Minority Consultative Mechanisms in Kosovo
Adem Beha and Gëzim Visoka
About the authors:
Adem Beha holds a Masters in Civil Society and Local Development from the
University of Prishtina, Graz and Galway. Mr. Beha completed his BA studies in Political
Science at the University of Prishtina and during 2009 he completed a Postgraduate
Certificate in Conflict Resolution Skills from Coventry University. Mr. Beha has
extensive
experience
on minority rights, sustainable
development, conflict
transformation and peace‐building in Kosovo.
Gëzim Visoka is a PhD Candidate in Politics and International Relations at Dublin City
University. He recently completed his MA in European Politics with distinction at the
University of Sussex, where he held an OSI/Chevening scholarship. In 2009, Mr. Visoka
completed a Postgraduate Certificate in Conflict Resolution Skills from Coventry
University. He completed his undergraduate studies of Political Science and Law at the
University of Prishtina in Kosovo and has over five years experience working with non‐
profit and international organizations in Kosovo, including the UNFPA.
‐2‐
Acknowledgment:
Several people contributed to the preparation of this policy research. Bekim Syla and
Avdullah Mustafa from the Roma and Ashkalia Documentation Center supported the
technical organization of field research and arranged interviews with various
stakeholders. This policy research also benefited from valuable comments and
suggestions provided by Rand Engel, Grace Bolton, Karászi G. Fruzsina, and Elisabeth
Gross.
We would also like to thank the Roma, Ashkali, and Egyptian political representatives
and civil society activists whose participation made this research possible.
Finally, we would like to thank the Embassy of Switzerland in Prishtina for financing
the publication of this policy research.
Adem Beha and Gëzim Visoka
Prishtina, November 2010.
‐3‐
Roma and Ashkalia Documentation Centre
The Roma, Ashkalia Documentation Centre (RADC) was established in 2004 as a
nongovernmental initiative to improve the civic condition of Roma, Ashkalia and
Egyptian communities in Kosovo through policy development and advocacy,
community support and mobilization, and partnership with civil society groups.
Since its establishment, RADC has been a committed organization to promote the
fundamental rights and interests of Roma, Ashkalia and Egyptian throughout Kosovo
and protect the desperate socio‐political needs. To fulfil this holistic mission, RADC has
established sustainable partnership and cooperation with influential international
organizations and has served as a reliable local partner in addressing effectively the
needs and interests of most vulnerable communities in Kosovo.
Of particular importance, RADC has worked with European Roma Right Centre to
address discrimination issues among Roma, Ashkalia and Egyptian communities by
empowering civil society organizations, and raising the awareness among the rule of
law institutions and lawyers in Kosovo. Together with Minority Rights Group
International, RADC has been a watchdog entity to ensure that minority communities
in Kosovo are not excluded from the EU accession process and the benefits that come
from it. RADC has also worked with France NGO CCFD to support the forced
repatriated families from Roma, Ashkalia and Egyptian communities. Of significant
importance, RADC together with CRP/K has assisted over 10,000 Roma, Ashkalia and
Egyptians in obtaining civil documents.
