2014
KIRGIZĠSTAN RAPORU
BĠġKEK TĠCARET MÜġAVĠRLĠĞĠ
Adres: Moskovskaia 89 720040
BiĢkek / KIRGIZĠSTAN
Tel: +996 312 902934
Faks: +996 312 902935
E-mail: [email protected]
ĠÇĠNDEKĠLER
GĠRĠġ ...................................................................................................................................................... 6
KISA ÜLKE PROFĠLĠ ............................................................................................................................ 7
I.BÖLÜM: ÜLKE HAKKINDA GENEL BĠLGĠLER ............................................................................ 8
1.1. Ülkenin Kısa Tarihçesi ................................................................................................................. 8
1.2. Siyasi ve Ġdari Durum................................................................................................................... 9
1.2.1. Cogorku KeneĢ (Kırgız Cumhuriyeti Büyük Meclisi) .......................................................... 9
1.2.2. Yürütme ............................................................................................................................... 10
1.2.3. Yargı .................................................................................................................................... 11
1.3.Coğrafi ve Demografik Bilgiler .................................................................................................. 11
1.3.1. Coğrafi Konumu, Yer ġekilleri, Akarsular ve Göller, Ġklim-Bitki Örtüsü .......................... 11
1.3.2. Nüfus: .................................................................................................................................. 12
1.3.3. ÇalıĢma ve ĠĢgücü ............................................................................................................... 13
1.3.4. Eğitim ve Kültür .................................................................................................................. 14
1.3.5. Sosyal Göstergeler .............................................................................................................. 14
II. BÖLÜM: KIRGIZĠSTAN‘IN EKONOMĠK DURUMU ................................................................. 15
2.1. Ekonomik Göstergeler ................................................................................................................ 15
2.2. Genel Ekonomik Durum ............................................................................................................ 17
2.3.Tarım, Hayvancılık ve Ormancılık .............................................................................................. 24
2.4. Sanayi ......................................................................................................................................... 25
2.5. ĠnĢaat .......................................................................................................................................... 27
2.6. UlaĢtırma ve Telekomünikasyon ................................................................................................ 29
2.7.Ticaret.......................................................................................................................................... 30
2.8. Hizmetler .................................................................................................................................... 31
2.9. Enerji .......................................................................................................................................... 32
2.10. Doğal Kaynaklar ve Madencilik............................................................................................... 33
2.11. Döviz Piyasası .......................................................................................................................... 33
2.12. Son 10 Yılda Ekonomiyi Etkileyen Ġç ve DıĢ Olaylar.............................................................. 33
III. BÖLÜM: KIRGIZISTAN‘IN EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLERĠ ......................................... 34
3.1. Genel durum ............................................................................................................................... 34
3.2. Ödemeler Dengesi: ..................................................................................................................... 34
3.2.1. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ............................................................................. 37
3.2.2 Son Dönemde Alınan Ekonomik Önlemler ve Uygulamaları .............................................. 38
3.3. DıĢ Ticaret .................................................................................................................................. 38
3.3.1. Genel Durum ....................................................................................................................... 38
3.3.2. DıĢ Ticaret Mevzuatı ........................................................................................................... 40
3.3.3. Ġthalatta Alınan Tarife DıĢı Vergiler ................................................................................... 41
3.3.4. Tarife DıĢı Engeller ............................................................................................................. 41
3.3.5. Anti-Damping Uygulamaları ............................................................................................... 41
3.3.6. Ticaret AnlaĢmaları ve Preferanslar .................................................................................... 41
3.4. DıĢ Ticaret Ġstatistikleri .............................................................................................................. 45
IV. BÖLÜM: TÜRKĠYE ĠLE EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLERĠN GELĠġĠMĠ ......................... 48
4.1. Kırgızistan‘daki Türk Yatırımları............................................................................................... 48
4.2. Ticari ĠliĢkilerin Genel Durumu ................................................................................................. 49
4.2.1. Ġkili AnlaĢma ve Protokoller, KEK Toplantıları ................................................................. 50
4.3. Türkiye-Kırgızistan DıĢ Ticaret Ġstatistikleri ............................................................................ 51
4.3.2. BaĢlıca Maddelere Göre Türkiye‘nin Kırgızistan‘dan Ġthalatı ............................................ 53
- Türkiye‘nin Kırgızistan‘dan Ġthalatında Öne Çıkan Ürünler ...................................................... 53
4.3.3. BaĢlıca Maddelere Göre Türkiye‘nin Kırgızistan‘a Ġhracatı ............................................... 54
- Türkiye‘nin Kırgızistan‘a Ġhracatında Öne Çıkan Ürünler ......................................................... 54
V. BÖLÜM: TĠCARĠ ĠLĠġKĠLERDE BĠLĠNMESĠ GEREKLĠ KONULAR ....................................... 55
5.1. Ticari Engeller ............................................................................................................................ 55
5.2. Kırgızistan‘da Tarife DıĢı Engeller ............................................................................................ 56
5.3. Diğer Ticari Engeller .................................................................................................................. 59
5.4. Ġthalat Mevzuatı.......................................................................................................................... 60
5.5. Etiketleme Uygulamaları ............................................................................................................ 61
5.6. Serbest Bölgeler Mevzuatı ......................................................................................................... 61
5.7. Pazarlama ve Hizmetler.............................................................................................................. 64
5.8. ġirket KuruluĢu .......................................................................................................................... 64
5.9. Yıl Ġçinde Açılan Fuarlar ............................................................................................................ 66
5.10. Belli baĢlı Ekonomik ve Ticari kuruluĢlar................................................................................ 66
5.11. Vize .......................................................................................................................................... 66
5.12. Kırgız Cumhuriyeti‘nde Yabancı ĠĢçi Ġstihdamı ...................................................................... 66
5.13. UlaĢım ...................................................................................................................................... 68
5.14. Konaklama ............................................................................................................................... 69
5.15. Gerekli Olabilecek Adresler ..................................................................................................... 70
VI. BÖLÜM: SORUNLAR, GÖRÜġLER VE ÖNERĠLER ................................................................. 76
6.1. Sorunlar ...................................................................................................................................... 76
6.2. GörüĢ ve Öneriler: ...................................................................................................................... 77
EKLER .................................................................................................................................................. 79
EK 1.Yıllar Ġtibariyle Kırgız Cumhuriyeti'ne Yapılan Doğrudan Yabancı Yatırımlar ..................... 82
EK 3. Fasıllar Ġtibariyle Türkiye‘nin Kırgızistan‘dan Ġthalatı ........................................................... 84
EK 4. BiĢkek Merkezli Yayın Yapan Radyo Ve Televizyon Kanalları ............................................ 86
EK 5. Kırgızistan‘da Basılı Yayın Organları .................................................................................... 88
EK 6. Kırgız Cumhuriyeti‘nde Faaliyet Gösteren Sektör KuruluĢları .............................................. 90
EK 7. Kırgız Cumhuriyeti'nde Faaliyet Gösteren Belli BaĢlı Firmalar ............................................. 93
KAYNAKÇA ...................................................................................................................................... 102
METĠN ĠÇĠNDEKĠ TABLOLAR LĠSTESĠ
Tablo1. Nüfusun YaĢ Gruplarına Göre Dağılımı
Tablo2. Kırgız Cumhuriyeti‘nde Resmi Kayıtlara Göre Ġstihdam (Bin kiĢi)
Tablo 3. Sosyal Göstergeler
Tablo 4. Sosyal göstergeler
Tablo 5. 2008-2012 Yılları Ġtibariyle GSYĠH'nın Sek törel Dağılımı
Tablo 6. Gayrisafi Yurtiçi Hasılanın Yapısı (Cari piyasa fiyatları ile)
Tablo 7. K.C. Fiyat Endeksleri
Tablo 8. Tüketici fiyatları endeksi
Tablo 9. Devlet Borcu
Tablo 10. Kırgız Cumhuriyeti‘nde BaĢlıca Tarım Sektörü Üretimi
Tablo 11. Kırgız Cumhuriyeti‘nde BaĢlıca Hayvancılık Sektörü Üretimi
Tablo 12. Yıllar Ġtibariyle Sanayi Sektöründe Üretim Hacmi
Tablo 13. Ġmalat sanayisi ürünleri fiziksel hacim endeksleri
Tablo 14. Finansman Kaynaklarına Göre Yatırımların Yapısı
Tablo 15. Tüketici piyasasında toplam iĢlem hacmi
Tablo 16. Sektörler itibariyle piyasa hizmetleri
Tablo 17: Döviz kurları
Tablo 18. Ödemeler Dengesi
Tablo 19. Yıllara Göre DıĢ Ticaret Değerleri
Tablo 20. Kırgız Cumhuriyeti‘nin Ġthalatında Ġlk 10 Ülke
Tablo 21. Kırgız Cumhuriyeti‘nin Ġhracatında Ġlk 10 Ülke
Tablo 22. BDT ve BDT DıĢı Ülkelerle Ticaret
Tablo 23. BaĢlıca Maddelere Göre Ġthalat
Tablo 24. BaĢlıca Maddelere Göre Ġhracat
Tablo 24. Türkiye-Kırgızistan Ticareti
Tablo 25. Türkiye-Kırgızistan Ticareti
Tablo 26. Türkiye Ġstatistiklerine Göre Türkiye‘nin Kırgızistan‘dan ithalatı(2012)
Tablo 27. Türkiye Ġstatistiklerine Göre Türkiye‘nin Ġhracatı (2012)
Tablo 28. Yararlı adresler
Tablo 29. Doğrudan yabancı yatırımlar
GĠRĠġ
Kırgızistan‘ın Genel Ekonomik Durumu ve Türkiye ile Ekonomik-Ticari ĠliĢkileri Raporu,
Kırgızistan pazarında faaliyet göstermek, yatırım yapmak, bu ülkeyle ticari iliĢkileri
geliĢtirmek isteyen Türk iĢ çevrelerine ülke hakkında genel hatlarıyla bilgi vererek, yatırım ve
iĢbirliği olanaklarına dikkat çekmek ve kılavuzluk etmek amacıyla hazırlanmıĢtır.
Belirtilmesi gereken önemli husus, uzmanlara göre ülkede kayıt dıĢı ekonominin çok
yüksek seviyede olduğu, dıĢ ticaret rakamlarının da doğruyu tam yansıtmadığıdır.
Kırgızistan‘a ihracat rakamlarımızda 2 kat farklılık bulunurken, Kırgızistan ile Çin arasındaki
bu farkın uzmanlarca en az 8 kat olduğu ifade edilmektedir. Yine de iĢbu raporda yer alan
bilgilerin Kırgızistan ekonomisi hakkında bilgi sahibi olunmasına yardımcı olacağı
düĢünülmektedir.
Rapor esas itibariyle, ülkeye iliĢkin siyasi ve sosyo-ekonomik temel verileri, ülkenin
ekonomik durumu, ülkenin genel itibariyle ekonomik ve ticari iliĢkileri, esas olarak da
Türkiye ile olan ekonomik ve ticari iliĢkileri üzerine yoğunlaĢmaktadır.
Öte yandan, söz konusu alanlarda verilen istatistiki verilerin yanı sıra, iĢ çevrelerimizin
Kırgızistan‘da gerçekleĢtirecekleri iĢ bağlantılar için ihtiyaç duyabilecekleri bazı pratik
bilgiler de bu rapor içinde yer almaktadır.
Çağatay ÖZDEN
BiĢkek ticaret MüĢaviri
KISA ÜLKE PROFĠLĠ
Resmi Adı
Kırgız Cumhuriyeti
BaĢkenti
BiĢkek
Yönetim Biçimi
Cumhuriyet, Parlamenter
Bağımsızlık Tarihi
31 Ağustos 1991
Resmi Dili
Kırgızca ve Rusca
Dini
Müslüman % 83, Hristiyan %15, Diğer %2
Para Birimi
Kırgız Somu
KiĢi BaĢına DüĢen Milli Gelir
1.321 Dolar (PPP)
Üyesi Olduğu Uluslararası
KuruluĢlar
BM, AGĠT, Avrupa Atlantik Ortaklık Konseyi (AAOK),
ECO, ĠKÖ, Dünya Bankası, IMF, ILO, Avrupa Kalkınma
ve Ġmar Bankası (EBRD), Uluslararası Sivil Havacılık
TeĢkilatı (ICAO),UNIDO, WHO, UNESCO, Uluslararası
Finans KuruluĢu (IFC), Ġslam Kalkınma Bankası,
Uluslararası Enerji Ajansı, Asya Kalkınma Bankası, BM
Asya Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (ESCAP),
Dünya Ticaret Örgütü, Bağlantısızlar Örgütü (gözlemci)
Yıllık Ortalama Döviz Kuru
1 ABD $=48,4 Som (Yıl sonu 1 ABD $=49,3 Som)
Yüzölçümü
198.500 km2
Sınır KomĢuları
Kazakistan, Çin, Tacikistan, Özbekistan
Toplam Nüfus
5.776.600 (Ocak 2014)
- Erkek
2.854.522 (%49,4)
- Kadın
2.922.078 (%50,6)
- Yıllık Nüfus ArtıĢı (%)
%2
-
- Nüfus Yoğunluğu (Km2/kiĢi)
29,1 kiĢi/ km2
-
- YaĢ Ortalaması
25 yaĢ
-
Mesai Saatleri ve Günleri
9.00-18.00 Pzt-Cuma
Büyük Kentler
BiĢkek (Nüfus: 804 bin), OĢ (Nüfus: 228 bin), Celalabat
(Nüfus: 78 bin), Kara Kul (Nüfus: 63 bin)
Haftalık ÇalıĢma Saati
(Ortalama)
40 saat
Türkiye ile Saat Farkı
Yerel saat Türkiye‘den kıĢ saati uygulanan dönemde 4,
yaz saati uygulanan dönemde 3 saat ileridir.
Resmi Tatil Günleri
1 Ocak Yeni Yıl, 7 Ocak Ortodoks Noeli, 8 Mart Dünya
Kadınlar Günü, 21 Mart Nevruz Bayramı, 1 Mayıs ĠĢçi
Bayramı, 5 Mayıs Anayasa Bayramı, 9 Mayıs Zafer
Günü, 31 Ağustos Bağımsızlık Günü, Ramazan ve
Kurban Bayramları
Telefon Kodu
+996 (Kırgızistan), 312 (BiĢkek)
I.BÖLÜM: ÜLKE HAKKINDA GENEL BĠLGĠLER
1.1. Ülkenin Kısa Tarihçesi
Kırgızlar Kuzey Sibirya ve Orta Asya‘da yerleĢmiĢ çeĢitli gruplardan oluĢmaktadır. Eski
Kırgızlar Kuzeybatı Moğolistan‘a ait topraklara yerleĢmiĢlerdir. M.Ö. 4. yüzyıldan 3. yüzyıla
kadar, Çin sınırlarına devamlı saldıran ve onları Çin Seddi‘ni yapmaya zorlayan güçlü,
göçebe kabileler arasında sayılmaktadırlar.
M.Ö. 2. yüzyıldan 1. yüzyıla kadar olan süreçte Hun egemenliğinden ayrılan Kırgız
kabileleri Yenisey ve Baykal bölgelerine göçmüĢlerdir. Bu bölgede M.S. 6. yüzyıldan 13.
yüzyıla kadar hüküm süren ilk Kırgız Devleti ― Kırgız Kaganat‖ı kurmuĢlardır.
Orta Asya‘nın çeĢitli bölgelerine dağılan diğer Kırgız Kabileleri ise Orta Asya‘nın
tarihinde aktif rol oynamaya devam etmiĢlerdir. Kırgızların Orta Asya‗daki birçok insan
gruplarıyla olan iliĢkisi ―40 kabile‖ anlamına gelen ― Kırgız‖ ile ifade edilir.
Asya‘da sona eren Moğol üstünlüğü sonrasında, 1700 yılında kurulan Hokand Devletinin
hakimiyetine girmiĢler, Hokand‘ın tamamen Rusya‘nın hakimiyetine girmesiyle de Çarlık
Rusya‘sının etkisi altında kalmıĢlardır.
1862‘den itibaren Rus askeri güçlerinin iĢgaliyle karĢılaĢan Kırgızistan‘da, ayaklanmalar
ve kanlı müdahaleler ile geçen yılların arkasından 1919–1920 yıllarında kesin olarak Sovyet
gücü egemen olmuĢtur.
SSCB döneminde Kırgızistan önce 1924 anayasasıyla Rus Sovyet Federe Sosyalist
Cumhuriyeti içinde Kara Kırgız Özerk Bölgesi olarak yer almıĢ, müteakiben 1925‘te adı
Kırgız Özerk Bölgesi olarak değiĢtirilmiĢ ve 1926‘da da Özerk Cumhuriyet olarak yeniden
örgütlenmiĢtir. Birliğin cumhuriyet statüsüne yükseltilmesi ise 1936‘da gerçekleĢmiĢtir.
1940 yılında Kiril alfabesinin uygulamaya konulmasıyla Sovyetler ülkede iyice egemen
olmuĢtur.
Kırgızistan, Sovyetler Birliği‘nin dağılma süreci içine girmesi üzerine 15 Aralık 1990‘da
egemenliğini, 31 Ağustos 1991‘de bağımsızlığını ilan etmiĢtir.
Bağımsızlıktan 2005 yılına kadar CumhurbaĢkanlığı görevini Askar Akayev
sürdürmüĢtür. Bu dönem içerisinde Kırgızistan, eski Sovyet ülkeleri arasında, milli paranının
tedavüle girmesi, Dünya Ticaret Örgütü‘ne üye olması gibi çoğu ‗Ġlk‘lere imza atmıĢtır. 2005
yılı içinde gerçekleĢtirilen parlamento seçimlerini muhalefet milletvekillerinin üstün
geleceğinin düĢünülmesine rağmen Devlet BaĢkanı Akayev yanlısı milletvekillerinin
kazanması, ülkede gerilimi tırmandırmıĢ, muhalifler seçimlerde hile yapıldığını iddia ederek,
CumhurbaĢkanı‘nın istifasını talep eden bir ayaklanma hareketi baĢlatılmıĢ, geliĢmeler
üzerine CumhurbaĢkanı Akayev ülkeyi terk etmiĢ ve Devlet BaĢkanlığına Kurmanbek
Bakiyev getirilerek geçici Hükümet kurulmuĢtur.
2010 yılına kadar CumhurbaĢkanlığını sürdüren Kurmanbek Bakiev‘e karĢı Kırgıztelekom
ve Severoelektro gibi stratejik iĢletmelerin çok ucuza satılması, halkın kullandığı elektrik
fiyatlarının iki kat arttırılması gibi son dönemlerde alınan kararlardan ve yolsuzluk yolsuzluk
suçlamalarından dolayı halk arasında hoĢnutsuzluklar artmaya baĢlamıĢtır. 06.04.2010
tarihinde Talas‘ta muhalif grupların Vilayet binasını basıp valiyi rehin almaları ile baĢlayıp,
07.04.2010 tarihinde sabah saatlerinde CumhurbaĢkanlığı hizmet binasına (Beyaz Ev) 3 km
mesafede bir alanda toplanmaya baĢlayan 2-3 bin kiĢilik muhalif grubun öğlen saatlerinde
Beyaz Ev‘e yürüyüĢe geçmeleri ile tırmanmaya baĢlamıĢ ve muhalif grup Beyaz Ev'in
önündeki meydanda 40-50 bin kiĢiye ulaĢmıĢtır. Hükümet binasını ele geçirmeye çalıĢan
protestoculara ateĢ açılmıĢ, 100‘e yakın kiĢi ölmüĢtür. AkĢam saatlerinde Hükümet Evi
protestocular tarafından ele geçirilmiĢ, CumhurbaĢkanı Bakiyev önce ülkenin güneyine,
devamında ise Beyaz Rusya‘ya kaçmak zorunda kalmıĢtır. Geçici Hükümet BaĢkanlığına
gelen Roza Otunbaeva 7 Nisan AkĢamı iktidarı tamamen ele geçirdiklerini duyurmuĢtur.
Söz konusu olaylarla aynı zamanda 7 Nisan akĢamı ve gecesinde üzücü yağma olayları
meydana gelmiĢtir.
11 Nisan 2010‘da ülkenin güneyinde 426 kiĢinin (bazı kaynaklara göre yaklaĢık 2.000
kiĢi/Wikipedia) ölümüne sebep olan Kırgız ve Özbekler arasında çatıĢmalar meydana
gelmiĢtir. Söz konusu olayların incelenmesine iliĢkin oluĢturulan Komisyon BaĢkanı olaylar
için ‗Etnik ÇatıĢma‘ değerlendirmesini yapmıĢtır.
27 Haziran 2010 tarihinde Kırgızistan‘da yeni anayasaya iliĢkin referandum yapılmıĢtır.
Yeni anayasa oy verenlerin %90,57‘si tarafından onaylamıĢtır. Böylelikle Kırgızistan‘da
Parlamenter Cumhuriyet kurulmuĢtur. Geçici Hükümet BaĢkanı Roza Otunbaeva tekrar
seçilmemek kaydıyla 31 Aralık 2011 tarihine kadar ‗GeçiĢ Dönemi‘ CumhurbaĢkanı olarak
onaylanmıĢtır.
30 Ekim 2011 tarihinde Kırgızistan‘da CumhurbaĢkanlık seçimleri gerçekleĢmiĢtir.
Seçimlerde 3.032.666 seçmen arasından 1.858.632‘sı oy kullanmıĢ, oy kullananların oranı
%61,28 olmuĢtur. Seçimlere katılan aday sayısı 16 kiĢi olmuĢ ve %5 sınırını 3 aday
geçebilmiĢtir. Bunlar Almazbek Atambaev, Adahan Madumarov ve Kamçıbek TaĢiev‘dir.
Seçim resmi sonuçlarına göre %62,52 oyla ilk turda Almazbek Atambaev (―SDPK‖ Sosyal
Demokrat Partisi) kazanarak Kırgız Cumhuriyeti CumhurbaĢkanı olmuĢtur.
1.2. Siyasi ve Ġdari Durum
1.2.1. Cogorku KeneĢ (Kırgız Cumhuriyeti Büyük Meclisi)
2005 yılında 75 Milletvekilinden oluĢan 3.dönem tek Konseyli Cogorku KeneĢ çalıĢmaya
baĢlamıĢtır. Ocak 2008‘den itibaren yeni anayasaya uygun olarak tamamen partilerden oluĢan
4. Dönem çalıĢmaya baĢlamıĢtır. Ancak 7 Nisan 2010 yılında meydana gelen olaylardan sonra
Geçici Hükümet tarafından dağıtılmıĢtır.
27 Haziran 2010 tarihinde referandum ile kabul edilen Anayasaya göre Parlamento
oransal sistemine göre, 5 yıl süre ile seçilen 120 kiĢiden oluĢmaktadır. Seçim sonuçlarına göre
bir partiye en fazla 65 koltuk verilebilir. Seçim gününden önce 21 yaĢında giren ve oy
hakkına sahip olan her Kırgız vatandaĢı Milletvekili olabilir.
Ekim 2010‘da ülkede politik istikrarın sağlanması açısından büyük önemi olan
Parlamento seçimleri yapılmıĢtır. Seçimler sonucunda %5 ülke barajını geçen Ata-Jurt Partisi
ülke genelinde %8,89‘luk oy ile Parlamento‘da 29 koltuk, Sosyal Demokrat Partisi %8,04 oy
ile 26 koltuk, Ar-Namıs Partisi %7,74 oy ile 23 koltuk, Respublika Partisi %7,24 oy ile 23
koltuk ve Ata-Meken Partisi %5,6 oy ile 19 koltuk kazanmıĢtır. Kayıtlı seçmenlerin %55,9‘u
katılmıĢtır.
Yürürlükteki Anayasaya göre toplam milletvekili sayısı 120 olup, Hükümetin
oluĢturulması için en az 60 koltuk gerekmektedir. Seçimlerden sonra Parlamentoda oluĢan
duruma göre Hükümetin kurulması için en az 3 partinin birleĢmesi gerekmektedir. Aralık
2010‘da ülkede politik istikrarı getireceği ve dolaysıyla ekonomiyi olumlu yansıması
beklenen Parlamento Koalisyonu kurulmuĢtur. Koalisyonu Kırgız Sosyal Demokrat Partisi,
Respublika (Cumhuriyet) ve Ata Jurt Partileri oluĢturmuĢlardır. Kırgız Cumhuriyeti
BaĢbakanı Almazbek Atambaev olmuĢtur.
2011 CumhurbaĢkanlık seçimleri için Koalisyon BaĢkanı, K.C. BaĢbakanı Almazbek
Atambaev geçici olarak istifa ederek seçimlere katılmıĢ ve kazanmıĢtır. Koalisyon BaĢkanının
CumhurbaĢkanı olması gerekçesi ile yeni Koalisyon kurulmasına gidilmiĢ ve Kırgız Sosyal
Demokrat Partisi, Respublika (Cumhuriyet) Ata Meken ve Ar-Namıs Partilerinden oluĢan
yeni Koalisyon oluĢturulmuĢtur. Sözkonusu Koalisyonun BaĢkanı ve Kırgız Cumhuriyeti‘nin
BaĢbakanı Respublika Partisi BaĢkanı Omurbek Babanov olmuĢtur. Muhalefet tek parti, AtaJurt partisinden oluĢmuĢtur.
2012 yılında BaĢbakan Omurbek Babanov‘un yolsuzluklara karıĢtığı suçlamaları ile
Koalisyon dağılarak Kırgız Sosyal Demokrat Partisi, Ar-Namıs ve Ata-Meken partisinden
oluĢan yeni Koalisyon kurulmuĢ ve BaĢbakan Cantoro Satıbaldiev olmuĢtur. 2014 yılında ise
sözkonusu koalisyonun dağılması ve tekrar aynı partilerden kurulma sonucunda BaĢbakanlık
koltuğuna, daha önce Birinci BaĢbakan Yardımcısı ve Türkiye – Kırgızistan Karma
Ekonomik Komisyon EĢbaĢkanı Joomart Otorbaev gelmiĢtir.
1.2.2. Yürütme
Kırgız Cumhuriyetinde yürütme; Hükümet ve ona bağlı Bakanlıklar, Devlet Komiteleri,
Ġdari Birimler ve Yerel Devlet Yönetimleri tarafından yerine getirilir. Hükümet, Kırgız
Cumhuriyeti‘nin üst Yürütme Organıdır. Hükümetin baĢında BaĢbakan bulunmaktadır.
Hükümet BaĢbakan, BaĢbakan Yardımcıları, Bakanlar ve Devlet Komite BaĢkanlarından
oluĢur. Parlamentodaki koltuklardan yarısından fazlasına sahip olan parti veya koalisyon
Parlamentoya BaĢbakan adayını, BaĢbakan adayı ise Parlamentoya programı ve Hükümetin
yapısını sunar. Hâlihazırda Bakanlar Kurulu BaĢbakan, BaĢbakan Yardımcıları ve 15
Bakandan (Bakan-Hükümet Ġdaresi BaĢkanı ile 16) oluĢmaktadır.
Daha önceki anayasa ile çok geniĢ yetkilere sahip olan CumhurbaĢkanı‘nın, Parlamenter
sisteme geçiĢ ile birlikte, BaĢbakanı, Bakanları atama gibi önemli yetkileri elinden alınmıĢ
(Savunma Bakanı hariç), hesap sorma ve görevden alma prosedürleri basitleĢtirilmiĢtir.
CumhurbaĢkanı Devletin BaĢı olup, halk birliğini ve Devlet Ġktidarını temsil eder.
KIRGIZ CUMHURĠYETĠ HÜKÜMET YAPISI
BaĢbakan — Joomart Otorbaev (Sosyal Demokrat Partisi);
BaĢbakan Birinci Yardımcısı — Tayırbek SarpaĢev;
BaĢbakan Yardımcısı — Abdırahman Mamataliev;
BaĢbakan Yardımcısı — Valeriy Dil;
BaĢbakan Yardımcısı – Elvira Sarieva;
BAKANLAR
Hükümet Ġdaresi BaĢkanı - Bakan —Nurhanbek Momunaliev;
DıĢiĢleri Bakanı – Erlan Abdıldaev;
Savunma Bakanı — Abibilla Kudayberdiev;
ĠçiĢleri Bakanı — Abdulda Surançiev;
Adalet Bakanı — Almambet ġikmamatov;
Maliye Bakanı — Olga Lavrova;
Ekonomi Bakanı — Temir Sariev;
Tarım ve Islah Bakanı — Talaybek Aydaraliev;
UlaĢtırma ve ĠletiĢim Bakanı — Kalıkbek Sultanov;
Olağanüstü Durumlar Bakanı — Kubatbek Boronov;
Enerji ve Sanayi Bakanı — Osmonbek Artıkbaev;
Eğitim ve Ġlim Bakanı — Kanatbek Sadıkov;
Sağlık Bakanı — Dinara Sagınbaeva;
Kültür, Bilgi ve Türizm Bakanı — Kamila Talieva;
Sosyal Kalkınma Bakanı — Kudaybergen Bazarbaev;
Gençler, ĠĢ ve Ġstihdam Bakanı - Alyasbek Alımkulov;
1.2.3. Yargı
Bağımsız bir yargı sistemine sahip olan Kırgızistan‘da yargı organlarını Yüksek
Mahkeme ve Yerel Mahkemeler oluĢturmaktadır. Yüksek Mahkeme kapsamında Anayasa
Konseyi bulunmaktadır. Yargı organlarının görev ve sorumlulukları Anayasa ile düzenlenmiĢ
olup, suçüstü yakalanma durumu hariç, hakimlerin dokunulmazlıkları vardır.
1.3.Coğrafi ve Demografik Bilgiler
1.3.1. Coğrafi Konumu, Yer ġekilleri, Akarsular ve Göller, Ġklim-Bitki Örtüsü
Kırgızistan, 198.500 km² yüzölçümü ile Türkiye‘nin yaklaĢık dörtte biri büyüklüğünde
olup, tarihi Ġpek Yolu üzerinde yer almaktadır. Ülkenin doğusu ile batısı arasında 925
kilometre, kuzeyi ile güneyi arasında ise 453 kilometre mesafe bulunmaktadır.
Ülkede yüksek ve karlı dağlar, derin vadiler, yüksek akıĢ hızına sahip binlerce ırmak ve
dağ gölleri bulunmaktadır. % 6‘sı ormanlardan ve % 4,2‘si buzullardan oluĢan ülkenin
% 93‘ü deniz seviyesinden 1.500 metre yüksekliktedir. Tanrı ve Altay sıradağları ülkeyi
birbirinden ayrı keskin vadilere bölmekte olup, baĢlıca vadiler güneyde Fergana, kuzeyde
Çüu, batıda Talas ve doğuda Narın‘dır.
Ülkede mevcut 1.582 nehirden üçü 200 kilometreden daha uzun olup, 27‘si 100
kilometreden uzun, 10 nehir ise yaklaĢık 100 km uzunluğundadır. Yüksek dağlardan çıkan
düzensiz ve yüksek akıĢ hızına sahip olan nehirler ulaĢıma elveriĢli değildir. Elektrik enerjisi
üretimi için kullanılan Narın, Tar, KurĢab, Talas, Alay, Çuy ve Kızılsu baĢlıca nehirleridir.
Nehir ve ırmaklar birlikte değerlendirildiğinde yaklaĢık 47 km3‘lük bir su kaynağı hacmi
ortaya çıkmakta, komĢularıyla imzaladığı anlaĢmalar uyarınca Kırgız Cumhuriyeti bunun en
fazla 12 km3‘ünü kullanabilmektedir. Söz konusu 12 km3‘lük kaynağın %90‘ı tarıma, %7‘si
sanayiye, geri kalan %3‘ü ise içme suyu dahil diğer alanlara ayrılmaktadır.
Ülkedeki 3.000‘e yakın gölün en büyük ve derini 6.202 km² geniĢliği ile dünyanın 2‘nci
en büyük dağ gölü olarak bilinen Issık Göl‘dür. Bunun dıĢında Son Gölü ve Çatır Gölü
ülkenin önemli gölleri arasındadır.
Ülkede dağlık yapıdan ve deniz seviyesinden ortalama 2.750 metre yükseklikten
kaynaklanan karasal bir iklim hüküm sürmektedir. YağıĢ az, yaz – kıĢ ve gece – gündüz ısı
farkı fazla, bitki örtüsü değiĢkendir. Ortalama yıllık güneĢli gün sayısı 247, yıllık ortalama
yağıĢ 300 – 600 milimetredir.
KıĢlar soğuk ve karlıdır. Kar genellikle Kasım ayı sonunda yağar ve Mart ayı sonuna
kadar karlı hava görülebilir. KıĢ aylarında geceleri hava sıcaklığının -35 dereceye kadar
düĢtüğü görülmektedir. Yaz aylarında hava sıcaklığı Türkiye‘deki karasal iklim özellikleri ile
benzerlik gösterir. BaĢkent BiĢkek‘teki iklim, Ankara iklimi ile benzerlik taĢır.
1.3.2. Nüfus:
Ülke baĢkent ve 7 Ġdari Bölge‘ye (Ġl) ayrılmıĢtır. BaĢkent BiĢkek‘e özel bir statü
verilmiĢtir. Kırgızistan illeri ve Yönetimleri hakkında bilgi aĢağıdaki gibidir:
Çüy Ġli (BiĢkek dahil 1.768.700 kiĢi)
Alanı 20,2 bin metre karedir. Ġlde 4 Ģehir ve 5 Ģehir tipi kasaba, 105 ilçe ve 327 köy
bulunmaktadır. Büyük Ģehirleri BiĢkek (baĢkent), Kant, Karabalta ve Tokmak‘tır.
OĢ Ġli (OĢ Ģehri dahil 1.465.100 kiĢi)
Alanı 29,2 bin metre karedir. Ġlde 3 Ģehir ve 2 Ģehir tipi kasaba, 79 ilçe ve 467 köy
bulunmaktadır. Büyük Ģehirleri OĢ, Özgön, Karasuu, Nookat‘tır
Celalabad Ġli (1.099.200 kiĢi)
Alanı 33,7 bin metre karedir. Ġlde 5 Ģehir ve 8 Ģehir tipi kasaba, 58 ilçe ve 415 köy
bulunmaktadır. Büyük Ģehirleri Celalabad, TaĢkömür, Karakul, Maylısuu
Batken Ġli (469.700 kiĢi)
Alanı 17,0 bin metre karedir. Ġlde 3 Ģehir ve 5 Ģehir tipi kasaba, 29 ilçe ve 189 köy
bulunmaktadır. Büyük Ģehirleri Batken, Kızıl – Kıya, Ġsfana, Sulukta
Issık – Göl Ġli (458.500 kiĢi)
Alanı 43,1 bin metre karedir. Ġlde 3 Ģehir, 5 adet Ģehir tipi kasaba, 58 ilçe ve 181 köy
bulunmaktadır. Büyük Ģehirleri Karakol, Balıkçı, Çolpon-Ata
Narın Ġli (271.300 kiĢi)
Alanı 45,2 bin metre karedir. Ġlde 1 Ģehir ve 2 Ģehir tipi kasaba, 56 ilçe ve 132 köy
bulunmaktadır. Büyük Ģehiri Narın.
Talas Ġli (243.400 kiĢi)
Alanı 11,4 bin metre karedir. Ġlde 1 Ģehir ve 1 Ģehir tipi kasaba, 35 ilçe ve 90 köy
bulunmaktadır. Büyük Ģehiri Talas
Tablo1. Nüfusun YaĢ Gruplarına Göre Dağılımı
YaĢ
%
0–9
20,3
10 – 19
20,8
20 – 29
19,5
30 – 39
13,5
40 – 49
11,7
50 – 59
7,8
60 – 69
3,1
70 – 79
2,4
80 ve üstü
0,9
BDT‘deki Kırgızların %88,5‘i Kırgızistan‘da yaĢamaktadır. Geri kalan Kırgızlar baĢta
Özbekistan ve Tacikistan olmak üzere BDT‘deki diğer ülkeler dağılmıĢ durumdadır. 80‘i
aĢkın etnik grubun bir arada yaĢadığı Kırgızistan‘da nüfusun %72,4‘ü Kırgız, %14,4ü‘ Özbek,
%6,6‘ı Rus, %1,1‘i Dungan, %0,9‘u Uygur, %4,6‘sı diğer etnik gruplar oluĢturmaktadır.
Ülkede yerleĢik Türk Nüfusu (Ahıska ve Kırım) yaklaĢık 35.700 olup, Kırgızistan‘da
yaĢayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaĢı sayısı yaklaĢık 6.000‘dir.
Kırgızistan‘daki nüfus hareketliliği ile ilgili olarak dikkate alınması gereken bir husus,
bağımsızlığı takip eden dönemde hızlı bir Ģekilde Rus ve Alman etnik kökenli Kırgız
vatandaĢlarının ülkeyi terk etmeye baĢlamasıdır.
2005 yılı Mart ayında yaĢanan olaylarla da güçlenen bu eğilime engel olmak ve kalifiye
iĢgücünün Kazakistan ve Rusya pazarlarına kaptırılmasını engellemek amacıyla 2001 yılında
Rusça diline Kırgızca ile eĢit statü tanınmıĢtır.
1.3.3. ÇalıĢma ve ĠĢgücü
Tablo2. Kırgız Cumhuriyeti’nde Resmi Kayıtlara Göre Ġstihdam (Bin kiĢi)
2012
Toplam çalıĢan sayısı
Tarım, avcılık, ormancılık ve balıkçılık
Madencilik
Ġmalat sanayi
Enerji, gaz ve buhar ve havandırma tedariği
Su tedariği, atıkların iĢlenmesi ve ikincil hammadenin
üretimi
ĠnĢaat
Toptan ve perakande ticaret, otomobil ve motosiklet
tamiri
TaĢıma faaliyetleri ve depo hizmetleri
Otel ve restoranlar
Bilgi ve iletiĢim
Finansal aracılık ve sigorta
Gayrimenkul iĢlemler
Mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler
Ġdari (Kamu) ve yardımcı faaliyetler
Devlet Yönetimi ve Savunma; Zorunlu sosyal teminat
(Bin kiĢi)
2.286,4
688,2
13,0
173,4
34,3
%
100,0
30,1
0,6
7,6
1,5
16,4
259,0
0,7
11,3
346,3
15,2
137,6
84,3
26,9
23,1
5,6
18,7
19,6
109,3
6,0
3,7
1,2
1,0
0,2
0,8
0,9
4,8
Eğitim
Sağlık ve sosyal hizmetler
Sanat, eğlenme ve dinlenme
Diğer hizmet faaliyetleri
Ücretli çalıĢanlı hane ekonomi faaliyetleri; hane
ekonomisinin kendi tüketimimi için mal ve hizmet
üretimi
Bölge dıĢı kuruluĢların faaliyetleri
180,4
84,1
18,9
37,6
7,9
3,7
0,8
1,6
8,7
1,0
0,4
0,0
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Kırgızistan‘da çalıĢmakta olan 2,3 milyon civarındaki iĢgücünün %30,1‘i tarım, %15,2‘si
ticaret, %11,3‘ü ise sanayi sektöründe çalıĢmaktadır.
K.C. ÇalıĢma Bakanlığının bilgilerine göre iĢsizlik oranı %8,5‘tir. Ġlgili Devlet
Birimlerinde kayıt olanların açısından değerlendirildiğinde iĢsizlik oranı 2,4‘tür. Kayıtlı
iĢsizlerin %52,7‘si kadındır. Kırsal kesimde uzun dönemli iĢsizlik %70 dolaylarındadır. Hasat
dönemlerinde bu oran düĢmektedir.
Asgari ücret 840 som‘dur (19,3 Dolar). Ancak Kırgızistan genelinde bu derece düĢük
tutar ödenmemekte olup, söz konusu tutar vergi hesaplamalarında belirli bir büyüklük olarak
kullanılmaktadır. Uygulamada BiĢkek için asgari ücret 7.000 – 9.000 som olarak düĢünmek
doğru olur (150-200$).
Haftalık çalıĢma süresi 40 saattir.
1.3.4. Eğitim ve Kültür
Kırgız Cumhuriyeti‘nde zorunlu öğrenim 9 yıldır. Esas olarak ilk-ortaokul seviyesinde
Kırgızca‘nın kullanıldığı Kırgızistan‘da üniversitelerde Rusça eğitim ağırlıklıdır. 2009 yılında
yapılan ölçümlerde okuma yazma oranı %98,3 olarak tespit edilmiĢtir.
