BÖLGESEL GELİŞMELER
IŞİD’e Karşı Savaş ve
SAVAŞIN Değişen dinamikleri
2015 Irak
Değerlendirmesi:
2
014 yılının son altı ayını
IŞİD’in ülkede sağladığı kontrolün yarattığı kaos ve belirsizlikle geçiren Irak, 2015 yılında
IŞİD’e karşı savaşını stratejik ve
taktiksel açıdan oturtsa da ülkedeki siyasi krizlerin yarattığı ortam,
Suriye meselesindeki gelişmeler ve
ekonomik sıkıntılar, Irak’taki istikrarsızlığı devam ettirmiştir. Bu
istikrarsızlık, hem Irak iç siyasetinde hem de yerel siyasette kendini
göstermiştir. Bağdat’ta Başbakan
Haydar El-Abadi üzerinde yaratılan baskının yanı sıra, yerel düzeyde Kerkük ve çevresindeki sorunlara ek olarak Irak Kürt Bölgesel
Yönetimi (IKBY) iç siyasetinde de
önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bu
gelişmelere 2015’te çözüm bulmak
mümkün olmadığı gibi, bunların
2016 yılına ve hatta daha sonrasına miras olarak kaldığını belirtmek yerinde olacaktır. Bu nedenle
Irak’ta önümüzdeki dönemlerde
yaşanacak olayların analiz edilebilmesi ve değerlendirilebilmesi
için, özellikle 2015’te Irak’ta yaşanan gelişmelerin incelenmesi fayda
sağlayacaktır.
IŞİD’le Mücadele ve Bağdat
Siyaseti
IŞİD’in Haziran 2014’te Musul’da
başlayan hâkimiyetinin kısa sürede diğer bölgelere de yayılması ve
Irak’ın neredeyse üçte birini kontrol eder duruma gelmesi, Irak’ta büyük bir boşluk yaratmıştır. IŞİD’in
32
2015 yılı, Irak’ta IŞİD’e karşı kazanım sağlandığı bir
yıl olarak dikkat çekerken, hem Irak hem de IKBY iç
siyaseti açısında çekişmeli bir yılın geride kaldığını
söylemek yerinde olacaktır. Irak iç siyaseti açısından
Bağdat ve Erbil arasındaki problemlerin tam olarak
çözülememesi, önümüzdeki dönemler de bu problemin Irak’ı meşgul edeceğini göstermektedir.
Bilgay DUMAN
etkinliğinin yanı sıra, Irak’taki genel seçimlerin Nisan 2014’te yapılmış olmasına rağmen hükümetin
Eylül ayında kurabilmiş olması,
ülkedeki güvenlik boşluğunu derinleştirmiştir. Hatta güvenlik birimleriyle ilgili olan bakanlıklara
hükümet kurulduktan ancak bir ay
sonra atama yapılması da IŞİD’e
karşı verilen savaşı olumsuz yönde
etkilemiştir.
Bağdat iç siyasetindeki olumsuzluklar ve IŞİD’le mücadelenin yanı sıra Bağdat ve Erbil
Ocak-Şubat 2016 Cilt: 8 Sayı: 72
arasında, özellikle bütçe ve petrol
satışı konularında yaşanan sıkıntılar, 2015’e yaklaşılırken Irak’ı
zor durumda bırakmıştır. Ancak
2014’ün son günlerinde Bağdat ve
Erbil arasında petrol satışı ve bütçe konularında anlaşma sağlanması ve IŞİD’e karşı ortak mücadele
dört aylık sürede hükümetteki taşların yerine oturmaya başlaması,
Bağdat ve Erbil arasında sağlanan
anlaşma, Eylül 2014’te ABD öncülüğünde 60’tan fazla ülkenin
dâhil olduğu uluslararası koalisyonun IŞİD’le etkin mücadele sergilemesiyle Bağdat, IŞİD’le mü-
kararı alınmasıyla, Irak hükümeti
2015’e girerken siyasi ve güvenlik
denklemi içerisinde pozisyonunu
sağlamlaştırmıştır.
Eylül 2014’te Irak’ta hükümetin kurulması sonrasında geçen
cadelesinde elini güçlendirmiştir.
Ancak 2015’e girildiğinde IŞİD,
Irak topraklarının yaklaşık yüzde
40’ında etkinlik ve kontrol sağlamış, Erbil ve Bağdat’ı tehdit eder
pozisyona gelmiştir. Irak hükümeti
Ocak-Şubat 2016 Cilt: 8 Sayı: 72
tarafından, ABD öncülüğündeki
koalisyon kuvvetlerinin desteğiyle
yapılan ve 2015 yılının Mart ayında başlayan operasyon bir aydan
fazla sürmesine rağmen, Tikrit tamamen IŞİD’den temizlenmiştir.