Contact information:
Roma and Ashkalia Documentation Center (RADC)
Fehmi Agani st. No 10, Prishtine
+38138 248 680
[email protected]
‐4‐
Contents
I. Executive Summary …………………………………………………………………………………………… 7
II. Theoretical and legal framework . …………………………………………………………………….. 11
III. Minority participation before and after Kosovo’s independence ………………………. 18
IV. Mandate and structure of special consultative mechanisms ……………………………... 29
V. Assessing performance and achievements …………………………………………………………34
VI. Conclusion: Towards effective participation and performance . ………………………..45
VII. Bibliography ………………………………………………………………………………………………… 50
‐5‐
Frequently used abbreviation
CCC
Communities Consultative Council
CoE
Council of Europe
CRIC
Committee on Rights and Interests of Communities
CSO
Civil Society Organization
CSS
Comprehensive Status Settlement
EC
European Commission
ECMI
European Centre for Minority Issues
FCNM
Framework Convention for the Protection of National Minorities
ICO
International Civilian Office
ICR
International Civilian Representative
KDI
Kosovo Democratic Institute
KRAEF
Kosovo Roma, Ashkali, and Egyptian Forum
KTC
Kosovo Transitional Council
NATO
North Atlantic Treaty Organization
NGO
Non‐Governmental Organization
OCA
Office for Community Affairs
OSCE
Organization for Security and Co‐operation in Europe
RADC
Roma and Ashkali Documentation Center
RAE
Roma, Ashkali, and Egyptian
UNMIK
United Nations Interim Administration Mission in Kosovo
‐6‐
I. Executive Summary
Accommodating the interests and rights of minorities is considered as one the essential
prerequisites for making democracy work in Kosovo. Recently, a broad scope of
consultative mechanisms are developed by different states to provide national
minorities with sufficient space to participate in decision‐making, contribute in
reviewing legislative initiatives and coordinate development programmes. In Kosovo,
since the end of conflict in 1999, promoting minority rights and ensuring their public
participation has been one of the main priorities of international involvement and
Kosovo authorities. The integration of minorities in society was seen as a precondition
for durable peace and social stability in Kosovo. In 2008, most of the EU member states
and the USA supported the ‘supervised independence’ of Kosovo on the bases of
fulfilling the Ahtisaari’s Comprehensive Status Settlement Proposal which was
concerned to a large extent with the protection of national minorities and ensuring
their participation in public life through various constitutional commitments and
policy mechanisms. Today, Kosovo has embodied in its constitution and in various laws
an extensive platform for minority rights and mechanisms that seek to ensure an
enhanced role in co‐decision, consultation, and coordination of policies concerning
minority rights and interests. Assessing the performance and the effectiveness of these
mechanisms two years after their establishment is timely and necessary. Therefore,
this study will analyse the work and achievements of these minority consultative
mechanism, in particular regarding Roma, Ashkali, and Egyptian communities. It seeks
to provide constructive recommendations to improve performance in delivering on
their mandates.
The study is organized in three parts. In the first part, the theoretical and legal
framework will explore the best practices for functional operation of minority
consultative bodies in different contexts. Also it discusses the mandates and
organization of consultative bodies and explores the critical components that ensure
the effectiveness. It also provides a comprehensive assessment of minority rights and
participation before and after the independence of Kosovo which establishes the
political and legal context for discussing the minority representative mechanisms
‐7‐
nowadays. The second part will also explore the political and societal background of
Roma, Ashkali, and Egyptian communities in Kosovo. The third part explores the
mandate and structure of three consultative bodies: the Communities Consultative
Council based in the Kosovo President’s Office; the Committee on Rights and Interests
of Communities, based in the Kosovo Assembly; and the Office for Community Affairs
established within the Office of Kosovo’s Prime Minister. This study focuses on the
Roma, Ashkali, and Egyptian communities’ representation within these bodies and
explores the performance and the challenges that these three consultative bodies face
in addressing their respective rights, needs and interests. Accordingly, a critical
assessment of the performance of these bodies during the last two years will evaluate
and identify main challenges and obstacles that have constrained their effective
performance.
The core finding of this study is that Roma, Ashkali, and Egyptian representatives in the
co‐decision, consultation, and coordination mechanisms have achieved limited success
due to lack of inter‐institutional cooperation and coordination; lack of meaningful
engagement in reviewing and commenting on legislative and policy initiatives; political
interference of government; and the lack of attention of the Kosovo Government to
these communities, focusing instead on the Serb community. These shortcomings are
also result of lack of human capacities and qualified members, lack of sufficient
resources, and lack of commitment of Roma, Ashkalia, and Egyptian representatives to
utilize meaningfully these mechanisms. The overall weakness of Roma, Ashkalia, and
Egyptian representation in these consultative mechanisms is also affected by the
broader dysfunctionality of Roma, Ashkalia, and Egyptian political community and civil
society which reflects generally the barriers that these communities face for effective
participation in Kosovo’s public sphere.
