> DÜBAM
DUNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
MUHAFAZAKAR-REFORMİST
REKABETİNDE
2016 İRAN SEÇİMLERİ
> 2016 OCAK
DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
2
<
DÜBAM
MUHAFAZAKAR-REFORMİST
REKABETİNDE
2016 İRAN SEÇİMLERİ
Genel Yayın Yönetmeni
Akif Emre
Yayın Koordinatörü
Hazinadar Hasan Hız
3
> 2015 EKİM
DÜBAM Yayınları
Küresel İletişim Merkezi
Barbaros Bulvarı, Balmumcu / Beşiktaş
Tel: (0212) 274 80 21 – 274 80 22
www.dunyabulteni.net/dubam
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
4
<
İÇİNDEKİLER
İran’daki Anayasal Kurumlar
- Velayeti Fakih.............................................................................................8
- Anayasa Koruyucular Şurası......................................................................9
- Uzmanlar Konseyi....................................................................................10
- Düzenin Yararına Teşhis Konseyi.............................................................11
- İslam Şura Meclisi....................................................................................12
- Cumhurbaşkanlığı.....................................................................................13
- İran’da Meclis seçimleri neden önemli.................................................15
- İran’da Uzmanlar Konseyi seçimleri neden önemli............................19
- İran’da kim kimdir?
- Ayetullah Ali Hamaney..............................................................................25
- Haşimi Rafsancani...................................................................................26
- Mahmud Ahmedinejad..............................................................................27
- Hasan Ruhani...........................................................................................28
- Ali Laricani................................................................................................29
- Hasan Humeyni........................................................................................30
5
> 2015 EKİM
- İran seçimlerinin 15 yıllık karnesi.........................................................31
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
6
<
SUNUŞ
İran’da gelecek ay iki seçim yapılacak. Bunlardan ilki İran parlamento seçimleri; diğeriyse Uzmanlar Konseyi seçimleri. Parlamento seçimleri İran’da birkaç
açıdan önem taşıyor. Bunlardan ilki 2013 yılında İran’da Cumhurbaşkanı olan
reformist grubun temsilcisi Hasan Ruhani’nin başarısını ya da başarısızlığı ortaya çıkacak. İkincisiyse Batı ile imzalanan nükleer anlaşmanın halk nezdindeki yansıması ortaya çıkacak.
26 Şubat yapılacak seçimlerin bir diğeri de Uzmanlar Konseyi seçimleri. Uzmanlar Konseyi İran siyasal sistemindeki önemli kurumlardan bir tanesi. Zira
bu kurum Dini lider Hamaney’in halefini belirleyecek. Uzmanlar Konseyi’nin
üyeleri doğrudan halkın seçimleriyle oluşturuluyor. Reformistlerin bu seçimlere
yoğun adaylık başvurusunda bulunması, reformist ve muhafazakar rekabeti
arttırmış durumda.
7
> 2015 EKİM
Dünya Bülteni Araştırma Masası olarak bu dosyada İran’daki kurumların
yapısını, seçimlerin neleri değiştirebileceğini ve adaylık başvurusunda bulunan
adayların İran siyasetteki önemini ele aldık.
1.1 Velayet-i Fakih
Velayet-i Fakih kavramı, din
hukuku alanında uzman ve bilgin
anlamına gelen ‘fakihin yönetim
yetkisi’ anlamına gelmektedir. 1979
İran devrimi öncesi Ayetullah Humeyni tarafından sistemleştirilen
teori, devrim sonrası İran İslam
Cumhuriyeti’nin en temel kurumu
haline gelmiştir. Velayet-i Fakih
yasama, yürütme ve yargı güçleri
üzerinde mutlak bir yetkiye sahiptir. Şii teolojisinden referansla
oluşturulan kurum, kayıp 12. imamın geri döneceği zamana kadar yönetici
sorumluluğunu üstlenmiştir.
İran anayasasına göre, Rehber (Fakih) fetva verebilmek için gerekli ilim, takva, siyasi ve sosyal görüşe sahip müçtehitler arasında seçilir. Rehber, Uzmanlar Meclisi
tarafından bir defa seçildikten sonra vefat edene kadar görevde kalmaktadır. Rehberi görevden uzaklaştırmayı da sadece ‘Uzmanlar Meclisi’nin yapma yetkisi vardır.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
İran Anayasası’nın 110. Maddesi Rehber’in görevlerini belirlemektedir. Bu görevlerin bazıları şunlardır:
-
-
-
-
-
8
Devletin genel siyasetini belirlemek
Genel siyasetin uygulanmasını denetlemek
Silahlı kuvvetlere başkomutanlık etmek
Referanduma karar vermek
Savaş ve barış ilan etmek ve güçleri seferber etmek
1.2 Anayasa Koruyucular Şurası
<
9
> 2015 EKİM
İran siyasal yapısında
Rehber’den sonraki en
güçlü anayasal kurum
Anasaya Koruyucuları
Şurası’dır.
Şura’nın
temel
görevi
Millet
Meclisi’nden
alınan
kararların anayasa ve
şeriata
uyguluğunu
denetlemektir.
