OKUMA
EĞİTİMİ
A
Kuram ve Uygulama
Hal"t Karatay
2. Baskı
a
Doç. Dr. Halit Karatay
OKUMA EĞİTİMİ
KURAM VE UYGULAMA
ISBN 978-605-364-934-2
Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
2. Baskı: Ekim 2014, Ankara
Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Gamze Dumlupınar
Kapak Tasarımı:Gürsel Avcı
Baskı:Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Sti
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet:www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
20. yüzyıl bilim dünyasında yaşanan hızlı gelişmeler karşısında insanlar, yüzyılı bilgi, teknoloji ve bilgisayar çağı gibi yaklaşımlarla adlandırmaya çalıştı. Hayatın her alanında olduğu gibi bilgide de hızlı gelişme ve değişmeler olmuştur.
Dünyada olup biten gelişmeleri yakından takip etmek, bilgiyi güncellemek veya
yeniden yapılandırmak, değişime uyum sağlamak için son derece önemlidir.
Günümüzde bilgiyi farklı alanlara aktararak kullanma alanlarının artması,
bilginin zamanla geçerliliğini yitirmesi veya kabuk değiştirmesi, eğitimcilerin eğitime ve bilgiyi sunmaya ilişkin görüşlerini değiştirmiştir. 1980’li yıların sonuna
kadar geleneksel yapıya bağlı öğrenme-öğretme anlayışında, öğrencilere bir dizi
bilginin aktarılması ve istendiğinde hatırlanması amaçlanırdı. Öğrencilerin bu
anlayışta öğrendikleri bilgileri nerede ve nasıl kullanacakları konusunda bilişsel
farkındalık geliştirmelerine olanak sağlanmadığı söylenebilir. Günümüzde ise bireyin öğrendiği bilginin niceliğinden çok onu nerede ve nasıl kullanacağını bilmesi, yeni durumlar karşısında bilgiyi yeniden nasıl üreteceği önem kazanmıştır.
Bilgiye ulaşmanın, onu sürekli güncellemenin en kolay ve ekonomik yollarından biri okumadır. Okuma; yazılı olan bir metni, bilinen yazı karakterlerini sesli
veya sessiz çözmenin ötesinde, metnin içindeki duygu, düşünce ve iletileri kavramaktır. Herhangi bir metni okuma sonucunda, zihinde onunla ilgili bir anlamanın
gerçekleşmesi beklenir. Bunun eğitimi de okullarda verilmekte ve temel eğitim
sürecinden geçmiş bir bireyden ana dilini eksiksiz kullanma, okuduğunu ve dinlediğini anlama, duygu ve düşüncelerini sözlü ve yazılı olarak doğru anlatabilme
yeteneğini kazanmış olması beklenir.
Okullarda öğrencilere kazandırılmaya çalışılan temel becerilerin başında
okuma ve yazma gelmektedir. İlköğretimin birinci basamağında okuma becerisinin geliştirilmesi çalışmalarının temel önceliği devinişsellik kazanmasına dayanır.
Okuma eğitimi etkinliklerinde, okunan metni bütün yönleriyle kavra(t)ma çalışmalarından çok işlek, hızlı okuma ve doğru okuma etkinlikleri daha ön plandadır.
Bilgilenme sürecinin daha yoğun olduğu ilköğretim ikinci kademeden itibaren,
buna öğrenmenin disiplinlere ayrıldığı 4 ve 5. sınıflar da dâhil edilebilir, okuma
eğitimi çalışmaları temel okuryazarlık becerisini geliştiren sesli okuma etkinliklerinden çok okuduğunu kavrama, okuduğu metinden bilgi edinme, öğrenme
sürecine yönelik okuma becerisini geliştirme etkinliklerine dönüşmektedir. Okul
dönemi öğrenmelerinin büyük bir bölümü basılı metinlere, kitaplara ve okuma
becerisine dayandığı düşünülürse iyi geliştirilmiş bir okuduğunu kavrama becerisinin bu süreçte ne kadar önemli olduğu daha kolay anlaşılacaktır. Ayrıca eğitim
sürecinin her aşamasında öğrencilerin akademik yeterliliklerini belirlemek için
yapılan sınavlar, daha çok okuduğunu anlama becerisine dayanmaktadır. Bu açıdan bakıldığında 4 ve 5. sınıflardan itibaren Türkçe derslerinde yapılan okuma
eğitimi çalışmalarının temel amacı okuduğunu iyi kavrayan bireyler yetiştirmektir.
Bu kitap, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkçe öğretmenlerinin ve öğretmen adaylarının sınıfta yapacakları okuma eğitimi etkinliklerinde karşılaşacakları bilgilendirici, öyküleyici metinlerle şiir metinlerini çözümlemek, öğrencilere bunları kavratmak; öğretim sürecinin her aşamasında akademik başarı için metin özetlemeyi
öğretmek amacıyla hazırlanmıştır.
Öğretmenlerin ve öğretmen adaylarının, öğrencilerin okuma ve öğrenme çabalarında daha bilinçli ve etkili eylemlerde bulunmalarını sağlamak için okuma ve
anlama ile ilgili bilmeleri gereken temel ve önemli konulara 10 farklı bölümde yer
verilmiştir. Bunun için kitapta okuma eğitiminin bilişsel ve fiziksel özelliklerinden okuma stratejileri ve okuma tekniklerine, metin bilgisinden farklı türlerdeki
metinleri kavrama ve özetleme için kullanılabilecek kavram haritalarının kullanımına kadar farklı konularda kuramsal bilginin yanında sınıfta etkili olabilecek
uygulama örneklerine yer verilmiştir. Ayrıca okuma ilgisi ve alışkanlığının geliştirilmesi için dünyada yapılan uygulama ve programlar tanıtılmıştır.
İlköğretimden bugüne kadar yetişmemde emeği geçen bütün öğretmenlerime, özellikle beni sürekli yüreklendirip bana yol gösteren değerli hocalarım Prof.
Dr. Metin ERGUN, Prof. Dr. Murat ÖZBAY ve Prof. Dr. Şener BÜYÜKÖZTÜRK’e;
zaman konusunda bana sabır gösteren sevgili eşim ve kızlarım Merve, Ceren ve
Elif ’e en içten duygularla teşekkürlerimi sunuyorum.
