HEDEFLER
İÇİNDEKİLER
PSİKOLOJİDE BİLİMSEL
ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ
• Giriş
• Temel Kavramlar
• Bilimsel Araştırmalarda Bulunması
Gereken Özellikler
• Bilimsel Araştırma Süreci (Aşamaları)
• Psikolojide Kullanılan Bilimsel Araştırma
Yöntemleri
• Betimsel Yöntemler
• İstatiksel - Korelasyonel Yöntem
• Deneysel Yöntem
• Gelişimsel Yöntem
• Nitel Araştırma Yöntemi
• Bu üniteyi çalıştıktan sonra;
• Sosyal bilimlerde bilimsel araştırmalarda
kullanılan temel kavramları bilecek,
• Bilimsel araştırma özelliklerini bilecek,
• Bilimsel araştırma sürecini, aşamalarını
kavrayacak,
• Bilimsel araştırmaların amaçlarını bilecek,
• Psikolojide yaygınlıkla kullanılan bilimsel
araştırma yöntemlerini bilecek ve farklarını
ayırt edebilecek,
• Psikolojide kullanılan bilimsel araştırma
yöntemlerin insan gelişimini ve
öğrenmesini açıklamada nasıl kullanıldığını
fark edecek,
• Psikolojide kullanılan bilimsel araştırma
yöntemlerin her birine ilişkin örnekler
oluşturarak, bu yöntemlerin güçlü ve sınırlı
yönlerini tartışabileceksiniz.
PSİKOLOJİ
ÜNİTE
3
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
GİRİŞ
Bilim en genel anlamı ile insan ve evren hakkında genel-geçere, tutarlı,
tekrarlanabilen, objektif, evrensel bilgiler birikimidir. Bilimsel araştırma yöntemi de
bu genel-geçere, tutarlı, objektif, evrensel bilgileri elde etmek için izlenen düzenli
sistem yollar olarak ifade edilmektedir. Bir bilimin bilim olmasını gerektiren en
önemli esaslardan birisi kendine özgü konusu ve yönteminin olmasıdır. Nitekim,
maddeyi inceleyen fizikle, canlıyı inceleyen biyoloji aynı yöntemleri kullanmazlar.
Psikoloji biliminin de kendine özgün kullandığı araştırma yöntemleri vardır. Ancak
burada öncelikle konu ilgili temel kavramlar ve bilimsel araştırma sürecinden
bahsetmek daha uygun olacaktır.
TEMEL KAVRAMLAR
Araştırma
Problem
Bilim adamının cevabını merak ettiği ve sonucunu bilmediği araştırmaya
değer gözlemlediği bir sorundur.
Olay
Yeri ve zamanı belli ve gerçekleşmiş durumdur.
Olgu
Daha geneldir. Süreci ifade eder. Psikoloji olguları inceler.
Örnek
Bir bilimin bilim
olmasını gerektiren en
önemli esaslardan birisi
kendine özgü konusu ve
yönteminin olmasıdır.
Nitekim maddeyi
inceleyen fizikle, canlıyı
inceleyen biyoloji aynı
yöntemleri
kullanmazlar.
Araştırma kavramı çok değişik biçimlerde algılanmaktadır. Günlük
konuşmalarda, çantasını koyduğu yeri unutarak onu bulmaya çalışanla,
laboratuvarda deney yapan birinin yaptığı işe kadar, çeşitli tür ve düzeydeki
çabalar “ araştırma” olarak nitelendirilmektedir. Oysa bilimsel anlamda araştırma,
“karşılaşılan bir güçlüğün giderilmesi için bilimsel yöntemin uygulanması” yada “
planlı ve sistemli olarak verilerin toplanması, çözümlenişi (analizi), yorumlanarak
sonucun raporlaştırılması ile problemlere güvenilir çözümler arama süreci”
şeklinde tanımlanmaktadır.
•Birinci dünya savaşı olaydır, savaş olgudur.
•Hatice ile Murtaza'nın evlenmesi olay iken evlilik olgudur.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
2
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
Değişken
Farklı ölçümlerde farklı değerler alan olgulara değişken denir ve iki tür
değişken vardır. Bunlar sürekli ve süreksiz değişkenlerdir.