Konseyin diğer görevleriyse,
Uzmanlar meclisi, Cumhurbaşkanlığı ve Millet Meclisi seçimlerini gözetlemek ve adayların uygun olup olmadığını belirlemektir. Örneğin, 2013 İran
Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yüzlerce aday başvuru yapmış fakat bunlardan sadece sekiz kişi aday olmaya uygun bulunmuştu.
Konsey 6 yıl seçilen 12 üyeden oluşmaktadır. Bunların 6’sı Rehber tarafından
atanır; kalan 6 üye ise ‘Yargı erki başkanı’nın uygun gördüğü uzman hukukçular belirlemesinden sonra Millet Meclisi’ne sunulur. Mecliste yapılan seçimdeyse en çok oyu alan adaylar Anayasa Koruyucular Şurası’na seçilmiş olur.
Bu kurumu güçlü kılan en önemli özelliği, Millet Meclisi’nde çıkarılan her
kanunun bu kurumun önüne gelmesidir. Korucular Şurası’nın onayından geçmeyen her yasa hükümsüzdür. Koruyucular Şurası’nda kararlar oy çokluğu ile
alınmaktadır. Yasaların İslam’a uygunlukları ise sadece Rehber’in atadığı üyeler tarafından belirlenebilmektedir. Bu altı üyenin en azından dördünün yasanın
geçmesi için onay vermesi gerekmektedir. Koruyucular Şurası’nın onay
vermediği bir yasa Meclis’e geri gitmektedir. Fakat Meclis tarafından alınan
kararda, ülkenin menfaati öngörülüyorsa bu defa nihai karar için ‘Düzenin
Yararını Teşhis Konseyi’ne götürme hakkı doğmaktadır. Konsey sadece Meclis kararlarını değil, Bakanlar kurulu ve yürütme kurumlarının ikinci derecede
mevzuatlar, anlaşmalar ve yönetmelikler hakkında da kendini yetkilendirmiştir.
1.3 Uzmanlar Konseyi
Uzmanlar
Konseyi,
İran
İslam
Cumhuriyeti’nin
‘Rehber’ olarak kabul edilen dini liderini
belirleyen organdır.
Bu organ doğrudan
halkın seçimleriyle
oluşturulur. Uzmanlar Konseyi aynı zamanda dini rehberi
denetleyen ve görevden alabilen tek kurumdur.
İlk Uzmanlar Konseyi 1979 yılında toplanmış ve anayasanın kabul edilmesiyle
dağılmıştı. İkinci konsey toplantısı da Ayetullah Humeyni’nin vefatından sonra
yeni lideri anayasanın verdiği yetkiyle toplanmıştı. Buradaki uzmanlar, anayasanın 5. Ve 109. maddelerindeki şartlara haiz fakihler arasında değerlendirme
yaparak rehberi belirler.
Uzmanlar Konseyi 8 yılda bir yapılan seçimlerde 86 din adamdan oluşur.
Şura seçimlerine katılacak din adamlarının bu şuraya seçilebilmesi için gerekli
şartları sağlayıp sağlayamadıkları Koruyucular Konseyi tarafından belirlenir.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
Bir kişinin Uzmanlar Konseyi’ne seçilebilmesi için gerekli şartlar ise şunlardır:
-
Dindar ve ahlaklı olmak
-
Fıkıh bilgisine sahip olmak ve uygun şartları taşıyabilen kişileri dini lider
olarak seçebilecek kadar dini bilgiye sahip olmak
-
İran İslam Cumhuriyeti sistemine bağlı olmak
-
Sosyal ve siyasi meselelere vakıf olmak
İran Anayasası’nda dini liderin çok güçlü yetkilerle donatılması bu konseyin
varlığını ve işlevini sorgular hale getirmiştir.
10
1.4 Düzenin Yararını Teşhis Konseyi
<
Bu konsey Millet Meclisi ile Koruyucular Konseyi arasındaki anlaşmazlıkları
çözmek için 1988’de kurulmuştur.
Konseyin birincil görevi Millet Meclisi ile Koruyucular Konseyi arasındaki anlaşmazlıkları çözmektir. Millet Meclisi çıkardığı yasayı Koruyucular
Konseyi’ne göndermekte ve görüşlerini sormaktadır. Koruyucular Konseyi,
yasayı uygun görmemesi halinde gerekçeleri ile birlikte Meclise geri göndermekte ve Millet Meclisi de Koruyucular Konseyi ile hemfikir olmaması halinde
yasayı Düzenin Yararını Teşhis Konseyi’ne götürmektedirler. Teşhis Konseyi
yasayı incelemekte veya Koruyucular Konseyi ya da Millet Meclisi lehine karar vermektedir ve konseyin verdiği karar yasalaştırılmaktadır.