Halit KARATAY
İÇİNDEKİLER
Ön Söz.......................................................................................................................... iii
İçindekiler.................................................................................................................... v
1. BÖLÜM
OKUMANIN TANIMI VE EĞİTİMİ
1. Temel Dil Becerileri.............................................................................................3
2. Okuma Eğitimi.....................................................................................................10
3. Okuma Eylemi Nasıl Yapılır?..............................................................................15
3.1. Okumanın Fizyolojik Yönü ....................................................................15
3.2. Göz Hareketleri.........................................................................................16
3.3. Görme Alanı ve Açısı...............................................................................16
3.4. Görme Mesafesi........................................................................................18
3.5. Göz-Ses Genişliği .....................................................................................19
3.6. Okuma Hızı ..............................................................................................19
3.7. Okuma Hızını Etkileyen Faktörler.........................................................20
4. Okurken Zihnimizde Neler Olur?......................................................................21
4.1. Okumanın Bilişsel Yönü...........................................................................22
4.2. Beynin Yapısı ve Öğrenme ......................................................................22
4.3. Bilgi İşleme Kuramı .................................................................................25
1. Duyusal Kayıt: Duyu Organları.........................................................26
2. Kısa Süreli Bellek ................................................................................26
3. Uzun Süreli Bellek ..............................................................................27
5. Okuma Engelleri ..................................................................................................28
5.1. Fiziksel Engeller........................................................................................28
5.2. Bilişsel Engeller.........................................................................................29
6. Okuma Süreçleri...................................................................................................29
6.1. Bütünleştirici (Bottom Up) Okuma Süreci............................................29
6.2. Çözümleyici (Top Down) Okuma Süreci..............................................30
6.3. Etkileşimsel (Interactive) Okuma Süreci...............................................30
vi
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
2. BÖLÜM
OKUMA EĞİTİMİNDE BİLİŞSEL FARKINDALIK:
OKUMA STRATEJİLERİ
1. Okuma Öncesi Stratejiler: Tahmin etme ve Planlama stratejileri......................42
2. Okuma Sırası Stratejiler (İzleme-Düzenleme Stratejileri)...................................42
3. Okuma Sonrası Stratejiler (Değerlendirme Stratejileri)......................................44
4. Bilişsel Farkındalık Stratejileri Öğretimi ...............................................................45
5. Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Düzeyini Değerlendirme......................47
5.1. Okuma Stratejileri Ölçeğini Uygulama.......................................................48
5.2. Okuma Stratejileri Ölçeğini Puanlama.......................................................48
5.3. Okuma Stratejileri Ölçeğini Değerlendirme..............................................49
3. BÖLÜM
OKUMA EĞİTİMİNİN TEMEL AMAÇLARI VE
OKUMA ÇALIŞMALARINDA KULLANILAN TEKNİKLER
1. İlköğretim 6-8. Sınıf Türkçe Dersi Öğretim Programının Temel Amaçları .....51
2. Okuma Becerisi ile İlgili Temel Amaçlar ve Kazanımları....................................52
2.1. Okuma Becerisine Yönelik Temel Amaçlar................................................52
2.2. Okuma Becerisi ile İlgili Yer Alan Kazanımlar ve Açıklamaları..............53
Uygulama Çalışmaları..........................................................................................57
3. Okuma Eğitimi Çalışmalarında Kullanılan Yöntem ve Teknikler .....................58
3.1. Sesli Okuma....................................................................................................58
3.2. Sessiz Okuma..................................................................................................59
3.3. Şiir Okuma......................................................................................................60
3.4. Göz Atarak Okuma........................................................................................60
3.5. Özetleyerek Okuma.......................................................................................60
3.6. Not Alarak Okuma........................................................................................61
3.7. İşaretleyerek Okuma......................................................................................62
İçindekiler
3.8. Tahmin Ederek Okuma............................................................................62
3.9. Soru Sorarak Okuma................................................................................63
3.10. Söz Korosu...............................................................................................63
3.11. Okuma Tiyatrosu....................................................................................64
3.12. Ezberleme................................................................................................65
3.13. Metinlerle İlişkilendirme.......................................................................65
3.14. Tartışarak Okuma...................................................................................65
3.15. Eleştirel Okuma.......................................................................................66
Uygulama Çalışmaları.....................................................................................67
4. BÖLÜM
OKUMA EĞİTİMİNDE KULLANILAN METİNLER VE
METİNSELLİK ÖLÇÜTLERİ
1. Metin Yapısı...........................................................................................................71
1.1. Küçük Ölçekli (Micro) Metin Yapısı......................................................71
1.2. Büyük Ölçekli (Macro) Metin Yapısı......................................................71
2. Metinsellik Ölçütleri ...........................................................................................72
2.1. Bağdaşıklık (cohesion) ............................................................................74
2.2. Tutarlılık (coherence) ..............................................................................75
2.3. Amaçlılık (intentionality) .......................................................................77
2.4. Kabul edilebilirlik (acceptability) ..........................................................77
2.5. Bilgi vericilik (informativity) ..................................................................78
2.6. Durumsallık (situationality) ...................................................................78
2.7. Metinlerarasılık (intertextuality) ...........................................................79
3. Metin Türleri.........................................................................................................81
Uygulama Çalışmaları.....................................................................................84
vii
viii
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
5. BÖLÜM
METİNDE KONU VE ANA DÜŞÜNCE
1. Metin / Paragraf ...................................................................................................86
2. Metni Oluşturan Temel Yapılar .........................................................................87
2.1. Başlık..........................................................................................................87
2.2. Konu...........................................................................................................87
2.3. Ana Düşünce ............................................................................................88
1. Konu Cümlesi Başta...........................................................................96
2. Konu Cümlesi Sonda...........................................................................99
3. Konu Cümlesi Ortada.........................................................................102
4. Konu Cümlesi Başta ve Sonda...........................................................104
5. Konu Cümlesi Belirtilmeyen Metinler .............................................106
3. Ana Düşünceyi Destekleyen Temel Yargılar:
Yardımcı Düşünceler / Olaylar ..............................................................................110
4. Ana Düşünceyi Temellendirme Teknikleri ......................................................111
4.1. Örnekleme ve Örnekler...........................................................................111
4.2. Karşılaştırma..............................................................................................111
4.3. Tanık Gösterme ........................................................................................112
4.4. Gerçekler ve İstatistikler..........................................................................112
4.5. Nedenler.....................................................................................................112
4.6. Betimlemeler.............................................................................................112
5. Ana Düşünceyi Bulma Öğretimi........................................................................113
6. Ana Fikirle İlgili Soruları Cevaplama................................................................121
7. Ana Düşünceyi Kavramada Öğretmenlerin Rolü............................................121
İçindekiler
6. BÖLÜM
METİN TÜRLERİNE ÖZGÜ OKUMA EĞİTİMİ
1. Okuduğunu Kavramada Semantik/Anlam, Kavram Haritaları:
Şematik ve Anlamlı Öğrenme Kuramı ............................................................124
2. Anlamlı Öğrenmenin Aşamaları........................................................................126
2.1. Ön Organize Edicilerin Sunulması.........................................................126
2.2. Öğrenilecek Konunun, Metnin Sunulması............................................126
2.3. Bilişsel Örgütlemenin Güçlendirilmesi..................................................126
3. Kavram Haritaları................................................................................................126
3.1. Örümcek Haritası ....................................................................................127
3.2. Balık Kılçığı Haritası................................................................................127
3.3. Sınıflama Haritası ....................................................................................128
3.4. Olay Zinciri................................................................................................129
4. Okuma Eğitimi Etkinliklerinde Kavram Haritaları Kullanmanın Yararları.129
7. BÖLÜM
BİLGİLENDİRİCİ/ÖĞRETİCİ METİNLERİ OKUMA EĞİTİMİ
1. Tartışmacı ve Kanıtlayıcı Metinleri Okuma Eğitimi........................................134