Süreksiz Değişken
Sınıflama yapılan bölündüğünde sonsuz değer buçuklu, küsuratlı değer
alamaz ve kategoriktir (cinsiyet, bölgeler, ırklar, renkler, kardeş sayısı).
Sürekli Değişken
İki puan aralığı bölündüğünde sonsuz, küsuratlı, virgüllü değer alabilir (ağırlık,
uzunluk, KPSS puanı, yaş, zeka puanı)
Varsayım
Araştırma problemine yönelik doğruluğu kabul edilen ama test edilmemiş
önermelerdir.
Hipotez (Denence)
Araştırma problemine yönelik doğruluğu test edilmek üzere hazırlanmış
önermedir. Üzerinde deney, gözlem yapılır.
Deney
Laboratuvar koşulları altında yapay ortamda yapılan kontrollü gözlemdir.
BİLİMSEL ARAŞTIRMALARDA BULUNMASI GEREKEN
ÖZELLİKLER
Bilimsel araştırmanın doğru, geçerli ve güvenilir bilgilere ulaşması için bazı
özelliklere sahip olması gerekir. Bu özellikleri dört temel başlık altında toplamak
mümkündür. Bilimsel araştırmanın sahip olması gereken özellikler:
 Nesnellik (objektiflik),
 Doğruluk ve tekrar,
 Basitlik ve açıklık,
 Sınırlılık.
Nesnellik (Objektiflik)
Araştırmacının, yaptığı bilimsel çalışmaya kişisel inançları, çıkarları,
alışkanlıkları, beklentileri ve değerlerini karıştırmadan çalışmasını sürdürmesidir.
Araştırma bulguları, yanlılık karışmadan olduğu gibi sunulmalıdır. Buna aynı
zamanda bilim ahlakı da denilir. Araştırmacılar bilgilerini geçici olarak unutmuş ya
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
3
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
da bilmiyormuş gibi hareket ederek araştırmaya başlamalıdırlar. Yani bilim adamı
araştırmaya başlarken sanki ceketini çıkarıyor gibi inanç, değer, amaç ve
beklentilerini de çıkarıp araştırmasına devam etmelidir. Böylece araştırma
sonuçları herkes tarafından, olduğu gibi izlenebilir, anlaşılabilir.
Doğruluk ve Tekrar
Her araştırma en doğruyu bulmak amacıyla gerçekleştirilir. Bilimde doğruluk,
bilim adamının mutlak gerçeği göstermesi değil, ona mümkün olduğu kadar
yaklaşması ve söylediğini, en anlaşılır ve en doğru şekilde söylemeye çalışmasıdır.
Her olay incelendiği yer ve zamanın somut koşulları içinde, doğru bir biçimde
tanımlanmalıdır. Böylece bir araştırmanın bulguları, diğer araştırmacılar tarafından
da aynen ve kısmen tekrarlanabilir olmalıdır. Aynı konuda, aynı örneklem üzerinde,
aynı tekniklerle, belli bir zaman süresi içinde, aynı araştırma tekrarlandığında
benzer bulgular elde edilmelidir. Bu, araştırmanın tekrarlanabilirliğini ve
güvenilirliğini gösterir.
Basitlik ve Açıklık
Her bilimsel araştırma bulguları çok değerlidir ve diğer araştırmacıların
istifadesine sunulur. Bu nedenle araştırma sonuçları son derece sade açık ve
anlaşılır bir dille raporlaştırılmalıdır. Bilimsel bir araştırma diğer araştırmalarda
rapor edilmiş bulguların kontrol edilmesine, genellemelerin kabul ya da
reddedilmesine dayanır ve bunlardan geniş ölçüde yararlanılır. Bu nedenle
araştırmada basitlik ve açıklık ilkesi esas olmalıdır. Basitlik ve açıklık temelinde,
kavramların açıklanmış olması, kullanılan kavramların diğer kavramlardan farklı
olan yönlerinin ortaya konulması gerekir. Okuduğunda herkesin aynı şeyi anlıyor
olmasıdır.
