikal vb.
İnce
Gövde Rengi
Proje kapsamında; daha çok ibreli, düz alanlarda dikey formlu, eğimli alanlarda
yatay ve yer örtücü özellikte bitkiler kullanılacaktır. İğne yapraklı ağaçların arasında
mutlaka yapraklı ağaçlarda kullanılmalıdır. Bu uygulama monotonluğu ortadan
kaldırırken aynı zamanda bitkilendirme başarısının artmasını sağlayacaktır.
Bitkilendirme çalışmaları sırasında renk olarak yeşil ve tonları kullanılacaktır.
Uygulama aşamasında bitki materyalinin doğru tekniklerle dikimi başarı yüzdesini
artırarak, zaman ve ekonomi açısından tasarruf sağlayacaktır. Bir dikimin başarıya
ulaşması aşamasında bitki türü kadar, dikim yöntemlerinin doğru ve uygulamayı yapan
personelin uzman olması gerekmektedir. Doğru ve başarılı bir dikim için;
-
Alanın ve toprak hazırlığının yapılması,
Alana uygun, sağlıklı ve formlu fidanların kullanılması,
Fidanların dikiminden önce köklerin budaması (ters dönmüş, fazla uzamış),
uygun derinlik ve genişlikte çukur açılması (Şekil V.2.16.1.).
195
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
a
b
196
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
c
d
Şekil V.2.16.1. (a) Fidan Köklerinin Budanması, (b) İğne Yapraklı Fidanların, (c) Yapraklı Fidanların ve (d)
Çalıların Dikimi
-
Uygun dikim zamanın seçilmesi,
- Fidanlar arasındaki mesafenin bitkinin alacağı son formuna göre bırakılması
(Şekil V.2.16.2.)
197
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil V.2.16.2. (a) İğne Yapraklı, (b) Yapraklı Fidanlar ve (c) Çalılar İçin Dikim Aralığı
- Uygun dikim tekniğinin seçilerek kullanılmasıdır. Proje kapsamında fidan ve
çalıların dikiminde çukur dikimi tekniği kullanılacaktır (Şekil V.2.16.3).
Şekil V.2.16.3. Çukur Dikim Tekniği
Hatalı dikim; bitki materyalinin zarar görmesi sonucu ölmesine ya da yavaş
büyümesine ve bunun sonucunda onarım çalışmasının başarısının düşmesine neden
olacaktır. Dikim sırasında sıkça yapılan hatalar yeterli derinlikte çukur açılmaması,
çukurun çok büyük açılması, köklerin dışarıda kalması ve çukur içinde ters dönmesi vb.
şeklinde sıralanabilir(Şekil V.2.16.4.).
Ayrıca yapılacak bitkilendirme çalışmaları ile inşaat sonrasında oluşacak yeni
lekelerin ve koridorların görsel açıdan olumsuz etkilerini minimize edilmesi için sütun ve
piramit formlu ağaç ve çalılarla perdeleme çalışmaları yapılacaktır (Şekil V.2.16.5.).
198
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Şekil V.2.16.4. Çukur Dikim Sırasında Yapılan Uygulama Hataları
Şekil V.2.16.5. Peyzaj Onarım Çalışmalarında Kullanılması Planlanan Örnek Bitkisel Perdeler
199
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Peyzaj onarım çalışmaları tamamlandıktan sonra bakım süreci de çok önemli bir
aşamadır. Onarım çalışmalarında canlı bir eleman olan bitki ile çalışıldığı için uygulama
alanlarının periyodik olarak kontrolü yapılmalı, zarar gören, tutmayan bitkiler yenileriyle
değiştirilmelidir. Burada özellikle vejetasyon eski haline gelene kadar, yüzey kaplaması
sağlanana kadar işletme döneminde görev yapacak bir personelin uygulama alanını
periyodik olarak kontrol etmesi gerekmektedir. Gerekli durumlarda; sulama, gübreleme,
budama, ilaçlama, dış etkilerden koruma vb. bakım çalışmaları gerçekleştirilecektir.
V.2.17. Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların
trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında belirlenen santral alanına
ulaşım için, Artvin-Şavşat devlet yolundan sola, Meydancık istikametine ayrıldıktan
yaklaşık 7,5 km sonra ulaşılabilmektedir. Bu noktadan 250 m sonra tekrar sola,
Çağlayan Köyü istikametine yaklaşık 6 km yol alarak regülatör alanına varılabilir. Gerek
santral gerekse de regülatör alanlarına ulaşım için mevcut yollar kullanılacaktır.
Yaklaşım tünelleri ve yükleme havuzuna ulaşım için ilave yol açılması gerekecektir.
Söz konusu yolların dışında herhangi bir bağlantı yolu yapılmayacaktır.
Projenin işletme aşamasında oluşacak trafik yükü ile ilgili hesaplamalar Bölüm
V.1.3.’te yer alan Tablo V.1.3.1’de yapılmıştır.
Tesis alanına ulaşım için kullanılacak olan köy yollarının ulaşımı trafiğe sürekli
açık tutulacaktır. Söz konusu tesis alanına ulaşım yollarının ve sanat yapılarının
projedeki çalışmalardan kaynaklı kullanımı süresince ağır tonajlı vasıtalarla bozulması
halinde gerekli onarım, stabilize beton kaplaması, yol bakımı vb. işler faaliyet sahibi
tarafından karşılanacaktır. Bu hususta Artvin İl Özel İdaresi ile yatırımcı firma arasında
protokol imzalanmadan çalışmalara başlanmayacaktır.
Projenin inşaat ve işletme aşamasında, yollara giriş ve çıkışlarda trafik güvenliği
açısından her türlü önlem, Karayolları Bölge Müdürlüğü’nün görüşleri doğrultusunda
yatırımcı firma tarafından alınacaktır.
Proje kapsamında “Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında
Yönetmelik” ile “Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelikte
Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik” gerekleri yerine getirilecektir.
V.2.18. Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve
çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar,
Proje işletme aşamasında oluşacak atık sular fosseptikte biriktirilerek vidanjör ile
Şavşat Belediyesi’ne, katı atıklar da yine Şavşat Belediyesi katı atık toplama sistemine
verilecektir. Bu bağlamda işletme aşamasında çevreye herhangi bir deşarj olması
öngörülmemekte, dolayısıyla işletme aşamasında insan sağlığı ve çevre açısından
herhangi bir etki öngörülmemektedir. İşletme aşamasında etek tipi santrallerin
kullanılacak olması can suyu ve sulama suyu ihtiyacını da ortadan kaldıracak ve doğal
hayatın devamlılığı açısından herhangi bir etki söz konusu olmayacaktır.
V.2.19. Diğer özellikler.
Bu bölümde belirtilecek başka bir konu bulunmamaktadır.
200
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri
V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam
imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik
altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler v.b.
(Projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek yöre halkı ile görüşmeler yapılarak
sosyolojik etkinin ortaya konulması)
Verimli ve güvenilir enerji kaynakları aracılığıyla çevreyi koruyarak ekonomik ve
sosyal gelişmeyi sağlamak, günümüz toplumlarının temel hedeflerinden biridir. Bu
bağlamda önem kazanan bir süreç olarak sürdürülebilir kalkınmayı gerçekleştirebilmek
için, sürdürülebilir enerji yollarına dönük programların hazırlandığı ve stratejilerin
geliştirildiği görülmektedir. Bu ise; dışa bağımlılığı minimum düzeye indirgeyecek ve
ülke kaynaklarının optimum seviyede kullanılmasını sağlayacak enerji politikalarının
uygulanmasını gerekli kılmaktadır.
Sanayileşme, tarım ve bilişim sektörlerinde yaşanan gelişmeler, gündelik
yaşamın giderek makineleşmesi dolayısıyla da kendini açığa çıkaran teknolojileşme
süreci ve hızlı nüfus artışı; artan oranda elektrik enerjisi ihtiyacının yaşanmasına neden
olmaktadır.
DSİ’nin 2005 yılı verilerine göre; hidroelektrik enerji potansiyeli 127.381 GW h olan
ülkemizin, 2004 yılı sonu itibariyle kurulu hidroelektrik santrallerinin kapasitesi yalnızca
12.654 MW olarak saptanmıştır. Dolayısıyla, enerji arzında; petrol ve doğalgaz gibi
dışa bağımlılığı körükleyen kaynaklardan ziyade, gerekli önlemler alınarak uygulandığı
takdirde çevreye dost olduğu kadar ülkemizin enerji kaynakları bazındaki gücünden en
üst düzeyde faydalanmayı da sağlayacak hidrolektrik enerjiyi kullanmak; artan elektirik
talebini karşılama noktasında güçlü bir çözüm yolu olarak görünmektedir.
Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş. tarafından Artvin ili Şavşat ilçesi sınırları
içerisinde, Çağlayan Deresi üzerinde yapılması ve işletilmesi planlanan “Çağlayan
Regülatörü ve HES Projesi”; yılda toplam 48,364 GW h elektrik enerjisi üretimi
gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda proje; enerji alanında ithalatı minimize
ederek, yerli ve yenilebilir enerji kaynaklarından azami ölçüde faydalanmayı hedefleyen
ülkemizin giderek artmakta olan yeterli, güvenilir, kaliteli, ekonomik ve çevreye uyumlu
elektrik ihtiyacının bir kısmını karşılayarak ulusal gelişime katkı sağlama noktasında;
sosyal ve ekonomik bazda ortaya çıkabilecek risklere yönelik gerekli tedbirleri aldığı
takdirde, önemli bir adım olarak görülebilir.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında arazi hazırlık ve inşaat
aşamalarında 150 kişinin, işletme aşamasında ise yaklaşık 10 kişinin istihdam edileceği
belirtilmektedir. Dolayısıyla projeden arazi hazırlık ve inşaat aşamasında hemen
hemen 600 kişinin, işletme aşamasında ise yaklaşık 40 kişinin dolaylı olarak fayda
göreceği anlamına gelebilir.
Çalışacak vasıfsız personel ile daimi personellerin istihdamının, mümkün
olduğunca yörede yaşayanlar arasından seçileceği projenin; inşaat ve montaj
işlemlerinin tamamlanma süresinden sonra işletme süresinin toplam 49 yıl olarak
planlandığı dikkate alındığında; yöre ekonomisi için bir katkı olarak görülmesi uygun
olur.
Diğer taraftan; projenin işletmeye geçerek enerji üretmeye başlamasıyla birlikte,
Artvin ili ve civarında yeni yatırımların gerçekleşme durumu ortaya çıkacaktır ki; bu da
yöre insanı için yeni istihdam olanakları anlamına gelmesi nedeniyle, uzun vadeli ikincil
bir katkı olarak değerlendirilebilir.
201
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında kurulacak olan tesislerin
inşaatında kullanılacak beton malzeme ve inşaat malzemelerinin tamamına yakın bir
bölümü ile makine ve ekipmanların yöredeki ilgili tesislerden satın alınarak
karşılanacağı; inşaat çalışmalarında yararlanılacak olan iş makineleri ve araçlar için
gerekli akaryakıt ve madeni yağ gereksinimi ile istihdam edilecek personelin teknik,
sosyal, gündelik ihtiyaçlarının ilçe içerisinden temin edileceği projenin; bu bağlamda
yöredeki ekonomik faaliyetlere bir ivme kazandıracağı söylenebilir.
Hidroelektrik santral kapsamında yapılacak olan tesislerin ve destek ünitelerinin
inşası sırasında, yöredeki insanlar ile çalışanların can güvenliğini en üst düzeyde
tutacak tedbirlerin alınıp uygulanmasına özellikle ve özenle dikkat edilmelidir. Bu
amaçla; projeyle ilgili olarak yapılacak çalışmalar için gerekli eğitimi almış kimseler
görevlendirilecek, çalışanlar iş kazaları konusunda eğitilecek ve koruyucu ekipmanlarla
görevlerini yerine getirmeleri sağlanacak, çalışma süreleri içinde kısa molalar verilerek
konsantrasyon kaybı önlenecek, iş makinelerinin kullanımı sırasında vatandaşların
makinelerin yakınına yaklaşmalarına izin verilmeyecek ve sahaya girmelerini
engelleyici ikaz levhaları asılacak, kullanılacak araçların periyodik olarak teknik kontrol
ve bakımları yaptırılacak, patlayıcıların kullanılması durumunda çevre emniyetine ilişkin
gerekli şartlar yerine getirilecek, inşaat çalışmaları yöre halkının gerek tarlalarıyla
gerekse diğer köy, il ve ilçelerle ulaşımına engel olmayacak biçimde sürdürülecek ve
tüm bu hususlarda ilgili mevzuat hükümlerine göre hareket edilecektir.
Öte yandan; proje dâhilinde yapılacak çalışmalar sebebiyle flora ve faunaya
verilebilecek zarar konusunda çalışanları bilgilendirilerek yörenin ekosisteminde
oluşabilecek tahribatın minimize edilmesine çalışılacaktır.
Bahsedilen bütün bu uyarılarla ilgili olarak proje için hazırlanan ÇED Raporu’nda
gerekli önlemlerin alınacağı taahhüt edilmiştir ki; bu; ölüm, sakatlık gibi ciddi kayıplarla
sonuçlanabilecek kazaların riskini en aza indirmek bakımından son derece önemlidir.
Diğer taraftan proje; yörede, inşaat aşamasında makine ve ekipmanların kullanımından
kaynaklı gürültü oluşumuna neden olabilir.
Bu durumda; hem faaliyet alanında çalışanların hem de en yakın yerleşim
yerlerinde ikamet eden kişilerin gürültüden etkilenmemeleri için gerekli düzenlemelerin
yapılması ve ilgili yönetmelik hükümlerine uyulması sağlanacaktır. Ayrıca yerleşimlerin
kullandığı içme ve kullanma suyu kaynaklarına zarar verilmeyecek, tozuma konusunda
da gerekli hassasiyet gösterilerek yöre halkı mağdur edilmeyecektir.