2. Tartışmacı Metinlerin Özellikleri.......................................................................134
3. Tartışmacı Metinlerin Amacı..............................................................................135
4. Tartışma Metinlerinde Konu Örnekleri............................................................135
5. Tartışmacı Metinlerde Anlatım Biçimi..............................................................136
6. Tartışmacı Metinleri Değerlendirme ................................................................137
6.1. Kanıtlama Ögesi Olarak Kullanılan Kaynakların Değerlendirilmesi.137
6.2. Yazarın (Yazarlık Düzeyinin) Değerlendirilmesi..................................138
6.3. Tartışmaları Değerlendirme....................................................................138
7. Tartışmacı ve Kanıtlayıcı Metinleri Çözümleme ............................................141
8. Tartışmacı ve Kanıtlayıcı Metinlerin Kavram Haritalarını Çıkarma.............142
ix
x
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
8. BÖLÜM
ÖYKÜLEYİCİ METİNLERİ OKUMA EĞİTİMİ
1. Öyküleyici Metin Türleri.....................................................................................159
2. Öyküleyici Anlatımın Temel Ögeleri.................................................................160
2.1. Öyküleyici Metinlerde Konu veya Tema...............................................160
2.2. Ana Düşünce: İleti ...................................................................................161
2.3. Olay ............................................................................................................161
2.4. Olay Örgüsü: Kurgu..................................................................................162
2.4.1. Çatışma...........................................................................................163
2.4.2.Entrik Yapı (Entrika.......................................................................163
2.4.3.Düğümler........................................................................................163
2.4.4.Olay Örgüsünü Başlatma...............................................................163
2.4.5.Olay Örgüsünü Sona Erdirme......................................................164
2.4.6. Olay Örgüsü Türleri......................................................................165
2.5. Şahıs Kadrosu: Kahramanlar...................................................................165
2.6. Zaman.........................................................................................................167
2.7. Mekân (Yer/Uzam)...................................................................................168
2.8. Anlatıcı: Bakış Açısı..................................................................................169
2.8.1. Anlatıcı Türleri...............................................................................170
3. Öyküleyici Metinleri Okuma Eğitimi................................................................171
9. BÖLÜM
ŞİİR METİNLERİNİ OKUMA EĞİTİMİ
1. Şiirde Konu (Tema) ve Ana Düşünce (Duygu)................................................193
1.1. Lirik Şiir.....................................................................................................193
1.2. Pastoral Şiir................................................................................................195
1.3. Didaktik Şiir..............................................................................................197
1.4. Epik Şiir......................................................................................................198
İçindekiler
1.5. Dramatik Şiir.............................................................................................200
1.6. Satirik (Yergi) Şiir......................................................................................200
2. Şiirin Yapı Özellikleri ..........................................................................................201
2.1. Ölçü (Vezin) .............................................................................................201
2.2. Kafiye (Uyak).............................................................................................202
3. Şiirde Dil ve Anlatım...........................................................................................202
4. Şiir Metinlerini Okuma Eğitimi.........................................................................203
10. BÖLÜM
OKUMA ALIŞKANLIĞI VE İLGİSİ
1. Toplum Olarak Yeterli Düzeyde Bir Okuma Alışkanlığımız Var mı?...........212
2. Okuma Alışkanlığını Engelleyen Faktörler ......................................................213
3. Okuma Alışkanlığını Geliştirme Çalışmaları...................................................213
3.1. Aile Okuma Saatleri Programı: FRT (Family Reading Time).............214
3.2. Hızlı Okuyucu Programı: AR (Accelerated Reader)............................215
3.3. Okulda Okuma Topluluğu.......................................................................216
4. İlköğretim Öğrencilerinin Okuma İlgileri........................................................216
EKLER
Ek-1: Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Ölçeği...........................................241
Ek-2: Bağdaşıklık ve Tutarlılık Ölçme Aracı.........................................................244
Ek-3: Okuduğunu Anlama Ölçekleri: Orta Öğretim-Yüksek
Öğretim Düzeyi........................................................................................................246
Ek-4: Okuduğunu Anlama Ölçekleri: İlköğretim Düzeyi...................................268
Ek-5: Okuma Alışkanlığı ve İlgisi Anketi .............................................................289
Ek-6: Okuduğu Metni Değerlendirme Formu.....................................................295
xi
xii
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
KISALTMALAR CETVELİ
akt.
:
aktaran
bk.
:
bakınız
C.
:
Cilt
çev.
:
çeviren
haz.
:
hazırlayan
ed.
:
editör
Ens.
:
Enstitü
hzl.
:
hazırlayan
MEB
:
Millî Eğitim Bakanlığı
N
:
Öğrenci sayısı
s
:
sayfa
S
:
Sayı
TDE
:
Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi
TDK
:
Türk Dil Kurumu
Üniv.
:
Üniversitesi
vb.
:
ve benzeri
vd.
:
ve diğerleri
vs.
:
ve saire
YÖK
:
Yüksek Öğretim Kurumu
İçindekiler
xiii
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 1. Temel dil becerileri.......................................................................................5
Şekil 2. Yazar ve okur arasındaki yazılı iletişim......................................................15
Şekil 3. Etkin görme alanı ve görme açısı................................................................17
Şekil 4. Gözün satır üzerinde dar sıçrama mesafesi ile okuması
(yavaş okuma).............................................................................................................17
Şekil 5. Gözün satır üzerinde geniş sıçrama mesafesi ile okuması
(hızlı okuma)...............................................................................................................17
Şekil 6. Gözün bir satır üzerinde veya birkaç satır sonra önceki
bir sözcüğe dönüş yapması........................................................................................18
Şekil 7. Beynin yapısı.................................................................................................23
Şekil 8. Sinir hücresinin yapısı..................................................................................24
Şekil 9. Beynin öğrenme alanları..............................................................................25
Şekil 10. Bilgi işleme modeli.....................................................................................28
Şekil 11. Bilişsel farkındalık bileşenleri...................................................................45
Şekil 12. Metinsellik ölçütleri....................................................................................73
Şekil 13. Kavram haritası 1........................................................................................94
Şekil 14. Metnin kavram haritası 2..........................................................................96
Şekil 15. Konu cümlesi başta olan metinler............................................................97
Şekil 16. Konu cümlesi sonda olan metinler ........................................................100
Şekil 17. Konu cümlesi ortada olan metinler ........................................................102
Şekil 18. Konu cümlesi başta ve sonda olan metinler ..........................................104
Şekil 19. Konu cümlesi belirtilmeyen metinler ....................................................106
Şekil 20. Konu ve ana fikri buldurma veya metni kavrama soruları: 5N1K .....116
Şekil 21. Örümcek haritası........................................................................................127
Şekil 22. Balık kılçığı haritası....................................................................................128
Şekil 23. Sınıflama haritası........................................................................................128
Şekil 24. Olay-dizinler zinciri haritası.....................................................................129
Şekil 25. Öğretici metinler........................................................................................133
Şekil 26. Yazınsal metinler.........................................................................................133
xiv
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
Şekil 27. Metinde işlenen kavramların şeması.......................................................146
Şekil 28. Metnin anlatım planı .................................................................................147
Şekil 29. Metinde işlenen konunun veya anadüşüncenin
anlatım planı / kavram haritası.................................................................................155
Şekil 30. Öyküleyici metinlerde anlatı ögelerinin şeması.....................................173
Şekil 31. Metnin Hikâye Haritası/Olaylar Dizini...................................................176
Şekil 32. Öykünün Olay Örgüsü, Öykü Haritası....................................................184
Şekil 33. Metinde işlenen konu ve ana düşünceyi anlatım planı..........................186
Şekil 34. Şiirde işlenen konunun anlatım planı / kavram haritası.......................209
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1. Metin türlerine göre okuma amacı, kavrama düzeyi ve hızı
arasındaki ilişki. .........................................................................................................21
Tablo 2. İyi ve zayıf okuyucuların okuma sürecindeki bilişsel farkındalık
davranışları..................................................................................................................37
Tablo 3. Türkçe ders kitaplarında yer alması planlanan metin türlerinin
sınıflara göre dağılımı................................................................................................83
Tablo 4. Öğretmen adaylarının okuma alışkanlıkları............................................213
GİRİŞ
Günümüzde her alanda olduğu gibi bilgide de hızlı bir gelişme ve değişim yaşanmaktadır. Bilginin sürekli olarak gelişmesi, değişmesine bağlı olarak teknoloji
alanındaki hızlı ilerlemeler, insan ihtiyaçlarını çeşitlendirmektedir. Sosyal hayatın
her alanında yaşanan hızlı gelişmeler, beraberinde sorunları da getirmektedir.