As it will be explored in the study, one of the primarily functions of minority
consultative mechanisms is to organize and mobilize minority communities through
building the capacities of minority representative groups and coordinating activities
among different groups. However, this study reveals that in Kosovo there is not
sufficient cooperation and coordination of efforts between Roma, Ashkalia, and
‐8‐
Egyptian political representatives and Roma, Ashkalia, and Egyptian civil society
organizations. In general, there is a dynamic of competition and clashes between these
two sides in terms of allocating development and humanitarian assistance for the RAE
population, in supporting political parties and platforms, and in terms of identity
politics and cultural affiliation.
The minority consultative mechanisms are also entitled to initiate legislative process,
and to review and comment on legislative initiatives to observe compliance with
minority rights standards and interests. Since its establishment in 2008, the Roma,
Ashkalia, and Egyptian representatives in the Communities Consultative Council have
commented on a small number of laws and policies. It has managed to comment on
legislation related to Roma, Ashkalia, and Egyptian education and employment;
however the results of such efforts are still pending. This research reveals that
generally among the Roma, Ashkalia, and Egyptian representatives in the Council there
is lack of initiative beyond regular meetings, which is mainly affected by their lack of
capacities, political powerlessness, and lack of financial incentives to comment on
legislation and pursue institutional advocacy. Minority consultative mechanisms are
also engaged in developing, implementing and evaluating governmental programmes
dedicated to minority communities. In the Kosovo context, the Office of Community
Affairs is in an ideal position to perform these tasks; however, so far there have been
several shortcomings as a result of political interference in allocation of resources and
setting of priories, internal overlapping of activities, and unequal priority given to the
Serb minority.
While the best practices of minority consultative bodies, elsewhere, stipulate that these
bodies have the potential to contribute to enhancing minority rights through reporting
to international human and minority rights monitoring bodies, in Kosovo the
consultative bodies do not explicitly exercise this task. Despite the fact that, the
International Civilian Office (ICO) has been instrumental in overseeing the
establishment of a Communities Consultative Council at the President’s Office, there is
criticism that the International Civilian Representative (ICR) has ignored on several
occasions the inquiries of some Roma, Ashkalia, and Egyptian representatives in the
Council and in the CRIC for consultation and support.
‐9‐
The findings of this paper are the outcome of field research and interviews with Roma,
Ashkalia, and Egyptian representatives in the three consultative bodies conducted
during June 2010 and of a desk review of relevant academic literature, Kosovo’s
legislation and policies, observation of meetings, assessment reports, and regular
reports from these minority consultative bodies in Kosovo. Most of the interviewees
have decided to remain anonymous due to the sensitive nature of information
provided and their present mandates in these consultative bodies.
‐ 10 ‐
II. Theoretical and Legal Framework
2.1 General reference to effective political participation
Marc Weller notes that ‘full and effective participation of national minorities in public
life has established itself as a right in international documents concerning the
protection of national minorities’.1 Political participation in different contexts has been
crucial in promoting democratic values across populations, in generating trust in
political institutions, and in promoting free, competitive political behaviour.2
Particularly, in post‐conflict societies creating conditions for accommodating and
integrating the rights and interests of minority groups is critical for transforming the
conflict, regaining trust, and reconciling and normalizing social relations between
different culturally distinct groups.
Effective participation of minorities is important to achieve these ends. There are three
essential conditions that enable effective participation. First, authorities should
establish a positive political climate across the entire society, where minority groups
feel free to access public institutions, without fear, intimidation and harassment.
Second, authorities should respect the linguistic, cultural and religious differences of
their minority groups. Third, the rights of association should be ensured and minority
groups should enjoy the right to channel their interests through political parties, social
movements, and advocacy networks.
