Sirkadiyen ritim ve
vardiyalı çalışma
uyku bozuklukları
Dr.İbrahim Öztura
Dokuz Eylül Üniversitesi
Tıp Fakültesi
Nöroloji Anabilim Dalı
Sunum planı



Uyku-uyanıklık düzeni
Sirkadiyen ritim uyku bozuklukları
Vardiyalı çalışma uyku bozukluğu


Sağlık işkolunda vardiyalı çalışma uyku bozukluğu
Tedavi
Uyku-uyanıklık düzeni


Etkileyen birçok faktör mevcut
Alexander Borbely tarafından tanımlanan iki
süreç teorisi


Uyku ve uyanıklık ritmi temelde sirkadiyen ve
homeostatik süreçlerin etkileşimi sonucu ortaya
çıkmaktadır.
Sosyal ritim…
Sirkadiyen süreç


Endojen sirkadiyen pacemaker(ECP)
tarafından oluşturulmaktadır.
Hipotalamik bölgedeki suprakizamatik
nukleusa (SCN) lokalize olan ECP;



vücut ısısı,
hormon sekresyonu
uyanıklılığın düzenlenmesine katkı sağlar.
ECP
ECP’nin intrensek
ritmi 24 saatten
uzun olup temel ritim
24 saatlik karanlıkaydınlık döngüsü ile
oluşturulmaktadır.
Homeostatik süreç



Uyanıklık öncesi süreye bağlıdır
Uyku yükü gün boyunca artar
Gece uyku boyunca ise azalır
Uykululuğun iki süreç modeli
ICDS-2, üç tip sirkadiyen
ritim uyku bozukluğu içermektedir
1. Sirkadiyen süreç tepe zamanının daha geriye
(gecikmiş uyku fazı tipi) ya da daha erkene yer
değiştirmesi (erken uyku fazı tipi)
2. Sirkadiyen süreçde bir değişikliğin olmadan,
çalışma zamanının uyumu (vardiyalı çalışma) ile
ilgili problemler ya da uyanıklık zamanında ani
değişiklik (jet-lag)
3. Sirkadiyen süreçin zayıf ya da kontrolsüz
olması(düzensiz veya otonomik ritim)
Sirkadiyen Ritim Uyku Bozuklukları
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Gecikmiş uyku fazı bozukuluğu
Erken uyku fazı bozukluğu
Düzensiz uyku-uyanıklık ritmi bozukluğu
Serbest tip(24 saatten uzun) ritim bozukluğu
Jet Lag sendromu
Vardiyalı çalışma uyku bozukluğu
Tıbbi duruma bağlı
Özgün olmayan
İlaç veya maddeye bağlı
Sirkadiyen süreç uyumsuzluğu


Sirkadiyen süreç ile uyumlu olmayan
zamanlarda çalışma ya da uyumaya çalışma
sonucu oluşur.
Vardiyalı çalışma problemleri;
Sabit olarak gece vardiyalarında çalışma ve çalışma
saatlerinin rotasyonu ile ilgili, en az bir ay süre ile ısrar
eden semptomların söz konusu olduğu bir uyku
bozukluğudur.

Jet lag;
Hızla yeni bir zaman dilimine geçiş nedeniyle ortaya
çıkan geçici bir problemdir.
sirkadiyen desenkroni

Uyulması gereken uyku-uyanıklık ritmi ile
intenal sirkadyen ritim arasındaki uyumsuzluk
Gündüz çalışma
Vardiyalı çalışma uyku bozukluğu


İş takvimi ile bağlantılı geçici bir uyku
bozukluğudur
İnsomnia ya da aşırı uykululuk olarak ortaya
çıkabilir.

Sıklıkla gece vardiyası sonrası gündüz uykusunu
normal sürede sürdürme güçlüğü olarak ortaya
çıkar.
Gece çalışma


Bir gece şifti ile sirkadiyen ve homestatik
süreçler desenkronize olur.
Normal faza göre 12 saat kayan vardiyalı
çalışma ile gündüz saatlerindeki temel uyku
periyodunda normalden kısalma

Sonuçta;


uyku yükünde kalıcı artış(kronik uykululuk)
sabahın erken saatlerinde ise aşırı uykululuk
Gece vardiyalı çalışma




ABD’de çalışma saatleri dışında çalışan işçi sayısı
15,2 milyon(toplam çalışanların beşte biri)
Güvenlik ve sağlık sektörü gibi alanlarda her zaman
gece çalışma mevcut
Sanayileşme sonrası 24 saatlik çalışmanın daha
karlı olması nedeniyle vardiyalı çalışma artış
Servis sektöründeki büyüme de (24 saat açık
mağazalar, restoranlar vs) gece çalışan sayısını
giderek arttırmaktadır
Vardiyalı çalışmanın yan etkileri




Normal sirkadiyen ritimde bozulma
İş saatlerinde performans düşüklüğü sonucu
verimlilikte azalma ve kazalar
Ailesel ve sosyal ilişkilerde orta çıkan
sorunlar
Uyku-uyanıklık düzenindeki bozuklukla
bağlantılı GİS, nöropsişik ve kardiyovasküler
sorunlar
Vardiyalı çalışma uyku bozukluğu
Telefonla görüşme yöntemi ile

2570 çalışan(18-85 yaş arası) ile görüşülmüş



2036 kişi gündüz çalışan
360 kişi değişken vardiyalı çalışan
174 kişi gece çalışan
sonuçlar

İnsomni ya da hipersomni prevalansı






Gece vardiyasında % 32
Değişken vardiyada % 26
Genel populasyon % 18
Gerçek prevalans % 10(- % 18)
Vardiyalı çalışanların % 6.4’ünde
Tüm çalışanlarda vardiyalı çalışma uyku bzk


Genel olarak kabul edilen % 2-5
Bu çalışmadan çıkarılan yaklaşık % 1
morbitide



Davranışsal,
Sağlıkla ilgili
Sosyal aktivitelerle ilgili
Vardiyalı çalışma ve riskler

Vardiyalı çalışmada hem çalışan hem işveren
için en önemli kavram güvenliktir.