Sorunların çözümünde kullanılan araçlar, teknik ve yöntemler işlevini kaybetmekte, sorunlara bakış açısı ve çözüm yaklaşımları değişmektedir. Her alanda
yaşanabilen paradigma kaymaları, sosyal bir varlık olan insanın kendisi ve çevresiyle barışık yaşayabilme gücünü her geçen gün biraz daha zorlamaktadır. İnsanın
dünyada olup biten bütün gelişmeleri yakından takip etmesi, sahip olduğu dünya
bilgisine yeni bilgi ve deneyimler eklemesi veya duruma göre onu yeniden yapılandırması ile mümkündür.
Bilginin sürekli gelişerek çoğalması, çeşitlenmesi ve değişmesi, eğitimcilerin
öğrenmeye ilişkin bakışını değiştirmiştir. Geleneksel yapıdaki öğretme-öğrenme
sürecinde, bir dizi bilginin öğrenciye aktarılması ve istenildiğinde öğrenci tarafından anımsanması temel amaçtır. Öğrenciler bu süreçte öğrendikleri bilgiyi nerede
ve nasıl kullanacaklarını bilmezler (Saban, 2000: 103). Oysa günümüzde, insanın
sahip olduğu bilginin niceliğinden çok, bilgiyi yeni ve farklı durumlar karşısında
nerede kullandığı veya sorunlar karşısında onu nasıl yapılandırdığı önem kazanmıştır (Özden, 2005).
Bilgiye ulaşmanın, onu sürekli güncelleştirmenin yollarından biri ve belki
de en önemlisi okumaktır. Temel dil becerileri arasında yer alan okuma, anlama
becerisinin temelini oluşturur. Okuma; yazılı olan bir metni bilinen yazı karakterlerini sesli veya sessiz çözmenin ötesinde, metnin içindeki duygu, düşünce ve
iletileri anlamaktır. Herhangi bir metni okuma sonucunda, zihinde onunla ilgili
bir anlamanın gerçekleşmesi beklenir. Aksi takdirde o metni okumanın amacına
ulaştığı söylenemez. Alman düşünür Goethe’nin dediği gibi, “Okumayı öğrenmek,
sanatların en zorudur”. Bir yüksek öğretim programı bitirdiği hâlde okuduğunu
tam ve doğru anlayamayan bireylerin sayısının oldukça fazla olduğu bilinen bir
gerçektir (Özdemir, 1975: 4). Okullarda anlama temel dil becerilerini geliştirme-
2
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
ye yönelik bir dil eğitiminden çok; sese dayalı şekillerin fonetik karşılığı olan karakterleri seslendirmeye dayalı bir okuma eğitimi yapıldığından, metni kavrama
ikinci planda kalmaktadır. Bu durum, öğrencilerin ileriye dönük akademik başarılarını olumsuz yönde etkilemektedir. Bunun birçok nedeni olmakla birlikte temel
neden; ülkemizde, yabancı dil öğretimine verilen önemin Türkçe öğretimine verilmemesi, Türkçe dersinin “çok kolay derslerden biri” olarak algılanmasıdır (Güzel,
1987: 436-437).
Okuduğunu anlama sadece, okunan metindeki bilinmeyen kelime ve kelime
grupları, deyimleri vs. anlamlandırmak, onların sözlükteki anlamını bulmak değildir. Anlamak, okunanı bütün yönleriyle kavramaktır. Kavramanın belirtisi ise
metni değerlendirebilmek, ondaki bilgiyi içselleştirerek yorumlayabilmektir. Türkçe derslerinde yapılan dil eğitiminin amacı; öğrencilerin okuma, dinleme, yazma
ve konuşma temel dil becerilerini geliştirme olduğuna göre, öncelikle öğretmenin
bu becerilerin öneminin bilincinde olması ve bunları Türkçe derslerinde yaptığı etkinliklerde en iyi öğretme yöntem ve teknikleri ile öğrencilerine kazandırması gerekir. Beden eğitimi öğretmeninden şampiyon olması beklenmediği gibi
Türkçe öğretmeninden de bir şair, öykücü ya da yazar olması beklenmez. Ancak
öğretmen, öğrencilerine kazandıracağı temel dil becerilerine ilişkin kazanımları
en iyi şekilde taşır nitelikte olmalıdır (Göğüş, 1978: 13). Temel eğitim almış bir bireyden ana dili eksiksiz kullanma, dinlediğini veya okuduğunu anlama, duygu ve
düşüncelerini söz veya yazı ile eksiksiz ve doğru anlatabilme becerisini kazanmış
olması beklenir. Son zamanlarda öğrencilerin, ilk ve orta öğrenimleri sonunda bir
üst eğitim kurumuna devam etmek için girdikleri sınavlarda iyi puan almaları bir
yana, yetersiz veya sıfır puan almaları, okullarda yapılan Türkçe eğitiminin amacına ulaşmadığını göstermektedir. İlk ve ortaöğretim düzeyindeki okullarımızda
okutulan Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı derslerinin program hedefleri arasında
öğrencilerin okuduğunu kavrama becerisini geliştirmenin önemli bir yeri vardır.
Her düzeydeki öğretim kurumu için hazırlanan öğretim programlarında ana
dil eğitimine ilişkin hedefleri gerçekleştirecek etkinliklerin, öğrencilerin temel dil
becerilerini, okuma zevk ve alışkanlıklarını geliştirici, öğrencilerde dil bilinci ve
sevgisini uyandırıcı nitelikte olması gerekir. Öğretim programlarındaki amaçları gerçekleştirmek için öğrencilerin dili kullanma yeteneklerini geliştirecek, neyi,
nasıl, kime, ne zaman ve ne kadar öğreteceğini bilen nitelikli öğretmenlere ihtiyaç
vardır. Bu kitap geneleneksel anlayışla yapılan okuma eğitimi çalışmalarına farklı
bir bakış açısı getirme, okuma eğitimi ile ilgili kuramsal bilgi ile uygulamayı birleştirme amacıyla hazırlanmıştır.
