MİTOZ VE EŞEYSİZ ÜREME
I. Kromozomlar
Kromozomlar, hücre bölünmesi sırasında kromatin ipliğin kısalıp kalınlaşması sonucu meydana gelen yapılardır. DNA ve
DNA’yı kaplayan protein moleküllerinden oluşmuştur. Nükleik asit ve proteinden oluşan bu tip yapılar nükleoprotein
adını alır. Canlıların özelliklerini belirleyen genler, kromozomlar üzerinde bulunur.
Her canlı türü kendine özgü kromozom sayısına sahiptir. Ancak kromozom sayısı ile ilgili aşağıdaki iki maddeyi unutmamak gerekir:
1. Farklı canlı türleri, aynı sayıda kromozoma sahip olabilir.
2. Kromozom sayısının evrimsel gelişmişlikle ilgisi yoktur.
A. Kromozom Tipleri
a. Kardeş kromozom:
 Bölünmeye hazırlanan hücrede, kendini eşlemiş bir kromozomun her bir parçasıdır.
b. Homolog kromozom:
 Biri anadan, diğeri babadan gelen; karşılıklı lokuslarında
aynı karaktere etki eden genler bulunan kromozomlardır.
 Homolog kromozomların şekilleri ve büyüklükleri aynıdır.
Örneğin, bir çift homolog kromozomun şekli ve üzerlerindeki
genler aşağıdaki gibi olsun.
 Bu kromozomlar üzerinde taşınan genlerin sorumlu olduğu karakterler, dişilerde ve erkeklerde her zaman eşit olasılıklarla gözlenmez.
 İnsanlarda bulunan gonozom çeşitleri X ve Y kromozomlarıdır.
B. Kromozom Sayısına Göre Hücre Tipleri
a. Diploit (2n) Kromozomlu Hücreler:
 Homolog kromozomlar içeren hücrelerdir.
 Vücut hücreleri (deri hücresi, kemik hücresi, sinir hücresi
vb.) ve eşey ana hücreleri (yumurta ana hücresi vb.) diploit
hücre örnekleridir.
b. Monoploit (Haploit)(n) Kromozomlu Hücreler:
 Homolog kromozom çiftlerinden sadece birini içerirler.
 Genellikle diploit hücrelerin mayoz bölünmesi ile oluşurlar.
 Yumurta ve sperm hücreleri örnek olarak verilebilir.
İnsan türünün kromozom sayısı 2n=46 dır. Bu kromozomlardan 2 tanesi gonozom olduğuna göre, dişilerin
kromozom formülü; 2n=44+XX erkeklerin kromozom
formülü; 2n=44+XY dir. Buna göre gamet çeşitleri,
2
Yumurta formülleri
Sperm formülleri
Olarak bulunur. (O=Otozom, G=Gonozom)
 n kromozomlu hücrelerde 1, 2n kromozomlu hücrelerde
2 gonozom bulunur.
Hücre bölüneceği zaman, I ve II olarak isimlendirdiğimiz ho Dişiler gonozom bakımından bir çeşit, erkekler iki çeşit
molog kromozomlar kendilerini eşler ve aşağıdaki şekilde gögamet oluşturur.
rünürler.
II. Hücre Bölünmeleri
A. Hücre Bölünmesinin Nedenleri
Bir hücrede gerçekleşen hücre bölünmesi evrelerinden önce,
“acaba hücre ne zaman bölünmesi gerektiğini nereden biliyor?” sorusunu cevaplayalım.
Bir bölünmenin başlangıcından, diğer bölünmenin başlangıcına kadar geçen süre hücrenin yaşam döngüsü olarak isimlendirilir.
Bu süre içinde hücreler öncelikle büyürler. Büyüme evresi sonucu,
 Hücre yüzeyi ve hücre hacmi arasındaki oran bozulur:
Görüldüğü gibi I ve II, I ve IV, II ve III, III ve IV birbirlerinin Hacim, yüzeye oranla daha çok arttığı için; yüzeyi oluşturan
homoloğu; I ve III ile II ve IV birbirinin kardeşidir.
hücre zarı, sitoplazmanın besin alma, gaz alış — verişi, artıkların uzaklaştırılması gibi gereksinimlerini karşılayamaz. Bu
c. Otozom:
durum, bölünmenin gerekli olduğuna dair bir işarettir.