Sınırlılık
Bilimsel araştırma konuları bazen çok geniş olabilir. Bu da konuyu
karmaşıklaştırır, süreci zorlaştırır. Bu nedenle bir araştırma, incelediği konuyu
diğerlerinden ayıran özellikleri belirterek sınır çizmelidir. Böylece konuların
karışıklığı önlenmiş olur. Araştırıcı belirli bir ilgi odağı üzerinde yoğunlaşarak
araştırmasını sürdürür. Gereksiz konular araştırma sürecinin hem uzamasına hem
de ilgi odağının dağılmasına neden olabilir. Bu nedenle her araştırma sınırlı bir
alanda yapılmalıdır.
BİLİMSEL ARAŞTIRMA SÜRECİ-AŞAMALARI
Bilimsel araştırmalar bir problemin tespitiyle başlayıp çözüme doğru giden
mantıksal bir süreç izler. Bu durum en temelde bir insanın günlük yaşamda bir
sorun ile karşılaştığında ne yapıyorsa aynı mantıksal sürecin bilimsel araştırmalar
için de geçerli olduğunu gösterir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
4
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
1. Aşama: Problemi Fark etmek, Hissetmek
Bilimsel araştırmalar bir problem ile başlar. Yapay ya da kurgusal bir problem
değil, araştırmacının bizzat yaşadığı, gözlemlediği bir problemdir.
2. Aşama: Problemi Tanımlama, Sınırlandırma
Bilimsel araştırma sürecinde problemin fark edilmesinden sonra problem
tanımlanarak sınırları kesinleştirilir. Sorunun tam olarak ne olduğu ifade edilir.
3. Aşama: Problem İle İlgili Bilgi (Verileri) Toplama;
Kaynak, Literatür Taraması
Problem ile ilgili kütüphane, internet araştırması yaparak ilgili yayınlar taranır.
4. Aşama: Hipotezin Kurulması
Daha sonra araştırma varsayımlarından seçilerek, doğruluğu test edilmek
üzere hipotez hazırlanır.
5. Aşama: Hipotez
Toplanması
İle
İlgili
Bilgilerin
Verilerin
Saha çalışması yapılır. Anket test, görüşme gibi teknikler uygulanarak hipotez
ile ilgili veriler (bilgiler) toplanır.
6. Aşama: Hipotezin Test Edilmesi (Deney Gözlem)
Bu aşamada deney ve gözlem yapılabilir. Hipotez ile ilgili veriler analiz
edilerek hipotezin test edilmesi sağlanır.
7. Aşama: Sonuca Ulaşma Genelme Yapma
Hipotezin doğrulanması veya yalanlanması durumuna göre ise bir sonuca,
genellemeye ulaşılır. Araştırmacının amacı, hipotezi doğrulamak olamaz. Bilimsel
araştırmada bir hipotezin doğrulanması da yalanlanması da bilimsel bir sonuçtur.
PSİKOLOJİNİN KULLANDIĞI BAŞLICA YÖNTEMLER
Psikoloji deneyleri ile
ilgili örnek videoyu
sistemde ünite başlığı
altında yer alan video
bölümünden izleyiniz.
Bir bilimin bilim olmasını gerektiren en önemli esaslardan birisi kendine özgü
konusu ve yönteminin olmasıdır. Nitekim maddeyi inceleyen fizikle, canlıyı
inceleyen biyoloji aynı yöntemleri kullanmazlar. Organizmaların davranışlarını
içinde inceleyen psikolojinin de pozitif bilim olarak kendine özgün bilimsel
araştırma yöntemleri vardır. Psikoloji bilimi de gerek kendine özgü yöntem ve
teknikler kullanılarak, gerekse diğer bilimlerin yöntem ve tekniklerinden
yararlanarak, insan ve hayvan davranışlarını bilimsel bir şekilde inceler.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
5
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
Psikolojinin kullandığı başlıca yöntem betimsel, istatiksel, deneysel, gelişimsel ve
nitel olmak üzere beş başlıkta incelenebilir. Aşağıdaki tabloda psikolojinin
kullandığı bu yöntemler çok kısa şekilde açıklanmıştır.
•Gözlem Yöntemi: Doğal gözlem , sistematik gözlem ve yapay gözlem olmak
üzere başlıca 3 türü vardır.