The effective participation of minorities in decision‐making processes is emphasised
by several regional and international organizations and codified in various political and
legal documents. The Framework Convention for the Protection of National Minorities
(FCNM) of the Council of Europe outlines that states parties should create:
1
Marc Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, in Marc Weller and Katherine Nobbs,
eds., Political Participation of Minorities: A Commentary on International Standards and
Practice, Oxford University Press, Oxford, 2010, p. 482.
2
Ian McAllister & Stephen White, ‘Conventional Citizen Participation’, in Christian W.
Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds.,
Democratisation, Oxford University Press, Oxford, 2009, p.186
‐ 11 ‐
conditions necessary for the effective participation of persons belonging to
national minorities in cultural, social and economic life and in public affairs, in
particular those affecting them.3
Increasingly, the participation of minorities through consultative mechanisms is taking
place as an important form of addressing minority issues. The OSCE 1999 Lund
Recommendations for the Effective Participation of National Minorities in Public Life
outlines that:
States should establish advisory or consultative bodies within appropriate
institutional frameworks to serve as channels for dialogue between governmental
authorities and national minorities. Such bodies might also include special purpose
committees for addressing such issues as housing, land, education, language, and
culture. The composition of such bodies should reflect their purpose and contribute to
more effective communication and advancement of minority interests. 4
However, Joseph Marko observes that Article 15 of the FCPNM with regards to
‘effective participation’ is vague as it does not define either ‘effective’ or
‘participation’.5 Therefore, in order to understand this Article it is necessary to take
into account the spirit of FCPNM which is based upon the principles of integration of
minorities into public affairs. Article 15 of the FCPNM is about integration of minorities
into public affairs through ‘guaranteed instruments’ of representation and
participation in decision‐making, especially in those decisions that affect minority
rights.
3
Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, 1995,
Art. 15; Similarly, the United Nations3 and the OSCE3 have emphasised the right of
minorities to participate effectively in decision‐making on national, regional and local
levels.
4
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities in
Public Life, 1999, para.12, p.10.
5
Joseph Marko, Effective Participation of National Minorities: A Comment on Conceptual,
Legal and Empirical Problem, Committee of Experts on Issues Related to Protection of
National Minorities, DH‐MIN, Strasbourg, 2006, para. 1, p. 3
‐ 12 ‐
2.2 A Typology of Minority Consultative Bodies
Weller distinguishes four types of minority consultative bodies according to the type of
consultation activity: co‐decision mechanisms; consultation mechanisms; coordination
mechanisms; and minority self‐governance mechanisms.6 The co‐decision mechanism
is a typical form of power‐sharing between different ethnic groups in multiethnic or
divided societies. Accordingly, minority groups are entitled to certain legislative and
executive powers when it comes to protecting their rights and interests in the policy‐
making and policy‐implementation process. Weller distinguishes two sub‐types in co‐
decision mechanisms: soft and hard form of co‐decision.7 While the former is
applicable when legislation or policy cannot be approved without considering the
views of minorities, the latter is when minority groups have a right to legislative
initiative, and potential to block legislative and policy initiatives affecting their rights
and interests.
Concerning the consultation mechanisms, there are different variations but they have
in common the consultative inter‐action between minority political and civil society
representatives and the governmental bodies which aim to incorporate the views,
concerns and interests of minorities in the process of policy planning, implementation,
and evaluation. In these mechanisms, minority representatives set up themselves the
conditions of membership, types of activities and division of tasks. The resources and
funding come from the public budget. Concerning the third variant, Weller considers
that the coordination mechanisms are not ‘genuine minority consultative bodies’, but
mainly coordination points between different governmental sectors that address
minority affairs. Nonetheless, minority representative may be consulted by these
coordination mechanisms to better approach minority issues. Finally, minority self‐
governance mechanisms are present in situation when minority groups enjoy regional,
cultural and political autonomy and the consultative mechanisms are established to
maintain regular contacts with central government institutions.
6
7
Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, p. 483.
Ibid, p.483.