 Kan grubu, boy uzunluğu gibi vücut özellikleri ile ilgili gen-  Sitoplazma ve çekirdek arasındaki denge bozulur: Bunun
leri taşıyan kromozomlardır.
sonucu, çekirdek sitoplazmayı yönetmede yetersiz kalır. Bu
 Bu özelliklerin dişilerde ve erkeklerde görülme olasılıkları durum da, bölünmenin gerekli olduğuna dair bir işarettir.
eşittir.
 Çekirdekten iç emrin verilmesi: Yukarıda belirtilen dend. Gonozom:
geler bozulduğunda DNA kendini eşler ve bölünme süreci
 Cinsiyeti belirleyen kromozomlardır.
başlar.
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:1
Yukarıdaki olaylar, aşağıdaki deneylerle desteklenmiştir.
1. Hiçbir müdahale yapılmadan izlenen hücre (kontrol
grubu)
2. Bir miktar büyümesine izin verilmiş fakat belirli büyüklüğü
aşmasına izin verilmeden kesilmiş hücre
İnterfaz: İnterfaz; hücrenin bölünmeye hazırlandığı, büyüdüğü ve iç emrin verildiği bölünmeye hazırlık evresidir.
Bu evrede meydana gelen olayları şu şekilde maddeleyebiliriz.
 Bölünme için gerekli proteinler, ATP vb. maddeler sentezlenir.
 DNA kendini eşler ve her kromozom iki kromatitli hale gelir.
 Varsa, sentrozomlar eşlenir.
 Kromatin iplik kısalıp kalınlaşmaya başlar.
C. Hücre Bölünmesi Çeşitleri
Amitoz bölünme:
 Genellikle basit yapılı tek hücreli canlılarda görülür.
 Gerçekleşmesi sırasında genetik yapı kendini eşleyip ikiye
bölünürken, sitoplazma da boğumlanır ve iki hücre meydana
gelir.
 Amaç, hücre sayısını kısa sürede artırmaktır.
 Gözlendiği hücrelere örnek olarak bakteri, amip ve kanser
hücreleri verilebilir.
3. Büyümeye bırakılmış ancak, belirli bir büyüklüğü geçtiğinde kesilmiş hücre
Sonuç: Hücrelerin belirli bir büyüme sınırı vardır. Bu sınıra
ulaşmasına izin verilmediğinde (sitoplazması kesilerek),
dengeler bozulmadığı için bölünme gerçekleşmez. Hücre
büyüklüğü bu sınıra ulaştığında ise, sitoplazma küçültülse
bile, iç emir verilmiştir, DNA kendini eşlemiştir ve hücre bölünecektir. Verilen örneklerde de gözlendiği gibi hücre bölünmesi çekirdeğin emriyle başlar. Hücre döngüsü de genlerin kontrolündedir. Ancak bazı hücreler organizmanın kontrolünden çıkarak denetimsizce bölünürler. Bu durumda
kanserli hücreler ortaya çıkar.
B. İnterfaz
Bir hücrenin yaşam döngüsü bölünme öncesi evre ve bölünme evresi olarak iki bölümde gerçekleşir.
Bu evrelerin süreleri canlıdan canlıya ya da hücreden hücreye değişmekle birlikte yaklaşık oranları aşağıdaki grafikte
verilmiştir.
III. Mitoz Bölünme
 Tek hücreli canlılardan, çok hücrelilere kadar tüm canlılarda gözlenebilen bölünme şeklidir.
 Tek hücrelilerde üreme olayı ile sonuçlanan mitoz bölünme; çok hücrelilerde büyüme, gelişme ve onarımı sağlar.
 Karyokinez denilen çekirdek bölünmesi olan mitoz, 4 aşamadan oluşur. Bu aşamalar şunlardır:
-
Profaz
Metafaz
Anafaz
Telofaz
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:2
A. Karyokinez
Profaz:
 Başlangıçta ince ve uzun olan kromatin iplik kısalıp kalınlaşır, kromozomlar
iki kromotitli bir hâlde belirgin duruma
geçerler. Kardeş kromatitler sentromer
denilen bölgelerden birbirlerine bağlıdır.
 (Varsa) İnterfazda eşlenen sentrioller
hücrenin kutuplarına doğru ilerler ve iğ
iplikleri oluşur.
 Çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur.