Tikrit, IŞİD tarafından kontrol
edilen şehir merkezleri açısından
ilk kaybedilen yer olması nedeniyle
önem kazanmıştır. Nitekim Tikrit
operasyonuyla birlikte Irak hükümeti, IŞİD’e karşı saldırı pozisyonuna geçmiş, bu anlamıyla Tikrit
operasyonu IŞİD’le mücadele açısından bir dönüm noktası olmuştur. Zira, Tikrit operasyonunda
Ayetullah Ali El-Sistani’nin ‘cihad’
fetvasıyla kurulan, Irak hükümeti
tarafından legalleştirilen ve İran’ın
somut destek verdiği Haşdi Şaabi
(Halk Yığınları) olarak bilinen ve
Şii milis grupların da içerisinde yer
aldığı silahlı oluşum önemli bir rol
oynamıştır. Böylece sahada Haşdi Şaabi önemli bir güç ve IŞİD’le
mücadele sürecinin yürütücüsü
haline gelmiştir. Bu durum Haşdi
Şaabi’nin Irak’ta bir siyasi pozisyon
elde etmesinin de önünü açmıştır.
Öte yandan Tikrit’in geri alınmasına rağmen Anbar’ın merkezi olan
Ramadi, Mayıs ayında tamamen
IŞİD’in eline geçmiş ve IŞİD tekrar
denge sağlamıştır.
Diğer taraftan elektrik kesintilerini protesto etmek için yaz aylarında başlayan gösteriler, Irak’ta
hizmet alanlarındaki sorunlar, yolsuzluk gibi konuların da gündeme
getirilmesine yol açmış ve protestolara katılım giderek artmıştır. Başta Bağdat’ta yoğun olarak yapılan
protesto gösterileri, daha sonra
özellikle Irak’ın güney vilayetlerine
yayılmıştır. Bunun sonucunda Irak
Başbakanı Haydar El-Abadi bazı
bakanlıkların yanı sıra, başbakan
yardımcılıkları ve cumhurbaşkanı
33
BÖLGESEL GELİŞMELER
IRAK’TA SON DURUM
TÜRKİYE
Fişhabur
Duhok
Rabia
IKBY’nin
kontrolünde
SURİYE
Sincar
Mahmur
Süleymaniye
Havice
IŞİD’in
kontrolünde
Beyci
Kaim
Peşmerge kontrolünde
Hanekin
Irak Ordusu-Haşdi Şaabi
Kontrolünde
Babil
IRAK
NOT: Şu an Ramadi ve Felluce’de
IŞİD ile Irak Ordusu arasında
süregiden bir çatışma olmakla
birlikte aslında IŞİD, pek çok
yerde Irak Ordusu, Haşdi Şaabi
ve Peşmerge’yle çatışmaya
girmektedir.
Sınır Kapısı
Vasit
Kerbela
Babil
Divaniye
Beyci Rafinerisi
(Irak Ordusu kontrolünde)
Maysan
Çatışma Bölgesi
Necef
Nasiriye
Musenna
Basra
SUUDİ
ARABİSTAN
yardımcılıkları gibi bazı makamların da feshedilmesini
öngören 7 maddelik reform paketini açıklamış ve Irak
Parlamentosu da bu reform paketini onaylamıştır. Bu
durumun Irak hükümetini rahatlatacağı düşünülürken, başta eski başbakan Nuri El-Maliki olmak üzere, kararlardan memnun olmayan siyasi taraflar, bu
kez hükümete baskı yaparak reformları geri çekme
talebinde bulunmuştur. Hükümetin kurulmasının
üzerinden yaklaşık bir yıl geçmesine rağmen güçlü bir
hükümet yapısı oluşturamayan Abadi de pozisyonunu
koruyabilmek için reformlar konusunda geri adım atmak zorunda kalmıştır. Hem IŞİD’le mücadele hem
ekonomik kriz hem de hükümet içindeki parçalı yapı
ve dış baskılar, Abadi hükümetine geri adım attırmıştır. Bu süreçte İran’ın da etkisiyle oldukça güçlenen
Haşdi Şaabi oluşumu ve hükümet arasında gerginlikler ortaya çıkmıştır. Nitekim bu gerginlik nedeniyle
sonra Haşdi Şaabi güçlerinin Mayıs ayından Aralık
ayının sonuna kadar devam eden Ramadi operasyonundan çekildikleri ve Irak Ordusu’nun ABD öncülüğündeki koalisyon güçlerinin hava operasyonları
sayesinde Ramadi’yi tekrar kontrol altına aldığı bilinmektedir.