Halkın %23‘ü yüksek öğrenim kurumlarından, %75,3‘ü orta öğrenim okullarından
mezundur. Toplam 56 yüksek öğrenim kurumu vardır.
Eğitim sistemi düĢük ücretler ve düĢük yatırım seviyesi nedeniyle beklenen etkinlikten
uzak olup, özellikle bağımsızlık sonrası yaĢanan ekonomik güçlükler bunda etken olmuĢtur.
Kırgızistan‘da Manas, Atatürk Ala-Too, Ġktisat ve GiriĢimcilik Üniversitesi, Türk
Dünyası Kırgız-Türk Sosyal Bilimler Enstitüsü olmak üzere dört Türk üniversitesi,
Türkiye‘den iĢadamlarının desteklediği AraĢan Ġlahiyat Fakültesi, Anadolu Kız Meslek Lisesi,
Anadolu Lisesi ve Sebat Eğitim Kurumlarına ait 17 lise eğitim vermektedirler.
1.3.5. Sosyal Göstergeler
Tablo 3. Sosyal Göstergeler
Ortalama Ömür
69,6 yıl
Kadın
73,7 yıl
Erkek
65,7 yıl
Okuma Yazma Oranı (%)
98,3%
Yüksek öğrenim(%)
23
Orta öğrenim(%)
75,3
Yüksek Öğretim Okul Sayısı
54
Yüksek Öğretimdeki Öğrenci Sayısı
203.002
Hastane Sayısı
177
Doktor BaĢına DüĢen KiĢi Sayısı
440
BĠN KĠġĠYE DÜġEN
Otomobil
120
Telefon
97
Televizyon
260
Mobil Telefon
1.000
Bilgisayar
121
Internet Kullanıcı sayısı
604
Gelen Turist Sayısı (2013)
3,1 milyon kiĢi
Giden Turist Sayısı (2013)
1,2 milyon kiĢi
Eğitim Harcamaları / GSYĠH
%6,2
Sağlık Harcamaları / GSYĠH
%3,4
Karayolu Uzunluğu
34.000 km (23.000 km asfalt)
Demiryolu Uzunluğu
372 km (Endüstriyel hatlar dahil
değildir.)
KiĢi BaĢına Yıllık Elektrik Tüketimi
2.400 kw/saat
Asgari Ücret
19,3 ABD Doları (840 Som,
uygulamada ise 150 – 200 dolar)
Asgari Tüketim Bütçesi
96 ABD Doları (Uygulamada 300
dolar)
II. BÖLÜM: KIRGIZĠSTAN’IN EKONOMĠK DURUMU
2.1. Ekonomik Göstergeler
Tablo 4. Sosyal göstergeler
GSYĠH (Nominal) / DÜNYA SIRALAMASI*
7,226 Milyar Dolar (2013) / 143.
Sırada
5,8 Milyar Dolar (2012 tahmini) /151.
Sırada
GSYĠH BÜYÜME (Reel)
% 10,5 (2013)
% -0,9 (2012)
KĠġĠ BAġINA GSYĠH (Nominal)
1.280 / 144. Sırada
1.211 Dolar / 183. Sırada
(2012)
ĠHRACAT / DÜNYA SIRALAMASI
2,02 Milyar Dolar / 134. Sırada
1.659 Milyar Dolar / 140. Sırada
(2012 tahmini)
ĠTHALAT / DÜNYA SIRALAMASI
6,07 Milyar Dolar /135. Sırada
4,659 Milyar Dolar / 136. Sırada
(2012 tahmini)
ENFLASYON ORANI
% 6,6 (2013)
% 2,8 (2012)
DIġ BORÇ
3,16 milyar dolar
TOPLAM ĠġGÜCÜ
2,496 milyon
DÜNYA BANKASI Ġġ YAPMA KOLAYLIĞI
SIRALAMASI (2013)
68 (Türkiye 69.sırada)
ĠġSĠZLĠK ORANI
% 8,5
GSMH’NĠN SEKTÖREL DAĞILIMI
Tarım ve ormancılık % 24,8;
Sanayi % 23,1;
Hizmetler % 47,6
DOĞAL KAYNAKLAR
Doğalgaz, altın, uranyum, civa
BAġLICA SANAYĠ DALLARI
Küçük makineler, tekstil, iĢlenmiĢ
gıda, çimento, ayakkabı, soğutucu,
mobilya, elektrikli motorlar, altın,
kıymetli metaller
BAġLICA TARIMSAL ÜRETĠM
Tütün, pamuk, patates, sebze, meyve,
küçük ve büyükbaĢ hayvan, yün
ĠHRACATIMIZ (2013 TUĠK)
389,1 milyon dolar
ĠTHALATIMIZ (2013 TUĠK)
36,9 milyon dolar
*Kaynak: IMF
2.2. Genel Ekonomik Durum
Genel durum:
1991 yılında Sovyetler Birliği‘nin dağılmasıyla ülke Sovyet kaynaklarından mahrum
kalmıĢ, varlıklar tükenmeye yüz tutmuĢ, özel tüketimde düĢüĢ görülmüĢ ve kamu harcamaları
artmıĢtır. Bunun sonucunda 1991-1995 döneminde GSYĠH 1990‘daki seviyesinin yarısına
inmiĢtir. Tüm ekonomik göstergeler kötüye gitmiĢ, hiperenflasyon, artan iĢsizlik ve reel
gelirde düĢüĢ yoksulluğun artmasına yol açmıĢtır.
1993 yılında ulusal para tedavüle girmiĢ, fiyatlar serbest bırakılmıĢ, ticaret mevzuatı ile
tarım sektöründe reform yapılmıĢ, varlıklar özelleĢtirilmiĢ ve serbest bir ticaret rejimi kabul
edilmiĢtir. Bu sayede ekonomi 1996 yılından itibaren düzelmeye baĢlamıĢtır.
1998 yılında yaĢanan Rusya Krizi sonrasında Kırgız ekonomisi istikrara kavuĢarak yılda
yaklaĢık %5 oranında büyümüĢtür. Tarım, hayvancılık sektörleri geleneksel olarak güçlü
olarak tanımlanan sektörlerdir. Bunların yanı sıra, konfeksiyon, inĢaat ve enerji ile ulaĢtırma,
ticaret ve catering gibi hizmet sektörü alanlarında da sağlıklı bir büyüme gözlemlenmektedir.
Genel Ekonomik Yapı:
Kırgız Cumhuriyeti Milli Ġstatistik Komitesi yayınlarına göre 1 Ocak 2014 tarihi
itibariyle Kırgızistan topraklarında 26.100 Ģirket (tüzel kiĢi) faaliyet göstermektedir. Bunların
içinde %25 Devlet Ģirketleri olup, özel Ģirketlerin payı %75‘tir. Tüzel kiĢilerin içinde büyük
payı BiĢkek‘te yoğunlaĢmıĢ küçük iĢletmeler almaktadır.
Kırgız Cumhuriyeti GSYĠH‘sı, 2013 yılında Kumtor altın madeni üretimi hariç
tutulduğunda %5,8 oranında artıĢ göstermiĢtir. Anılan Maden üretimi ile beraber
değerlendirildiğinde GSYĠH‘daki artıĢ %10,5 olup, 7,23 milyar Dolar olmuĢtur. KiĢi baĢına
GSYĠH 1.323 Doları Ģeklinde gerçekleĢmiĢtir. AĢağıda Gayrisafi Yurtiçi Hasıla‘nın sektörel
dağılım tablosu verilmektedir.
Tablo 5. 2012-2013 Yılları Ġtibariyle GSYĠH'nın Sektörel Dağılımı
GSYİH milyon Dolar (cari fiyatlarla)
Bir önceki yıla göre
değiĢim
Milyon Dolar
Pay
Faaliyet türü
Toplam
2012
6.409,4
2013
7.226,0
2012
-0,1
2013
10,5
2013
100,0
Tarım, avcılık, ormancılık
1.067,1
1.096,7
1,2
2,9
16,6
0,6
0,6
-3,3
0,0
0,0
Balıkçılık
Dağ madenciliği
56,2
50,3
37,6
-4,6
0,9
Ġmalat Sanayii
Elektrik, gaz ve su üretimi ve
dağıtımı
776,7
964,8
-28,0
45,4
12,1
173,5
147,6
5,2
-1,7
2,7
ĠnĢaat
Ticaret; otomobil ve özel
kullanım eĢyalarının tamiri
416,3
488,1
29,7
12,4
6,5
1.016,8
1.165,5
10,7
7,0
15,9
88,4
105,3
11,7
11,6
1,4
588,9
686,9
9,4
12,3
9,2
Otel ve restoranlar
UlaĢtırma ve iletiĢim
Finansal faaliyet
Gayrimenkul mallar ile yapılan
iĢlemler, kira ve tüketicilere
sunulan hizmetler
37,5
34,9
4,1
3,7
0,6
282,5
295,6
-0,4
-1,8
4,4
Devlet Ġdaresi
329,6
366,2
1,6
-1,2
5,1
Eğitim
383,8
404,2
4,8
1,0
6,0
Sağlık ve sosyal hizmetler
223,8
248,4
1,3
2,1
3,5
Kamu, Sosyal ve Özel servisler
Mallar üzerinden tahsil edilen
net vergiler
120,7
133,6
-0,5
1,6
1,9
841,2
1.037,1
-0,1
10,5
13,1
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Tablodan görüleceği üzere GSYĠH‘ye önemli katkıyı tarım, ticaret, vergiler ve imalat
sanayisi sağlamıĢtır. GSYĠH‘nın yapısnda hizmet üretimi mal üretiminden daha fazla
olmuĢtur. Ġlgili tablo aĢağıda yer almaktadır.
Tablo 6. Gayrisafi Yurtiçi Hasılanın Yapısı (Cari piyasa fiyatları ile)
Milyon USD
2012
2013
Bir önceki yıla göre
değiĢim
2012
2013
2013 pay
Cari piyasa fiyatlarıyla
GSYĠH
Mal üretimi
Hizmet üretimi
6.409,4
2.490,5
3.077,7
7.226,0
2.748,2
3.440,7
-0,1
-6,8
6,5
10,5
17,2
5,1
100,0
38,0
47,6
Satılan mal ve
hizmetlerden net vergiler
841,2
1.037,1
-0,1
10,5
14,4
(sübvansiyonlar hariç)
Kaynak: K.C. İstatistik Komitesi
Gayrisafi Yurtiçi Hasıla yapısında 2013 yılında Mal üretimi %38, Hizmet üretimi 47,6
olarak dağılım göstermiĢtir. Vergi gelirleri ise %14,4 olmuĢtur.
Kırgızistan‘da 2013 yılında ortalama asgari tüketim bütçesi 96 Dolar olarak
ölçülmüĢtür. 2012 yılına kıyasla sözkonusu göstergede %4‘lük artıĢ olmuĢtur.
2012 yılında enflasyon oranı %7,5 olurken, 2013 yılında %4 olmuĢtur. 2013 yılında gıda
ürünleri ve alkolsüz içecekler kaleminde fiyat artıĢı % 1,8 Ģeklinde gerçekleĢmiĢtir. Bu
kalemde en büyük artıĢlar taze meyveler (%28,1), kofe ve çay (%8,1) et (%7,6) pirinç (%7),
süt ürünleri ve yumurtalarda (%6,6) olmuĢtur. Bununla birlikte taze sebzeler (%11,3), balık
(%4,9), pastanecilik ürünleri (%3,9), bitkisel yağlarda (%3,8) fiyat düĢüĢleri olmuĢtur.
Tablo 7. K.C. Fiyat Endeksleri
2013
Tüketici fiyatları endeksi
104,0
Mallar
103,4
Gıda ürünleri
101,8
106,3
Gıda dışı ürünler
Hizmetler
104,3
Kaynak: K.C. İstatistik Komitesi
2013 yılı baĢında 47,39 som/ABD Doları olan döviz kuru, yıl sonunda %3,9 artarak
49,25 som/ABD Dolarına yükselmiĢtir. Yıllık ortalama döviz kuru 2013 yılında 2012 yılı
ortalamasına göre %3 oranında artarak 48,44 som/ABD Doları olmuĢtur. AĢağıda
Kırgızistan‘da en çok kullanılan doviz türlerinin yıl içindeki kur değiĢimlerini gösteren tablo
aĢağıda yer almaktadır.
01/01/13
Dolar
Evro
Ruble
Tenge
01/02/13
01/03/13
01/04/13
01/05/13
01/06/13
01/07/13
01/08/13
01/09/13
01/10/13
01/11/13
01/12/13
47,3868
47,7948
47,5400
47,9610
48,1235
48,2702
48,6277
48,9454
48,7243
48,6561
48,5015
48,9590
62,5293
64,8313
62,4699
61,4884
62,8758
62,8213
63,4543
65,0411
64,5305
65,6784
66,4980
66,6234
1,5602
1,5923
1,5581
1,5430
1,5502
1,5180
1,4867
1,4817
1,4655
1,4979
1,5121
1,4750
0,3144
0,3169
0,3162
0,3180
0,3182
0,3189
0,3207
0,3189
0,3189
0,3163
0,3145
0,3186
Devlet Bütçesi:
2013 yılında Devlet Bütçesi GSYĠH‘nin % 0,7 oranında açık vermiĢ olup, söz konusu
açık 48,4 milyon ABD doları Ģeklinde gerçekleĢmiĢtir.
2013 yılında Bütçe gelirleri 102 milyar som (2,1 milyar Dolar) olup, 2012 yılına kıyasla
%17,1 oranında artmıĢtır. Bütçe gelirlerin GSYĠH‘ye oranı %29,1 olup, %73,5‘i vergilerden
oluĢmuĢtur.
2013 yılında Bütçe gelirlerinin %71,5‘i, vergi gelirlerinden oluĢmuĢtur. Vergi gelirlerinin
Gayrisafi Yurtiçi Hasılaya oranı %20,8 olmuĢtur.
Bütçenin gider kısmı ise GSYĠH‘nin %29,8‘i oranında, 104 milyar som (2,15 milyar
Dolar) seviyesinde gerçekleĢmiĢtir. Bütçe giderlerinin %20,8‘i Eğitime, 19,5‘i Sosyal
Güvenliğe, %16,9‘u finansal olmayan aktiflerin alımına, 10,9‘u Savunma, toplumsal düzen ve
güvenliğe, 10,3‘ü Genel amaçlı Devlet Hizmetlerine olmuĢtur.
Kırgız Cumhuriyeti‘nin dıĢ borcu büyük ölçüde dıĢ finansmanla gerçekleĢtirilen kamu
yatırımı programları nedeniyle 1999 yılından bu yana yüksek bir seviyede seyretmektedir.
2012 yılına kıyasla DıĢ Borç %4,2 artarak 3,2 milyar dolara ulaĢmıĢtır. DıĢ Borcun GSYĠH‘ye
oranı %44,4
Kırgız Cumhuriyeti‘nin iç borcu 241 milyon Dolardır. Kırgız Cumhuriyeti Maliye
Bakanlığı verilerine göre toplam Devlet borcu 31.12.2013 tarihi itibariyle 3,4 milyar Dolar
olup, GSYĠH‘ye oranı %47,8‘dir.
Tablo 9. Devlet Borcu
Bin Dolar*
ĠÇ BORÇ
KISA VADELĠ MENKÜL KIYMETLER
94.681
Hazine bonoları
94.681
UZUN VADELĠ MENKÜL KIYMETLER
Hazine borçları
Devlet tahvilleri (2 yıl süreli)
Aktarmalı bonolar (Elbank'ın mevduat sahiplerine borçları)
HALK TASARRUFLARININ ENDEKSLENMESĠ
TOPLAM ĠÇ BORÇ
31.12.2013 tarihinde Devlet Ġç Borcunun 2013 GSYĠH’ye oranı
132.982
14.688
117.584
709
13.485
241.147
%3,4
DIġ BORÇ
ĠKĠLĠ, MUAFĠYETLĠ
Çin Eksimbankı
Nateksis Bank (Fransa)
Japon Uluslararası ĠĢbirliği Bankı
1.517.662
758.433
6.147
263.121
KfB Bankı (Almanya)
90.443
Kore Eksimbankı
17.373
Arap Ekonomik Kalkınma Küveyt Fonu
Rusya
Suudi Kalkınma Fonu
Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti
Abu-Dabi Kalkınma Fonu (BAE)
ĠKĠLĠ MUAFĠYETSĠZ
9.261
300.000
1.277
70.548
1.059
11.224
Danimarka Ġhracat Kredi Bankası
3.310
Germes Kreditverziherungs-AktingezelĢaft (Almanya)
7.914
ÇOK TARAFLI MUAFĠYETLĠ
Uluslararası Para Fonu
Petrol Ġhraç Eden Ülkeler Örgütü (ОPEC)
1.589.813
202.730
3.943
Asya Kalkınma Bankası
607.075
Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA)
697.092
Ġslam Kalkınma Bankası
63.957
Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD)
8.957
Küzey Kalkınma Fonu
6.059
ÇOK TARAFLI MUAFĠYETSĠZ
39.991
Avrupa Ġmar ve Kalkınma Bankası
39.991
TOPLAM DIġ BORÇ
31.12.2013 tarihinde Devlet DıĢ Borcunun 2013 GSYĠH’ye oranı
TOPLAM DEVLET BORCU
31.12.2013 tarihinde Devlet Borcunun 2013 GSYĠH’ye oranı
Kaynak: K.C. Maliye Bakanlığı
Kalkınma Planları:
3.158.690
%44,4
3.399.837
%47,8
2013 -2017 yılları planı içinde istikrarlı kalkınmaya önemli yer verilmiĢtir.
Orta vadede ekonomi politikasının ana hedefleri:
- Bütçe açığı, dıĢ borç ve enflasyonun azaltılması yoluyla makroekonomik istikrara
ulaĢılması,
- Ekonomiye vergi yükünün eĢit seviyede dağıtımı, altyapı için dıĢ ve iç yatırımların
çekimi, iĢ ve yatırım Ģartlarının iyileĢtirilmesi, bölgesel ekonomi sistemine ekonominin
entegre edilmesi, ekonominin ana sektörlerinin kalkınması için yapısal reformların
gerçekleĢtirilmesi (enerji, dağ madenciliği, tarım ürünlerini iĢleme, ulaĢtırma, finansal sektör
v.s.) yolları ile ekonomik büyümenin desteklenmesi,
- Ülkenin sosyal – ekonomik kalkınması için konulan hedeflere ulaĢılması için
ortalama en az %7‘lik büyümenin sağlanması. Bu hedefe ulaĢım, ekonomik kalkınmaya tam
destek verilmesine yönelik makroekonomik politikanın sıkı koordinasyonuna ulaĢılmasını ve
sürdürülmesini talep etmektedir;
- Ġç üretim hacminin yükseltilmesi ve tarım ve hayvancılıkta verimliliğin arttırılması
ve yeterli düzeyde Devlet rezervlerin oluĢturulması yolu ile gıda güvenliğinin sağlanması,
Makroekonomik istikrara ulaĢılması için aĢağıdaki rakamsal göstergeler belirlenmiĢtir;
2013 -2017 yılları Ġstikrarlı Kalkınmaya GeçiĢ Programı Kapsamında
Makroekonomik Senaryo
Göstergeler
Nominal GSYĠH (Milyon Dolar)
GSYĠH reel artıĢ oranı (%)
KiĢi baĢına GSYĠH
(Dolar)
ÇalıĢma verimliliği (ĠstihdamartıĢ
hızı GSYĠH artıĢ hızına yüzde
olarak)
Fiyatlar ve ücret
GSYĠH Deflatörü
Tüketici Fiyatları Endeksi (bir
önceki yılın Aralık ayına yüzde
olarak)
Tüketici Fiyatları Endeksi (bir
önceki yıla yüzde olarak)
Dolar kuru (Som/Dolar)
Ortalama emeklilik maaĢı Som
Nominal ortalama ücret (Som)
2013
beklenen
7344
107,2
2014
tahmin
8564,1
107,6
2015
tahmin
10063,2
107,5
2016
tahmin
11807,9
107,5
2017
tahmin
13732,6
107,5
1354,2
1561,0
1814,2
2103,7
2420,0
105,2
105,9
105,6
105,3
106,3
109,0
108,4
108,4
109,1
108,2
108,5
107,8
108,3
108,2
107,0
109,0
108,4
108,2
108,0
107,6
48,4
48,4
48,4
48,4
48,4
4698,0
5169,0
6004
6992
8164,8
12428,2
14039,9
16904,0
20825,8
26053,1
5730,9
6200,9
6697,0
7205,9
100
111,5
100
108,6
100
107,5
100
106,1
ÇalıĢan nüfüs kiĢi baĢına asgari
5286,8
bütçe (Som)
Milli hesaplar (GSYĠH‘ye yüzde olarak)
Piyasa fiyatlartı ile GSYĠH
100
Son tüketim
113,3
Özel kesim tüketimi
Devlet tüketimi
Brüt birikim
Mal ve hizmetlerin net ihracatı
Ġhracat
Ġthalat
94,1
19,2
33,9
-47,2
54,1
101,3
93,3
18,2
34,5
-46,0
52,8
98,8
91,3
17,3
35,3
-43,8
51,4
95,2
91,1
16,4
35,6
-43,1
48,9
92,1
90,5
15,6
35,9
-42,0
46,9
88,9
28,6
25,5
24,2
23,9
-
21,3
20,8
20,8
21,0
-
Toplam giderler
38,6
34,0
31,3
31,2
30,2
onların içinde devlet yatırım
progranı ile (DYP dıĢ)
faiz ödemeleri
4,2
2,9
2,1
0,4
0,4
1,0
0,9
0,8
0,7
0,6
Açık (DYP dahil)
-4,7
-4,4
-2,3
-2,1
-1,5
Sosyal fon dahil açık
-5,2
-3,8
-2,7
-2,3
-1,7
Devlet finansları (GSYĠH’ye % olarak)
Devlet bütçesinin genel kaynakları
Toplam gelirler
onların içinde vergi gelirleri
Para ve kredi
M2X artıĢ hızı (dönem sonu)
M2X DolaĢım hızı
Ġthalat aylarındaki rezervler
119,4
118,7
117,8
117,1
116,9
3,0
2,9
2,7
2,6
2,4
Üç aylık
ithalattan
az
olmamak
kaydıyla
Üç aylık
ithalattan
az
olmamak
kaydıyla
Üç aylık
ithalattan
az
olmamak
kaydıyla
Üç aylık
ithalattan
az
olmamak
kaydıyla
Üç aylık
ithalattan
az
olmamak
kaydıyla
DıĢ sektör
Cari iĢlemler hesabı (milyon dolar)
-938
-1225
-1244
-1181
-1098
Cari iĢlemler hesabı (GYSĠH‘ye %)
Mal ve hizmetlerin ihracatı (milyon
dolar)
Mal ve hizmet ihracatının artıĢ hızı
%
Mal ve hizmetlerin ithalatı (milyon
dolar)
Mal ve hizmet ithalatının artıĢ hızı
%
Borç ve borç servisi
11-14
11-14
11-14
11-14
11-14
3622
4016
4523
5017
5386
17
11
13
11
7
7224
8206
9214
10218
11209
16,9
16,7
16,1
15,5
15,0
46,5
46,3
46,1
45,7
45,2
DıĢ borç (GSYĠH‘ye % )
Sosyal göstergeler
Mevcut nufüs (bin kiĢi)
Genel iĢsizlik oranı (çalıĢabilir
nüfüse % olarak)
Yksulluk düzeyi (mevcut nufüse
%olarak)
Ortalama yaĢam uzunluğu / yıl
erkek
kadın
5423,4
5486,3
5546,6
5613,2
5674,9
8,2
8,1
7,7
7,1
6,5
33,8
32,8
30,1
27,3
25,0
71,4
66,2
74,8
71,8
66,5
75,3
72,3
66,9
75,9
72,7
67,3
76,3
73,2
67,8
76,8
2013 -2017 Kalınma Planı‘na göre; kalkınmadaki ‗BaĢ Rol‘ özel sektöre düĢecektir.
Hükümetin amacı özel sektörün geliĢmesine tüm Ģartları oluĢturma olacaktır.
2.3.Tarım, Hayvancılık ve Ormancılık
Ülkenin büyük bölümü yüksek steplerden oluĢtuğu ve ekilebilir alanların toplam
yüzölçümüne oranı %7 olduğu için tarım sektöründe hayvancılık ön plana çıkmaktadır.
Üretim daha çok alçak vadilerde yoğunlaĢmıĢ bulunmaktadır.
Tarım sektörü, sanayi üretiminin fazla olmaması nedeniyle açığa çıkan iĢgücünün
istihdam edilmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Kırgızistan‘da özel iĢletmeler tarımsal
üretimin %40‘ını gerçekleĢtirmekte, kamu iĢletmelerinin üretime katkısı %5 düzeyinde
olmakta, üretimin %55‘i ise evlerde kiĢisel giriĢimlerle gerçekleĢtirilmektedir.
Tarım, Hayvancılık ve Ormancılık sektörünün GSYĠH‘daki payı 2013 yılında %16,6‘dır.
Söz konusu sektörün 2013 yılındaki üretiminde bir önceki yıla kıyasla %2,9‘luk bir artıĢ
olmuĢtur. Sektörün toplam üretim hacminde hayvancılık sektörünün payı %47,5, tarımcılığın
%50,3, hizmetlerin %2,1, ormancılığın payı ise %0,1 olmuĢtur.
Tablo 10. Kırgız Cumhuriyeti’nde BaĢlıca Tarım Sektörü Üretimi
Buğdaygiller
Ham pamuk
Tütün
Şeker pancarı
Yağ özlü bitkiler
Patates
Sebzeler
Kavun, karpuz
meyve ve yemişler
2013 / Bin ton
1.700,9
68,6
6,5
195,4
55,7
1.332,0
881,5
195,8
233,6
2012 DeğiĢim
27,5
-19,1
-12,6
91,6
-5,0
1,5
1,8
1,3
4,9
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Bağımsızlık sonrası dönemin koĢullarından derinden etkilenen tarım sektöründe tarım
makinesi yedek parça ve ekipman eksiği ile gübre açığı da ortaya çıkmıĢtır. Bağımsızlığa
kadar diğer Sovyet Cumhuriyetlerinden temin edilmekte olan söz konusu girdiler, doğal
olarak bağımsızlık ertesi dönemde piyasa koĢullarından temin edilmeye baĢlanmıĢ ve fiyatlar
üzerinde yükseltici etkisi olmuĢtur. Tarım sektörünün diğer sektörlerle ortak sıkıntısını
bankacılık sistemindeki yetersizlik nedeniyle yaĢanan finansman sorunları oluĢturmaktadır.
Kırgızistan‘ın Talas bölgesinde üretilen ve büyük bölümü Türkiye‘ye ihraç edilen
fasulyenin fiyatlarında bir önceki döneme kıyasla 2,5 katlık artıĢ yaĢanmıĢtır. ġubat 2014
tarihi itibariyle Talas fasulyesi kilo fiyatı 105 -110 som (2$) arasında değiĢmektedir. 2013 –
2014 döneminde Talas bölgesinde üreilen fasulyenin hacmi yaklaĢık 85 bin ton olmuĢtur.
Tablo 11. Kırgız Cumhuriyeti’nde BaĢlıca Hayvancılık Sektörü Üretimi
2012 / ton
Kesimlik hayvan ve
kanatlı (canlı ağılığı)
Süt
2012
DeğiĢim
2012 / ton
352.526
354.987
0,7
1.382.426
1.408.211
1,9
416.868
421.498
1,1
11.333
11.590
2,3
Yumurta (bin adet)
Yün
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Kırgızistan‘ın sadece %4‘lük kesimi ormanlık alan olarak kabul edilmekte, tamamı
Devlete ait olan bu alan ülkenin kereste ihtiyacını karĢılamaya uygun olarak
değerlendirilmemektedir. Ülkede en çok bilinen ürün Celalabat Ceviz ormanlarıdır.
Tarım, Hayvancılık ve Ormancılık setörlerinin ürünleri olan sebze meyve, canlı hayvan
ve ceviz Kırgızistan‘ın önemli ihraç kalemleridir. Uzmanların görüĢleri sözkonusu ürünlerin
ihracatı istatistiğe tam olarak yansıtmadığı yönündedir. Tarım ürünleri iĢleme sektörü ise hem
ülke içi ve özellikle de Kazakistan ve Rusya‘ya ihracat açısından cazip yatırım alanıdır.
2.4. Sanayi
SSCB‘nin dağılmasının ardından Kırgız ekonomisi üretim kayıpları nedeniyle ciddi
sorunlarla karĢılaĢmıĢtır. Bugün itibariyle de sanayi sektörü Sovyet zamanındaki üretim
hacimleri seviyesinden uzak olduğu söylenebilir. Sanayi üretiminin en önemli alt sektörü gıda
iĢleme sanayisidir. Madencilik, gıda iĢleme sektörü ve hazır giyim sektörleri aynı zamanda en
cazip yabancı yatırım alanları olmuĢtur.
Kırgızistan‘da sanayi üretim hacmi 2013 yılında %34,3 oranında artmıĢ ve 3,4 milyar
dolar civarında gerçekleĢmiĢtir. Söz konusu artıĢ Kırgızistan sanayi sektörü ve ekonomisi için
çok büyük önemi taĢıyan, Kumtor madeni iĢleten Ģirketlerin üretimindeki, bir önceki yıla
kıyasla, meydana gelen artıĢtan oluĢmuĢtur. Kumtor altın madeninde gerçekleĢtirilen üretim
göz ardı edildiğinde ise %3,5‘lik artıĢ kaydedildiği görülmektedir.
Tablo 12. Yıllar Ġtibariyle Sanayi Sektöründe Üretim Hacmi
(Milyon $)
Toplam
Madencilik
Ġmalat Sanayi
2010
2011
2012
2013
Pay
2 706,9
3 506,9
2847,3
3.434
100,0
56,9
83,7
147,3
113,7
5,2
2 179,1
2 886,8
2175,9
2818,9
76,4
Elektrik, gaz ve su üretim
ve dağıtımı
471,0
536,4
524,1
471,6
18,4
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
2013 yılında sanayi üretiminin yaklaĢık 2,9 milyar Dolara tekabül eden %76,4‘ü imalat
sektörü kaynaklı olmuĢtur. Ġmalat sektöründeki artıĢ tekstil ve konfeksiyon, diğer metal
olmayan mineral ürünler, metalurji ve hazır metal ürünler ve elektrik üretimi ve dağıtımı
sektörlerinde meydana gelen artıĢlardan kaynaklanmıĢtır. AĢağıda bir önceki yıla yüzde
olarak imalat sanayisi ürünleri fiziksel hacminin endeksleri yer almaktadır.
Tablo 13. Ġmalat sanayisi ürünleri fiziksel hacim endeksleri
(Milyon $)
2011
2012
2013
TOPLAM
111,9
79,8
134,3
Kumtor madenini iĢleten Ģirketler hariç
118,8
106,1
103,5
Dağ madenciliği sanayisi
124,6
122,5
95,4
Yakıt – Enerji yeraltı kaynaklarının
çıkarımı
117,7
108,8
107,3
Yakıt enerji hariç yeraltı kaynaklarının
çıkarımı
150,0
170,0
75,7
Ġmalat Sanayi
109,8
72,8
145,4
97,6
103,5
104,5
149,5
112,5
83,5
Deri, deriden ürünler ve ayakkabı üretimi
76,6
78,0
143,3
Ağaç iĢleme ve ağaçtan ürünlerin üretimi
74,9
99,0
124,5
111,5
132,2
112,0
79,3
99,5
86,1
Kimyasal üretim
160,0
122,7
129,0
Lastik ve plastik ürünlkerinin üretimi
115,5
76,2
121,0
Metal olmayan mineral ürünlerin üretimi
122,4
116,4
127,3
Metalurji üretimi ve hazır metal ürünlerin
103,6
56,0
190,0
Gıda ürünlerinin üretimi
Tekstil ve konfeksiyon üretimi
Seluloz-kağıt üretimi, matbaacılık faaliyeti
Petrol ürünleri ve nükleer maddelerin
üretimi
üretimi
Makina ve donanım üretimi
Elektrik, elektronik ve optik donanım
üretimi
Nakilye araçları ve donanımları üretimi
Diğer üretim sektörleri
Elektrik, gaz ve su üretimi ve dağıtımı
170,0
66,5
87,0
83,0
101,3
103,4
160,0
108,8
122,5
93,4
100,8
99,2
122,4
105,2
98,3
Kaynak: K.C. İstatistik Komitesi
2.5. ĠnĢaat
Sovyetler Birliği dağılımından itibaren 2005 yılına kadar inĢaat sektöründe durgunluk
yaĢanmıĢ, Uluslararası kuruluĢlar tarafından finanse edilen büyük projeler dıĢında pek inĢaat
yapılmamıĢtır. 2005 yılından itibaren canlanmaya baĢlayan konut inĢaatları sektörüne 2008
Dünya Finans krizi ve 2010 yılında Kırgızistan‘da meydana gelen malum olaylar olumsuz
katkılarını sağlamıĢtır.
Kırgızistan‘da, 2013 yılında yapılan inĢaat sektörünün toplam üretim tutarı 2012 yılına
kıyasla %12,4 artarak 70.728,4 milyon som olmuĢtur (1,4 milyar Dolar).
AĢağıda finansman kaynaklarına göre inĢaat alanında yatırımların dağılım tablosu
verilmektedir.
Finansman Kaynaklarına Göre Yatırımların Yapısı
Milyon Dolar
2013/2012
değiĢim
2012
2013
1.464,4
1.564,1
6,8
100
980,5
1.003,1
2,3
64,1
Devlet bütçesinden
62,4
53,6
-14,1
3,4
Yerel bütçelerden
14,0
11,8
-15,5
0,8
588,8
597,1
1,4
38,2
17,2
4,2
-75,5
0,3
298,1
336,4
12,8
21,5
483,972
560,99
15,9
35,9
357,602 374,676
4,8
24,0
Toplam
Ġç yatırımlar
KuruluĢ ve Ģirketlerden
Banka kredili
Halktan
DıĢ yatırımlar
Yabancı kredi
Pay
Doğrudan yabancı yatırımlar
77,502 148,146
Yabancı hibe ve yardımlar
48,868
38,168
91,2
9,5
-21,9
2,4
Kaynak: KC İstatistik Komitesi
Tablodan da görüleceği üzere Kırgızistan‘da inĢaat büyük ölçüde özel kuruluĢ ve
Ģirketlerin finansmanı ile gerçekleĢtirilmektedir. Ġkinci sırada ise yabancı krediler ile yapılan
inĢaat yer almaktadır.
Diğer taraftan 2013‘ün ilk yarısında öz sermayeye yatırımların (inĢaat) sektörler
itibariyle dağılımı aĢağıdaki tabloda verilmektedir.
Milyon Dolar
Faaliyet türü
2012
2013
DeğiĢim
1.464,4
1.564,1
6,8
100,0
18,9
17,4
-7,9
1,1
Dağ madenciliği
404,8
517,4
27,8
33,1
Ġmalat Sanayii
150,6
174,0
15,5
11,1
Elektrik, gaz ve su
üretimi ve dağıtımı
215,0
141,9
-34,0
9,1
Ticaret; otomobil ve
özel kullanım
eĢyalarının tamiri
42,1
46,5
10,6
3,0
Otel ve restoranlar
23,3
34,9
49,9
2,2
221,1
215,5
-2,5
13,8
5,2
0,6
-88,3
0,0
12,9
16,5
27,9
1,1
Toplam
Tarım, avcılık,
ormancılık ve
balıkçılık
UlaĢtırma ve
iletiĢim
Finansal faaliyet
Gayrimenkul mallar
ile yapılan iĢlemler,
kira ve tüketicilere
sunulan hizmetler
Pay
Devlet Ġdaresi
2,8
4,9
73,1
0,3
43,8
44,1
0,7
2,8
Sağlık ve sosyal
hizmetler
4,3
9,2
115,5
0,6
Kamu, Sosyal ve
Özel servisler
17,9
15,4
-14,2
1,0
0,0
0,2
990,9
0,0
Eğitim
Diğer
Kaynak: K.C. Milli İstatistik Komitesi
Tablonun incelemesinden de görüleceği üzere en fazla yatırım dağ madenciliği
sektöründe olmuĢtur. Sözkonusu rakamın büyük çoğunluğunu, Kırgızistan sanayisi ve
ekonomisinde önemli yeri tutan, Kumtor altın madenini iĢleten Ģirketlerin yatırımları
oluĢturmaktadır. Ġmalat sektöründeki inĢaat artıĢının baĢlıca nedenlerinden Çin Ģirketi
tarafından petrol iĢleme rafinerisinin kurulması ve Kırgızistan‘ın Gümrük Birliği‘ne girme
beklentisinden doğan imalat sektörüne yatırımların oluĢturduğu düĢünülmektedir. UlaĢtırma
ve iletiĢim sektöründeki inĢaat ise genel olarak uluslararası donörlerin finansmanı ile yapılan
yol inĢaatlarıdır.
Konut inĢaatlarında gözle görülür önemli canlanma izlenmektedir. 2013 yılında 906,7
bin metre karelik toplam, 8.706 daire, 757,9 bin metre karelik 6.914 müsatakil ev inĢaat
edilmiĢtir.
2013 yılında inĢaat sektörü alanındaki önemli geliĢmelerin arasında aĢağıdaki olaylar
yer almıĢtır:
-
-
-
12 Haziran 2013 tarihinde Narın nehri üstünde kurulacak ve toplamda 237
Megavattlık 4 adet Hidroelektrik Ġstasyonun temeli atılmıĢtır. Rusya‘nın
‗RusGidro‘ Ģirketi ile iĢbirliğinde yapılan sözkonusu projenin değeri yaklaĢık 727
milyon dolar olup, 2019 yılında tamamlanması planlanmaktadır.
3 Temmuz 2013 tarihinde Kırgızistan‘ın Celalabad Bölgesinde ‗Datka‘ trafo
merkezi iĢletime sokulmuĢtur. Sözkonusu trafo merkezi Kırgızistan‘ın 4 adet
Hidro Elektrik Ġstasyonunda üretilen elektriği, ülkenin güneyine nakliyesine
elvermektedir. Proje değeri 208 milyon dolar olup, finansman Çin Eksimbank
tarafından sağlanmıĢ, müteahhitlik iĢleri Tvea isimli Çin Ģirketi tarafından yerine
getirilmiĢtir.
Kasım 2013‘te Çin firması olan Djunda tarafından Kırgızistan‘ın Karabalta
Ģehrindeki petrol rafinerisinin inĢaatı tamamlanarak iĢletime konulmuĢtur.
2.6. UlaĢtırma ve Telekomünikasyon
Kırgız Cumhuriyeti‘nde bulunan 34.000 kilometre kara yolunun 23.000 kilometresi
asfalt, 140 kilometresi otobandır. BaĢkent BiĢkek çevresindeki yollar genel olarak iyi
durumda olup, diğer bölgelerdeki karayollarının önemli ölçüde bakıma ihtiyacı
bulunmaktadır.
2013 yılında her türlü taĢıma araçları ile taĢınan yüklerin toplam hacmi 41 milyon ton
olmuĢ ve 2012 yılına göre %2,9 artmıĢtır. TaĢımada karayolunun payı %96 olmuĢtur.
Demiryolu taĢımasında 8,3‘lük artıĢ kaydedilmiĢtir. Yolcu taĢıma hacmi ise 618 milyon kiĢi
olmuĢtur.
Ülke genelinde toplam 370 kilometrelik demiryolu bulunmaktadır. 2006 yılı baĢında
Kırgızistan, Özbekistan ve Çin Halk Cumhuriyeti‘ni birbirine bağlayacak büyük bir
demiryolunun inĢa edilmesi üzerinde Çin ile mutabakata varılmıĢ olup, detayları halen
görüĢülmektedir. Çin‘in dar enli raylarının inĢaatına diretmesine karĢılık Kırgız tarafı BDT
ülkeleri karĢısında geniĢ enli rayları inĢa zorunluluğu bulunduğunu ifade etmektedir.
Halihazırda açıklığa kavuĢmayan konu Kırgız tarafından finansman konusudur.
Halihazırda ülkede faaliyet gösteren BiĢkek Manas ve OĢ havaalanları uluslararası
niteliklidir.
Ülkedeki boru hattı sisteminin yetersizliği yakıt dağıtımında etkinliğin sağlanamamasında
önemli bir etkendir. Ülkede 367 kilometre uzunluğunda doğal gaz hattı ve 13 kilometre
uzunluğunda petrol hattı bulunmaktadır.