Metafaz:
 Sentrioller zıt kutuplara yerleşmiştir.
 Kromozomlar hücrenin ekvatorunda
dizilir ve iğ ipliklerine bağlanır.
 Kromozomların en iyi gözlenebildiği
evredir.
Anafaz:
 İğ iplikleri kısalır, sentromer bölünmesi gerçekleşir.
 Her bir kromatit kendi sentromerine
sahip kardeş kromozom haline gelir.
Telofaz:
Özetle, profazın tersidir.
 Çekirdek zarı ve çekirdekçik oluşur.
 Kromozomlar, kromatin iplik haline
döner.
 İğ iplikleri kaybolur.
 Sitokinez başlar.
Karyokinezden sonra sitokinez gerçekleşir.
B. Sitokinez (Sitoplazma Bölünmesi)
 Sitoplazmanın yavru hücrelere paylaştırılma olayıdır.
 Hayvan hücrelerinde, hücre dışından, hücre içine doğru
boğumlanma ile gerçekleşir.
 Bitki hücrelerinde, hücre içinden hücre dışına doğru ara
lamel oluşumu ile gerçekleşir.
Hayvan hücresinde sitokinez
Bitki hücresinde sitokinez
Mitoz Bölünmenin Özellikleri
 Tek hücrelilerde ve çok hücreli canlıların vücut hücrelerinde gerçekleşir. (Sinir hücreleri gibi bazı hücreler hariç)
 Hem monoploit (n), hem de diploit (2n) hücrelerde gerçekleşebilir.
 Çok hücreli canlılarda, zigotta başlar ve canlının ölümüne
dek sürer.
 Tek hücrelilerde üremeyi; çok hücrelilerde büyümeyi, gelişmeyi ve onarımı sağlar.
 1 hücreden 2 yavru hücre oluşumuyla sonuçlanır.
 1 karyokinez ve 1 sitokinezden meydana gelir.
 Genetik çeşitlilik sağlamaz. Oluşan hücrelerin genetik yapısı birbirlerinin ve ana hücrenin genetik yapısıyla aynıdır.
 Eşeysiz üremenin temelini oluşturur.
 Kromozom sayısında herhangi bir değişime neden olmaz.
Bitki ve hayvan hücrelerinde gözlenen mitoz bölünmeler
arasında iki temel fark bulunur:
İğ ipliklerinin oluşumu:
Hayvan hücrelerinde sentriyollerden meydana gelen iğ iplikleri; bitki hücrelerinde sitoplazmik proteinlerce oluşturulur.
Sitokinez:
Sitoplazma bölünmesi; bitki hücrelerinde içten dışa doğru
ara lamel üzerinde selüloz birikimi ile gerçekleşirken, hayvan
hücrelerinde dıştan içe doğru boğumlanma ile meydana gelir.
Hücre Bölünmesinin Kontrolü ve Bunun Canlılar İçin Önemi
Mitozun kontrolü canlılar için çok önemlidir. Kontrolsüz
hücre bölünmeleri, kanser hücreleri gibi tehlikeli hücreleri
oluşturur.
Bir hücrenin yaşam döngüsü sırasında, evreler arasında düzenin oluşmasını sağlayan belirli kontrol noktaları vardır. Bu
noktalarda verilen “dur” ve “devam et” sinyalleri, hücre
döngüsünün kontrolünü ve düzenli şekilde devamını sağlar.
Bu sinyaller sayesinde, hücre döngüsündeki bir evre bitmeden diğer evre başlamaz. Ancak bazı durumlarda hücre döngüsü kontrolden çıkar. Örneğin; büyüme faktörü adı verilen
bir faktör, hücreleri bölünmeleri için uyarır. Bu faktörün etkisi ile bölünen ve sayıca artan doku hücrelerinin bölünmesi,
hücre sayısı belirli bir noktaya ulaştığında durur. Ancak büyüme faktörlerinin seviyesi yeterli değilse, hücreler “dur”
sinyaline uymaz ve bölünme sürer. Bu durumda hücre döngüsü kontrolden çıkar.
Büyüme faktörü dışında, hatalı DNA parçalarının onarılamaması ve bazı dış etkenler de hücre döngüsünün kontrolden
çıkmasına neden olur.