1. BÖLÜM
OKUMANIN TANIMI VE EĞİTİMİ
1. Temel Dil Becerileri
Dili, pek çok araştırmacı tarif etmiş ve her tarif, dilin başka bir özelliğini
ortaya koymuştur. Türkçe sözlükte dil kelimesi, “insanların düşündüklerini ve
duyduklarını bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşma, lisan,
zeban.” diye tanımlanır (TDK, 1998: 586). Dili herhangi bir tanıma sığdırmak zordur. Ergin’e göre (1999: 3-5) dil; “insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir
vasıta; kendi kanunları içinde yaşayan ve gelişen canlı bir varlık; milleti birleştiren,
koruyan ve onun ortak malı olan sosyal bir müessese; seslerden örülmüş muazzam
bir yapı; temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemi”dir.
Dil insanların birbirleriyle anlaşmalarını, iletişim kurmalarını sağlayan sosyal iletişim aracıdır. Dilin iletişim işlevini temel alarak onu tanımlamaya çalışanlar, dilin geçmişte yaşanan olayları bugüne, bugünkü olayları da yatay olarak eş
zamanda başkalarına ve geleceğe aktarma özelliği üzerinde durmaktadır. Burada
yazı, metin veya anlam açısından onun karşılığı olan, özelliğini taşıyan gösterge olarak ön plana çıkar. Bloomfield’e (1999: 69-86) göre yazı, dil değildir; gözle
algılanan göstergeler aracılığıyla dili yalnızca bir kaydetme yoludur. Bu durumda dil, insanın soyutlama ve simge kullanma yeteneğinin de en belirgin taşıyıcısı
olarak karşımıza çıkmaktadır. Yazılı veya sözlü olarak yapılan iletişim, her zaman
kültürden ve geçmiş deneyimlerden etkilenir. Bir sözcük hiçbir zaman kastettiği
şeyin kendisi değildir, o hep kastedilen kavramın yerine geçen bir simgedir. Dil
aracılığıyla bir duygu, düşünce ve durumu anlatırken onunla ilgili nesneleri göstermektense o nesnelerin simgelerini yani göstergelerini, ses olarak anlamlarını
çağrıştıran fonetik unsurları kullanmak insan için daha kolay bir iletişim yoludur. Bu simgelerin kullanılması ile sözcükler oluşmuştur. İnsanoğlunun sözcükleri yazmadan önce düşünceleri yazdığı bilinir. İmge (imaj) önceleri nesnelerin bir
işareti olarak kullanılmıştır. Bu kullanım ise bir anda olmamıştır, çünkü insanoğ-
4
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
lunun grafik işaretin, simgenin rasyonel değerinin bilincine varması gerekiyordu
(Baştürk, 2004: 103). Grafik işaretin rasyonel değeri ise kültürden kaynaklanan
farklılıklara bağlı olarak toplumdan topluma hatta aynı sosyal yapıdaki kişiden
kişiye değişebilmekte ve farklı yorumlanabilmektedir. Bu yüzden ilk dönem insanlarının bizim anladığımız manada bir yazı dili kullandığı söylenemez. Bu açıdan
balkıdığında genel olarak dil; insanların nesiller boyu süren tecrübeleri sonucunda oluşturduğu sözlü ve yazılı iletişim aracı olarak tarif edilebilir. İnsanlığın erken
dönemlerinde sadece sözlü dil becerilerinin, dinleme ve konuşmanın etkin kullanıldığı, yazının icadından sonra da okuma ve yazma dil becerilerinin kullanılmaya
başlandığı söylenebilir. Çünkü tarihçiler yazının icadını, tarihî devirlerin başlangıcı olarak kabul ederler.
Dil, anlama: okuma ve dinleme; anlatma: konuşma ve yazma temel becerilerden oluşur. Özdemir ve Yangın, anlamaya dayalı dil becerilerini alıcı; anlatmaya
dayalı dil becerilerini de verici beceriler olarak değerlendirirler. “Dil konusunda
son yıllarda yapılan tartışmalar, dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerilerinden herhangi birinin gelişmesinin diğer becerileri nasıl etkilediği üzerine yoğunlaşmaktadır. Çalışmalar konuyla ilgili farklı sonuçlar ortaya koysa da bu becerilerin birbiriyle ilişkili olduğunu göstermiştir. Örneğin, dinleme ve okuma becerileri,
bilgi edinme, öğrenme ile ilgili oldukları için bunlar alıcı beceriler olarak tanımlanmıştır. Konuşma ve yazma becerileri ise bilgiyi yayma işlevi gördükleri için verici beceriler olarak tanımlanmıştır (Özdemir, 1983: 11; Yangın, 1998: 36). İletişim süreci, bilgiyi alma ve yayma bakımından temel dil becerilerinin işleyişi şu
şekilde gösterilebilir.
Okumanın Tanımı ve Eğitimi
5
Temel Dil
Beceriler
Anlama
Becerileri
(Alıcı)
Okuma
Anlatma
Becerileri
(Verici)
Dinleme
Yazılı
İletişim
Yazma
Konuşma
Sözlü
İletişim
Edebi
Eserlerle
Geliştirme
Şekil 1. Temel dil becerileri
1950’li ve 1960’lı yıllarda televizyonun toplum hayatına girmesi üzerine insan
davranışları üzerinde etkileri anlaşılınca, görsel okuryazarlığı kavramı doğmuştur.
Bu durum öğrenme ile ilgilenen eğitimcilerin de ilgisini çekmiştir (İşler, 2002).
Fakat öğrenme ortamlarında görsel okuryazarlıktan yaralanma henüz yeteri kadar
uyaran olarak ders kitaplarının dışında uygulama alanı bulamamıştır. Öğrenme
sürecinde öğrencilerin konuyla ilgili ders kitaplarındaki resimleri incelemeleri,
geliştirilen şemaları analiz etmeleri ile ilgili etkinlikler, görsel okuryazarlık becerilerini geliştirmek için yapılır. Okullada yapılan dil eğitimi çalışmalarında, dört
temel dil becerisini geliştirici etkinliklerin yanında “görsel inceleme” (visual viewing) ve “görsel sunum” (visual representing) becerilerine de yer verildği bilinmektedir (Tompkins, 1998: 24-25). Son yapılan ilköğretim programlarındaki değişiklikle (MEB, 2004) görsel okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesi de dikkate
alınmıştır. Görsel inceleme ve görsel sunu kavramları ile birlikte okuma-anlama;
yazma-anlatma dil becerileri ilk kez yazılı metinlerin dışına taşınarak anlama ve
anlatma dil becerilerine yeni bir boyut kazandırılmıştır.
6
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
İlköğretimde yapılan eğitimin amaçlarından biri, ana dilin öğretilmesidir.