‐ 13 ‐
2.3 Functional performance
Parallel to exploring the typology of minority consultative bodies, it is important to
discuss what functions and activities perform, how they are organized, and what are
critical issues to ensure effectiveness. One of the Lund Recommendations indicated
that consultative mechanisms should be mandated with tasks that enable them to:
...raise issues with decision makers, prepare recommendations, formulate
legislative and other proposals, monitor developments and provide views on
proposed governmental decisions that may directly or indirectly affect
minorities. 8
The Council of Europe Advisory Committee on the FCNM has grouped four
comprehensive functions of minority consultative bodies: a) organization, mobilization
and coordination among minority representative organizations; b) contribution to the
drafting of legislation; c) contribution to governmental programming; and d)
participation in reporting to international mechanisms.9
The first function of minority consultative bodies is to organize and mobilize minority
communities through building the capacities of minority representative groups and
coordinating activities between different groups. Moreover, the consultative bodies are
also tasked to maintain public visibility, communicate with their respective
communities, and share information with general public.10 While these organization,
mobilization and coordination tasks to help enhance the effectiveness of these
consultative mechanisms, Weller argue that ‘another benefit arising from this function
is the facilitation of inter‐ethnic dialogue that is particularly useful in states where
8
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities in
Public Life, 1999,
Section D. Advisory and Consultative Bodies, point 13, p. 8.
9
Council of Europe, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, Committee of Experts
on Issues Related to Protection of National Minorities, DH‐MIN(2006)012, Strasbourg, 20
October 2006 para.41, p.11
10
CoE, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, para.41, p.11
‐ 14 ‐
ethnic tensions persist’11. This function is often an attribute of consultative
mechanisms. The second function is involvement in drafting of legislation related to
national minorities. This function covers initiating a legislative process, reviewing and
commenting on legislative initiatives to observe the compliance with minority rights
standards, campaigning to support drafting or revising of legislation relevant to
minority communities, and raising awareness on the implementation of legislation and
policy relevant to minority interests.12 In principle, this function of drafting legislation
is often an attribute of co‐decision and consultative mechanisms.
The third function of minority consultative bodies is engagement in developing,
implementing and evaluating governmental programmes dedicated to minority
communities. This include participating in assessing the community needs, setting
policy priorities, disseminating information, fund‐raising, and monitoring and
evaluating the performance of programmes.13 The fourth function of minority
consultative bodies is establishing and maintaining relations with international
organizations. These bodies have the potential to engage with donors to set priorities
and collaborate in implementing programmes dedicated to minorities. Furthermore,
they have the potential to contribute to enhancing minority rights through reporting to
international human and minority rights monitoring bodies.14
While exploring which functions of these consultative mechanisms are essential,
establishing how these mechanisms operate by looking at the membership, working
methods and resources is of high importance as well. Concerning membership, it is
established that all minority communities should be equally represented and they
should serve the purpose of contributing to more ‘effective communication and
advancement of minority interests’15. In most of the cases, minority representative
bodies have also representatives from government and other public institutions. The
11
Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, p. 491.
CoE, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, para.42, p.12
13
Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, p. 492.
14
CoE, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, para.44, p.13
15
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities in
Public Life, 1999, para.109, pg.10
12
‐ 15 ‐
selection of members should reflect minority ownership, and follow a democratic,
accountable and transparent process. The quality of members is important as it is
critical to ensure effective performance and implementation of mandates. Some of the
criteria for the selection of minority representative groups and individuals reflect the
ability to represent the relevant community, relevant expertise, and organizational
capacities.16 Working methods should also reflect minority ownership in determining
the work programme. The work of consultative mechanisms should be transparent and
provide information to the general public. Work programmes often prioritize which
legislation needs to be reviewed, how to improve different areas, determine needs, and
establish how to evaluate programmes and disseminate information about activities. It
is noted that the domination of governmental representatives in determining the work
programme and the rules of conduct should be avoided to reflect the minority
ownership and essential internal engagement.17
The effective functioning of minority consultative bodies requires also adequate
resources.18 Often the funding of these bodies comes from the government public
budget. Such funding must be politically unconditional and not influence in the process
and outcomes of these bodies. Weller asserts that some decisions on the allocation of
funds should be given to the minority bodies.19 The funding should cover three areas:
costs for technical and operational support of the bodies; funding projects and
activities as determined in the work programme; and channeling funding through
consultative bodies to support activities of minority representative groups.20
Nonetheless, the minority ownership in allocating the resources should be followed by
a transparent and accountable process which avoids conflict of interests and misuse of
resources. Finally, the quality of results is determinant justification for their
establishment and operation. The effective participation of minorities and the
successful functioning of minority consultative bodies are depended on the
16
Criteria from the Finnish Advisory Board on Ethnic Relations, in Weller, ‘Minority
Consultative Mechanisms’, p. 496.