Sonuç olarak; yapılması planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi; sahip
olduğu olanaklar çerçevesinde ülkemizin giderek artmakta olan elektrik ihtiyacının
karşılanmasına katkıda bulunması; vasıfsız personel ile daimi personel olarak
öngördüğü çalışan sayısı ile yapımının gerçekleştirileceği yörede istihdam yaratması;
inşaat malzemesi, iş makineleri ile araçların akaryakıt ve madeni yağ gereksinimi ve
bakım ve onarım işlemleri ile istihdam edilecek personelin teknik-sosyal-gündelik
ihtiyaçlarını bulunacağı ilçe içinden karşılayarak yöre ekonomisine katkı sağlama
potansiyelleri taşıması bakımından, olumlu sosyo-ekonomik etkilere ve pragmatik
fonksiyonlara sahiptir.
Bu bağlamda, enerji elde etmek için su kaynaklarını geliştirme ve kullanma
amacında olan Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi’nin; ülkemizin sosyal ve ekonomik
bakımdan kalkınmasının gerçekleştirilebilmesi için sanayici ve diğer kullanıcı kesimlerin
ihtiyacı olan elektrik enerjisinin yerinde, zamanında ve kesintisiz biçimde sağlanması
gerekliliği göz önünde bulundurulduğunda; bir katkı olduğu söylenebilir.
202
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi,
Brüt hidroelektrik enerji potansiyeli, ülkemiz için 433 milyar kWh/yıl olup, bu
rakam dünya toplam potansiyelinin yaklaşık % 1’idir. Avrupa’daki toplam hidroelektrik
kapasite içinde ise Türkiye’nin payı % 16’dır. Gelecekte teknik yönden
değerlendirilebilir hidroelektrik enerji potansiyeli olan 216 milyar kWh/yıl’ın yüksek bir
oranda kullanımı mümkün olabilecektir. 2009 yılı itibariyle DSİ tarafından tespit edilen
ekonomik hidroelektrik enerji potansiyelimiz yaklaşık 130 milyar kWh'tır. Ülke genelinde
henüz etüdü yapılmamış 1-30 MW arası küçük hidroelektrik tesislerden 10-15 milyar
kWh mertebesinde ilave elektrik enerjisi üretilebileceği düşünülmektedir. Ayrıca nehir
havzalarında yapılan çalışmaların güncel ekonomik kriterler çerçevesinde yeniden
değerlendirilmesi sonucunda teknik olarak yapılabilir bulunan birçok projenin ekonomik
olarak yapılabilir yatırımlara dönüştürülmesiyle ekonomik hidroelektrik potansiyelin 170180 milyar kWh mertebesine yükselmesi beklenilmektedir. (11)
2009 sonu itibariyle ülkemizde 208 adet HES işletmede bulunmaktadır. Bu
santrallar yaklaşık 14.300 MW’lık bir kurulu güce ve toplam ekonomik potansiyelin %
38‘ine karşılık gelen yaklaşık 50.000 GWh’lik yıllık ortalama elektrik üretim kapasitesine
sahiptir.
Hidroelektrik santrallerin üretimi, yağış koşullarına bağımlı olduğundan her yıl
toplam üretim içindeki payı değişim göstermektedir. Elektrik enerjisi üretiminde; fosil ve
nükleer yakıtlı termik ve doğalgazlı santraller yanında hidroelektrik santrallerin
yenilenebilir ve puant çalışma gibi iki önemli özelliği mevcuttur.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi için yapılan ekonomik değerlendirmeler
sırasında projenin ekonomik değerlendirme periyodu 49 yıl olarak kabul edilmiştir.
Projenin fayda-maliyet hesapları sonucu ortaya çıkan yıllık faydalar, yıllık giderler, gelirgider analizleri, iç karlılık oranı ve duyarlılık analizleri raporun Bölüm III.3. bölümünde
sunulmuştur.
Çağlayan Regülâtörü ve HES Projesinin işletmeye geçmesiyle beraber,
Türkiye’de üretilen mevcut yenilenebilir ve temiz enerji miktarına yılda toplam 48,365
GWh ile önemli bir katkıda bulunacaktır.
Projenin çevresel faydaları şu şekilde sıralanabilir:




Ülkenin yenilenebilir kaynaklarını kullanıyor olması,
İnşa edilecek regülatör yardımıyla suyun herhangi bir gölet oluşturmadan
santrale iletilmesi, böylece mevcut ekoloji ve arazi kullanımına önemli
etkilerin olmaması,
Suyun kontrollü bir şekilde iletilmesi, böylece sel ve taşkınların
engellenmesi,
Proje alanı ve çevresinde yer alan yolların iyileştirilmesi.
Projenin başlıca maliyetleri ise şu şekilde sıralanabilir:



11
Projenin arazi hazırlık ve inşaat döneminde oluşacak gürültü, titreşim ve
toz emisyonu,
Arazi hazırlık ve inşaat döneminde Kızılırmak ekosistemi üzerinde
olabilecek etkiler,
Doğal yaşamın gerekliliği için regülatörlerde yapılacak balık geçitleri,
Kaynak: Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü, w w w .eie.gov.tr
203
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.


ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Kazı Fazlası Malzeme Alanlarında alınacak önlemler,
Projenin çevreye olabilecek etkilerine karşı raporda belirtilen önlemlerin
maliyeti.
Projenin işletmeye geçmesiyle beraber, yılda toplam 48,365 GWh enerji
üretilirken projenin gerek arazi hazırlık ve inşaat, gerekse işletme aşamasında çevreye
olası etkileri ÇED Raporu’nda belirtilen tedbirler alınarak en aza indirilecektir.
V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin
değerlendirilmesi. (Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık,
arıcılık v.b. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletilmesi aşamasında
çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve
Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk
projeleri
Tesis edilmesi planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin bir takım
sosyal etkileri bulunmaktadır. Daha önce belirtildiği gibi sosyal etki değerlendirmesinin
temel amacı projenin insanları/toplulukları nasıl etkileyeceğini analiz etmek, negatif
etkileri önlemeye yardımcı olmaktır. Sosyal etkileri tanımlamak karmaşık ve kompleks
bir süreçtir. Adams’a (2000) göre, sosyal etki, sosyal organizasyonların veya tek tek
bireylerin veya grupların hayatları üzerinde etki olarak tanımlanabilir. “The Guidelines
and Principles for Social Impact Assessment” adlı kitapta, sosyal etki şu şekilde
tanımlanmıştır: İnsanların yaşamını, işini, eğlenmesini, birbiri ile olan ilişki türünü,
gereksinimlerini karşılamak için örgütlenme biçiminde bir değişime neden olan kamu
veya özel eylemin sonucu olan her şey sosyal etkidir. Kavram aynı zamanda
bireylerin kendilerini ve yaşadıkları toplumu meşrulaştıran değer, inanç, bilgi ve
normları değiştiren kültürel etkileri de içerir.
Günümüzde yapılan çalışmalarda ortaya çıkabilecek tüm etkiler dikkate alınmaya
çalışılmaktadır. Sosyal ve çevresel etkiler değerlendirilirken doğrudan-dolaylı, kısa
dönem-uzun dönem, planlı-plansız, bilinen-bilinmeyen, amaçlı-amaçsız, görünengörünmeyen tüm etkiler dikkate alınmalıdır. Bazı durumlarda toplumun tüm kesimi, bazı
durumlarda ise toplumun belirli kesimi etkilenebilir. Bazı etkiler uzun süre görünmez
kalabilir.
Geleneksel fayda-zarar analizi sadece ekonomik terimlerle yapılmaktaydı ancak
günümüzde bu değerlendirme daha geniş çerçeve içinde yapılarak, etkilerin tüm yönleri
anlaşılmaya çalışılmaktadır. Aynı zamanda değerlendirmeler sadece bir sektör bazında
değil tüm sektörlerle karşılıklı etkileşim içinde değerlendirilmeye çalışılmaktadır.
Bu konudaki tartışmalar şu şekilde özetlenebilir:
 Projenin sosyal etkileri nelerdir?
 Bu etkiler mevcut gruplar arasında nasıl dağılmaktadır?
Bu bölümde sadece ortaya çıkabilecek sosyal etkilerin bir değerlendirmesi
sunulmaktadır ve diğer etkiler ilgili bölümlerde incelenmektedir.
Projenin olabilecek potansiyel sosyal etkileri Tablo V.3.3.1’de özetlenmektedir.
204
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo V.3.3.1. Projenin Potansiyel Sosyal Etkileri
Etk i Alanları
Dem ografik
Göç
Kam ulaştırma
Ekonom ik
İş olanakları
Tarımsal alanlar
Potans iyel Etk i

Yapım aşamasında çalışacak kişilerin yöreye gelmesi




Gelir kaybı
Yoksullaşma
Sosyal ve psikolojik sorunlar
Kamulaştırma bedelinin yetersiz olması veya iyi
değerlendirilmemesi




Yapım aşamasında kısa dönemli iş olanakları
Yapım aşamasında yöre halkına dolaylı iş olanakları
İşletme aşamasında iş olanakları
Sürekli/geçici olarak tarımsal alanların kullanılamaması ve
gelir kaybı
Tarımsal ürünlerin geçici olarak elde edilememesi

Altyapı ve doğal kaynaklar


Altyapının ve doğal kaynakların geçici olarak
kullanılamaması
Özellikle yapım aşamasında yolların ve bazı altyapı
olanaklarının geliştirilmesi
Sosyo-kültürel


Projeyi savunanlar ve karşı olanlar arasında çatışma
(conflict) olasılığı
Yapım aşamasındaki aktivitelerden yerel halkın rahatsız
olması
Gürültü, trafik ve güvenlik




Şantiye ve inşaat ile ilgili görsel etki
Gürültü
İnşaat aşamasında trafiğin artması
Aktivitelerin yaratacağı güvenlik sorunları
Projeden Etkilenen Kişiler
Birçok
araştırmacı
projeden
etkilenen
kişileri/grupları farklı olarak
tanımlamaktadır. Ancak etkilenen gruplar/kişiler incelendiğinde, olasılıkların oldukça
fazla olduğu görülmektedir. Adams’ın (2000) belirttiği gibi ilgili veya etkilenen gruplar,
bir proje ile ilgili tüm kazanan ve kaybeden kişileri/grupları kapsar. Bu gruplar
heterojendir. Proje alanında yaşayan haneler projeden etkilenen kişiler olarak
değerlendirilebilir.
Projenin neden olabileceği düşünülen sosyal etkileri aşağıda detaylı olarak
değerlendirilmektedir:
Demografik Etkiler
Projenin yapım aşamasının başlamasıyla işgücüne duyulan ihtiyaç artacaktır ve
bu nedenle iş arayan kişilerin yöreye gelmesi muhtemeldir. Projenin yaratacağı iş
olanaklarının sınırlı olduğu dikkate alınırsa mevcut yapı üzerinde çok büyük bir etkinin
olması beklenmemektedir. Aşağıdaki demografik değişimlerin olacağı tahmin
edilmektedir:
Geçici işçilerin mevcudiyeti: Projenin koşullarına bağlı olarak yapım aşamasında
geçici işlere ihtiyaç duyulabilir. Türkiye’deki yüksek işsizlik oranı dikkate alınırsa proje
alanına bazı işsiz kişilerin gelmesi doğal bir sonuçtur.
205
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Kamulaştırma
Elde edilen verilere göre, proje için bazı alanların kamulaştırılması gerekmektedir.
Kamulaştırma ile beraber bazı haneler tarım yaptıkları alanları veya meyve bahçelerini
kaybedebileceklerdir. Bu durum gelirlerini doğrudan etkileyeceği için büyük önem
taşımaktadır.
Ekonomik Etkiler
Projenin gerçekleştirilmesi yöredeki ekonomik aktiviteleri birçok yönden
etkileyebilir. Daha önce birçok defa belirtildiği gibi yörede işsizlik en önemli sorunlardan
biridir. Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi’nin yapım ve işletme aşamasında iş talebi
olacağı söylenebilir. Mümkün olduğu oranda yörede yaşayanlara iş sağlanması, yörede
yaşayan işsizler için olumlu bir etki sağlayacağı açıktır. Ayrıca yeni iş olanaklarının
yaratılması ekonomiyi canlandırabilir.
Sosyokültürel Etkiler
Proje, toplumda bir arada yaşayan insanların ilişkilerini birçok yönden
etkileyebilir. Yöreye dışarıdan gelecek çalışanlar ile yörede yaşayanlar arasında bazı
sorunlar çıkabilir. Yöreye farklı yerlerden gelen birçok kişinin olması suç, kültürel
farklılıkların neden olduğu hoşnutsuzluklar dâhil olmak üzere farklı birçok soruna neden
olabilir.
Gürültü, Trafik ve Güvenlik
Gürültü ve trafiğin etkisinin neler olacağı hakkında çevre değerlendirmesi daha
fazla bilgi sağlayacaktır. Çalışan işçiler ve yöre halkı özellikle inşaat aşamasında trafik
ve diğer aktivitelerin yaratabileceği güvenlik sorunlarından etkilenebilir. Bunun için
gerekli önlemlerin alınması yeterli olacaktır.
Altyapı ve Doğal Kaynaklar
Yöre halkı çeşitli nedenlerle nehirden yararlanmaktadır. Faaliyet dolayısıyla
kesintiye uğraması muhtemel olan su miktarının yöre halkının ihtiyacının karşılayacak
düzeyde bırakılması sağlanmalıdır.
Olumsuz etkilerin neler olduğu tespit edildikten sonra yönetim ve sosyal eylem
planları geliştirilerek, bunların nasıl önleneceği veya minimuma indirgeneceği
açıklanmalıdır. Buna ek olarak izleme komitesi oluşturularak proje ile ilgili aktivitelerin
izlenmesi gerekmektedir.