Özellikle de ulaşım, kimya ve nükleer enerji
sektörlerinde
Sabah, akşam ve gece vardiyalarında risk
oranlarında sırasıyla artmaktadır.
Peş peşe gece vardiyalarında, hata riski 2.
gece % 6, 3. gece %17, 4. gece % 36
Sağlık sektöründe vardiyalı çalışma

Beş ülkedeki vardiyalı sağlık çalışanlarından
toplanan veriler, 2004.


Mesai sonu fiziksel ve mental yorgunluk gece
vardiyasında daha yüksek ancak ülkesel
farklılıklar da önemli
Dört ülkeden sağlık çalışanlarında vardiyalı
çalışmanın etkileri, 2008.

Aile-iş çatışması, fiziksel iyilik ve ruhsal iyilik
açısından vardiya özellikleri karşılaştırılmış
Shift work in nursing; Admi H, 2008.



Cinsiyet, yaş ve kilo vardiyalı çalışmadan
daha önemli
Erkek hemşirelerin uyku yakınması daha az
Hemşireler yüksek oranlarda vardiyalı
çalışmaya uyum sağlayamamalarına rağmen,
vardiya uyumlu ya da gündüz çalışan
meslektaşlarına oranla daha fazla sorunla
(sağlıkla ilgili, bağımlılık ve performans)
karşılaşmıyorlar.
Tedavi
Çok yönlü bir yaklaşımla





Sirkadiyen düzeni sağlamak
Uyku kalitesini arttırmak
İş güvenliği sağlamak
İş verimini arttırmak
Tedavi seçenekleri
Işık tedavisi
2. Uyku hijyeninin sağlanması
3. Hipnotikler ve Melatonin
4. Uyanıklığı arttırıcı ajanlar
1.
1- Işık tedavisi

Sirkadiyen uyum için;


Işık tedavisi(sürekli ya da aralıklı)
Göz bandı ile sabah gözlerin kapatılarak ışığın
engellenmesi ve karanlığın sağlanması
Işık tedavisi uygulama
(sürekli ya da aralıklı)
 Gece vardiyasında
erkenden başlayıp,
vardiya bitimine 2 saat
kalıncaya dek 5,00010,000 lux
2- Uyku hijyeninin sağlanması


Uyku hijyen eğitimi
ve
Kognitif davranışsal tedavi

İnsomnialı tüm hastalarda uygulanmalı
İyi bir uyku hijyeni için
A- Uyku için homeostatik yükün devamlılığını
sağlamak



‘Nap’lerden kaçınmak
Sınırlandırılmış uyku saatleri
Günlük eksersiz


En az 40 dk süreli ve yatmadan en az 6 saat önce
Sıcak banyo ile vücut ısısını 2 derece arttırmak

Son 2 saat içinde en az 30 dk, süreli
B- Uyanıklık için sirkadiyen faktörleri
minimize etmek



Haftanın 7 günü düzenli yataktan çıkış saatleri
Uyku öncesi ve esnasında parlak ışığa maruz
kalmamak
Yataktan çıktıktan sonraki 30 dakika içinde en az
yarım saat güneş almak
C-İlaç/madde etkilerini en aza indirmek


Tütün kullanmamak
Sınırlı kafein almak


Uyku saatinden 2 saat önce olmamak kaydı ile 3
fincandan fazla kahve tüketmemek
Alkol tüketimini kısıtlamak
C- Arousalları en aza indirmek






Saati ters çevirmek ve saate bakmamak
Uyku öncesi sonra zorlu egzersizden kaçınmak
Yatıştan 3 saat öncesinde ağır yiyecek ve içecek
tüketmemek
Yatak odasının uyku için uygun olması
Yabancı uyku ortamlarından kaçınmak
Yatak odasını iş yada uzamış arousala neden olabilecek
aktiviteler için kullanmaktan kaçınmak
3- Melatonin tedavisi ve
hipnotikler

Birçok çalışma ile Melatoninin uyku üzerine
yararları gösterilmiştir.



Çalışmalarda doz çok değişken
Yeterli randomize plesebo kontrollü klinik çalışma
yok
Mundey K(sleep 2005) ve arkadaşlarının
çalışmasında Melatonin uygulaması

0.3-3 mg arası,
Melatonin

Bazı sirkadiyen ritim uyku bozukluklarında
etkili olmasına rağmen;




Klinik etkinliği ve kullanım dozuna ilişkin bir rehber
henüz yok
Ayrıca tedavi süresi ve ilaç alım zamanına yönelik
de bir kabul yok
Henüz FDA onayı yok
Yan etkileri

Baş ağrısı, bulantı ve kalp hastalığı olanlarda
semptomlarda artış
Hipnotikler

İhtiyaç durumunda hipnotikler kullanılabilir

Sabah erkenden alınması ile gündüz uyku süresini
arttırabilir

Kısa etkili hipnotikler tercih edilmelidir
4-Uyanıklığı arttırıcı ajanlar

Tedavide uykuyu düzeltip aşırı uykululuğu
önlemek önemlidir.


Şift öncesi 1-2 saatlik uyku yararlı olabilir
Gerektiğinde uyanıklık sağlayıcılar (kafein, modafinil)
kullanılabilir
Download

Vardiyalı çalışma ve uyku bozuklukları - calisansagligi