Kanser hücreleri, vücudun kontrol mekanizmasına normal
cevap vermezler. Aşırı ölçüde bölünerek diğer dokuları da istila ederler. Kanser hücreleri sürekli olarak besin maddeleriyle desteklendiğinde sonsuz sayıda bölünebilirler. Bir başka
deyişle bu hücreler ölümsüzdür. Herhangi bir dokudaki bir
hücrenin değişimi sonucu kanser hücresi oluşabilir.
Fakat vücudun bağışıklık sistemi bu hücreyi istilacı olarak tanır ve normalde onu ortadan kaldırır. Ancak bu hücre yok
edilmekten kurtulursa bir tümör oluşturmak üzere hızla çoğalabilir.
Herhangi bir doku içindeki anormal hücre kütlesine tümör
adı verilir. Anormal hücreler başlangıç noktalarında kalırlarsa, kütle iyi huylu tümör adı verilir. İyi huylu tümörler genellikle önemli sorunlara neden olmaz. Kötü huylu tümörler
ise istilacıdır ve kanser adını alır.
Kötü huylu tümör hücreleri aşırı derecede üremelerinin yanı
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:3
sıra birçok bakımdan anormaldirler. Alışılmadık sayıda kromozom taşırlar, her türlü yıkıcı faaliyeti gerçekleştirirler ve
başlangıç tümöründen ayrılarak vücudun diğer bölgelerine
yayılabilirler. Bu olaya metastaz denir. Tümörü yok edebilmek ya da büyümesini durdurmak için kemoterapi ve radyoterapi uygulaması yapılır.
Kanser kendiliğinden oluşabildiği gibi; X ışınları, radyasyon,
virüsler ve sigara gibi bazı etkenlerle hücrelerin DNA’larının
mutasyona uğraması sonucu da meydana gelebilir.
2. Tomurcuklanma
 Ana canlının vücudunda mitoz ile oluşan bir çıkıntıdan
yavru oluşumudur.
 Bira mayalarında, bazı bir hücrelilerde, hidralarda, mercanlarda ve bazı bitkilerde görülür.
 Oluşan birey, ana canlıdan ayrı yaşayabileceği gibi, ayrılmayıp koloni de oluşturabilir.
Bira mayasında tomurcuklanma
Tümör tek bir kanser hücresinden oluşur.
Kanser hücreleri
komşu dokuları
istila eder
Kanser hücreleri lenf ve kan damarları aracılığı ile diğer vücut
kısımlarına yayılırlar.
Kötü huylu göğüs tümörünün büyümesi ve metastaz yapması
IV. Eşeysiz Üreme
Eşeysiz üreme, mitoz temeline dayanan, ana bireyin aynı kalıtsal özelliklerine sahip yavrular meydana getirildiği bir
üreme şeklidir.
A. Genel Özellikleri
 Bir ana canlıdan yavru oluşumudur.
 Mitoz bölünmeye dayalıdır.
 Oğul döllerin kalıtsal yapıları birbirleri ve ana canlı ile aynıdır, kalıtsal çeşitlilik oluşmaz.
 Üreme hızı yüksektir, kısa sürede çok sayıda birey oluşur.
 Bireyler arasında kalıtsal çeşitlilik sadece mutasyonla sağlanır.
 Evrim için doğrudan bir katkı sağlamaz.
B. Eşeysiz Üreme Çeşitleri
Canlılarda; bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme, vejetatif üreme ve rejenerasyon ile üreme gibi eşeysiz üreme çeşitlerine rastlanır.
1. Bölünme
 Prokaryotlarda (örneğin bakteriler ve arkeler) ve tek hücrelilerde (örneğin amip, terliksi hayvan ve kamçılı hayvan)
gözlenir.
 Canlının yapısına göre farklı bölgelerden gerçekleşir. Örneğin amipte her yönden, öglenada boyuna, paramesyumda
enine bölünmeye rastlanır.
Hidrada tomurcuklanma
3. Sporla Üreme
 Özelleşmiş hücreler olan sporlarla gerçekleşen üreme
şeklidir. Spor, olumsuz koşullara dayanıklı, “n” kromozomlu
bir yapıdır ve uygun koşullarda döllenmeden mitoz bölünmeler geçirerek gelişebilirler.
 Mantarlarda, çiçeksiz (tohumsuz) bitkilerde, bazı bir hücrelilerde gözlenebilir.
