eyd
Ekonomik Yaklaşım
Derneği / Association
Ekonomik Yaklaşım 2014, 25(92): 1-17
www.ekonomikyaklasim.org
doi: 10.5455/ey.35510
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde
Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi:
Türkiye Örneği1
Derya FINDIK2
08 Mayıs 2014’de alındı; 12 Eylül’de kabul edildi.
25 Eylül 2014’den beri erişime açıktır.
Received 08 May 2014; accepted 12 September 2014.
Available online since 25 September 2014.
Araştırma Makalesi/Original Article
Özet
Bu çalışmada işletme düzeyinde bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) kullanımını belirleyen faktörler
Türkiye’de faaliyet gösteren farklı büyüklükte 989 işletme üzerinde incelenmiştir. Bu faktörler, işletme büyüklüğü
ve yabancı sermaye gibi işletmeye ait özelliklerin yanısıra beşeri sermaye, uluslararasılaşma, kurum-içi veya
kurum-dışı Ar-Ge faaliyetleri, örgütsel yenilik ve çevresel faktörleri içermektedir. İşletmelerin BİT adaptasyonunu
inceleyen literatürde sayılan faktörlerin önemli bir kısmı yer alırken, örgütsel yenilik ile BİT adaptasyonu
arasındaki ilişki üzerine çok fazla çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmada teknoloji kullanımı basit düzeyden ileri
düzeye ilerlediği durumda örgütsel yeniliğin BİT adaptasyonu üzerinde nasıl bir etkiye sahip olduğu
incelenmektedir. Çalışmanın sonuçlarına göre, işletme büyüklüğü, bilgisayarın genel ihtiyaçlardan ziyade intranet
teknolojisi yoluyla işletme içi bilgi alışverişini sağlamak veya ekstranet ağı aracılığıyla işletmenin dışarıdaki
paydaşları ile veri ve enformasyon alışverişini artırmak gibi daha spesifik ihtiyaçlar için kullanıldığı durumda daha
etkili bir unsur haline gelmektedir. Örgütsel yeniliğin pozitif etkisi ise bilgisayarın genel amaçlar için kullanıldığı
durumda sözkonusudur.
Anahtar Kelimeler: BİT, adaptasyon, işletmeler, teknoloji, Türkiye.
JEL Sınıflaması: O53.
© 2014 EYD tarafından yayımlanmıştır
1
Bu çalışma “XVI. Türkiye’de İnternet Konferansı’nda sunulmuş metnin geliştirilmesi sonucunda son halini almıştır.
2
Yazışmadan sorumlu yazar (Corresponding author). ODTÜ, Bilim ve Teknoloji Politikası Çalışmaları. E-posta:
[email protected]
Ekonomik Yaklaşım ISSN 1300-1868 print © 2014 Ekonomik Yaklaşım Derneği / Association - Ankara
Her hakkı saklıdır © All rights reserved
2
Derya FINDIK
Abstract
The Effect of Organizational Innovation on ICT Adoption of
Business Enterprises: The case of Turkey
The aim of this study is to investigate the firm level determinants of ICT adoption by the Turkish business
enterprises. These factors which are commonly used in adoption literature, include organization size, foreign share,
internationalisation, internal and external R&D, organisational innovation, and environmental factors. Only a few
papers have attempted to analyze the role of organisational innovation in ICT adoption. This study aims to fill this
research gap in the literature. We used firm level data collected by Turkish Statistical Institute (TUİK, 2008a;
2008b). The data for this study consists of 989 firms in manufacturing and services sectors. This study has two
main findings. First, organization size play a crucial role in adopting advanced technologies. Second, the effect of
organisational innovation on ICT adoption is positive only for computer usage.
Keywords: ICT, adoption, business enterprises, technology, Turkey.
JEL Classification: O53.
© 2014 Published by EYD
Bu makalenin adını ve doi numarasını içeren aşağıdaki metni kolayca kopyalamak için soldaki QR kodunu taratınız.
Scan the QR code to the left to quickly copy the following text containing the title and doi number of this article.
The Effect of Organizational Innovation on ICT Adoption of Business Enterprises: The case of Turkey
http://dx.doi.org/10.5455/ey.35510
1. Giriş
Teknolojik gelişmenin bir göstergesi olarak bilgi ve iletişim teknolojilerinin (BİT)
benimsenmesi ve kullanımı bilgi temelli ekonomi ve sürdürülebilir ekonomik büyüme
kavramlarının temellerinin atılmasını sağlamıştır. Bir işletmede bilgi ve teknoloji altyapısının
olması ve bu teknolojilerin yaygın kullanımı, tedarikçiler ve müşteriler arasındaki ilişki ağını
kurarken aynı zamanda yeni iş fırsatlarının doğmasını sağlamaktadır (Hsieh ve Lin, 1998).
Gelişmekte olan ülkelerde teknolojik gelişme, yeni bir teknolojinin üretilmesinden
çok varolan teknolojinin benimsenmesi süreci olarak algılanmaktadır. Bununla birlikte,
gelişmekte olan ülkeler de varolan teknolojinin kullanım şekillerini çeşitlendirip yeni
yöntemler ve beceriler geliştirerek rekabetçi bir avantaja sahip olabilirler. Türkiye’de 1990’lı
yıllardan bu yana BİT kullanımında önemli bir artış gözlenmiştir. Bunun temel nedenleri
arasında son yıllarda hizmet sektörünün büyümesi, Ar-Ge ve inovasyon faaliyetlerinin artışı,
BİT kullanımının yaygınlaşmasıyla maliyet ve fiyatlardaki düşüş, ve risk sermayesini
düzenleyen kurallarda yapılan değişiklikler ile yazılım sektöründe faaliyet gösteren işletme
sayılarındaki artış sayılabilir.
Son yıllarda Türkiye’de intranet ve ekstranet gibi BİT göstergelerinin işletmeler
tarafından kullanımı artmıştır. İntranet teknolojisi bilgisayarı işletme bünyesindeki bilgileri ve
bilgi işlem kapasitesini paylaşmak için kullanmaya dayanmaktadır. Ekstranet teknolojisi ise
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
3
işletmenin dışardaki paydaşları ile veri ve enformasyon paylaşımı için mevcut
telekomünikasyon altyapısını kullanarak oluşturduğu bilgisayar ağına verilen addır.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından toplanan “Girişimlerde Bilişim
Teknolojileri Kullanımı Anketi (2007-2009)” verilerine göre, 2007 ile 2009 yılları arasında
intranet teknolojisinin kullanımı %50, ekstranet teknolojisinin kullanımı ise %65 oranında
artmıştır. Buna ek olarak 2007 yılında işletmelerin %80’i ürünlerinin internet üzerinden satışa
uygun olmadığını ifade ederken bu oran 2009’da %55’e düşmüştür. İlgili dönemde talep
yönünde de değişim yaşanmış ve müşteriler 2009 yılında 2007 yılına göre internet üzerinden
alışverişe hazır duruma gelmişlerdir. Benzer iyileşme güvenlik problemi, yasal çerçevenin
hazır olmayışı, lojistik ile ilgili yaşanan zorluklarda da gözlemlenmektedir (Bkz. Tablo1).