17
Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, p. 499.
18
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities in
Public Life, 1999, para.109, pg.10
19
Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, p.499.
20
Ibid, p. 499.
‐ 16 ‐
commitment and dedication of government and the minority representative. The work
of these bodies should be visible and inclusive for members of minorities and general
public.
‐ 17 ‐
III. Minority participation before and after Kosovo’s independence
In June 1999, NATO’s military intervention was followed by a civil intervention when
the UN was tasked to govern Kosovo through its Interim Administration Mission in
Kosovo. UNMIK was to provide Kosovo with a ‘transitional administration while
establishing and overseeing the development of provisional democratic self‐governing
institutions to ensure conditions for a peaceful and normal life for all inhabitants in
Kosovo.’21 Hence, a non‐majoritarian democracy was established based on the power‐
sharing arrangements that aimed at reconciling different ethnic groups through a
proportional electoral system and broad mechanisms for representation in Kosovo.
The
proportional electoral system
had a significant
impact on minority
representation22, and institutional arrangements were designed in such a way to
represent all ethnic groups. The power‐sharing arrangements were introduced initially
with the Kosovo Transitional Council, and later embodied in the 2001 Constitutional
Framework on Self‐Government of Kosovo, and most recently with the Ahtisaari’s
Comprehensive Status Settlement and Kosovo Constitution.
3.1 Minority Participation under UNMIK
Immediately after the 1999 conflict, UNMIK established the Kosovo Transitional
Council (KTC) as a consultative body of the Joint Interim Administrative Structure
between UNMIK and local political leaders, which aimed to bridge the communication
between local representatives of different ethnic groups in Kosovo and international
community. Out of eight members who were part of a working group at the KTC, only
one was coming from the Roma community (Haxhi Zylfi Merxha). At that time, no
21
UNMIK, Factsheet‐June 2008,United Nations Interim Administration Mission in Kosovo,
Prishtina, 2008, p.1.
22
Florian Bieber, ‘Introduction: Political Parties and Minority Participation’, in Florian
Bieber, ed., Political Parties and Minority Participation, FES, Skopje, 2008, p. 23.
‐ 18 ‐
representative from the Ashkali and Egyptian communities were invited to join this
consultative body.23
In the following years, UNMIK and the international community created legal and
political mechanisms guaranteeing minorities’ representation in national executive and
legislative bodies. At the central and local levels, minority co‐decision and consultative
bodies were established to ensure broad minority participation in post‐conflict Kosovo.
The 2001 Constitutional Framework created a comfortable environment for minority
participation, guaranteeing reserved seats in the Kosovo Assembly, where out of 120
seats, 20 were allocated for minority communities of which ten for Serbs, four for
Roma, Ashkalia, and Egyptian, three for Bosniaks, two for Turks, and one for Gorans.
The seats for each of these minorities were dedicated to parties, coalitions, citizens’
initiatives and independent candidates representing these communities.24 Within the
Assembly of Kosovo, a Committee on Rights and Interests of Communities (CRIC) with
co‐decision powers was established. CRIC was granded with hard co‐decision authority
and tasked to review laws and make recommendations on draft‐laws with a view to
ensuring that Community rights and interests are adequately addressed and submit
these recommendations to the relevant Functional Committee or to the Assembly as
appropriate25.