34
Irak Ordusu Kontrolünde
BAĞDAT
Trebil
Kaynak: Institute for the Study of War (ISW)
IŞİD’in kontrolünde
Bakuba
Felluce
ÜRDÜN
Tuzhurmartu
Samarra
Ramadi
Velid
Kerkük
Tikrit
Hadise
Irak Ordusu
kontrolünde
İRAN
Erbil
MUSUL
Telafer
KUVEYT
Basra Körfezi
Bununla birlikte IŞİD’in Ramadi’yi ele geçirdiği
Mayıs ayından itibaren, Irak topraklarında güç kaybettiği görülmektedir. Haziran ayı itibariyle Selahaddin’e bağlı ve IŞİD’in ana merkezi olarak bilinen Beyci
ve Irak ile Suriye arasındaki IŞİD’in geçiş noktalarından biri olan Sincar, IŞİD’den geri alınmıştır.
2015’in ikinci yarısından itibaren Irak dış politikasının da giderek İran-Rusya eksenine yerleştiği
görülmektedir. Her ne kadar Irak Ordusu, ABD’nin
öncülüğündeki koalisyon güçleri ile ortak operasyonlar yapsa da Eylül ayında Rusya’nın Suriye’de Beşar
Esad karşıtı güçlere yönelik operasyonlarına başlaması
ve İran’ın da giderek Haşdi Şaabi üzerinden Irak’taki
İrancı kanadı kullanarak hükümete baskı yapması
nedeniyle, Irak bölgesel ittifaklar noktasında açık bir
biçimde İran-Rusya-Suriye üçlü ittifakının yanında
pozisyon almıştır. Bunun sonucu olarak Irak’ın başkenti Bağdat’ta, Irak, İran, Suriye ve Rusya arasında bir operasyon merkezi kurulmuştur. Bu noktada
Irak’ın Türkiye’ye karşı olumsuz bir tavır geliştirdiği
de görülmektedir.
Ocak-Şubat 2016 Cilt: 8 Sayı: 72
IŞİD’le Mücadele ve IKBY
Siyasetinin Durumu
IŞİD’le mücadele sürecinde en
büyük kazananın Kürtler olarak
ortaya çıkmış olmasının yanı sıra,
2015 yılı, IKBY iç siyaseti açısından büyük gerginliklerin yaşandığı
ve IKBY’nin geleceğini etkileyecek
tartışmaların yaşandığı bir yıl olmuştur.
IKBY, kendi sınırlarına (Erbil, Süleymaniye ve Duhok) yakın
coğrafyalarda IŞİD kontrolündeki
alanlarda ilerleme sağlamış ve bu
bölgeleri IŞİD’den geri almıştır.
IKBY, öncelikle IŞİD’in etkinlik
kurmak istediği Diyala’nın Hanekin ilçesinde kontrolü tam anlamıyla sağlarken, Kerkük çevresinde
özellikle Dakuk’taki IŞİD varlığını
önemli ölçüde geriletmiş ve birçok
köyü ele geçirmiştir. Son olarak
IŞİD’in kontrolündeki Sincar’da
da peşmergeler tamamen kontrolü sağlamıştır. Bununla birlikte
Kerkük’teki kontrolü tamamen
eline alan peşmergeler, Kerkük’ün
koruyucusu haline gelmiş ve bu
anlamda IKBY tartışmalı bölgeler
üzerinde Bağdat’a karşı bir avantaj elde etmiştir. IŞİD’le mücadele
sürecinde özellikle ABD’nin yoğun
desteğini alan IKBY, ABD’nin operasyon desteğiyle birlikte önemli
operasyonlar yapmıştır. Bu noktada halen detayları bilinmeyen bir
biçimde IŞİD’in kontrolü altındaki Kerkük’ün Havice ilçesindeki
bir hapishaneye ve Riyaz nahiyesinde iki binaya yönelik düzenlenen operasyonlar dikkat çekmiştir.
Öte yandan IŞİD’e karşı bir
üstünlük sağlayan IKBY açısından
2015 yılı iç siyaset ve Bağdat’la ilişkiler açısından son derece sıkıntılı
geçmiştir. 2014 yılının sonunda
Erbil ve Bağdat arasında yapılan
anlaşmaya rağmen, IKBY ve Irak
merkezi hükümeti arasındaki bütçe
krizinin çözülebildiğini söylemek
Ocak-Şubat 2016 Cilt: 8 Sayı: 72
mümkün değildir. Bununla birlikte petrol fiyatlarının düşmesi ve
IŞİD’le mücadele nedeniyle Irak’ın
ekonomik olarak darboğaza girmesinin de Erbil ve Bağdat arasındaki
krizin çözülememesine sebep olduğu söylenebilir.