Tablo 1. E-ticaretin Önündeki Engeller (%)
İnternet üzerinden satışları engelleyen faktörler
Ürünün internet üzerinden satışa uygun olmaması
Müşterilerin internet üzerinden alışveriş yapmaya hazır olmaması
Güvenlik Problemleri
Yasal Çerçevedeki belirsizlik
Lojistik sorunlar
2007
20
80
70
55
50
2008
36.4
56.7
55.3
57.1
41
2009
44.6
47.6
38
40
29
Kaynak. TÜİK (2007, 2008a, 2009)
Tüm bu göstergeler göz önüne alındığında Türkiye’de faaliyet gösteren işletmelerin
BİT kullanımı yönünde gelişme sağladıkları varsayımına ulaşılabilir. Bu çalışmada teknoloji
kullanma düzeyindeki bu artışın temel belirleyicileri işletme düzeyinde veri kullanılarak
incelenmektedir.
Bu çalışmanın BİT teknolojilerinin işletmeler tarafından benimsenmesi ve
kullanılması ile ilgili yazına çeşitli katkıları bulunmaktadır. Bunlardan ilki, işletmelerin BİT
adaptasyonunu inceleyen çalışmaların daha çok gelişmiş ülkelerde yoğunlaşması, gelişmekte
olan ülkelerde ise bu tür çalışmaların sayısının azlığıdır. Bu çalışma gelişmekte olan ülke
sınıflandırmasında yer alan Türkiye’de (UNCTAD, 2013) BİT adaptasyonunun işletme
düzeyinde veri kullanılarak ölçülmesiyle ilgili literatüre katkıda bulunmaktadır. Çalışmanın
ikinci katkısı ise işletme kaynaklarının BİT adaptasyonuna etkilerinin gelişmiş ülke
örnekleriyle “ölçek etkisi”, “Ar-Ge faaliyetleri” ve “beşeri sermaye” gibi etkiler göz önüne
alındığında paralellik göstermesidir (Fabiani vd., 2005; Galliano ve Roux, 2008; Giunta ve
Trivieri, 2007; Haller ve Siedschlag, 2011; Martins ve Oliveira, 2008; Moriones ve Lopez,
2005). Üçüncü olarak BİT adaptasyonu ile ilgili çalışmalarda örgütsel yeniliğin etkisini ele
alan çalışmalar oldukça azdır (Hollenstein, 2004; Moriones ve Lopez, 2005). Teknoloji ile
örgütsel yenilik arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar, örgütsel değişimin temel kaynağı
olarak teknolojiyi tartışmışlardır (Bensghir ve Leblebici, 2001). Bu çalışma farklı olarak
örgütsel yenilik ile BİT adaptasyonu arasındaki ilişkinin ters yönlü olabileceğini varsayarak
örgütsel yeniliğin teknoloji adaptasyonunu etkileyip etkilemediğini incelemektedir. İlgili
literatüre bu yönde katkıda bulunmaktadır. Son olarak işletme düzeyinde veri bulmanın
zorluğu sebebiyle BİT adaptasyonu ile ilgili analizler genel olarak makro düzeydedir. Bu
4
Derya FINDIK
çalışmada işletme düzeyinde veri kullanıldığı için BİT adaptasyonu mikro düzeyde
incelenebilmektedir.
Bu çalışmadaki bölümler şu şekilde organize edilmiştir: Yazın taraması bölümünde
işletme düzeyinde BİT adaptasyonunu etkileyen faktörler ile ilgili uluslar arası yazından
örneklere değinilmiştir. Ampirik model bölümünde bu çalışmada kullanılan kesirli logit ve
probit modelleri tanıtılmıştır. Verinin tanımlanması isimli bölümde bu çalışmada kullanılan
verilerin kaynağı ve özellikleri aktarılmıştır. Tahmin sonuçları bölümünde ise ampirik modele
verinin uygulanmasıyla elde edilen sonuçlar tartışılmaktadır. Son bölümde çalışmanın
sonuçları değerlendirilmiştir.
1. Yazın Taraması
İşletme düzeyinde BİT kullanımını etkileyen faktörlere odaklanan Matthews’un
(2007) yaptığı çalışmada küçük ölçekli işletmelerin teknoloji adaptasyonunda ön plana çıkan
faktörler; işletme büyüklüğü, işletmenin faaliyet gösterdiği sektör ve coğrafi konumlanışı,
nitelikli işgücü, yönetsel bilgi ve beceriler ile işletme sahibinin tecrübesidir. Shiels vd. (2003)
ve Pohjola’nın (2003) yaptıkları çalışmalarda ise işletme büyüklüğünün yanı sıra işletmenin
bağlı olduğu sanayi grubu ve ihracat yapıp yapmaması gibi faktörler incelenmiştir. Bu
değişkenlerin yanı sıra Hollenstein de (2004) teknoloji kullanımında örgütsel atmosferin rolü
vurgulanmış ve bilişim teknolojileri ile iş süreçlerinin yeniden örgütlenmesine değinilmiştir.
İşletme düzeyinde BİT adaptasyonunu etkileyen faktörler ve bu faktörlerin beklenen etkileri
ile ilgili çalışmalar Tablo 2’de yer almaktadır. Bu çalışmada kullanılan faktörler; işletme
büyüklüğü ve yabancı sermaye gibi işletme özelliklerinin yanı sıra uluslararasılaşma, beşeri
sermaye, kurum içi ve kurum-dışı Ar-Ge ile örgütsel yeniliktir. İşletmenin faaliyet gösterdiği
sanayi kolu da çevresel faktör olarak çalışmada yer almaktadır (Bkz. Şekil 1).
Şekil 1. Araştırma Modeli
İŞLETME ÖZELLİKLERİ
İşletme büyüklüğü
Yabancı sermaye
ULUSLARARASILAŞMA
İhracat
BİT BENİMSENMESİ
Bilgisayar kullanıcılarının oranı
İntranet kullanımı
Ekstranet kullanımı
ÖRGÜTSEL
YENİLİK
KURUM İÇİ AR-GE
KURUM DIŞI AR-GE
BEŞERİ SERMAYE
Bilişim uzmanlarının
varlığı
ÇEVRESEL
FAKTÖRLER
Sanayi
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
5
Tablo 2. BİT Adaptasyonunu Etkileyen Faktörler
Değişkenler
Beklenen
Etki
Motivasyon
Literatür
İşletme büyüklüğü
+
+
Ölçek ekonomisi
Uluslararası ticaret ağına erişim
Riskin azalması
Önemsiz etki
Rekabet baskısı
Öğrenme etkisi
Özümseme kapasitesi ve tecrübe
Kalite güvencesi
Esnek örgütlenme
Teknik kapasite
İşletmeler arası bilgi ve tecrübe aktarımı
Fabiani vd. (2005)
Galliano ve Roux (2008); Premkumar ve
Roberts (1999); Gourlay ve Pentecost(2002)
Teo ve Ranganathan(2004)
Galliano ve Roux (2008); Fabiani vd. (2005);
Hollenstein (2004); Hall ve Khan (2003)
Hollenstein (2004)
Hollenstein (2004); Arvanitis ve Hollenstein
(2001); Arvanitis (2005)
Rosenberg (1972); Almeida (1996)
Yabancı sermaye
Uluslararasılaşma
Beşeri sermaye
n.s.
+
+
+
Örgütsel yenilik
+
Sektör
Not: n.s. önemsiz
İşletme düzeyinde BİT kullanımını etkileyen faktörlerin BİT adaptasyonuna etkisi ile
ilgili literatüre ayrı ayrı bakıldığında;
1.1. İşletme Büyüklüğü
İşletme büyüklükleri ile ilgili bir sınıflandırma yapmak gerekirse; 10-49 arası çalışanı
olan işletmeler küçük ölçekli işletme, 50-249 arası çalışanı olanlar orta ölçekli işletmeler, 250
ve üzeri çalışanı olan işletmeler ise büyük ölçekli işletmeler olarak değerlendirilmektedir.