11
> 2015 EKİM
Teşhis Konseyi’nin ikinci görevi, dini liderin ihtiyaç duyduğu konularda onun için gerekli çalışma ve araştırmaları yaparak danışmanlık vazifesi
görmek, üçüncü görevi ise sistemin sorun ve çıkmazlarını çözüme kavuşturmaktır. Yasada belirtilmeyen bir sorun ortaya çıktığında ya da yasayla çözülemeyecek bir mesele ile karşılaşıldığında vakit kaybı olmaması için bu kurum
uygun kararı alma yetkisine sahiptir.
1.5 İslam Şura Meclisi (Millet Meclisi)
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
İslam Şura Meclisi, İran İslam Cumhuriyeti’nin tek meclisli yasama organıdır. Üyeler dört yıllığına doğrudan halk tarafından seçilmektedir. 290 üyeden
oluşan üyelerden, Zerdüşti, Hristiyan, Musevi ve Asuri gibi gayrimüslim azınlıkların da birer temsilciyle mecliste bulunmaktadır. Meclisin faaliyetleri resmi
gazete ve televizyonlarla kamuoyuna duyurulmaktadır. Ancak olağanüstü
şartlarda, Cumhurbaşkanı, Bakanlar ya da vekillerin talebiyle kapalı oturumlar
da yapılabilmektedir.
İran Anayasasının 71. maddesinin verdiği yetkiyle İslami Şura Meclisi, yasa
yapan tek organdır. Ancak bu yasaların İran ve İslam’a uygunluğu aranmaktadır. Bu da Anayasa Koruyucu Konseyi’nin onayına bağlıdır. İslam Şura
Meclisi’nde yürütme organı kurulduğunda her bakan için ayrı ayrı güvenoyu
verilir. Meclis, bakanlarla ilgili güvenoyu isteyebilir. Bununla birlikte cumhurbaşkanı ve bakanlar kuruluyla ilgili gensoru da verme yetkisi vardır. Bu yetkiler aslında yürütme organının üzerinde meclisin daha güçlü olduğunu göstermektedir.
İran’da mevcut meclis başkanlığını Ali Laricani tarafından yürütülmektedir.
12
1.6 Cumhurbaşkanı
<
İran halkının iradesiyle gerçekleşen diğer bir anayasal kurum
cumhurbaşkanlığıdır. Cumhurbaşkanı her dört yılda bir halkın
oyuyla doğrudan seçilmektedir.
Ve anayasaya göre Velayet-i
Fakih’ten sonra gelen en yetkili
ikinci kurumdur. İran’da bir kişi en
fazla iki dönem cumhurbaşkanlığı yapabilmektedir. Ve bir kişinin
aday olarak kabul edilmesi için
belli şartlar vardır. İran anayasasının 115. maddesi bu şartların sınırını belirlenmiştir. Buna göre cumhurbaşkanı aday yalnızca İran vatandaşı, erkek ve Oniki
İmam mezhebinden olmalıdır. Cumhurbaşkanı, seçime katılanların salt çoğunluğu ile seçilmektedir.
Adaylardan hiçbiri bu çoğunluğu sağlayamazsa ilk turda en fazla oyu alan iki
aday arasında sonraki haftanın Cuma günü ikinci kez oylama yapılır ve seçimlere Koruyucu Şura nezaret eder.
Cumhurbaşkanı, İran halkına, rehbere ve Millet meclisine karşı sorumlulukları
vardır. Buna göre ülkenin ekonomi ile ilgili işler, yabancı devletlerle antlaşmalar, sözleşmeler Millet Meclisi’nin onayından sonra Cumhurbaşkanına aittir.
13
> 2015 EKİM
Cumhur Başkanı aynı zamanda Bakanlar Kurulu’nun başındadır. Onları azletme yetkisine de sahiptir. Seçildikten sonra Rehber’in onayını da almak zorundadır.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
14
İran 2016 meclis seçimleri neden önemli?
<
İran’da 26 Şubat’ta Uzmanlar Meclisi ve İslami Şura Meclisi seçimleri yapılıyor. Ve uzun süredir İran’da siyasetçiler, medya ve dini liderler 2016 seçimlerinin önemini vurguluyor. Peki İran seçimleri neden bu kadar önemli? İran
siyasal yapısı içerisinde seçimler, İran geleceğinde nasıl bir rol oynayacak?
İran konusunda yetki akademisyenlerden Reza HaghighatNejad yazısında
Meclis seçimleriyle ilgili yedi önem sıralıyor.
1. Seçimler Hassan Ruhani’nin başarılarını ve yanlışlarını ölçecek.
Hasan Ruhani 2013 yılında Cumhurbaşkanlığı’na geldikten sonra İran’da çok
önemli beklentiler söz konusuydu. Uzun yıllardır ABD ve Batı tarafından tecrit
edilmiş İran ekonomisi ciddi sıkıntılarla karşı karşıyaydı. Bu iki seçim sonucu
Ruhani’nin üç yıllık yönetiminin İran halkı nezdindeki sonucu ortaya çıkartacak.