 Eğrelti otu ve karayosunu gibi tohumsuz bitkilerde; sporların çimlenmesiyle oluşan “n” kromozomlu yapılar, mitoz
bölünme ile yumurta ve sperm hücrelerini oluşturur. Bu hücrelerin döllenmesi ile “2n” kromozomlu bitkiler meydana gelir. Çiçeksiz bitkilerde gözlenen, eşeyli üremenin eşeysiz üremeyi takip ettiği bu üreme şekline döl almaşı (metagenez)
adı verilir.
4. Vejetatif Üreme
 Yüksek yapılı bitkilerde gözlenen, ana bireyden alınan bir
doku ya da vücut parçasından yeni bireylerin oluşmasıdır.
 Vejetatif üreme; sürünücü gövde ile yumru ile soğan ile
rizom ile gerçekleşebilir.
5. Rejenerasyon ile üreme
 Rejenerasyon bir organizmanın kopan ya da zarar gören
bölümünün kendini yenilemesi demektir.
 Canlının gelişmişlik derecesi arttıkça, rejenerasyon yeteneği azalır.
Örneğin;
* İnsanda rejenerasyon doku düzeyindedir. (Örnek, kesilen
derinin kendini yenilemesi)
* Daha ilkel bir canlı olan kertenkelede organ düzeyine yükselir. (Örnek, kopan kuyruğun yerine yenisinin yapılması)
*Diğerlerinden daha da ilkel olan denizyıldızı ya da yassı solucanda (planarya) ise sistem düzeyindedir ve üreme ile sonuçlanır.
Terliksi hayvanda bölünme
Amipte bölünme
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:4
Eşeysiz Üremenin Tarımsal Üretimdeki Önemi
Birçok ev bitkisi, odunsu süs bitkileri ve meyve ağaçları çelik
olarak isimlendirilen bitki parçalarından eşeysiz olarak üretilir. Bitkinin kesilen gövde ucunda farklılaşmamış hücrelerden
oluşmuş bir yapı meydana gelir (Kallus). Daha sonra bu yapıdan kökler gelişir .(Ancak, kök parçası bir nodyuma sahipse,
bir kallus evresi olmaksızın kök oluşumu gerçekleşir.)
Bazı bitkiler (örneğin Afrika menekşesi) tek bir yapraklarından üretilebilirler. Patates gibi bazı bitkiler ise depo gövdelerinden üretilirler. Örneğin bir patates, her biri bir vejetatif tomurcuk ya da “göz” içeren parçalara ayrılabilir ve bu parçaların her birinden bir patates bitkisi gelişebilir.
Bir bitkiden bir dal ya da tomurcuk alınarak yakın bir akraba
türe ya da aynı türün farklı bir çeşidine aşılanabilir. Bu da vejetatif üretimin bir başka biçimidir. Aşılama, farklı türlerin ya
da varyetelerin en iyi özelliklerinin tek bir bitkide birleştirilmesini sağlar. Aşılama çoğunlukla bitki gençken yapılır. Kök
sistemini sağlayan ana bitki stok, bu bitkiye aşılanan ince dal
ise aşı (kalem) olarak isimlendirilir.
Bütün bunlar dışında bitki biyoteknologları yeni bitki çeşitleri
bulabilmek için değişik yöntemler geliştirmektedirler. Bu
yöntemlerden biri de besin elementleri ve hormon içeren bir
yapay ortamda, ana bitkiden kesilen küçük bitki parçalarını
ya da hatta tek bir hücreyi, hazırlanan kültüre alarak bütün
bir bitkinin oluşumunu sağlamaktır.
MAYOZ 1 (Karyokinez 1) :
 Profaz 1, Metafaz 1, Anafaz 1 ve Telofaz 1 evrelerinden
oluşur.
 Mayoz 1 i Sitokinez 1 izler.
Profaz 1:
 Kromatin iplik kısalıp kalınlaşır, kromozomlar belirgin hale
geçer.
 Sentrioller birbirlerinden ayrılıp, hücrenin kutuplarına göçer.
 İğ iplikleri oluşur.
 Çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur.
 Tetrat (4 kromatitli yapı), sinapsis (homolog kromozomların birbirine yaklaşması) ve krossing over (homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasındaki parça değişimi) meydana gelir. Sinapsis olayı sırasında, kromatitlerin
birbirine değdiği noktaya kiyazma noktası denir.