Çalışan sayısı 10’dan daha az olan işletmeler mikro ölçekli işletmeler olarak anılmaktadır.
İşletme büyüklüğü ile BİT kullanımı ya da adaptasyonu arasındaki ilişkiyi inceleyen
uygulamalı çalışmalar bu ikisi arasındaki ilişkinin pozitif olduğu yönündedir (Fabiani vd.,
2005; Baldwin vd., 2004; Delone, 1981; Morgan vd., 2006; Teo ve Tan, 1998; Thong, 1999;
Moriones vd., 2007). Buna göre büyük işletmeler, organizasyon içinde BİT teknolojilerinin
kullanımının yaygınlaşmasını hazırlayan süreçlerde küçük ölçekli işletmelere göre
uzmanlaşmıştır. KOBİ olarak adlandırılan küçük ve orta ölçekli işletmeler ise, çoğu zaman
karşılaştıkları finansal krizleri bertaraf etmek için dış kaynaklara ihtiyaç duymaktadırlar ve
yeni teknolojilere adaptasyonun getirdiği birtakım ek maliyetlere katlanmak hususunda
isteksiz davranabilirler.
1.2. Yabancı Sermaye
İşletmeler yeni teknolojileri adapte etme aşamasında ortaya çıkan riskleri yabancı
sermaye sayesinde azaltarak yeni beceriler geliştirebilir ve varolan teknolojiyi daha hızlı bir
şekilde adapte edebilirler (Moriones ve Lopez, 2007; Haller ve Siedschlag, 2011). Yabancı
sermaye yatırımının bu tür sonuçlar doğurması büyük ölçüde adapte edilecek teknolojinin
karakterine ve teknolojinin adapte edileceği ülke veya işletmede fiziksel ve beşeri altyapının
yeterli olmasına bağlıdır. İlk olarak, dış kaynaklardan temin edilen ürün ya da hizmetler
6
Derya FINDIK
herhangi bir teknolojik uzmanlık gerektirmiyorsa bu durumda yabancı sermayenin yeni
beceriler geliştirmesi gibi bir etkisinden söz edilemez. İkinci olarak, yabancı sermayenin katkı
sağlayabilmesi için transfer edilen teknoloji ile mevcut becerilerin birbiriyle uyuşması
gerekmektedir. Eğer teknolojinin transfer edildiği ülke yabancı sermayenin yatırım yaptığı
teknolojiyi tersine mühendislikle öğreniyor ve başka kullanım şekillerine çevirebiliyorsa o
zaman yabancı sermayenin katkısından söz edilebilir. Ek olarak, teknolojinin transfer edildiği
ülke/sektör veya işletmenin içinde bulunduğu politik iklim de yabancı sermayenin katkısı
düşünüldüğünde oldukça önem taşır. Örneğin, yabancı sermaye üzerindeki bir vergi indirimi
veya teknolojinin transfer edildiği ülkede işgücü maliyetlerinin düşük olması yabancı sermaye
açısından birer cazibe unsurudur.
Sayılan bu faktörlerin hazır olması durumunda yabancı sermaye teknoloji
adaptasyonunu hızlandırmaktadır. Bunun temel nedenleri arasında yabancı sermayeli
işletmelerin yerli işletmelere göre uluslararası düzeydeki birçok teknolojik gelişme ile ilgili
uzmanlığa sahip olması sayılabilir.
1.3. Beşeri Sermaye
Gerek bilişim sektöründe faaliyet gösteren işletmelerde gerekse diğerlerinde işletme
içerisinde bilişim uzmanlarının istihdam edilmesi bilginin yayılımı konusunda bilişim uzmanı
olmayan işletmelere göre daha hızlıdır. Bir başka deyişle, işgücünün niteliksel kompozisyonu
teknoloji adaptasyonunda ön plana çıkmaktadır. Vurgu “nitelik” üzerine olduğunda bunu
sayısallaştırmak bir o kadar zor olmakla birlikte, işgücünün eğitim seviyesi, işletme içerisinde
BİT konusunda eğitim verilip verilmemesi ve bu eğitimi alanların sayısı, işletme içerisinde
bilişim uzmanlığı gerektiren pozisyonlarda çalışanların sayısı ya da bilişim uzmanlarının
istihdam edilip edilmemesi gibi çeşitli ölçütler kullanılmaktadır. Luchetti vd.’nin (2004)
İtalya için yürüttüğü çalışmada eğitim seviyesi ile teknoloji adaptasyonu arasında pozitif bir
ilişki olduğu tespit edilmiştir. Diğer bazı çalışmalarda ise işletme içi BİT eğitimi ile
işletmenin teknolojiyi absorbe etmesi arasında yakın bir ilişki bulunmuştur (Hollenstein,
2004; Arvanitis, 2004). Mesleki sınıflandırma beşeri sermayeyi ölçmek için kullanılan bir
diğer değişkendir. Buna göre; yönetim kademesinde çalışanlarla üretimde çalışanlar arasında
teknoloji adaptasyonu açısından anlamlı bir farklılık olup olmadığı Haller vd.’nin (2007)
çalışmasında incelenmiş, ilk grupta çalışanların teknolojiye uyum kabiliyetlerinin ikinci gruba
göre daha iyi olduğu sonucuna varılmıştır. Martins ve Oliveira (2008) işgücünün BİT
yeteneğini ölçmek üzere internet kullanımını bir değişken olarak kullanmıştır. Son olarak,
Moriones ve Lopez (2007) çalışan yaşını işgücünün niteliğini değerlendirmede kullanmıştır.
Buna göre, genç çalışan grubu ile yaşlı olanların BİT kullanımlarını incelemiş ve genç
çalışanların daha avantajlı olduğunu vurgulamıştır.
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
7
1.4. Örgütsel Yenilik
Örgütsel yenilik kavramı ilgili yazında kalite güvencesi, esnek örgütlenme, takım
çalışması ve çoklu beceri gibi işletmeye dair kavramlarla ifade edilmektedir. Karar alma
süreçlerinin dikey ya da yatay yönde gerçekleşmesi iş süreçlerinin organizasyonda nasıl
yürütüldüğüne ilişkin bilgi verir. Moriones ve Lopez (2005) çalışmasında, iş süreçlerindeki
değişikliklerin BİT adaptasyonuna olan etkisine bakılmıştır. Bu değişken iki şekilde
ölçülmüştür. Bunlar; kalite güvencesi ve esnek örgütlenmedir.
Üretim süreçlerinin hem kontrol hem de analiz edilmesi için kalite yönetim sistemleri
BİT kullanımını gerektirir. Bu sebeple, kalite sistemi işletmelerin BİT teknolojilerine yatırım
yapmalarını teşvik etmektedir. Kalite kontrol sistemlerinin ileri düzeyde kullanıldığı
işletmelerde süreç etkinliği, çalışan memnuniyeti ve hizmet kalitesinin geliştirilmesi gibi
bilişim sistemlerinin pozitif etkisi birçok farklı alanda gözlemlenmektedir (Fok vd., 2001).
Esnek örgütlenmede sorumluluk işletmenin tüm birimlerine dağıtılmıştır. Bu tür
örgütlenmelerde karar alma süreçlerinin hiyerarşik olması yapılan işin doğası gereği arzu
edilen bir durum değildir. İşlerin proje bazlı ve çalışma saatlerinin esnek olması kararların
zaman zaman birim düzeyinde alınmasını zorunlu kılmaktadır.
