ENDÜSTRİ BİTKİLERİ
YAĞ BİTKİLERİ
LİF-KAUÇUK
BİTKİLERİ
NİŞASTA ve
ŞEKER BİTKİLERİ
Ayçiçeği, soya,
kolza
Pamuk, keten,
kauçuk
Şekerpancarı,
Patates
TÜTÜN-İLAÇ ve
BAHARAT BİTKİLERİ
Tütün, Anason,
Kimyon
AYÇİÇEĞİ
SİSTEMATİKTEKİ YERİ, ORİJİNİ VE YAYILIŞI
•Takım : Asterales (Campanulate)
•Familya : Asteraceae ( Compositeae )
•Cins
: Helianthus
•Tür
: Helianthus annuus L. ( 2n: 34 )
İng.Sunflower
Alm. Sonnenblume
Frn. Tournesol
Helianthus cinsine bağlı tek yıllık ve çok yıllık
67 tür Orta, Güney ve Kuzey Amerika’da doğal
yayılış göstermektedir. Bu türlerden H.annuus
ve H.tuberosus gıda amaçlı kültürü yapılan iki
türdür. Bunun yanında kültürü yapılan ancak
süs bitkisi olarak değerlendirilen türler de
vardır. Helianthus cinsine bağlı türlerin temel
kromozom
sayıları
x=17
olup;
diploid,
tetraploid ve hexaploid düzeyde kromozom
içeren türleri de bulunmaktadır.
BİTKİSEL ÖZELLİKLERİ
• Tek yıllık ve yazlık bir yağ bitkisidir.
• Vejetasyon süresi çeşit ve iklime göre
70-165 gün arasında değişir.
Kullanım Alanı
• Ayçiçeği ülkemizin tartışmasız en önemli yağ bitkisi
olup, tek başına toplam bitkisel yağ üretimimizin
yarısından
fazlasını
karşılamaktadır.
Tohumları
ortalama %40 yağ içermektedir. Ancak son yıllarda
geliştirilen çeşitlerde yağ oranı %50’lere ulaşmıştır.
Tohumlarından yağ çıkartıldıktan sonra kalan küspesi
iyi bir hayvan yemidir. Bu küspe %35 civarında protein
içermektedir.
• Sap ve tablaları yakacak olarak kullanıldığı gibi,
öğütülüp un haline getirilerek kümes hayvanlarının yem
rasyonlarına karıştırılmaktadır.
• Ayçiçeği sık ekilip, erken devrede hasat edilmek
suretiyle yeşil yem olarak hayvan beslenmesinde
kullanılabileceği gibi, silaj yapımında da kullanılabilir.
• Ayçiçeği aynı zamanda çerez olarak da
tüketilmektedir.
• Sık ekim yapıp erken devrede sürülerek
toprağa karıştırılmak suretiyle, yeşil gübre
olarak değerlendirilir.
• Sap ve tablaları yakıldığında geriye kalan
külü yaklaşık %40 oranında potasyum
içerdiğinden, bu kül toprağa karıştırılmak
suretiyle
potasyum
bakımından
zenginleştirilmektedir.
• Ayrıca sap ve tablaları kağıt yapımında
kullanılır.
• Ayçiçeği, halk hekimliğinde tıbbi amaçlarla
tedavide kullanıla gelmiştir. Bu amaçla sığır
dili şeklindeki sarı renkli steril çiçekleri,
yaprakları,
kökleri
ve
polenleri
kullanılmaktadır. Yaprak ve çiçek çayları
ateş düşürücü ve göğüs yumuşatıcı olarak
kullanılmaktadır.
• Elek ve selektör altında kalan daneler kuş
yemi olarak değerlendirilmekte ve kümes
hayvanlarına
verilmektedir.
Ayrıca
ssp.annuus alt türüne ait çeşitler süs bitkisi
olarak yetiştirilmektedir.
KÖK
• Ayçiçeğinde ana gövdeyi takip eden kısa
fakat
sağlam
bir
kazık
kök
bulunmaktadır. Bu kök fazla derinlere
inmez. Buna bağlı olarak çok sayıda yan
kökler ve saçak kökler gelişmektedir.
Ana köke bağlı yan kökler oldukça
sağlam olup, bitkinin toprağa iyi
tutunmasını sağlar. Genel olarak kazık
kök (150-270cm) 3 m kadar derinlere
inebilmekte, yaklaşık (60-150cm) 80 cm
yanlara doğru uzamaktadır.
• Kök sistemi fazla kuvvetli değildir.
Aşırı yağış ve sulamalardan sonra
esebilecek kuvvetli rüzgarlarla tablası
iyi gelişmiş bitkiler yatabilir.
SAP
• Ayçiçeği dik gelişen kuvvetli bir gövdeye
sahiptir. Bitki boyu ortalama 1.5-2m
(50cm-5m) kadardır. Kuru şartlarda bitki
boyu 70-80 cm’ ye kadar düşmekte, uygun
topraklarda sulama ile beraber 3 m’ ye
kadar boylanma olmaktadır.
• Sap yuvarlak, üzeri kaba tüylerle kaplı, içi
süngerimsi bir özle dolu ve boğumlu
yapıdadır. Boğum sayısı ve boğumlar arası
mesafe bitki boyu üzerine etkilidir. Kısa
boylu çeşitlerde boğum sayısı azalmaktadır.
• Sap çapı 1-2 cm’ den, 10 cm’ ye kadar
değişmekle beraber çoğunlukla 3-6 cm
arasındadır.