Telekomünikasyon altyapısı Dünya Bankası ve Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası
finansmanı ile modernize edilmiĢtir. Devlet tarafından iĢletilen Kırgıztelecom piyasada tekel
pozisyonundadır. Piyasada 6 adet mobil telefon operatörü faaliyet göstermektedir. Bunlar
abone sayılarına göre sırasıyla ‗Sky Mobile‘, ‗Megacom‘, ‗Fonex‘, Nur Telekom‘dur. Devlet
ĠletiĢim Ajansının bildirisine göre halihazırda Kırgızistan halkının %118 (6,3 milyon abone)
cep telefonu iletiĢim servisini kullanmaktadır. Ancak bir abonenin iki farklı telefon
operatörün sim-kartlarını kullandığı durumlar gözönüne alındığında bu rakamların biraz daha
düĢük olması gerektiği düĢünülmektedir.
ĠletiĢim alanında sunulan hizmetlerden edinilen gelirler (432 milyon) %87‘si cep telefonu
hizmetleri, %7 internet hizmetleri ve 2,5 posta hizmetleri Ģeklinde dağılmıĢtır.
Ġnternet kullanımı yaygınlaĢmaktadır. Yine aynı makamın bildirisine göre internet
kullanıcıların sayısı 2012 yılında 3,2 milyona yükselmiĢ olup, ülke genelinde dağılımı
açından Çüy bölgesinde yoğunlaĢtığı görülmektedir.
2.7.Ticaret
2013 yılında tüketici piyasasında toplam iĢlem hacmi %7‘lik artıĢ ile 6,7 milyar dolar
olarak gerçekleĢmiĢtir.
Tablo 15. Tüketici piyasasında toplam iĢlem hacmi
Toplam
Otomobil, motorsiklet ve
onların parça ve aksesuarları
ticareti
Otomobil servis ve tamiri
Toptan ticaret ve aracılarla
ticaret
Motor yakıtı perakande
ticareti
Otomobil ve motor yakıtı
hariç perakande ticaret
milyon $
2011
2012
2013
5.356,9 6.095,6 6.725,8
Pay
100,0
156,9
194,6
198,9
3,0
26,3
28,3
29,4
0,4
1.746,1
1.976,8
2.140,5
31,8
527,9
682,5
761,6
11,3
2.890,8
3.203,9
3.585,0
53,3
Ev ve Ģahsi kullanım
eĢyalarının tamiratı
8,9
9,5
10,6
0,2
Kaynak: K.C. Milli İstatistik Komitesi
Toptan ticaretin değeri 2 milyar dolar olup, toplam ticaretin içinde 31,8‘lik pay almıĢtır.
Perakende ticaret hacmi 3,6 milyar ABD Doları Ģeklinde gerçekleĢmiĢ ve payı 53,3 olmuĢtur.
Perakande ticaretin yapısı %52,2 gıda ürünler, %47,8 diğer ürünler Ģeklinde
gerçekleĢmiĢtir.
Perakande ticaretin %48‘i Ģirketler, %52‘isi pazarlarda gerçekleĢmiĢtir. Sözkonusu
veriler, pazarların halkın ihtiyaçların gidermesinde halen önemli rölünü göstermektedir.
Ancak önceki yıllara kıyasla perakande ticarette mağazaların payı giderek yükseldiği
gözlemlenmektedir.
2.8. Hizmetler
2013 yılında hizmet ticareti %7,2 artarak 9,1 milyar dolar olmuĢtur. Özel sektörün hizmet
ticaretindeki payı %70 düzeyindedir. Hizmet sektörlerinin GSYĠH‘ye katkısı %47,6‘dır. Bu
sektörde milli gelire katkı esas olarak küçük çaplı ticaret ve lokanta iĢletmelerinden
sağlanmaktadır. AĢağıda sektörler itibariyle gösterilen piyasa hizmetlerine iliĢkin tablo yer
almaktadır (giderler hariç).
Tablo 16. Sektörler itibariyle piyasa hizmetleri
2012 %
Pay
DeğiĢim
100
7,2
(Milyon USD)
Toplam
2013
9.136,9
Ticaret; otomobil ve özel
kullanım eĢyalarının tamiri
Otel ve restoranlar
UlaĢtırma
ĠletiĢim
Finansal faaliyet
6.725,8
297,3
729,5
598,4
239,0
73,6
3,3
8,0
6,5
2,6
7,0
11,1
4,7
19,5
4,6
251,5
138,7
42,1
2,8
1,5
0,5
-2,0
2,4
7,1
114,5
1,3
2,0
Gayrimenkul mallar ile
yapılan iĢlemler, kira ve
tüketicilere sunulan hizmetler
Eğitim
Sağlık ve sosyal hizmetler
Kamu, Sosyal ve Özel
servisler
Kaynak: K.C. Milli İstatistik Komitesi
Hizmet ticaretindeki artıĢ büyük ölçüde ticaret; otomobil ve özel kullanım eĢyalarının
tamiri sektöründe meydana gelen %7‘lik artıĢtan kaynaklanmıĢtır.
Bağımsızlık sonrasında Kırgız Cumhuriyeti bankacılık sistemi yeniden yapılandırılmıĢtır.
Halen bu sektörde KC Merkez Bankası‘nın yanı sıra 24 ticari banka faaliyet göstermektedir.
Onların içinde 15‘i yabancı sermayeli bankalardır. Söz konusu 15 banka içinde yabancı
sermayesi %50‘yi aĢan 10 banka bulunmaktadır. Merkez Bankası belirli bir seviyede
bağımsızlığa sahip bulunmaktadır. Bankalar ağırlıklı olarak dıĢ iĢlemlerden ve hazine
kağıtlarından kazanç sağlamaktadır.
Ticaret ve yatırımda döviz kontrolü uygulanmamaktadır. Yüzlerce döviz büfesi piyasa
fiyatlarından döviz iĢleminde bulunmaktadır.
Kırgız bankacılık sektöründe sermayelerin artırılması, tasarrufların teĢvik edilmesi, banka
denetim sisteminin iyileĢtirilmesi ve ilgili mevzuatın güçlendirilmesi gerekmektedir. 2008
yılında bu doğrultuda atılan önemli adım mevduatların korunması hakkında kanunun kabul
edilmesidir. Söz konusu kanuna uygun olarak yarısını ticari bankalar (yıllık olarak toplam
mevduatın %0,2‘si), diğer yarısını Devletin karĢılayacağı Mevduatları Koruma fonu
oluĢturulmuĢtur.
Kırgız Cumhuriyeti, tedricen azalmakta da olsa, hala nakde dayalı bir piyasadır. Piyasaya
sunulan krediler genellikle kısa vadeli olmakta, fiziki varlıklar ile teminat altına alınmakta,
ancak teminat değerleme ve kredi talep edenlerin geri ödeme potansiyellerinin tespit
edilmesinde yaĢanan güçlükler nedeniyle bankalar kredilendirme yerine hükümet bonolarına
yatırım yapmayı tercih etmekte ve dolayısıyla ticari banka finansmanından yararlanma imkanı
daralmaktadır.
Kırgız Cumhuriyeti Finansal Piyasalar Düzenleme ve Denetim Hizmetinin verilerine göre
Kırgızistan‘da 19 sigorta firması faaliyettedir. Sigorta piyasasının milli gelire katkısı %0,5
gibi oldukça düĢük bir seviyededir.
1995 yılında kurulan menkul kıymetler borsasında uluslararası muhasebe standartlarına
uygun olarak faaliyet gösteren 21 Ģirket yer almaktadır. Ayrıca, özel emeklilik sisteminin
kurulması yönündeki çalıĢmalar devam etmektedir.
2.9. Enerji
Kırgız Cumhuriyeti‘nde sınırlı miktarda petrol ve doğal gaz rezervi bulunmaktadır. Yıllık
mevcut rezervlere yapılan yatırımlarla yılda 80.000 ton petrol elde edilebilmekte olup, iç
talebin %12‘sini karĢılamaktadır. Dolayısıyla, Kırgız Cumhuriyeti enerjide ağırlıklı olarak
komĢu ülkelerden yapmakta olduğu ithalata bağımlıdır. Kömür üretimi de halen iç talebi
karĢılamaktan uzaktır. Kırgız topraklarında bulunan büyük Kara-Keçe kömür yatağından
çıkarılan kömürün piyasada rekabet edebilir hale gelebilmesi için yaklaĢık 60 km‘lik
demiryolu inĢaatına ihtiyaç duymaktadır.
Elektrik enerjisi üretimi Kırgızistan‘daki temel endüstrilerden biridir. Ülkenin elektrik
enerjisi ağırlıklı olarak hidroelektrik santrallerinde üretilmekte ve düĢük fiyattan arz
edilmektedir. Ülke hidroelektrik kaynakların geniĢliği bakımından Rusya ve Tacikistan‘ın
ardından BDT ülkeleri arasında üçüncü sırada yer almaktadır. Tien ġan dağlarındaki
buzulların erimesiyle yıllık 55.000 Gigawatt saatlik bir potansiyel oluĢtuğu tahmin
edilmektedir. Bu potansiyelin yılda yalnızca 3 Gigawatt saatlik kısmı kullanılabilmektedir.
Ülke içi elektrik fiyatların düĢük olması nedeniyle yatırım ihraç amaçlı olması gerektiği ve
bunun için de ilgili elektrik hatlarının kurulması gibi oluĢumların gerçekleĢmesi gerektiği
düĢünülmektedir.
Ayrıca Kırgızistan‘da BiĢkek ve OĢ Ģehrinde bulunan termik santrallerinde ısı ve elektrik
enerjisi üretilmektedir. Fakat bu üretim kıĢ döneminde olup küçük hacimlerdedir. Enerji
tüketiminde hidroelektrik barajların payı %90‘larda ise ısı termik santrallerinin payı %10‘un
altındadır.
Kırgızistan enerji piyasasının durumu ve iĢ olanaklarına iliĢkin MüĢavirliğimizin
raporuna www.musavirlikler.gov.tr adresinden Kırgızistanı seçerek, MüĢavirlik Raporları
kısmından ulaĢılabilmektedir.
2.10. Doğal Kaynaklar ve Madencilik
Bağımsızlık öncesi dönemde altın, kömür, uranyum ve antimon Kırgız Cumhuriyeti‘nin
madencilik sektörüne damgasını vurmuĢtur. Kırgızistan‘da çok sayıda altın maden yatağı
bulunmaktadır. Halihazırda iĢletilen madenler Kumtor (Issık-Göl bölgesi), Makmal (Celalabat
bölgesi), Solton-Sarı(Narın bölgesi) ve Kuran-Jayloo‘dur (Çüy bölgesi).
1997 yılında Tien ġan dağlarında Kumtor altın madeninin faaliyete geçmesiyle altın
üretimi toplam sanayi üretiminin %40‘ına ulaĢmıĢtır. Mevcut rezervlerle Kumtor altın
madeninin en az 2020 yılına kadar faaliyetine devam etmesi beklenmektedir.
Ne var ki, madenin giderek azalan üretim hacmi yeni madenlerin açılmasını ve iĢletmeye
konulmasını zorunlu kılmaktadır. Kanada firması Cameko Kumtor altın madenini
iĢletmektedir. Kumtor BaĢkent BiĢkek‘in 350 kilometre güney doğusunda ve Çin sınırına 60
kilometre mesafede bulunmaktadır. Kumtor Orta Asya‘da yabancı yatırımcılar tarafından
iĢletilen en büyük altın madenidir. Maden bugüne kadar yaklaĢık 253 ton altın üretmiĢtir.
2012 yılında Kumtor‘un üretimi yaklaĢık iki kat azalarak 9,8 ton olmuĢtur (18,1 ton altın 2011
yılında) olmuĢtur. 2013 yılı için altın üretim hacmi 17,1-18,7 ton olarak planlanmaktadır.
Altın madenciliği dıĢında madencilik sektörü geliĢmemiĢtir. Özellikle kömür
madenciliğinde yatırım yetersizliği gözlemlenmekte ve bu alandaki faaliyetler esas olarak
devlet eliyle yürütülmektedir.
Uranyum madenciliği MinkuĢ, Aktuz, Kajısay ve Maylısu bölgelerinde verim düĢüklüğü
nedeniyle durmuĢ bulunmaktadır. Kökömeren uranyum yatağı BiĢkek‘in güneyinde, Çüy
bölgesinde Barskoon uranyum yatağı ise güney-batı tarafında yer almaktadır.
Diğer bölge ülkeleriyle karĢılaĢtırıldığında, Kırgız Cumhuriyeti‘nde petrol ve doğalgazın
ekonomiye katkısı göz ardı edilebilir bir seviyede bulunmaktadır. Ancak, 2007 yılının
sonunda Rus Gazprom Ģirketine 2 doğalgaz yatağının keĢfi için lisans verilmiĢtir. Söz konusu
yataklar ülkenin güneyinde bulunan Kuugart ve Maylısuu-4 (Celalabat) kaynaklarıdır.
2.11. Döviz Piyasası
Kırgızistan döviz bürolarında en çok iĢlem gören sırasıyla Dolar, Euro, Ruble ve Kazak
Tenge‘sidir. AĢağıda bu dövizlerin Kırgız Milli parası Soma karĢılık 2013 yılı çeyrekleri
itibariyle kurları yer almaktadır.
Tablo 17: Doviz kurları
Dolar
Evro
Ruble
Tenge
01/03/13 01/06/13 01/09/13 01/12/13
47,5400 48,2702 48,7243 48,9590
62,4699 62,8213 64,5305 66,6234
1,5581
1,5180
1,4655
1,4750
0,3162
0,3189
0,3189
0,3186
Kaynak: K.C. Merkez Bankası
2.12. Son 10 Yılda Ekonomiyi Etkileyen Ġç ve DıĢ Olaylar
Ekonomiyi olumsuz etkileyen olaylar aĢağdaki baĢlıkjlar altında toplanabilir.
-
2005 Olayları
-
2008 Finans Krizi
-
2010 olayları
III. BÖLÜM: KIRGIZISTAN’IN EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLERĠ
3.1. Genel durum
-
Kırgız Cumhuriyeti 1990‘lı yılların baĢından itibaren ticaret politikalarını
liberalleĢtirmeye çalıĢmıĢtır. Bu çerçevede, Kırgızistan 1998 yılında BDT ülkeleri
arasında Dünya Ticaret Örgütü üyesi olan ilk ülke olmuĢtur. Ancak, ülkenin zor coğrafi
konumu ve ithalata bağımlılığı Sovyetler Birliği ülkeleri dıĢında ticaret iliĢkilerini
geliĢtirmesinde önemli bir engel teĢkil etmiĢtir. 1997 yılından itibaren artan altın
ihracatı sayesinde yeni dünya pazarlarına ulaĢılmıĢ, ne var ki, altın ihracatında
yoğunlaĢılması da ihracatta ürün çeĢitliliğinin geliĢmesine engel olmuĢtur.
-
Ülkenin ekonomisine ağırlıklı olarak IMF gibi uluslararası kuruluĢlarla beraber
oluĢturulan ekonomik programlar yön vermektedir.
-
1999 yılında Dünya Bankası‘na katılan Kırgız Cumhuriyeti‘nin yüksek dıĢ borç yükü
Paris Kulübü çerçevesinde düzenli bir Ģekilde yeniden yapılandırılmıĢtır.
-
Yüksek dıĢ borcu dikkate alarak, yeni borçların mali yapısının reformuna yönelik
olarak 2001 yılında uluslararası kreditör kuruluĢlar tarafından oluĢturulan BDT-7
giriĢimine dahil olan Kırgızistan için Dünya Bankası, IMF ve Asya Kalkınma Bankası
tarafından 2003-2010 dönemini kapsayan 2 milyar ABD Dolarlık bir Yoksulluğu
Azaltma Programı geliĢtirilmiĢtir. Program altyapı onarımlarının yanı sıra, piyasanın
tanıtılması, tarım sektörü reformu ve yatırımlar alanındaki giriĢimleri içermektedir.
-
IMF‘nin Yoksulluğun Azaltılması ve Ekonomik Büyüme Planı (PRGF) kapsamında
Kırgız Cumhuriyeti Hükümetinin temel politika öncelikleri makro ekonomik istikrarın
sağlanması, makul bir dıĢ borç stratejisinin oluĢturulması ve yapısal reformların
gerçekleĢtirilmesi olarak belirlenmiĢtir. Kırgızistan 1994 yılında IMF‘den yardım alan
ilk Orta Asya ülkesi olmuĢtur.
-
Kırgız Cumhuriyeti ABD, Ermenistan, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Çin Halk
Cumhuriyeti, Fransa, Gürcistan, Almanya, Hindistan, Ġran, Kazakistan, Malezya,
Moğolistan, Pakistan, Ġsviçre, Tacikistan, Türkiye, Ġngiltere, Ukrayna, Finlandiya,
Moldova, Ġsveç ve Özbekistan ile ikili yatırım anlaĢmaları imzalamıĢ bulunmaktadır.
-
Ayrıca, Beyaz Rusya, Kanada, Hindistan, Kazakistan, Moğolistan, Polonya, Rusya,
Tacikistan, Türkiye, Ukrayna, Finlandiya, Avusturya, Çin Halk Cumhuriyeti, Ġran,
Ġsviçre, Malezya, Pakistan ve Özbekistan ile de çifte vergilendirmenin önlenmesi
anlaĢmaları yürürlüktedir. ABD ile SSCB arasında 1973 yılında imzalanmıĢ çifte
vergilendirmenin önlenmesi anlaĢması ABD ile Kırgızistan arasında yürürlüktedir.
3.2. Ödemeler Dengesi:
Tablo 18. Ödemeler Dengesi
Kırgız Cumhuriyeti Ödemeler Dengesi /Ġlk 9ay
Milyon USD
2010
2011
2012
2012/9 ay
2013/9 ay
Cari iĢlemler
hesabı
-317,1
-640,9
-1.466,3
-1.152,5
-1.415,4
-1.403,4
-1.820,5
-3.358,4
-2.459,3
-2.772,0
Mal ve
hizmetler
Ticari denge1
-1.202,2
-1.669,0
-3.001,8
-2.180,0
-2.652,6
Ġhracat
(FOB)
1.778,7
2.267,0
1.964,7
1.291,4
1.298,8
BDT
784,2
1.019,6
1.136,4
852,9
834,9
BDT dıĢı
ülkeler
994,5
1.247,4
828,3
438,5
463,9
Ġthalat
(FOB)
2.980,9
3.935,9
4.966,5
3.471,4
3.951,4
BDT
1.590,2
2.018,3
2.486,5
1.712,6
1.964,9
BDT dıĢı
ülkeler
1.390,6
1.917,7
2.480,0
1.758,8
1.986,6
Hizmetler
dengesi
-201,2
-151,5
-356,6
-279,3
-119,4
Verilen
hizmetler
600,1
860,2
966,6
682,9
955,8
Alınan
hizmetler
-801,3
-1.011,7
-1.323,1
-962,2
-1.075,1
Gelirler
-305,1
-659,1
-169,3
-126,9
-235,3
Direk
yabancı
yatırım
gelirleri
-247,9
-610,7
-110,8
-75,5
-189,4
0,2
0,1
-
-
-
Diğer
yatırım
gelirleri
-25,1
-19,2
-29,7
-28,2
-29,2
Kredi
faizleri
-35,8
-39,7
-46,8
-37,9
-42,7
10,7
20,4
17,1
9,7
13,5
1.391,3
1.838,7
2061,5
1433,7
1.591,8
Portföy
yatırımları
gelirleri
Diğer
yatırımlardan
diğer gelirler
Ücret
ödemesi
Cari
transfertler
1.391,3
1.838,7
2.061,5
1.433,7
1.591,8
Sermaye ve
finansal
iĢlemler
hesabı
424,7
893,8
1.003,1
810,6
759,9
Sermaye
iĢlemleri
hesabı
-11,1
64,1
166,1
79,9
246,3
Sermaye
transfertleri
-11,1
64,1
166,1
79,9
246,3
Finansal
hesap
435,8
829,8
837,0
730,7
513,6
Direk
yatırımlar
437,6
693,6
292,4
310,8
534,9
Porföy
yatırımları
27,1
-0,3
5,7
5,6
2,4
Finansal
derivatifler
-
-0,4
0,0
-2,9
-
Diğer
yatırımlar
-28,9
136,5
539,3
414,2
-20,8
Aktifler ("" artıĢ)
128,7
-232,1
138,1
114,0
-163,2
Ticari
bankalar
202,8
-19,1
-8,2
-45,3
-116,0
Diğer
aktifler
-74,1
-213,0
146,4
159,3
-47,2
Borçlar
("+" artıĢ)
-157,6
368,6
401,2
300,2
142,4
Ticari
bankalar
-225,6
7,3
8,6
5,7
24,0
Krediler
52,2
361,1
324,2
233,1
-6,2
Devlet
sektörüne
verilen
krediler
111,8
171,7
256,1
202,8
-2,5
Özel
sektöre
verilen
krediler
-59,6
189,4
68,1
30,3
-3,7
15,9
0,2
68,4
61,4
124,5
-30,8
-146,5
652,5
435,5
769,8
Genel denge
(bilanço)
76,8
106,4
189,3
93,7
114,2
Finansman
-76,8
-106,4
-189,3
-93,7
-114,2
-112,3
-112,8
-200,5
-90,9
-117,1
9,1
5,5
8,7
-5,1
-0,1
Ayrıcalıklı
finansman
27,5
1,4
3,0
2,7
3,0
Diğer
finansman
-1,0
-0,6
-0,6
-0,3
-
Diğer
yükümlülükler
Hata ve
noksanlar
kalemi
Merkez
Bankası
rezervleri
ĠMF kredileri
Kaynak: K.C. Merkez Bankası
* 2013 verileri Mayıs 2013’te açıklanır .
3.2.1. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları
-
Kırgız Cumhuriyeti‘ne 1995 yılından bu yana giren doğrudan yabancı sermayenin
toplam tutarı 5,85 milyar Dolardır. Söz konusu tutarın %24,9‘u BDT ülkeleri menĢeli
sermayeye aittir.
-
2013 yılında Kırgız Cumhuriyeti‘ne 993 milyon ABD Doları değerinde doğrudan
yabancı sermaye yatırımı giriĢi olmuĢtur. BDT ülkelerinden gelen doğrudan
yatırımların 2013‘deki tutarı 126 milyon, BDT dıĢı ülkelerinden 867 milyon dolar
tutmuĢtur.
-
1995 yılından bu yana gerçekleĢen sermaye giriĢleri kümülatif olarak
değerlendirildiğinde Türkiye toplam 304 milyon dolarlık sermaye ile Kazakistan,
Kanada, Çin Halk Cumhuriyeti, Ġngiltere, Rusya, ve Almanya arkasından yedinci
kaynak ülke konumundadır. Türkiye‘yi bu alanda ABD ve Güney Kore takip
etmektedir.
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nde yıllık bazda gerçekleĢen doğrudan yabancı sermaye
yatırımlarına iliĢkin tablo ekte yer almaktadır. (EK 1)
3.2.2 Son Dönemde Alınan Ekonomik Önlemler ve Uygulamalar
-
Son dönemde Hükümet tarafından yürütülen vergi-bütçe politikası yerel üreticilere
olumlu Ģartların oluĢturulmasına, devlet desteğinin verilmesine ve vergi yükünün
azaltılmasını sağlamıĢtır.
-
2007 ve 2008 yıllarında yeni vergi mevzuatı tasarısı üzerinde çalıĢma yapılmıĢ olup
nihayet 2008 yılında parlamentodan geçerek CumhurbaĢkanı tarafından imzalanmıĢtır.
Yeni vergi mevzuatında en önemli değiĢiklik KDV oranının %20‘den %12‘ye
indirilmesi olmuĢtur. ÇeĢitli vergi türlerinin sayısı 16‘dan 8‘e indirilmiĢ, iptal edilen
vergilerinin yerine vergi mükellefi sıfatlarına göre %1,5 ile %3 arasındaki satıĢlardan
alınan vergi getirilmiĢtir. Söz konusu yeni vergi mevzuatı yürürlüğe 1 Ocak 2009‘da
girmiĢtir.
-
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti tarafından tarım ürünlerini iĢleyen Ģirketlere gelir
vergisinden muafiyet getirilmiĢtir. ġirketler bu muafiyetlerden yararlanmak için
Ekonomi Bakanlığına baĢvurmakta ve belirlenen prosedürlerden sonra ilgili listeye
alınmaktadırlar.
3.3. DıĢ Ticaret
3.3.1. Genel Durum
-
Kırgızistan‘ın dünya ticaretinden aldığı pay oldukça düĢük olup, onbinde ikiye
yakındır. Ġhracatının özellikle komĢularının ithalat performansına bağımlı olduğu
görülmektedir. 1998 Rusya krizinde rublenin değerinin ani düĢüĢüyle Rusya‘nın
ithalatında yaĢanan düĢüĢ ve bunun domino etkisi yaratarak Kazakistan‘ın da
Rusya‘dan ithalatı caydırmak için %200‘lere varan oranlarda gümrük vergisi artırımına
gitmesi Kırgızistan‘ın ihracatını olumsuz etkilemiĢtir. Bu dönemde Rusya‘dan ithalat
artarak ödemeler dengesinde sarsıntıya sebep olmuĢtur.
-
Rusya krizi sırasında Orta Asya ülkeleri sınırlarını kapatarak, yüksek tarifeler
uygulamıĢlardır. Bu dönemde ülkeler arasında kurulmuĢ olan Gümrük Birliği
uygulanamaz hale gelmiĢtir. Kırgızistan ise bunun dıĢında kalmıĢ, kısa vadede zarar
görmüĢ ancak sınırları kapatmak yerine batı ve Çin pazarlarıyla ticareti artırmaya
çalıĢmıĢtır.
-
Kırgızistan‘ın 2013 yılı itibariyle BDT ülkeleri ihracatı içindeki payı %0,4, ithalatı
içindeki payı ise %0,86 gibi düĢük bir seviyede kalmıĢtır.
-
Kırgız Cumhuriyeti 1998 yılında Dünya Ticaret Örgütü üyeliğine kabul edilerek Orta
Asya Cumhuriyetleri arasında liberal ticaret politikaları benimseme yönünde ilk adım
atan ülke olmuĢtur. Esasen, ticaret politikalarının liberalleĢmesi yönünde önemli bir
adım olan Kırgızistan‘ın DTÖ üyeliğine kabul edilmesi ihracatında gözle görülür bir
artıĢa sebep olmamıĢtır.
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nin coğrafi zorlukları ve sınırlı enerji kaynakları ithalatta diğer
Orta Asya ülkelerine bağımlılığını perçinlemiĢtir. Halihazırda Rusya % 33,6 gibi
yüksek bir oranla Kırgız Cumhuriyeti‘nin en büyük ithalat pazarıdır. Ġthalata iliĢkin
verilere bakıldığında, Kırgızistan‘ın ithalatında BDT ülkelerinin payının yaklaĢık %50
olduğu görülmektedir. Ayrıca, BDT ülkelerinin %50,8‘lik oranla Kırgızistan‘ın en
önemli ihracat pazarı oldukları görülmektedir.
-
Kırgızistan‘daki
ticaret
halen
bölgesel
düzeyde,
bölge
ülkeleriyle
gerçekleĢtirilmektedir. Bu nedenle tercihli ticaret anlaĢmaları büyük önem arz
etmektedir. Kırgızistan‘a gelen yabancı firmalar sadece Kırgızistan pazarına değil,
bütün bölgeye satıĢ yapma amacını gütmektedirler.
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nin 1998 Rusya Krizi sonrasında düĢen ihracatı 2004 yılında 1997
yılında bulunduğu seviyesine ulaĢmıĢtır. Bunda da en önemli rolü daha çok artan altın
fiyatları oynamıĢtır.
-
Altın 1997 yılında Kumtor madeninde üretimin baĢlamasından itibaren ülkenin en
büyük ihracat kalemi olmuĢtur. Altın ülkenin ihracat gelirlerinin yaklaĢık %43‘ünü
oluĢturmakta, BDT ülkeleri dıĢına yapılan ihracatın yaklaĢık %80‘ine tekabül
etmektedir. 2012 yılının düĢüĢün ardından Kumtor altın madeninde üretim 2013
yılında tekrar eski seviyesine gelmiĢtir. Kırgız altınının alıcı ülkeleri Ġsviçre, BirleĢik
Arap Emirlikleri ve Almanya‘dır. Altının ihracat gelirlerinde bu derece yüksek bir paya
sahip olması, uluslararası piyasalarda altın fiyatlarının dalgalanmasının ülkenin
ekonomisine ciddi etkileri olmasına neden olmaktadır. Ayrıca, mevcut rezervlerin
sınırlılığı, ihracatta öncü yeni sektörlerin geliĢtirilmesi gerekliliğini de ortaya
çıkarmaktadır.
-
Ülkenin tekstil ihracatı ağırlıklı olarak Rusya‘ya gönderilen hazır giyim ürünlerinden
oluĢmaktadır. Ayrıca, BiĢkek‘teki Dordoy Pazarı da bölgedeki tekstil-hazır giyim
ticareti bakımından önemli bir merkez konumundadır. Konteynerlerde satılan mallar
komĢu ülkelerden gelen alıcılara pazarlanmaktadır. 2008 yılında finansal krizin
etkisiyle BDT ülkelerine tekstil hazır giyim ihracatında önemli azalmalar olmuĢtur.
2010 yılı olaylarından sonra hazır giyim ihracatında önemli ölçüde azalma meydana
geleceği beklenirken, tersine %70‘lik artıĢ olmuĢtur. 2011 yılında bu artıĢ 2010‘a
kıyasla %13,6, 2012 de %10 olmuĢtur. Tekstil ve konfeksiyon sektörü Kırgız
sanayisinin lokomotifi haline geldiği söylenebilir.
-
2001 yılında uluslararası koalisyon tarafından Afganistan‘a düzenlenen harekat
amacıyla ülkede konuĢlanan silahlı kuvvetlere yönelik olarak yapılan uçak yakıtı satıĢı
da önemli gelirler arasında yer almaktadır. Amerikan Hava Üssünün Kırgızistan‘dan
kaldırılması konusu 2009 yılında gündeme gelmiĢ, taraflarca mutabık kalınarak 1 yıl
süreyle uzatılmıĢtır. Söz konusu Üssün kaldırma konusu devamlı gündeme gelmekte
olup, son bilgilere göre 2014 yılında kapatılacaktır.
-
Bölgedeki pazarlar Kırgızistan‘ın elektrik ihracatı için önemli bir imkan sağlamaktadır.
Halihazırda %10 seviyesinde kullanılan elektrik üretimi potansiyeliyle bile ortalama
yılda 2,5 milyar kilovat/saat (yaklaĢık 100.000.000$) elektrik ihracatı
gerçekleĢtirilmektedir.
-
Özbekistan ile gergin iliĢkiler nedeniyle 2002 sonrasında ikili ticarette ciddi oranlarda
düĢüĢ gözlemlenmiĢ ise de, 2004 yılından itibaren iki ülke arasındaki ticaret hacmi
tekrar yükseliĢe geçmiĢ bulunmaktadır. Ancak Haziran 2010‘da ülkede meydana gelen
etnik çatıĢma sonucu Özbekistan kapılarını uzun müddet kapalı tutulmuĢ ve bu da
Özbekistan ile olan dıĢ ticarete olumsuz yansımıĢtır. Ġstikrarın olması halinde
Özbekistan ile olan ticaret artıĢ trendinde olacağı düĢünülmektedir.
-
Halihazırda Rusya, Beyaz Rusya ve Kazakistan‘ın oluĢturmuĢ oldukları Gümrük
Birliğine Kırgızistan‘ın girmesine Hükümet tarafından sıcak bakıldığı izlenmekte olup,
yakın gelecekte üyelik konusunda sonuç görüĢmelerin yapılabileceği düĢünülmektedir.
Kırgızistan‘ın Gümrük Birliği‘ne giriĢ baĢvurusu kabul edildiği açıklanmıĢtır.
Halihazırda Kırgızistan müzakere edilecek konular üzerinde çalıĢmalar yürütmektedir.
-
18 Kasım 2011 tarihinde Sankt Petersburg‘da çoğu BDT Ülkelerinin Hükümet
BaĢkanları ‗Serbest Ticaret Alanı‘na iliĢkin anlaĢmayı onaylayarak imzalamıĢlardır.
Bunlar Rusya, Beyaz Rusya, Ermenistan, Kazakistan, Moldova, Ukrayna, Kırgızistan
ve Tacikistan‘dır. Azaerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan‘da bu anlaĢmaya katılma
dahil olunması değerlendirme aĢamasındadır. AnlaĢmanın maksadı bü ülkeler arasında
olan dıĢ ticarette gümrük vergilerinin kaldırılmasıdır.
-
2013 yılı ticaret hacmi 8,09 milyar dolar civarında gerçekleĢmiĢ olup, %7,8 oranında
artmıĢtır. Ġhracat %4,8‘lik artıĢ ile 2,02 milyar dolar, ithalat ise %8,8 artıĢ ile 6,07
milyar dolar Ģeklinde gerçekleĢmiĢtir. DıĢ ticaret açığı 4,05 milyar dolar Ģeklinde
gerçekleĢmiĢtir.
-
Kırgızistan‘ın ihracatında Ġsviçre %25,4, Kazakistan %19,6, BAE %11 ile ilk sıralarda
yer almaktadır. 2013 yılı ihracat yapısını oluĢturan ürünlerin büyükten küçüğe
sıralaması; kıymetli metaller (altın), kerosin, yaĢ sebzeler, hazır giyim, organik
olmayan kimyasal maddeler, ampuller ve pamuk lifi Ģeklinde olmuĢtur.
-
Kırgızistan‘ın ithalatında yer alan baĢlıca ülkeler Rusya %33,6, Çin Halk Cumhuriyeti
%23,9, Kazakistan %9,4 ve Japonya‘dır (%4).
-
Ġthalatın yapısında ilk sıraları mineral ürünler almaktadır (benzin, dizel, kerosin,),
devamında sırasıyla; ikinci el otomobiller, giyim ve aksesuarları, ilaçlar, inĢaat demiri,
buğday gelmektedir.
3.3.2. DıĢ Ticaret Mevzuatı
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nde uygulanan gümrük tarifeleri 0, 5, 10, 12, 15, 20 ve 30 olmak
üzere 7 seviyede toplanmıĢtır. Bu sınıflandırmalardan %46,6‘sı ―0‖, %14,2‘si %5,
%33,4‘ü %10, %3,1‘i %12, %2,7‘si %15, %0,2‘si %20 ve yine %0,2‘si %30
oranındaki gümrük vergilerinden oluĢmaktadır.
-
MFN (DTÖ üyelerine uygulanan en tavizli vergi oranı) vergilerinin basit ortalaması
2008 yılında %4,7 olmuĢtur. Gümrük vergileri tarım ürünlerinde %7,8, sanayi
ürünlerinde ise %4,2 seviyesindedir.
-
%10 oranında gümrük vergisi uygulanan mallar tarifenin %34‘ünü, %5 ve vergisiz
mallar ise %59‘unu kapsamaktadır. %20 ve %30 seviyesinde gümrük vergisine tabi
bazı Ģeker ürünleri dıĢında en yüksek vergi %15 seviyesindedir.
-
Tütün, alkol, değerli madenler, petrol, halı, kahve ve kakao, mücevherat, kristal, kürk
ve ateĢli silahlar %10 ila 20 oranında özel tüketim vergisine tabidir. Rusya, Azerbaycan
ve Belarus‘tan gelen mallar dıĢındaki tüm ürünlere %12 oranında KDV
uygulanmaktadır.
-
Nisan 2004‘te kabul edilen yeni Gümrük Kanunu kendi alanındaki uluslararası
standartlara uyumlu olup, Gümrük ĠĢlemlerinin BasitleĢtirilmesi ve UyumlaĢtırılmasına
iliĢkin Kyoto SözleĢmesiyle getirilen düzenlemeleri içermektedir.
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nde gümrük değerleme uygulaması gümrük iĢlemlerinin
tamamlanması açısından büyük öneme sahiptir. Ġthal edilecek ürün üzerinden tahsil
edilecek vergiler ülke gruplarına göre referans fiyat listelerinde belirlenmiĢ bulunan
değerlerden hesaplanmaktadır.
-
Ġthalatta talep edilen belgeler, gümrük beyannamesi, yüke eĢlik eden her türlü
doküman, kontrat, fatura, güvenlik sertifikası, menĢe belgesi, uygunluk belgesi ve
vekaletnamedir.
-
Tüzel kiĢilikler ayrıca, Ģirket tüzüğü, kuruluĢ anlaĢması, kayıt belgesi, banka hesabını
gösterir banka referansı, yerel vergi idaresinden aldığı referans belgelerini de sunmak
durumundadır.
-
Ürünün niteliğine göre bitki ve hayvan sağlığı belgeleri ve ithal/ihraç izni belgeleri de
aranabilmektedir.
-
Bunlara ek olarak gümrük yetkilileri gümrük beyannamesindeki
doğrulanması amacıyla ek belge/bilgi talep edebilmektedir.
bilgilerin
3.3.3. Ġthalatta Alınan Tarife DıĢı Vergiler
-
Kırgızistan‘a ithalatta gümrük tarifelerine ek olarak ürün değerinin %0,15‘i kadar
gümrük kayıt ücreti, katma değer vergisi %12 ve tabi olması halinde özel tüketim
vergisi tahsil edilmektedir.
3.3.4. Tarife DıĢı Engeller
-
Kırgız Cumhuriyeti DTÖ‘ ye üye olmasından sonra miktar kısıtlaması veya lisans,
kota, yasaklama, ön kabul zorunlulukları gibi tarife dıĢı engellere ve DTÖ
AnlaĢmasıyla yasaklanmıĢ diğer uygulamalara baĢvurmamayı, yeniden koymamayı ve
uygulamamayı taahhüt etmiĢtir.
-
Bu çerçevede, ithalat ve ihracatta uygulanan kotalar kaldırılmıĢ, yine ithalat ve
ihracattaki lisans uygulamalarına büyük ölçüde son verilmiĢtir.
-
Ancak, DTÖ üyesi ülkeler dıĢından ithal edilen alkollü içkilerin ve biraların ithalinde
kota uygulaması vardır. Kota seviyesi son üç yıllık ortalama, ithalatçı baĢvurusu,
piyasa talebi gibi unsurlar gözetilerek belirlenmektedir.
-
ġifreleme ekipmanı, askeri teçhizat, toksik ve zehirli maddelerden korunmaya yönelik
teçhizat, nükleer materyal ve teknolojiler, çifte kullanıma tabi mallar, değerli metaller,
değerli doğal taĢlar, narkotik ilaçlar, psikotropik maddeler, zehirler, tehlikeli atıklar,
ilaçlar, alkol ve alkol ürünleri, resmi ve sivil kullanıma yönelik silahlar ve tütün ithali
izne tabi olup, uygulanmakta olan yeknesak lisans sistemi DTÖ kuralları ile
uyumludur.
-
Yasa dıĢı uyuĢturucu maddeler ile pornografik materyalin dıĢ ticareti yasaktır.
3.3.5. Anti-Damping Uygulamaları
-
Kırgız Cumhuriyeti‘ne ithalatta referans fiyat uygulaması ve gümrük değerlemesi
yapıldığı için mevzuatta yer almasına rağmen anti-damping uygulamalarına
baĢvurulmamaktadır.
3.3.6. Ticaret AnlaĢmaları ve Preferanslar
I. ÇOK TARAFLI ANLAġMALAR:
-
1. Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) Serbest Ticaret AnlaĢması (STA)
-
Eylül 1993‘te BDT (Azerbaycan, Beyaz Rusya, Ermenistan, Gürcistan, Kazakistan,
Kırgız Cumhuriyeti, Moldova, Özbekistan, Rusya, Tacikistan, Türkmenistan, Ukrayna)
üyeleri, ürünlerin, hizmetlerin, iĢgücünün ve sermayenin serbest hareket etmesini para,
kredi, vergi, fiyat ve gümrük alanlarında koordineli politikalar yürütmek için tek
ekonomik bölge yaratma amacıyla Ekonomik Birlik Kurulması Hakkında AnlaĢmayı
imzalamıĢtır. Ekonomik Birliğe giden yolda BDT dahilinde bir serbest ticaret alanının
kurulmasına önem verilmiĢtir.