Hollenstein (2004) çalışmasında işyeri örgütlenmesi ile BİT adaptasyonu arasındaki
ilişkiyi incelemiştir. Bu değişkeni takım çalışması, görev rotasyonu ve çoklu beceri ile
ölçmüştür. Takım çalışmasında öngörülen çalışanın mümkün olduğunca karar alma
mekanizmalarına dâhil edilmesidir. Görev rotasyonunda ise aynı birim içerisinde farklı görev
tanımları olan kişilerin görev değişikliği yapması olarak tanımlanmaktadır. Bu iki değişken,
bilginin örgüt içerisinde yayılımını sağlamaktadır. Çalışmada, takım çalışmasının BİT
adaptasyonu üzerindeki etkisi pozitif ve anlamlı iken aynı durum görev rotasyonu için geçerli
değildir.
1.5. Uluslararasılaşma
Uluslararasılaşma işletmenin ihracat faaliyetlerini ifade etmektedir. İşletmelerin
teknoloji adaptasyonu ile ihracat davranışları arasındaki bağıntıyı açıklayan birçok faktör
bulunmaktadır. Bunlardan ilki, ihracat yapan işletmelerin yurtdışındaki müşterileri
aracılığıyla en son teknolojik gelişmeleri öğrenebilmesidir (Hodgkinson ve McPhee, 2002).
İkinci olarak ihracata konu olan ürün ya da hizmetin teknolojideki son gelişmeleri öğrenmeyi
zorunlu kılmasıdır. Örneğin ihracata konu olan ürün ya da hizmet teknoloji temelli ise ve bu
ürün ya da hizmetin ihracatı süreklilik arz ediyorsa ihracatçı işletme o ürünün ya da hizmetin
üretilmesi için gerekli olan teknolojiyi öğrenmekle yükümlü olur. Sonuncu faktör uluslararası
rekabet baskısıdır. Buna göre, işletmenin faaliyet gösterdiği sektördeki rekabetçilerin varlığı
yeni teknolojilerin adaptasyonu ve kullanımını artırabilir (Fabiani vd. 2005; Hollenstein,
2004).
8
Derya FINDIK
Hollenstein (2004), Haller vd. (2007) ve Giunta vd. (2007), rekabetçiliğin bir
göstergesi olarak ihracatın toplam satışlar içindeki payını kullanmıştır. İhracat değişkenini, 1
ve 0 değerlerini alan bir kukla değişken olarak kullanmak ta mümkündür (Luchetti vd., 2004).
Sayılan çalışmalarda ihracat ile BİT adaptasyonu arasında doğrusal bir ilişki olduğu
saptanmıştır. Bu çalışmada bu 4 başlık altında yer alabilecek farklı açıklayıcı değişkenler
kullanılarak teknoloji adaptasyonunu belirleyen faktörler incelenecektir. Bir sonraki bölümde
çalışmanın dayandığı ampirik model tanımlanacaktır.
2. Ampirik Model
İşletme düzeyinde BİT adaptasyonunun yapısını ortaya çıkarmak amacıyla, kesirli
logit ve probit modelleri kullanılmıştır. Kesirli logit modeli ilk defa Papke ve Wooldridge
(1996) ile Wooldridge (2002) tarafından geliştirilmiştir. Bu model araştırmaya konu olan
bağımlı değişken 0 ile 1 değerleri arasında kesirli bir yapıya sahip olduğu zaman uygulanan
bir yöntemdir. Bu çalışmada, işletmenin temel aktiviteleri çerçevesinde haftada en az 1 defa
bilgisayar kullananların sayısının toplam çalışan sayısına oranı, işletmede bilgisayar kullanım
yoğunluğunu vermektedir. Kesirli logit modelini
E(y|x) = exp(xβ) / [1+exp(xβ)] = Λ(xβ)
(1)
şeklinde ifade etmek mümkündür. Bu denkleme göre bağımlı değişken olan y’nin x açıklayıcı
değişken (ler) ine göre değeri probit modelinde elde edilen olasılık ile aynıdır. Yalnızca
tahmin edilen y değeri 0 veya 1 gibi ikili bir değer almaz. y değeri 0 ile 1 aralığında değişen
oransal bir değerdir. Probit modelinde ise bağımlı değişken 1 ve 0 değerlerini alır. Bu
çalışmada, intranet teknolojilerini kullananlar 1 değerini kullanmayanlar ise 0 değerini alır.
Aynı durum ekstranet değişkeni için de geçerlidir. Bu model
P( yi  1)  F ( xi )
(2)
şeklinde gösterilebilir. yi bu modelde i işletmesinin intranet ve ekstranet teknolojilerini
kullanma olasılıklarını göstermektedir. yi i işletmesinin intranet/ekstranet teknolojisini
kullanma olasılığı 0’dan büyük olduğunda 1, 0’a eşit olduğu durumda ise 0 değerini
almaktadır. xi ise sabit değişken ve açıklayıcı değişkenlerden oluşan vektörü göstermektedir.
y*   x  
(3)
y 1 y  0
*
y  0 y*  0
Bu çalışmada bağımlı değişken ve açıklayıcı değişkenler arasındaki ilişki Denklem
(4)’teki gibi gösterilmektedir.
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
9
Prob(Bilgisayarkullanımyoğunluğu;intranet;ekstraneti)=α+β*İşletmebüyüklüğüi
+γ*Yabancısermayei+λ*Beşerisermayei+π*Örgütselyeniliki+δ*Uluslararasılaşmai
+η* Kurumiçi/Kurumdışı Ar-Gei+D*Sektöri+εi
(4)
Bu model bilgisayar kullanım yoğunluğu, intranet ve ekstranet kullanımı gibi farklı
düzeylerde ölçülen BİT adaptasyonu ile işletme büyüklüğü, yabancı sermaye, işgücünün
niteliği, örgütsel yenilik ve uluslararasılaşma gibi değişkenler arasındaki ilişkiyi
göstermektedir.
3. Verinin Tanımlanması
Bu çalışmada kullanılan değişkenler iki farklı veri seti birleştirilerek oluşturulmuştur.
İlki, 2006-2008 yıllarını kapsayan ve Türkiye İstatistik Kurumu(TÜİK) tarafından toplanan
Yenilik Anketi, ikincisi ise 2008 yılına ait Girişimlerde Bilişim Anketi verileridir. Yenilik
anketinde toplam 5863, diğerinde ise 2700 gözlem bulunmaktadır. Her iki ankette de bulunan
işletme sayısı ise 989’dir. Bu çalışmadaki bağımlı değişkenler bilgisayar kullanıcılarının
oranı, intranet ve ekstranet sahipliğidir. Bağımsız değişkenler ise işletme büyüklüğü, yabancı
sermaye, uluslararasılaşma, beşeri sermaye, kurumiçi/kurumdışı Ar-Ge, ve örgütsel yeniliktir.
Sektörel varyansı kontrol etmek amacıyla sektör kuklaları modele dâhil edilmiştir. Tüm
değişkenlerin nasıl türetildiklerine ilişkin açıklamalar Tablo 3’de gösterilmektedir.
Tablo 4’te ise bu değişkenlere ilişkin betimleyici istatistikler yer almaktadır. Buna
göre bu çalışmadaki örneklemin %31’i haftada en az 1 kez işletme faaliyetleri çerçevesinde
bilgisayar kullanmaktadır. Basit düzeyde bilgisayar bilgisini ölçen bu değişken için oranın
çok yüksek olmaması düşündürücüdür. Bununla birlikte BİT’in diğer bileşenleri olan intranet
sahipliği %64 ile oldukça yüksektir. Ekstranet teknolojisi sahipliği ise %29 ile görece düşük
seviyededir. Intranet sahipliği oranının yüksek olması bu çalışmadaki işletmelerin
faaliyetlerini yürütürken işletme içi iletişimi görece önemsediklerini göstermektedir. Benzer
bir gereksinim işletme dışı iletişimi gösteren ekstranet sahipliğinde gözlenmemektedir.