206
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM VI
İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA
OLABİLECEK VE SÜREN ETKİLER VE BU
ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM VI: İŞLETME PROJE KAPANDIKTAN SONRA OLABİLECEK VE
SÜREN ETKİLER VE BU ETKİLERE KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER
VI.1. Arazi Islahı ve Reklamasyon Çalışmaları,
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi için “ÇED Olumlu” kararı
alınması durumunda; projenin ekonomik ömrü boyunca kullanılabilirliğini sağlamak
amacıyla, ekipmanların düzenli olarak bakımlarının yapılması ve işletme ömrü dolan
ekipmanların yenilenerek yeniden işletmeye alınması sağlanacaktır. Projenin lisans
süresi sonunda günün şartlarına göre, işletmede yapılabilecek revizyonlar ile proje
tekrar enerji amaçlı kullanılabilir.
Proje alanın ve tesislerinin benzer amaçlar için tekrar kullanılması
planlandığında, projenin işletildiği 49 yıl boyunca ekosisteme verdiği etkilerin
incelenmesi ve bugünkü mevcut şartlardan farkının ortaya çıkartılması ve yeni
önlemlerin oluşturulması noktasında yeniden çevresel etki değerlendirme
çalışmalarının yapılması uygun olacaktır.
İşletme tamamen faaliyete kapandıktan sonra üniteler sökülerek arazi ıslahı
yapılacaktır. Tesislerin kapladığı alanlarda eski haline getirme (reinstatement)
uygulamaları kullanılarak doğal peyzaj düzenlemeleri yapılacaktır. Bu düzenlemeler
işletme sonrası için dönemin koşulları (arazi, iklim, jeomorfolojik koşullar vb.) göz
önünde bulundurularak hazırlanacak olan peyzaj onarım ve rehabilite projeleri ile
planlarına uygun olarak yapılacaktır.
Ayrıca, yapılacak rekreasyon ve ıslah çalışmalarında amaç, sadece sahayı
yeşillendirmek olmayıp kullanılan araziyi doğal yapısına uygun hale getirmek ve faaliyet
sonrası en uygun amaçla kullanılmasını sağlamaktır. Bu kapsamda temel amaç doğayı
onarıp, eski haline yakın bir yapıya kavuştururken aynı zamanda yakın çevrede yer
alan halkın sosyo-kültürel ve ekonomik ihtiyaçlarına bağlı arazi kullanım sınıflarını
alana kazandırmak olmalıdır.
VI.2. Mevcut Su Kaynaklarına Etkiler,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi, işletmeye kapatıldıktan sonra Çağlayan
Deresi kendi mecrası içerisinde akmaya devam edeceğinden, mevcut su kaynaklarına
olumsuz bir etki beklenmemektedir.
VI.3. Olabilecek Hava emisyonları,
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi, işletmeye kapatıldıktan sonra herhangi bir
hava emisyonu oluşması beklenmemektedir.
204
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM VII
PROJENİN ALTERNATİFLERİ
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM VII: PROJENİN ALTERNATİFLERİ (Bu bölümde yer seçimi,
teknoloji, alınacak önlemler, alternatiflerin karşılaştırılması ve tercih sıralaması
belirtilecektir.)
Teknoloji Alternatifleri
Enerji santralleri su ya da rüzgâr gibi yenilenebilir doğal enerji kaynaklarını veya
kömür, sıvı yakıt ya da nükleer enerji gibi yenilenemeyen kaynakları kullanarak elektrik
üretebilirler. Kömür ya da sıvı yakıt yakmalı termik enerji santrallerinin baca gazı
emisyonları modern arıtma teknolojileri ile oldukça azaltılmasına rağmen yüksek hava
emisyonu değerleri söz konusudur. Termik santrallerde, proseslere bağlı olarak çeşitli
tehlikeli atıklar oluşmaktadır. Ayrıca termik santraller sistemleri soğutmak için önemli
miktarda su kullanırlar, bu da üstesinden gelinmesi gereken bir başka çevresel
problemi beraberinde getirmektedir. Hidroelektrik, yakıtların yanması sonucu oluşan,
yakıtta bulunan sülfür dioksit, nitrik oksit, karbon monoksit, toz ve cıva gibi kirleticileri
içeren baca gazı emisyonlarını tamamen ortadan kaldırmaktadır. Ayrıca hidroelektrik
kömür madenciliğinin tehlikelerini ve kömür emisyonlarının dolaylı olarak insan
sağlığına etki etmesini önlemektedir.
Termik santrallerin kuruluş masrafları, aynı güçteki hidroelektrik santrallere oranla
iki veya üç kat daha düşüktür. Buna karşılık, hidroelektrik santralin işletme masrafı çok
azdır, termik santralda ise, daima pahalı yakıt kullanıldığından işletme masrafı çok
yüksektir. Hidroelektrik santralda amortismanın yüksek olmasına rağmen kilovat/saat,
termik kilovat/saate oranla daha ucuza mal olur. Hidroelektrik bir tesisin, işletme
ekonomisi kuruluş masraflarını karşılarsa elverişli şartlara sahip olduğu düşünülür. İlk
yatırım yapıldıktan sonra, enerji üretiminin ana kaynağı su olduğundan üretim maliyeti
çok ucuz olmaktadır. Termik santrallerin devreye alınış ve çıkarışları çok kolay ve hızlı
değildirler. Devreye alınış ve çıkarışları sırasında çok verim kaybına uğrarlar. Kızgın
buharın, enerji üretimine hazır hale gelmesi için kazanların uzun süre yakılması gerekir.
Nükleer enerji santralleri ile kıyasla hidroelektrik santraller nükleer atık meydana
getirmemektedir ve uranyum madenciliği ya da nükleer sızdırma gibi tehlikeleri yoktur.
Uranyumun tersine hidroelektrik yenilenebilir bir enerji kaynağıdır. Nükleer santralin ilk
kuruluş masrafı, yaklaşık olarak hidroelektrik santral için yapılacak yatırıma eşittir.
Hidroelektrik santralin işletme masrafları ihmal edilebilirse de bir nükleer santralin
bakım ve işletme masrafları, neredeyse kuruluş masrafı daha düşük olan bir termik
santral kadar yüksektir. Nükleer santralleri, bugünden inşa etmek gerekiyorsa, bunun
nedeni, verdikleri enerji fiyatının ucuz oluşu veya yakın bir gelecekte ucuzlama ihtimali
değildir. Bu girişim, yirmi yıl sonra, hidroelektrik santral kurulabilecek yerlerin biteceği,
zamanla tükenen kömür, petrol ve doğal gaz gibi klasik yakıt üretimini yeterince
çoğaltmanın mümkün olamayacağı düşüncesine dayanır.
Rüzgâr santralleri ile kıyasla, hidroelektrik santraller daha tahmin edilebilir bir
yükleme faktörüne sahiptir. Eğer proje bir biriktirme rezervuarına sahip ise, ihtiyaç
olduğunda enerji üretimi yapılabilir. Hidroelektrik santralleri enerji talebindeki
değişmelere göre kolayca düzenlenebilir.
Hidroelektrik Santraller alternatif enerji tesisleri arasında en fazla çevre dostu
olan tesislerdir. HES’lerin herhangi bir sera gazı emisyonu ve katı atık sorunu yoktur.
Enerji kaynağı doğal nehir yatağından akan su olduğu için, ithal kaynaklar gibi gemi
veya boru hatları vb. ilave ulaştırma ve iletim tesislerine ihtiyaç duymazlar. Bu nedenle
bu ilave tesislerin ve taşımanın yaratabileceği çevresel sorunlar ve riskler HES’lerde
yoktur.
205
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
HES’ler türbinden geçirdiği suyu sadece enerji üretimi amacıyla kullanır ve yine
nehir yatağına bırakır. Bu nedenle HES’ler enerji üretirken üretim kaynağını sadece
kullanan ama tüketmeyen ender enerji tesisleridir. Bu su daha sonra başka amaçlarla
da kullanılabilir. Bu tesislerin tükettiği hiçbir doğal kaynak yoktur.
Hidroelektrik enerji santrallerinin yenilenemeyen enerji kaynaklarını kullanan
santrallere göre bazı avantajları aşağıda listelenmiştir:
 Hidroelektrik enerji tesislerinin işletme ve bakım giderleri düşüktür, fiziki ömürleri
uzundur.
 Hidroelektrik enerji kaynağı yerli ve yenilenebilir olup alternatiflerinden çok daha
çevre dostudur.
 Hidroelektrik enerji değişken olan enerji talebine uyum sağlayabilme özelliğine
sahiptir.
 Hidroelektrik soluduğumuz havanın kalitesini artırır.
 Hidroelektrik gelişmeye önemli derecede katkı sağlar.
 Hidroelektrik bugün ve yarın için temiz ve ucuz enerji demektir.
 Hidroelektrik sürdürülebilir kalkınma için temel bir araçtır.
Yapılan çalışmalar sonucunda birçok teknolojik alternatif değerlendirilmiştir.
Değerlendirilen alternatiflerin pek çoğu kanallı formulasyonlardan oluşmuştur. Ancak
uygulamada olan son projede zor bir imalat olmasına ve ilave maliyet getirmesine
rağmen tünel tipi su iletim sistemi tercih edilmiştir. Bunda en önemli etken projenin
çevreye vereceği zararı minimuma indirmek olmuştur. Kanal yapısı seçimi yerine bu
alternatif seçilerek yöre halkına ve doğal hayata daha az zarar verileceği
düşünülmüştür.
Tünel tipi su iletim sistemine karar verilmesi ile yer yüzeyinden geçilmesi halinde
bölgede bulunan ormanlık alanların zarar görmesi önlenmiş ve tarımsal faaliyetlere
kolaylık sağlanmıştır. Kamulaştırılması gereken arazi miktarları önemli ölçüde bertaraf
edilmiştir. Bu sistemin seçilmesinin diğer önemli bir sebebi de yer yüzeyinden geçilmesi
durumunda, bölgenin jeolojisinin yeteri derecede güvenilir olmamasıdır.
Sonuç olarak Çağlayan Regülatörü ve HES Projesini oluşturan formülasyonun en
iyi çevre şartlarını yakalaması ve yıllık net faydasının (gelirinin) ve rantabilitesinin
büyük ölçüde yüksek olması, en avantajlı formülasyonun olduğunu ortaya
çıkarmaktadır.
Alternatif Alanlar
Proje kapsamında maden faaliyeti ile projenin çakışması durumunda; 3213 sayılı
Maden Kanunu’nun ‘’Maden işletme faaliyeti ile Devlet ve İl yolları, havaalanı, liman ve
baraj gibi kamu yatırımlarının birbirlerini engellemesi, kamu kurum ve kuruluşlarının
uygulamalarından dolayı maden işletme faaliyetinin yapılamaz hale gelmesi, kamu ve
özel yatırım için başka alternatif alanların bulunamaması durumunda, madencilik
faaliyeti ve yatırımla ilgili karar, Başbakanlık Müsteşarı başkanlığında oluşturulacak bir
kurul tarafından verilir. Kurulun teşkili, çalışma usulü, karar alma şekli ve diğer hususlar
Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.’’ hükmü gereği işlem yapılacaktır.
206
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi herhangi bir maden faaliyeti ile çakışması
halinde Maden İşleri Genel Müdürlüğü (MİGEM), Arama Dairesi Başkanlığı’nın Ulusal
fayda maliyet gözetilerek alacağı kurul kararına istinaden maden faaliyetinin elektrik
üretimine oranla oranla daha yararlı olduğu kanaatine varılması halinde; Proje
kapsamında Çağlayan Deresinin belirlenen kotlarında kalınması kaydıyla ünitelerin
yerlerinin kaydırılması değerlendirilecektir. Proje ünitelerinin tahsis edilen dere kotları
arasında kaydırılması da yeterli olmazsa ilgili mevzuat gereği projenin tesis
edilmesinden vazgeçilecektir.
Fosil yakıt kullanan santrallerin aksine, hidroelektrik santrallerin inşaatı saha
çalışmaları, hidrolik çalışmalar ve çevresel etki değerlendirmesi için uzun süre
gerekmektedir. Bir hidroelektrik santrale en uygun yeri ve işletme rejimini belirlemek
için 50 yıllık ya da daha uzun zamana ait hidrolojik veriler gerekmektedir.
Kömür ya da gaz yakmalı termik santraller genellikle yakıt kaynağına ya da
ulaşım yollarına yakın olarak inşa edilirler. Fosil veya nükleer enerji santralleri gibi
yakıtla işletilen tesislerin aksine, ekonomik bir hidroelektrik santral kurulabilecek
yerlerin sayısı sınırlıdır; yeni alanlar yerleşim yerlerinden uzakta kalmakta, bu nedenle
oldukça uzun iletim hatları gerektirmektedir.
Hidroelektrik üretimi havzaya düşen yağmura bağlıdır, üretim yağan az yağmura
ve kar erimelerine bağlı olarak önemli derecede azalabilmektedir. Ayrıca hidroelektrik
santrallerin uzun dönem enerji verimi iklim değişikliklerinden etkilenebilir. Hidroelektrik
enerjiyi kullanan tesisler az yağmurlu yıllarda da gereken enerjiyi elde edebilmek için
ekstra kapasite inşası için daha fazla sermaye harcayabilirler.
Ülkemizin hidroelektrik enerji potansiyeli topografik ve hidrolojik özellikler
açısından tüm yurda eşit olarak dağılmamıştır. Doğu Karadeniz vadileri jeolojik ve
hidrolojik yapısı ve su potansiyeli ile hidroelektrik enerji üretimi açısından zengin bir
kaynaktır. Coğrafi konumu ve yağış özellikleri sonucu olarak birbirine paralel akarsular
ve bunların alt havzalarından oluşmaktadır. Bu da hidrolik kaynağa dayalı üretim
tesisleri için önemli bir yatırım alanı oluşturmaktadır. Bölgenin coğrafi özelliği ve bu tip
avantajları da göz önüne alındığında Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi için bu
bölge tercih edilmiştir.