2. Seçimlerin ekonomiye önemli yansımaları söz konusu olabilir..
İran’da nükleer anlaşmalar imzalandıktan ve Batı ambargolarının kalkmasından sonraki ilk seçim olacak. Ruhani’nin önderliğindeki reformistler ihtiyaç
duydukları oyu alamazsa, nükleer anlaşmanın başarılı bir süreç olduğuna dair
kamunun ikna edilme olasılığı daha az olacaktır. Bu da İran ekonomisi üzerinde önemli etkilere sebep olabilir. Zira ekonomik gidişat muhafazakarların ciddi
baskısı altında bulunuyor.
15
> 2015 EKİM
3. İran’daki baskı altındaki hükümet, güçlü muhalefet ile eşdeğer..
İran’da Ruhani ve reformistlerin yaşayacağı bir mağlubiyet, muhafazakarların
yoğun siyasi ve psikolojik baskılarını beraberinde getirecek. Aynı zamanda
seçimler muhafazakarlar ve sertlik yanlılarına 2017 Cumhurbaşkanlığı seçimi
öncesi önemli bir avantaj sağlayabilir. Fakat bazı İranlı uzmanlar, reformistlerin yaşayacağı başarısızlğın büyük ölçekte yenilginin habercisi olmayacağını
söylüyor. Zira 2005’teki yerel seçimlerde Ahmedinejad grubu yerel seçimlerde
hezimete uğramasına rağmen Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde önemli başarı
elde etmişti. Ama yine de Ruhani’nin başını çektiği reformistlerin için durum
biraz farklı. Çünkü Ahmedinejad toplumun muhafazakar kesimindeki oylara
güveniyordu. Oysa Ruhani’de aynı güvence yok. Eğer parlamentodaki sandalyelerin çoğunluğu muhafazakarlardan oluşursa Ruhani hükümeti için daha
fazla sıkıntılar yaşanacağı aşikar. Çünkü son dönemde Batı ile uzlaşmada
kötü yönetimle suçlanmışlardı. Ve daha kötüsü yolsuzlukla..
4. Muhafazakarlar gücünü devam ettirebilir..
2013 yılında seçimlerinden bu yana reformistlerin daha fazla güç kazandığı
görülüyor; ama muhafazakarlar da parlamentoda kendi nüfuzunu devam ettiriyor. Bu da siyasi atmosferin İran’da gergin ve belirsiz olacağını hissettiriyor.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
5. Reformistler için yeni bir fırsat olabilir..
Reformistlerin 2009 yılındaki yenilgisinden sonra siyasette yeniden etkinlik
kazanması İran siyasetine önemli bir fırsat teşkil etti. Ve iki yıl önce yerel
seçimlerde de başarı elde eden reformistler, bu sefer Anayasa Koruyucular
Şurası’nda da etkili olabilir.
6. Yeni politikacılar, yeni bir siyasi manzara oluşturabilir..
İran’da son seçimde değişen siyasi manzara yeni politik süreci başlatmıştır.
On yıllar önce Rafsancani ve Militan Din Adamları Derneği arasındaki anlaşmazlık Kargozaran Sazandegi Partisi’nin kurulmasına yol açmıştı. Ve son
zamanlarda Ali Laricani, yeni bir parti kurabileceğini ifade etmişti.
Hakeza yakın zamanda Ruhani hükümeti ile ilişkilerini kesen reformistler
kesimden Muhammed Rıza Aref ile Sadık Harazi Etedal ve Toose partilerini
16
<
kurmuşlardır. Aynı siyasi filizlenmeler muhafazakar grubunda da söz konusudur. Şubat ayındaki bu seçim İran’ın siyasi geleceğinde yeni ve önemli etkilere
sahip olabilir.
7. Muhafazakarlar bekleyen tehlike..
Muhafazakarlar mevcut durumda Ruhani ve reformistleri İran siyaseti içerisinde
izole etmeye devam ediyor. Ancak bu politikanın temel sebebi bir yenilgini önüne geçmektir. Eğer muhafazakarlar seçimi kaybederse sadece koltukları değil, aynı zamanda itibar ve kariyerlerini kaybetmiş olacak. Ve Ruhani’nin gücü
artarken, artık reformistleri baskı altına almak pek mümkün gözükmeyecek. Bu
onlar için aslında çifte yenilgi anlamına gelecek.
Kısacası Şubat seçimlerinde zorlu bir reformist - muhafazakar savaşı yaşanacak. Ve İran halkı iki grup arasında bir karar verecek.
17
> 2015 EKİM
Kaynak: İranwire
Dünya Bülteni için çeviren: Hazinadar Hasan Hız
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
18
Uzmanlar Meclisi seçimleri neden önemli?
<
İran 26 Şubat tarihinde iki seçime gidiyor. Bunlardan ilki parlamento
seçimleri, ikincisiyse Uzmanlar Konseyi seçimleri. Uzmanlar Konseyi
İran siyasal sistemindeki önemli kurumlardan bir tanesidir. Zira bu kurum
‘rehber’ olarak bilinen lideri belirliyor. Ve bu organın üyeleri doğrudan
halkın seçimleriyle oluşturulur.
İran İslam Cumhuriyeti tarihi boyunca Uzmanlar Konseyi seçimlerine
İran halkı pek rağbet göstermemişti. Bunda devrim kültürünün ve din
adamlarının ‘Rehber’e olan itaati etkendi. Ancak yaklaşan Konsey seçimlerinin önemi gittikçe artıyor. Peki bu seçimler neden bu kadar önemlidir?