Modelde kullanılan açıklayıcı değişkenlere gelince işletme büyüklüğü, işletme satışlarının
logaritması ile ölçülmektedir. Örneklemin %70’i 250 ve üzerinde çalışanı olan büyük
işletmelerden oluşmaktadır. İşletme büyüklüğü ile bilgisayar kullanım oranı arasındaki
bağıntı düşüktür. İşletme büyüklüğü ile intranet ve ekstranet teknolojileri sahipliği arasındaki
ise bağıntı ise görece yüksektir.
Bu çalışmada inovasyon faaliyetini ölçmek üzere “kurumiçi Ar-Ge” isimli değişken,
işletme içinde Ar-Ge faaliyetlerinin yapılıp yapılmadığına ilişkin bir kukla değişkeni ifade
ederken; “kurum dışı Ar-Ge” işletme dışından temin edilen Ar-Ge faaliyetlerine yapılan
harcamanın logaritmasını göstermektedir. Kurum içi Ar-Ge faaliyeti yürüten işletmelerin
10
Derya FINDIK
oranı % 0.4’tür. Kurum dışı Ar-Ge faaliyeti harcaması yapanların toplam satışlara oranı ise %
16’dır. Buna göre örneklemdeki işletmeler Ar-Ge faaliyetlerinin görece daha büyük bir
kısmını işletme dışından temin etmektedirler.
Beşeri sermaye, işletmedeki bilişim uzman sayısının logaritması ile tahmin
edilmektedir. Buna göre örneklemdeki işletmelerin %66’sı BİT uzmanı istihdam etmektedir.
İşletme bünyesinde BİT uzmanlarının varlığı diğer çalışanlar üzerinde teknoloji kullanımını
artıracağından, işletmelerde BİT uzmanı oranının yüksek olması BİT adaptasyonu için olumlu
bir durumdur. Bu değişkenin BİT adaptasyonun her çeşidi ile bağıntısı oldukça yüksektir.
Çalışmadaki bir diğer açıklayıcı değişken ihracat faaliyeti ile ölçülen
uluslararasılaşmadır. Uluslararasılaşma ihracata ilişkin iki farklı değişken ile ölçülmektedir.
Bunlardan ilki “2006-2008 yılları arasında ürettiğiniz mal ve hizmetleri, Avrupa ülkelerine
ihraç ettiniz mi? şeklindedir. Diğeri ise, 2006-2008 yılları arasında ürettiğiniz mal ve
hizmetleri Avrupa dışındaki diğer ülkelere ihraç ettiniz mi? şeklindedir. Değişken bu iki
alternatiften herhangi birine “evet” diyen işletmeler için 1 değerini, değilse 0 değerini
almaktadır. İşletmenin uluslararası düzeyde ne ölçüde aktif olduğunu gösteren bu değişkenin
bilgisayar kullanıcılarının oranı ile arasındaki bağıntı -0.20’dir. Bir başka deyişle ihracat
yapıyor olmak bilgisayar kullanım oranını olumsuz etkilemektedir. Bu değişkenin intranet
sahipliğiyle arasındaki ilişki 0.14, ekstranet sahipliği ile arasındaki ilişki 0.08’dir.
Yabancı sermaye payı isimli değişken ise yabancı sermayesi %80’in üzerinde olan
işletmeler için 1, olmayanlar için 0 değerini alan bir kukla değişkeni ifade etmektedir. Bu
çalışmadaki işletmelerin %10’u sermayesinin %80’ninden fazlası yabancı sermayeden oluşan
işletmelerdir. Bu değişkenin bilgisayar kullanıcılarının oranı ile bağıntısı %20, intranet
sahipliği ile ilgili bağıntısı %16, ve ekstranet sahipliği ile bağıntısı %11’dir.
Modeldeki diğer bir değişken ise iş organizasyonunu ölçmek üzere kullanılan örgütsel
yenilik değişkenidir. Bu değişken; örgüt içerisinde bilgi ve becerilerin bir kullanıcıdan
diğerine aktarılmasını sağlayan bir bilgi yönetimi sisteminin varlığını, işin yapılış biçiminde
yapılan bir düzenlemeyi veya diğer girişimler, kamu kurumları ya da alt yüklenicilerle
işbirliği yapılıp yapılmadığını ifade etmektedir. Eğer işletme bu faaliyetlerden herhangi birini
yerine getiriyorsa, örgütsel bir yenilik yapmış sayılmaktadır. Buna göre bu çalışmada bulunan
işletmelerin %32’si sayılan örgütsel yenilikleri yapmaktadırlar. Bu değişkenin bilgisayar
kullanıcıları ile arasındaki bağıntı %10, intranet kullanıcıları ile arasındaki bağıntı %15 ve
ekstranet kullanıcıları arasındaki bağıntı ise %18’dir. Sektörel farklılaşmayı da kontrol altına
almak amacıyla, hizmet ve imalat sanayi olmak üzere iki kukla değişken çalışmaya dâhil
edilmiştir. İmalat sanayi referans kategori olduğu için tahmin sonuçlarında ayrı bir değişken
olarak görünmemektedir.
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
11
Tablo 3. Değişkenlerin Tanımlanması
Değişken ismi
Bilgisayar kullanıcılarının oranı
Intranet
Ekstranet
İşletme Büyüklüğü
Yabancı sermaye
Türü
Oran
Kategorik
Kategorik
Logaritmik
Kategorik
Kurum içi Ar-Ge
Kurum dışı Ar-Ge
Kategorik
Logaritmik
Beşeri sermaye
Uluslarasılaşma
Örgütsel Yenilik
Sektör
Logaritmik
Kategorik
Kategorik
Kategorik
Tanımı
Bilgisayar kullananların toplam çalışanlara oranı
İşletme intranet teknolojisine sahipse 1 değilse 0 değerini alır.
İşletme ekstranet teknolojisine sahipse 1 değilse 0 değerini alır.
Toplam satışların logaritması
Yabancı sermayesi %80’in üzerinde olan işletmeler için 1, olmayanlar
için 0 değerini alır.
İşletme içinde Ar-Ge faaliyetleri yürütülüyorsa 1 değilse 0 değerini alır.
İşletme dışında yürütülen Ar-Ge faaliyetlerine yapılan harcamanın
logaritması
İşletmedeki bilişim uzman sayısının logaritması
İşletme ihracat yapıyorsa 1 değilse 0 değerini alır.
İşletme örgütsel yenilik yapıyorsa 1 değilse 0 değerini alır
İşletme hizmet sektöründe faaliyet gösteriyorsa 1 değilse 0 değerini alır.
İmalat sanayi bu çalışmada referans kategori olarak yer almaktadır.