Regarding the representation in the executive branch, the Constitutional Framework
ruled that at least one of the Ministers in the Kosovo Government should be from the
Kosovo Serb Community and one from another Community. It was also ruled that the
‘selection of these Ministers and their responsibilities shall be determined after
consultation
with
parties,
coalitions
or
groups
representing
non‐majority
Communities.26 At the municipal level, minority communities in Kosovo also enjoyed a
23
Marcus Brand, “The Development of Kosovo Institutions and Transition of Authority from
UNMIK to Local Self‐Government”, Centre for Applied Studies in International Negotiations
(CASIN), Geneva, January 2003,p. 11‐20; See, in detail, the composition of the working
groups of KTC: http://www.unmikonline.org/1styear/ktc.htm, (Accessed on 16 August
2010)
24
Constitutional Framework on Interim Self‐Government in Kosovo, Section 9, 2001.
25
Ibid, Section 9, 9.1.3, 2001.
26
Ibid, Section 9.3.4 (c), 2001.
‐ 19 ‐
number of mechanisms to protect their rights and interests. In the spirit of the
Constitutional Framework, UNMIK Regulation 2000/45 provided legal provisions to
ensure minority representation. In cases of sizable minority population at the local
level, a Communities Committee, a Mediation Committee and a Communities Office
were established. The purpose of these consultative mechanisms was to represent
minorities and to ensure that they enjoy, on an equal basis, civil, political, economic,
social and cultural rights, and fair and equal employment opportunities in municipality
service at all levels 27.
During the 2006‐2007 negotiations to determine Kosovo’s final status, a Community
Consultative Council composed mainly with non‐Serb minorities in Kosovo was
established by Kosovo negotiation team to ensure that these communities would have
an input into the Kosovo delegation and be represented by it. This Council developed ‘a
detailed platform on minority rights protection in the future Kosovo that was formally
presented in Vienna by the Kosovo delegation’28. The Council’s contribution was given
consideration and accordingly incorporated in the UN Special Envoy’s Comprehensive
Status Settlement Proposal which formed the basis for Kosovo’s ‘supervised
independence’ declared in February 2008 and the legal and political framework for
minority rights and participation afterwards.
3.2 Minority participation after Kosovo’s declaration of independence
The expanded legal framework after the independence of Kosovo guarantees minority
communities the right to representation, among other rights. The Constitution of
Kosovo and the Law on the Protection and Promotion of the Rights of Communities are
the core legal documents that provide the framework for community representation.
The structure of Kosovo’s political institutions seeks to reflect the ethnic diversity of
Kosovo’s population. Twenty out of the 120 seats of the Kosovo Assembly are
guaranteed for representation of non‐majority communities. A permanent Committee
27
UNMIK Regulation No. 2000/45 on Self‐Government of Municipalities in Kosovo, Article.
23.4b, 2000.
28
Marc Weller, Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independence, Oxford
University Press, Oxford, 2008, p.197.
‐ 20 ‐
on Rights and Interests of Communities is inherited from the 2001 Constitutional
Framework with hard decision‐making power that guarantees the vital interests of
communities are included in the process of law‐making.