-
Bu çerçevede, BDT ülkeleri serbest ticaret alanı kurmaya yönelik olarak 15 Nisan 1994
tarihinde bir anlaĢma imzalamıĢlardır. AnlaĢmaya göre BDT ülkelerinde üretilen ve
menĢe belgesine sahip olan mallar Kırgız Cumhuriyeti‘nde gümrük vergilerine
değildir. Ancak, muafiyet mobilya, video, televizyon cihazları, kiĢisel bilgisayarlar ile
söz konusu elektronik cihazların aksesuarları için uygulanmamaktadır. Aralık 1996‘da
yürürlüğe giren AnlaĢmada 2 Nisan 1999 tarihinde bazı değiĢiklikler yapılmıĢtır.
-
Ukrayna BDT‘de gözlemci olmasına rağmen BDT STA üyesidir. Türkmenistan BDT
STA üyesi değildir, ancak, geçici olarak uygulamaktadır. Bu çerçevede, Kırgız
Cumhuriyeti Türkmenistan‘a da serbest ticaret rejimi uygulamaktadır. Nisan 1999‘da
yapılan değiĢiklikler Kırgızistan için ġubat 2000‘den itibaren geçerli olup, serbest
ticaret alanı kurulmasını hızlandırmayı ve anlaĢma ilkelerini geniĢletmeyi
hedeflemektedir
-
Yapılan değiĢikliklerle tarife ve ihracat vergilerinin, ihracat ve ithalat kotalarının ve
hizmet sektörü dahil ticari engellerin tedricen kaldırılması, özellikle sanayide, tarımda,
ulaĢtırmada ve finansta ekonomi politikalarının koordine edilmesi ve rekabetin
geliĢtirilmesi; teknik düzenlemeler ve gümrük prosedürleri gibi mevzuatın
uyumlaĢtırılması, yerel piyasa ihtiyaçlarının karĢılanamadığı durumlarda önemli bazı
ürünlerin ihracatının sınırlanması öngörülmektedir. Bunun dıĢında, ithalat ve ihracatta
farklılaĢtırılmıĢ yerel vergilerin ve rekabeti bozan sübvansiyonların kaldırılmasına,
ithal edilen ürünlerin ulusal uygulamaya tabi olmasına da yer verilmektedir.
-
Gümrük prosedürlerinin uyumlaĢtırılması ve kolaylaĢtırılması konusunda ise Ekim
1999‘da imzalanan AnlaĢma, ortak gümrük beyannamesi formlarını, kurallarını ve
gümrük denetimine iliĢkin belgelerin kullanımını içermekte olup, Kırgız
Cumhuriyeti‘nde 25 Ağustos 2000 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiĢtir.
-
BDT STA kapsamında, üyelerin ikili STA‘larda yer alan istisnaları uygulaması
mümkünken, Kırgız Cumhuriyeti‘nin ikili STA‘lar kapsamında herhangi bir istisna
uygulamaması nedeniyle BDT ülkeleri ile olan ticaretinde de hiç bir sınırlama
bulunmamaktadır. Rusya ve Özbekistan ile yapılan anlaĢmalarda ihracat vergisi,
ihracat ve ithalat lisansı ve kotalara tabi ürünler bulunmasına rağmen, bunlar fiilen
uygulanmamaktadır. Kırgızistan‘ın BDT ülkelerine olan ihracatı, Türkmenistan hariç,
ağırlıklı olarak serbest ticarete konu olmaktadır.
-
Aralık 2011‘de Rusya, Ermenistan, Tacikistan, Beyaz Rusya, Kazakistan, Kırgızistan,
Ukrayna ve Moldova‘nın katılımı ile Rusya‘nın S.Petersburg Ģehrinde yapılan
Hükümet BaĢkanlarının Zirvesi‘nde ‗Serbest Ticaret Alanı‘ anlaĢması yenilenmiĢ olup,
halihazırda söz konusu anlaĢma ülke içi prosedürlerden geçmektedir.
2. Avrasya Ekonomik Topluluğu (AET):
-
AET Ocak 1995‘te Rusya Federasyonu ve Beyaz Rusya arasındaki gümrük birliği
olarak kurulmuĢtur. Gümrük birliğine aynı yıl Kazakistan, Mart 1996‘da Kırgızistan,
ġubat 1999‘da Tacikistan katılmıĢtır. Gümrük Birliği AnlaĢması Ekim 1997‘den
itibaren yürürlüğe girmiĢtir AET‘nin kuruluĢuna iliĢkin AnlaĢma ise 10 Ekim 2000
tarihinde imzalanmıĢ, yürürlüğe Mayıs 2001‘de girmiĢtir. Moldova, Ermenistan ve
Ukrayna gözlemci statüsündedir. Ocak 2006‘da Özbekistan AET‘ye katılmıĢtır.
Kırgızistan AET içi ticarette ithalat ve ihracat vergi ve kotaları uygulamamaktadır.
AET, diğer anlaĢmalara göre daha ayrıntılı entegrasyon öngörmekte ve Kırgızistan‘ın
önemli ticaret partnerleri ile Çin hariç komĢularını kapsamaktadır.
-
AnlaĢma, ortak para, ulusal mevzuatın uyumlaĢtırılması, paralel yabancı yatırım
rejimleri, ortak ulaĢtırma ve enerji piyasaları gibi ortak dıĢ politika, gümrük birliği ve
ortak pazar öğelerini hayata geçirmeyi hedeflemektedir. AET, Devletlerarası Konsey,
Entegrasyon Komitesi, Parlamento Asamblesi ve anlaĢmazlıkların çözümüne yönelik
Topluluk Mahkemesi gibi organlara sahiptir. AET BDT dıĢındaki ülkelerin katılımına
açıktır.
-
Halen AET, tarife ve kotasız ticarete imkan tanıyan, ihracat ve ithalat vergilerinin yerel
vergileri aĢmamasını öngören tek dolaylı vergi sistemine sahip, ticareti etkileyen
rekabeti bozucu uygulamaların kaldırılması; ithal mallara yönelik ayrımcı sonuçlar
doğuran mali tedbirlerin karĢılıklı olarak uygulanmaması prensipleri esasında kurulmuĢ
bir serbest ticaret alanı olarak faaliyet göstermektedir. Tarife ve tarife dıĢı
düzenlemelerin yanı sıra dolaylı vergiler ve dıĢ ticaret önlemlerinin de hem karĢılıklı
hem de üçüncü ülkelerle uyumlaĢtırılması söz konusudur.
-
Gümrük Birliği Üyeleri arasında korunma, anti-damping ve telafi edici tedbirlerin
uygulanmasına iliĢkin Protokolü Kırgız Cumhuriyeti Mayıs 2000‘de onaylamıĢ olup,
bu çerçevede, üye ülkelere ve üçüncü ülkelere karĢı ticari tedbirlerin uygulanması
mümkün kılınmıĢtır. Söz konusu Protokolün hükümleri DTÖ kurallarına paralel bir
nitelik arz etmektedir.
-
Pazara giriĢ imkanlarının iyileĢtirilmesi yoluyla ortak hizmet piyasasının tedricen
geliĢtirilmesi öngörülmektedir. Ayrıca, gıda güvenliği ve sektörel nitelikler gözetilerek
ortak tarım politikasının geliĢtirilmesi söz konusudur.
-
Her ülke geçiĢ döneminde hassas ürün listesini belirleyip, kendi tarifesini
belirleyecektir. Liste kapsamı ürünlerin ithalatının, ülkenin önceki yıldaki toplam
ithalatının %15‘ini aĢmaması gerekmektedir. Kırgızistan‘ın hassas ürünler listesi
kanatlı eti (taze veya dondurulmuĢ), patates tohumları, kafeinli kahve, çay, buğday,
pirinç, buğday unu, ham soya yağı, margarin, et ve balık, Ģeker, bazı organik ve
inorganik kimyasallar, eczacılık ürünleri, gübre, boya, baskı mürekkebi, lastik, kağıt ve
kağıt ürünleri, ipek, yün ve pamuk kumaĢları, halılar, demir ve çelik, mekanik cihazlar,
elektrikli makineler, motorlu araçlar ve medikal ekipmanları içermektedir.
-
AnlaĢma kapsamında OGT‘nin aĢamalı olarak beĢ yıllık sürede hayata geçirilmesi
öngörülmüĢken, karĢılıklı anlaĢma ile bu sürenin beĢ yıl uzatılması da mümkün
kılınmıĢtır.
-
Rusya Federasyonu, Beyaz Rusya ve Kazakistan‘ın tarifeleri esas alınarak oluĢturulan
temel OGT Listesi ile Kırgız tarifeleri büyük farklılıklar arz etmekte, bu çerçevede,
OGT‘ye uyum AET üyelerinin DTÖ üyeliği yolunda sağladıkları ilerleme ile paralel
tutulmaya çalıĢılmaktadır. 2007 yılında Kırgız tarifeleri %31,8 oranında temel OGT
düzeyiyle uyumludur.
-
Öngörülen AET tarife yapısına tam uyum sağlaması halinde Kırgızistan‘ın tarifelerinin
yükselmesi söz konusu olabilecektir. Zira Kırgızistan‘ın motorlu taĢıtlar ve alkol gibi
yerel üretimi bulunmayan ürünlerde nispeten düĢük tarife oranları uygulamaktadır.
Dolayısıyla, genel anlayıĢ, diğer AET üyelerinin DTÖ‘ye giriĢlerini müteakip
Kırgızistan‘ın OGT‘ye dahil olması yönündedir.
-
Üçüncü Ülkelerin Hizmetlerinin Gümrük Birliği Üyeleri Pazarlarına GiriĢinin
Düzenlenmesi hakkında AnlaĢma Ekim 2000‘de imzalanmıĢ olup, Kırgızistan
tarafından Mayıs 2001‘de onaylanmıĢtır. Üyelere üçüncü ülkelerle bağlantılı ticareti
sınırlama imkanını veren bu anlaĢmanın hükümleri Kırgızistan‘da uygulama
bulmamaktadır.
-
6 Ekim 2007 tarihinde imzalanan DuĢanbe Protokolünde 2010 yılına kadar AET
çerçevesinde gümrük birliğinin kurulması hedefine yer verilmiĢtir. Birliğin ilk planda
Rusya federasyonu, Beyaz Rusya ve Kazakistan‘ı kapsayacak Ģekilde kurulması, diğer
üyelerin zamanla katılmaları görüĢü ağırlık kazanmıĢtır. 25 Ocak 2008 tarihinde Rusya
federasyonu, Kazakistan ve Beyaz Rusya gümrük birliğinin temelini oluĢturan hukuki
metinleri imzalamıĢtır.
3. Ekonomik ĠĢbirliği TeĢkilatı (EĠT):
-
EĠT 1985 yılında Ġran, Pakistan ve Türkiye tarafından kurulmuĢtur; Örgütün temel
hedefleri, ekonomik, teknik ve kültürel iĢbirliğini geliĢtirme ve sınırlı tarife
muafiyetleri sağlamaktır. 1992 yılında Kırgız Cumhuriyeti, Afganistan, Azerbaycan,
Kazakistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan üyeliğe kabul edilmiĢ,
değiĢikliklere uğrayan kurucu Ġzmir AnlaĢması 1996 yılında imzalanmıĢtır. Temel
hedef, ticaret engellerinin tedricen kaldırılıp bölgeler arası ticaretin geliĢmesidir.
Ticaretin liberalizasyonu genel olarak tarifelerin indirilmesi, eĢ etkili vergilerin ve
tarife dıĢı engellerin kaldırılmasına yöneliktir.
-
EĠT Ticaret AnlaĢması (ECOTA) Temmuz 2003‘te Afganistan, Ġran, Pakistan,
Tacikistan ve Türkiye tarafından imzalanmıĢtır. AnlaĢma tarife dıĢı engellerin
kaldırılmasını ve tarifeleri rasyonelleĢtirilmesini hedeflemektedir. Eylül 2005‘te kabul
edilen DuĢanbe Bildirisi ECOTA‘nın sonuçlandırılmasından duyulan memnuniyeti dile
getirirken, 2015 yılına kadar serbest ticaret bölgesi kurulmasını öncelikli hedef olarak
göstermiĢtir. Ekim 2005‘te kabul edilen EĠÖ Vizyonu-2015 belgesi, bölge içi ticareti
%6‘dan %20‘ye artırma hedefine iĢaret etmiĢtir.
-
ECOTA tercihli bir anlaĢma olup, Kırgız Cumhuriyeti, DTÖ uygulamalarıyla uyumlu
olmadığı gerekçesiyle AnlaĢmaya taraf olma niyetinde değildir.
4. Ġslam Konferansı TeĢkilatı (ĠKT):
-
Kırgızistan ĠKT‘ye Aralık 1992‘de kabul edilmiĢtir. ĠKT‘nin hedefi üyeler arasındaki
dıĢ ticarette eĢit ve ayırımcılığa yer vermeyen ticari iliĢkilerin kurulması ve özellikle
daha az geliĢmiĢ ülkeler için ikili veya çok taraflı ticaret anlaĢmalarıyla ticaret
hacminin geniĢletilmesidir.
-
ĠKT Üyeleri arasında adım adım ekonomik entegrasyonun sağlanması ve Ġslam Ortak
Pazarı veya diğer bir ekonomik entegrasyon modelinin kurulması nihai hedef olarak
addedilmektedir. ĠKT üyeleri arasında Tercihli Ticaret Sistemi kurulmasına iliĢkin
Çerçeve AnlaĢma 2004 yılında yürürlüğe girmiĢtir. Çerçeve AnlaĢma ve 16 üye
tarafından onaylanan Tercihli Tarife Protokolü Kırgızistan tarafından imzalanmamıĢ
olup, bu yönde bir niyet de yoktur.
II. ĠKĠLĠ ANLAġMALAR:
-
Kırgızistan‘ın, BDT STA‘sını müteakip, Rusya Federasyonu (Mart 1993), Ermenistan
(Ekim 1995), Moldova (Kasım 1996), Ukrayna (Aralık 1997), Kazakistan (Kasım
1995), Özbekistan (Mart 1997), Beyaz Rusya (17 Mart 2000), Tacikistan (Aralık 2001)
ve Azerbaycan (Ocak 2004) ile serbest ticaret anlaĢmalarını tamamlamıĢtır. Gürcistan
ile 1997‘de yapılan Ticaret ve Ekonomik ĠĢbirliği AnlaĢması 6 Ocak 2006 tarihinde
yürürlüğe girmiĢ olup, tercihli rejim içermemektedir.
-
AnlaĢmalara göre, Kırgız Cumhuriyeti BDT ülkelerinden gelen tüm ürünlere serbest
ticaret rejimi uygulamaktadır. Diğer bir deyiĢle, bu ülkelerle olan ticarette gümrük
vergileri ve eĢ etkili vergiler, ithalat kotası ve kontenjanı veya ihracat önlemleri (vergi
veya kota) uygulanmamaktadır. Zaten, BDT STA kapsamında bu gibi tedbirlerin
uygulamaya konulmaması konusunda taahhüt verilmiĢtir. Türkmenistan hariç olmak
üzere, tüm BDT ülkeleri de Kırgızistan‘ın ihracatına serbest ticaret rejimi
uygulamaktadır.
-
STA‘lar genel olarak aynı yapı, aynı taahhütler, kapsam ve korunma hükümlerini
içermektedir. Gümrük vergilerinin, harçlarının ve benzeri ödemeler ile ihracat ve
ithalat kotalarının kaldırılmasını öngörmektedir. AnlaĢma kapsamındaki istisnalar
ulusal mevzuat çerçevesinde belirlenmekte ve MFN uygulamasına tabi olmaktadır.
AnlaĢmalar kapsamında ortak standart geliĢtirme veya karĢılıklı tanıma yer
almamaktadır. Ödemeler dengesinde ciddi bozulma veya ciddi sıkıntı ortaya çıkması
halinde ithalat veya ihracat kotaları ve diğer ―özel sınırlamalar‖ tek yönlü olarak makul
seviyelerde uygulanabilmektedir. Yabancı operatörlere serbest yerel operatörlerle eĢit
seviyede transit haklarının sağlanması ve transit geçiĢlerden alınan ücretlerin ekonomik
anlamda gerekçelendirilmesi gerekmektedir. STA‘lar kapsamında spesifik kontenjan
tedbirlerine iliĢkin hükümler yer almamakta, iĢletmelerin piyasada dominant
pozisyonunu kullanması gibi rekabeti bozan uygulamalar ise anlaĢma hükümlerine
aykırı olarak değerlendirilmektedir. Hizmetler STA‘ların kapsamında yer
almamaktadır.
-
STA‘lar genel olarak gevĢek hükümler içeren, yürütme mekanizması eksik ve
yükümlülüklerden kaçıĢa imkan tanıyan bir yapı arz etmektedir. BDT STA‘sının kısa
versiyonları olan bu anlaĢmalar, içerdiği hükümler bakımından da büyük oranda BDT
STA ile benzerlik arz etmektedir. Söz konusu STA‘lar BDT STA‘sının menĢe
kurallarını referans almaktadır. Ġkili STA‘lar ve BDT STA‘sı arasında herhangi bir
uyuĢmazlık halinde BDT STA‘sı esas alınmaktadır.
III. TEK TARAFLI TERCĠHLER:
1. GenelleĢtirilmiĢ Tercihler Sistemi (GTS):
-
Kırgızistan‘ın ihracatı GTS çerçevesinde tek taraflı tercihlerden yararlanmaktadır. Bu
çerçevede, esas olarak uygulamasına Türkiye‘nin de dahil olduğu AB GTS rejiminin
önemli olduğu, Japonya ve ABD tarafından sağlanan tek taraflı tercihlerin ise sistemin
karıĢık ve menĢe kurallarının katı olması nedeniyle Kırgız ihracatçılar tarafından
gerektiği ölçüde değerlendirilemediği bilinmektedir.
2. Kırgızistan’ın Tek Taraflı Verdiği Tavizler:
-
Kırgızistan‘ın tercihler sistemi en az geliĢmiĢ ülkelerin tüm ihracatına MFN (DTÖ
üyelerine uygulanan en tavizli vergi oranı) tarife oranının %100‘ü kadar tercihli
(vergisiz) giriĢ imkanı sağlamaktadır. AET bünyesinde kabul edilen uyumlaĢtırılmıĢ
tercihler sistemi en az geliĢmiĢ 47 ülkeyi kapsamaktadır. Kırgızistan geliĢme yolundaki
ülkelerin ihracatına ise tercihli giriĢ imkanı sağlamamaktadır.
3.4. DıĢ Ticaret Ġstatistikleri
Tablo 19. Yıllara Göre DıĢ Ticaret Değerleri
DeğiĢim
1000 $
2009
2010
2011
2012
2013
Ġhracat
1.439.000
2.027.800
2.239.786
1.893.800
2.019.642
7,8
Ġthalat
3.036.900
3.237.700
4.248.763
5.373.900
6.069.770
4,8
Hacim
4.475.900
5.265.500
6.488.549
7.267.700
8.089.412
8,8
Denge
-1.597.900
-1.209.900
-2.008.977
-3.480.100
-4.050.128
11
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
* K.C. Ġstatistik Komitesi Temmuz ayında tarım ürünleri ihracatı kayıt dıĢı tahmini
düzeltmeleri yapmaktadır.
BaĢlıca Ülkelere Göre DıĢ Ticaret (Ġthalatında ve ihracatında ilk 10 ülke)
Tablo 20. Kırgız Cumhuriyeti’nin Ġthalatında Ġlk 10 Ülke
2012 (bin Dolar)
№
ÜLKE
1
2
RUSYA
ÇIN
CUMHURIYETI
3
2013 (bin Dolar)
%DeğiĢim
1.816.577,6
2.040.256,8
12,3
1.214.908,2
1.452.759,4
19,6
KAZAKISTAN
698.624,5
569.904,4
-18,4
4
JAPONYA
216.083,0
244.966,2
13,4
5
ALMANYA
197.803,9
232.888,5
17,7
6
ABD
251.451,8
222.877,4
-11,4
7
TÜRKIYE
175.617,1
211.142,5
20,2
8
UKRAYNA
141.174,8
158.075,6
12,0
9
BEYAZ RUSYA
151.766,9
116.663,1
-23,1
10
KORE
86.161,3
104.634,2
21,4
HALK
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Tablo 21. Kırgız Cumhuriyeti’nin Ġhracatında Ġlk 10 Ülke
№
ÜLKE
2012 (bin Dolar)
2013 (bin Dolar)
%
DeğiĢim
1
ĠSVĠÇRE
547.899,9
513.166,0
-6,3
2
394.706,4
395.606,7
0,2
3
KAZAKĠSTAN
BIRLEġIK ARAP
EMIRLIKLERI
16.110,7
221.997,0
1277,9
4
ÖZBEKISTAN
190.127,7
163.523,2
-14,0
5
RUSYA
219.085,6
153.521,5
-29,9
6
TÜRKIYE
50.178,1
85.831,0
71,1
7
39.677,5
51.678,3
30,2
8
TACIKISTAN
ÇIN HALK
CUMHURIYETI
61.374,0
35.852,5
-41,6
9
BELÇĠKA
12.807,0
18.232,0
42,4
10
HOLLANDA
3.801,1
13.308,1
250,1
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Tablo 22. BDT ve BDT DıĢı Ülkelerle Ticaret
1000 ABD
DOLARI
TOPLAM
BDT
ÜLKELERĠ
BDT DIġI
ÜLKELER
2009
2010
2011
2012
2013
2012
Pay
HACİM
5.265.500
6.488.550
6.488.550
7.267.700
8.089.300
100
İHRACAT
2.027.800
2.239.786
2.239.786
1.893.800
2.019.600
25,0
İTHALAT
3.237.700
4.248.763
4.248.763
5.373.900
6.069.700
75,0
DENGE
-1.209.900
-2.008.977
-2.008.977
-3.480.100
-4.050.100
HACİM
2.781.700
3.183.681
3.183.681
3.774.200
4.031.900
49,8
İHRACAT
1.055.700
1.017.214
1.017.214
1.092.400
1.026.000
12,7
İTHALAT
1.726.000
2.166.467
2.166.467
2.681.800
3.005.900
37,2
DENGE
-670.300
-1.149.254
-1.149.254
-1.589.400
-1.979.900
HACİM
2.483.800
3.304.869
3.304.869
3.493.500
4.057.400
50,2
972.100
1.222.573
1.222.573
801.400
993.600
12,3
İHRACAT
İTHALAT
1.511.700
2.082.296
2.082.296
2.692.100
3.063.800
DENGE
-539.600
-859.724
-859.724
-1.890.700
-2.070.200
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Tablo 23. BaĢlıca Maddelere Göre Ġthalat
№
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
ÜRÜN TANIMI
Oto benzini
Dizel
Ġkinci el otomobiller
Giyim ve aksesuarları
Ġlaçlar
ĠnĢaat demiri
Kerosin
Buğday
Et ve ürünleri
Lastikler oto
Kağıt, karton ve bunlardan mamül ürünler
Çubuk, tel ve köĢebentler
Çikolata ve kakao içeren diğer gıdai ürünler
Bitkisel yağlar
Sigara ve pürolar
Doğalgaz
Ayakkabı
Gübre
ġeker beyaz
Kömür
Liste toplamı
Diğer ithalat
TOPLAM İTHALAT
2013
571.505,1
444.869,7
378.653,4
223.703,9
172.913,2
122.638,6
115.293,0
89.875,1
87.956,0
82.691,4
82.430,7
82.417,3
71.598,2
67.702,3
67.472,0
67.386,5
66.243,9
60.906,3
56.962,7
51.215,2
2.964.434,5
3.105.335,9
6.069.770,4
2012 DeğiĢim
%
10,9
21,1
12,6
-3,3
-0,1
44,4
9,4
-3,9
15,2
16,3
20,3
17,9
-14,4
10,8
-69,9
-19,1
-17,2
12,4
-9,5
30,1
8,9
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
Tablo 24. BaĢlıca Maddelere Göre Ġhracat
№
ÜRÜN TANIMI
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Altın, parasal olmayan
Kerosin
YaĢ sebzeler
Giyim ve aksesuarları
Organik olmayan kimyasal maddeler
Ampuller
Pamuk lifi
Çimento, portland çimentosu
Benzin
Ceviz
Otomobiller (yeni)
Kağıt, karton ve onlardan ürünler
Kömür
BüyükbaĢ hayvanlar
2013
736.773,0
117.682,7
109.028,7
108.285,5
33.873,2
23.557,1
19.901,1
16.835,2
12.720,1
11.306,3
10.517,2
9.043,2
4.690,7
4.523,4
2012 DeğiĢim
%
31,0
36,9
25,8
-30,6
-23,2
7,5
-41,3
38,1
-33,5
50,0
100,0
-2,2
26,2
2,6
37,9
15
16
17
18
19
20
Gübreler
Deri
BüyükbaĢ hayvan postları
Ġkinci el otomobiller
GümüĢ
Alkolsüz içecekler, ĢekerlendirilmiĢ
Liste toplamı
Diğer ihracat
TOPLAM İHRACAT
3.931,5
3.803,2
3.449,9
3.399,7
3.298,9
2.832,3
1.239.452,9
780.189,2
2.019.642,1
-24,2
17,2
-26,6
-6,4
15,2
-11,3
4,8
Kaynak: KC Milli İstatistik Komitesi
IV. BÖLÜM: TÜRKĠYE ĠLE EKONOMĠK VE TĠCARĠ ĠLĠġKĠLERĠN GELĠġĠMĠ
4.1. Kırgızistan’daki Türk Yatırımları
Türkiye‘nin Kırgızistan‘da toplam 285 milyon doları aĢan yatırımı mevcuttur. Türk
iĢadamları, sadece, 2013 yılında 18,5 milyon dolar yatırım yapılmıĢlardır. Ancak,
MüĢavirliğimizin tahminlerine göre, Kırgızistan‘da yatırım yapan iĢadamlarımızın
kazançlarını ülkede tekrar kullandıkları ve üçüncü ülkelerde faaliyet gösteren Türk
iĢadamlarının da ülkede yatırımları olduğu hususları göz önüne alındığında, Türk
iĢadamlarının Kırgızistan‘daki yatırımlarının toplam büyüklüğünün, günümüzde 1 milyar
dolara ulaĢtığı hesaplanmaktadır.
Kırgız Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı kayıtlarına göre, 2013 yılı itibariyle Kırgızistan‘da 371
tane Türk firması ve Türk sermayesi katılımlı ortak Ģirket aktif olarak faaliyet göstermektedir.
Öte yandan, 2013 yılı itibarıyla Türkiye‘de 111 adet Kırgızistan sermayesine sahip Ģirketin
faaliyet gösterdiği görülmektedir.
Kırgızistan‘daki Türk sermayeli yatırımlar; içecek, pet perform, gıda imalatı (bisküvi,
Ģekerleme, çikolata vb.), mobilya, temizlik maddeleri, çay, un, tuz, Ģeker, boya, pvc ve plastik
boru, yapı malzemeleri üretimi ile alıĢveriĢ merkezi iĢletmeciliği, marketçilik, bankacılık,
tekstil üretimi, matbaa, turizm acenteliği, eğitim iĢletmeciliği, inĢaat gibi çok çeĢitli alanlarda
faaliyet göstermektedirler.
Türkiye‘den ihraç edilen mallar, yine Türkiye merkezli veya Kırgızistan‘da Türk
sermayesiyle kurulmuĢ distribütörler yoluyla Kırgız pazarına girmektedirler. MüĢavirliğimiz
değerlendirmelerine göre, Kırgızistan‘da bugün, Türk giriĢimciler tarafından kurulmuĢ
firmalarda 5.000‘in üstünde Kırgız vatandaĢına istihdam sağlanmaktadır.
Öte yandan, BiĢkek Serbest Bölgesi‘nde 12 Türk sermayeli iĢletme bulunmaktadır. Söz
konusu iĢletmeler, 384 kiĢi için iĢ imkanı sağlamaktadırlar. Söz konusu iĢletmeler; gıda
ürünleri, baskı ve matbaa, tekstil ürünleri, kağıt ürünleri, plastik ürünleri ve kablo üretiminde
faaliyet göstermektedirler. Ayrıca, Karakol Serbest Ekonomi Bölgesi‘nde kayıtlı bulunan
yaklaĢık 100 adet firmadan iki tanesi Türk sermayeli iĢletmedir.
Eximbank Kredileri:
Ġki ülke arasında imzalanan 28.04.1992 tarihli Mutabakat Zaptı kapsamında Kırgız
Cumhuriyeti Merkez Bankası‘na 75 milyon ABD Doları tutarında mal ve proje kredisi açılmıĢ
ve toplam 48.13 milyon ABD Dolarlık kısmının kullanımı gerçekleĢtirilmiĢtir. Geri
ödemelerde yaĢanan problemler nedeniyle, 43,57 milyon ABD Doları tutarındaki tüm
alacaklar konsolide edilerek 2020 yılına kadar geri ödenecek Ģekilde yapılandırılmıĢtır.
K.C. Maliye Bakanlığı‘nın resmi sitesinde yer alan bilgilere göre 31.12.2011 tarihi itibariyle
Kırgız Cumhuriyeti‘nin borcu 49.535.000 Dolardır. 2002 yılı Paris Kulübü Protokolü
neticesinde, IMF‘in 3 yıllık programı döneminde Kırgızistan Milli Bankası‘nın vadesi gelen
5,13 milyon ABD Doları tutarındaki borcunun 20 yıl süreyle ertelenmesine karar verilmiĢtir.
10-11 Mart 2005 tarihlerinde Kırgız Cumhuriyeti‘nin borçlarının yeniden yapılandırılmasına
yönelik toplanan II. Paris Kulübü toplantısında varılan mutabakat neticesinde, Kırgızistan
Milli Bankası 01.03.2005 tarihi itibariyle toplam borcunun ertelenmesine karar verilmiĢtir. Bu
kredi çerçevesinde bugüne kadar bir otel ve bir trafo merkezi inĢası ile zirai ilaçlar, kürk
fabrikası için kimyasal madde, mobilya fabrikası makineleri, ekmek fırınları,
telekomünikasyon sistemleri, otobüs, minibüs, araba ve haberleĢme cihazlarının ihracatının
finansmanı sağlanmıĢtır.
Kırgız Cumhuriyeti Milli Bankası‘nın Türkiye Ġhracat Kredi Bankası A.ġ.‘ye olan borçların
silinmesine iliĢkin olarak Kırgız Cumhuriyeti adına Kırgız Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı ile
Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti adına Hazine MüsteĢarlığı arasında 1 Aralık 2011 tarihinde
―Borcun Silinmesi AnlaĢması‖ imzalanmıĢtır. 2 Nisan 2012 tarihinde Kırgız Cumhuriyeti
Parlamentosu söz konusu anlaĢmayı onaylamıĢtır.
Türkiye Kredisi:
28 Haziran 2012 tarihinde Türkiye ve Kırgız Hükümetleri arasında 100 milyon dolarlık kredi
ve 6 milyon dolarlık hibe anlaĢması imzalanmıĢtır. 6 milyon dolar geri ödemesiz hibe olarak
ve 100 milyon dolarlık kredi 20 yıl süre ve %0,1 oran ile verilmektedir. Söz konusu kredi
kapsamında, Kırgız Hükümeti tarafından okul inĢaat, yol inĢaatı, tarım alet ve makinelerinin
alınması, yol inĢaat makinelerinin alınması ve asfalt beton fabrikasının inĢaatı gibi devletin
geliĢtirilmesine ihtiyaç olduğu önemli altyapı projelerine verilmesi planlanmaktadır.
Halihazırda kredinin buyük kısmı kullandırılmıĢ bulunmaktadır.
4.2. Ticari ĠliĢkilerin Genel Durumu
Ġkili ticari iliĢkilerimiz 1992-1997 yılları arasında artan bir seyir izlerken, 1998 ve 1999
yıllarında düĢüĢler yaĢanmaya baĢlanmıĢtır. Bu düĢüĢün temel sebebini Uzakdoğu Asya‘da
baĢlayan ve daha sonra Rusya Federasyonu‘nu derinden etkileyen global ekonomik kriz teĢkil
etmiĢtir.
2000 yılından itibaren ihracatımız artıĢ sürecine girmiĢ ve 20 575,2 milyon dolara ihracat
yapılmıĢken ve yaklaĢık 15 kat artarak Türkiye Ġstatistik Komitesine göre 2012 yılında
257 440,19 milyon dolara ulaĢmıĢtır.
2011‘da 52.123 milyon Dolar seviyesinde bulunan Kırgızistan‘dan ithalatımız, 2012 yılında
%13,2 oranında azalarak 45.226,31 milyon olmuĢtur.
2005 yılında ikili ticaret hacmi ilk defa 100 milyon Dolar seviyesini aĢmıĢ ve 2013 yılında
426 milyon dolara ulaĢmıĢtır.
Kırgızistan‘ın toplam dıĢ ticaretinde Türkiye %3,5 payı, Kırgızistan Türkiye‘nin dıĢ
ticaretinde %0,07 payını almaktadır.
Kırgız Cumhuriyeti‘ne ihracatımızda halılar, mücevhercilik eĢyaları, elektrikli
fırın/ocak/ızgaralar, tekstil mamulleri, pastacılık ürünleri, temizlik ürünleri önemli yer
tutarken, bu ülkeden ithalatımızın temel kalemlerini fasulye çeĢitleri, pamuk, bakır alaĢımları,
altın teĢkil etmektedir.
Ġkili ticarette Türkiye‘nin daima fazla verdiği ve özellikle 2002 yılından itibaren bu fazla artan
ivmeyle büyümeye baĢladığı gözükmektedir. 2010 yılında ikili ticaretin artıĢ hızındaki azalma
Kırgızistan‘da 2010 yılı Nisan ve Haziran aylarında yaĢanan halk ayaklanmasının neticesinde
iĢ yerlerinin yağmalanması ve faaliyetlerinin durması, ülkeden öz sermayenin çıkıĢı, sosyal ve
ekonomik istikrarsızlık nedeniyle toplam talebin azalması, iklim Ģartları, petrol ürünleri
fiyatının artması ile bağlantılı olduğu düĢünülmektedir.
Finans krizinin etkilerinin azalmaya baĢladığı ve Kırgızistan‘da siyasi istikrarlığa kavuĢması
ile ekonomik geliĢmenin baĢlayacağı beklentileri ile önümüzdeki 5 yılda (2013-2017) ticaret
hacminin bir milyar ABD Dolarına çıkarılması yönünde bir hedef doğrultusunda
çalıĢılmasının yerinde olacağı düĢünülmektedir.
Diğer taraftan, ticaret hacminin arttırılması için öncellikli olarak taĢıma maliyetlerinin
azaltılması ile ulaĢtırma koĢullarının iyileĢtirilmesi, karayolunun yanı sıra alternatif ulaĢım
araçları kullanılması gerekmektedir. Ayrıca gümrük iĢlemlerindeki kayıt dıĢı harcamaların
azaltılması ticaret hacmini arttırmada önemli bir etken olacağı düĢünülmektedir.
Ayrıca Kırgızistan‘da faaliyet gösteren firmaları mümkün olduğunca bir araya getirecek ve
kira maliyetlerini düĢürecek Türk malları alıĢ veriĢ merkezinin TOBB ve Ġhracatçı Birlikleri
öncülüğünde açılması, ihracatımızda sürdürebilirlik kazandırabilir.
Ġkili AnlaĢma ve Protokoller, KEK Toplantıları
Kırgızistan ve Türkiye arasında ticari ve ekonomik alanda yapılan anlaĢma ve protokoller:
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti Arasında Ekonomik ve Ticari ĠĢbirliğine Dair
AnlaĢma (23 Aralık 1991)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgızistan Cumhuriyeti Arasında Yatırımların KarĢılıklı TeĢviki
ve Korunması AnlaĢması (28 Nisan 1992). 2013 yılında sözkonusu anlaĢmanın yenilenmesine
yönelik müzakereler yapılmıĢ olup, 2014 yılında imzalanması beklenmektedir.
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgızistan Cumhuriyeti Arasında Uluslararası Karayolu
TaĢımacılığı AnlaĢması (28 Nisan 1992)
- Türkiye ile Kırgızistan Arasında Mutabakat Tutanağı (Eximbank Çerçeve AnlaĢması) (28
Nisan 1992)
- Türk Eximbank‘ın Kırgızistan ile ĠĢbirliği Hakkında Mutabakat Muhtırası (29 Nisan 1992)
- 75 Milyon ABD Dolarlık Kredi AnlaĢmasının Ödeme KoĢulları Hakkında Türk Eximbank
ile Kırgızistan Cumhuriyeti Milli Bankası Arasında Varılan Çerçeve AnlaĢması (29 Nisan
1992)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgızistan Cumhuriyeti Arasında Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi
GeliĢtirme Alanında Teknik ĠĢbirliği Protokolü (29 Nisan 1992)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgızistan Cumhuriyeti Arasında Hava Hizmetleri Hakkında
Protokol (28 Nisan 1992)
- Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti Arasında HaberleĢme
Alanında ĠĢbirliği Protokolü (2 Aralık 1992)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti Arasında Ticaret ve Ekonomik ĠĢbirliği
AnlaĢması (24 Ekim, 1997)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti Arasında Gelir Üzerinden Alınan Vergilerde
Çifte Vergilendirmeyi Önleme ve Vergi Kaçakçılığına Engel Olma AnlaĢması (2 Temmuz
1999)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgızistan Cumhuriyeti Arasında Karma Ekonomik Komisyon
Kurulmasına Dair AnlaĢma (1995)
- Türkiye-Kırgızistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) I. Dönem Protokolü (14 Ekim
1997)
- Türkiye-Kırgızistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) II. Dönem Protokolü (13 Nisan
2001)
- Türkiye-Kırgızistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) III. Dönem Protokolü (14 Mayıs
2003)
- Türkiye-Kırgızistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) IV. Dönem Protokolü (5 Ağustos
2006)
- Türkiye-Kırgızistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) V. Dönem Protokolü (5 Eylül
2008)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti Arasında Uzun Vadeli Ticari ve Ekonomik
ĠĢbirliği Programı Ġcra Planı (14 Mayıs 2003)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti Arasında Uzun Vadeli Ticari ve Ekonomik
ĠĢbirliği Programı Ġcra Planı (31 Ekim 2008)
- Türkiye-Kırgızistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) VI. Dönem Protokolü
(4 Nisan 2012)
- Türkiye-Kırgızistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) VII. Dönem Protokolü
(GörüĢmeler 13-15 Ağustos 2013 tarihleri arasında Ankara‘da gerçekleĢtirilecektir)
4.3. Türkiye-Kırgızistan DıĢ Ticaret Ġstatistikleri
4.3.1. DıĢ Ticaret Dengesi
Türkiye ve Kırgızistan arasındaki ticari iliĢkiler tarihsel olarak incelendiğinde; ikili ticarette
Türkiye‘nin daima ticaret fazlası verdiği görülmektedir. Ġki ülke arasındaki dıĢ ticaret
hacminin, 1992-1997 yılları arasında artan bir seyir izlerken, 1998 ve 1999 yıllarında
gerilediği görülmektedir. Bu düĢüĢün temel sebebi olarak, Uzakdoğu Asya‘da baĢlayan ve
daha sonra Rusya Federasyonu‘nu derinden etkileyen global ekonomik kriz gösterilmektedir.
2002 yılında yaklaĢık 41,6 milyon dolar seviyesinde olan iki ülke arasındaki ticaret hacmi ilk
defa 2005 yılında 100 milyon dolar seviyesini aĢmıĢ, 2013 yılında ise bir önceki yıla göre
% 40,7 oranında artarak 426 milyon dolara ulaĢmıĢtır.
Kaynak: TÜĠK
2010 yılında ikili ticaretin artıĢ hızının azalmasında, Kırgızistan‘da 2010 yılında yaĢanan halk
ayaklanması neticesinde iĢ yerlerinin yağmalanması ve faaliyetlerinin durmasının önemli
etkisi olduğu düĢünülmektedir.
Kırgızistan‘ın toplam dıĢ ticaretinden Türkiye % 3,14 pay; Türkiye‘nin dıĢ ticaretinden
Kırgızistan ise % 0,07 pay almaktadır.
Türkiye‘nin, Kırgızistan ile ticaretinin sektörel dağılımı genel olarak incelendiğinde,
ihracatımızda sanayi ürünlerinin % 99,2 gibi yüksek bir paya sahip olduğu, ithalatımızda ise
tarım ürünlerinin % 84,1 oranında yüksek bir pay aldığı görülmektedir.