• Sap gelişme devresinde yeşil, olgunlaşma ile
beraber
kahverengi-sarımsı
bir
renge
dönüşmektedir. Sapın yapısında yüksek
oranda selüloz ve lignin bulunmakta, bu
nedenle
selüloz
sanayinde
değerlendirilmektedir.
• Kültürü yapılan ayçiçeklerinde zaman zaman
dallanma görülmektedir. Bu konuda çeşitler
arasında farklılık bulunmakta, yabani çeşit
özelliği olan bu durum istenmemektedir.
YAPRAK
• İri ve gösterişlidir.
• Yaprak şekli mızrak, ters mızrak veya
kalp şeklinde olabilir.
• Uzun bir yaprak sapı vardır. Yapraklar
üç ana damarlı olup, yaprak sapı
uzunluğu 10-30 cm arasında değişir.
• Yaprakların üzeri hafif tüylüdür.
• Yaprak rengi genç devrede açık veya
koyu yeşil iken olgunlaşma ile sararır.
• Yapraklar sapa almaşıklı olarak
dizilmişlerdir.
• Yaprak sayısı bitki boyuna göre 10-30
adet arasında değişir.
• Yaprakların kenarı hafif düz veya
hafif testere dişli olabilir.
ÇİÇEK
• Ayçiçeğinde çiçek yapısı genel olarak
tabla
şeklindedir.
Asteraceae
familyasının diğer türlerinin aksine,
ayçiçeğinde çiçek tablası oldukça
büyüktür. Tablanın dış kısmında brakte
yapraklar bulunmaktadır.
• Bir ayçiçeği tablasında iki tip çiçek
bulunmaktadır. Bunlar steril (kısır)
çiçekler ve fertil (verimli) çiçeklerdir.
Steril Çiçekler
• Tablanın
dış
kısmında
brakte
yapraklardan hemen sonra iki sıra
halinde dizilmiş, dil şeklinde ve sarı
renkte olan çiçeklerdir. Bu çiçekler kısır
çiçeklerdir.
Çiçek
tozu
meydana
getirmezler ve döllenme özellikleri
yoktur. Dolayısıyla tohum bağlamazlar.
Sayıları 50-100 adet arasında değişen,
güzel görünüşlü steril çiçekler arı ve
böceklerin tablaya cezbedilmesinde rol
oynarlar.
Fertil Çiçekler
• Tablanın ortasında iç içe daireler şeklinde
dizilmiş, erkek ve dişi organları bir arada
bulunan (erselik çiçek) çiçeklerdir. Her bir
çiçeğin dış kısmında 2 adet muhafaza yaprağı
vardır. Rengi çeşit ve tohum rengine göre
değişir. Taç yapraklar boru şeklinde uçta 5
parçalı ve sarı renktedir. Taç yaprağın içinde 5
adet erkek organ ve iki stigmalı ve tek
yumurtalıklı 1 adet dişi organ bulunmaktadır.
Fertil çiçeklerin sayısı tabla genişliğine bağlı
olarak 800-2000 adet arasında değişmektedir.
ÇİÇEK
Ayçiçeğinde Tabla Şekli
• Ayçiçeği yabancı döllenen (allogam) bir
bitkidir. Düşük oranlarda kendine döllenme
(autogami) de görülmektedir. Ayçiçeğinde
protandri (erkek organların, dişi organlardan
önce dölleme olgunluğuna gelmesi durumu)
bulunmakta olup, bu durum yabancı
döllenme
oranını
artırmaktadır.
Fertil
çiçeklerde tozlanma ve döllenme, buna bağlı
olarak tohum olgunlaştırma tablada dıştan
içe doğru olmaktadır. İklim koşullarına bağlı
olarak her gün 1-4 sıra çiçek açar. Tablanın
tamamı ortalama 8-10 günde çiçeklenmesini
tamamlar.
Meyve ve Tohum
• Yumurtalık döllendikten sonra gelişerek meyveyi ve
meyve içinde tohumu meydana getirmektedir.
• Tohum kabuğu sert yapıda olup, renk olarak siyahtanbeyaza, griden-alaca renge kadar geniş varyasyon
göstermektedir.
Aynı
zamanda
çeşitler
arasında
tohum ağırlığı ve iriliği bakımından büyük farklılıklar
bulunmaktadır.
• Bin tohum ağırlığı çeşitler arasında ve yağlık-çerezlik
olma durumuna göre 40 ile 200 g arasında değişim
göstermektedir.
Meyve ve Tohum
Ayçiçeği Tohumunun Kimyasal
Yapısı
İçindeki Maddeler
Su
Oransal Değerleri (%)
6-11
Ham yağ
35-50
Ham protein
15-25
Selüloz
15-30
Karbonhidrat
10-20
Kül
3-5
OROBANŞ (Orobanche cumana)
• Hastalık ve zararlılar dışında kalan, halk
arasında canavarotu veya verem otu da
denen orobanş (Orobanche cumana Wallr.
Syn: O. cernua Loefl), ayçiçeğinde önemli
zararlar meydana getiren parazit bir bitkidir.
Bu parazit bitkiye ait tohumlar çimlenerek,
ayçiçeğinin
köklerine
yapışmakta
ve
bitkilerin
öz
suyunu
emerek
zarar
yapmaktadır. Söz konusu bu parazit
tohumlarının yapılan araştırma sonucunda
toprakta canlılığını 10-15 yıl süreyle
koruyabildiği belirlenmiştir
Kolza’da Orobanş Zararı
Download

ayçiçeği