Artvin ili, Şavşat ilçesi, Çağlayan Deresi sularından yararlanılarak elektrik enerji
üretimi amacıyla yapılması ve işletilmesi planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES
Projesi için yapılan çalışmalar sonucunda birçok alternatif değerlendirilmiş ve
Projesinin;
- Güvenilir (firm) enerjisinin fazla olması,
- Yıllık net faydasının (gelirinin) ve rantabilitesinin büyük ölçüde yüksek olması
nedenlerinden dolayı en avantajlı proje olduğu ortaya çıkmıştır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapımı önerilen tesisler için
inşaat süresi 2 yıl olarak planlanmaktadır. Bu süre sonunda sistemin devreye girmesi
ile toplam 48,365 GWh/yıl enerji üretilerek ulusal gelişime katkı sağlanacaktır.
207
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM VIII
İZLEME PROGRAMI
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM VIII: İZLEME PROGRAMI
VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve
işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre
Yönetim Ekibi,
Kurulması planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin inşaat ve işletme
aşamalarının olumlu ve olumsuz, biyo-fiziksel ve sosyo-ekonomik etkileri ÇED
çalışmaları kapsamında incelenmiştir. Buna ek olarak; faaliyetin Türkiye’de yürürlükteki
kanun ve yönetmeliklere uygunluğunun sağlanması ve projenin çevre ve insan
sağlığına etkilerinin minimuma indirgenmesini sağlamak amacıyla “Çevre Yönetim
Planı” kolaylaştırıcı olarak önem arz etmektedir. Böylece, projeyle ilgili etki azaltıcı
önlemler, onaylanmış planlar, izin, koşul ve gerekleri dikkate alarak hazırlanan ÇED
Raporu’nda belirtilen dikkat edilmesi ve uyulması gerekli konular ve taahhütler ile uyum
tam olarak sağlanmış olacaktır.
2872 sayılı Çevre Kanunu kapsamındaki 17.07.2008 tarih ve 26939 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin
18. maddesi gereğince Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’ndan “ÇED Olumlu Kararı” alınan
projelerin inşaat, işletme ve işletme sonrası dönemlerinde, çevresel izleme ve
denetleme işleri, konusunda uzman mühendisler ve proje yatırımına uygun uzmanlar
tarafından yürütüleceği belirtilmekte olup, yönetmelik hükme gereği yerine getirilecektir.
Bu amaçla, gerek Türk Çevre Mevzuatı, gerekse IFC Genel ve Sektörel Kılavuzları,
Performans Standartları ve Ekvator Prensipleri gibi uluslararası finans kuruluşlarının
standartları ve ÇED Raporu’na bağlı olarak, çevresel önem taşıyan etkilerle ilgili
konuları kapsayacak bir “Çevre Yönetim Planı (ÇYP)” hazırlanmış ve projede
uygulamaya konulacaktır. Faaliyetin izlenmesi ile ilgili olarak hazırlanan ÇYS; arazi
hazırlığı ve inşaat dönemi, işletme dönemi ve işletme sonrası dönem olmak üzere 3
başlıkta irdelenmiştir.
Çevre Yönetim Planının amacı, yukarıda bahsi geçen dönemlerde oluşacak
çevresel etkileri belirlemek üzere çevresel koşullar ile ilgili verilerin değerlendirilmesi
olup, bu dönemlerdeki çalışmaların ilgili yönetmelikler ile uyumunun sağlanması ve
çevre üzerine etkilerinin en aza indirilmesi amacıyla projenin hava emisyonları,
atıksular, gürültü, atıklar, hafriyat, izinler vb. işletim uygulamaları izlenecektir. Bunun
yanı sıra düzenlenen Çevre Yönetim Planı ile inşaat ve işletme aşamalarında çevre
konularında takip edilecek hususlar için kurumsal yapı kurulacaktır. Projenin tüm
aşamalarında Çevre Yönetim Planı ile ulusal mevzuat ve finansal kuruluşların
kılavuzlarına göre alınacak tedbirlerin nasıl, ne zaman ve kim tarafından uygulanacağı
belirlenerek yöre halkının, resmi kuruluşların ve sivil toplum örgütlerinin proje hakkında
bilgi edinmeleri sağlanacaktır.
Projenin tüm aşamalarında, raporda yer alan tüm taahhütler, faaliyet sahibi firma
tarafından yerine getirilecek ve proje alanı civarındaki çevre halkına veya çevreye
herhangi bir rahatsızlık verilmemesini garanti altına almak firmanın kendi sorumluluğu
altında olacaktır. Bu dönemde ÇED Raporu’nda belirtilen kısıtlamalar ve çevresel önem
taşıyan etkilerle ilgili aşağıda belirtilen konularda, firmanın belirleyeceği bir sorumlu
tarafından izleme çalışması gerçekleştirilecektir.
Öncelikle söz konusu projenin planlama, inşaat öncesi, inşaat, işletme ve işletme
sonrası dönemlerinde yürütülecek çalışmalardan kaynaklı çevresel etkiler ve bu
etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için
alınacak azaltıcı önlemler ve sorumlu ve yetkili kurum/kuruluş, Tablo VIII.1.1’de detaylı
olarak anlatılmıştır.
208
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Ayrıca proje için uygulanacak ‘’İzleme Planı’’ (izlenecek parametreler,
parametrenin izleneceği yer, nasıl ve ne zaman izleneceği ve sorumlu kurum/kuruluş)
Tablo VIII.1.2’de verilmiştir.
Olası bir kaza durumunda yapılacak çalışmaları içerir Acil Durum Müdahale Planı
Ek-15’de verilmiştir.
209
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo VIII.1.1. Önlemler Planı
AŞAMA
KONU
Kamulaştırma
Arazi
Hazırlık
ve İnşaat
Öncesi
ÖNLEM
SORUMLULUK/YETKİ
Kamulaştırma çalışmaları kapsamında özel mülkiyet sahipleri ile öncelikli olarak karşılıklı anlaşma
yoluna gidilecek, anlaşmazlık durumlarında ise 05.05.2001 tarih ve 24393 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 sayılı Kamulaştırma Kanunu ve 4628 Sayılı Elektrik Piyasası
Kanunu’nun 5496 sayılı kanunla değişik 15. madde c ve d fıkraları gereği çerçevesinde kamulaştırma
işlemleri gerçekleştirilecektir.
4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun 5496 sayılı kanunla değişik 15. madde c fıkrası gereğince;
kamulaştırma işlemleri Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu (EPDK) tarafından yürütülecek, verilecek olan
kamulaştırma kararı kamu yararı kararı yerine geçecek ve kamulaştırılan taşınmaz mallar tapu
kütüğünde hazine adına tescil edilecektir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- EPDK
Tarım Alanlarının Tarım Dışı Kullanımı
İçin İzin
Proje kapsamında kullanılacak tarım alanlarının tarım dışı amaçla kullanılması için, 19.07.2005 tarih ve
25880 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı ‘’Toprak Koruma ve Arazi
Kullanımı Kanunu’’ hükümleri gereğince, Artvin İl Toprak Koruma Kurulu’nun uygun görüşü alındıktan
sonra Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’ndan gerekli izinler alınacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Artvin Gıda, Tarım ve
Hayvancılık İl Müdürlüğü
Zemin Emniyetinin Sağlanması
Proje kapsamındaki inşaat çalışmaları öncesinde; Mülga T.C. Bayındırlık İskân Bakanlığı’nın
03.05.2007 tarih ve 26511 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Afet Bölgelerinde
Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik” hükümlerine uygun olarak yapılacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
Hafriyat Depolama ve Taşıma İzni
18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı,
İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği" hükümlerine göre izinler alınacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş
Regülatör Yerinde Mevcut Su Kalitesinin
Belirlenmesi
Projenin arazi hazırlık ve inşaat çalışmalarından önce Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi yerlerinde
iletim tünelleri ve regülatörler arasındaki memba ve mansap dikkate alınarak Yüzeysel Su Kalitesi
Yönetimi Yönetmeliği Tablo-5’e göre su kalitesi ölçüm ve değerlendirmesi yapılacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
Artvin DSİ Bölge Müdürlüğü’ne 2006/27
Sayılı Başbakanlık Genelgesi
Kapsamında Başvuru Yapılması
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapılacak sanat yapıları ve kazı fazlası malzeme
alanları ile ilgili Artvin DSİ Bölge Müdürlüğü’ne söz konusu üniteler ile ilgili gerekli izinler alınacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
210
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
AŞAMA
KONU
Tarihi, kültürel ve arkeolojik varlıklar
Arazi
Hazırlık
ve İnşaat
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÖNLEM
SORUMLULUK/YETKİ
Projenin uygulama aşamasında (arazi hazırlık ve inşaat) herhangi bir kültür ve tabiat varlığına
rastlanılması durumunda çalışmalar derhal durdurularak en yakın Müze Müdürlüğü’ne veya Mülki İdare
Amirliği’ne, 5226-3386 sayılı yasalar ile değişik 2863 sayılı Yasa’nın 4.maddesi gereğince haber
verilecektir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Taşeron Firma
- Müze Müdürlüğü,
- Koruma Bölge Kurulu
Müdürlüğü
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında, genel toplamda yaklaşık 108.000 m3 kazı
yapılacaktır. Bunun yaklaşık 24.000 m3’ü dolgu işlemlerinde değerlendirilecek, geriye kalan yaklaşık
84.000 m3’ü kazı fazlası malzeme stok sahalarında depo edilecektir.
Depolanacak bu kazı fazlası malzemenin bir kısmı mevcut yolların iyileştirilmesinde, alt ve üst dolgu
malzemesi olarak kullanılacaktır.
Hafriyat Çalışmaları
Kullanılamayacak nitelikte olan malzemeler ise proje alanının mücavir alan sınırları dışında kalması
nedeniyle, proje kapsamında kurulacak şantiye ve kazı fazlası malzeme stok sahaları dağıtılmadan,
gerekli tahkimatlar ile depolama alanı çevresi desteklendikten sonra, ekolojik dengeyi bozmayacak
şekilde depolanacaktır. Bu depolama öncesinde depo sahasının ilk halinde mevcut olan bitkisel toprak
sıyrılıp depolandıktan sonra, yani dolgu sonrasında alanın üzerine serilecek, böylece alanın eski
görüntüsüne yakın bir görüntü oluşturması sağlanacaktır. Söz konusu depolama alanlarının yüzey
sularından veya yağmursularından etkilenmemesi için kafa hendekleri, kuşaklama kanalları vb.
yapılacaktır.
Depo alanlarının, dere yatağını bozmayacak, derede yön değişikliği yapmayacak şekilde ve hafriyat
çevreye dağılmadan düzenli depo edilecektir. Hafriyat çalışmaları esnasında şeve kesinlikle malzeme
atılmayacaktır. Fazla hafriyat malzeme şeve ve dere yataklarına bırakılmayacaktır. Kullanılacak kazı
fazlası malzeme alanlarına malzeme depolanmadan önce gerekli tahkimat yapılacak olup, herhangi bir
şekilde dere içine girilmeyecektir ve derenin akış rejimi bozulmayacaktır.
211
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
AŞAMA
KONU
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÖNLEM
SORUMLULUK/YETKİ
Hava Emisyonları
Arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak olan toz emisyonlarının minimuma indirilmesini sağlamak
amacıyla; yol güzergâhlarında arazöz ile sulama yapılacak, savurma yapmadan doldurma ve boşaltma
işlemlerinin yapılması sağlanacak, malzemelerin taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile
kapatılacak ve malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
Araç Emisyonları
Araçlardan kaynaklanacak emisyonların da minimuma indirgenmesi için, 04.04.2009 tarih ve 27190
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği’nin
7. Maddesi uyarınca; kullanılacak tüm araç ve ekipmanların rutin kontrolleri yaptırılarak bakım gereken
araçlar bakıma alınacak ve bakımları bitene dek çalışmalarda başka araçlar kullanılacaktır. Ayrıca
Traf ik Kanunu’na uygun şekilde çalışmaları konusunda uyarılarak özellikle yükleme standartlarına
uygun yükleme yapmalarına dikkat edilecektir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
Atıksu
Şantiye alanlarında oluşacak evsel nitelikli atık su ise; 19.03.1971 tarih ve 13783 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘‘Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak
Çukurlara Ait Yönetmelik’’ uyarınca; sızdırmasız olarak yapılacak fosseptik çukurunda biriktirilecektir.
Çukurlar dolduğunda, atık sular vidanjörler ile aldırılarak Şavşat Belediyesi’ne teslim edilecektir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Şavşat Belediyesi
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
Katı Atıklar ve Ambalaj Atıkları
Projede çalışacak personelden kaynaklanan evsel katı atıklar, şantiye olarak kullanılacak sahalar
içerisinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı çöp bidonlarında toplanacaktır. Konteynırlarda
biriktirilecek bu katı atıklar ise belli periyotlarda proje alanına en yakın belediye olan Şavşat Belediyesi
katı atık toplama sistemine verilerek bertaraf edilmesi sağlanacaktır.
Arazi hazırlama ve inşaat çalışmalarından ise parça demir, çelik, sac, ambalaj malzemesi ve benzeri katı
atıklar oluşacak olup, bu atıkların miktarı değişiklik göstereceğinden bir miktar belirlenememektedir.
Ancak atıklar hurda olarak toplanıp, proje alanı içinde uygun bir yerde depo edilecek ve geri kazanımı
mümkün olan atıklar yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir.