Tablo 25. Türkiye-Kırgızistan Ticareti
Yıl
Ġhracat $ / Bin
Ġhracat
DeğiĢim %
Ġthalat $ / Bin
Ġthalat
DeğiĢim %
Hacim $ / Bin
Denge $ / Bin
2000
20.572
-11,3%
2.349,5
-15,5%
22.921,7
18.222,7
2001
17.350
-15,7%
6.307,1
168,4%
23.657,1
11.043,0
2002
24.005
38,4%
17.622,6
179,4%
41.627,4
6.382,3
2003
40.862
70,2%
10.905,9
-38,1%
51.767,9
29.956,1
2004
74.702
82,8%
13.383,6
22,7%
88.085,2
61.317,9
2005
89.530
19,8%
14.113,0
5,4%
103.642,5
75.416,5
2006
132.172
47,6%
27.455,0
94,5%
159.627,2
104.717,3
2007
181.311
37,2%
45.019,9
64,0%
226.330,8
136.290,9
2008
191.351
5,5%
47.974,2
6,6%
239.324,8
143.376,4
2009
140.002
-26,8%
31.446,0
-34,5%
171.448,2
108.556,2
2010
129.202
-7,7%
30.899,7
-1,7%
160.101,5
98.302,2
2011
180.241
39,5%
52.123,4
68,7%
232.364,3
128.117,6
2012
257.470
42,8%
45.226,3
-13,2%
302.696,3
212.243,7
2013
389.099
51,1%
36.964,0
-18,3%
426.063,0
352.135,0
Kaynak: TUİK
4.3.2. BaĢlıca Maddelere Göre Türkiye’nin Kırgızistan’dan Ġthalatı
Kırgızistan‘dan ithalatımız 2013 yılında bir önceki yıla göre % 18,3 azalarak 36,9 milyon
dolara gerilemiĢtir. 2002-2013 yılları arasındaki rakamlarımız incelendiğinde, ithalatımızın
dalgalı bir seyir izlediği ve toplamda 1,1 katlık bir artıĢta sınırlı kaldığı görülmektedir.
Kırgızistan‘dan ithalatımızda en önemli kalem olan kuru fasulyenin üretiminde görülen
mevsimsel değiĢimler bu durumun ana sebebi olarak değerlendirilmektedir.
- Türkiye’nin Kırgızistan’dan Ġthalatında Öne Çıkan Ürünler
Türkiye‘nin Kırgızistan‘dan ithalatında 2013 yılı içerisinde en önemli ürün grubunu, 0713
GTĠP kodu altında sınıflandırılan ve tamamına yakın kısmını ―Kuru fasulye‖nin
oluĢturduğu ―Kuru baklagiller‖ oluĢturmuĢ olup, bu ürün grubunu sırasıyla; ―Pamuk,
pamuk ipliği ve pamuklu mensucat‖, ―Hayvan bağırsak mesane ve midesi‖ ile
―Alüminyum ve alüminyumdan eĢya‖ takip etmektedirler. Türkiye‘nin Kırgızistan‘dan
ithalatında ilk 10 sırada yer alan ürünler, ülkeden gerçekleĢtirdiğimiz toplam ithalatın
tamamına yakınını oluĢturmaktadır.
Türkiye’nin Kırgızistan’dan Ġthalatında Ġlk 10 Ürün (2013)*
Ġhracat (Bin dolar)
2012/2013
DeğiĢim (%)
Sıra
Fasıl
Fasıl adı
2012
1
7
Yenilen sebzeler ve bazı kök ve
yumrular
18.035
17.300
-4,1
2
52
Pamuk, pamuk ipliği ve pamuklu
mensucat
6.024
6.249
3,7
3
5
Diğer hayvansal menĢeli ürünler
(kıl, kemik, boynuz, fildiĢi, mercan,
bağırsak, vb.)
1.548
4.368
182,2
4
76
Alüminyum ve alüminyumdan eĢya
3.419
2.663
-22,1
5
8
Yenilen meyvalar ve yenilen sert
kabuklu meyvalar
3.035
2.291
-24,5
6
71
Kıymetli veya yarı kıymetli taĢlar,
kıymetli metaller, inciler, taklit
mücevherci eĢyası, metal paralar
4.665
2.038
-56,3
7
41
Ham postlar, deriler (kürkler hariç)
ve köseleler
967
772
-20,2
8
74
Bakır ve bakırdan eĢya
6.743
263
-96,1
12
Yağlı tohum ve meyvalar, muhtelif
tane, tohum ve meyvalar,sanayiide
ve tıpta kullanılan bitkiler, saman
ve kaba yem
1.9
234
-99,4
9
2013
10
78
KurĢun ve kurĢundan eĢya
598
221
-63,0
Ġlk On Fasıl Toplamı
45.035
36.401
-19,2
Genel Toplam
45.226
36.964
-18,3
Kaynak: TÜĠK, *Sıralama 2013 yılı ithalat değerine göre yapılmıĢtır.
4.3.3. BaĢlıca Maddelere Göre Türkiye’nin Kırgızistan’a Ġhracatı
Kırgızistan‘a ihracatımız 2002 yılından itibaren artıĢ sürecine girmiĢ ve o tarihte 24 milyon
dolar seviyesinde olan ihracatımız, 2013 yılında, bir önceki yıla göre % 51,1 oranında artarak
389,1 milyon dolara ulaĢmıĢtır. Böylece, 2002-2013 yılları arasında yılda ortalama
% 33,4 oranında, toplamda ise 16,2 katlık bir ihracat artıĢı sağlanmıĢtır. Ġhracatımızda son üç
yılda gerçekleĢen ortalama % 44,5 oranındaki artıĢ, Kırgızistan‘ı Orta Asya Türk
Cumhuriyetleri arasında ihracatımızın en hızlı arttığı ülke konumuna getirmiĢtir.
- Türkiye’nin Kırgızistan’a Ġhracatında Öne Çıkan Ürünler
Türkiye‘nin Kırgızistan‘a 2013 yılındaki ihracatında en önemli ürün grubu 7113 GTĠP
kodu altında sınıflandırılan ―mücevherci eĢyaları ve aksamları‖ olup, bu ürün grubunu
sırasıyla; ―Örme giyim eĢyası ve aksesuarları‖, ―Dokuma halı ve yer kaplamaları‖ ile
―Elektrikli makina ve cihazlar‖ takip etmektedirler.
Türkiye‘nin, Kırgızistan‘a ihracatında ilk 10 sırada yer alan ürünlerin, ülkeye toplam
ihracatımızdan aldığı payın % 71,1 gibi yüksek bir oranda olması, ihracatımızda ürün
bağımlılığının yüksek olduğunu göstermektedir.
Türkiye‘nin Kırgızistan‘a ihracatında, 2013 yılı itibariyle 1 milyon dolar üzerinde ihraç
değerine sahip ürünler arasında, ihracatı en hızlı artan ürün grupları; ―Petrol yağları ve
bitümenli minerallerden elde edilen yağlar‖ ve ―Mücevherci eĢyası ve aksamı‖ olarak
kaydedilmiĢtir.
Türkiye’nin Kırgızistan’a Ġhracatında Ġlk 10 Ürün (2013)*
Ġhracat (Bin dolar)
2012/2013
DeğiĢim (%)
Sıra
Fasıl
Fasıl adı
2012
1
71
Kıymetli veya yarı kıymetli taĢlar,
kıymetli metaller, inciler, taklit
mücevherci eĢyası, metal paralar
19.003
60.882
220,4
2
61
Örme giyim eĢyası ve aksesuarı
36.985
55.144
49,1
3
57
Halılar ve diğer dokumaya elveriĢli
maddelerden yer kaplamaları
21.931
30.501
39,1
85
Elektrikli makina ve cihazlar, ses
kaydetme-verme, televizyon
görüntü-ses kaydetme-verme
cihazları, aksam-parça-aksesuarı
25.069
28.494
13,7
4
2013
5
39
Plastikler ve mamulleri
18.864
23.391
24,0
6
84
Kazanlar, makinalar, mekanik
cihazlar ve aletler, nükleer
reaktörler, bunların aksam ve
parçaları
16.694
21.664
29,8
7
62
ÖrülmemiĢ giyim eĢyası ve
aksesuarı
11.184
19.820
77,2
8
64
Ayakkabılar, getrler, tozluklar ve
benzeri eĢya, bunların aksamı
12.261
16.237
32,4
9
96
ÇeĢitli mamul eĢya (hijyenik havlu,
bebek bezi, kalem, çakmak,
fermuar, fırça vb.)
6.410
12.584
96,3
10
17
ġeker ve Ģeker mamulleri
5.974
7.951
33,1
Ġlk On Fasıl Toplamı
174.375
276.668
220,4
Genel Toplam
257.470
389.099
51,1
Kaynak: TÜĠK, *Sıralama 2013 yılı ihracat değerine göre yapılmıĢtır.
V. BÖLÜM: TĠCARĠ ĠLĠġKĠLERDE BĠLĠNMESĠ GEREKLĠ KONULAR
5.1. Ticari Engeller
Kırgız Cumhuriyeti‘ne ithalatta referans fiyat uygulaması bulunmaktadır. Ağırlıklı olarak
ithal edilen ürünler, belirli bir liste kapsamında ithalatta referans fiyat uygulanmasına tabi
olmaktadır. Bu çerçevede, referans fiyat uygulamasında BDT ülkeleri ve diğer ülkeler
arasında farklılaĢtırmaya gidilmiĢtir. BDT ülkelerinden gelen mallar için daha düĢük referans
fiyat seviyeleri belirlenmiĢtir.
Liste kapsamı dıĢında kalan ürünler için ise, Gümrük Kodu‘nun Gümrük Değerlemesine
iliĢkin 32‘nci bölümünde yer verilen metodlara göre fiyat belirlenmektedir.
Bu çerçevede, aĢağıdaki metodlar sırasıyla uygulanabilmektedir:
-
Ġthal edilen malların iĢlem değeri
-
Aynı malların iĢlem değeri
-
Benzer malların iĢlem değeri
-
Çıkarsama yöntemi
-
Hesaplama yöntemi
-
Geçici yöntem
Temel fiyat belirleme yöntemi ithal edilen malların iĢlem değeridir. Eldeki verilerin fiyatı
belirlemeye yetmemesi halinde takip eden yöntem uygulanmaktadır.
5.2. Kırgızistan’da Tarife DıĢı Engeller
Ülkelerin ekonomik kalkınma stratejisinde ticarete büyük önem verilmektedir. Kırgızistan
küçük bir ülke olsa da uluslararası ticarette küresel entegrasyon ve ticaretin liberalleĢmesini
tanımaktadır. Hâlihazırda Kırgızistan dünyadaki 120 civarında ülke ile ticari ve ekonomik
iliĢki içindedir. Kırgız Cumhuriyeti dıĢ ekonomi politikasını tarife ve tarife dıĢı araçlar ile
düzenlemektedir. Ülkenin ticaretini düzenleyen esas belge, 1998 yılında kabul edilen Dünya
Ticaret Örgütü çerçevesinde imzalanan mevzuatlardır. Tarife dıĢı engeller, ülkenin mal giriĢ
ve çıkıĢını düzenlemek ve kontrol etmek amacıyla uyguladığı idari ve ekonomik önlemler
sistemidir (kota, lisans, monopol, yasak vs.).
Lisanslama:
Kırgız Cumhuriyeti‘nde tüketicilerin haklarını korumaya yönelik olarak malların
lisanslanması 21/01/1991 tarihli Kırgız Cumhuriyeti CumhurbaĢkanı Emri ile uygulanmaya
baĢlanmıĢtır. Lisanslamanın uygulanması, ihraç malların merkezi kontrolü ve piyasa ile
tüketici ihtiyacına göre ülkeye malların giriĢ ve çıkıĢını düzenlemeye olanak sağlamıĢtır.
Kırgızistan‘da lisanslama iĢlemleri ithal malların miktarı veya fiyatını azaltmaya yönelik değil
aĢağıdaki amaçlar için yapılmaktadır:
-
Milli güvenliği korumak.
-
Uluslararası sorumlulukları yerine getirmek.
-
Ġnsan, hayvan ve bitki sağlığı ve çevreyi korumak
-
Toplumsal hukuki düzeni desteklemek.
-
Finansal durumu korumak ve ülkenin ödeme dengesini desteklemek.
Milli Lisanslama Sistemini Düzenleyen Normatif-Hukuki Mevzuatlar:
02/07/9/1997 tarihli ve 41 sayılı ―DıĢ ticaret faaliyetlerin devlet düzenleri‖ hakkında K.C.
Kanunu
18/01/2001 tarihli ve 13 sayılı ―Lisanslama‖ Hakkında Kırgız Cumhuriyeti Kanunu
08/06/1998 tarihli 1100-1 sayılı ―Ġhracat-ithalat iĢlemlerini gerçekleĢtirmek için lisansları
kayıt etme ve teslim etme düzeni‖ hakkında Kırgız Cumhuriyeti Cogorku KeneĢi Yasama
Kurulu Kararnamesi
08/06/1998 tarihli ve 1101-1 sayılı ―Lisanslanmaya tabi ithal ve ihraç malların listesini
belirleme‖ hakkında K.C. Cogorku KeneĢi Yasama Kurulu Kararnamesi
29/10/1998 tarihli ve 709 sayılı ―Lisanslamaya tabi mallar için lisans vermeye yetkili
kurumların listesini belirleme‖ hakkında K.C. Hükümeti Kararnamesi
06/02/96 tarihli ve 55 sayılı ―Kimyasal, raket ve nükleer silahları üretmek için kullanılan
malzeme ve teknolojilerin ihracat ve ithalat düzeni‖ hakkında K.C. Hükümeti Kararnamesi.
Lisans Alınmasını Gerektiren Ekonomik Faaliyetler:
Kırgız Cumhuriyeti Lisanlama Kanununda 2012 yılı yapılan değiĢikliklere göre zorunlu
olarak lisanslandırılan faaliyet türleri 36‘dan 29‘a düĢürülmüĢtür ve aĢağıda verilmektedir:
-
Nehir ve su kaynakları üzerine baraj inĢası
-
Avcılık
-
Ġlaç, kozmetik ve kimyasal ürünler, tıbbi ekipman imalat ve satıĢı (kalite belgesine
sahip imalatçılar için sabun, temizleyici ve parfüm gibi kozmetik mamuller hariç)
-
Etil Ġspirto üretimi
-
Özel doktorluk ve veterinerlik
-
Bahis kuruluĢları ihdası ve iĢletmeciliği, bahis düzenleme
-
Kırgız Cumhuriyeti topraklarında her türlü havacılık hizmeti, sivil havacılık
taĢıtlarının kabulü ve gönderimi, uçakların ve uçak ekipmanlarının teknik bakımı
-
ġehir planlama, konut, kamu binaları veya sanayi yapılarına iliĢkin mimari faaliyetler
-
ĠnĢaat ve montaj iĢleri (kiĢisel konutlar hariç)
-
Özel dedektiflik faaliyetleri
-
Bankacılık iĢlemleri, nakit döviz iĢlemleri, elektronik ödemelere iliĢkin hizmetler,
rehin hizmetleri, kredi birliklerinin faaliyetleri, belirli bir vadede faiz karĢılığı
Ģahıslardan para toplanması
-
Tahviller üzerinde giriĢimciliğe yönelik faaliyetler
-
Sigortacılık
-
Özel emeklilik
-
Posta ve elektrik bağlantıları, telekomünikasyon, TV ve radyo yayını (ağ, bağlantı ve
sistemlerin dizayn, yapım, üretim ve kurulumu dahil, üretim tesisinin iç kullanımına
yönelik ağlar hariç)
-
Alkollü içeceklerin ticareti
-
Elektrik enerjisi, ısıtma, petrol ve gaz üretimi, iletimi, dağıtımı ve satıĢı
-
Elektrik santralleri, istasyonları ve iletim hatları inĢası
-
Denetim (audit) faaliyetleri
-
Eğitim seviyesi ve mülkiyet türüne bakılmaksızın eğitim faaliyeti (Devlet kurumları
hariç)
-
Patlayıcı veya yanıcı mal ve madde ithalat, geliĢtirme, üretim ve satıĢı
-
Silah ve mühimmat üretim, onarım ve ticareti
-
Zehirli ve radyoaktif maddelerin üretimi ve satıĢı
-
Zorunlu belgelendirme iĢlemleri
-
Radyoaktif maddeler dahil, toksik atık ve maddelerin kullanımı, yerleĢtirilmesi, imhası
ve gömülmesi
-
Toksik atıkların taĢınması (sınır ötesi dahil)
-
Ġflas süreci iĢlemlerinin yönetimi
-
Hukuki iĢlemler (özel noterlik ve avukatlık)
-
Karayolu, hava, su ve demir yoluyla yolcu (taksiler hariç) ve uluslararası kargo
taĢımacılığı, otogar iĢletmeciliği
Kotalar:
Kırgızistan‘da kotalar, 3/02/1998 tarihli ve 11 sayılı ―Ġspirto ve alkollü içeceklerin üretimi,
saklanması ve satıĢında devlet monopolü‖ hakkında Kırgız Cumhuriyeti Kanunu gereğince,
konyak ve Ģampanya üretiminde kullanılan konyak ispirtosu ve Ģarap malzemeleri dıĢında,
sadece alkollü mal ve bira için uygulanmaktadır.
Malların Giriş ve Çıkış Yasağı:
06/09/2000 tarihli ve 552 sayılı ―Ozon katmanını korumaya iliĢkin Viyana AnlaĢması ve ozon
katmanını bozan mallara iliĢkin Montreal Protokolü‘nün yerine getirilmesinin baĢlıca
faaliyetleri‖ hakkında K.C. Hükümeti Kararnamesi gereğince, kullanımında ozon tabakasını
bozan maddeler kullanılan eski ve ikinci el cihazların ihracatı ve ithalatı yasaktır.
25/04/2006 tarihli 297 sayılı ―Yüksek patojenik kuĢ gribi hastalık mikroplarının
getirilmesinden Kırgız Cumhuriyeti topraklarını koruma önlemleri‖ hakkında Kırgız
Cumhuriyeti Kararnamesi gereğince, yüksek patojenik kuĢ gribi yaygın olan dünya
ülkelerinden gelen kanatlı ürünlerinin Kırgız Cumhuriyeti topraklarına ithalatı ve transiti
yasaktır.
Monopol :
18/08/2000 tarihli ve 213 sayılı ―Kırgız Cumhuriyeti‘nde küskü ve demir çelik atıklarını
toplama, satın alma, satma ve ihraç etmede devlet kontrolünü takviye etmek, sadece ―Demir‖
Devlet ġirketinin, küskü ve demir çelik atıklarını toplama, satın alma, satma ve ihraç etme
hakkı vardır.
03/02/1998 tarihli ve 11 sayılı ―Ġspirto ve alkollü içeceklerin üretimi, saklanması ve satıĢında
devlet monopolü‖ hakkında Kırgız Cumhuriyeti Kanunu kabul edilmiĢ olup, piyasayı suni
alkollü ürünlerden temizlemek, vergi ve harçları toplamak ve alkollü ürünlerin saklama,
satma ve üretim Ģartları kontrolünü yapmak amacıyla uygulanmaktadır.
Daha önce Devletin monopolcülüğe karĢı politikasını yürütmekle yetkili olan Antimonopol
Komitesinin yetkileri 2011 yılında oluĢturulan Yeni Hükümet yapısına göre Ekonomi
Bakanlığına verilmiĢtir.
İç Piyasayı Koruma Önlemleri:
Ülke sınırının açılması, ülkenin ekonomik hayatına olumsuz etkiler yapacağı açıktır. Bu
nedenle, milli ekonomi sınırların açılmasında ortaya çıkacak riskleri azaltmak amacıyla,
ticareti liberalleĢtirme anlaĢmalarında koruma önlemlerinin Ģartları da belirlenmektedir.
AnlaĢmalarda koruma önlemlerinin belirlenmesinin amacı, devlet menfaatlerine zarar
verebilecek hususlarda iki taraflı çözüm bulmaktır.
Ancak, bazı ihracatçı ülkeler mallarının fiyatını azaltmak ve yerel malları piyasadan dıĢlamak
için uyguladıkları belirli önlemler ithalatçı ülkeler açısından haksız rekabet yaratmaktadır. Bu
nedenle ticareti liberalleĢtirme anlaĢmasında haksız rekabetten koruma önlemlerini de
öngören hükümler yer almaktadır. DTÖ çerçevesinde, haksız rekabetten iç piyasayı koruma
önlemlerini uygulama ilkeleri aĢağıdaki anlaĢmalarla belirlenmiĢtir.
-
DTÖ Sübvasyonları ve Tazminat Önlemleri Hakkında AnlaĢma
-
DTÖ Koruma Önlemleri AnlaĢması
-
DTÖ Anti damping AnlaĢması
Kırgızistan‘ın DTÖ‘ye üye olması ile birlikte Avrasya Ekonomik Topluluğu kapsamında,
piyasa koruma önlemlerin uygulama Ģartları ve düzenlerini içeren aĢağıdaki anlaĢmalar kabul
edilmiĢtir.
-
17/02/2000 tarihli Gümrük Birliği katılımcı ülkelerinin ticaretinde özel koruma, anti
damping ve tazminat önlemlerini uygulama mekanizması hakkında protokol
-
26/02/2002 tarihli 39 sayılı DıĢ ticaret faaliyetlerini düzenleme hakkında Avrasya
Ekonomik Topluluğu Kararnamesi
-
15/04/1994 tarihli Serbest Ticaret Bölgesini oluĢturma hakkında anlaĢma
Kırgız Cumhuriyeti‘nin koruma, anti damping ve tazminat önlemlerini uygulamayı düzene
koyan mevzuatlar, DTÖ ve Avrasya Ekonomik Topluluğu kapsamında imzalanan anlaĢmalar
çerçevesinde hazırlanmıĢtır. Ülkenin iç piyasa ve yerel üreticilerini koruma aĢağıdaki
mevzuatlar gereğince uygulanmaktadır.
-
31.10.1998 tarih ve №141 sayılı ―Özel Koruma Önlemler‖ hakkında K.C. Kanunu;
-
31.10.1998 tarih ve №139 sayılı ―Anti damping Önlemleri‖ hakkında K.C. Kanunu;
-
31.10.1998 tarih ve 140 sayılı ―Sübvansiyon ve tazminat önlemleri‖ hakkında K.C.
Kanunu
Özel Koruma Önlemleri: Kırgız Cumhuriyeti‘ne yerel mal ve hizmetlere ikame mal
ithalatının giderek artması ile yerel üreticileri iç piyasadan dıĢlama tehlikesi söz konusu
olduğunda uygulanmaktadır. Özel Koruma önlemleri, miktar kotasını belirlemek veya özel
harçların alınması Ģeklinde uygulanmaktadır.
Anti Damping Önlemleri: Ġthalatçı tarafından malın fiyatının normal değerinden düĢük
belirlemesi nedeniyle haksız rekabet yaratması durumunda uygulanmaktadır. Anti damping
önlemleri, anti damping harçları ve ihracatçı tarafından fiyat sorumluluğunu almak Ģeklinde
yapılabilir.
Tazminat Önlemleri: üretim, ihracat ve taĢımada yabancı devletlerce doğrudan veya dolaylı
özel sübvansiyon sağlanan ithal mallara yönelik uygulanmaktadır.
Sübvansiyonlar: yabancı devlet tarafından, doğrudan para havalesi, vergi, gümrük ve diğer
ödemelerden kısmen veya tamamen muaf edilmesi, borcun iptal edilmesi veya borcun
ödenmesi için kredi verilmesi, enerji, malzeme, hammadde, ara mal ve hizmetlerin karĢılıksız
veya indirimli olarak sağlanması, malların indirimli alınması Ģeklinde sağlanmaktadır.
Tazminat önlemleri: tazminat harcı veya satıcı ve ithalatçının fiyat tespit anlaĢmasının
alınması Ģeklinde uygulanır.
Kırgızistan‘da koruma, anti damping önlemleri uygulamak veya sübvansiyon sağlamak için
soruĢturma yapmaya yetkili kurum K.C. Ekonomik Düzenleme Bakanlığı‘dır. Söz konusu
soruĢturma ihtiyari veya yerel ekonomik sektörün temsilcileri tarafından verilen dilekçe ile
yapılır. Uluslararası anlaĢmalar gereğince, yapılacak soruĢturma hakkında DTÖ Komitesi ve
Avrasya Ekonomik Topluluğu Komitesi‘ne bilgi verilecektir.
Koruma önlemi, ciddi zarar veya zarar tehlikesinin meydana geldiğini tespit eden soruĢturma
sonuçları çerçevesinde K.C. Hükümeti tarafından kabul edilir. Dolayısıyla koruma
önlemlerinin kabul edilmesi, derin analizi gerektiren uzun bir süreçtir.
5.3. Diğer Ticari Engeller
Kırgız Cumhuriyeti‘ne ithalatta referans fiyat uygulaması bulunmaktadır. Ağırlıklı olarak
ithal edilen ürünler, belirli bir liste kapsamında ithalatta referans fiyat uygulanmasına tabi
olmaktadır. Bu çerçevede, referans fiyat uygulamasında BDT ülkeleri ve diğer ülkeler
arasında farklılaĢtırmaya gidilmiĢtir. BDT ülkelerinden gelen mallar için daha düĢük referans
fiyat seviyeleri belirlenmiĢtir.
Liste kapsamı dıĢında kalan ürünler için ise, Gümrük Kodu‘nun Gümrük Değerlemesine
iliĢkin 32‘nci bölümünde yer verilen metotlara göre fiyat belirlenmektedir.
Bu çerçevede, aĢağıdaki metotlar sırasıyla uygulanabilmektedir:
-
Ġthal edilen malların iĢlem değeri
-
Aynı malların iĢlem değeri
-
Benzer malların iĢlem değeri
-
Çıkarımsama yöntemi
-
Hesaplama yöntemi
-
Geçici yöntem
Temel fiyat belirleme yöntemi ithal edilen malların iĢlem değeridir. Eldeki verilerin fiyatı
belirlemeye yetmemesi halinde takip eden yöntem uygulanmaktadır.
5.4. Ġthalat Mevzuatı
KDV ve Diğer Vergiler:
Kırgızistan‘a ithalatta gümrüklerde ürünün değerinin 0,15‘i kadar gümrük kayıt ücreti, malın
gümrük vergisi, tabi olması halinde özel tüketim vergisi, katma değer vergileri tahsil
edilmektedir.
Ġthalatta uygulanan KDV oranı %12‘dir. AĢağıda yer alan ürünler ithalatta KDV‘den muaftır.
-
Doğal afetler, savaĢ ve kazalar sonucunda meydana gelen zararı gidermek için yardım
amacıyla tedarik edilen mallar
-
Ġnsani yardım ve hibe olarak ülkeye sokulan mallar
-
Ġthalatçı tarafından daha önce Kırgız Cumhuriyeti‘nden ihraç edilmiĢ ürünler
-
DeğiĢikliğe uğramadan 12 ay içerisinde ihraç edileceği taahhüt edilen mallar
-
Ġhracatçısına geri dönen hatalı teslimat
-
Kırgız Cumhuriyeti topraklarından transit geçen mallar
-
Özel tüketim bandrolleri
-
Resmi görevliler (diplomatik, konsolosluk) ve ailelerinin kiĢisel kullanımına yönelik
satıĢ için olmayan mallar
-
Kırgız Cumhuriyeti Hükümetince belirlenen liste uyarınca sermaye stokuna veya sabit
varlıklara katkıda bulunacağı tespit edilen teknolojik ekipman
-
Eczacılık ürünleri
-
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti tarafından belirlenen listede yer alan eğitim materyali,
okul aksesuarları ve bilimsel yayınlar
-
Bebek maması
Gıdadan üretilmiĢ rafine ve insan tüketimine yönelik etil alkol; votka; likör, votka ürünleri;
alkol katkılı içecek, meyve suyu ve balzamlar; Ģaraplar; konyaklar; Ģampanyalar; bira; Ģarap
malzemeleri; tütün ürünleri; tütün içeren diğer ürünler; altın, platin ve gümüĢten kuyumculuk
ürünleri; iĢlenmiĢ ve iĢlenmemiĢ kürklü postlar (köstebek, adatavĢanı, geyik, köpek ve koyun
postları hariç); doğal kürkten ve kürk (köstebek, adatavĢanı, geyik, köpek ve koyun hariç )
aksesuarlı palto, kısa palto, ceket, atkı, Ģapkalar ve diğer giyim eĢyası; doğal deriden ürünler;
kristal ürünler, kristalden aydınlatma cihazları; ateĢli ve gazlı silah (kamu ihtiyaçlarına
yönelik alınanlar hariç); petrol ürünleri; kahve ve kakao; halı ve halı ürünleri (sentetik
döĢemeler hariç) özel tüketim vergisine tabidir.
5.5. Etiketleme Uygulamaları
Kırgız kanunlarına göre piyasaya sürülen gıda ürünlerinin etiketlerindeki metinlerin Rusça ve
Kırgızca olması gerekmektedir.
Kırgız Cumhuriyeti Uluslararası Standardizasyon Örgütü‘nün üyesi olup, halihazırda 570
devlet standardı, yaklaĢık 20.000 adet ise BDT hükümetler arası standart bulunmaktadır.
Ayrıca, ISO standartları da kabul edilmeye baĢlanmıĢtır. 2010 yılı baĢı itibariyle Kırgız
standartlarının uluslararası standartlarla uyumluluğu %65 seviyesindedir.
Ürün belgelendirmesinden yetkili kurum ve kuruluĢlar Kırgız Ticaret ve Sanayi Odası, Ulusal
Standart ve Metroloji Enstitüsü (Kırgız standart), Sağlık Bakanlığı‘na bağlı Sağlık Önlemleri
ve Salgın Hastalık Gözetimi Ġdaresi, Tarım ve Su Kaynakları Bakanlığı‘na bağlı Bitki
Karantina Ġdaresi, Veterinerlik Ġdaresi, Olağanüstü Durumlar Bakanlığı olarak belirlenmiĢtir.
GeçmiĢte, tüm ürünlerin %70‘inin zorunlu standarda tabi olduğu Kırgız Cumhuriyeti ve
Sovyet sistemi birlikte kullanılmıĢtır. Bu sistemde yaklaĢık 50.000 resmi belge tüm malların
güvenliği ve kalitesi konusunu düzenlemiĢtir. 30 Aralık 2005‘te Hükümet belgelendirmeye
tabii ürünlerin sayısını azaltan yönetmeliği imzalamıĢtır. Söz konusu yönetmeliğe göre sadece
tüketici sağlığı için tehlike arz edebilecek ürünlerde belgelendirme aranmaktadır. Diğer
ürünler yalnızca kaliteyi göstermek üzere isteğe bağlı olarak belgelendirilebilmektedir. Bu
çerçevede, zorunlu standarda tabi ürünlerin sayısı %70‘den %22‘ye indirilmiĢtir.
5.6. Serbest Bölgeler Mevzuatı
2010 yılı itibariyle Kırgızistan‘da dört adet Serbest Ekonomi Bölgesi faaliyette
bulunmaktadır. Bunlar sırayla BiĢkek, Karakol, Narın ve Maymak Serbest Ekonomi
Bölgeleridir.
Kırgızistan‘da ilk olarak Narın Serbest Ekonomi Bölgesi 20 Nisan 1991 tarihinde 42,5 bin
kilometre² alanda açılmıĢtır. Daha sonra, 1993 yılının Mayıs ayında Kırgız Cumhuriyeti
Meclisi Kararnamesi ile Issık Göl bölgesinin Karakol Ģehrinde ‗Karakol‘ Serbest Ekonomi
Bölgesi faaliyete geçmiĢtir. Aynı Kararname ile Calalabat ilinin Alay, Çon- Alay ve Kara
Kulca ilçelerinde Serbest Ekonomi Bölgeleri oluĢturulmuĢtur. 29 Haziran 1995 tarihli Meclis
Kararnamesi ile ‗Manas‘ havaalanı, buna yakın olan Ak Çiy köyü ve BiĢkek Ģehrindeki Milli
Sergi Merkezi‘nin sınırlarını kapsayan bölge ‗BiĢkek‘ Serbest Ekonomi Bölgesi olarak ilan
edilmiĢtir. 1997 yılında ise Talas ilinde 300 hektarlık alan üzerinde ‗Maymak‘ Serbest
Ekonomik Bölgesi oluĢturulmuĢtur.
Ayrıca 2008 yılında Talas bölgesinde Kırgızistan ve Kazakistan sınırında iki ülkenin eĢit
miktarlarındaki arazide yer alacak yeni Serbest Ekonomi Bölgesinin oluĢturulması iki ülke
Hükümeti tarafından onaylanmıĢ olup, halihazırda Kırgızistan finansman arayıĢındadır.
1998 yılında Kırgızistan Cumhuriyeti tarafından kurulmalarına karar verilen Torugart,
ĠrkeĢtam, Ak-Col, Çaldovar, Kara-Su, ġarkan-Say, Üç-Korgon ve Gülçe Serbest Gümrük
Bölgeleri ise gerekli yasal düzenlemeler yapılmadığından ve hukuki altyapı ile serbest
gümrük bölgesi yürütme mekanizması oluĢturulmadığından halen faaliyet dıĢı bulunmaktadır.
BiĢkek Serbest Ekonomi Bölgesi:
BiĢkek Serbest Ekonomi Bölgesi 27 Mart 1996 tarihinde faaliyete geçmiĢtir. BiĢkek Serbest
Ekonomik Bölgesi BiĢkek‘e 20 Km mesafede ve geliĢmiĢ altyapısı olan Manas Uluslararası
Havaalanı‘nın hemen yanında 489 hektarlık arazide yer almaktadır. BiĢkek Serbest Ekonomi
Bölgesi Kırgızistan‘daki Serbest Ekonomi Bölgelerin en iyi örneğidir. Ayrıca gerek pazara
yakın olması, gerekse Kazakistan, Özbekistan, Rusya Federasyonu ve Çin Halk Cumhuriyeti
gibi ülkelerle karayolu bağlantısı ve çevre otoyolu üzerinden BiĢkek-OĢ, BiĢkek-Almatı ve
BiĢkek-TaĢkent-AĢkaabad gibi stratejik karayollarına çıkıĢı bulunması nedeniyle
Kırgızistan‘ın en avantajlı ve baĢarılı Serbest Ekonomi Bölgesi ve dolayısıyla dünyaya dönük
önemli bir penceresidir. BiĢkek Serbest Ekonomi Bölgesi Dünya Ġhraç Ürünleri ĠĢleme
Bölgeleri Birliği (WEPZA) üyesidir ve uzmanlara göre BDT‘de uluslararası standartlara
uygun olarak kurulan ilk Serbest Ekonomi Bölgesidir.
BiĢkek Serbest Bölgesi Genel Müdürlüğü verilerine göre, 2010 yılı itibariyle bölgede 65
ülkeden kayıtlı üretim alanında faaliyet gösteren Ģirket sayısı 78 olup, toplam Ģirket sayısı
543‘tir. Bölgede 2010 yılı itibariyle 1324 kiĢi için iĢ imkanı sağlanmıĢtır. 2010 yılı verilerine
göre toplam 56,1 milyon ABD Doları tutarında üretim yapılmıĢ olup, toplam satıĢ 32,8
milyon Dolar, toplam ihracat 19 milyon Dolar tutarında gerçekleĢtirilmiĢtir.
BiĢkek Serbest Bölgesinde 25 Türk sermayeli iĢletme bulunmaktadır. Söz konusu iĢletmeler
384 kiĢi için iĢ imkanı sağlamaktadır. ĠĢletmelerin faaliyetlerinin temel alanı-gıda ürünleri
üretimi, baskı ve matbaa, tekstil ürünleri üretimi, kağıt ürünleri, plastik ürünleri ve kablo
üretimidir
BiĢkek Serbest Ekonomi Bölgesinde Yapılan Üretim Faaliyetleri:
-
Mobilya, sigara, deri ürünleri ve çay üretimi,
-
Bilgisayar ve hesap makinesi üretimi,
-
PET ĢiĢe ve kapakları, PVC pencere ve kapı, polietilen torba ve ambalaj üretimi,
-
Erkek kadın ve çocuk tekstil ürünleri ve trikotaj,
-
Plastik panel, boya, tuğla, çelik kapı kasaları üretimi,
-
Trafo, dondurucu, uçak aküleri, otomotiv ve yan sanayi ürünleri,
-
Bisküvi çeĢitleri, balık ürünleri, hayvansal yem çeĢitleri, bira, bitkisel yağ üretimi
Karakol Serbest Ekonomi Bölgesi:
Karakol Serbest Ekonomi Bölgesi 1993 yılında faaliyete geçmiĢtir. Karakol Serbest
Ekonomik Bölgesi tarihi Ġpek Yolunun üzerinde batı ile doğuyu birleĢtiren Karakol Ģehrinin
sınırlarında yer almaktadır. Karakol Ģehri Issık Göl bölgesinin doğu tarafında deniz
seviyesinden 1790 metre yükseklikte yer almaktadır. Karakol Ģehri (500 hektar), Tamçı köyü
(430 hektar) ve Balıkçı Ģehri (500 hektar) sınırları içinde kurulmuĢtur. Karakol Ģehrinin bazı
önemli merkezlere uzaklıkları Ģöyledir: BaĢkent BiĢkek‘e 392,km Balıkçı‘daki en yakın
demiryolu istasyonuna 219 km‘dir. Isık-Köl gölüne 13 km mesafede bulunan Karakol Ģehri
kuzeyde Kazakistan‘la, doğuda Çin Halk Cumhuriyeti ile sınır komĢusudur. Karakol ile
Balıkçı Ģehirleri arasındaki ulaĢım esas olarak karayolu ile sağlanmaktadır. Isık-Göl üzerinden
Karakol ile Balıkçı arasında yük taĢımacılığı da yapılmaktadır. Karakol-OĢ ve Karakol
Calalabad arasında tarifeli uçak seferleri yapılmaktadır. ġehri Almatı ile bağlayan otoyolu
bulunan Karakol Serbest Ekonomi Bölgesi BiĢkek‘ten (630 kilometre), Kegen‘den (350
kilometre). Uzaklıkta bulunmaktadır.
Çin‘e:
- Karakol-Panfilov- Kulca (800 kilometre),
-Karakol –Narın- Torugart (570 kilometre).
Karakol Serbest Ekonomi Bölgesinde Yapılan Üretim Faaliyetleri:
2009 yılı itibariyle bölgede kayıtlı bulunan firma sayısı 90‘dır. Bunlardan 2‘si Türk sermayeli
iĢletmedir. Serbest Ekonomi Bölgesindeki firmaların Ģehir ekonomisine olan etkisi zayıftır.
Karakol bölgesinin sadece Balıkçı Ģehrinde 2005-2009 yılları arasında 4.9 milyon ABD
Doları tutarına üretim yapılmıĢ olup, 1,7 milyon ABD Doları tutarında ihracat ve 18,6 milyon
ABD Doları tutarında ithalat yapılmıĢtır. 2005-2009 yılları arasında bölgede 300 kiĢi için iĢ
imkanı sağlanmıĢtır.
Narın Serbest Ekonomi Bölgesi:
Narın Serbest Ekonomi Bölgesi Mart 1993 Tarihinde kurulan ilk Serbest Ekonomi Bölgesidir.
Rusya ve Çin bilim adamları ve uzmanları tarafından bölgeyi geliĢtirme programı
hazırlanmıĢtır. Narın idari bölge sınırları içinde kurulan ve Narın Ģehri ile Koçkor, AtbaĢı,
Cumgal, Ak-Tala ilçelerini kapsayan Narın Serbest Ekonomi Bölgesi kuzeyde Kırgızistan‘ın
Isık-Köl ve Çüy illeri, güney-batıda Celalabad ili ve doğu ve güney doğuda Çin Halk
Cumhuriyeti ile sınır komĢusudur. Bölge alanı 42,5 bin km²‘dir.
Maymak Serbest Ekonomi Bölgesi:
Maymak Serbest Ekonomi Bölgesi 1997 yılında kurulmuĢ olup, toplam olarak 570 hektar
alanda Talas bölgesinin Kara Buura bölgesinde yer almaktadır. Maymak Serbest bölgesinin
açılmasından bu yana sadece 9 iĢletme faaliyet göstermektedir. Maymak SEB‘i Kazakistan ve
Kırgızistan sınırlarında yer almakta olup uluslararası taĢımacılıkta da önemli rol
oynamaktadır.