Mayoz bölünmenin Profaz I evresinde homolog kromozomlar
birbirlerine sarılır (sinapsis) ve tetratlar meydana gelir. Bu sırada, kiyazma noktalarında kopan kromatitler yer değiştirir
ve krossing over meydana gelir.
Havuç bitkisinin kültür ortamında gelişimi
MAYOZ VE EŞEYLİ ÜREME
I. Mayoz Bölünme
 Özel bir hücre bölünmesidir.
 Amacı, kromozom sayısının yarıya inmesini sağlamaktır.
Böylece, döllenmeyle oluşan yavru canlının kromozom sayısı
ebeveynlerin kromozom sayısı ile aynı olur ve kromozom sayısı aynı türde nesiller boyunca korunur.
 Mayoz bölünme, Mayoz 1 ve Mayoz 2 olmak üzere iki aşamada gerçekleşir. Mayoz bölünmeden önce de bir interfaz
evresi vardır.
İnterfaz:
 Bölünme için gerekli proteinler, ATP vb. maddeler sentezlenir, hücre büyür.
 DNA kendini eşler, her kromozom iki kromatitli hale geçer.
 Varsa sentrozomlar kendini eşler.
 Kromatin iplik kısalıp kalınlaşmaya başlar.
Krossing over, genetik açıdan farklı eşey hücrelerinin oluşumunu sağladığı için; biyolojik çeşitlilikte de önemli bir rol oynar. Bu olay sayesinde aynı anne babadan meydana gelen
kardeşler bile genetik açıdan birbirlerinden farklıdır.
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:5
Profaz 1:

2n=4 kromozomlu bir hücrenin Profaz 1
deki görünümü yandaki şekilde verilmiştir.
Metafaz 1:

Tetratlar hücrenin ekvatorunda toplanır,
Telofaz 2:
 Çekirdek zarı ve çekirdekçik
oluşur.
 İğ iplikleri kaybolur.
 Kromozomlar kromatin ipliğe dönüşür.
 Telofaz 2 yi, sitokinez izler
ve monoploit (n) kromozomlu
4 hücre oluşur.
homolog kromozomlar iğ ipliklerine bağlanır.
Anafaz 1:

İğ iplikleri kısalır, homolog kromozomlar
zıt kutuplara göçer.
Telofaz 1:

Çekirdek zarı ve çekirdekçik oluşur.

Telofaz 1 i, sitokinez 1 izler
Mayoz bölünmenin canlılarda genetik çeşitliliğe neden olmasının 2 sebebi vardır:
 Profaz 1 de gerçekleşen krossing over olayı
 Anafaz 1 evresinde homolog kromozomların rastgele dağılımı
Mitoz ve Mayoz Bölünmenin Karşılaştırılması
Hem mitozun özelliklerini tekrarlamak hem de mayozun
özelliklerini görüp, karşılaştırabilmek için aşağıdaki şekli inceleyim.
MİTOZ
MAYOZ
MAYOZ 2 (Karyokinez 2) :
 Mayoz 1 tamamlandığında Mayoz 2 oluşur.
 Profaz 2, Metafaz 2, Anafaz 2, Telofaz 2 evrelerinden oluşur.
 Mayoz 2 aynen mitoz gibidir.
 Mayoz 2 yi sitokinez 2 izler.
Mayoz 1 sonucu oluşan iki hücre Mayoz 2 ye devam eder.
Mayoz 2 de meydana gelen olaylar şu şekilde özetlenebilir:
Profaz 2:
 İğ iplikleri yeniden oluşur.
Çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur.

Metafaz 2:
 Kromozomlar,
hücre-
nin ekvatorunda toplanır.
Anafaz 2:
 Kardeş kromatitler birbirinden ayrılıp zıt kutuplara göç eder.
 2n ya da n kromozomlu hücre-  Yalnız 2n kromozomlu hücrelerde görülür.
lerde görülür.
 Sonuçta 2 hücre oluşur.
 Yalnız eşeyli üreyen canlılarda
 1 karyokinez, 1 sitokinezden görülür.
oluşmuştur.
 Sonuçta 4 hücre oluşur ve olu Sinapsis, tetrat, krossing över şan hücrelere gamet denir.
görülmez.