Arazi hazırlık çalışmaları esnasında meydana gelecek olan demir, çelik, saç vb. metal parçaları, şantiye
alanı içerisinde kurulacak, taban sızdırmazlığı sağlanmış ve üzerinde sundurma yapı bulunan bir alanda
muhafaza edilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan atıkların ise yine Şavşat Belediyesi katı atık
toplama sistemine verilerek bertaraf edilmesi sağlanacaktır.
Proje kapsamında oluşacak katı atıkların (yemek artığı, vb.) 14.03.1991 tarihli ve 20814 sayılı “Katı
Atıkların Kontrolü Yönetmeliği” Madde 18’de belirtildiği gibi denizlere, göllere ve benzeri alıcı ortamlara,
caddelere dökülmesinin yasak olduğu konusunda çalışanlar uyarılacaktır. Projenin tüm aşamalarında
oluşması muhtemel ambalaj ve ambalaj atıkları; 06.11.2008 tarih ve 27046 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren “Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği“ hükümlerine uygun olarak
bertaraf edilecektir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Şavşat Belediyesi
- Lisanslı Geri Dönüşüm
Firması
- Çevre ve Şehircilik
Müdürlüğü
Atık Yağ
Arazi hazırlama ve inşaat aşamasında çalışacak araçların bakım, onarım ve temizlikleri proje sahasında
yapılmayacak olup, en yakın yetkili servislerde ve/veya akaryakıt istasyonlarında yaptırılacaktır. Ancak
araç bakımlarının zorunlu olarak proje sahasında yapılması söz konusu olursa, bu durumda oluşması
muhtemel atık yağların bertarafı için 21.01.2004 tarih ve 25353 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren "Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği" hükümleri uygulanacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Lisanslı Geri Dönüşüm
Firması
- Çevre ve Şehircilik
Müdürlüğü
Arazi
Hazırlık
ve İnşaat
212
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
AŞAMA
KONU
Tıbbi Atık, Tehlikeli Atık ve Diğer Atıklar
Arazi
Hazırlık
ve İnşaat
Gürültü ve Titreşim
Personelin Konut ve Diğer Teknik/Sosyal
Altyapı İhtiyaçları
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÖNLEM
SORUMLULUK/YETKİ
Tesis içerisinde oluşması muhtemel tıbbi atıkların geçici olarak depolanması, taşınması ve bertaraf
edilmesi aşamalarında 22.07.2005 tarihli 25883 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”nde belirtilen yükümlülüklere uygun olarak hareket edilecektir.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşması muhtemel tehlikeli atıklar ise 14.03.2005 tarih ve
25755 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü
Yönetmeliği’nde belirtildiği üzere, sürekli kapalı olacak şekilde ve kimyasal reaksiyona uğramamasını
sağlayarak geçici olarak depolayacaktır. Geçici olarak depolanan tehlikeli atıklar daha sonra Çevre ve
Şehircilik Bakanlığı tarafından lisans almış firmalara teslim edilerek bertaraf edilmesi sağlanacaktır. Bu
kapsamda oluşacak tehlikeli atıkların geçici depolanması, taşınması ve bertarafı süresince lisanslı
araçlar kullanılacak olup, 14.03.2005 tarih ve 25755 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne uygun olarak hareket edilecektir.
Arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları esnasınca kullanılacak olan araçlardan kaynaklı kullanılmış araç
lastikleri meydana gelebilecektir. Proje alanı içinde oluşması muhtemel ömrünü tamamlamış lastiklerin
geri kazanım firmasına verilmesi sağlanacak olup, bu kapsamda 25.11.2006 tarih ve 26357 sayılı
Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak hareket edilecektir.
Ayrıca proje kapsamında kullanılacak yemekhanede oluşacak bitkisel atık yağların bertarafında
19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak
hareket edilecektir.
Proje kapsamında arazi hazırlık çalışmaları açık sahada yapılacağından, gürültü tedbirlerinin alınması
oldukça güç olacaktır. Gürültü, çalışmalar süresince gün boyu değişiklik gösterecek ancak çalışmalar
gündüz (07.00-18.00) yapılacağından gürültü oluşumu sınırlandırılmış olacaktır.
Proje kapsamındaki çalışmalarda, ÇGDYY’nin 9.maddesi’nde belirtilen kara yolu araçlarında uyulması
gereken şartlar ve 13. Maddesi’nde açık alanda kullanılan ekipmanlarda uyulması gereken şartlar
dikkate alınarak, gürültü oluşumunu minimize etmek için gerekli tedbirler alınacaktır. Ayrıca, proje
alanında, inşaat aşamasında meydana gelecek gürültü konusunda “Çevresel Gürültünün
Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği"nin dördüncü bölümünde yer alan “şantiye alanları için
gürültü kriterleri” ile ilgili 23. Madde’de belirtilen hususlara uyulacak ve traf ik muayeneleri, egzoz
ölçümleri ve bakımları yapılan araçlar kullanılacaktır.
İnşaat aşamasında makine ve ekipmanlarda meydana gelecek gürültüden çalışanları koruyabilmek ve
gerektiğinde; 23.12.2003 tarih ve 25325 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Gürültü
Yönetmeliği’’ hükümleri gereğince, işçilerin gürültüye maruz kalmaları sonucu sağlık ve güvenlik
yönünden oluşabilecek risklerden, özellikle işitme ile ilgili risklerden korunmaları için gerekli önlemler
alınacaktır. İnşaat aşamalarında makine ve ekipmanlarda çalışanlara; başlık, kulaklık veya kulak
tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçler sağlanarak, çalışanların gürültüden etkilenmemeleri
sağlanacaktır. Böylece, çalışmalarda makine ve ekipmanlardan kaynaklı oluşacak gürültü ve titreşim
seviyeleri çalışanları rahatsız etmeyecek düzeye indirilmiş olacaktır. Ayrıca yönetmeliklerin öngördüğü
değerler yakalanarak, çevreye verilecek gürültü ve titreşim, minimum düzeyde tutulmuş olacaktır.
Proje kapsamında çalışacak personelin sosyal ihtiyaçları (barınma, dinlenme, yemekhane vb.) proje
kapsamında kurulacak şantiye alanlarında yer alan sosyal tesislerden temin edilecektir. Ayrıca ihtiyaç
duyulması halinde teknik ya da sosyal ihtiyaçlar, proje alanı yakın çevresindeki yerleşim birimlerinden,
buralardan karşılanamama durumunda ise Şavşat ilçesinden veya İl Merkezinden temin edilebilecektir.
Çalışan personel, Şavşat İlçesi ve Artvin ilindeki sağlık merkezlerinden faydalanabilecektir.
213
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Lisanslı Bertaraf Firması
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Taşeron Firma
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
AŞAMA
KONU
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÖNLEM
SORUMLULUK/YETKİ
İş Sağlığı ve İş Güvenliği
Yapı işyerlerinde alınacak asgari sağlık ve güvenlik şartlarını içeren, Çalışma ve Sosyal Güvenlik
Bakanlığı tarafından çıkartılarak, 23.12.2003 tarih ve 25325 Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
giren ‘’Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği’’ ve 11.01.1974 tarih ve 14765 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren İş ve İş Güvenliği Tüzüğü hükümlerine uygun olarak inşaat
çalışmalarının yürütülmesi sağlanacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
Atıksu
Faaliyet alanı ve yakın çevresinde atıksu (kanalizasyon) sistemi olmadığından; projenin arazi hazırlık ve
işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli atıksular, 19.03.1971 tarih ve 13783 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren ‘‘Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara
Ait Yönetmelik’’ uyarınca santral sahasında kurulacak sızdırmasız fosseptiklerde toplanacak ve
vidanjörle Şavşat Belediyesi’ne teslim edilecektir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
Katı Atıklar ve Ambalaj Atıkları
Projenin işletme aşamasında oluşacak bu atıklar; proje sahası içerisinde çeşitli noktalara yerleştirilen
ağzı kapalı çöp bidonlarında toplanacak ve belli periyotlarda Şavşat Belediyesi katı atık toplama
sistemine verilerek bertaraf edilmesi sağlanacaktır.
HES işletmelerinde ambalaj atıklarının oluşması söz konusu değildir. Ancak geri kazanımı mümkün olan
ambalaj atıkları oluşması durumunda ise, Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği çerçevesinde;
santral alanı içerisinde diğer katı atıklardan ayrı olarak toplanacak ve ambalaj atığı toplama lisansına
sahip firma ile yapılacak sözleşme dâhilinde firmaya teslim edilecektir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Avanos Belediyesi
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
İşletm e
Atık Yağ
Gürültü
Traf oda izolasyon yağları kullanılmaktadır. Tesiste büyük çaplı arıza durumlarında, yapılacak yağ
transferi işlemi sırasında, meydana gelebilecek kazalar sonucunda, ortama dökülen veya taşan
izolasyon yağı üzerine kum, çakıl veya talaş gibi absorban dökülerek ortama sızması önlenecek daha
sonra bu karışım varillere alınarak depolanacaktır. Kullanılacak izolasyon yağının yaklaşık ömrü 25-30
yıl arasındadır. Kullanım ömrünü tamamlamış izolasyon yağlarının bertarafı ise, lisanslı bertaraf
tesislerinde, 30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren “Atık
Yağların Kontrolü Yönetmeliği” 2. Bölüm Madde 9’da belirtildiği şekilde gerçekleştirilecektir. Atıkların
bertaraf tesislerine taşınması lisanslı taşıyıcı vasıtası ile yapılacaktır. Bertaraf tesislerine aktarılıncaya
kadar “Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği” 4. ve 5. bölümlerde atık yağların taşınması ve depolanması
ile ilgili öngörülen şartlar sağlanacak, işletme içindeki “Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği”nde belirtilen
standartlara uygun olarak yapılmış geçici depolarda depolanacaktır. Daha sonra ihale yolu ile Çevre ve
Şehircilik Bakanlığı’ndan lisans almış firmalara satılarak değerlendirilecektir. Ayrıca söz konusu
izolasyon yağlarının depolanması, taşınması ve bertarafı esnasında 27.12.2007 tarih ve 26739 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Poliklorlu Bifenil (PCB) ve Poliklorlu Terf enil (PCT)’lerin
Kontrolü Hakkında Yönetmelik” ve “Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği”ne uyulacaktır.
Projenin işletme aşamasındaki tek gürültü kaynakları, santral binalarının içerisindeki jeneratör ve
türbinler olacaktır. Santral binaları gürültüyü izole edeceğinden bina dışına herhangi bir gürültü
ulaşması söz konusu olmayacaktır. Santral binasında çalışacak personeller için ise; gürültünün çok
olduğu alanlarda 23.12.2003 tarih ve 25325 sayılı Gürültü Yönetmeliği’nde belirtilen işçilerin gürültüye
maruz kalmaları sonucu sağlık ve güvenlik yönünden oluşabilecek risklerden, özellikle işitme ile ilgili
risklerden korunmaları için alınması gerekli önlemler alınarak, işçilerin tesis içerisindeki gürültüden
etkilenmemeleri sağlanacaktır.
214
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
AŞAMA
İşletm e
İşletm e
ve
İşletm e
Sonrası
KONU
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
ÖNLEM
SORUMLULUK/YETKİ
Doğal Hayatın Sürekliliği İçin Bırakılacak
Minimum Debi (Can Suyu)
Etek tipi santral projelendirildiğinden işletme aşamasında cansuyu problemi yaşanmayacaktır. Her üç
regülatörde de Ek-10’da bulunan Ekosistem Değerlendirme Raporu dâhilinde balık geçidi yapılacak ve
doğal hayatın devamı sağlanacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- DSİ Bölge Müdürlüğü
Balık Geçidi
Balıkların yaşamının sürekliliğinin sağlanması, sucul ortamdaki doğal dengenin bozulmaması ve
balıkların akarsuyun kaynağına gidip gelmelerini sağlamak amacıyla balık geçidi yapılacaktır.
Regülatörlerde yapılması planlanan balık geçidi sayesinde balıkların su yatağında rahatlıkla ilerlemeleri
sağlanmış olacaktır. Regülatörlerde tutulan su herhangi bir işlemden geçirilmeden direkt etek tipi
santrallerde elektrik üretiminde kullanıldıktan sonra tekrar yatağına geri verilecektir. Dolayısıyla suyun,
projeden kaynaklı bir kirlenmeye maruz kalması beklenmemektedir.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Doğa Koruma ve Milli
Parklar Genel Müdürlüğü
- Gıda, Tarım ve Hayvancılık
İl Müdürlüğü
Arazi Islahı ve reklamasyon çalışmaları
Proje kapsamında regülatör, HES, iletim tüneli, yaklaşım tünelleri, yükleme havuzu, cebri boru, şantiye
alanları, kazı fazlası malzeme alanlarının inşaatları öncesi toplanan üst toprak, inşaat sonrasında
tesislerin çevre düzenlemelerinde kullanılacaktır. Tesis çevrelerinde bitkilendirme çalışmalarının yanı
sıra kalıcı erozyon önlemlerinin alınması gerekecektir. Islah çalışmalarında ise tesis çevrelerine ağaç
dikilip bitkilendirme yapılacaktır.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
215
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Tablo VIII.1.2. İzleme Programı
AŞAMA
Arazi
Hazırlık ve
İnş aat
İZLENECEK
PARAMETRE
PARAMETRENİN YERİ
İZLEME METODU
İZLEME SIKLIĞI
İZLEME NEDENİ
MİGEM Kurul Kararı
Tüm Proje Ünitelerinde
MİGEM Kurul Kararına
İstinaden Alınacak “Olur” ile
İnşaat Öncesi
Maden A lanları ile Çakışması Halinde
Ulusal Fayda Maliyetin Gözetilmesi ve
En Uygun Projenin Tesis Edilmesi
Tarım Alanlarının Tarım
Dışı Kullanımı İçin İzin
Proje ünitelerinin tarım
arazisine tekabül etmesi
durumunda
Yazılı izin ile
İnşaat öncesi
Tarım Alanlarının Tarım Dışı Amaçla
Kullanımı İçin
Peyzaj
İnşaat çalışması
yapılacak sahalar
Fotoğraf ve kamera
İnşaat öncesi
İnşaat sonrası yapılacak peyzaj
çalışmaları için
Hafriyat Depolama ve
Taşıma İzni
Kazı Fazlası Malzeme
Alanları İçin
Yazılı İzin ile
İnşaat Öncesi
Hafriyat atıkları ile ilgili yönetmelik
gereği
2006/27 sayılı
Başbakanlık Genelgesi
kapsamında Kayseri DSİ
Bölge Müdürlüğü
görüşünün alınması
Dere yataklarına
yapılacak her türlü yapı
ile sanat yapılarında
Yazılı başvuru ile
İnşaat Öncesi
2006/27 sayılı Başbakanlık Genelgesi
gereği
Mevcut su kalitesinin
belirlenmesi
Çağlayan Regülatörü
membaı ile Çağlayan
HES mansabı dikkate
alınarak
Arazi hazırlık ve
inşaat aşaması
öncesinde 1 defa
Regülatör yerinde mevcut su
kalitesinin belirlenmesi
Sürekli ve şikâyet
olduğu
durumlarda
Çevre ve çalışanların sağlığının
korunması, SKHKKY
Hava Kalitesi
Kazı malzemelerinin ve
bitkisel toprağın uygun
depolanması ve
kullanılması
İnşaat sahaları, ulaşım
yolları kazı fazlası
malzeme depolama
alanları, proje sahası
yakınındaki yerleşim
yerleri
Akreditasyon ve Yeterlik
Sahibi Laboratuvarlarda
Ölçüm ve Analiz Yöntemleri
ile
Gözlemsel, gerektiğinde toz
ölçümü ya da toz örnekleyici
(Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
tarafından yeterlilik belgesi
almış kuruluşlar taraf ından
yapılacaktır.)