KIRGIZISTAN’DAKI SERBEST EKONOMI BÖLGELERININ AVANTAJLARI
Serbest Ekonomik Bölgeler belirli hukuk statüsüne sahip olup, aĢağıdaki alanlarda özel rejim
oluĢturmaktadır: yabancı tüzel kiĢilerin iĢ yapması ve kaydı, migrazyon, iĢ gücü, gümrük,
vergi, yabancı değiĢim, arazi, uluslararası ticaret, finansal müfettiĢlik konusunda devlet ve
yerel kurumların düzenlemeleri, istatistik, standart ve sağlık.
Serbest Ekonomik Bölgeye yıllık giriĢ aydatı ve toplam ticaret hacminden % 0,1-2 oranında
sade vergi SEB‘lerde ödenmesi gereken harcamalardır.
SEB‘lerde üretilmiĢ malların ihracatı, SEB‘e ithal edilen mallar ve transit ve yeniden ihracat
gümrük vergilerinden muaftır. Ayrıca, SEB‘lerde üretilmiĢ mallar kotalama ve lisanlamaya
iliĢkin zorunlu taleplerden muaftır. Ülkedeki SEB‘lerin diğer avantajları:
-
Kolay ve hızlı Ģirket kayıt iĢlemleri
-
KolaylaĢtırılmıĢ gümrük iĢlemleri
-
Nakit para hareketinin vergiden muaf olması
-
Liberal döviz rejmi
-
Gerekli altyapının mevcut olması: telekomunikasyon, su, elektrik ve ulaĢım altyapısı
-
ġirket müdürü ve yöneticileri için çok defalık yıllık vize uygulaması
-
Bölgenin korumaya alınması nedeniyle güvenliğin sağlanması
-
Personel ile yapılan iĢ sözleĢmesinde özel hukuk ve haklar
Olarak sıralanabilir.
5.7. Pazarlama ve Hizmetler
Bağımsızlık sonrasında Sovyetler döneminde kurulmuĢ bulunan dağıtım ağları tamamen
çökmüĢ olup, özel sektör bu alandaki boĢluğu esas itibariyle gayrı resmi ve küçük
ölçeklerdeki giriĢimlerle doldurmaya çalıĢmaktadır. Türkiye‘den ihraç edilen mallar yine
Türkiye merkezli veya Kırgızistan‘da Türk sermayesiyle kurulmuĢ distribütörler yoluyla
Kırgız pazarına girmektedir.
Yabancı yatırımların %50‘den fazlası BaĢkent BiĢkek merkezli olup, diğer bölgelerdeki
yatırımlar ağırlıklı olarak madencilik sektörüne aittir. Yabancı yatırımların BiĢkek dıĢındaki
bölgelere düzenli dağılmaması bölgelerin göreceli yoksuzluğundan ileri gelmekte, dolayısıyla
da BiĢkek bölgesinde yoğunlaĢan yabancı yatırımlar açısından düĢük karayolu kalitesi
dağıtımın etkinliğini ciddi ölçüde etkilememektedir.
Franchising ve doğrudan pazarlama Kırgız Cumhuriyeti‘nde geliĢmiĢ değildir. Ticari marka,
logo ve fikri mülkiyet hakları Mülkiyet Hakları Kanunu uyarınca korunmakla birlikte, hak
ihlallerine iliĢkin cezai kovuĢturmaların sonuçlandırılması oldukça güç olup, bu anlamda
Kırgız Cumhuriyeti‘ndeki durum esas itibariyle geliĢme yolundaki ülkelerdeki durum ile
paralellik arz etmektedir. Buna karĢılık, özellikle komĢu ülkeler kaynaklı korsan ve taklit mal
ile mücadelede Kırgız otoritelerin belirli bir baĢarı elde ettiği söylenebilir.
Ülkede yazılı basın, radyo, televizyon, reklam panosu, sponsorluk ve promosyonel faaliyetler
gibi tanıtıma yönelik imkanlar mevcuttur. Bu çerçevede temas kurulabilecek ajanslara iliĢkin
bilgiler ekte yer almaktadır. (EK 4 ve EK 5)
5.8. ġirket KuruluĢu
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti‘nin iĢ ortamını iyileĢtirme çalıĢmaları kapsamında 23 Nisan
2008 tarih ve 182 Sayılı ―Tüzel kiĢilerin Tek pencere (Single Window) sistemine göre
devlette kayıtlı olmalarında devlet organları arasındaki iliĢkilerinin düzenlenmesi‖ hakkında
KC Hükümeti Kararnamesi gereğince, Mayıs 2008 itibariyle tüzel kiĢilerin kayıt iĢlemleri Tek
Pencere ilkesine göre yapılmaya baĢlamıĢtır. Devamında Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti‘nin
20 ġubat 2009 tarih 57 Nolu ―Tek Pencere‖ ilkesine göre ―Tüzel kiĢilerin ve Ģubelerin kayıt
edilmesi‖ Kanunu yürürlüğe girmiĢtir.
Devlet kaydını yapmaya yetkili Kurum Kırgızistan Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı ve onun
bölgesel birimleridir. Ancak kurulacak tüzel kiĢilikte yabancı ortağın mevcudiyeti halinde
kayıt Adalet Bakanlığının kendisinde yapılır.
Tüzel kiĢi, Ģubenin (temsilcilik) Devlet kaydı veya yeniden kayda yetkili birim tarafından
‗Tek Pencere‘ prensibine göre yapılır.
‗Tek Pencere’ prensibine aĢağıdakiler dahildir:
-
Yeni açılacak tüzel kiĢinin Kayıt Organı tarafından Vergi Dairesi, Ġstatistik Kurumu ve
Sosyal Fon‘da kayıt ve iĢleme koyulması ile birlikte Devlette kağıdının yapılması
-
Kayıt Organı, yeni açılan tüzel Ģirkete kayıt numarasını içeren Devlette kayıt
olunduğuna dair belge, vergi numarası ile Ģirket ve iĢletmelerin milli klasifikatör
kodunun verilmesi
‗Tek Pencere‘ sistemine göre kaydın yapılmasından sonra ayrıca Vergi Dairesi, Sosyal Fon ve
Ġstatistik Birimlerinde kayıt olmaya gerek yoktur.
Tüzel kiĢiliğin kayıt edilmesi için evraklar yetkili kuruma baĢvurucu tarafından verilir.
AĢağıda yer alan Ģahıslar ‗BaĢvuran‘ sıfatını kazanırlar;
- Tüzel kiĢi kurucusu
- Tüzel kiĢi, Ģube (temsilcilik) icra organını yöneticisi,
- ġirket kapanıĢ kaydının yapılması durumunda, tasfiye komisyonunun yöneticisi (Tasfiyeci)
- Vekaletnameye göre hareket eden herhangi bir baĢka Ģahıs.
‗Tek Pencere‘ prensibine göre Ģirket açılıĢı çok basitleĢtirilmiĢ olup, talep edilen belgelerin
eksiksiz ve hatasız tesliminden sonra 3 iĢgünü içinde yapılmaktadır (uygulamada 10 gün).
Finans – kredi kuruluĢları ve ticari olmayan Ģirketler dıĢındakiler Kayıt Birimlerine aĢağıdaki
dokümanları ibraz ederler;
- Kayıt Birimi tarafından onaylanan standart baĢvuru dilekçesi
- Tüzel kiĢinin oluĢturulması hakkındaki kurucunun veya kurucuların kararı.
-‗Tüzel KiĢilerin, ġubelerin Devlet Kaydı Hakkında Kırgız Cumhuriyeti Kanunu‘nda
öngörülen diğer dokümanlar. (Yabancılardan vize fotokopisi, pasaport fotokopisi ve noter
tasdikli tercümesi, kurucu yabancı Ģirket ise yabancı Ģirketin kayıt belgeleri ile yabancı Ģirket
yönetiminin Kırgızistan‘da Ģirket açma kararı gibi belgeler istenebilmektedir.)
Limited Ģirketinin beyan edilen sermayesi en az 340 som (7,5$) olmalıdır. Uygulamada en
çok 500 som (11$) beyan edilmektedir.
ġirket açılıĢı ile ilgili ödenmesi gereken resmi ödenek 250 somdur (6$).
Diğer taraftan Adalet Bakanlığı‘nın talep ettiği Ģirket açma kararı ve diğer evraklarda küçük
hatalaradan ve nokasanlıklardan dolayı evrakları geri iade ettiği ve dil sorunu v.b. sorunlarla
karĢılaĢılabilindiğinden yabancı kiĢilerin Ģirket açımlarında bu hizmeti sunan Ģirketlerin
hizmetlerinden istifade edilmesi tavsiye edilmektedir. AĢağıda bu hizmetleri sunan Ģirketlerin
arasından 3‘ünün bilgileri yer almaktadır.
Madi Hukuk ġirketi (Uzun zamandır çalıĢan yerel Ģirket, Türkçe bilen personeli
mevcut)
Kırgızistan/BiĢkek Manas cad 40, oda 219
Tel: +996312937074, +996312504030
ġirket müdürleri cep: NurĢat +996772556660(Rusça)
Aynura +996555572812 (Rusça)
E-posta: [email protected]
Ersagun Ġnternational (Hukuk Ģirketi, sahibi Türk vatandaĢı)
Kırgızistan/BiĢkek Toktogula 75/1
Cep: +996700710647
E-posta: [email protected]
Gülen Tercüme Bürosu (sahibi Türk vatanadaĢı)
Kırgızistan/BiĢkek Chuy ave. 146/6
Tel: +996312612895
Cep: +996700149903
E-posta: [email protected]
[email protected]
5.9. Yıl Ġçinde Açılan Fuarlar
Yıl içinde açılan fuarlara iliĢkin bilgilere www.musavirlikler.gov.tr adresinde bulunan
MüĢavirliğimizin web sitesinden veya aĢağıda yer alan linkten ulaĢılabilmektedir.
http://www.musavirlikler.gov.tr/altdetay.cfm?AltAlanID=1917&dil=TR&ulke=KIR
5.10. Belli baĢlı Ekonomik ve Ticari kuruluĢlar
Tarım, Ticaret, Hizmetler, UlaĢtırma, ĠnĢaat ve Turizm Sektörlerinde Faaliyet Gösteren
Belli BaĢlı Firmalar, KuruluĢlar ve Mesleki KuruluĢları:
Mesleki kuruluĢlar için bkz. EK 6
Belli baĢlı firmalar için bkz. EK 7
Ülkede YerleĢik Olarak Faaliyette Bulunan Türk sermayeli Ģirketler ve Firma
Temsilcilikleri ile Türk Kültür vb Derneklerinin Ġsim, Adres, Telefonları:
Bkz. EK 8
5.11. Vize
26 Nisan 2011 tarihinde yapılan Türkiye Cumhuriyeti ile Kırgız Cumhuriyeti arasındaki Vize
Muafiyeti AnlaĢması uyarınca, pasaport veya seyahat belgesi sahibi Türk vatandaĢları
Kırgızistan‘a vizesiz girebilir ve üç aya kadar kalabilirler. Ancak 5 günden fazla kalmak
isteyenler adres bildirmek zorundadır.
Öğrenim, meslek icrası veya çalıĢma amacıyla Kırgızistan‘a giriĢ yapacak Türk
vatandaĢlarının vize alması zorunludur. Vizenin Kırgız Cumhuriyeti diplomatik
temsilciliklerinden alınması mümkündür. Temsilciliğin bulunmadığı ülkelerde Kazakistan
diplomatik temsilciliklerinden alınabilmektedir.
Kırgızistan‘a gelen Türk vatandaĢlarının, Gümrükte Polis tarafından pasaportlarına giriĢ
kaĢesi basılmakta, 3 aya kadar vizesiz seyahat hakkına sahip Türk vatandaĢlarına 5 günden
fazla kalmaları halinde kayıt yaptırmaları gerektiği konusunda her hangi bir uyarı
yapılmamakta, 5 günden daha uzun kalıĢlarda çıkıĢ sırasında gümrükte,vatandaĢlarımız polis
tarafından kayıt iĢlemi yapılmadığı (EK 2) gerekçesi ile ceza veya rüĢvete zorlanmaktadırlar.
Türkiye son yıllarda vizelerin kaldırılması yönünde yoğun çabalar sarf etmiĢ en son Suriye ve
Rusya ile vizeler kaldırılmıĢtır.
Kırgızistan‘ın da vize rejimini kolaylaĢtırması daha çok turistin ülkeye gelmesi ve ülkeyi
tanıması açısından yararlı olacağı düĢünülmektedir.
5.12. Kırgız Cumhuriyeti’nde Yabancı ĠĢçi Ġstihdamı
Kırgız Cumhuriyeti topraklarında yabancı işçilerin faaliyetleri:
Kırgız Cumhuriyeti mevzuatları gereğince, yabancı vatandaĢlar çalıĢma izni belgesini
almaları halinde Kırgız Cumhuriyeti topraklarında çalıĢma ve giriĢimcilik faaliyetlerini
yapmaya hak kazanırlar. Aynı zamanda iĢveren de yabancı iĢ gücünü istihdam etme izni alır.
8 Eylül 2006 tarihli ve 639 sayılı Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti ―Yabancı vatandaĢ ve
vatandaĢlığı olmayan kiĢiler tarafından Kırgız Cumhuriyeti topraklarında çalıĢma düzeni‖
hakkında Kararname gereğince iki tür izin öngörülmektedir:
Yabancı iş gücünü istihdam etme izni- standart bir model belgesi olup, tüzel ve gerçek kiĢilere
Kırgız Cumhuriyeti topraklarında yabancı iĢ gücünü istihdam etme ve kullanmaya hak verir.
Çalışma izni- standart bir model belgesi olup, yabancı vatandaĢ ve vatandaĢlığı olmayan
kiĢilerin Kırgız Cumhuriyeti topraklarında çalıĢmasına hak verir.
Yukarıda belirlenen belgeleri düzenlemeye K.C. Gençlik, ĠĢ, Ġstihdam Bakanlığı yetkilidir
Belge Bakanlık tarafından Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti tarafından yıllık olarak belirlenen
kota sınırında verilmektedir.
İzin Alma Düzeni:
ÇalıĢma izni almak için hazırlanan belgeler iĢverenin veya yabancı iĢadamının kayıt edildiği
bölgede ĠĢ Bakanlığı Bölgesel Organına teslim edilir. ÇalıĢma izni almak için teslim edilmesi
gereken belgelerin listesi ĠĢ Bakanlığı tarafından belirlenir.
Standart bir prosedür gereğince izin verme iki aĢamada gerçekleĢtirilir. (i) ĠĢ Bakanlığı
komisyonu iĢverenin iĢ yerine gelmesi, (ii) belgelerin incelenmesi ve ĠĢ Bakanlığı
komisyonunun izin verilip verilmemesi konusunda toplantı yapılması (bu aĢamada gerekli
olduğu zaman belgeler baĢka ilgili organların incelenmesine iletilebilir)
Komisyonun iĢ yerini incelemesinin esas amacı çalıĢma Ģartları, Ģirketin esas faaliyetleri ile
tanıĢmak ve yabancı iĢçinin istihdam edilmesinin amaçlı olup olmadığını tespit etmektedir.
Komisyonun yerinden denetimi sonucunda tutanak hazırlanır. Bakanlığın yabancı iĢçiye
ihtiyacı olup, istihdam edilmesi gerektiğine iliĢkin komisyon kararı çıktıktan sonra Bakanlığın
merkezi ofisinin onayına iletilir.
Belgelere Bakma Süresi:
Kararname gereğince iĢverene iznin verilmesi belgelerin teslim edildiği tarihinden itibaren 30
mesai günü içinde verilir. (ancak ilave ekspertize ihtiyaç duyulduğu zaman en fazla 35 mesai
günüdür.) ÇalıĢana çalıĢma izni verilme süresi 15 gündür. Ancak Kararnamede öngörülen
süreye rağmen uygulamada iki iznin alınması 2-2,5 ay sürmektedir.
İzinlerin Geçerlilik Süresi:
Belirtilmesi gerekir ki, Kırgız Cumhuriyeti mevzuatları gereğince çeĢitli kategorilerde
yabancı iĢçiler için verilen çalıĢma izinlerinin geçerlilik süreleri farklıdır. Örneğin, kalifiyeli
yabancı iĢçi için 2 yıl, yabancı özel giriĢimci için 3 yıl, yabancı uzman ve diğer vatandaĢlar
için 1 yıl süreyle izin belgesi verilmekte olup, bir yılda bir uzatma hakları vardır.
Ġzin Belgeleri Ücreti:
Yukarıda bahsedilen izin belgeleri ücretli olarak verilmektedir. ĠĢveren için verilen izin
belgesi için iĢveren tarafından 4000 (dört bin som), çalıĢana çalıĢma izni belgesini almak için,
Kırgızistan‘ın iĢçi migrasyonu alanında karĢılıklı tavizlerin sağlanmasına iliĢkin iki taraflı ve
çok taraflı yapılan anlaĢmalar çerçevesinde EVRAZES (Avrasya Ekonomik ĠĢbirliği
TeĢkilatı) kurumuna üye ülkelerin vatandaĢları 1000 som, tüm diğer vatandaĢlar için 2000
som tutarında ücret ödenmektedir.
Çalışma izni alması gerekmeyen kişiler,
-
Resmi olarak mülteci sayılan kiĢiler,
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nde sürekli ikametgahı bulunan kiĢiler,
-
Kırgız Cumhuriyeti topraklarında siyasi sığınmaya alınmıĢ kiĢiler,
-
Yabancı tüzel kiĢiler tarafından getirilen teknik cihazların montajını yapmak üzere
gelen kiĢiler,
-
Kırgız eğitim kurumları programları çerçevesinde staj yapmaya gelen ve tatil
zamanında çalıĢmak için gelen öğrenciler,
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nde akredite edilmiĢ diplomatik temsilcilik ve konsolosluk
çalıĢanları ve Kırgız Cumhuriyeti topraklarında diplomatik statüsünü kullanan
kurumlar,
-
Kırgız Cumhuriyeti‘nde akredite edilen yabancı yayın ve basın mensupları,
Çalışma izni almak için K.C. Gençlik, iş, istihdam Bakanlığı’na Teslim Edilmesi Gereken
Belge Listesi:
-
Yabancı dildeki tüm evraklar tercüme kurumlarına tercüme ettirilip, noter tarafından
tasdiklenmesi gerekir. (08/09/06 tarihli ve 639 sayılı K.C. Hükümeti Kararnamesi)
-
Yabancı iĢçinin istihdam edileceğine dair standart bir dilekçe,
-
Yabancı iĢçiye ihtiyaç duyulduğu ve istihdamın ne amaçlı olduğunun açıklanması,
-
Yabancı iĢçiye çalıĢma izni verilmesine dair dilekçe,
-
Ġstihdam edilecek yabancı uzman için anket formu (¾ boyutundaki 2 fotoğraf),
-
Geçerli vize ve kayıt bilgileriyle pasaport fotokopisi. (noter tasdikli tercümesi) veya
vize destek kayıt belgesi,
-
Uzmanlık sertifikası veya diploması (belgelerin karĢılıklı tanınmasına iliĢkin
uluslararası anlaĢmalar olan ülkeler ile ancak)
-
Yabancı iĢçi ile yapılan iĢ sözleĢmesi fotokopisi,
-
AĠDS belgesi (Kırgız Cumhuriyeti‘nde AĠDS‘e ĠliĢkin Kanun gereğince zorunlu sağlık
muayenesinden geçmesi gereken yabancı vatandaĢlar için (25/04/06 tarihli 296 sayılı
K.C. Hükümeti Kararnamesi ile listesi belirlenmiĢtir.)
-
ĠĢverenin K.C. topraklarında faaliyet göstermesinin mevzuatlara uygunluğunu
tasdikleyen belgeler (vize ve ikametgahı veya kaydı ile beraber pasaport fotokopisi,
protokol veya atanmasına iliĢkin emir belgesi)
-
Belgeleri teslim etme ve alma hakkına iliĢkin vekaletname, ikametgahı ile beraber
pasaport fotokopisi.
-
BelirlenmiĢ çalıĢma programı ve çalıĢan K.C. vatandaĢları listesi,
-
Faaliyet lisansı (mevzuatları gereğince)
-
ĠĢyeri kirasına iliĢkin belgeler,
-
1 adet devlet kaydı sertifikasının fotokopisi (noter tasdikli)
-
Firma kuruluĢ belgelerinin fotokopisi. (tüzük, kuruluĢ anlaĢması)
-
Uzatma durumunda çalıĢma izni orijinali,
-
Belge dosyası,
-
Ġzin belgeleri için ödemeye iliĢkin kasa makbuzlarının orijinali. (komisyondan sonra)
Ayrıntılı bilgiler www.mz.kg web sitesinden temin edilebilir.
5.13. UlaĢım
Türk Hava Yolları ile Ġstanbul-BiĢkek-BiĢkek-Ġstanbul uçuĢları haftanın yedi günü
yapılmaktadır.
Ayrıca 2013 yılının Mart ayında Pegasus ġirketi de Ġstanbul-BiĢkek seferlerine baĢlayacaktır.
5.14. Konaklama
Hyatt Regency ( 5* )
BiĢkek, 720011, Sovyetskaya Caddesi, 191
Tel
: 00 996 312 66 12 34
Faks
: 00 996 312 66 57 44
Website
: www.hyatt.com. (tek yatak standart 345$)
JANNAT HOTEL (5*)
Adres: Tokombaeva str. YBÇK
Tel:
00 996 312 91 12 10, 90 97 45
Fax:
00 996 312 91 12 40
e-mail: [email protected]
Web : http://www.jannat-hotel.kg (tek yatak standart 170$)
Park Hotel (4*)
Adres: 87 Orozbekova str.
Tel:
00 996 312 66 55 18, 62 24 95
Fax:
00 996 312 62 24 97
Web http://www.parkhotel.kg (tek yatak standart 127$)
Golden Dragon Hotel (4*)
BiĢkek, 720005, Elebaeva, 60
Tel
: 00 996 312 90 27 71
Faks
: 00 996 312 90 27 73 (tek yatak standart 155$)
Silk Road Lodge ( 4* )
BiĢkek, 720033, Abdumomunov Caddesi, 229
Tel
: 32 48 89
Faks
: 32 48 95
Website
: www.silkroad.com.kg (tek yatak standart 110 Euro)
URMAT ORDO (business hotel)
Faaliyeti: Otel Isletmeciligi
Adres: Isanova 85
Bishkek\ Kyrgyzstan
Tel: 00 996 (312) 31 20 03
(tek yatak standart 100$)
CLUB HOTEL ( 3*)
BiĢkek, 720011, Frunze Caddesi, 426 B
Tel
: 68 68 88
Faks
: 68 37 56
Web site: www/dostuk.kg
(tek yatak standart 90$)
5.15. Gerekli Olabilecek Adresler
Türkiye Cumhuriyeti Bişkek Büyükelçiliği
Moskovskaya, 89 720001 BiĢkek-Kırgızistan
Tel
: (+996 312) 90 59 00
Faks
: (+996 312) 90 99 12 (13)
T.C Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Moskovskaya, 89 BiĢkek-Kırgızistan
Tel: (+996 312) 90 29 34
Faks: (+996 312) 90 29 35
E-mail: [email protected]
Kırgız-Türk İşadamları Derneği (KITİAD)
Turusbekova 82/1, 2 Daire Bishkek/KYRGYZSTAN
Tel:
(+996 312) 45 66 61
Faks: (+996 312) 45 66 62
E-mail: [email protected]
Web : http//www.kitiad.org
Tablo 28. Yararlı adresler
BaĢbakan
Adresi: BiĢkek. Çüy caddesi 205, Hükümet Evi
Tel: +996 312 63 88 91, 62 53 78 ,
[email protected]
K.C. Milli Savunma Bakanlığı
Adres: BiĢkek, Logvinenko sok, 56
[email protected]
Tel: +(996 312) 661709,
Faks: +(996 312) 661904.
web site: mil.gov.tr
K.C. ĠçiĢleri Bakanlığı
Adres: BiĢkek, Frunze, 469
[email protected], http://www.mvd.kg/
Tel: +(996 312) 66 24 50
Faks: +(996 312) 26 62 80
K.C. Adalet Bakanlığı
Adres: BiĢkek, M.Gandi sok. 32
Tel: +996 312 65-64-90.
[email protected]
www.minjust.gov.tr
K.C. Maliye Bakanlığı
Adres. BiĢkek, Erkindik caddesi, 58
http://www.minfin.kg
[email protected]
Tel: +996 (312) 66-12-27
Faks: +996 (312) 66-16-45
K.C. Ekonomi Bakanlığı
Adres: BiĢkek, Çüy caddesi, 106
Tel: +996 312-62 52 41
Faks: +996 312 -66 18 37
e-mail: [email protected]
Web site: www.mineconom.kg
K.C. Tarım ve Islah Bakanlığı
Adres: BiĢkek, Kievskaya sok, 96, "А"
Tel: +996 312 62 36 33
[email protected]
web site: www.agroprod.kg
K.C. UlaĢtırma ve ĠletiĢim Adres: BiĢkek, Ġsanova sok., 42
Tel: +996 312 30 40 64
Bakanlığı
Faks: +996 312 31 28 11
[email protected]
web site: www.mtk.gov.kg
K.C. Olağanüstü Durumlar Adres: OĢ, Muminova sok. 11
Tel.: +996 (312) 54-79-86, (3222) 2-33-46
Bakanlığı
e-mail: [email protected]
web site: www.mes.kg
K.C.
Eğitim
Bakanlığı
ve
Bilim Adres: BiĢkek, Tınıstanova, 257
[email protected]
Tel: (+996 312) 662442;
Faks: (+996 312) 621520;
web site: www.edu.gov.tr
K.C. Sağlık Bakanlığı
Adres: BiĢkek sok, Moskovskaya, 148
Tel: +996 312 62-26-80
[email protected]
web site: www.med.kg/
K.C. Enerji Sanayi Bakanlığı
Adres: BiĢkek, Ahunbaeva sok. 119
Faks: +996 (312) 562028,
Tel: +996 (312) 561822, 561114, 560899,
web site: www.energo.gov.kg
K.C. Gençler, ĠĢ ve Ġstihdam Adres: Razzakova sok 8\1, BiĢkek
e-mail: [email protected]
Bakanlığı
e-mail: [email protected]
Tel: +996 312 300232
K.C.
Sosyal
Bakanlığı
Kalkınma Adresi: Tınıstanova 215, BiĢkek
Tel: +996 312 66-34-00
Web site: [email protected]
K.C. DıĢiĢleri Bakanlığı
Адрес: 720040, Erkindik bulvarı, 57, BiĢkek
Tel.: (+996-312) 62-05-45
Faks: (+996-312) 66-05-01
e-mail: [email protected]
Web site: http://www.mfa.kg
K.C. Kültür, Türizm ve Bilgi Adres: BiĢkek, PuĢkina 78
[email protected]
Bakanlığı
Tel: +996 (312) 621200, 620482
AJANSLAR
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti Çevre Adres: Toktogula 228, BiĢkek
Tel:+996 312 35-27-27,
Koruma ve Ormancılık Ajansı
Faks: +996 312 35-31-02 (ф)
web site: www.nature.kg
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti ĠletiĢim Adres: Baytik Baatıra, 7-б.
Tel:+ 996 (312) 544-103,
Ajansı
Faks: + 996 (312) 544-105
Web site: www.nas.kg [email protected]
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti ĠnĢaat ve Adres: Adres: Manas caddesi, 28
Tel: +996 312 61-36-97.
Bölgesel Kalkınma Ajansı
Web site: www.gosstroy.gov.kg
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti Beden Adres: T. Moldo sok, 17, BiĢkek
Tel: +996 (312) 32-54-81
Kultürü ve Spor Ajansı
Faks: +996 (312) 32-54-81
Email: [email protected]
web site: www.fks.kg
Kırgız Cumhuriyeti Hükümeti Jeoloji ve Adres: Erkindik bulvarı, 2, BiĢkek
Tel: +996 (312) 30 04 10
Maden Kaynaklari Ajansi
Email: [email protected]
web site: www.geo.gov.kg
Devlet Hizmetleri
KIRGIZ CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ Adres: Adres: Manas caddesi, 28
Tel: +996 312 61-36-97.
VERGĠ HĠZMETĠ
Web site: www.gosstroy.gov.kg
KIRGIZ CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ Adres: Baytik Baatır sok, 4a , BiĢkek
Tel: +996 (312) 51-18-99
GÜMRÜK HĠZMETĠ
web site: www.customs.kg
KIRGIZ CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ Adres: Çüy 114, BiĢkek
FĠNANS PĠYASASINI DENETLEME Tel: (996 312) 62-44-60, (996 312) 62-44-70
Faks: (996 312) 66-26-53
VE KONTROL HĠZMETĠ
E-mail [email protected]
web site: www.fsa.gov.kg
KIRGIZ CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ Adres: Orozbekova 44, BiĢkek
Tel: (996 312) 45-40-42
DEVLET KAYIT HĠZMETĠ
Faks: (996 312) 30-03-47
web site: www.srs.kg
KIRGIZ CUMHURĠYETĠ HÜKÜMETĠ Adres: Toktonalieva 2/1, BiĢkek
Tel: (996 312)54–79–00
MALĠYE POLĠS DEVLET HĠZMETĠ
web site: www.finpol.kg
Yararlı Adresler
K.C. Milli Bankası
Adres: BiĢkek, Ümetalieva, 101
Tel: +996 (312) 66-90-11, 66-90-12
e-mail: [email protected], [email protected]
www.nbkr.kg
K.C. Ticaret ve Sanayi Odası
Adres: Kiyevskaya str., No 107, BiĢkek
Tel: 00 996 (312) 613874
faks: 00 996 (312) 613875
e-mail: [email protected]
www.cci.kg
Kırgızistan ĠĢadamları Derneği
Adres: Tınıstanova 120, Bishkek
Tel : 00 996 (312) 312 945
e-mail: [email protected]
K.C. Ġstatistik Komitesi
Adres: Frunze sok, 374, BiĢkek
Tel: +996 312 62 60 84
http://www.stat.kg
BiĢkek Serbest Ekonomik
Genel Müdürülüğü
Genç ĠĢadamları Derneği
Bölgesi Adres: Prospekt Mira, 303, BiĢkek
Tel: +996 312 600 211, Faks: +996 312 600
212
Web: www:fez.kg
Email: [email protected]
Adres: Frunze 387, BiĢkek
Tel: +996 312 895 362, Faks: +996 312 680
742
Web: www:jia.kg
Email: [email protected]
VI. BÖLÜM: SORUNLAR, GÖRÜġLER VE ÖNERĠLER
6.1. Sorunlar
2007 yılında dünya piyasalarında yaĢanan çalkantılar Kırgızistan ekonomisi üzerinde
doğrudan etki yapmıĢtır. Bunda en büyük etken ülkenin enerji ve gıda gibi stratejik
kalemlerde net ithalatçı konumunda olmasıdır. Ekonomik büyümenin komĢulardan gelen
sermayeyle pozitif bir korelasyon göstermesi dıĢ Ģoklara açıklığı daha da perçinlemektedir.
2008 yılına iliĢkin beklentiler gıda ve petrol fiyatları artıĢına bağlı yüksek enflasyon, kuraklık
ile bağlantılı düĢük gıda ve elektrik üretimi, enerji sıkıntıları gibi hususlara bağlı olarak
göreceli düĢük büyüme üzerine odaklanmıĢtır.
Ekonomide yapısal sorunların varlığı dikkat çekmektedir. Bunların baĢında kamunun
yeterli düzeyde gelir elde etmesinde yaĢanan güçlükler ve yeterli bir sosyal güvenlik ağı
sağlayamama gelmektedir. Nüfusun büyük çoğunluğu fakirlikle karĢı karĢıyadır.
Resmi kayıtlara göre yoksulluk oranı %43 olup, yoksul kesim ağırlıklı olarak BiĢkek ve
OĢ Ģehirleri dıĢındaki bölgelerde geçimini hayvancılık ve çiftçilik ile sağlayanlardır.
Dolayısıyla, ülke nüfusunun azlığı bir yana, alım gücünün düĢüklüğü de istenilen dıĢ ticaret
büyüklüklerine ulaĢmada engel teĢkil edebilmektedir.
Kırgızistan‘da vergi kontrolünden sorumlu birimlerin fazlalığı ve kontrol amaçlı
ziyaretlerin sıklığı, iĢ çevreleri için hem maliyet artıĢına hem de zaman kaybına neden
olmaktadır. Denetimler hakkında giriĢimcilerin bilmelerinde yararlı olan ‗GiriĢimciliğin
denetimi hakkında‘ kanunun tercümesi MüĢavirliğimizin sitesinde yer almaktadır
Kayıt dıĢı ekonominin büyüklüğü önemli bir sorundur.
Yüksek risk algılaması nedeniyle kısa vadeli finansman yüksek faizlerle temin
edilebilmektedir. Dolayısıyla ülkede faaliyet gösteren yabancı firmalar ülke dıĢından kredi
teminine yönelmektedir. Leasing sistemi, mevzuatının rasyonel olmaması nedeniyle
iĢlememektedir. Ġhracat finansmanı da aynı derecede zor olmaktadır. Ġthalat bedelleri genelde
nakit olarak ödenmektedir. Akreditif uygulaması sınırlıdır. Özel sektörde iĢlemler ağırlıklı
olarak nakitle gerçekleĢtirilmektedir.
Ticaretin yoğunlaĢtığı Dordoy pazarında satılan bir Türk konfeksiyon ürününün, tüccarlar
tarafından alınıp Çin‘e gönderilip Çin‘de taklidinin yapılarak üçte bir fiyattan Dordoy
pazarında satıĢa sunulması 3-4 hafta kadar kısa bir süreyi almakta, dolayısıyla pazara getirilen
Türk mallarının satıĢ süresi 1 ay ile sınırlanmaktadır.
Türkiye‘den Orta Asya ülkelerine gönderilen ihraç ürünleri ağırlıklı olarak karayoluyla
taĢınmaktadır. Türkiye menĢeli malların düĢük fiyatlı olmalarına rağmen, navlunun ve geçiĢ
ücretlerinin yüksek olması, ayrıca, geçiĢlerde yapılmak zorunda kalınan gayrı resmi ödemeler
rekabet Ģansını olumsuz etkilemektedir.
Kırgızistan pazarındaki iĢ yapmada karĢılaĢılan en büyük sorun ülkenin idari yapısı ve
geleneklerinden kaynaklanmaktadır. Yolsuzluğun önüne geçilmesi için kararlı adımlar
atılmasına ihtiyaç duyulmakta, özellikle yargı sisteminin iĢleyiĢinde reform gerekliliği kendini
göstermektedir. Yatırımcılar açısından idari uygulamaların Ģeffaf olmayıĢı bürokrasinin
ağırlığı ve karmaĢıklığı önemli bir sorundur.
Bu çerçevede, özellikle gümrüklerdeki uygulamalar dıĢ ticaretle uğraĢan iĢ çevreleri için
caydırıcı olmaya devam etmektedir. Halihazırda ülkeyi ekonomik olarak güvenilir kılmaya
yönelik tasarılar Hükümet gündemindedir.
6.2. GörüĢ ve Öneriler:
Esasen Kırgızistan, Orta Asya ülkeleri içinde DTÖ‘ye üye olan tek ülkedir. DTÖ‘ye
üyeliği Kırgızistan‘ın dıĢ ticaret ve yatırım konularında uluslararası standartları uygulamaya
baĢlamasını sağlamıĢtır.
Ülke Kazakistan ve Çin Halk Cumhuriyeti gibi dünyanın en hızlı büyüyen iki ekonomisi
ile komĢu olup, yatırımcı için daha çekici bir ortam oluĢturulması halinde komĢularının
büyüme hızlarından büyük ölçüde yararlanacaktır.
Kırgızistan‘ı çekici kılan belki de en önemli unsur, iĢ ve yatırım olanaklarının
çeĢitliliğidir. Ülkenin ulaĢtırma altyapısı, telekomünikasyon, hidroelektrik enerjisi, petrol ve
gaz, mineraller, metaller ve kıymetli taĢ madenciliği, mikro elektronik, yün iĢleme ve tekstil,
gıda iĢleme, hafif demir-çelik tesisleri, tarım (buğday, tütün, bakliyat v.s), ambalaj sanayi ve
turizm sektörlerinde önemli yatırım olanakları bulunmaktadır. Kırgızistan büyük ölçüde
imalat sanayi ürünleri ithalatçısı bir ülkedir. Ġmalat sanayi ürünleri ithalatı içinde tekstil ve
konfeksiyon, inĢaat makineleri, gıda sanayi, tıbbi araç ve gereçler, hafif sanayi ürünleri,
kimyasallar, demir dıĢı metaller önemli yer tutmaktadır.
Orta Asya bölgesinde turizm ihtiyacının giderilmesi bakımından Kırgızistan‘daki Issık
Gölü büyük potansiyel arz etmekte olup, bu bölgede turizm alanında yatırım,
değerlendirilmesi gereken bir fırsattır.
Ayrıca, Kırgızistan‘ın göreceli olarak düĢük rekabetin hakim olduğu bir pazar olması
nedeniyle kar marjları, her ne kadar tedricen azalsa da, hala çekici seviyelerde bulunduğu
görülmektedir.
Milli gelirin son yıllarda sürekli artıĢ göstermesi sonucu özellikle BiĢkek‘te orta sınıf
hissedilir ölçüde büyümüĢtür. Bu çerçevede, batı ve Türk mallarına olan talebin yoğun olduğu
gözlemlenmektedir.
Kırgızistan pazarında ürünlerin henüz marka yerine menĢein öneminin bulunduğu
görülmektedir. Bu çerçevede, markadan bağımsız olarak Türk malları kaliteleriyle piyasada
aranan mallar olmaktadır.
Kırgızistan 5 milyonluk nüfusuyla sınırlı bir iç pazar sunarken, Orta Asya bölgesinde
merkezi konumu, bölge ülkelerine göre serbest piyasa koĢullarına daha hızlı ayak uydurmuĢ
olması, serbest bölgelerin varlığı, ülkeyi bölgeye yönelik pazara giriĢ stratejilerinde ayrıcalıklı
bir konuma getirmektedir.
Pazara giriĢ stratejisi olarak en etkin yöntem hala genelde Orta Asya coğrafyasını, özelde
de Kırgızistan‘daki sistemi tanıyan Kırgız bir ortakla joint venture oluĢturulmasıdır. Bu
çerçevede, yatırım ve iĢ iliĢkilerinde kiĢisel bağlantıların önemi ortaya çıkmakta, büyük
yatırım ve iĢ ortaklıkları için ülkenin bizzat ziyaret edilerek kamu ve özel sektördeki
yetkililerle görüĢülmesi zaruri olmaktadır. Ancak bu durum firmaları kayıt dıĢı iĢlemlere
zorlayan bir yapıya dönüĢtürmektedir. Büyük firmaların kayıtlı ekonomi içinde kalmaları
halinde, Kırgızistan‘da rahatça faaliyet yapabilecekleri düĢünülmektedir.
EKLER
EK 1: YILLAR ĠTĠBARĠYLE KIRGIZ CUMHURĠYETĠ'NE YAPILAN DOĞRUDAN
YABANCI YATIRIMLAR
EK 2: FASILLAR ĠTĠBARĠYLE TÜRKĠYE’NĠN KIRGIZĠSTAN’A ĠHCARATI
EK 3: FASILLAR ĠTĠBARĠYLE TÜRKĠYE’NĠN KIRGIZĠSTAN’DAN ĠTHALATI
EK 4: BĠġKEK
KANALLARI
MERKEZLĠ
YAYIN
YAPAN
RADYO
VE
TELEVĠZYON
EK 5: KIRGIZĠSTAN’DA BASILI YAYIN ORGANLARI
EK 6: KIRGIZ
CUMHURĠYETĠ’NDE
KURULUġLARI
FAALĠYET
GÖSTEREN
SEKTÖR
EK 7: KIRGIZ CUMHURĠYETĠ'NDE FAALĠYET GÖSTEREN BELLĠ BAġLI
FĠRMALAR
EK 8: KIRGIZ CUMHURĠYETĠ’NDE FAALĠYET GÖSTEREN TÜRK SERMAYELĠ
FĠRMALAR
EK 1.Yıllar Ġtibariyle Kırgız Cumhuriyeti'ne Yapılan Doğrudan Yabancı Yatırımlar
YILLAR ĠTĠBARĠYLE KIRGIZ CUMHURĠYETĠ'NE YAPILAN DOĞRUDAN YABANCI YATIRIMLAR
(000$)
Yıl
1995-2000
2001-2010
2011
2012
Kümülatif
2013
Pay (%)
TOPLAM
661.962,3
3.157.464,7
515.102,9
521.401,1
993.243,8
5.849.174,8
-
BDT DıĢı Ülkeler
632.740,4
1.954.798,8
471.155,7
464.503,8
867.416,3
4.390.615,0
Kanada
269.874,0
261.266,7
219.604,9
115.294,1
152.542,5
1.018.582,2
Ç.H.C.