Birincisi Ayetullah Ali Hamaney’in sağlığı hakkında çok fazla spekülasyonlar söz konusu. Rehber’in yakın gelecekte vefat edeceğine dair
söylentiler yaygınlaşıyor. Ve Rehber vefat ederse, meclisin yeni rehberi
seçmesi gerekecek. Hamaney, yeni rehberin seçilmesi için vasıf ve kriterlerin belirlenmesi adına bir talimat vermişti. İşte bu noktada Uzmanlar
Konseyi önem kazanıyor. Fakat bu sadece uygulamada kalabilir. Zira
olası adayların ismini Hamaney göstereceği söyleniyor. Ve şüphesiz ki
Hamaney kendi halefinin seçilmesinde büyük rol oynayacaktır.
19
> 2015 EKİM
İkincisi, Rehber Hamaney İran siyasetinde mutlak bir güçtür. Ama
eski Cumhurbaşkanı Rafsancani Uzmanlar Konseyi’ne ‘eski rehber
Hameney’in torunu Hasan Humeyni gibi genç kişileri göndererek meclisin kompozisyonu değiştirmek istiyor. Bu şekilde Rafsancani grubu
‘yeni rehberin’ seçilmesinde süreci etkileyebilir. Aynı zamanda seçimlere
başvuru aşamasında bu defa 801 kişi kayıt yaptırdı. Bu başvuru sayısı,
seçilecek 88 kişinin 9 katına tekabül ediyor. İran’da muhafazakar gruplarsa Rafsancani’nin rejimin yapısına nüfuz etme çabalarını düşman
komplosu olarak değerlendiriyor.
Rafsancani yaptığı bir konuşmada İran Anayasasında bir zorunluluk olan
‘liderin performansını’ izleme kriterine vurgu yapmıştı. Ve bu açıklamadan
sonra muhafazakar kesimler Rafsancani’yi bu görüşlerinden dolayı
sert bir şekilde eleştirmişti. Ancak aynı görüş daha önce 2001 yılında
Hameney tarafından da ifade edilmişti.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
Üçüncüsü, İran politik yapısında devam eden bir güç mücadelesi
söz konusudur. Bu daha önce sadece reformistler ve muhafazakarlar
arasında vardı. Ancak yeni dönemde ılımlılar ve Rafsancani’nin başında
olduğu pragmatistler, Reformistler ve muhafazakarları içeriyor. İran’ın
Batı’yla nükleer anlaşma konusunda uzlaşmaya varması sonrası Ruhani
karşıtları onun Amerikancı bir görüşe sahip olduğunu ve bu anlaşmanın
İran’da Amerika etkisini arttıracağı konusunda eleştirmişlerdi. İran’daki
muhafazakar gruplar bu anlaşmanın İran için tehlikeli olduğu görüşünde.
Uzmanlar Konseyi seçimlerinin dördüncü önemli nedeniyse,
Rafsancani’nin ‘Rehberlik’ görevinin yerine bir ‘liderlik konseyi’ grubu
oluşturmasını savunmasıdır. 1989’da Humeyni’nin ölümünden sonra
İran anayasası revize edilerek 107.madde ortadan kaldırılmıştı. Ve bu
durumda bir liderlik konseyi oluşturma imkanı kalmamıştı. Rafsancani,
Humeyni’nin vefat etmeden önce böyle bir liderlik konseyinin kurulması
taraftarı olduğunu iddia etmişti. Ancak bu o zamanlar fikre meclis
tarafından karşı çıkılmıştı.
İran’da liderlik konseyi oluşturma fikrini ‘düşmanın yeni bir hilesi’ olarak
değerlendiren sadece meclisteki muhafazakarlar değil. 18 Aralık’ta
Genelkurmay Başkanı Hasan Firoozabad yaptığı bir açıklamada, bu liderlik konseyi fikrinin İran halkının bütünlüğünü yok edeceğini söylüyor.
Firoozabad bu fikrin devlet içerisinde çoklu sesler yaratacağını ve tarihte
hiçbir devletin bir liderler konseyi tarafından yönetilmediğini ifade ediyor.
20
<
Beşinci nedense Uzmanlar Konseyi seçimlerinde ilk defa bu kez
Hamaney ve muhafazakarlar karşıtı yeni kişiler seçimlere yoğun bir
şekilde aday oldu. Fakat bu kişilerin üyeliği Anayasa Koruyucular Şurası
tarafından diskalifiye edilebilir. Zira Uzmanlar Meclisi’ne adaylık için
genel şartlar Anayasa Koruyucular Şurası tarafından belirlenmektedir.
Konseyin sair nedenlerle birçok adayı diskalifiye edebilir.