 2 karyokinez, 2 sitokinez oluş Oluşan hücrelerin kromozom muştur.
sayısı ana hücrenin aynısıdır.
 Sinapsis, tetrat ve krossing
 Çok hücrelilerde büyümeyi, över görülür.
gelişmeyi, onarımı, tek hücreli-  Oluşan hücrelerin kromozom
lerde üremeyi sağlar.
sayısı, ana hücrenin yarısıdır.
 Evrim için, kalıtsal benzerliğin  Evrim için çok önemlidir, kalıtdevamlılığını sağlar. Vücut hücre- sal çeşitliliği sağlar.
lerinde kromozom sayısının sabit  Türdeki bireylerin dölden döle
kalmasını sağlar
kromozom sayılarının sabit kalmasını sağlar
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:6
II. Eşeyli Üreme
A. Genel Özellikleri
 İki farklı gametin birleşmesi ile yeni bir bireyin meydana
gelmesidir.
 Mayoz bölünme ve döllenme olaylarına dayalıdır.
 Tür içinde çeşitliliği sağlar.
 Evrim için önemlidir.
 Üreme hızı düşüktür.
 Basit yapılı canlılarda da, bitkilerde de, hayvanlarda da
görülür.
B. Canlılarda gamet oluşumu
Mayoz bölünme sonucu gametler oluşuyorsa, olay gametogenez adını alır. Dişide meydana gelen gametogeneze oogenez; erkekte meydana gelen gametogeneze spermatogenez denir.
Oogenez:
 Dişi bireyde gerçekleşir.
 Her oogenez sonucu 1 yumurta hücresi meydana gelir.
(Kutup hücreleri bir
süre sonra yok olur.)
 Sonuçta oluşan yumurta
hücresinin
özellikleri şunlardır:
 Çok büyüktür.
 Bol miktarda besin
maddesi (vitellüs)
içerir.
 Hareketsizdir
Spermatogenez:
 Erkek
bireyde
gerçekleşir.
 Her spermatogenez sonucu 4 sperm
hücresi
meydana
gelir.
 Sonuçta oluşan
sperm hücresinin
özellikleri şunlardır:
 Küçüktür.
 İçerdiği
besin
maddesi miktarı
çok çok azdır.
 Hareketlidir.
Bazı hayvan türleri iki cinsiyete ait üreme organlarına da sahiptir ve hem sperm hem de yumurta üretebilir. Bu olaya
hermafroditlik adı verilir. Hermafroditlik, yassı solucanlarda,
halkalı solucanlarda ve başka birçok hayvan grubunda görülür.
Çiçekli
bitkiler
eşeyli üreme yaparlar. Bitkilerin
üreme organı çiçekleridir. Çiçek
yapısına baktığımızda dıştan içe
dairesel dizilmiş
bir yerleşim görürüz. Dıştan içe
sırasıyla çanak
yapraklar,
taç
yapraklar, erkek ve dişi organlar ya da bu organlardan sadece
bir çeşidi görülür. Çiçekli bitkilerde erkek ve dişi organlar aynı
çiçek üzerinde bulunursa bu çiçeklere tam çiçek adı verilir.
Çiçekli bitkilerde erkek organlarda polen, dişi organda ise yumurta hücreleri mayoz ile üretilir. Polenler dişi organa ulaştığında tozlaşma gerçekleştirilir. Tozlaşma rüzgâr, su, böcekler ya da başka hayvanlar yardımıyla gerçekleştirilebilir. Tozlaşma sonrasında döllenme gerçekleşir, ancak çiçekli bitkilerde çifte döllenme denilen bir olay görülür. Çiçekli bitkilerde embriyo tohum içinde bulunur. Çimlenme başlayana
kadar tohumun metabolizması çok yavaştır. Çimlenme (tohum çimlenmesi) uygun sıcaklık ve nem olduğunda oksijenli
bir ortamda başlar. Embriyo gelişerek yeni bitkiyi meydana
getirir.
C. Döllenme:
 Dişi üreme organında üretilen yumurta ve erkek üreme
organında üretilen sperm hücrelerinin birleşmesi, çekirdeklerinin kaynaşması olayına döllenme denir.
 “n” kromozomlu üreme hücrelerinin döllenerek meydana
getirdikleri 2n kromozomlu hücreye zigot adı verilir. Zigot,
metabolizma hızı yüksek olan, geçirdiği gelişim sonucu yeni
bir bireyi oluşturacak olan hücredir.