4.646,1
192.894,0
78.454,4
115.270,7
454.535,0
845.800,2
Ġngiltere
67.015,9
345.482,6
45.959,3
69.706,1
81.662,7
609.826,6
Almanya
29.141,2
230.098,4
29.891,5
32.566,9
6.416,6
328.114,6
Türkiye
79.874,6
180.478,4
4.904,6
20.232,7
18.421,9
303.912,2
ABD
89.811,7
130.218,5
13.733,9
4.700,2
8.236,6
246.700,9
Güney Kore
15.096,9
81.017,4
1.580,3
27.604,4
14.651,0
139.950,0
75,1
17,4
14,5
10,4
5,6
5,2
4,2
2,4
2,3
1,7
1,4
1,6
0,8
0,8
0,6
0,6
0,5
0,2
0,5
0,4
0,4
0,2
0,4
0,5
0,3
0,1
0,2
0,2
0,2
0,2
0,3
0,1
0,1
0,0
0,1
0,2
0,1
0,0
0,0
0,0
Diğer U. Örgütler
Avustralya
Ġsviçre
G.K.R.Y.
SeyĢel Adaları
B.A.E.
Pakistan
Virgin Adaları
Hollanda
Ġtalya
EBRD
688,2
113.833,6
11.000,3
3.775,9
5.280,8
134.578,8
1.184,8
68.273,6
10.778,4
7.987,5
8.889,3
97.113,6
13.854,6
8.944,3
26.397,6
21.243,1
12.496,2
82.935,8
1.454,2
56.092,5
648,4
1.267,0
34.305,9
93.768,0
262,9
36.724,7
1.525,2
4.361,7
3.085,4
45.959,9
1.443,2
23.768,2
4.154,9
5.127,3
13.747,3
48.240,9
739,6
21.234,9
5.722,2
4.403,7
5.902,3
38.002,7
0,0
15.541,4
2.548,5
10.946,6
4.455,4
33.491,9
5,4
3.039,9
9.499,8
28.462,3
985,9
12,5
13.877,4
9.836,1
6.081,1
10.956,5
1.922,5
397,0
18.605,3
3.301,5
1.812,5
5.280,8
29.397,1
Hindistan
5.142,2
9.955,4
1.602,6
1.238,4
2.576,9
20.515,5
Ġran
1.240,4
18.479,8
961,0
353,5
759,5
21.794,2
10.563,0
609,5
188,2
Macaristan
33,1
21.430,4
Letonya
79,5
8.814,5
Japonya
Avusturya
11.360,7
21.463,5
6.350,8
5.068,5
6.527,8
26.841,1
158,7
15.408,2
15.566,9
Malezya
7.378,3
189,0
7.567,3
Portekiz
1,0
13.587,3
13.588,3
Afganistan
678,8
11.867,9
Ġsrail
519,0
11.194,0
Kuveyt
0,0
11.180,9
Fransa
3.947,0
553,6
0,0
6.695,6
Honkong
Litvanya
Ġrlanda
Fas
Lüksemburg
575,2
4.446,6
2.726,7
87,6
0,0
5.457,3
0,0
9,9
Polonya
271,4
3.430,6
LihtenĢtayn
971,2
480,0
Bahama Adaları
713,6
292,8
0,0
1.878,9
Sırbistan
195,2
45,8
99,2
294,8
12.940,7
154,9
218,4
12.281,5
0,3
2,6
11.183,8
72,6
14.043,9
18.662,9
6.695,6
117,4
224,7
376,6
251,9
5.767,7
10,8
2.825,1
0,4
3,9
5.461,6
5.196,5
5.079,4
10.285,8
708,6
171,3
4.806,6
1.451,2
268,1
1.274,5
1.878,9
Ürdün
0,1
1.277,6
Ġzlanda
0,0
1.390,3
1.390,3
Dominik
0,0
1.326,2
1.326,2
Samoa
0,0
1.265,9
Lübnan
18,6
329,1
389,3
2.014,7
1.265,9
873,8
10,0
191,8
0,0
1.020,4
1.020,4
Küba
447,7
18,3
466,0
Danimarka
333,0
0,7
333,7
Sri Lanka
325,7
0,0
325,7
Belçika
65,3
275,7
Grenada
0,0
366,5
Mısır
0,0
166,5
Normandia
Vietnam
Yunanistan
Ġspanya
6,7
1.075,6
16,9
2,0
366,6
366,5
91,5
58,2
38,0
354,2
59,3
160,0
219,3
107,0
0,3
107,3
0,0
213,9
213,9
Yugoslavya
67,6
33,2
100,8
Çek Cum.
16,7
121,4
138,1
1,1
144,0
145,1
116,3
116,3
0,0
115,7
115,7
Suriye
Karadağ
Bulgaristan
Norveç
0,0
104,4
26,4
21,8
Estonya
0,9
70,5
71,4
Slovakya
0,0
56,7
56,7
Finlandiya
2,3
42,1
44,4
Ġsveç
0,0
31,9
31,9
Bolivya
0,0
30,3
30,3
27,0
27,0
Venezuela
Sent Kits ve Nevis
Endonezya
104,4
0,2
48,4
1,1
1,1
Cezayir
0,5
0,0
0,5
Nijerya
0,0
0,5
0,5
Irak
0,2
0,0
0,2
Kuzey Kore
0,0
0,3
0,3
Umman
0,0
0,1
0,1
29.221,9
1.202.665,9
43.947,2
56.897,3
125.827,5
1.458.559,8
Kazakistan
7.594,2
928.483,0
24.445,8
31.107,7
55.061,4
1.046.692,1
Rusya
9.979,6
261.288,3
19.119,7
25.525,0
70.050,6
385.963,2
Türkmenistan
9.104,3
275,3
503,9
8.144,8
5,5
167,9
15,3
8.837,4
1.273,9
4.507,0
89,8
5.870,7
Ukrayna
132,9
4.930,6
255,3
5.751,8
Tacikistan
611,8
3.345,4
6,6
209,4
BDT Ülkeleri
Beyaz Rusya
Özbekistan
Azerbaycan
Gürcistan
14,0
105,2
Ermenistan
0,4
112,7
Moldova
0,3
46,1
9.379,6
376,2
56,8
3.957,2
39,9
17,1
273,0
0,1
119,3
113,1
338,0
384,4
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
24,9
17,9
6,6
0,2
0,2
0,1
0,1
0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
Not: Tabloda sermaye çıkıĢları iĢlenmemiĢtir.
EK 3. Fasıllar Ġtibariyle Türkiye’nin Kırgızistan’dan Ġthalatı
Sıra
Fasıl
DEĞER $
ADI
1
07
Yenilen sebzeler ve bazı kök ve yumrular
2
52
Pamuk, pamuk ipliği ve pamuklu mensucat
6.249.182
3
05
Diğer hayvansal menĢeli ürünler (kıl, kemik, boynuz, fildiĢi, mercan,
bağırsak, vb.)
4.368.067
4
76
Alüminyum ve alüminyumdan eĢya
2.662.921
5
08
Yenilen meyvalar ve yenilen sert kabuklu meyvalar
2.291.128
6
71
Kıymetli veya yarı kıymetli taĢlar, kıymetli metaller, inciler, taklit
mücevherci eĢyası, metal paralar
2.038.281
7
41
Ham postlar, deriler (kürkler hariç) ve köseleler
772.543
8
74
Bakır ve bakırdan eĢya
263.280
9
12
Yağlı tohum ve meyvalar, muhtelif tane, tohum ve meyvalar,sanayiide ve
tıpta kullanılan bitkiler, saman ve kaba yem
233.954
10
78
KurĢun ve kurĢundan eĢya
221.380
11
30
Eczacılık ürünleri
161.212
12
63
Dokunabilir maddelerden hazır eĢya, takımlar, kullanılmıĢ giyim ve
dokunmuĢ diğer eĢya, paçavralar
85.237
13
51
Yapağı ve yün, ince veya kaba hayvan kılı, at kılından iplik ve dokunmuĢ
mensucat
72.160
14
02
Etler ve yenilen sakatat
57.154
15
39
Plastikler ve mamulleri
35.986
84
Kazanlar, makinalar, mekanik cihazlar ve aletler, nükleer reaktörler,
bunların aksam ve parçaları
35.269
17
94
Mobilyalar, yatak takımları, aydınlatma cihazları, reklam lambaları, ıĢıklı
tabelalar vb, prefabrik yapılar
28.194
18
67
HazırlanmıĢ ince ve kalın kuĢ tüyleri ve bunlardan eĢya, yapma çiçekler,
insan saçından eĢya
25.766
19
72
Demir ve çelik
14.328
20
85
Elektrikli makina ve cihazlar, ses kaydetme-verme, televizyon görüntü-ses
kaydetme-verme cihazları,aksam-parça-aksesuarı
16
Toplam
17.300.137
9.035
36.964.084
Kaynak: TUİK
Fasıllar Ġtibariyle Türkiye’nin Kırgızistan’a Ġhracatı
Sıra
Fasıl
ADI
DEĞER $
1
71
Kıymetli veya yarı kıymetli taĢlar, kıymetli metaller, inciler, taklit
mücevherci eĢyası, metal paralar
2
61
Örme giyim eĢyası ve aksesuarı
55.144.520
3
57
Halılar ve diğer dokumaya elveriĢli maddelerden yer kaplamaları
30.499.368
4
85
Elektrikli makina ve cihazlar, ses kaydetme-verme, televizyon görüntü-ses
kaydetme-verme cihazları,aksam-parça-aksesuarı
28.493.629
5
39
Plastikler ve mamulleri
23.298.334
6
84
Kazanlar, makinalar, mekanik cihazlar ve aletler, nükleer reaktörler,
bunların aksam ve parçaları
21.662.520
7
62
ÖrülmemiĢ giyim eĢyası ve aksesuarı
19.819.871
60.882.503
8
64
Ayakkabılar, getrler, tozluklar ve benzeri eĢya, bunların aksamı
16.236.792
9
96
ÇeĢitli mamul eĢya (hijyenik havlu, bebek bezi, kalem, çakmak, fermuar,
fırça vb.)
12.584.400
10
17
ġeker ve Ģeker mamulleri
7.950.874
11
52
Pamuk, pamuk ipliği ve pamuklu mensucat
7.923.280
12
60
Örme eĢya
7.188.306
13
87
Motorlu kara taĢıtları, traktörler, bisikletler, motosikletler ve diğer kara
taĢıtları, bunların aksam, parça, aksesuarı
6.949.110
14
94
Mobilyalar, yatak takımları, aydınlatma cihazları, reklam lambaları, ıĢıklı
tabelalar vb, prefabrik yapılar
6.166.901
15
88
Hava taĢıtları, uzay taĢıtları ve bunların aksam ve parçalar
6.117.708
34
Sabunlar, yüzey-aktif organik maddeler, yıkama-yağlama müstahzarları,
mumlar,bakım müstahzarları, diĢçilik müstahzarları
5.933.080
17
63
Dokunabilir maddelerden hazır eĢya, takımlar, kullanılmıĢ giyim ve
dokunmuĢ diğer eĢya, paçavralar
5.750.035
18
73
Demir veya çelikten eĢya
5.244.588
19
27
Mineral yakıtlar, mineral yağlar ve bunların damıtılmasından elde edilen
ürünler, bitümenli maddeler, mineral mumlar
4.953.054
20
54
Sentetik ve suni filamentler, Ģeritler ve benzeri sentetik ve suni dokumaya
elveriĢli maddeler
4.758.640
16
Toplam
Kaynak: TUİK
388.903.313
EK 4. BiĢkek Merkezli Yayın Yapan Radyo Ve Televizyon Kanalları
Adı
Radyo/TV
Adres (BiĢkek)
Tel.
Faks
E-mail
K.C. Devlet Televizyon ve Radyo
Kanalı (GTRK)
TV/Radyo M. Gvardiya 59
65-10-64
(ф) 65-80-93
[email protected];
[email protected]
"Mir"
170, U. Abdrahmanova
TV/Radyo Sok.
66-05-14
66-05-12
[email protected]
NBT
TV
6 A, ġabdan Baatıra
Sok.
53-07-45, 53-0747
53-07-43
[email protected]
Novaya Televizionnaya Set
TV
7. mikrorayon , 46а
41-95-40,
51-23-58
[email protected]
ElTR
TV
Erkindik bulvarı, 122
90-61-44
Ġbraimova 24
59-20-75 59-2066
90-12-81
E-mail: [email protected]
51-15-50, 51-0019
51-15-50, 47-16-24, 5100-12, 52-61-65
[email protected]
Pyatıy Kanal
TV
www.open.kg
Pyramid
TV/Radyo 69-70, Djantosheva sok.
"Europe+",
Radyo
ġabdan Baatıra 4 b
53-05-55, 53-0111, 53-13-33
53-09-99
[email protected],
[email protected]
The Kyrgyz Republic Obondoru
Radyo
ġabdan Baatıra 4 b
53-05-55, 53-0111,
53-09-99
[email protected]
Almaz
Radyo
Logvinenko 13 A
66-37-51
30-10-23
Asia Center
Radyo
207 Chui prospekt
62-56-38
62-56-38
[email protected];
[email protected]
Auto Radio
Radyo
119A, Ahunbaeva Sok.
56-50-57 9100-25
Hit FM
Radyo
36, Chui (13. kat)
68-10-56
Manas FM
Radyo
Djal, Manas Sok.
49-27-68
Max
Radyo
315, Chui prospect (8.
kat)
65-19-50,
OK
Radyo
6, Almatinskaya sok,
oda 406
53-16-47
Radio "Retro"
Radyo
6, Almatinskaya Sok., 2.
kat
53-08-85, 96-0996, 47-08-21
Radio "Shanson"
Radyo
34, Chui (13. kat)
68-08-34
[email protected]
Love radio
Radyo
Ġbraimova sok 26, 16.kat
59-20-71
[email protected]
Tumar
Radyo
CantöĢöva 70
51-01-81
Azattık
Radyo
Bokonbaeva 177
31-61-56
Kırgız Radyosu
Radyo
Molodaya Gvardiya 59
65-67-19
Radyo
Manas Üniversitesi jal
Kampüsü
49-27-68
Manas FM
[email protected]
68-10-76
[email protected];
[email protected]
[email protected]
65-19-50
[email protected]
[email protected],
[email protected]
53-08-85
[email protected]
31-60-80 (ф)
[email protected]
49-27-62
[email protected]
[email protected]
EK 5. Kırgızistan’da Basılı Yayın Organları
Adı
Dili
Adresi
(BiĢkek)
Aalam
Kırgızca
Rusça
AKI Press
Delo Nomer
Rusça
Tel.
Faks
Sovetskaya 73,
720005
59-17-38
59-17-38
Moskovskaya
189, 720001
65-02-02
61-18-23
65-02-04,
61-03-96
43-11-31
43-11-25
Frunze 282A
Agym
Kırgızca
665670, 665548
30-06-14
Komsomol‘skay
a Pravda v
Kyrgyzstan
(Rusça)
Rusça
Tynystanova
195, 720040
Rusça
Tokombaeba,
40
52-04-11
Kupi Proday
Yayım
Günü
5.000
Cuma
Sapalkan
Aripov
[email protected]
Aylık
Marat
Tazabekov
[email protected]
[email protected]
ÇarĢamba
Viktor
Zapolsky
Mihailovich
Salı– 13
000,
Cuma–22
000
Salı, cuma
Emirs
Shakenov
[email protected]
13.000
Salı,
ÇarĢamba,
PerĢembe,
Cuma,
Cumartesi
Nasirova
Anara
Nasirovna
[email protected]
20.000
PerĢembe,
haftalık
1.000
30.000
665-548
Manas 40 (2c
kat), 720001
Tiraj
52-06-11
30-06-23
520511
Ġlgili
E-mail
[email protected]
Bratkovskaya
Svetlana
Mihalobvna [email protected]
48-62-15
Rusça
Elebaeva ul. 1 37, Usenbaeva,
2
Rusça
Toktogula 247
(Tolubai Bank),
720010
34-34-75
Obshestvennyi
Rating
The Bishkek
Observer
Frunze 429,
720000
43-58-82
Ġngilizce
680567, 681150
Ġngilizce
Chui 155, 7.
kat, oda 702,
720000
Moya Stolitsa
Times of Central
Asia
Vizyon
(KITĠAD)
Rusça
Manas cad.
217653, 217566
Türkçe/Rus No:40 Oda No:
ça
217/220
Vitrina
Rusça
Zaman
Kırgızistan
Kırgızca /
Türkçe
3 000
PerĢembe
Aibek
Chekoshev
[email protected]
43-58-82
2 000-3
000
PerĢembe
Avtar Singh
[email protected]
2.000
PerĢembe
Lidia
Iakovlevna
Savina
[email protected]
70.000
Pazartesi,
Salı,
ÇarĢamba,
PerĢembe,
Cuma
Kuzmin
Gennadi
Alexandrovic
h
[email protected]
Aylık
MelikĢah
Yazıcı
[email protected]
10.000
Aylık
Mizlikin
Aleksey
Genadyeviç
7.000
Cuma
Aydin Pazarci
680769
680268
661812
59-29-31
61-46-42
Chui 219
[email protected];
[email protected]
34-34-75
Usenbaeva 2,
720021
Shabdan Batyr,
4-B
Alexander A.
Kim
50.000
68-21-21
Vechernyi
Bishkek
Salı;
çarĢamba;
cuma
48-61-24
61-46-48
[email protected]
61-46-20
[email protected]
[email protected]
EK 6. Kırgız Cumhuriyeti’nde Faaliyet Gösteren Sektör KuruluĢları
Adı
BiĢkek BaĢmimarlığı
ĠnĢaatçılar Birliği
Kırgız Cumhuriyeti Ticaret
ve Sanayi Odası
Kırgız Ekspertiz
Kuyumcular Birliği
Kyrgyz Agro Business
Association
Yapısı
MüfettiĢlik
Telefon
Faks
Adres (BiĢkek) (BiĢkek)
Chokmorova 31-72street 185 96
Web
E-posta
45-6810
Birlik
Ibraimova No
24
547594
547591
Oda
720001,
Kiyevskaya
str., No 107,
room No 413
613874
613875
www.ihk-kg.de
[email protected]
daire
Kievskaya St.
107
613880
(81)
Birlik
Almatinkaya
No 12
68-0224
29-1496
www.jewelry.kg
[email protected]
Birlik
Togolok
Moldo St. No
60/ 416
324975
[email protected]
Mimarlık ve inĢaat alanında
Devlet Komisyonu
Komite
Manasa street
28
613697
Mobilyacılar Derneği
Dernek
Gorkogo
Street No 1
530204
530204
Ormancılık Sanayi Derneği
Gorkogo Street
Dernek
No 1
530204
530204 http://www.apppl.org.kg
Birlik
Bishkek,
Isanova No 1
610668
[email protected]
Dernek
Turusbekoba
Street No 31
(405- Room)
543343
[email protected]
Birlik
Tınıstanova
120
312937
312945
[email protected] ,
[email protected]
68-1172
www.amcham.kg
Petrol Trade Association
Sebze ve Meyvecilik
ġirketleri Derneği
ĠĢadamları Birliği
Amerikan Ticaret Odası
Birlik
Abdrahmanova
191
68-0907 6810-37
Hukukçular Birliği
Birlik
Umetalieva 81
34-3850
[email protected]
www.mebel.kg
[email protected]
[email protected]
[email protected]
Fitofarm
Dordoy
Legprom
KC Hastaneler Birliği
Kırgızistan ġehirler Birliği
MikroKredi Kurumları
Birliği
Eczaneciler
Birliği
Logvineneko
18
62-4589
Büyük
Üreticiler
Birliği
Ġbraimova 115
A
69-0250
Tekstilciler
Birliği
Mederova 44
54-9229
birlik
Bokonbaeva
144 A
22554
Birlik
M.Gandi sok,
38
65-1236 6524-44
www.ctkr.kg
[email protected]
Razzakova 32
66-5735
www.amfi.kg
[email protected]
Birlik
69-0595
www.dordoi.kg
[email protected]
www.legprom.kg
[email protected]
[email protected]
[email protected]
[email protected]
[email protected]
EK 7. Kırgız Cumhuriyeti'nde Faaliyet Gösteren Belli BaĢlı Firmalar
Adı
Uluslararası
Manas Havaalanı
OsOO Ak Tel
Faaliyet Alanı
Hava taĢımacılığı
Adres
Manas
havaalanı,
BiĢkek Serbest
Eknoomik
Bölgesi/BiĢkek
Mobil telefon iletiĢim ġopokova 101
hizmeti
A, BiĢkek
Telefon
(+996312)
Alkollü içecek
üretimi
Web
69-36-80
69-31-00
69-32-63
www.mmc.kg
900 983
www.fonex.kg
95 00 00
900 980
OsOO Arvin
Faks
(+99631
2)
Abdumomunova 65-60-60
sok. 331, BiĢkek 66-47-27
www.arvin.kg
ОsОО
'BiMoKom'
Mobil telefon iletiĢim Razzakova .
hizmeti
33/2. 1 Kat
905 221
905 220
905 240
www.megacom.kg
E-posta
OsOO 'Gazprom
Neft Asia'
Petrol
8 m‘kroreyon.
28 A, BiĢkek
515151,
515555
514444
INTEL LINKS
Pasaport çıkarma ve
matbaacılık
Moskovskaya,
172, BiĢkek
45 40 68
Narondıy Ticaret
Merkezleri
Ticaret alıĢ veriĢ
merkezleri
Çolpon
atinskaya 16,
BiĢkek
900 230
www.market.kg
Euroset
Mobil iletiĢim
himzetleri
Frunze 390
32-33-17
Trans Soyuz
Azya
Nakliye ve
taĢımacılık
Sadıgalieva 5,
BiĢkek
65 39 53
KERAMĠN
ĠnĢaat malzemeleri
satıĢı
ġabdan Baatır
sok, 7
53-07-52
BiĢkekteploset
OAO (kamu)
hizmet/Ģehir
ısıtma,sicak su
JukeevaPudovkina 2/1
/BiĢkek
422728,543
4
[email protected]
BiĢkekvodokanal
(kamu)
devlet sular idaresi
10 mkr 35 /
BiĢkek
411655,
422851
[email protected]
Sky Mobile
hizmet/cep telefon
operatörlüğü
Chuy 121 /
BiĢkek
587915,
585558
53-08-75
www.keramin.kg
587907 www.bitel.kg
[email protected]
Dastan OsOO
üretim, donanım,
cihaz
Baytik baatir 36
/ BiĢkek
544534,
544597
Dosalko AO
üretim/içki
per.
Kaarmanskiy 42
670080,
670426
bankacılık
per.
Geologicheskiy
17 BiĢkek
543553,
543580
üretim/elektrik
Jibek Jolu 326 /
BiĢkek
661101,
661102
bankacılık
Jibek Jolu 493
BiĢkek
670047
670048 www.energobank.kg
bankacılık
Frunze 390
BiĢkek
218932
218955 www.halyk.kg
Haydarkanskiy
rtutnıy kombinat
GAO (kamu)
üretim / civa,
konsantreler
Batkenskaya
obl. P
Haydarkan, ul
Kırgızstana 19A
666085
(3622)2110,
2356,
BTA Bank
bankacılık
Moskovskaya
118 BiĢkek
905050,905
1
Jalalabad arak
zavodu AOOT
üretim/ içki üretimi
Alıkulova 1
(3722)5441
9, 55973
Ekobank
Elektricheskiye
stantsii (kamu)
Energobank
Halık bank
freewww.elcat.kg/tnkdas
tan
690313 www.ecobank.kg
www.energo.es.kg
[email protected]
[email protected]
es@infotel.kg
bank@energobank.kg
624185 www.btabank.kg
kelechek@ktnet.kg
Jalalabadelektro
AO (kamu)
hizmet /elektrik satıĢı
K. Kamvolnosukonnıy
kombinat (kamu)
üretim/ tekstil
Chuy 4 / BiĢkek
üretim/ antimon
konsantre, sıvı çelik
Batkenskaya
obl.
Kadamjayskiy
rayon, ul
Zavodskaya 12
(3622)
36036,
36013,
36044
üretim/ Ģeker
fabrikası
Panfilovskiq
rayon, p Kainda
ul Mira 1
(3134)
41502,
42020
üretim/çimento
fabrikası
Kantskiy rayon,
Kant VPZ
(3132)
22280,
22442
üretim/içki
Otorbaeva 1 /
Karabalta
(3133)
61027,
61032
k-ba@bk.ru
Otorbaeva 1 /
Karabalta
(3133)
33768,
33746
spirtzavod@ktnet.kg
Kadamjayskiy
surmyannıy
zavod AO
(kamu)
Kaindı-Kant
AOOT
Kantskiy
Tsementno
ġifernıy
kombinat
Kara-Balta-Aragı
OsOO
Karabaltinskiy
spirtzavod GP
(kamu)
üretim/alkol
430708
www.kksk.tu.kg
kamvol@elcat.kg
Katel SP
hizmet/cep telefon
operatörü
Suyumbaeva
123 / BiĢkek
6800000,
291212
Kazkomerzbank
hizmet/bankacılık
Ġsanova No 42 /
BiĢkek
664646,
660156
660653 www.kg.kkb.kz
bishkek@kkb.kz
Kırgızaltın
(kamu)
üretim/ altın çıkarımı, Abdumomunova
iĢleme
195 / BiĢkek
Kırgızavtomash
AO
üretim / oto radyatör
Matrosova 1 A /
BiĢkek
439113,
430303
530009
radiator.mail.kg
Kırgızenergostro
y AO
inĢaat
Lermontova 2
BiĢkek
286362,
287682
Kırgızgaz AOOT
(kamu)
hizmet/ Ģehir gaz
temini
Gorkiy 22
/BiĢkek
530035,
530036
Kırgızistan aba
joldoru AO
hizmet/ havayolları
548888,
Mira 95 / BiĢkek 545815
548066 www.ka.kg
Kırgızneftegaz
AO (kamu)
sanayi/ petrol ve gaz
çıkarımı
Chuy 114 kom
309-311/BiĢkek
664763
Ģampanya/konyak/Ģar
ap üretimi
541578,
541530,
541514,
Mira 48 / BiĢkek 541522
Kırgızshampan
OsOO
664688
www.katel.kg
katel@katel.kg
office@elcat.kg
office@kyrgyzstanairlines
.kg
Kırgızskiy
gornorudnıy
kombinat (kamu)
sanayi /maden
zenginleĢtirmesi/afin
aj
pr Truda 1 /
Karabalata
Kırgıztelecom
AO (kamu)
hizmet/
telekomunikasyon
Chuy 96 /
BiĢkek
681616
Kırgıztemir AO
ticaret/ inĢaat
malzemeleri
Murmanskaya
56 / BiĢkek
357516
Kontinent OsOO
hizmet/bilgisayar
Ġntergelpo 1 /
BiĢkek
655556,
652424
Kum-ġagıl AO
üretim/ betonarme
ürünler
alamedinskiy
rayon, selo Kok
Jar ul
463607,
529016
altın çıkarımı
Ġbraimova 24 /
BiĢkek
900808,
900707
Jalalabadskaya
obl.
Toguztoronskiy
rayon s
Kazarman
(3741) 4900
Kumtor gold
company SP
Makmalskiy
zolotodobıvayush
iy kombinat
altın ve diğer değerli
(kamu)
madenlerin çıkarımı
(3133)
21980,
23018
662424 www.kt.kg
info@kt.kg
ktemir@hotmail.kg
www.continent.kg
postmaster@continent.kg
Mayluu-Suyskiy
elektrolampovıy
zavod AOOT
(kamu)
Merkez bankası
(kamu)
üretim/elektrik
lambaları
Jalalabadskaya
obl. G
Maylısuuul
Lenina 210
bankacılık
Umetalieva 101
BiĢkek
Natsionalnıye
elektriçeskiye seti
(kamu)
elektrik üretimi
Neman Farm
toptan eczai ürünler
NK Alyans
Petrol ürünlerinin
satıĢı
Oremi AO
OĢ-Aragı OsOO
Oshelektro AO
(kamu)
(3744)
21150,
21158,
21290
454451
www.msel.kg
454451 www.nbkr.kg
msel@infotel.kg
mail@nbkr.kg
Jibek Jolu 326 /
BiĢkek
Erkindik 58 A /
BiĢkek
622937
neman@intranet.kg
Ġsanova No 1
610835,
611042
www.munai.kg
marketing@munai.kg
üretim/transfarmatör
v.s.
Tolstogo 100 /
BiĢkek
620752,
620748,
664521
www.oremi.kg
oremi@elcat.kg
üretim/içki
(3222)
56061,
Lenina 377 OSH 72149
elektrik satıĢ,ihracat
Ul Kırgızstana
102 OSH
(3222)
56668,
21169
ReemtsmaKırgızstan
AOOT
Severoelektro
AOOT (kamu)
Stolichnıy
likerovodochnıy
zavod
Tattuu AO
Vimm-Bil-Dan
OsOO
Vostokelektro
AOOT (kamu)
üretim/ticaret , tütün
VPZ
Cholponatinskay 630921,
a, b/n BiĢkek
630375
hizmet/elektrik
dağıtımı
Alamedinskiy
rayon selo
Lebedinovka,
Chkalova 3
631699,631
8
se@aknet.kg
üretim/ içki üretimi
Abdrahmanova
220 BiĢkek
623946,
623965,
slvzb@yandex.ru
Pastane fabrikası
Jibek Jolu 288 /
BiĢkek
662247,
273946
tattuu_is@mail.ru
üretim/ süt ürünleri
Chuy 12 A /
BiĢkek
901560,
9021562
hizmet/elektrik
Mederova 42 A / 510859,
BiĢkek
510865
www.wbd.ru
info@wbt.kg
Fa
ali
yet
Gö
ste
re
n
Tü
rk
Se
rm
ay
eli
Fir
ma
lar
No
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
EK 8. Adaleet Bakanlığı verilerine göre Kırgız Cumhuriyeti‘nde
Adı:
Kayıt no:
Yönetici:
‘Çopur Trans’ Ltd.ġti.
‘BaĢarır
ĠnĢaat’
Ltd.ġti.
‘Boğaziçi’ Ltd.ġti.
‘Classik-Lesa’ Ltd.ġti.
‘Yunsa ĠnĢaat Ltd’
Ltd.ġti.
121711-3300-OOO Çopur Ali Rıza
132906-3300-OOO Tanık Cem
13.03.2012
30.10.2013
14754-3300-OOO Gültekin Uğur
120839-3300-OOO Demir Mehmet ġafak
130162-3300-OOO Polat Yusuf
07.02.2001
04.02.2012
06.06.2013
‘Gamma
Grup’
Ltd.ġti.
‘Türkseven Horasan
ĠĢ Ortaklığı ĠnĢaat’
Ltd.ġti.
‘Joy Tur’ Ltd.ġti.
‘Taytrans
Eldekçi’
Ltd.ġti.
130312-3300-000
14.06.2013
‘Ademoğlu
Ltd.ġti.
14
16
17
Aslan Fahrettin Alp
121172-3300-OOO Türkseven
Murat
Mehmet 17.02.2012
22547-3300-OOO Tuluy Osman Gürel
121708-3300-OOO Eldekçi Süleyman
Trans’ 128194-3300-OOO Öz Osman
12.10.2005
13.03.2012
04.03.2013
‘Robin Agro’ Ltd.ġti. 126658-3300-OOO Gezmek Hamit
13.12.2012
‘Mert KG’ Ltd.ġti.
121436-3300-OOO Akın Hasan
27.02.2012
‘Detey Aziya Ltd’ 5179-3300-OOO
Mehmet
Yakup 06.05.1998
Ltd.ġti.
Yılmaz
‘Mahir’ Ltd.ġti.
15
Tarih:
‘Karadeniz
Ltd.ġti.
132628-3300-OOO Mihaylova
Alekseevna
Ġrina 11.10.2013
Grup’ 130526-3300-OOO Solpueva
Anara 25.06.2013
Asanbekovna
‘Çağ
Seda
Tic.’ 23621-3300-OOO DönertaĢ Hüseyin
25.10.2006
Ltd.ġti.
‘Ordo Development’ 130699-3300-OOO Nazaraliev Sovetbek 05.07.2013
Ltd.Ģti.
Amantaeviç
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
‘Aytrans’ Ltd.ġti.
‘U.K.Group’ Ltd.ġti.
‘Orion KG’ Ltd.ġti.
‘Kara
Nebi
Oğlu
Transport’ Ltd.ġti.
124342-3300-OOO
21092-3300-OOO
133288-3300-OOO
122154-3300-OOO
Duran Süleyman
Uygur Abdul Gaffar
Kayır Hüseyin
Eldekçi Süleyman
31.07.2012
09.01.2004
25.11.2013
04.04.2012
‘Mus Trans’ Ltd.ġti.
‘Reka’ Ltd.ġti.
‘HSM Trans’ Ltd.ġti.
‘Transmoto’ Ltd.ġti.
‘Rulvave KG’ Ltd.ġti.
133514-3300-OOO
126063-3300-OOO
123067-3300-OOO
122544-3300-OOO
132069-3300-OOO
Çırpınır Mustafa Arif
Güler Muammer
Aıdiç Mustafa
Telci Mehmet Onur
Aliev Gancali Yunus
oğlu
05.12.2013
14.11.2012
21.05.2012
23.04.2012
13.09.2013
‘Günay’ Ltd.ġti.
133184-3300-OOO Kumtepe Mustafa
‘Aimed
Klinika’ 125363-3300-OOO Tokmambetov
Ltd.ġti.
Djamanbek
ġadıbekoviç
‘TechoMed’ Ltd.ġti.
25277-3300-OOO
29
30
31
32
33
34
35
36
37
Tanrıkulu
Abidin
Zeynel 30.01.2008
‘Ġtalgol and Ġtalsilver’ 127979-3300-OOO PolikpaĢeva
Ltd.ġti.
Anatolyevna
‘Esra’ Ltd.ġti.
‘Karden
Construktion’ Ltd.ġti.
129958-3300-OOO Ulu Kazım
9237-3300-OOO
Kuveloğlu
Ulvi
16.11.2013
02.10.2012
Elena 27.02.2013
28.05.2013
Ġbrahim 05.10.2006
‘Sude
Nakliyat’ 134047-3300-OOO Çetin Bayram
30.12.2013
Ltd.ġti.
‘Ġnge Trans’ Ltd.ġti.
122054-3300-OOO Ġnce Cemal
29.03.2012
‘Kyrgyz Oil Ltd.’ 127662-3300-OOO Tuhliev
Norbobo 12.02.2013
Ltd.ġti.
Karimoviç
‘Ay-yıldız
Stroy’ 123962-3300-OOO Ay Ayhan
06.07.2012
Ltd.ġti.
‘Efe Tekstil’ Ltd.ġti.
125674-3300-OOO Madjarov Valimcan 22.10.2012
Vladimiroviç
‘GüneĢ Süt Ürünleri 120232-3300-OOO Uslu Arif
Ltd.’ Ltd.ġti.
12.01.2012
03.09.2013
30.04.2012
40
‘Ġkon’ Ltd.ġti.
131834-3300-OOO Öztoklu Mustafa
‘Ömer
Transport 122678-3300-OOO Bulgay Nusret
Logistik’ Ltd.ġti.
06.12.2012
41
‘Bayhan
Ltd.ġti.
38
39
Transport’ 126526-3300-OOO Bayhan Memet
‘Hizal Ltd.’ Ltd.ġti.
42
43
44
45
8579-3300-OOO
Karimberdiev Ġhtiyar 05.11.1998
Radjikuzieviç
‘AyĢe
Public 125656-3300-OOO Evsen Selim
Transport’ Ltd.ġti.
18.10.2012
‘Has-Can’ Ltd.ġti.
‘Onur Trans’ Ltd.ġti.
13.12.2013
28.09.2012
133695-3300-OOO Bekereci Ali
125269-3300-OOO Baran Abdulhalik
46
‘Selçuklu’ Ltd.ġti.
‘Mir Expires’ Ltd.ġti.
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
‘Tunahan
Ltd.ġti.
‘Aksaray
Ltd.ġti.
121149-3300-OOO Selçuk Gültekin
31.07.2013
130292-3300-OOO Djusupov Bakıtbek 13.06.2013
Canıbekoviç
Cleaner’ 22640-3300-OOO
KoĢar Süleyman
25.11.2005
Transport’ 133236-3300-OOO Turhan Ġbrahim
20.11.2013
‘SA Logistic’ Ltd.ġti.
‘Atul’ Ltd.ġti.
122572-3300-OOO Aymergen Malik
25.04.2012
122831-3300-OOO Kencebekov Azamat 08.05.2012
BeyĢenbekoviç
‘Mr. Corn’ Ltd.ġti.
122089-3300-OOO Duymaz Orçun
02.04.2012
‘Meta
Ġnvestment’ 130900-3300Miyaeva
Meerim 17.07.2013
Ltd.ġti.
OOO122623-3300- Ayıpbekovna
OOO
‘Ay Yıldız’ Ltd.ġti.
‘SMA Foods’ Ltd.ġti.
‘Bis Tash’ Ltd.ġti.
131958-3300-OOO Keles Yakup
25.04.2012
126657-3300-OOO Kurt ġahin
12.09.2013
134225-3300-OOO Amanov
Nurlan 14.12.2012
Mamanazarovç
14.01.2014
14.05.2013
29.08.2012
59
‘Amida’ Ltd.ġti.
129701-3300-OOO Akyol Serdar
‘Alxhimya’ Ltd.ġti.
129701-3300-OOO Al Ġbrahim
‘Ġnter
Transport’ 124828-3300-OOO Tarhan Mehmet
Ltd.ġti.
21.08.2013
60
‘Chinar
131488-3300-OOO Erdoğan Hasan
Asia&Europe’ Ltd.ġti.
‘ġirin HoĢ’ Ltd.ġti.
61
62
63
‘KAZ-KON’
Fatih 122284-3300-OOO Kurt Halil
milling’ Ltd.ġti.
‘Anka Group’ Ltd.ġti.
‘Ġmak Ofset’ Ltd.ġti.
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
124704-3300-OOO Sıdıkov
Ulukbek 23.08.2012
Ismanalieviç
10.04.2012
130028-3300-OOO Ġmancı Murat
31.05.2013
124233-3300-OOO Sultanov Mırzırayım 24.07.2012
Turgunbaeviç
‘Leader Construction’ 127235-3300-OOO Uçkaç Bülent
Ltd.ġti.
22.01.2013
‘Modern’ Ltd.ġti.
‘Nur daam’ Ltd.ġti.
‘ĠMK
Logistic’
Ltd.ġti.
‘Reyba’ Ltd.ġti.
‘Eylül
Değirmen’
Ltd.ġti.
12741-3300-OOO Fikret Mutlu
131135-3300-OOO Acar Ali
132098-3300-OOO Ertosun Fikret
20.04.2000
30.07.2013
17.09.2013
123664-3300-OOO Turgut Mehmet Akif
123269-3300-OOO Arslan Feyzullah
20.06.2012
30.05.2012
‘Nehir’ Ltd.ġti.
‘Meal’ Ltd.ġti.
‘Sefayı-34’ Ltd.ġti.
131012-3300-OOO Kaya Metin
127093-3300-OOO CoĢkun Halil
130379-3300-OOO Akyıldız Cengiz
23.07.2013
14.01.2013
18.06.2013
74
75
‘ġanlı Group’ Ltd.Ģti.
‘Erdemli
Construction’ Ltd.ġti.
130686-3300-OOO ġanlı Halil Ġbrahim
131280-3300-OOO Atlı Mehmet
‘Nadejnıy’ Ltd.ġti.
05.07.2013
06.08.2013
132508-3300-OOO Evren
Mehmet
Cemal
‘Mert Food’ Ltd.ġti.
23463-3300-OOO Erdal Yalvaç
‘Med Logistic’ Ltd.ġti. 117706-3300-OOO Akdağ Abdullah
‘Pak Ġmport’ Ltd.ġti.