20 Aralık’ta bir açıklama yapan Rafsancani: “Anayasa Koruyucular
Konseyi,meclisi muhafazakarların kontrol etmek için adayları topluca
diskalifiye etmemelidir. Eğer herhangi bir dolandırıcılık ya da adayların
haksızca elenmesi söz konusu olursa, seçim sonuçları halkın nazarında
kabul görmeyecektir. Ve bu devletin itibarına zarar verecektir. Ve aynı
zamanda muhafazakarlar istikrara da zarar verecektirler. Seçim sürecinde hakkında insanlarda şüpheler oluşturmak tehlikelidir.” İfadelerini
kullanarak Konseyi uyardı.
Altıncı sebep, özellikle muhafazakar askeri liderlerin seçimler üzerinde
alarmları ifadeye başlaması olmasıdır. Uzun yıllardır kurumların başında
olan muhafazakarlar bu seçimleri İran’ın varlığı ve ABD’ye teslim olma
açısından değerlendiren açıklamalar yapmaktadırlar.
21
> 2015 EKİM
Seçimlerle ilgili diğer bir önem Rafsancani’nin İran siyasetindeki kaderi bu seçimlere bağlı gözükmektedir. Rafsancani, Devrim sonrası
Humeyni’den sonra en güçlü siyasetçi olmuştu. 2013 Cumhurbaşkanlığı
seçimlerinde aday olmuş ama Anayasa Koruyucular Konseyi tarafından
reddedilmişti. Ve bu seçimde de Konsey onun adaylığını engelleyebilir.
Hatta daha önce Hüseyin Musavi - Zahra Rahnavard ve Mehdi Karroubi
gibi ev hapsine de konulabilir. Ya da alternatif olarak seçimleri kazanan
taraf olup ve konseye başkanlık yapabilir. Diğer bir ihtimalde azınlığın
lideri olması.
Eğer Rafsancani, Ruhani ve Devrim lideri Humeyni’nin torunu Hasan
Humeyni’nin seçimlerde adaylıkları kabul edilirse, üç kişi listenin en üst
sıralarında yer alacak. Bu gerçekleşirse muhafazakarlar seçimi kaybetmesi muhtemeldir. Ancak bu durumu engellemek için bu üç kişinin de
diskalifiye edilme ihtimali beliriyor. İran’da ne muhafazakarlar ne de muhalefet, İran’ın başka bir Afganistan, Libya, Irak, Yemen olmasını istiyor.
Bu yüzden muhalifler yaklaşan seçimlerde demokrasiye geçiş için küçük
ama anlamlı adımlar atmak istiyor. Eğer iki seçimde de başarısız olurlarsa, siyasetteki ağırlıkları büyük oranda ortadan kalkacaktır.
Son olarak seçimler, önemli soruların cevaplarını belirleyecektir. Hamaney öldükten sonra onun halefi kim olacaktır? Ve yeni halefin Batı’yla
ilişkilere nasıl bakacaktır? Eğer mecliste ağırlık ılımlar yönünde olursa
Hamaney grubu ılımlı ve pragmatik pozisyonlara dönecek midir?
Bunlar büyük ölçüde İran ve Ortadoğu’nun geleceğini etkileyen önemli
sorulardır.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
Kaynak: Huffington Post
Dünya bülteni için çeviren: Hazinadar Hasan Hız
22
23
> 2015 EKİM
<
Ayetullah Ali Hamaney
Humeyni’nin halefi olan Ayetullah Ali
Hamaney 1939 yılında İran’ın Meşhed
şehrinde dünyaya geldi. Azerbaycan
Türklerinden olan Hamaney Meşhed,
Necef ve Kum gibi kentlerde ilahiyat
eğitimi aldı. Devrim öncesi Şah
karşıtlığı ve Ayetullah Humeyni ile
yakın ilişkilerinden dolayı çok defa
tutuklanmış ve cezaevine gönderilmişti.
Hamaney devrimin ertesinde peş
peşe yüksek mevkilerde bulunana dek pek öne çıkmamış bir liderdi. Ancak devrimden hemen sonra da Humeyni tarafından Savunma Bakanlığı
görevine getirildi. 1981 yılındaysa Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde, İran
İslam Cumhuriyeti’nin üçüncü Cumhurbaşkanı seçildi.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
Ayetullah Hamaney, devrim lideri Humeyni’nin ölümü sonrasında rejim tarafından ‘Ayetullah’ mertebesine çıkarıldı. Ve bu sıfatla İran’ın yeni
‘Rehber’i konumuna getirildi. 1989 sonrası devrim anayasasındaki kısmi
değişikliklerle devrim liderinin yetkilerine sahip oldu.
İran Anayasası’nın 57. maddesinde: ‘’Cumhuriyet’’teki egemen güçler
yasama gücü, yürütme gücü ve yargı gücüdür; bunlar müminlerin İslam
cemaatinin uygulayıcı naibi ve ilahi Rehberinin kontrolü altındadır…’’
belirtildiği üzere bütün siyasi sistem rehberin kontrolü altına verilmiştir.
24
<
Haşimi Rafsancani
İranlı din ve devlet adamı Haşimi
Rafsancani 1934 yılında Rafsancan
şehrinde dünyaya geldi. Uzun yıllar
Kum kentinde dini eğitim aldı. 1958
yılında Humeyni’nin müridi oldu.