Not: ** p<0.05
0.10
0.35**
0.29**
0.004
0.12
0.09**
0.09
-0.10
-0.09
0.16
0.37
0.06
0.17**
0.17
0.22
0.08
0.66
0.60
0.99
0.49
0.21**
-0.20**
0.30**
0.14
0.25**
0.08
0.34
0.30
-0.02
-0.04
0.14
0.24
0.04
0.10
0.30
0.20**
0.16
0.11
0.19
-0.009
0.14
0.09
0.17
0.32
0.47
0.10**
0.15**
0.18**
0.23
0.05
0.16
0.01
0.16
Örgütsel Yenilik
1.98
Yabancı Sermaye
0.42
17.83
İhracat
BİT Uzmanı Sayısı
0.20
0.20
Kurumiçi Ar-Ge
0.48
0.46
İşletme büyüklüğü
0.26
0.64
0.29
Ekstranet
Kurumdışı Ar-Ge
Bilgisayar
Kullanıcıları
Intranet
Ekstranet
İşletme
büyüklüğü
Kurumiçi
Ar-Ge
Kurumdışı
Ar-Ge
Beşeri sermaye
Uluslarasılaşma
Yabancı
Sermaye
Örgütsel
Yenilik
Intranet
Standart
Hata
0.31
Değişkenler
Bilgisayar
Kullanıcıları
Ortalama
Tablo 4. Betimleyici İstatistikler
0.36
4. Tahmin Sonuçları
Tablo 5’te gösterildiği gibi işletme büyüklüğünün etkisi bilgisayar kullanım oranı ile
ölçülen ilk bağımlı değişken için negatif ve anlamlı, intranet ve ekstranet teknolojilerinin
kullanımı için pozitif ve anlamlıdır. İlk sonuç BİT adaptasyonu ile ölçek etkisi arasında
doğrusal bir ilişki olduğunu savunan çalışmalardan (Fabiani vd., 2005; Baldwin vd., 2004;
Delone, 1981; Morgan vd., 2006; Teo ve Tan, 1998; Thong, 1999; Moriones vd., 2007) farklı
bir sonuç vermektedir. Buna göre bağımlı değişkenlerin basit teknoloji kullanımından daha
karmaşık olana doğru ilerlediğini varsaydığımızda, büyük işletmelerin karmaşık teknolojileri
kullanma ve bunlara sahip olmada diğerlerine göre daha avantajlı oldukları
gözlemlenmektedir.
12
Derya FINDIK
Beşeri sermaye değişkeni göz önüne alındığında girişimdeki bilişim uzmanları
sayısının etkisi de tüm bağımlı değişkenler için pozitif ve anlamlıdır. Beşeri sermaye
değişkeni farklı BİT adaptasyon türleri üzerinde benzer büyüklükte etkiye sahip olmakla
birlikte en yüksek katsayılar bilgisayar kullanıcıları ve intranet kullanımı üzerindedir.
İşletmede BİT uzmanı çalıştırıyor olmak ekstranet kullanımı üzerinde diğer değişkenler kadar
etkili değildir. Bunun temel nedeni ekstranet aracılığıyla diğer kurumlar ve işletmelerle veri
ve enformasyon paylaşımında bulunan işletmelerin bu paydaşların BİT uzmanlığından
faydalanabilmesidir. Bu noktada ekstranet teknolojisi kullanan ve BİT uzmanı istihdam eden
işletmeler, BİT uzmanlığı gerektiren birtakım işleri dışardaki paydaşlardan karşıladıkları için
işletme içindeki BİT uzmanının adaptasyon üzerindeki etkisi azalmaktadır.
Ar-Ge faaliyetleri ile BİT adaptasyonu arasındaki ilişki göz önüne alındığında, Ar-Ge
faaliyetleri kurumiçi ve kurumdışı Ar-Ge faaliyeti olarak ayrıştırılmıştır. Kurumiçi Ar-Ge
faaliyetlerinin tüm adaptasyon türleri üzerinde pozitif ve anlamlı etkisi bulunmaktadır.
Bununla birlikte bu etki ekstranet kullanımı söz konusu olduğunda daha yüksektir. Bunun
temel nedeni diğer kurumlar ve işletmelerle veri ve enformasyon akışı sağlanması için işletme
içerisinde Ar-Ge faaliyetlerinin yürütülüyor olmasıdır. Dışardan temin edilen Ar-Ge
faaliyetlerini temsil eden “Kurumdışı Ar-Ge” değişkenin etkisi ise intranet kullanıcılarında
çok daha fazladır. Bunun temel nedeni ise, işletmenin ana faaliyetleri çerçevesinde de olsa
bilgisayar kullanımı ileri düzeyde yenilik becerisi gerektirmez. Oysa işletme içinde iş akışının
takibini sağlayan intranetin kullanımı ve geliştirilmesinde dışarıdan yürütülüyor da olsa ArGe faaliyetine gereksinim duyulabilir.
Yabancı sermaye değişkeni, modeldeki tüm bağımlı değişkenler için pozitif ve
anlamlıdır. Katsayısının en yüksek olduğu durum ise intranet kullanıcılarında gözlenmektedir.
Yabancı sermayenin BİT adaptasyonu üzerindeki pozitif etkisi, yabancı sermayenin
uluslararası ticaret ağına erişim ve riskin azalması etkisi yarattığı ve bu şekilde yeni
teknolojilere adaptasyonu hızlandırdığı yönündeki uluslararası literatürle paralellik
göstermektedir (Galliano ve Roux, 2008; Premkumar ve Roberts, 1999; Gourlay ve Pentecost,
2002).
İşletmelerin ihracat faaliyetleriyle ile ölçülen uluslararasılaşma değişkeninin etkisi
göz önüne alındığında işletmelerin mal ve hizmet ihracatı yapmaları BİT adaptasyonu
sürecinde bilgisayar kullananların oranını negatif etkilemektedir. İhracatın intranet ve
ekstranet değişkenleri üzerindeki etkisi anlamsızdır. Bu sonuç BİT adaptasyonu ile ihracat
arasında pozitif etki bulan çalışmalarla (Fabiani vd. 2005; Hollenstein, 2004) farklı bir
yöndedir. Bu çalışmada yer alan işletmelerin %60’ının ihracat yaptığı göz önüne alınınca bu
şaşırtıcı bir sonuçtur. Bunun temel nedeni ihracat yapan işletmelerin ihraç ettikleri ürün ya da
hizmetlerin BİT uzmanlığı gerektirmemesi ya da teknoloji temelli olmaması şeklinde ifade
edilebilir.
İş organizasyonunu temsilen kullanılan örgütsel yenilik değişkeni sadece bilgisayar
kullanıcıları için anlamlıdır. Bu sonuç, işin örgütlenmesinde yapılan herhangi bir değişiklik ya
da kurulan bir işbirliğinin, teknolojinin basit düzeyde kullanımını bile etkileyen bir süreç
olduğunu göstermektedir. Örgütsel yenilikle BİT adaptasyonunun bu basit düzeyi arasındaki
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
13
ilişki örgütsel yeniliği kalite güvencesi ve esnek örgütlenme şeklinde ölçen ve BİT
adaptasyonu ile arasında doğrusal ilişki bulan uluslararası yazınla paralellik göstermektedir
(Hollenstein, 2004; Arvanitis ve Hollenstein, 2001; Arvanitis, 2005). Bununla birlikte süreç
karmaşıklaşıp intranet ve ekstranet gibi teknoloji kullanımlarına ilerledikçe örgütsel yeniliğin
bu teknolojilerin adaptasyonlarına bir etkisi gözlemlenmemektedir.
Sektörel kukla değişkenlerinin etkilerine bakıldığında hizmet sektöründe olmak,
imalat sanayinde üretim yapmaya göre BİT adaptasyonu açısından daha avantajlıdır. Bu
sonuç göstermektedir ki hizmet sektöründe BİT adaptasyonunu tetikleyen birtakım koşullar
imalat sektörüne göre daha çok gelişmiştir. Hizmet sektöründe teknik kapasitenin daha
gelişmiş olması (Rosenberg (1972) ya da bu sektördeki işletmeler arasında bilgi ve tecrübe
paylaşımının daha fazla olması (Almeida, 1996) bu koşullar arasında sayılabilir.