131957-3300-OOO Arapova
Gülnura
Cumabekovna
08.10.2013
Boz Nihat
Kalan Taner Koray
KurtulmuĢ Nevzat
Kavcı Seçkin
Gadjieva
ġahrizat
Magomedsalamovna
29.11.2013
02.03.2012
16.08.2012
19.04.2012
26.06.2006
84
‘Bozkır’ Ltd.ġti.
‘Elka Trade’ Ltd.ġti.
‘Nevzat Gıda’ Ltd.ġti.
‘Pestemo’ Ltd.ġti.
‘Marco
Bellini’
Ltd.ġti.
Hopur Hüseyin
27.10.2006
85
‘RPC
Ltd.ġti.
76
77
78
79
80
81
82
83
86
87
88
89
90
91
92
Production’ 23640-3300-OOO
‘Kiran
Ltd.ġti.
‘Aksı Med
Ltd.ġti.
‘Maksan
Ltd.ġti.
133405-3300-OOO
121542-3300-OOO
124604-3300-OOO
122488-3300-OOO
23189-3300-OOO
Group’ 129228-3300-OOO ÇavuĢoğlu Ali
Makina’ 132373-3300-OOO Topçu Cengiz
93
94
‘Ġpek
Yolu 131391-3300-OOO Tunay Gencehan
Ġnternational’ Ltd.ġti.
95
‘Alçın’
Kırgız-Türk 16231-3300-OOO
Ortak Ltd.
97
98
99
10
0
10
1
16.04.2013
Klinika’ 131730-3300-OOO Nuraliev Bekbolsun 28.08.2013
Kenjetaeviç
‘Ġzmir Trans’ Ltd.ġti.
‘Sancar Stroy’ Ltd.ġti.
‘Uykur’ Ltd.ġti.
‘Altınak’ Ltd.ġti.
‘Sapphire
Stroy’
Ltd.ġti.
96
05.09.2006
15.07.2011
12.09.2013
‘Mimart
Trade’
Ltd.ġti.
‘HG
Transport’
Ltd.ġti.
‘Snejinka’ Ltd.ġti.
‘Esma Grup’ Ltd.ġti.
‘Ak-Er’
Ticaret
Üretim
ĠĢletmesi
Ltd.ġti.
‘Desert
Memories’
Ltd.ġti.
126651-3300-OOO
134040-3300-OOO
130567-3300-OOO
124026-3300-OOO
127790-3300-OOO
03.10.2013
Çirkin Abdullah
Yasan Bekir
GöktaĢ Ömer
Altınak Can
Arslan Ġshak Ömer
13.12.2012
30.12.2013
28.06.2013
11.07.2012
18.02.2013
15.08.2013
Tursunbekov Çınıbay 28.09.2001
Akunoviç
109623-3300-OOO Gadir Baytar
26.12.2009
123372-3300-OOO Güvenç Ġbrahim
04.06.2012
129221-3300-OOO Paçal Tanju
132544-3300-OOO Kırık Fırtına
126830-3300-OOO Akmatov
Lepisoviç
16.04.2013
10.10.2013
Ġslan 24.12.2012
131080-3300-OOO Bekiroğlu Hikmet
26.07.2013
10
2
10
3
10
4
10
5
10
6
10
7
10
8
10
9
11
0
11
1
11
2
11
3
11
4
11
5
11
6
11
7
11
8
11
9
12
0
12
1
12
2
12
3
12
4
‘Hydrosan
inĢaat 130311-3300-OOO BaĢtürk Fevzi
sanayi
ve
ticaret
Ģirketi’ Ltd.ġti.
14.06.2013
‘Green
Ltd.ġti.
08.11.2012
pet
Flake’ 125961-3300-OOO Küçük Halil Ġbrahim
‘Ev-Kur’ Ltd.ġti.
123711-3300-OOO Bali Ömer Tolga
‘Dünya
Trans’ 126150-3300-OOO Aziti Ali
Ltd.ġti.
‘Misbis’ Ltd.ġti.
23914-3300-OOO Kadırbaeva
ĠĢenbaevna
25.06.2012
20.11.2012
Rıskül 01.02.2007
‘DoğuĢ
Hazar 125964-3300-OOO Savcı Rıza
Logistick’ Ltd.ġti.
08.11.2012
‘Ankara Debi’ Ltd.ġti. 133173-3300-OOO Erdem Ġsmail Hakkı
16.11.2013
‘Yakut
Ltd.ġti.
12.08.2013
Transport’ 131326-3300-OOO Yakut Metin
‘FRC Tekstil Sanayi 23435-3300-OOO
ve Ticaret’ Ltd.ġti.
Arslan Ġshak Ömer
24.08.2006
‘Efdal’ Ltd.ġti.
Sungur Ġlhami
13.08.2003
20690-3300-OOO
‘Osmanly Transport’ 122819-3300-OOO Orhan Yıldız
Ltd.ġti.
‘Global
Ltd.ġti.
Auto
07.05.2012
Gaz’ 127433-3300-OOO Çınıbaeva
Cıldız 31.01.2013
Kubanıçbekovna
‘Deka Ltd.’ Ltd.ġti.
133927-3300-OOO Dede Deniz
25.12.2013
‘Değer
Logistic’ 130055-3300-OOO Değer Ġbrahim
Ltd.ġti.
‘Pamukkale Ticaret 133095-3300-OOO TaĢel Hamdi
ġirketi’ Ltd.ġti.
04.06.2013
‘Sumer’ Ltd.ġti.
19.10.2010
‘Hakikat
Ltd.ġti.
113758-3300-OOO Nalçacı Özgür
Tercüme’ 122874-3300-OOO Aybar Emin
13.11.2013
10.05.2012
‘Berat Trans’ Ltd.ġti.
128696-3300-OOO Karakoç Orhan
22.03.2013
‘Atak Trans’ Ltd.ġti.
129041-3300-OOO Çomak Mevlut
05.04.2013
‘One Minute’ Ltd.ġti.
124085-3300-OOO OdabaĢı Ali
12.07.2012
‘Brend’ Ltd.ġti.
122815-3300-OOO Gök Seyhan
07.05.2012
‘Emir Construction’ 131891-3300-OOO Önal Sadık
Ltd.ġti.
09.09.2013
‘New YaĢam’ Ltd.ġti.
07.06.2013
130163-3300-OOO Aslan Özgür
12
5
12
6
12
7
12
8
12
9
13
0
13
1
13
2
13
3
13
4
13
5
13
6
13
7
13
8
13
9
14
0
14
1
14
2
14
3
14
4
14
5
14
6
14
7
14
8
‘Classic
Ltd.ġti.
Tekstil’ 122685-3300-OOO Alımbekova Çolpon 30.04.2012
Madanbekovna
‘Gonca’ Ltd.ġti.
123151-3300-OOO Batur Muhittin
‘Kameko’ Ltd.ġti.
14376-3300-OOO
Muradon
YaĢoviç
24.05.2012
Seyit 30.11.2000
‘Maks
ve
Maks’ 133091-3300-OOO Kıztek Murat
Ltd.ġti.
‘M&S Group’ Ltd.ġti. 124947-3300-OOO Seymen Melih
‘Storrol
Ltd.ġti.
13.11.2013
10.09.2012
Systems’ 122947-3300-OOO Djaylokeev Daniyar 15.05.2012
MukamedĢanoviç
‘Elit
Transport’ 124048-3300-OOO ġengöz Turan
Ltd.ġti.
‘Er
Transport’ 131325-3300-OOO Demir EĢref
Ltd.ġti.
‘BüĢra’ Ltd.ġti.
130290-3300-OOO Kabul Ayhan
11.07.2012
‘Sedanur’ Ltd.ġti.
122756-3300-OOO Bayram NiĢancı
04.05.2012
‘Olimpia
Global’ 124860-3300-OOO Çetin Ġdris
Ltd.ġti.
‘Dual Fuel’ Ltd.ġti.
131639-3300-OOO Gazaryan Artur
03.09.2012
‘Anka
Mobilya’ 120895-3300-OOO Macar Mehmet Ali
Ltd.ġti.
‘Aman Trade’ Ltd.ġti. 122608-3300-OOO Özeken Mustafa
08.02.2012
‘Akun
Ltd.ġti.
KuruluĢ’ 9071-3300-OOO
‘Serol’ Ltd.ġti.
12.08.2013
13.06.2013
‘Drim Hause’ Ltd.ġti.
‘Moda Life’ Ltd.ġti.
06.11.2013
Ersoy Arif
07.02.2006
132627-3300-OOO Çekirdek Yılmaz
‘Platin Corporation’ 21399-3300-OOO
Ltd.ġti.
26.04.2012
Tursunbekov Çınıbay 30.12.1998
Akunoviç
133003-3300-OOO Erol Selman
‘Ersoy Kristal Ltd.’ 22811-3300-OOO
Ltd.ġti.
28.08.2013
Öztürkmen Hüseyin
122286-3300-OOO Matanov
LatifĢaeviç
12.10.2013
20.05.2004
Mamed 10.04.2012
‘Lyazzat
Food 134227-3300-OOO Ünal Haluk
Ġnternational’ Ltd.ġti.
14.01.2014
‘Eurogaz Auto
Sistems’ Ltd.ġti.
02.07.2013
‘Almina’ Ltd.ġti.
Gaz 130612-3300-OOO Akdal Gökhan
126666-3300-OOO YaĢaroğlu Fahrettin
‘Ecemtrans Company’ 110159-3300-OOO Yükseloğlu
Ltd.ġti.
Nuri
14.12.2012
Mehmet 30.01.2010
14
9
15
0
15
1
15
2
15
3
15
4
15
5
15
6
15
7
15
8
15
9
16
0
16
1
16
2
16
3
16
4
16
5
16
6
16
7
16
8
16
9
17
0
17
1
17
2
17
3
‘Servet’ Ltd.ġti.
15648-3300-OOO
Amasyalı Kamuran
19.06.2001
‘Dostlar’ Ltd.ġti.
23392-3300-OOO
ġenel Selami
14.08.2006
‘Aziya
Limited’ 133784-3300-OOO Çetinbağ Ahmet
Ltd.ġti.
‘Lider Group’ Ltd.ġti. 23269-3300-OOO Erdal Yalvaç
18.12.2013
‘Mıstaçoğlu’ Ltd.ġti.
132265-3300-OOO Mıstaçoğlu Faruk
27.09.2013
Logistic’ 121956-3300-OOO Kumtepe Hüseyin
26.03.2012
‘Bishkek
Ltd.ġti.
14.07.2006
‘Han Stroy’ Ltd.ġti.
122005-3300-OOO Uçkaç Bekir Cihan
28.03.2012
‘TechNeft’ Ltd.ġti.
131483-3300-OOO Uzun Ahmet Emin
19.08.2013
‘BüĢra’ Ltd.ġti.
122754-3300-OOO Metin Ziya
04.05.2012
‘Royal Ġnternational 129704-3300-OOO Mazman Serkan
Trade’ Ltd.ġti.
14.05.2013
‘Jeoson Engineering 127800-3300-OOO Aydın Erol
Construction’ Ltd.ġti.
18.02.2013
‘Manisa’ Ltd.ġti.
25.10.2012
‘Tehno
Ltd.’Ltd.ġti.
125795-3300-OOO Aksakal Ġsmail
Story 24712-3300-OOO
BaĢar Çandır
‘Turker
Trade’ 131565-3300-OOO Türker Halil
Ltd.ġti.
‘Asya
27
Trans’ 122460-3300-OOO Özdemir Mustafa
Ltd.ġti.
‘Ġlayda’ Ltd.ġti.
133743-3300-OOO Demir Ġsmail
17.08.2007
23.08.2013
18.04.2012
16.12.2013
‘Elbu’ Ltd.ġti.
133600-330-OOO
‘Ema-Power’ Ltd.ġti.
122267-3300-OOO Aytan Murat
09.04.2012
‘Tempo’ Ltd.ġti.
126308-3300-OOO Yigitcan Fevzi
26.11.2012
‘Tatsa’ Ltd.ġti.
131827-3300-OOO Turhan Kanber
03.09.2013
Dononbaev Azamat 05.12.2013
Koomanoviç
‘Merit Group’ Ltd.ġti. 130280-3300-OOO Baran Abdulkadir
13.06.2013
‘Ġstanbul
Ltd.ġti.
11.06.2012
Tekstil’ 123481-3300-OOO Sinir Çenk
‘Finike’ Ltd.ġti.
133028-3300-OOO Öder Hasan
11.11.2013
‘HBS’ Ltd.ġti.
105163-3300-OOO Bat Hacı
09.04.2009
‘OSSE’ Ltd.ġti.
17097-3300-OOO
Ayhan Cüneyt
21.02.2002
17
4
17
5
17
6
17
7
17
8
17
9
18
0
18
1
18
2
18
3
18
4
18
5
18
6
18
7
18
8
18
9
19
0
19
1
19
2
19
3
19
4
19
5
‘Meh Mer’ Ltd.ġti.
‘Turmeda
Ltd.ġti.
‘Kaya
Ltd.ġti.
122115-3300-OOO Tohtasın
Cahangir
uulu 02.04.2012
Asya’ 123116-3300-OOO Ġbraimov
Ulanbekoviç
Çingiz 23.05.2012
Transport’ 123150-3300-OOO Munir Kaya
24.05.2012
‘Simay Gıda’ Ltd.ġti.
‘Yılmazer
Ltd.ġti.
130657-3300-OOO Görez Faruk
Lojistic’ 130291-3300-OOO Ağaoğlu Mehmet
04.07.2013
13.06.2013
‘Tuna ĠnĢaat’ Ltd.ġti.
108945-3300-OOO Tarık Ayhan
24.11.2009
‘Veller Plus’ Ltd.ġti.
121969-3300-OOO Sadık Askar
27.03.2012
‘In net Technology’ 127170-3300-OOO EĢenbaev Kutmanbek 18.01.2013
Ltd.ġti.
Samatbekoviç
‘Hebia’ Ltd.ġti.
133122-3300-OOO Sagay Buneymin
14.11.2013
‘Wicco’ Ltd.ġti.
129348-3300-OOO Kahveci Ahmet
22.04.2013
‘Gökçe
Lojistik 125173-3300-OOO Çelik Mehmet Emin
Transport’ Ltd.ġti.
20.09.2012
‘Akdeniz Restorauntr’ 128041-3300-OOO Özpolat Fuat
Ltd.ġti.
26.02.2013
‘Akan
Karpet’ 134003-3300-OOO Akan Hanifi
Ltd.ġti.
‘Atlas Stroy’ Ltd.ġti.
129108-3300-OOO Özdemir Kenan
27.12.2013
‘Gül-Trans’ Ltd.ġti.
122116-3300-OOO Gül Ahmet
03.04.2012
‘Mazber’ Ltd.ġti.
130669-3300-OOO Eskin Salih
04.07.2013
‘Star Lastik’ Ltd.ġti.
125907-3300-OOO AltıntaĢ Metin
05.11.2012
‘Saya’ Ltd.ġti.
119341-3300-OOO Erçik Nihat
11.11.2011
‘Diyarhan
Ltd.ġti.
Demir’ 128071-3300-OOO Esen Ahmet ġah
10.04.2013
28.02.2013
‘Eti
Maden-Petrol’ 131641-3300-OOO Eti Recep Seyfi
Ltd.ġti.
28.08.2013
‘Özgün
Trans’ 126788-3300-OOO Budak ReĢat
Ltd.ġti.
‘Çaparoğlu’ Ltd.ġti.
124122-3300-OOO ġadi Çapar
21.12.2012
13.07.2012
19
6
‘Euro
Stroy 126618-3300-OOO Abdraimov Kabılcan 12.12.2012
Company’ Ltd.ġti.
Turahunoviç
19
7
‘Konya
Ltd.ġti.
Transport’ 125805-3300-OOO Özdemir Sinan
30.10.2012
19
8
19
9
20
0
20
1
20
2
20
3
20
4
20
5
20
6
‘Baday
Ltd.ġti.
‘Ay-Yıldız
Ltd.ġti.
Group’ 119764-3300-OOO Baday Ferhan
09.12.2011
ĠnĢaat’ 130823-3300-OOO Ay Ayhan
15.07.2013
‘Altın Kiraz’ Ltd.ġti.
130050-3300-OOO Kılınç Yüksel
04.06.2013
‘Es-Fa
Bishkek’ 122536-3300-OOO Emalı Fahrettin
Ltd.ġti.
‘Ġstanbul
Salon’ 125986-3300-OOO KayıĢ Sinan
Ltd.ġti.
‘Ali Baba’ Ltd.ġti.
127366-3300-OOO Kovenç Rızvan Fethi
23.04.2012
‘Ayber
Lojistik 123641-3300-OOO Aydin Abdulkadir
Transport’ Ltd.ġti.
19.06.2012
‘MJM Trans’ Ltd.
06.09.2012
124943-3300-OOO Özdemir Cihan
09.11.2012
25.01.2013
ġti.
20
7
‘Diamed
Diagnostic 127610-3300-OOO Yıldırım Muharrem
Medicine’ Ltd.ġti.
06.02.2013
20
8
‘Bessi company Ltd’ 132788-3300-OOO Bayram Mahmut
Ltd.ġti.
24.10.2013
20
9
‘Global
Ġmport 133153-3300-OOO Harputluoğlu
Export’ Ltd.ġti.
Faruk
21
0
21
1
21
2
21
3
21
4
21
5
Ömer 15.11.2013
‘Ortem DanıĢmanlık 132512-3300-OOO Ulken Eyüp
Ltd.
STAy
KG’
Ltd.ġti.
‘Pro-Medica’ Ltd.ġti. 132658-3300-OOO Ulu Mustafa Necat
‘Ventum KG’ Ltd.ġti.
17.10.2013
123708-3300-OOO Toycanova
Djıldız 22.06.2012
Muratkanovna
‘Suntar
BiĢkek 100345-3300-OOO Tınççılık
Tehservis’ Ltd.ġti.
Ulanbek
‘Kral
Ltd.ġti.
08.10.2013
uulu 04.06.2008
Mobilya’ 133728-3300-OOO Karasartova Gulmira 17.12.2013
Turusbekovna
‘Reyn Gold’ Ltd.ġti.
133150-3300-OOO Ulu Tahir
15.11.2013
21
6
‘Toskool Ata Kırgız 131130-3300-OOO Yazıcı Ġslam
Trade’ Ltd.ġti.
30.07.2013
21
7
‘Atılım
Ltd.ġti.
24.12.2012
21
8
‘Arlan
Ltd.ġti.
21
9
‘Asya
Ltd.ġti.
Transport’ 126831-3300-OOO Bayraktar Yusuf
Lojistik’ 131929-3300-OOO Azizov
Vahlieviç
Transport’ 126358-3300-OOO Özkan Davut
Rustam 11.09.2013
29.11.2012
22
0
22
1
22
2
22
3
22
4
22
5
22
6
22
7
22
8
22
9
‘AKSDOM’ Ltd.ġti.
123796-3300-OOO Çekirdek Yılmaz
28.06.2012
‘BaĢar Lift’ Ltd.ġti.
133727-3300-OOO Kudayberdiev
Daniyarbek
Bilalidinoviç
16.12.2013
‘Dem Lojistik’ Ltd.ġti. 123795-3300-OOO Demir Abdulmecit
28.06.2012
‘Epoksan’ Ltd.ġti.
18.02.2013
‘Kyrgyz Agro Market’ 129872-3300-OOO Bozkurt Fatih
Ltd.ġti.
23.05.2013
‘Ak-Dal’ Ltd.ġti.
23471-3300-OOO
01.09.2006
‘Topçuoğlu
Transport’ Ltd.ġti.
124732-3300-OOO Yılmaz Öztürk
24.08.2012
Group’ 124703-3300-OOO Demirci Hasan
23.08.2012
‘Agro Tek
Ltd.ġti.
Kansu Suat
‘Meriç’ Ltd.ġti.
133733-3300-OOO Meriç Murat
‘MB Gıda’ Ltd.ġti.
122420-3300-OOO Tey
Leonidoviç
23
0
‘Midiat
Ltd.ġti.
23
1
‘Mir
Ltd.ġti.
23
2
‘Rahmankulhan’
Ltd.ġti.
23
3
23
4
23
5
23
6
23
7
127787-3300-OOO Kalyoncuoğlu Ömer
17.12.2013
Aleksey 17.04.2012
Trans’ 132900-3300-OOO Asırakulov
Stanbekoviç
Djamil 31.10.2013
Trayding’ 134048-3300-OOO Sıdıkova
Sıdıkovna
‘Silk Road
Ltd.ġti.
‘Nuransan
Ltd.ġti.
‘ÖzgörüĢLtd.ġti.
‘T00’ Ltd.ġti.
22837-3300-OOO
Ġmarov
Toralieviç
Roza 30.12.2013
Algınbay 10.02.2006
Tekstil’ 128860-3300-OOO Özdemir BarıĢ
Oto’ 131213-3300-OOO ġahbaz Mustafa
28.03.2013
02.08.2013
Amin’ 103435-3300-OOO KarataĢ
Halil 30.12.2008
Ġbrahim
123953-3300-OOO Göçmen Serdar
06.07.2012
‘YFM’ Ltd.ġti.
126667-3300-OOO Aygün Muhammet
14.12.2012
‘Jet
Construction’ 131200-3300-OOO Aksoy Kenan Yusuf
Ltd.ġti.
31.07.2013
‘Vega Food’ Ltd.ġti.
23268-3300-OOO
14.07.2006
‘Genç Grup’ Ltd.ġti.
128599-3300-OOO AĢir Bünyamin
19.03.2013
24
1
‘MC
Ġnternational’ 130697-3300-OOO Denizhan Cahit
Ltd.ġti.
08.07.2013
15.03.2012
24
2
‘Çınar
Mobilya’ 121821-3300-OOO Sevilay Ġsmail
Ortak
Kırgız-Türk
ĠĢletmesi
23
8
23
9
24
0
Uçkaç Mutlu
24
3
‘KomuĢınlı Transport’ 123627-3300-OOO KarakuĢ Süleyman
Ltd.ġti.
18.06.2012
24
4
‘LV Way Kiki Ritayl 132613-3300-OOO Hacıoğlu Ġlker
KG’ Ltd.ġti.
12.10.2013
24
5
‘Eliftina Bijüteri ve 24602-3300-OOO
Gümüġ Ltd.’ Ltd.ġti.
16.07.2007
24
6
24
7
24
8
24
9
25
0
25
1
25
2
25
3
25
4
25
5
25
6
25
7
25
8
25
9
26
0
26
1
26
2
26
3
Dinler Edip
‘Emin Construction 124831-3300-OOO Eroğlu Emin
and Mining’ Ltd.ġti.
30.08.2012
‘Atlantis
Ltd.ġti.
‘Poyraz
Ltd.ġti.
12.12.2012
Stroy’ 126616-3300-OOO Kocaman Cavit
Transport’ 126737-3300-OOO ġahan Ömer
19.12.2012
‘Bay
Transport’ 125364-3300-OOO Kurutlu Bayram
Ltd.ġti.
‘Akyılmaz’ Ltd.ġti.
134085-3300-OOO Akyılmaz Çetin
03.10.2012
‘Bimar
Ltd.ġti.
12.10.2012
Transport’ 125515-3300-OOO Ceylan Mustafa
31.12.2013
‘Nuray Plastik’ Ltd. 127231-3300-OOO Arapova
Gülnara 22.01.2013
ġti.
Cumabekovna
‘Polat Petrol’ Ltd.ġti.
131311-3300-OOO Sevim Ġrfan Hakan
‘Malina Life’ Ltd.ġti.
131603-3300-OOO MomoĢov
Arslan 26.08.2013
Kubatbekoviç
12.08.2013
‘Güre BiĢkek Sanayi 118111-3300-OOO YaĢam Ayafeve
DanıĢmanlık Taahhüt
Ltd.’ Ltd.ġti.
06.09.2012
‘Erka’ Ltd.ġti.
21804-3300-OOO
28.06.2006
‘mgn Extra’ Ltd ġti.
121143-3300-OOO Muratov
Muhambetali
Erkinbekoviç
17.07.2013
‘Bucada’ Ltd.ġti.
118765-3300-OOO Gürbüz Ġshak
18.01.2013
‘Birlik Stroy’ Ltd.ġti.
121655-3300-OOO Aksoy Burhan
03.12.2013
‘Asian
Technikal 5167-3300-OOO
Ġnternational
Company’
Ortak
Kırgız-Türk ġirketi
Yusuf Polat
YaĢar Çal
11.08.2006
‘Pegas
Ala-Too’ 113950-3300-OOO AktaĢ Orhan
Ltd.ġti.
‘Dostuk’ Ltd.ġti.
546-3300-OOO
Gökçe Fatih
13.06.2013
‘Antalya Plus’ Ltd.ġti.
20.11.2013
130057-3300-OOO Atagün Mehmet
22.04.2013
26
4
26
5
26
6
26
7
26
8
26
9
27
0
27
1
27
2
27
3
27
4
27
5
27
6
27
7
27
8
27
9
28
0
28
1
28
2
28
3
28
4
28
5
28
6
28
7
‘Teta Security Sistem’ 127077-3300-OOO Yılmaz Hun Ertuğrul
Ltd.ġti.
20.12.2013
‘Romi Gıda’ Ltd.ġti.
01.08.2013
126529-3300-OOO Fırat Mehmet
‘Kemer
Günsoy’ 22000-3300-OOO
Ltd.ġti.
‘KZT’ Ltd.ġti.
51756-3300-OOO
Tuna Ziya
27.03.2009
Yılmaz Hun Ertuğrul
04.06.2012
‘Marcan
BiĢkek’ 122915-3300-OOO Kaya Sinan
Ltd.ġti.
‘Ben-Sa’ Ltd.ġti.
24748-3300-OOO Benakay Necat
09.07.2012
31.05.2013
‘Park Kafe’ Ltd.ġti.
120643-3300-OOO Kasımaliev
Nurlan 16.12.2013
Arstanbekoviç
‘Ena’ Ltd.ġti.
100853-3300-OOO Arıklı Erhan
‘Özgür
Ltd.ġti.
ĠnĢaat’ 22756-3300-OOO
‘IKZ’ Ltd.ġti.
‘Sonata
Ltd.ġti.
‘Alutech
Ltd.ġti.
‘Enes
Ltd.ġti.
Balabekov Zahaddin 06.07.2012
Vakifoviç
116749-3300-OOO Kıztek Murat
06.11.2012
Company’ 129660-3300-OOO Yakut Atilla
12.09.2013
Metal’ 126540-3300-OOO Ġzotov TaĢtan
01.02.2013
Transport’ 126613-3300-OOO Kılıçparlar Ali Nezihi
‘Megamedya’ Ltd.ġti.
‘Bahar
Ltd.ġti.
12.06.2012
15422-3300-OOO
Ġndustrial’ 20695-3300-OOO
23.04.2013
Muammer Akkaya
29.04.2004
Tacettin YeĢiloğlu
11.05.2012
‘BiĢkek Park’ Ltd.ġti.
103766-3300-OOO Yılmaz Hüsamettin
‘Targıt’ Ltd.ġti.
19298-3300-OOO
06.12.2013
Karimov
Kumar 22.01.2013
Sulaymanoviç
‘Merve
BiĢkek’ 127441-3300-OOO Sonbahar Mehmet
Ltd.ġti.
‘Demir Ugları Trans’ 24152-3300-OO
Özdemir Mustafa
Ltd.ġti.
20.09.2013
‘Fresh Food’ Ltd.ġti.
111868-3300-OOO Aygün Muhammet
13.11.2012
‘Kalyön’ Ltd.ġti.
22526-3300-OOO
Metin ġaban
03.05.2012
‘ġah Travel Trading 125110-3300-OOO ġahap Erkesim
Ltd.’ Ltd.ġti.
‘ġimĢek
Ġnteligent 118524-3300-OOO Bozkurt
Lojistik’ Ltd.ġti.
Hakkı
‘Sultan Ordo’ Ltd.ġti.
52148-3300-OOO
Tınççılık
Ulanbek
07.08.2012
15.05.2013
Mustafa 27.09.2011
uulu 11.11.2005
28
8
28
9
29
0
29
1
29
2
‘Onur As’ Ltd.ġti.
14683-3300-OOO
Aygün Muhammet
24.01.2001
‘Arena Ġnternational’ 131909-3300-OOO Nevzat Varlık
Ltd.ġti.
17.12.2013
‘Ġntegra Engineering 54731-3300-OOO
Group’ Ltd.ġti.
27.06.2012
Nurmamatov
Kadırakun
Saydilkanoviç
‘Bir
Tuugandar 108630-3300-OOO Ġflazoğlu Ali
Kafesi’ Ltd.ġti.
‘EĢbe Namlı’ Ltd.ġti.
19312-3300-OOO
02.05.2013
Botbaeva
Aynagül 05.03.2012
Bürkütbekovna
29
3
‘AeroStan’ Havayolu 59732-3300-OOO
ġirketi’ Ltd.ġti.
29
4
‘Akal
Ltd.ġti.
29
5
‘Avrasya
Ltd.ġti.
29
6
‘Stroy Biznes Grup’ 108666-3300-OOO Kencebaev Azamat 16.01.2013
Ltd.ġti.
Asengazıeviç
29
7
29
8
29
9
30
0
30
1
30
2
30
3
30
4
30
5
30
6
30
7
30
8
30
9
31
0
31.07.2012
Consulting’ 122057-3300-OOO Aksu Nurettin
Press’ 21023-3300-OOO
‘Ata Ltd ġekerleme 4096-3300-OOO
Fabrikası’ Ltd.ġti.
‘Parker’ Ltd.ġti.
‘Modern
Ltd.ġti.
Altekin Ilgar
Gedik
Kerezovna
Niyazov
Rustamoviç
30.04.2013
Rahat 07.09.2011
Kamil 15.02.2012
105501-3300-OOO UlukıĢla Mustafa
Plastik’ 21864-3300-OOO
Uçkaç Feyzi
05.11.2009
17.10.2007
‘Ay_TaĢ
ĠnĢaat’ 109366-3300-OOO Ay Ayhan
Ltd.ġti.
‘Hilal Sultan’ Ltd.ġti. 110150-3300-OOO Erdoğan Mahmut
21.08.2013
‘Özgüler’ Ltd.ġti.
09.04.2008
24047-3300-OOO
Güler Mustafa
‘BektaĢ
ĠnĢaat’ 106204-3300-OOO BektaĢ Osman
Ltd.ġti.
‘Bai-Jer’ Ltd.ġti.
109597-3300-OOO Ömer Faruk Doğancı
27.05.2013
11.09.2012
29.03.2013
‘Yuya Grup’ Ltd.ġti.
127485-3300-OOO Askarbekova Elmira 15.03.2013
Askarbekovna
‘Nur Azık’ Ltd.ġti.
111803-3300-OOO Kirazlı Batuhan
‘Akaltın’ Ltd.ġti.
23193-3300-OOO
‘Salman Ltd.’ Ltd.ġti.
116680-3300-OOO Abiç Ġsmail
13.11.2012
‘AssBi Grup’ Ltd.ġti.
104989-3300-OOO ArslanĢen Mehmet
27.02.2012
‘Suntar-Bishkek’
Ltd.ġti.
23053-3300-OOO
10.02.2012
YeĢil Enes
Orhan Yusuf
19.07.2013
23.06.2006
31
1
31
2
31
3
31
4
31
5
31
6
‘Ade’ Ltd.ġti.
32
0
32
1
32
2
32
3
32
4
32
5
32
6
32
7
32
8
32
9
33
0
33
1
Dede Vakkas
22.11.2013
‘CAD-Central
Asia 108842-3300-OOO Ömürzak
Distribution’ Ltd.ġti.
CeniĢbek
uulu 27.11.2012
‘Borsan Construction’ 127112-3300-OOO Abdrahman
Ltd.ġti.
Arstanbek
uulu 05.02.2013
‘Özlem Naz’ Ltd.ġti.
100591-3300-OOO KeleĢ Sabit
13.02.2012
‘KırgızAırlines
51858-3300-OOO Rısaliev
Maksat 20.03.2013
Havayolu
ġirketi’
ġarĢenkuloviç
Ltd.ġti.
‘Titiz KGZ’ Ltd.ġti.
109867-3300-OOO Kadirov
Ġnomcon 23.04.2012
Ġbrohimoviç
‘Ritsa’ Ltd.ġti.
31
7
31
8
31
9
11838-3300-OOO
24032-3300-OOO
Nurmatov
Kubanıçbek
Sovetoviç
Export’ 125729-3300-OOO Kadıoğlu Nusret
‘Ġlsam
Ltd.ġti.
‘Seray’ Ltd.ġti.
‘Günel PVC
Ltd.ġti.
14201-3300-OOO
Lüks’ 13627-3300-OOO
‘Pistol’ Ltd.ġti.
21259-3300-OOO
Baran Hüseyin
23.05.2007
16.04.2013
03.07.2003
Çatoev
Amaroviç
ĠĢhan 03.04.2006
Gaponenko
Aleksandr Nikolaeviç
12.10.2013
‘Central
Asia 105559-3300-OOO Tuloberdiev
talant 01.03.2013
Mashinery’ Ltd.ġti.
Temirbekoviç
‘Erbil Trade’ Ltd.ġti.
118740-3300-OOO Ġrmek Hakki
11.03.2013
‘Jokeras
Online 118088-3300-OOO Örde Ergün
Gaming Center Bahis
ĠĢletmesi’ Ltd.ġti.
‘Fem Global’ Ltd.ġti.
130038-3300-OOO Koçyiğit
Fevzi
Orta 123373-3300-OOO TaĢmatov
ġirketi’
Toyçieviç
25.12.2013
Mehmet 28.08.2013
‘M-Adnan’
Kırgız-Türk
Ltd.ġti.
‘BiBuild’ Ltd.ġti.
114822-3300-OOO Genç Hayrettin
‘ĠS.TTT’ Ltd.ġti.
23132-3300-OOO
Aybek 15.10.2012
Özcan Ercan
‘Bishkek
United 124549-3300-OOO Celasun Volkan
Partners’ Insurance
and Brokers Agency’
Ltd.ġti.
19.09.2013
27.08.2012
13.09.2012
‘Kyrgyz
Ltd.ġti.
Beton’ 122434-3300-OOO Karıbaev
Sancar 21.05.2013
Kulubekoviç
‘Seyyar
Ltd.ġti.
Trans’ 124339-3300-OOO Seyyar Serkan
28.12.2012
33
2
33
3
33
4
‘Medipark’ Ltd.ġti.
120130-3300-OOO Dilekçi Sami
‘Kaynak’ Ltd.ġti.
18278-3300-OOO
‘Tandem
Ltd.ġti.
Travel’ 12481-3300-OOO
‘Bishkek
Packaging’
33
5
33
6
33
7
33
8
33
9
34
0
11.06.2013
Kızılkaya Emin
Oleynik
Maratoviç
01.03.2012
Ruslan 09.04.2004
Metal 116827-3300-OOO Alan Yılmaz
04.11.2013
Ltd.ġti.
‘Smiles
Travel’ 113702-3300-OOO
Ltd.ġti.
‘Ata
Mebel
Ltd.’ 15759-3300-OOO
Ltd.ġti.
‘Mevlana
Maden’ 123591-3300-OOO
Ltd.ġti.
Sert Hakan Bahadır
15.05.2013
Bostancı Ġsmail
15.02.2012
Küçükkibritçi
Süleyman
16.01.2013
34
1
‘Erdem
Makine’ 122980-3300-OOO Karabulut DurmuĢ
21.06.2012
Ltd.ġti.
‘Beyne Film’ Ltd.ġti.
55167-3300-OOO Karımov
Aybek 19.11.2013
Usenoviç
34
2
‘Mardin
Ltd.ġti.
34
3
34
4
34
5
34
6
34
7
34
8
34
9
35
0
35
1
35
2
35
3
Transport’ 105876-3300-OOO Baran Vecdi
24.04.2012
‘Uran’ Ltd.ġti.
55818-3300-OOO
Kozubaev
Ġsmanoviç
‘Zirveteks’ Ltd.ġti.
22764-3300-OOO
Bilgin Ayhan
‘R.Delphin’ Ltd.ġti.
119144-3300-OOO Aba Bahri
‘TaĢgar’ Ltd.ġti.
18136-3300-OOO
‘Azim TĠN’ Ltd.ġti.
119023-3300Yılmaz Hun Ertuğrul 17.12.2013
OOO
113762-3300-OOO Moenfar Reza Mirza 04.07.2013
Mohammad
‘Talas Agro’ Ltd.ġti.
Manas 21.05.2013
TaĢçı Süleyman
05.04.2013
05.07.2013
29.07.2013
‘Medikana’
Tıp 123013-3300-OOO Muratalieva Gülcan 11.10.2012
Merkezi’ Ltd.ġti.
Moldokadırovna
‘Meshk Construction 105639-3300-OOO MenteĢ Kadri
and Tourism Co’
Ltd.ġti.
‘Arke’ Ltd.ġti.
18845-3300-OOO
‘Cofarfarma’ Ltd.ġti.
131013-3300-OOO Bülbül Murat
‘Has KuruluĢ’ Ltd.ġti.
22740-3300-OOO
08.05.2009
Arslan
Gülçehra 08.08.2012
Sadıkovna
ġahin Ahmet ġamil
16.10.2013
03.08.2007
35
4
35
5
35
6
35
7
35
8
35
9
36
0
36
1
36
2
36
3
36
4
36
5
36
6
36
7
36
8
36
9
37
0
‘Öz Arslan
Ltd.ġti.
Trans’ 122755-3300-OOO Aslan Hacı
‘Efor Bishkek Ltd.’ 22442-3300-OOO
Ltd.ġti.
‘Sauber Plast’ Ltd.ġti.
‘Cyber
Ltd.ġti.
24.12.2013
Gazioğlu Kemal
07.06.2013
106224-3300-OOO Gazioğlu Emrah
20.06.2013
Money’ 123923-3300-OOO Türkmen
Gökhan
Mustafa 18.09.2012
‘Bil-Ka Ltd.’ Ltd.ġti.
17842-3300-OOO
‘Asman-Trade’
Ltd.ġti.
‘BishkekĠnternational
Machine’ Ltd.ġti.
‘YaĢam
ĠnĢaatTekstil-Turizm
Ticaret’ Ltd.ġti.
‘Asia Paper’ Ltd.ġti.
109800-3300-OOO Karagün Osman
04.03.2013
117104-3300-OOO Kağan Fatma
27.04.2012
Bayram Demir
118115-3300-OOO ġavinskaya
Ridvanovna
22.08.2007
Yuliya 17.10.2011
112965-3300-OOO Ertuğrul Recep Sabri
11.04.2012
‘Pinara
BiĢkek’ 10364-3300-OOO
Ltd.ġti.
‘Gala
Mobilya’ 25037-3300-OOO
Ltd.ġti.
‘Air Manas’ Havayolu 23626-3300-OOO
ġirketi’ Ltd.ġti.
Fehim Yenice
06.03.2002
Çınar Lütfi
14.06.2011
Alptekin Ilgar
28.12.2012
‘DetaĢ Ltd.’ Ltd.ġti.
15602-3300-OOO
Kınasakal Ati
02.07.2012
‘Perle’ Ltd.ġti.
116005-3300-OO0
Rahmanov ErgeĢbay 20.04.2012
TaĢbaltaeviç
‘Datash’ Ltd.ġti.
119238-3300-OOO Arınov
Daniyar 23.03.2012
Akmatbekoviç
‘Ruby Grup’ Ltd.ġti.
127733-3300-OOO Yakut Ahmet
‘Sadakat Ltd.’ Ltd.ġti. 2879-3300-OOO
Artukarslan Kadri
11.07.2013
23.10.1997
KAYNAKÇA
Kırgız Cumhuriyeti Milli Ġstatistik Komitesi Verileri: www.stat. kg
Ekonomi Bakanlığı web sitesi: www.ekonomi.gov.tr
Akipress Kyrgyzstan News Agency
Dünya Ticaret Örgütü web sitesi : www.wto.org
International Business Council web sitesi: www.ibc.kg
KABAR National News Agency: www.kabar.kg
KC Merkez Bankası web sitesi: www.nbkr.kg
Kırgız Cumhuriyeti Milli Ġstatistik Komitesi Verileri: Kırgız Cumhuriyeti Sosyal – Ekonomik
Durumu
Kırgız Cumhuriyeti Milli Ġstatistik Komitesi Verileri: Rakamlarla Kırgızistan
Download

2014 - Counsellor Web Sites