Burada verilen dil eğitiminin iki temel amacı vardır:
1. Okuma ve dinleme dil becerileri ile öğrencilerin bilgi edinmelerini, öğrenme sürecinde iyi kavrayıcılar olmalarını sağlamak.
2. Yazma ve konuşma dil becerileri ile öğrencilerin duygu ve düşüncelerini
iyi anlatabilen bireyler olmalarını sağlamak.
Eğitim-öğretim sürecinin her aşamasında yapılan öğretme-öğrenme etkinlikleri dil aracılığı ile gerçekleştirildiğinden öğrencilerin temel dil becerilerinin
geliştirilmesi akademik başarı için önemlidir.
Dil becerilerinin temelleri, çocuğun aile ortamı olan yakın çevresinde atılır,
programlanmış eğitim kurumlarında belirlenen hedeflerle gelişimi tamamlanmaya çalışılır. Temel eğitimin birinci kademesinde bireylere okuma ve yazma temel
dil becerileri kazandırılması; ikinci kademesinde ise Türk dilinin güzel ürünleri aracılığıyla dilin söz varlığının kazandırılması, kurallarının sezdirilmesi ve bu
yolla da öğrencilerde dil bilinci, okuma alışkanlığı ve edebi zevkin geliştirilmesi
hedeflenir. Okullarda yapılan ana dil eğitiminin, bireylere doğru, açık ve etkili bir
iletişimi gerçekleştirebilecek dilsel becerileri kazandırma; düşünce güçlerini geliştirerek onları yetkinleştirme ve sosyalleşme süreçlerine katkıda bulunma gibi
temel amaçları vardır (Sever, 2004: 7). Başkalarının düşünme güçlerini anlama
yetisi, kişinin dilden yararlanma yeteneği ile sınırlıdır (Marshall, 1994: 37). Ana
dil eğitimi, kendi kuralları ve mantığı içinde yalnızca dil eğitimini ilgilendiren bir
konu değil, toplum hayatının bütün ögelerini yakından ilgilendiren yaşamsal kavramlar bütünüdür (Yalçın, 2002: 15). Bundan dolayı Türkçe dersleri sadece bilgi
edindirme dersleri değildir. Türkçe dersleri; edebiyat tarihi olmamakla birlikte öğrencilere hem Türkçenin işleyişi ile ilgili dil bilgisi kurallarını, Türk dilinin edebi
şahsiyetleri ve eserlerini aktarmayı hem de onların anlama ve anlatma temel dil
becerilerini geliştirmeyi amaçlar.
Temel dil becerilerinin her bireye hedeflenen düzeyde kazandırılması, öğretim
ortamında öğrenme aracı olarak kullanılan ders kitaplarının görsel tasarımından
araç metinlerine kadar kullanılan her ögenin iyi hazırlanıp sunulmasıyla mümkündür. Özellikle öğretmenlerin, öğretim programlarında öğrencilerin edinmesi
hedeflenen kazanımların gerçekleşmesinde önemli sorumlulukları vardır. Öğretmen, metinler aracılığıyla öğrencilere kazandırılması amaçlanan becerileri sınıfta işlediği metinden çekip çıkarabildiği, öğretici, işlevsel ve ilgi çekici etkinliklere
dönüştürebildiği, diğer öğrenme alanları, disiplinleri ile bağlantılar kurabildiği
zaman öğretme etkinlikleri amacına uygun gerçekleşmiş olur.
Okumanın Tanımı ve Eğitimi
7
İlköğretimin birinci kademesinde, okuma eğitimindeki amaç, ilk okuma
becerisini geliştirmektir. Bunun için 1-3. sınıflarda akıcı okuyabilme, okuma eylemine kendiliğindenlik, devinişsellik kazandırmak, bu eylemin psikomotor beceriye dönüşmesini sağlamak için daha çok sesli okuma etkinliklerine yer verilir. Çocuklara okuma alışkanlığı edindirmek için de ilgilerini çekebilecek, düzeylerine
uygun kitaplar okumaları sağlanmaya çalışılır. Bu süreçte okunan kitapların ve/
veya metinlerin kavranması ile ilgili etkinliklere fazlaca yer verilmez. İlköğretim
4 ve 5. sınıflardan itibaren öğrenme alanları disiplinlere ayrılır ve bilgi edinme, öğrenme süreci başlar. Özellikle ilköğretimin ikinci kademesinden itibaren gerçekleştirilen okuma etkinliklerinin amacı; okunan metinlerden bilgi edinmeyi, Türkçenin dışındaki derslerle baş etmeyi, öğrenme sürecinde öğrencileri okuduğunu
kavrama konusunda bilinçli okuyucular olarak hazırlamayı sağlamaktır. Okul
dönemi öğrenmeleri, özellikle sınıf ortamında yapılan etkinlikler büyük ölçüde
okuduğunu anlamaya bağlıdır (Tekin, 1980: 20). Öğretme-öğrenme araçlarının
çoğu basılı materyallerden oluşmaktadır, bunlarla baş etmek için de öğrencilerin
iyi kavrayıcılar olması gerekir. Okuduğunu doğru ve eksiksiz anlayan; duygu, düşünce, izlenim ve tasarımlarını belli bir amaca yönelik olarak açık ve anlaşılır bir
biçimde anlatabilen öğrencilerin, hemen hemen her derste başarılı olma şansları
yüksektir. Okul hayatında öğrencilerin derslerde göstereceği akademik başarı, iyi
geliştirilmiş okuduğunu anlama becerisine bağlıdır. Bloom vd. (1979: 49), geniş
örneklemler üzerinde yaptıkları araştırma sonuçlarına göre, hem ortaokul hem de
lise öğrencilerinin okuduğunu anlama başarıları ile dil ve edebiyat testindeki okuduğunu anlama başarıları arasında birbirini açılayan % 70 gibi yüksek ve olumlu
bir ilişkinin olduğunu belirlemişlerdir. Ayrıca dil ve edebiyat derslerinde olduğu
gibi, öğrencilerin okuduğunu anlama başarıları ile matematik testindeki başarıları
arasında ortaokul düzeyinde % 72, lise düzeyinde % 54; fen bilimleri testindeki
başarıları ile okuduğunu anlama başarıları arasında ise, ortaokul düzeyinde % 56
gibi orta düzeyde ve olumlu bir ilişkinin olduğunu ortaya koymuşlardır.
Aslında öğretim sürecinde öğrencilerin derslerde yaşadıkları akademik
yetersizliklerin temelinde okuduğunu anlayamama yatmaktadır (Tekin,
1980). Egelioğlu (1989), yaptığı araştırmada öğrencilerin okuduğunu anlama
düzeylerinin bilgi, kavrama ve uygulama basamağındaki öğrenmelerinde olumlu
etki oluşturduğunu ortaya koymuştur. Fidan ve Baykul (1994) da, ilköğretim öğrencilerinin okuduğunu anlama başarılarıyla diğer derslerdeki başarıları arasında
olumlu bir yönde ilişkinin olduğunu belirlemişlerdir. Bütün bu veriler, okuduğunu
anlama becerisi yeterince gelişmemiş öğrencilerin okul derslerinde başarılı olmayacağını, yani okullarda öğrencilere kazandırılmaya çalışılan öğrenme hedeflerinin gerçekleşmesinin mümkün olmayacağını göstermektedir.