Tablo 5. Kesirli Logit ve Probit Sonuçları
DEĞİŞKENLER/MODEL
Bilgisayar kullananların oranı
Ekstranet
Probit
0.364***
0.294***
(0.0698)
(0.0810)
BİT uzmanı
0.508***
0.264***
(0.0898)
(0.0910)
Kurumiçi Ar-Ge
0.259**
0.431***
(0.125)
(0.118)
Kurumdışı Ar-Ge
0.374**
0.218
(0.158)
(0.137)
Yabancı sermaye
0.00865***
0.00512***
(0.0017)
(0.0013)
İhracat
0.0810
0.0665
(0.103)
(0.105)
Örgütsel yenilik
0.0303
0.131
(0.109)
(0.105)
(1)
Hizmet sektörü
0.239**
0.439***
(0.105)
(0.108)
Sabit
-1.154***
-1.937***
(0.190)
(0.232)
Log Olabilirlik
-552.89
-550.24
Wald Ki Kare
146.73
105.09
2
Pseudo R
0.0592
0.1330
0.0983
Gözlem sayısı
989
989
989
Notlar: (1) İmalat sanayi referans kategoridir. Değişen varyanstan etkilenmeyen standart hatalar parantezin
içindedir. (2) *** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.10
Kaynak: Yazarın kendi hesaplamaları
İşletme büyüklüğü
Kesirli Logit
-0.277***
(0.0457)
0.449***
(0.0645)
0.241***
(0.0663)
0.0969
(0.0723)
0.0065***
(0.0007)
-0.172**
(0.0706)
0.109*
(0.0605)
0.715***
(0.0732)
-2.326***
(0.127)
-212.95
İntranet
14
Derya FINDIK
5. Sonuç ve Öneriler
Bu çalışmada işletmelerin BİT kullanımı 3 farklı değişken ile ölçülmüştür. Bunlar;
işletme faaliyetleri çerçevesinde bilgisayar kullanımı, intranet ve ekstranet teknolojileri
sahipliğidir. İşletme kaynakları ise şirket büyüklüğü, beşeri sermaye, Ar-Ge faaliyetleri,
uluslarasılaşma ve örgütsel yeniliktir.
Çalışmanın sonuçlarına göre, işletme büyüklüğü ile ifade edilen ölçek etkisi intranet
ve ekstranet teknoloji sahipliğinde önemli rol oynarken aynı etki bilgisayar kullanım oranında
gözlenmemektedir. Bu sonuç, görece büyük işletmelerin intranet ve ekstranet teknolojilerine
sahip olduğuna ve bu teknolojileri kullanmakta uzmanlaştıklarına işaret etmektedir. Bir başka
deyişle, ölçek etkisi intranet ve ekstranet gibi ileri bir teknoloji kullanımında belirleyici rol
oynamaktadır. Bu sonuç, BİT kullanımı ile işletme büyüklüğü arasında doğrusal bir ilişki
olduğunu gösteren çalışmaları destekleyici niteliktedir (Fabiani vd., 2005; Baldwin vd., 2004;
Delone, 1981; Morgan vd., 2006; Teo ve Tan, 1998; Thong, 1999; Moriones vd., 2007). Öte
yandan ölçek etkisinin BİT adaptasyonu üzerindeki olumlu etkisinden yararlanamayan ve
Türkiye’de toplam girişim sayısının %99,9’unu oluşturan küçük ve orta ölçekli işletmelere
yönelik adaptasyon becerilerini geliştirecek birtakım politikaların tasarlanması gerekmektedir.
Bu noktada KOBİ faaliyetlerinden sorumlu aracı kuruluşların yardımıyla teknolojinin daha
ileri kullanımlarının bu tür işletmelerde yaygınlaşması için finansal destek sağlanması ve
destek alan işletmelerin BİT adaptasyonundaki değişimlerinin belirli periyodlarla izlenmesi
gereklidir.
Çalışmanın bir diğer sonucu beşeri sermaye ile ilgilidir. Çalışmada bu değişkeni
temsilen işletmelerin BİT uzmanı istihdam edip etmedikleri sorulmuştur. BİT uzmanlarının
varlığı bir işletmede diğer çalışanlar üzerinde teknoloji kullanımının yayılımı konusunda
olumlu bir etkiye sahiptir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre bir işletmede BİT uzmanlarının
bulunması işletmenin diğer çalışanları üzerinde BİT kullanımı hususunda olumlu bir etki
yaratmaktadır. Bu etki, BİT kullanımının üç farklı düzeyinde de olumlu ve anlamlıdır. Beşeri
sermayenin işletmenin özümseme kapasitesi ve deneyimle ölçüldüğü çalışmalarda bu iki
faktör açısından avantajlı olan işletmelerin teknoloji adaptasyon becerilerinin daha gelişmiş
olduğunu göstermektedir (Hollenstein, 2004; Arvanitis ve Hollenstein, 2001; Arvanitis,
2005). Bir önceki sonuçla bağlantılı olarak Türkiye’de bünyesinde herhangi bir BİT uzmanı
bulunmayan işletmelerin BİT uzmanı istihdam etmelerini sağlayacak desteklerin sağlanması
gereklidir.
Ar-Ge faaliyetleri ile BİT adaptasyonu arasındaki ilişki düşünüldüğünde kurum içi
Ar-Ge faaliyetleri ile kurum-dışı Ar-Ge faaliyetleri BİT adaptasyonu üzerinde farklı etkilere
sahiptir. Kurum içi Ar-Ge faaliyetleri bilgisayar kullanım oranı, intranet ve ekstranet
teknolojileri adaptasyonunu hızlandırmaktadır. Kurum içi Ar-Ge faaliyetlerinin etkisi tüm
adaptasyon türleri için olumlu iken kurum dışı Ar-Ge faaliyetlerinin yalnızca intranet
adaptasyonu üzerinde anlamlı ve olumlu etkisi bulunmaktadır. Bu sonuç işletme dışından
edinilen bilgi ve deneyimin işletme içindeki bilgi dolaşımını kolaylaştırdığını göstermektedir.
Bu sonucun bir uzantısı olarak işletme dışındaki kuruluşlarla işbirliği zayıf olan işletmeler
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
15
yeni teknolojileri öğrenme becerilerini geliştirecek işbirlikleri kurarak teknoloji adaptasyon
hızlarını artırabilirler.
İşletmenin uluslararası piyasalarda etkin olması işletmenin bilgiye erişim kanallarını
çeşitlendirmektedir. Özellikle ihracata konu olan ürün ya da hizmetlerin belirli bir teknolojide
uzmanlaşma gerektirdiği durumda o işletmenin teknolojiyi öğrenme ve onu benimseme
kapasitesi uluslararası ölçekte aktif olmayan işletmelere göre daha yüksektir. Bu çalışmada
BİT adaptasyonu ile uluslararasılaşma arasında bu tür doğrusal bir ilişki bulunmamıştır. Bu
sonuç, uluslararasılaşmanın öğrenme ve rekabet baskısı ile baş etme sürecini tetiklediğini ve
böylece BİT adaptasyonunu hızlandırdığını gösteren gelişmiş ülkeler üzerine yapılan
çalışmalardan (Galliano ve Roux, 2008; Fabiani vd. 2005; Hollenstein, 2004; Hall ve Khan,
2003) farklı bir doğrultudadır. Tahmin sonuçlarıyla bağlantılı olarak teknoloji temelli ürün ya
da hizmet ihraç etmeyen işletmeler BİT adaptasyonuna ihtiyaç duymayabilirler. Bununla
birlikte bu işletmelerin hali hazırdaki ürün ve hizmetlerinin uluslararası pazarlarda daha fazla
alıcı bulması için bu teknolojilerden faydalanmaları bir rekabet stratejisi olarak
değerlendirilebilir. İşletmeler bu doğrultuda kendilerini geliştirebilirler.