Toz emisyonunu engelleyici
önlemlerin alınıp
alınmadığının izlenmesi
İnşaat ekipmanları
egzozları
Egzoz ölçüm cihazları
Periyodik bakım
dönemlerinde
İnşaat sahaları,
ekipman sahası ve
depolama alanları
Görsel tetkik
İnşaat çalışmaları
süresince haftalık
216
Egzoz Gazı Emisyonlarının Kontrolü
Yönetmeliği’ne uyumluluğun
sağlanması
Doğal habitat üzerindeki muhtemel
olumsuz etkilerin azaltılması için
alınan tedbirlerin izlenmesi, bitkisel
toprağın doğal yapısının korunması ve
depo edilen bitkisel toprağın inşaat
tamamlandığında yerine konulması
KURUMSAL
SORUMLULUK
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- MİGEM
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Gıda, Tarım ve Hayvancılık
İl Müdürlüğü
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- DSİ Bölge Müdürlüğü
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
AŞAMA
Arazi
Hazırlık ve
İnş aat
İZLENECEK
PARAMETRE
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
PARAMETRENİN YERİ
İZLEME METODU
İZLEME SIKLIĞI
İZLEME NEDENİ
Yüzey Suları
Proje alanı ve
çevresindeki su
yüzeylerinde
Görsel
Sürekli
Hafriyat ve atıkların yüzey sularına
atılmamasını sağlamak için
Katı Atıklar ve Ambalaj
Atıkları
İnşaat alanında veya
şantiye olarak
kullanılacak alanda
Gözlemsel
Günlük veya iki
günde bir
Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği,
Toprak Kirliliğinin Kontrolü
Yönetmeliği, Ambalaj Atıklarının
Kontrolü Yönetmeliği’ne uyumluluğun
sağlanması
Tıbbi atıklar ve tehlikeli
atıklar
Şantiye alanında
Gözlemsel
Sürekli
Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve
Tehlikeli Atıkların Kontrolü
Yönetmeliği’ne uyumluluğun
sağlanması
Diğer Atıklar (Lastik, Akü,
Bitkisel Yağlar vb.)
Şantiye Alanlarında
Gürültü
İnşaat alanları, kamyon
güzergâhları, patlatma
yapılacak yerlerin
yakınında bulunan
yerleşim yerleri, hassas
alanlarda şikâyetin
olması durumunda
Hafriyat atıkları
İnşaat alanında
Titreşim
Patlatma yapılan
yerlere yakın yerleşim
yerlerinde
Kayıt Altına Alınarak,
Geri Kazanım Firmalarına
Verilme Durumu
Sürekli
İlgili Yönetmelikler Gereği
Gözlemsel ve gerektiğinde
gürültü seviyesi ölçüm
cihazları ile yeterlilik almış bir
firma tarafından.
Şikâyet olduğu
durumlarda veya
hassas
gölgelerde
çalışma yapılan
süre zarfında
Çevresel Gürültünün
Değerlendirilmesi ve Yönetimi (ÇGDY)
Yönetmeliği’ne uyumluluğun
sağlanması
Gözlemsel
Günlük
Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı
Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği’ne
uyumluluğun sağlanması
Titreşim seviyesini ölçmek
amacıyla kullanılan titreşim
seviyesi ölçüm cihazları
Farklı noktalarda
yapılan ilk
patlatmalarda
veya şikâyetin
olduğu
durumlarda
Oluşabilecek herhangi bir patlatma
riskini minimize etmek, çevre ve
çalışanların güvenliğinin sağlanması
ve Çevresel Gürültünün
Değerlendirilmesi ve Yönetimi (ÇGDY)
Yönetmeliği’ne uyumluluğun
sağlanması
217
KURUMSAL
SORUMLULUK
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
- DSİ Bölge Müdürlüğü
HAS ENERJİ ÜRETİM SAN. VE TİC. A.Ş.
AŞAMA
Arazi
Hazırlık ve
İnş aat
İZLENECEK
PARAMETRE
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
PARAMETRENİN YERİ
İZLEME METODU
İZLEME SIKLIĞI
İZLEME NEDENİ
İş Sağlığı ve İş Güvenliği
Proje alanının
tamamında
Gözlem ve denetleme
Günlük
İş Kanunu ve Yönetmeliklerine
uyumluluğun sağlanması
Balık Geçidi
Regülatörlerde
Gözlemsel
Balıkların göç
dönemlerinde
Balık geçidinin çalışıp çalışmadığının
kontrolü
Can Suyu (Minimum
Debi)
Regülatör yerlerinde
Gözlemsel
Sürekli
Doğal yaşamın devamlılığını
sağlamak için
Balık Geçidi
Regülatörlerde
Gözlemsel
Balıkların göç
dönemlerinde
Balık geçidinin çalışıp çalışmadığının
kontrolü
Yüzey Suyu Kalitesi
Çağlayan Regülatörü
membaı ve Çağlayan
HES mansabından
Akreditasyon ve Yeterlik
Sahibi Laboratuvarlarda
Ölçüm ve Analiz Yöntemleri
ile
İşletmeye
Geçtikten Sonra
1 Kere
İnşaat öncesi ile İnşaat Sonrası
Durumun Karşılaştırılması
Peyzaj
Tüm proje sahasında
Gözlemsel
Sürekli
İşletm e
Atık Yağ
Traf oda
Gözlemsel
Sürekli
İnşaat sonrası tahrip edilen yerlerde
rehabilitasyon çalışmaları ile doğal
görünümün eski haline döndürülmesi
Poliklorlu Bifenil (PCB) ve
Poliklorlu Terf enil (PCT)’lerin
Kontrolü Hakkında
Yönetmelik ve Atık
Yağların Kontrolü
Yönetmeliği gereğince
Atıklar
Proje ünitelerinde
Gözlemsel
Sürekli
Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği,
Toprak Kirliliğinin Kontrolü
Yönetmeliği, Ambalaj Atıklarının
Kontrolü Yönetmeliği’ne uyumluluğun
sağlanması
Atıksu
Proje sahasında, paket
atıksu arıtma tesisinde
Analiz ile
6 ayda bir
Su Kirliliğinin Kontrolü
Yönetmeliği gereği
218
KURUMSAL
SORUMLULUK
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
- DSİ Bölge Müdürlüğü
- Orman Bölge Müdürlüğü
- HAS Enerji Elektrik Üretim
A.Ş.
- Çevre ve Şehircilik İl
Müdürlüğü
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği’nde
“Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri” başlığı altında
belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi için hazırlanan ÇED Raporuna “ÇED
Olumlu” belgesi verilmesinden sonra, proje sahibi ÇED yeterliliğine sahip
kurum/kuruluşlardan herhangi birine, yatırımın başlangıç ve inşaat dönemlerine ait
taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini, yatırımın işletmeye geçişine kadar proje
sahasına giderek, yerinde izleme kontrolünü yaptıracaktır. Bu çerçevede, Çevre ve
Şehircilik Bakanlığı’nın belirlediği izleme periyodlarına uygun olarak, 18.12.2009 tarih
ve 27436 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Yeterlik Tebliği” Ek4’te yer alan “Nihai ÇED Raporu İzleme Raporları Formu” İDK üyelerince belirlenecek
periyotlarda doldurularak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na iletilecektir.
219
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM IX:
YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA
VERİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN
BİR ÖZETİ
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM IX: YUKARIDAKİ BAŞLIKLAR ALTINDA VERİLEN BİLGİLERİN
TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında
yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen
tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve
halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması)
Has Enerji Elektrik Üretim Ltd. Şti. tarafından Artvin ili, Şavşat İlçesi’nde Çağlayan
Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesinin yapılıp işletilmesi ile birlikte
Türkiye’nin artan enerji ihtiyacının bir kısmının karşılanmasına katkıda bulunulması
amaçlanmaktadır.
Proje alanı, Ardahan F48-a2 / F48-a3 / F48-b1 / F48-b4 numaralı 1/25.000 ölçekli
topografik haritalar içerisinde yer almaktadır.
Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane-Artvin Planlama bölgesi 1/100.000
ölçekli Çevre Düzeni Planı (ÇDP) Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından
24.06.2011 tarihinde onaylanmıştır. Proje alanının tamamı 1/100.000 ölçekli OrduTrabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane-Artvin Planlama Bölgesi Çevre Düzeni Planı’nda
orman alanı içerisinde kalmaktadır. Proje alanının işaretli olduğu onaylı 1/100.000
ölçekli Çevre düzeni planı (lejant ve plan hükümleri ile birlikte) eklerde verilmiştir (Bkz.
Ek-2).
Proje alanı ve yakın çevresinde bulunan yerleşim yerlerinin konumları, 1/25.000
ölçekli topografik harita üzerinde görülmektedir (Bkz. Ek-3).
Planlanan proje kapsamında hazırlanan Revize Fizibilite Raporunda, Çağlayan
Dere üzerinde 1.120,00 m talveg kotunda Çağlayan Regülatörü ile çevrilen Çağlayan
Deresi sularının cazibeli tünel tipinde inşa edilecek olan toplamda 5.060,00 m
uzunluğundaki üç parçalı iletim tüneli vasıtasıyla yükleme havuzuna, oradan da 815,00
m uzunluğundaki cebri boru vasıtasıyla ve Meydancık Deresi kenarında inşa edilecek
olan 760,00 kuyruksuyu kotundaki Çağlayan Hidroelektrik Santrali’ne düşürülerek
toplam 48,365 GWh/yıl enerji üretilmesi planlanmıştır.
Projenin arazi hazırlık, inşaat ve işletme aşamasındaki olası çevresel etkiler ve
bu etkiler için alınması öngörülen tüm önlemler aşağıda kısaca özetlenmiştir:
Proje Ünitelerinin inşası için yapılacak kazı işlemleri sırasında oluşacak ve dolgu,
taksimat vb. işlemlerde kullanılamayan kazı fazlası malzemeler 6 ayrı kazı fazlası
malzeme alanında biriktirilecek olup ilgili alanların koordinatları bu raporun koordinat
sayfasında mevcuttur. Kazı fazlası malzeme alanları, bu alanların ve tesislerin taşkın
durumları ile ilgili olarak DSİ 26. Bölge Müdürlüğü ile koordineli olarak çalışılacak ve
söz konusu kurumun uygun görüşü doğrultusunda hareket edilecektir.
Kazı fazlası malzeme dağıtılmadan gerekli tahkimatlar ile depolama alanı çevresi
desteklendikten sonra, ekolojik dengeyi bozmayacak şekilde depolanacaktır. Bu
depolama öncesinde depo sahasının ilk halinde mevcut olan bitkisel toprak sıyrılıp
depolandıktan sonra, yani dolgu sonrasında alanın üzerine serilecek, böylece alanın
eski görüntüsüne yakın bir görüntü oluşturması sağlanacaktır.
Depo alanlarının, dere yatağını bozmayacak, derede yön değişikliği yapmayacak
şekilde ve hafriyat çevreye dağılmadan düzenli depo edilecektir. Hafriyat çalışmaları
esnasında şeve kesinlikle malzeme atılmayacaktır. Fazla hafriyat şeve ve dere
yataklarına bırakılmayacaktır.
220
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Ayrıca, 18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği”
hükümleri gereği Artvin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nden kazı fazlası malzeme
alanları için izin alınacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES projesi inşaat çalışmalarında beton imaları için
kullanılacak malzemeler, Şavşat ilçesi ve/veya Artvin ili sınırları içerisinde yer alan
mevcut kırma eleme tesisleri ve beton santrallerinden sağlanacak olup, proje
kapsamında beton santrali ve kırma eleme tesisi kurulması öngörülmemektedir.
Malzeme tedarikinin bölgedeki işletmelerden yapılması noktasında ‘’ÇED Gerekli
Değildir/ÇED Olumlu’’ belgesi bulunan firmalar ile çalışılacaktır.
Arazide oluşabilecek tozlanmayı minimuma indirgemek SKHKKY’nin “İzne Tabi
Tesisler İçin Emisyon Sınırları” ekinde (Ek-1) belirtilen, açıkta depolanan tozlu yığma
malzemelerle ilgili hava kalitesi standartlarını karşılama hususlarına uyulacaktır.