8
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
Okuma; “yazıya geçirilmiş bir metne bakarak bunu sessizce çözümleyip anlamak veya aynı zamanda seslere çevirmek (TDK, 1998: 1675)”; sözcük, grafik, resim ve şekillerin, duyu organları yoluyla algılanması, önceki bilgilerden hareketle
anlamlandırılması ve yorumlanmasına dayanan zihinsel bir etkinliktir. Kaynaklarda genel olarak okuma, basılı bir metni, sessizce gözle izleyip anlamını kavramak veya seslendirmek olarak tanımlamıştır. Yapılan tanımların her biri okumayı
farklı bir yönden ele almaktadır.
Göğüş’e (1978: 60) göre okuma, bir yazının harflerini, sözcüklerini, imlerini
tanımak ve bunların anlamlarını kavramaktır. Binbaşıoğlu (1993: 15) okumayı,
basılı bir sayfadaki yazıdan düşünceyi anlamak veya okunan bir sayfadan anlam
çıkarma olarak tanımlar. Özdemir’e (1993: 13) göre okuma, basılı sözcükleri duyu
organları yoluyla algılayıp bunları anlamlandırma, kavrama ve yorumlamaya dayanan zihinsel bir etkinliktir. Kavcar ve diğerleri (1998: 41) daha geniş bir tanımla
okumayı, “bir yazıyı, sözcükleri, cümleleri, noktalama işaretleri ve öteki ögeleriyle
görme, algılama ve kavrama süreci”ne dayanan bir dizi fiziksel ve zihinsel etkinlikler bütünü olarak tanımlamaktadırlar. Sever (2004: 12) okumayı, zihinsel süreçler
açısından tanımlar. Ona göre okuma, bilişsel davranışlar ve psiko-motor becerilerin ortak çalışmasıyla, yazılı sembollerden anlam çıkarma etkinliği, yazının anlamlı ses hâline dönüşmesidir.
Okumanın tanımlanmasında kullanılan anlama, kavrama, zihinsellik, zihinsel süreç terimlerinden başka, dikkati seslendirme çekmektedir. Okumayı, yazılı ve
basılı işaretleri, belli kurallara uyarak anlamlı bir seslendirme (Rozan, 1982: 19;
Akçamete, 1989: 735-753; Sever, 2004: 12; Öz, 2001: 193) olarak tanımlayanlar da
vardır.
Harris ve Sipay’e göre okuma, “yazı dilinin anlamlı olarak yorumlanmasıdır”
(1990: 10). Tinker ve McCullough (1968: 8) ise okumayı, geçmiş yaşantılar aracılığıyla metinden oluşturulan anlamların hatırlanması ve okuyucunun önceden
sahip olduğu kavramları kullanarak yeni anlamlar kurması için uyarıcı görevinde olan yazılı sembollerin tanınması, algılanması süreci olarak tanımlar. Smith
ve Dechant’a (1961) göre okuma yazılı bir metnin yorumlanması sürecidir. Söz
konusu yorumlama için de iki bilişsel işlem, “tanıma (recognition) ve algılamadan
(perception)” geçer.
Burada tanıma (recognition) harf ve kelimelere ilişkindir. Tanıma etkinliğini,
materyalin beyinde algılanması, anlam oluşturma süreci izler. Okuma ile ilgili yapılan tanımların hepsi; okur, metin ve metinden bir anlam kurma süreci üzerine
yoğunlaştığı görülmektedir.
Okumanın Tanımı ve Eğitimi
9
Okuma tanımlarında, araştırmacıların anlama ve kavrama üzerine yoğunlaşmaları, Akyol’a göre yeterli değildir; çünkü okuma, yazılı ve yazısız kaynaklar,
okuyucu ve çevrenin karşılıklı etkileşimi sonucu oluşmaktadır. Anlam ne kitabın
kendisinde ne de içinde bulunulan ortamdadır (1997: 26-28). Bu durumda anlam,
okuyucunun rehberliği ve diğer unsurların da yardımına dayanan bir etkinliğin, etkileşimin sonucu oluşturulmaktadır.
Uzun yıllar okuma üzerinde araştırmalar yapan Stauffer (1969: 5), gerek öğrencilere yazdırdığı kompozisyonlardan gerekse bu konuda bir yıldan yirmi beş
yıla kadar deneyimi olan öğretmenlerden “Okuma nedir?” sorusuna aldığı cevapları şu başlıklar altında toplamıştır:
•
Okuma, karmaşık bir süreçtir.
•
Okuma, basılı bir metinden anlam çıkarmadır.
•
Okuma, basılı kelimeyi anlama ve seslendirme kabiliyetidir.
•
Okuma, işaret, harf veya sembollerin ne anlama geldiğini yorumlamaktır.
•
Okuma, yazarın basılı sözcüklerle anlatmak istediği, vurguladığı düşünceleri almaktır.
Stauffer’in öğretmen ve öğrencilerden okumanın ne olduğu ile ilgili aldığı
cevaplar, bu konuda yapılan tanımların aşağı yukarı hepsini kapsamaktadır. Bunlardan hareketle okumanın ne olduğundan çok, nasıl yapıldığı veya gerçekleştiği
üzerine durmak daha yararlı olacaktır.
Okumanın, çoğu zaman ilk okuma ve yazmayı öğrenmiş olma, yani okuryazarlık (literacy) anlamında kullanıldığı da görülmektedir. İlk okuma ve yazma;
okuma becerilerinin, harf ve kelime seslendirebilmenin sadece başlangıcıdır. Bir
birey okuma ve yazma becerisini kazanmış olsa dahi bunu sürekli kullanmadığında, geliştirmediğinde bu becerilerin zamanla köreldiği ve dolayısıyla bireyin
ileriki hayatında bunun fazla bir değer taşımadığı da bilinmektedir (Güneş, 1994:
505). Bu tanımlardan yola çıkarak okuma; görme, algılama, dikkat, odaklanma,
hatırlama, ilişki kurma, kavrama, değerlendirme, seslendirme gibi farklı bileşenlerden oluşan bilişsel ve fiziksel duyu organlarının aynı anda işlemesine dayanan
karmaşık bir süreç olarak tanımlanabilir.
Okumanın, genel anlamda sadece okuma-yazmayı bilmeden ibaret olmadığına dikkat çekmek için son yıllarda “işlevsel okur-yazarlık” kavramı kullanılmaya başlanmıştır. İlk defa 1956’da UNESCO Uluslar arası Okuma Araştırmaları
Toplantısı’nda kullanılan bu kavram, bireyin bütün yaşam etkinliklerinde başarılı
olması için gerekli bilgi ve becerilere sahip olmasına olanak sağlayan okur-yazar-
10
Okuma Eğitimi Kuram ve Uygulama
lık anlamında kullanılmıştır (Devrimci, 1993: 6-7). Okumayı “okur-yazar” olma ile
bir tutma ne kadar yanlışsa, sadece “okuduğunu anlama” olarak değerlendirmek de
doğru değildir.