• Tarama Yöntemi (Survey)
•Test, Anket, Mülakat (Görüşme) : Var olan durumu, sorunu, olayı test anket veya
mülakat tekniği kullanarak ortaya koyma, tespit etmek için yapılan
Betimsel (Tanılayıcı) araştırmalardır.
Araştırma
•Olay-Vaka İncelemesi: Herhangi bir alanda, konuda sınırları iyice daraltılarak
Yöntemleri
derinlemesine detaylı olarak yapılan araştırmadır.
İstatiksel Korelatif
Yöntem
Deneysel Yöntem
(Kontrollü Yapay
Gözlem)
•İki değişken arasında ilişki olup olmadığını, eğer var ise ilişkinin yönünü ve
derecesini gösteren bağıntıya denir, sayısal değerdir.
•Koşulları araştırmacı tarafından oluşturulan ve değiştirilebilen kontrollü yapay
gözlemdir.
•Yaşa bağlı olarak bireyin davranışlarında meydana gelen farklılıkların incelendiği
araştırmalardır.
•Boylamsal: Bireyin yaşına bağlı olarak oluşan gelişimsel ve davranışsal farklar
incelenir. Aynı bireylerin 2 yaş, 4 yaş ve 6 yaşlarında su kavramını algılayışlarını
incelemek. Bu araştırma yöntemi zaman alıcı, yorucu ve zahmetlidir.
•Kesitsel: Bir davranışın farklı yaş guruplarındaki bireylerde nasıl ortaya çıktığı
incelenir.
Gelişimsel Yöntem
•Sıralı araştırma: Hem kesitsel hem de boylamsal yöntemlerin birlikte kullanıldığı
yöntemdir.
Nitel Araştırmalar
•Belli bir nokta üzerinde odaklanmada çok metodlu araştırma probleminde
yorumlamacı yaklaşımı benimseyen bir yöntemdir. İnsan ve grup davranışlarının
“niçin”ini anlamaya yönelik araştırmalara niteliksel (qualitative) araştırma denir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
6
Ödev
Özet
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
•Bir bilimin bilim olmasını gerektiren en önemli esaslardan birisi kendine özgü
konusu ve yönteminin olmasıdır. Nitekim maddeyi inceleyen fizikle, canlıyı inceleyen
biyoloji aynı yöntemleri kullanmazlar. Buna bağlı olarak psikoloji bilimin de kendine
özgün kullandığı araştırma yöntemleri vardır. Psikoloji bilimi de gerek kendine özgü
yöntem ve teknikler kullanarak, gerekse diğer bilimlerin yöntem ve tekniklerinden
yararlanarak insan ve hayvan davranışlarını bilimsel bir şekilde inceler. Psikolojinin
kullandığı başlıca yöntem Betimsel, İstatiksel, Deneysel, Gelişimsel ve Nitel olmak
üzere beş başlıkta incelenebilir. Betimsel yöntemler var olan psikolojik bir problemin
mevcut durumunu ortaya koymaya yarayan bilimsel yöntemlerdir. İki değişken
arasıdaki ilişkinin yönünü ve derecesini gösteren bağıntıya korelasyon denir.
Psikolojide insan gelişimine ve öğrenmesine ilişkin belli bir özelliğin veya değişkenin
diğer bir özellik veya değişkenle ilişkili olup olmadığı, bu ilişkinin nasıl bir ilişki
olduğu ve düzeyini anlayabilmek için korelasyonel yöntem kullanılır. Laboratuvar
koşulları altında gerçekleştirilen, koşulları araştırmacı tarafından hazırlanan,
değiştirilebilen kontrollü gözleme deney denir. Deneysel yöntem, bilimsel bilgiyi en
objektif bir biçimde elde etmeye yarayan etkili bir yöntemidir. Yaşa bağlı olarak
meydana gelen davranış değişikliklerinin incelenmesine gelişimsel yöntem
araştırmaları denir.
• Betimsel araştırma yöntemlerinin her birinin insanı
anlamada ne gibi katkıları olabileceğini tartışınız.