Arazide oluşabilecek tozlanmayı minimuma indirgemek için emisyon kaynağında
savurma yapmadan doldurma ve boşaltma işlemlerinin yapılması, yolların ıslah
edilmesi, malzeme taşınması sırasında araçların üzerinin branda ile kapatılması ve
malzemenin üst kısmının %10 nemde tutulması gibi önlemler alınacaktır. Proje alanı
tipik Karadeniz Bölgesi özelliklerini taşımakta olduğundan, oldukça yağışlı ve nemli bir
iklime sahiptir. Ancak, yağışın olmadığı, kurak dönemlerde proje alanında bulunan
yollar düzenli olarak sulanacaktır.
Faaliyet alanı ve yakın çevresinde atıksu (kanalizasyon) sistemi olmadığından;
projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamasında oluşacak evsel nitelikli atıksular,
19.03.1971 tarih ve 13783 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
‘‘Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait
Yönetmelik’’ ana şantiye alanlarında kurulacak sızdırmasız fosseptiklerde toplanacak
ve Şavşat Belediyesi tarafından vidanjör ile bedeli karşılığında bertaraf edilecektir.
Projede çalışacak personelden kaynaklanan evsel katı atıklar, şantiye olarak
kullanılacak sahalar içerisinde çeşitli noktalara yerleştirilen ağzı kapalı çöp bidonlarında
toplanacaktır. Konteynırlarda biriktirilecek bu katı atıklar ise belli periyotlarda proje
alanına en yakın belediye olan Şavşat Belediyesi katı atık toplama sistemine verilerek
bertaraf edilmesi sağlanacaktır.
Arazi hazırlama ve inşaat çalışmalarından ise parça demir, çelik, sac, ambalaj
malzemesi ve benzeri katı atıklarla oluşacak olup, bu atıkların miktarı değişiklik
göstereceğinden bir miktar belirlenememektedir. Ancak atıklar hurda olarak toplanıp,
proje alanı içinde uygun bir yerde depo edilecek ve geri kazanımı mümkün olan atıklar
yeniden kullanılacak ve/veya lisans almış geri dönüşüm firmalarına verilecektir. Arazi
hazırlık çalışmaları esnasında meydana gelecek olan demir, çelik, sac vb. metal
parçaları, şantiye alanı içerisinde kurulacak, taban sızdırmazlığı sağlanmış ve üzerinde
sundurma yapı bulunan bir alanda muhafaza edilecektir. Geri kazanımı mümkün
olmayan atıkların ise yine Şavşat Belediyesi katı atık toplama sistemine verilerek
bertaraf edilmesi sağlanacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesinin arazi hazırlık ve inşaat çalışmaları
kapsamında toplam 150 kişinin çalışması planlanmaktadır. Proje dâhilinde çalışacak
vasıfsız personel, mümkün olduğunca bölgeden istihdam edilecek, işletme aşamasında
ise daimi personeller yine yöreden istihdam edilerek az da olsa bölge ekonomisine
katkı sağlanmış olacaktır. Proje kapsamında çalışacak personelin teknik ve sosyal
ihtiyaçları (barınma, dinlenme, yemekhane vb.) proje kapsamında kurulacak şantiye
alanında yer alan sosyal tesislerden temin edilecektir
221
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Bu proje kapsamında raporun fauna kısmında belirtilen balık türleri için balıkların
yaşamının sürekliliğinin sağlanması ve dere ortamında doğal dengenin bozulmaması
için, balıkların akarsuyun kaynağına gidip gelmelerini sağlamak amacıyla balık geçidi
yapılacaktır.
Çağlayan Regülatörü yerlerinden mansaba (dere yatağına) bırakılacak su
miktarı; eklerde yer alan (Bkz. Ek 15) “Ekosistem Değerlendirme Raporu” kapsamında
hazırlanan “Hidrobiyolojik Değerlendirme Raporu”nda belirlenmiştir.
Bunun yanı sıra akım değerleri, proje debisinin üzerinde olduğu durumlarda proje
debisinin üstündeki debi değerlerinin tamamı yatağa bırakılacaktır. Ayrıca debinin
türbinleri çalıştırmadığı durumlarda da suyun tamamı dere yatağına bırakılacaktır.
Bırakılan cansuyu gözlemi için, uzaktan algılamalı Akım Gözlem İstasyonu ile
günlük akım değerleri ölçülecek ve aylık olarak DSİ 26. Bölge Müdürlüğü’ne (Artvin) ve
Artvin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’ne veri aktarımı sağlanacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi inşaat çalışmalarının başlaması ve
işletmeye geçmesine değin tüm aşamalarda yöre halkı için yeni iş olanakları
sağlanacaktır. Böylece yaratılacak istihdam olanakları ile sosyal sistemlere dâhil
olacak kişi sayısı artacaktır. Buna ilaveten tarım ve kısmen hayvancılık ile uğraşan
bölge insanı yatırımın gelmesi ile birlikte yeni meslek dallarını tanıyacak ve öğrenmiş
olacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında kullanılacak proje sahaları,
işletme faaliyetlerinin durdurulmasının ardından proje öncesi durumuna geri getirilmek
ciddi çevresel etkiler oluşturacaktır. Dolayısıyla yeni kullanımlar için gerek çalışma
güvenliği ve gerekse çevresel (su hareketi, sediment taşınması, balık hareketleri vb.)
güvenlik nedeniyle yapıların düzenlenmesi, çevresinin reklamasyon ve arazi
düzenlemesi çalışmaları gerçekleştirilecektir.
Çağlayan Regülatörleri ve HES projesi için hazırlanan ÇED Raporuna “ÇED
Olumlu” belgesi verilmesinden sonra, proje sahibi ÇED yeterliliğine sahip
kurum/kuruluşlardan herhangi birine, yatırımın başlangıç ve inşaat dönemlerine ait
taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini, yatırımın işletmeye geçişine kadar proje
sahasına giderek, yerinde izleme kontrolünü yaptıracaktır. Bu çerçevede, Çevre ve
Şehircilik Bakanlığı’nın belirlediği izleme periyotlarına uygun olarak, 18.12.2009 tarih ve
27436 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Yeterlik Tebliği” Ek-4’te
yer alan “Nihai ÇED Raporu İzleme Raporları Formu” komisyonca belirlenecek
periyotlar ile doldurularak Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na iletilecektir.
222
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM X
HALKIN KATILIMI
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM X: HALKIN KATILIMI (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının
nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve
konu ile ilgili açıklamalar)
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yapılan halkın katılımı
toplantısının yeri ve saati konusunda Artvin İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü’nün onayı
alındıktan sonra, Halkın Katılım Toplantısı’nın halka duyurulması için toplantının yerini
ve saatini içeren bir ilan Artvin’de yerel bir gazeteye (merkez ve ilçelerde yayınlanan)
ve biri de ulusal düzeyde yayın yapan bir gazetede yayımlanmıştır.
Planlanan Çağlayan Regülatörü ve HES projesinin Halkın Katılımı Toplantısı
mevzuat gereği bütün çalışmalar tamamlanarak, Artvin Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü
Başkanlığı’nda, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, DSİ 12. Bölge Müdürlüğü, Artvin İl Gıda
Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş. ve Çınar Mühendislik
Müşavirlik A.Ş. yetkililerinin katılımıyla 18.10.2012 tarihinde saat 11.00’de Artvin ili,
Şavşat ilçesi, Çağlayan Köyü İlköğretim İlkokulunda düzenlenmek üzere hazır
bulunulmuş ancak toplantı alanındaki 20-30kişilik köy halkı proje hakkında bilgi almak
istemediklerini beyan ederek alandan ayrılmışlardır. Bunun üzerine proje hakkında
resmi kurumların temsilcilerine bilgi verilerek toplantı sonlandırılmıştır. Toplantı tutanağı
ektedir (Bkz. Ek-1/g).
223
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM XI
SONUÇLAR
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
BÖLÜM XI: SONUÇLAR (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli
çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz
çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği
genel bir değerlendirme, proje kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu
seçimlerin nedenleri)
Elektrik enerjisi tüketimi, ekonomik gelişmenin ve sosyal refahın en önemli
göstergelerinden biridir. Bir ülkede kişi başına düşen elektrik enerjisi üretimi ve/veya
tüketimi o ülkedeki hayat standardını yansıtması bakımından büyük önem arz
etmektedir. Hızla gelişen ve endüstrileşen bir ülke olarak Türkiye, bugün kesintisiz,
kaliteli, güvenilir ve ekonomik enerji ihtiyacı içerisindedir.
Dolayısıyla “Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santral (HES) Projesi”, 3 Mart
2001 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren 4628 Sayılı Elektrik
Piyasası kapsamında üretim şirketi statüsündeki Has Enerji Elektrik Üretim A.Ş.
tarafından yapılıp işletilecek olup, Türkiye’nin artan enerji ihtiyacını bir kısmının
karşılanmasına katkı sağlayacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi; Artvin ili, Şavşat
ilçesinde Çağlayan Deresi üzerinde planlanmıştır. Proje alanı 1/25.000 ölçekli
topografik harita üzerinde genel yerleşim planı eklerde sunulmuştur (Bkz. Ek-3).
Çağlayan Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi kapsamında yapımı
önerilen tesisler için yapım süresi 2 yıl olarak planlanmaktadır. Bu süre sonunda
sistemin devreye girmesi ile 22,679 MW m / 21,827 MW e kurulu güçte yılda toplam
48,365 GWh enerji üretilerek ulusal gelişime katkı sağlanacaktır.
Enerji tüketimi, nüfus artışı, sanayileşmenin ilerlemesi, teknolojinin yaygınlaşması
ve refah seviyesinin giderek yükselmesine paralel olarak artmakta olup, bu ve benzeri
projelerin gerekliliği günden güne artmaktadır.
Söz konusu proje ile üretilecek enerji, ülkemizin enerji ihtiyacının
karşılanmasında önemli bir katkı sağlayacak, enerjide dışa bağımlılığımızı azaltacaktır.
Dolayısıyla projenin tesis edilmesi, hem bölge ekonomisini hem de Türkiye ekonomisini
olumlu yönde etkileyecektir.
Projede kullanılacak inşaat malzemelerinin tamamına yakın bir bölümü ile işçilik,
makine ve ekipmanlar bölgeden temin edilecektir. Bu da bölge ekonomisine geçici de
olsa bir canlılık getirecektir.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında tüm ünitelerde toplam yaklaşık 150
kişi, işletme aşamasında ise yaklaşık 10 kişinin çalışması öngörülmektedir. Proje
kapsamında çalışacak personelin mümkün olduğunca yöre halkından temin edilmesine
özen gösterilecektir. Gerek yöreden temin edilecek personele, istihdam durumunun
yaratılması gerekse şehir dışından gelecek personelin ihtiyaçlarının yöreden
karşılanması, dolayısıyla yöre ekonomisine az da olsa bir katkı sağlanacaktır.
Proje alanında derivasyon kanalları, regülatörler, kazı fazlası malzeme alanları ve
santral binası için arazinin hazırlanması, inşa edilmesi ve depolamalar ile bu alandaki
jeolojik yapı bir miktar örselenecek ve arazi topografyası çok az değişecektir.
224
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında Çağlayan Regülatöründe
çevrilen Çağlayan Deresi sularının iletim tüneli vasıtasıyla yükleme havuzuna ve
oradan da cebri boru vasıtasıyla santrale aktarılması planlanmış olup, tesisin işletilmesi
sırasında Çağlayan Deresinin regülatör ile santral arasında kalan kısmında cansuyu
ihtiyacı doğacak olup, doğal hayatın sürekliliğinin sağlanması adına bu raporun
eklerinde yer alan Ekosistem Değerlendirme Raporunda belirtilen miktardaki cansuyu
regülatörden balık geçidi vasıtasıyla yatağa bırakılacaktır.
Doğal hayatın devamı adına proje kapsamında mansaba (dere yatağına)
bırakılacak su miktarı (cansuyu); eklerde yer alan (Bkz. Ek 10) “Ekosistem
Değerlendirme Raporu” kapsamında hazırlanan “Hidrobiyolojik Değerlendirme
Raporu”nda belirlenmiştir.
Ayrıca proje kapsamında; bu raporun eklerinde yer alan Su Kullanım Hakları
Planlama Raporunda (Bkz. Ek-11) belirtilen miktarlar da can suyuna ilave olarak
mansaba (dere yatağına) bırakılacaktır.
Doğal ve fiziksel anlamda gerçekleşecek en büyük değişim, regülatörler, iletim
tüneli girişi, yaklaşım tünelleri ulaşım yolları ve girişleri, yükleme havuzu, cebri boru ve
santral binaları ile Kazı Fazlası Malzeme Alanlarında yaşanacaktır. Bu noktalarda
doğal bitki örtüsü tahrip olurken, ekosistemdeki denge, müdahaleler sonucunda geçici
olarak aksaklıklara uğrayacaktır. Bu aksaklığı ortadan kaldırabilmek adına yapılacak
peyzaj çalışmalarıyla; öncelikle tahrip edilen bölgenin rehabilitasyonu gerçekleştirilerek,
alanın doğal peyzaj değerini tekrar kazanması sağlanacaktır. Bu kapsamda ÇED
Raporunun Bölüm V.1.25. ve Bölüm V.2.16.’da belirtilen hususlara uygun hareket
edilecektir.