Ancak IKBY açısından en büyük sıkıntının iç politikada yaşandığı görülmektedir. 2015 yılının
ikinci yarısından itibaren Irak’taki
genel siyasetten farklı olarak IKBY
anayasasının yazım süreci ve özellikle IKBY Başkanı Mesut Barzani’nin 2013’te görev süresinin iki
yıl uzatılmasından sonra 2015’te
de tekrar uzatılmasına yönelik tartışmalar, IKBY’de siyasetin ana
tartışma konusu haline gelmiştir.
Başkanlık krizi üzerine IKBY’deki siyasi partiler arasında yapılan
toplantılardan bir sonuç alınamaması, KDP’nin Mesut Barzani’nin
başkanlığı konusunda geri adım
atmamasının yanı sıra Goran ve
KYB’nin Mesut Barzani’nin görev
süresinin dolduğu ve yeni bir seçim
yapılması gerektiği konusundaki
baskısı nedeniyle siyaset oldukça
gergin bir hal almıştır. Bunun sonucunda Goran ve KYB’nin etkili
olduğu Halepçe ve Süleymaniye’de
başlayan gösteriler şiddet olaylarına dönüşmüş, bu konuda KYB çekimser bir tavır sergilerken, Goran
açık bir biçimde KDP’nin karşısında yer almıştır. Nitekim bunun
sonucu olarak Goran üyesi olan
IKBY Parlamentosu Başkanı Yusuf
Muhammed, 12 Ekim’de Erbil’e
alınmamış, IKBY Başbakanı Neçirvan Barzani de Goran’lı bakanların görevlerine son vermiştir. Buna
rağmen IŞİD’e karşı kazanılan başarılar ve özellikle Sincar’ın kontrol altına alınması, siyasi krizdeki
tarafların olayları sakinleştirmesi
ve meselenin üzerine gitmemesi,
2015’in son ayında IKBY Başkanı
Mesut Barzani’nin dış politikada
yaptığı Suudi Arabistan ve Türkiye ziyaretleri sonrasında iç politik
gerginliğin üzerinin kapatıldığı görülmektedir.
Görüldüğü gibi 2015 yılı,
Irak’ta IŞİD’e karşı kazanım sağlanan bir yıl olarak dikkat çekerken,
hem Irak hem de IKBY iç siyaseti
açısından, çekişmeli bir yılın geride kaldığını söylemek yerinde
olacaktır. Irak iç siyaseti açısından
Bağdat ve Erbil arasındaki problemlerin tam olarak çözülememesi,
önümüzdeki dönemler de bu problemin Irak’ı meşgul edeceğini göstermektedir. Özellikle Irak ve IKBY ekonomisinde çöküş sürecinin
ortaya çıkması, hizmetlerin yerine
getirilememesi ve hatta maaşların
dahi ödenememesi, Erbil ve Bağdat arasındaki gerginliği arttıracağı
gibi, petrol üretimi ve satışı konusundaki anlaşmazlıkları da arttıracak gibi görünmektedir.
Öte yandan hem IKBY hem de
Irak merkezi hükümetinin IŞİD’e
karşı başarı sağlayarak ilerlemesi,
önümüzdeki süreçte her iki taraf
arasında özellikle mevcut durum
itibariyle IKBY’nin kontrolünde
olan tartışmalı bölgeler üzerindeki mücadeleyi yeniden gündeme
taşıyabilir. Bunun yanı sıra, Irak iç
politikasında Abadi üzerinde yapılan her baskının karşılık bulması ve Abadi’nin giderek zayıflayan
pozisyonu, iç politikada sıkıntıların artmasına sebebiyet verebilir.
Bu anlamıyla yerel politikaların
önem kazanması ve Irak siyasetine
doğrudan etki eden Kerkük, Basra
gibi yerel siyasi çekişmelerin etkili
olmasını beklemek mümkündür.
IKBY siyaseti açısından ise başkanlık krizine bağlı olarak yaşanan gelişmelerin önümüzdeki sürecin ana
konusu haline geleceğini söylemek
yanlış olmayacaktır.
Araştırmacı, ORSAM
35
Download

IŞİD`e KarŞI SavaŞ ve SavaŞIN DeğİŞeN DİNamİKlerİ