 Döllenmenin gerçekleşeceği ortamda birçok sperm hücresi bulunmasına rağmen, yumurta hücresi sadece bir sperm
hücresi tarafından döllenebilir.
ÖNEMLİ
 Mayoz bölünme ile yarıya inen kromozom sayısı, döllenme ile yeniden iki katma çıkar. Böylece tür içinde kromozom sayısı sabit kalır.
 Döllenme sırasında yumurtanın rastgele bir sperm ile
döllenmesi çeşitliliğe neden olur.
III. Basit Yapılı Canlılarda Eşeyli Üreme
Canlılarda çeşitliliğin sağlanabilmesi için mayoz bölünme ve
döllenme olaylarının mutlaka bir arada gerçekleşmesi gerekmez. Konjugasyon ve partenogenez olayları da farklı kalıtsal
yapıların oluşumunda etkilidir.
A. Konjugasyon:
 Bazı bakterilerde ve paramesyum gibi protistlerde görülür.
 Tür içi çeşitliliğe neden olur.
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:7
 Olay sırasında iki hücre yan yana gelir, aralarında sitoplazmik köprü kurulur ve hücreler arasında kalıtsal materyal değişimi gerçekleşir.
 Örneğin paramesyumda konjugasyon
Şekil
l
Özellik
k
Eş oluşturmaya uygun iki birey
yan yana gelir ve kısmen kaynaşır. İki hücre genetik yapı bakımından birbirinden farklıdır.
Her bir bireydeki mikronükleusların mayoz geçirmesiyle haploit
dört mikronükleus meydana gelir.
Bunlardan biri mitozla bölünür ve
diğer üçü eriyerek kaybolur.
 Döllenmemiş yumurtanın gelişmesi ile bir bireyin meydana gelmesidir.
 Anlarda, karıncalarda, su pirelerinde, bazı kelebeklerde
vb. gözlenir.
 Örneğin arılarda partenogenez;
Kraliçe arıda, üreme kanalına bağlı sperm kesesi bulunur.
Çiftleşme sırasında erkek arıdan aldığı spermleri bu kesede
depolar. Yumurta bırakacağı zaman bazen bu kesenin açılmasını sağlar ve yumurtayı dölleyerek bırakır, bazen keseyi
kapalı tutar ve döllenmemiş yumurta bırakır. Sonuçta, döllenmemiş yumurtalardan erkek arılar, döllenmiş yumurtalardan dişi arılar oluşur. Dişi arılardan, arı sütü ile beslenenler
kraliçe arıya dönüşür, polenle beslenenlerden ise işçi arılar
oluşur. Kraliçe arı verimli, işçi arı ise kısır döldür.
Erkek anların,
 Vücut hücreleri “n” kromozomludur.
 Sperm hücreleri, mitoz bölünmeyle oluşur.
Eşler, daha sonra birer mikronükleusu değiş tokuş yapar.
Değişen mikronükleuslar birbiriyle kaynaşır, diploit bir mikronükleus oluşur
Her bir mikronükleus, art arda 3
endomitoz geçirir ve 8 mikronükleus oluşur.
Eski makronükleuslar erimiş ve
kaybolmuştur. Yeni oluşan mikronükleuslardan 4 ü makronükleuslara dönüşür. Diğer 4 mikronükleus olduğu gibi korunur. (Şekilde paramesyumlardan sadece
biri gösterilmiştir. Aynı olaylar diğer paramesyumda da gerçekleşir.)
Her bir paramesyumdan, çekirdek eşleşmesi olmadan gerçekleşen art arda iki hücre bölünmesi
sonucu birer makronükleus, birer
mikronükleus içeren 4 yeni hücre
meydana gelir.
 Bakterilere, virüsler aracılığı ile de gen aktarımı söz konusu olabilir. Bu olaya transdüksiyon adı verilir.
 Bakteriler ortamda DNA mevcutsa, bunu bünyesine alabilir. Bu olaya ise transformasyon adı verilir.
B. Partenogenez:
 Tür içinde çeşitliliğe neden olur.
2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı Giresun Kale Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi 10. Sınıflar Biyoloji Notu I Sayfa:8
Download

2014-2015 10.Sınıf 1.Dönem 1.Notlar