Proje kapsamında raporun fauna kısmında belirtilen balıkların yaşamının
sürekliliğinin sağlanması ve dere ortamında doğal dengenin bozulmaması için,
balıkların akarsuyun kaynağına gidip gelmelerini sağlamak amacıyla balık geçidi
yapılacaktır. İnşa edilecek balık geçitlerinin işlerliğinin sağlanması için bakım, onarım
ve işletilmelerinde azami titizlik gösterilecektir. Balık geçidi tipi olarak ise, bu raporun
Ek-10’unda mevcut olan “Ekosistem Değerlendirme Raporu”nda belirtilen tipte inşa
edilecektir “
Ayrıca inşaat DSİ ile imzalanacak olan Su Kullanım Hakkı Anlaşmasında;
“Depolama ve çevirme yapılarında (regülatör) yapısal ve işlevsel balık geçidi
yapılarının tesis edilmesi gerekmektedir. Şirket, balık geçidinin amacına uygun olarak
çalışması için gerekli su miktarını sağlamak, balık geçidini ve balıkların ana kanala
veya cebri boru girişini önleyen ızgara, filtre, sesli ve ışıklı uzaklaştırıcılar ve benzeri
sistemleri sürekli çalışır halde bulundurmakla, HES tesisi balık geçidi bitişiğinde tesis
edilecekse ses ve gürültü düzeyi ile ilgili olarak gerekli önlemleri almakla ve DSİ’nin
çakıl geçidi ve balık geçidi kapaklarıyla ilgili direktiflerine uymakla yükümlüdür.” ifadeleri
yer almaktadır. Bu bağlamda yatırımcı firma tarafından Çağlayan Regülatörüne balık
geçidi tesis edilecek, balıkların ana kanala veya cebri boruya girişini önleyen ızgara,
filtre, sesli ve ışıklı uzaklaştırıcılar ve/veya benzeri sistemler sürekli çalışır halde
bulundurulacaktır. Proje kapsamında balık geçidi santral bitişinde tesis edilmeyecek
olup, DSİ’nin çakıl geçidi ve balık geçidi kapaklarıyla ilgili direktiflerine uyulacaktır.
Projenin arazi hazırlık ve inşaat aşamalarında ünite yerlerinin hazırlanmasında
gerek duyulması halinde patlatma işlemi yapılacaktır.
Projenin inşaat ve işletme aşamasında, bu raporun V.1. ve V.2. bölümlerinde
verilen çevresel etkilerin özellikleri ve söz konusu çevresel etkilere karşı alınacak
önlemler detaylı olarak irdelenmiştir. Kısaca bunları açıklarsak;
225
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
 Proje dâhilinde yapılacak her türlü işlemde, 31 Aralık 2004 tarih ve 25687 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Su Kirliliği Kontrolü
Yönetmeliği’’, 13 Şubat 2008 tarih ve 26786 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren “Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nde Değişiklik
Yapılmasına Dair Yönetmelik” ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmeliği
çerçevesinde yer alan alıcı ortam değerleri ile atıksu deşarj kriterlerine
uyulacaktır. Ayrıca yönetmelik gereğince, dere yatağına malzeme dökülmeyecek,
derenin doğal yapısının ve yatağının değiştirilmemesi için gerekli tüm tedbirler
alınacaktır.
 Oluşması muhtemel atık yağların bertarafı için 30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren "Atık Yağların Kontrolü
Yönetmeliği" hükümleri uygulanacaktır.
 İzolasyon yağlarının dökülmeye, sızmaya, taşmaya ve yağmura karşı gerekli
önlemler alınacak ve emniyet havuzu yapılacaktır. İzolasyon yağları ile ilgili
yapılacak işlemlerin tamamında 27 Aralık 2007 tarih ve 26739 Sayılı Resmi
Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren “Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu
Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik” hükümlerine uygun olarak hareket
edilecektir.
 Projenin tüm aşamalarında oluşacak katı atıkların (yemek artığı vb.) 14.03.1991
tarihli ve 20814 sayılı “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği” Madde 18’de
belirtildiği gibi denizlere, göllere ve benzeri alıcı ortamlara, caddelere
dökülmesinin yasak olduğu konusunda çalışanlar uyarılacak ve gerek bu yasağa
gerekse “Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”nin tüm hükümlerine proje dâhilinde
uyulacaktır.
 Projenin tüm aşamalarında oluşması muhtemel ambalaj ve ambalaj atıkları;
24.06.2007 tarih ve 26562 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği“ hükümlerine uygun olarak bertaraf
edilecektir.
 Patlayıcı maddenin kullanılması, korunması, taşınması konuları; Tekel dışı
bırakılan patlayıcı maddelerle av malzemesi ve benzerlerinin üretimi, ithali,
taşınması saklanması, depolanması, satışı, kullanılması, yok edilmesi,
denetlenmesi usul ve esaslarına ilişkin 29 Eylül 1987 tarih ve 19589 sayılı resmi
Gazete’de yayımlanan 87/12028 karar sayılı tüzüğe uygun olarak yapılacaktır.
 08.06.2010 tarih ve 27605 sayılı Resmi Gazetede Yayımlanarak yürürlüğe giren
“Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair
Yönetmelik” hükümleri yerine getirilecektir.
 Patlatmaların yapılması durumunda, patlatma esnasında her türlü çevre emniyeti
alınacak, tüm saha çevresine gerekli ikaz levhaları asılacak ve patlatma
yapılmadan önce siren ile uyarı yapılacaktır. İşletmede tehlikeli, parlayıcı ve
patlayıcı özellik gösteren maddeler ile ilgili olarak “Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve
Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler” Tüzüğü’ne
uyulacaktır.
226
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
 04.06.2010 tarih ve 27601 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği" hükümlerine
uyulacaktır. İnşaat aşamasında makine ve ekipmanlarda meydana gelecek
gürültüden çalışanları koruyabilmek ve gerektiğinde; 4857 sayılı İş Kanunu’nun
78’inci maddesine göre düzenlenmiş olan ve 23 Aralık 2003 tarih ve 25325 sayılı
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren ‘’Gürültü Yönetmeliği’’ hükümleri
gereğince, işçilerin gürültüye maruz kalmaları sonucu sağlık ve güvenlik
yönünden oluşabilecek risklerden, özellikle işitme ile ilgili risklerden korunmaları
için gerekli önlemler alınacaktır. İnşaat aşamalarında makine ve ekipmanlarda
çalışanlara; başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve
gereçler sağlanarak, çalışanların gürültüden etkilenmemeleri sağlanacaktır.
 Kazı fazlası malzeme alanları için 18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı
Atıkları Yönetmeliği’nin 36. Maddesinde belirtilen dokümanlar bizzat ilgili Mülki
Amirliğe başvuru yapılacak ve yönetmeliğin Ek-2 ve Ek-3’ünde belirtilen izinler
alınacak ve yönetmelik hükümleri çerçevesinde depolama gerçekleştirilecektir.
Tüm hafriyat çalışmalarında 18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmi Gazete’de
yayımlanarak yürürlüğe giren "Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının
Kontrolü Yönetmeliği" hükümlerine uyularak hareket edilecektir. Ayrıca, kazı
fazlası malzeme alanları, bu alanların ve tesislerin taşkın durumları ile ilgili olarak
DSİ 12. Bölge Müdürlüğü ile koordineli olarak çalışılacak ve söz konusu kurumun
uygun görüşü doğrultusunda hareket edilecektir.
 Yapılacak tüm arazi hazırlık ve inşaat çalışmalarında 03.07.2009 tarihli 27277
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Sanayi Kaynaklı Hava
Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği” (SKHKKY) “İzne Tabi Tesisler İçin Emisyon
Sınırları” ekinde (Ek-1) belirtilen, açıkta depolanan tozlu yığma malzemelerle ilgili
hava kalitesi standartlarını karşılama hususlarına uyulacaktır.
 Araçlardan kaynaklanacak emisyonların da minimuma indirgenmesi için,
04.04.2009 tarih ve 27190 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren
“Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği’nin 7. Maddesi uyarınca;
kullanılacak tüm araç ve ekipmanların rutin kontrolleri yaptırılarak bakım gereken
araçlar bakıma alınacak ve bakımları bitene dek çalışmalarda başka araçlar
kullanılacaktır. Ayrıca Trafik Kanunu’na uygun şekilde çalışmaları konusunda
uyarılarak özellikle yükleme standartlarına uygun yükleme yapmalarına dikkat
edilecektir.
 Proje alanı içinde oluşması muhtemel ömrünü tamamlamış lastiklerin geri
kazanım firmasına verilmesi sağlanacak olup, bu kapsamda 25.11.2006 tarih ve
26357 sayılı Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine
uygun olarak hareket edilecektir.
 Proje kapsamında kullanılacak yemekhanede oluşacak bitkisel atık yağların
bertarafında 19.04.2005 tarih ve 25791 sayılı Bitkisel Atık Yağların Kontrolü
Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak hareket edilecektir.
 Projede kullanılacak olan araçların bakım ve onarımlarının faaliyet alanı
içerisinde yapılması durumunda, ortaya çıkması muhtemel atık aküler,
03.03.2005 tarih ve 25744 Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık
Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda proje alanı
içerisinde taban sızdırmazlığı sağlanmış, kapalı bir ortamda muhafaza edilecek
ve lisans almış geri kazanım firmasına verilmek sureti ile bertarafı sağlanacaktır.
227
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
Ayrıca faaliyet sahibi işe başlamadan önce mutlaka kontrol birimlerine bilgi
verecek, bilgi vermeden faaliyete başlanmayacaktır.
Proje kapsamında işletilmesi planlanan bütün tesislerin montajı, işletilmesi ve
işletme faaliyete kapandıktan sonraki işlemlerde ÇED Raporu’nda belirtilen taahhütlere
ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu, 2872 Sayılı Çevre
Kanunu, 4856 ve 5491 sayılı Kanunlara ve bu Kanunlara istinaden çıkartılan Tüzük ve
Yönetmelikler ile ilgili mevzuata uyulacaktır.
Çağlayan Regülatörü ve HES Projesi kapsamında, 2872 sayılı Çevre Kanunu,
5491 sayılı Çevre Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 4857 sayılı İş
Kanunu ve bu kanuna bağlı olarak çıkartılmış ve çıkartılacak olan Yönetmelik ve Tüzük
hükümlerine, projenin tüm aşamalarında uyulacaktır. Böylece yenilenebilir enerji
kaynaklarından biri olan bu HES projesi, çevresel etkileri minimize edilmiş bir şekilde
hayata geçirilmiş olacaktır.
Projenin inşaat ve işletme süreci boyunca uyulacak olan kanun ve yönetmelikler
aşağıda sıralanmaktadır:
 2872 sayılı Çevre Kanunu ve 5491 sayılı Çevre Kanunu’nda değişiklik
yapılmasına dair Kanun
 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
 6831 sayılı Orman Kanunu
 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve Yönetmeliği
 İş Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü
(11.01.1974 tarih ve 14765 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
 Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği
(23.12.2003 tarih ve 25325 Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir).
 Gürültü Yönetmeliği
(23.12.2003 tarih ve 25325 Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir).
 Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği
(04.06.2010 tarihli ve 27601 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte, 27.04.2011 tarih ve 27917 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklik.
 Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
(14.03.1991 tarih ve 20814 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte;
03.04.1991 tarih ve 20834 sayılı Resmi Gazete’de
22.02.1992 tarih ve 21150 sayılı Resmi Gazete’de
02.11.1994 tarih ve 22099 sayılı Resmi Gazete’de
15.09.1998 tarih ve 23464 sayılı Resmi Gazete’de
18.08.1999 tarih ve 23790 sayılı Resmi Gazete’de
29.04.2000 tarih ve 24034 sayılı Resmi Gazete’de
25.04.2002 tarih ve 24736 sayılı Resmi Gazete’de
05.04.2005 tarih ve 25777 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklikler.
 Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği
(18.03.2004 tarih ve 25406 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
228
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
 Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği
(03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir.)
Yönetmelikte;
30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de
10.10.2011 tarih ve 28080 sayılı Resmi Gazete’de
13.04.2012 tarih ve 28263 sayılı Resmi Gazete’de
16.06.2012 tarih ve 28325 sayılı Resmi Gazete’de
10.11.2012 tarih ve 28463 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklikler.
 Hava Kalitesi Değerlendirme ve Yönetimi Yönetmeliği
(06.06.2008 tarih ve 26898 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir.)
 Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği
(31.12.2004 tarih ve 25687 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklik.
 Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği
(17.05.2008 tarih ve 25818 sayılı Resmi Gazete’de yürürlüğe girmiştir.)
Yönetmelikte 26 Ağustos 2010 tarih ve 27684 sayılı Resmi Gazete’de yapılan
değişiklik.
 Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği
(24.06.2007 tarih ve 26562 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklik.
 Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
(14.03.2005 tarih ve 25755 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte;
04.09.2009 tarih ve 27339 sayılı Resmi Gazete’de,
30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de,
30.10.2010 tarih ve 27744 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklikler.
 Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği
(30.07.2008 tarih ve 26952 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir.)
Yönetmelikte 30 Mart 2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklik.
 Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik
(27.12.2007 tarih ve 26739 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklik.
 Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği
(19.04.2008 tarih ve 25791 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklik.
 Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
(22.07.2005 tarih ve 25883 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte;
30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de,
03.12.2011 tarih ve 28131 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklikler.
 Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği
(25.11.2006 tarih ve 26357 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte 30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklik.
229
HAS ENERJİ ELEKTRİK ÜRETİM A.Ş.
ÇAĞLAYAN REGÜLATÖRÜ VE HES PROJESİ
NİHAİ ÇED RAPORU
 Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği
(04.04.2009 tarih ve 27190 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
 Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği
(31.08.2004 tarih ve 25569 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
Yönetmelikte;
03.03.2005 tarih ve 25744 sayılı Resmi Gazete’de
31.07.2009 tarih ve 27305 sayılı Resmi Gazete’de
30.03.2010 tarih ve 27537 sayılı Resmi Gazete’de yapılan değişiklikler.
 Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmeliği
(03.05.2007 tarih ve 26511 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe
girmiştir).
230
Download

ÇED Raporu - Çevre ve Şehircilik Bakanlığı