Ve Şiiler arasında ‘ayetullah’lıktan
sonra en yüksek ikinci derece olan
hüccetülislam mertebesine yükseldi. Devrim öncesi bütün faaliyetlerinde Humeyni’nin yanında yer alan
Rafsancani, 1970’lerin sonlarına doğru çıkardığı çeşitli siyasi ve ideolojik
dergilerden dolayı tutuklanmış ve İslam Devrimi gerçekleşene kadar tutuklu kalmıştır.
Rafsancani devrim sonrası Humeyni’nin önde gelen yardımcılarından
biri olarak görev yaptı. Devrimin ilk yıllarında içişleri bakanlığı görevlerini
üstlendi. Rafsancani aynı zamanda İran - Irak Savaşı’nda ateşkesi kabul etmesi için Humeyni’yi ikna eden siyasi akıllardan biridir. Rafsancani
1989’da Humeyni’nin ölümünden sonra ‘cumhurbaşkanı’ seçildi. Ve yürütme organına ağırlık vererek, İran’daki siyasi dengeleri değiştirdi. Pragmatik siyasetin öncüsü olan Rafsancani, Cumhurbaşkanlığı döneminden bu
yana İran’daki muhafazakarlarla siyasi çekişme içerisinde.
25
> 2015 EKİM
Rafsancani iki dönem Cumhurbaşkanlığı yaptıktan sonra 2005’te
tekrar aday oldu. İlk turda daha fazla oy almasına rağmen, ikinci turda
Ahmedinejad’a yenildi. Ve 2013 yılında tekrar Cumhurbaşkanlığına
adaylığını koymasına rağmen ‘Uzmanlar Meclisi’ tarafından aday olmaya
layık görülmedi ve diskalifiye edildi.
Mahmud Ahmedinejad
Ahmedinejad bir demircinin
oğlu olarak 1956 yılında
İran’ın Aradan şehrinde
dünyaya geldi. 1976 yılında
İran Bilim ve Teknoloji
Üniversitesi’nde inşaat
mühendisliği bölümünü bitirdi.
Devrim sonrası öğrencilerin
oluşturduğu siyasi gruplar
içinde yer aldı. Bu dönemde
Irak - İran savaşında cephede
gönüllü olarak savaştı.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
Ahmedinejad siyasi hayatına
Türk bölgesi Erdebil’de valilik vazifesyle başladı. 2003 yılındaysa Tahran Belediye Başkanı olarak seçilerek İran siyasetinde önemli bir figür
haline geldi. Ahmedinejad Tahran Belediye Başkanlığı sonrası 2005
yılında Cumhurbaşkanlığına adaylığını koydu. Ve İlk turda kaybetmesine rağmen ikinci turda Rafsancani’den daha fazla oy aldı. Ve İran
cumhurbaşkanı oldu. Seçilmesinde özellikle ABD’nin Irak ve Afganistan
işgali ve İran’ın ‘şer ekseni’ olarak tanımlaması etkili oldu. Zira Ahmedinejad seçimlerde popülist bir söylem geliştirmişti. İsrail ve ABD karşıtlığı bu
söylemde kullandığı önemli bir argümandı.
İran’da muhafazakar siyasetin önemli temsilcisi olan Ahmedinejad,
2016 meclis seçimlerinde de muhafazakar grupta öne çıkıyor. Hatta son
dönemlerde ‘Ahmedinejad faal siyasete geri mi dönüyor?’ tartışmaları
yapılıyor.
26
<
Hasan Ruhani
İran siyasetinde reformist
siyasetin öne çıkan ismi
Hasan Ruhani 1948 Simnan doğumlu. Kum kentinde dini eğitimin yanı sıra,
Tahran Üniversitesi’nde
Hukuk eğitimi aldı. Ve
master eğitimini yurt
dışında tamamladı.
Hasan Ruhani, devrim
öncesi mücadele yer
almış siyasetçilerden biri.
Camilerdeki
vaazlarda
Şah hükümeti aleyhine vaazlar vermesinden dolayı çok defa tutuklanmış
ve vaaz vermesi yasaklanmıştı. 1977’de devrim lideri Humeyni’ye
‘İmam Humeyni’ denilmesini minberde açıklamış ve bu öneri devrimciler
tarafından benimsenmişti.
Hasan Ruhani İran - Irak Savaşı’nda en üst düzey komutanlık görevlerinde bulundu. Ve 1989 yılındaysa Genelkurmay Başkan yardımcılığı görevi
yaptı. İran Devrim Muhafızları Ordusu komutanıyla ‘zafer madalyası’ ile
ödüllendirildi.
27
> 2015 EKİM
Ruhani 2013 yılında cumhurbaşkanı seçilmesi ve nükleer programda Batı ile anlaşması, önemli bir başarı olarak nitelendiriliyor. Meclis
seçimlerinde reformist - muhafazakar çekişmesinde yaşanacak sonuç,
iktidarının 3. yılında Ruhani’nin halk nezdinde başarısını ortaya koyacak.