Günümüzde bilgi -belki de duygular da- her yönüyle o kadar değişmektedir
ki bir Ortaçağ kâtibinin yeterlilikleri olan okuma, yazma ve temel matematiksel
işlemleri bilme; insanın kendisini, çevresinde olup bitenleri anlaması ve doğru
değerlendirmesi için yeterli olamamaktadır. Yeterli olmayan sözcük veya sayılara
dayanan kazanılmış yeteneklerin, yeni becerilerle desteklenmesi kaçınılmaz olmuştur. İnsanın yaşamını derinden etkileyen teknolojik gelişmelerle birlikte becerilerimiz yetersiz kalmakta, alışkanlıklarımızın çoğu değiştirmektedir. Klasik
anlamda bilinen okuryazarlık becerileri, hızla değişen yaşam koşulları karşısında
insanın değişime uyum sağlaması için yeterli olamamaktadır. Çünkü okuryazarlık
alanları da oldukça çeşitlenmiştir. Görsel okuryazarlık, medya okuryazarlığı, bilgisayar okuryazarlığı, kültür okuryazarlığı gibi…
Okumanın insan hayatında önemli bir yeri vardır. İnsan hem okul dönemi
boyunca hem de bunun dışında kalan zamanlarda birçok bilgiyi kitap, gazete ve
dergi gibi yazılı kaynakları okuyarak edinir. Bunun dışında, özellikle iş hayatında
bilgi alışverişinin büyük bir bölümü, resmî yazışmalar okuma yoluyla gerçekleştirilir. Bu durumda insan için genel okuryazarlık düzeyinde bir “okuma” becerisine sahip olmanın ötesinde, okuduğunu doğru ve eksiksiz kavrama becerileri
edinmek daha işlevsel ve önemlidir. İki ayrı kavram gibi görünen okuma ve
kavrama gerçekte birbirini tamamlayan bir bütünün iki ayrı parçasıdır ve eğitim
sürecinde sürekli olarak geliştirilmelidir.
2. Okuma Eğitimi
Öğretim etkinlikleri, bireylere yeni bilgi ve beceriler kazandırmayı, onların
davranışlarında istenen değişiklikleri yapmayı amaçlar. Öğrencilere bir öğretim
sürecinde kazandırılması amaçlanan bilgi ve becerileri edindirmek, her düzeyde
öğretim hizmeti veren kurumların temel görevidir.
Günümüzde hızla gelişen yaşam koşullarına uyum sağlama ihtiyacını sosyal
yapıyı oluşturan kurumlardan bireylere kadar herkes hisseder. Zamanla bilgi teknolojilerinin yarattığı değişime uyum sağlayabilmek için yeni bilgi ve beceriler
edinmek veya var olan bilgi ve becerileri geliştirmek gerekir. Günümüzde çocuklar
sinema, televizyon, radyo vb. iletişim araçlarından görme ve işitme yoluyla birçok
bilgi, beceri ve hatta görüş ve tutum edinebilmektedirler. Ancak bu, onların sosyalleşmesi, bilgi ve beceri bakımından donanımlı bireyler olarak yetişmesi için
yeterli değildir. Çünkü yetişmekte olan bireylerin çok daha geniş ve zengin bilgi
Okumanın Tanımı ve Eğitimi
11
kaynaklarına erişmeleri, bu kaynaklardan kendi ihtiyaçlarına göre yararlanmaları gerekir. Okullarda okutulan derslerin büyük bir çoğunluğu ile baş etmek için
öğrencilerin iyi bir okuduğunu anlama becerisi ve alışkanlığı kazanmış olmasını
gerektirir (Kavcar, Oğuzkan ve Sever 1998: 41). Okulda iyi bir akademik başarı
sağlayabilmek, iyi geliş(tiril)miş bir okuma becerisi ile mümkündür.
Okuduğunu anlama, sadece metinde geçen anlamı bilinmeyen kelimeleri anlamlandırmak veya onların sözlükteki anlamını bulmak değildir. Anlamak,
okunan metni bütün yönleri ile kavramaktır. Kavramanın belirtisi ise metni değerlendirebilmek, ondaki bilgiyi içselleştirecek kadar kendine mal edebilmek, onu
yorumlayabilmektir. Gray ile Rogers, yorumu şöyle tanımlarlar: “Yazarın sözlerini, öne sürdüğü görüşlerini anlayarak ana düşüncesini kavramak; yazarın doğrudan anlatmadığı düşünceleri de kavrayıp, düşüncesinin kapsamını belirlemek;
okuduğunu doğruluk, geçerlik ve değer yönlerinden ölçebilmek; anladığını, duyduğunu davranışlarında ve yaptıklarında uygulayabilmek…” (akt: Göğüş, 1978:
78). Türkçe derslerinde olduğu gibi diğer derslerde de okumanın önemli bir yeri
vardır. Derslere ilişkin öğretme-öğrenme etkinlikleri ana dille gerçekleşmektedir. Öğrenim sürecinin her kademesi için hazırlanan öğretim programlarında yer
verilen Türkçe ile ilgili dersler ve bunlar aracılığı ile yapılan dil eğitimi çalışmaları,
öğrencilerin anlama ve anlatmaya dayalı temel dil becerilerini geliştirmeyi hedefler. Özellikle temel eğitimde okutulan Türkçe dersleri, öğrencilerin genel kültürlerini, dilin işleyiş ve kullanım kurallarını öğretme, öğrenme alanları Matematik,
Fen Bilgisi, Sosyal Bilgiler gibi diğer derslerle baş etme, öğrenme becerilerini
geliştirme gibi önemli amaçları vardır. Yani öğrencilerin öğrenim sürecinin her
aşamasında iyi bir akademik başarı elde etmeleri için onların dinlediğini-izlediğini ve okuduğunu iyi kavrayan; duygu ve düşüncesini sözlü ve yazılı olarak iyi
anlatan bireyler olarak yetişmelerini sağlamak gibi önemli amaçları vardır.
Öğretme-öğrenme etkinliklerinin büyük bir kısmının okuduğunu kavramaya
dayandığı kabul edilirse, okuma sonucunda metni kavrama gerçekleşmemişse,
okuma amacına ulaşmamıştır. Okullarda, özellikle ilköğretimin ilk yıllarında, 1-3.
sınıflarda, anlama dayalı okuma etkinliklerinden çok, dilde ses karşılışığı olan
şekilleri, harfleri seslendirmeye yönelik bir okuma eğitimi yapıldığından, metni
kavramak ikinci planda kalmaktadır. Bunun temelinde, öğrencilere akıcı, hızlı
bir okuma becerisi edindirme kaygısı gibi bazı sebepler yatmakla birlikte, temel
eğitim olarak kabul edilen İlköğretim Türkçe Eğitimi Müfredat Programları incelendiğinde (bk. Temizyürek ve Balcı, 2006) okuduğunu anlama becerisinin, 1949
Ortaokul Türkçe Programının hazırlanmasına kadar genel olarak temel okuryazarlık olarak görülmesinden kaynaklandığı söylenebilir. Bu durum, geleneksel
yapıdaki öğretme-öğrenme anlayışının öğrenmeye olan bakış açısıyla ilgilidir (Sa-
Download

Hal t Karatay