Örgütsel yeniliğin BİT adaptasyonu üzerindeki etkileri göz önüne alındığında
teknolojinin basit düzeyde kullanımı ile arasında olumlu bir ilişki olduğu sonucu ortaya
çıkmıştır. İntranet ve ekstranet teknolojilerinin benimsenmesinde örgütsel yenilik herhangi
anlamlı bir etki yaratmamıştır. Bu sonucun temel nedenleri arasında karar alma
mekanizmalarında yapılan değişikliklerin işletme içinde ve işletme dışında bilgi akışını
etkileyebilmesi için belirli bir zaman geçmesi gerektiğidir. Tahmin sonuçlarından anlaşıldığı
kadarıyla bu çalışmadaki işletmeler, örgütsel süreçlerde gerçekleşen değişikliklerin işletme içi
ve işletme dışı iletişim ağını etkileyecek düzeye henüz gelmemişlerdir.
KAYNAKÇA
Almeida, P. (1996). Knowledge sourcing by foreign multinationals: patent citation analysis in the U.S.
semiconductor industry, Strategic Management Journal, 17,155-265.
Arvanitis, S. & Hollenstein, H. (2001). The determinants of the adoption of advanced manufacturing
technology, Economics of Innovation and New Technology, 10, 377-414.
Arvanitis, S (2004). Information Technology, Workplace Organization, Human Capital and Firm
Productivity: Evidence for the Swiss Economy, The Economic Impact of ICT: Measurement,
Evidence and Implications, 183-213.
Arvanitis, S (2005). Computerization, new workplace organization, skilled labor, and firm
productivity: evidence for the Swiss business sector”, Economics of Innovation and New
Technology, 14, 225-249.
Baldwin, J.R., Sabourin, D., Smith, D. (2004). Firm performance in the Canadian food processing
sector: The interaction between ICT, advanced technology use and human resource competencies,
The Economic Impact of ICT: Measurement, Evidence and Implications, 153-183, OECD, Paris.
Bensghir, T. K. & Leblebici D. N. (2001). Teknolojik Gelişmenin Örgütler ve Örgütsel Değişim
Üzerindeki Yansımaları." Amme İdaresi Dergisi, C 34.
16
Derya FINDIK
Delone, W. H. (1981). Firm size and characteristics of computer use, MIS Quarterly, 5, 65-77.
Fabiani, S., Schivardi, F., Trento, S. (2005). ICT Adoption in Italian manufacturing: firm Level
analysis, Industrial and Corporate Change, 14, 1-25.
Fok, L.Y., Fok, W. M., Hartman, S. J. (2001). Exploring the relationship between total quality
management and information systems development, Information & Management, 38 (6), 355-371.
Galliano, D. & Roux, P. (2008). Organisational motives and spatial effects in internet adoption and
intensity of use: Evidence from French industrial firms, Annual Regional Science, 42, 425-448.
Giunta, A., & Trivieri, F. (2007). Understanding the determinants of information technology adoption:
evidence from Italian manufacturing firms. Applied Economics, 39(10), 1325-1334.
Gourlay, A. & Pentecost, E. (2002). The Determinants of Technology Diffusion: Evidence from the
UK Financial Sector, The Manchester School, 70(2), 185-203.
Hall, B. H. & Khan, B. (2003). Adoption of New Technology, NBER Working Paper Series No.9730.
Haller, A. S. & Siedschlag, I. (2007). The Adoption of ICT: Firm Level Evidence from Irish
Manufacturing Industries, Economic and Social Research Institute Working Paper, 204, 1-36.
Haller, A. S. & Siedschlag, I. (2011), “Determinants of ICT adoption: Evidence from firm level data”,
Applied Economics, 43(26), 3775-3788.
Hollenstein, H. (2004). Determinants of the adoption of information and communication technologies:
An empirical analysis based on firm level data for the Swiss business sector, Structural Change and
Economic Dynamics, 15, 315-342.
Hodgkinson, A. & McPhee, P. (2002). SME information sourcing for innovation and export market,
University of Wollongong Working Paper Series 02-08, 1-25.
Hsieh, C. Binshan L. (1998). Internet commerce for small businesses, Industrial Management & Data
Systems, 98(3), 113-119.
Luchetti, R. & Sterlacchini, A. (2004). The Adoption of ICT among SMEs: evidence from Italian
survey, Small Business Economics, 23, 151-168.
Martins, M. F. O. & Olivera, T. (2008) Determinants of information technology diffusion: A study at
the firm level for Portugal, The Electronic Journal Information Systems Evaluation, 11(1), 27-34.
Matthews, P. (2007). ICT assimilation and SME expansion, Journal of International Development,
19(6), 817-827.
Morgan, A., Colebourne, D. & Thomas, B. (2006). The development of ICT advisors for SME
businesses: an innovative approach, Technovation, 26(8), 980-987.
Moriones, A. B., Lopez, F.L., Vasconcelos, G. C. (2005). A firm level analysis of differences between
adopters and non-adopters of ICT, 45th Congress of the European Regional Science Association.
Moriones, A. B. & Lopez, F. L. (2007). Firm level analysis of determinants of ICT adoption in Spain,
Technovation, 27(6-7), 352-366.
Papke, L. E. & Wooldridge, J. M. (1996). Econometric Methods for Fractional Response Variables
with an Application to 401(k) Plan Participation Rates, Journal of Applied Econometrics, 11, 619632.
Pohjola, M. (2003). The adoption and diffusion of ICT across countries: Patterns and determinants,
The New Economy Handbook, USA: Elsevier Academic Press.
Premkumar, G. & Roberts, M. (1999). Adoption of new information technologies in rural small
businesses, Omega, 27(4), 467-484.
Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri Kullanımına Etkisi: Türkiye Örneği
17
Rosenberg, N. (1972). Factors affecting the diffusion of technology, Explorations in Economic History,
10, 3-33.
Shiels, H., McIvor, R., O’Reilly, D. (2003). Understanding the implications of ICT adoption: insights
from SMEs, Logistics Information Management, 16(5), 312-326.
Teo, T. S. H. & Tan, M. (1998). An empirical study of adopters and non-adopters of the internet in
Singapure, Information &Management, 34(6), 339-345.
Teo, T. S. H. & Ranganathan, C. (2004). Adopters and non-adopters of business-to-business electronic
commerce in Singapure, Information & Management, 42(1), 89-102.
Thong, J. Y.L. (1999). An integrated model of information systems adoption in small businesses,
Journal of Management Information Systems, 15(4), 27-31.
TUİK (2007), Girişimlerde Bilişim Anketi, TÜİK, Ankara.
TUİK (2008a), Girişimlerde Bilişim Anketi, TÜİK, Ankara.
TUİK (2008b), Yenilik Anketi, TÜİK, Ankara.
TUİK (2009), Girişimlerde Bilişim Anketi, TÜİK, Ankara.
UNCTAD (2013), World Investment Report: Global Value Chains: Investment and Trade for
Development, Newyork, Geneva.
Wooldridge, J. M.(2002), Cross section and panel data analysis, USA: MIT Press.
EYD
EKONOMİK YAKLAŞIM
DERNEĞİ / ASSOCIATION
Ekonomik Yaklaşım ISSN 1300-1868 print © 2014 Ekonomik Yaklaşım Derneği / Association - Ankara
Her hakkı saklıdır © All rights reserved
Download

Örgütsel Yeniliğin İşletmelerde Bilgi Teknolojileri