Ali Laricani
Ünlü din adamı Ayettullah
Mirza Haşim’in oğlu Ali
Laricani, matematik, bilgisayar mühendisliği ve Batı
felsefesi alanında modern eğitim görmüş bir akademisyendir. Ali Laricani
İran’da muhafazakarların
önde
gelen
isimleri
arasında bulunuyor. 2005
yılında Cumhurbaşkanlığı
seçimlerinde muhafazakar kanadın önemli adaylarından biriydi. Fakat Ahmedinejad’ın seçilmesi
üzerine Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı olmuştu.
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
Ali Laricani, Ahmedinejad döneminde, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (IAEA) ile nükleer program müzakerelerini yürüten Başmüzakereci
görevinde bulunmuştu. Ancak dönemin ABD Cumhurbaşkanı Bush’un
İran’ı tehdit eden nükleer programları nedeniyle istifa etmek zorunda
kalmıştı. Laricani nükleer problemlerin çözümünün diyalogla ortadan
kaldırabileceğini düşünen siyasetçilerdendi; Ahmedinejad ise geleneksel
sert söylem kullanıyordu. Yapılan birçok analizde istifa etmesinin nedeni
bu olarak gösteriliyor.
Ali Laricani, İran siyasetinde tarafsız ve objektif yorumlarıyla dikkat çeken biri. Son günlerde de kadın adayların başvuru yapmasının önemli
gelişme olduğunu ve desteklediğini ifade etmişti. Ali Laricani ve kardeşleri
İran siyasetinde de önemli vazifelerde bulunuyor. Zaman zaman onun
mason olabileceği iddiaları suçlamalarında bulunulmuştur. Ali Laricani
aynı zamanda Rehber Ali Hamaney’e yakın isimlerden biridir.
28
<
Hasan Humeyni
İran Devrim lideri ‘Ayetullah Humeyni’nin 15 torunundan biri olan Hasan
Humeyni, İran siyasetinde henüz yeni ama etkili olabilecek kişilerden biri
olarak görülüyor.
Hasan Humeyni İran’ın Kum
kentinde 1993 yılında vaiz oldu.
Burada uzun süre İslam ilimleriyle meşgul oldu. Siyasetteki ilk
adımları, Beşar Esad ve Hasan
Nasrallah gibi yetkililerle resmi
toplantılarıyla oldu.
Hasan Humeyni, Ahmedinejad
döneminde yönetime yaptığı
eleştirilerle dikkat çekmişti. İran siyasetinde askerlerin müdahaleleri
de eleştirdiği mevzular arasındaydı. İlk önemli çıkışıysa 2009 seçimleri sonrasındaki şaibeli seçimlerde ‘seçim sonuçlarını iptal etmek’ için
yapılan çağrıya destek vermesi oldu.
Humeyni mevcut İran siyasetinde reformist yaklaşım ve açıklamalarıyla
dikkat çekiyor. İran’da kadınlara başörtüsü takma zorunluluğu getirilmesinin, İran’da kadınların başlarını yarım bir şekilde örtmesine neden
olduğuna dikkat çekmişti. Humeyni aynı zamanda İran’da uydu anteni
kullanılmasının yasak olması gibi kısıtlamaları da eleştiren açıklamları
var.
29
> 2015 EKİM
Hasan Humeyni, Rafsancani gibi önemli siyasetçilerin desteğiyle Uzmanlar Konseyi’ne aday olmuştu. Fakat Anayasa Koruyucular Konseyi’nin
Humeyni’yi diskalifiye edeceğinin yüksek ihtimal olduğu İran’da
konuşuluyor.
İran’ın 15 yıllık seçim karnesi..
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
Seçim
Tarih
Oylar
Seçmen
Katılım
Cumhurbaşkanlığı
2013
36,704,156
Parlamento Seçimi
2012
32,469,937
48.288.799
% 64
Cumhurbaşkanlığı
2009
39,371,156
46.200.000
% 85.22
Parlamento Seçimi
2008
5,443,156
49.000.000
% 11
Parlamento Seçimi
2008
24,240,937
49.000.000
% 49
Cumhurbaşkanlığı
2005
27,959,937
46.786.418
% 59
Cumhurbaşkanlığı
2005
29,317,937
46.786.418
% 62
Cumhurbaşkanlığı
2001
28,081,937
38,700,000
% 72
Parlamento Seçimi
2000
32,000,000
-
2009
2013
2001
30
2005
2005
-
2008
2008
50,483,192
2012
% 72
31
> 2015 EKİM
<
> DÜBAM DUNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
MUHAFAZAKAR-REFORMİST
REKABETİNDE
2016 İRAN SEÇİMLERİ
> DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
> 2016 OCAK
DÜNYA BÜLTENİ ARAŞTIRMA MASASI
32
DÜBAM Yayınları
Küresel İletişim Merkezi
Barbaros Bulvarı, Balmumcu / Beşiktaş
Tel: (0212) 274 80 21 – 274 80 22
www.dunyabulteni.net/dubam
Download

muhafazakar-reformist rekabetinde 2016 iran seçimleri