• Gelişimsel araştırmalar yapmanın insanın gelişimini ve
öğrenmesini açıklamada neden önemli olduğunu tartışınız.
• Hazırladığınız ödevi sistemde ilgili ünite başlığı altında yer
alan “ödev” bölümüne yükleyebilirsiniz.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
7
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
DEĞERLENDİRME SORULARI
Değerlendirme sorularını
sistemde ilgili ünite
başlığı altında yer alan
“bölüm sonu testi”
bölümünde etkileşimli
olarak
cevaplayabilirsiniz.
1. Aşağıdakilerden hangisi bilimsel araştırmalarda bulunması gereken
özelliklerden değildir?
a) Nesnellik (objektiflik)
b) Doğruluk ve tekrar
c) Basitlik ve açıklık
d) Sınırlılık
e) Kesitsellik
2. Araştırmacının yaptığı bilimsel çalışmaya kişisel inançları, çıkarları,
alışkanlıkları, beklentileri ve değerlerini karıştırmadan çalışmasını
sürdürmesi araştırmalarda bulunması gereken özelliklerden hangisi ile
ilgilidir?
a) Nesnellik (objektiflik)
b) Doğruluk ve tekrar
c) Basitlik ve açıklık
d) Sınırlılık
e) Kesitsellik
3. “Her bilimsel araştırma bulgusu çok değerlidir ve diğer araştırmacıların
istifadesine sunulur bu nedenle araştırma raporları dikkatle yazılmalıdır”
diyen bir bilim insanı araştırmalarda bulunması gereken özelliklerden
hangisine vurgu yapmış olmaktadır?
a) Nesnellik (objektiflik)
b) Doğruluk ve tekrar
c) Basitlik ve açıklık
d) Sınırlılık
e) Kesitsellik
4. “Bilimsel araştırma konuları bazen çok geniş olabilir. Bu da konuyu
karmaşıklaştırır, süreci zorlaştırır. Bu nedenle bir araştırma, incelediği
konuyu diğerlerinden ayıran özellikleri belirterek ………………… gerekir”
Yukarıda verilen cümlede boş bırakılan yer aşağıda verilen kavramlardan
hangisi ile doldurulursa doğru olur?
a) Basitleştirmek
b) Açıklamak
c) Tekrarlamak
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
8
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
d) Sınırlandırmak
e) Objektifleştirmek
5. Aşağıdakilerden hangisi bilimsel araştırmaların aşamalarından biri değildir?
a) Problemi fark etmek, hissetmek
b) Problemin diğer kişiler tarafından fark edilip edilmediğini kontrol
etmek
c) Problemi tanımlama, sınırlandırma
d) Problem ile ilgili bilgi (verileri) toplama kaynak, literatür taraması
e) Hipotezin kurulması
Cevaplar: 1.E, 2.A , 3.C, 4.D, 5.B
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
9
Psikolojide Bilimsel Araştırma Yöntemleri
YARARLANILAN VE BAŞVURULABİLECEK DİĞER
KAYNAKLAR
Budak, S. (2003). Psikoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat.
Cüceloğlu, D. (2000). İnsan ve Davranışı (Psikolojinin Temel Kavramları). İstanbul:
Remzi.
Web Hattı. (ty). http://webhatti.com adresinden 22 Mayıs 2011 tarihinde
erişilmiştir
Morris, G.C. (2002). Psikolojiyi Anlamak. (Çev. H.B Ayvaşık ve M. Sayıl). Ankara:
Türk Psikologlar Derneği.
Not Oku. (ty). Açıköğretim Fakültesi (AÖF) e-Öğrenme eğitim portalı dersleri.
http://notoku.com adresinden 22 Mayıs 2011 tarihinde erişilmiştir.
ODTÜ Bilgisayar Topluluğu.(ty). http://www.cclub.metu.edu.tr adresinden 22
Mayıs 2011 tarihinde erişilmiştir.
Atkinson, R.C., Rita Atkinson., Smith, E.E., Daryl J. Bem., Hoeksema, S.N. (2006).
Psiklojiye Giriş (3. baskı). ( Çev. Yavuz Alagan). Ankara: Arkadaş.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
10
Download

psikoloji ünite 3 - Mert Ümit Aslan