Similarly, the institutional design of Kosovo’s Government reflects participation and
inclusion to public institutions for communities. It is regulated that the Serb
community will lead a Ministry, while two others must be led by none‐majority
communities. The Law on Protection and Promotion of the Rights of Communities and
their Members in Kosovo adapted on 2008 is a comprehensive law which guarantees a
wide scope of rights, including: cultural rights (Article 5), the right to language (Article
4), the right to identity (Article 2), the right to full and effective equality, the right to
media (Article 6), and the right to education (Article 8). Article 11 promotes the right
to political participation by highlighting that communities ‘shall have the right to
effective participation in political decision making at all levels of government’.29
Parallel to this, the right of representation of communities in Kosovo is ensured at the
municipal level. The Law on Local Self‐Government, adopted three days after Kosovo’s
declaration of independence highlights that in the case a minority community consists
at least ten percent of the overall municipal population, they are entitled to have their
Deputy Mayor for Communities.30 This law provides, that if ten percent of the overall
municipal population belongs to a non‐majority community, for the post of the
Chairperson of the Municipal Assembly for Communities is invoked, who is responsible
for acting as a focal point in addressing non‐majority communities’ concerns at the
municipal level.31
In 2009, the Council of Europe Commissioner for Human Rights observed that ‘the
Constitution provides a good legal framework for human rights protection’, however
he ‘underlines that it is now incumbent on the authorities, including the local
29
Kosovo Assembly, Law on the Protection and Promotion of the Rights of Communities
and their Members in Kosovo, Law No. 03/L‐047, 13 March 2008, Article 11.1.
30
Kosovo Assembly, Law on Local Self government, Law Nr. 03/L‐040, 20 February 2008,
Art. 60.
31
Ibid, Art. 54
‐ 21 ‐
authorities, to put these commitments into practice’32. Despite completion of legal
framework on minority rights and participation, several actions are considered as
fundamental for the integration of minorities in post‐independence Kosovo including:
public participation which would ensure adequate representation and association
rights in the public sphere; integration in public institutions, especially in the sector of
governance, rule of law and human rights protection; establishment of appropriate
inclusive education and health facilities, promotion of independent media, as well as
the physical security and equal human rights protections, and community identity
development.33
3.3 The political participation of Roma, Ashkalia, and Egyptian communities
Although Kosovo institutions have created a comprehensive legal framework with
regards to community rights and their political representation, Roma, Ashkalia, and
Egyptian communities34 are considered the most vulnerable communities in Kosovo35.
The political position of Roma, Ashkalia, and Egyptian communities has improved since
the establishment of UN transitional administration in Kosovo over a decade ago, but
this is mainly limited to improved representation in central and municipal
governments. Roma, Ashkalia, and Egyptian communities continue to be exposed to
discrimination in all spheres of daily life: in education; access to health care;
reconstruction of destroyed property; decision‐making processes; participation in
32
Council of Europe, Report of the Council of Europe Commissioner for Human Rights’
Special Mission to Kosovo, CommDH(2009)23, 23 – 27 March 2009, p.5. Text available at:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instranet.CmdB
lobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage=2, (Accessed on
15 August 2010).
33
KIPRED, Integration of Minority Communities in the Post Status Kosovo. Kosovo Institute
for Policy Research and Development, Policy Research Series, Prishtina, 2006.
34
For an overview of the history and identity of the Roma, Ashkalia, and Egyptian
communities see: Neol Malcolm, Kosovo, A Short History, Oxford University Press, Oxford,
2002, p.205‐9; Angus Fraser, The Gypsies (The Peoples of Europe), Wiley‐Blackwell, London,
1995, p.45‐56.; Clive Baldwin, Minority Rights in Kosovo under International Rule, MRGI,
2006.; Jan Briza, Minority Rights in Yugoslavia, MRGI, 2000.
35
HLC, Ethnic Communities in Kosovo in 2007 and 2008, Humanitarian Law Centre,
Prishtina, 2008.; Council of Europe, Report of the Council of Europe Commissioner for
Human Rights’ Special Mission to Kosovo, CommDH(2009)23, 23 – 27 March 2009, p.23
‐ 22 ‐
supported return programmes. While the concerns of the Serbian community continue
to attract the interest and funding of the international community, members of
Kosovo’s Roma, Ashkalia, and Egyptian communities receive less attention.36 Indeed,
the overall political emancipation of these communities in Kosovo is held hostage to
several factors, including: social and political status; low level of education; high
population growth; poor health conditions; lack of civil registration and basic legal
documentation; discrimination; ‘political pawn status’ between Albanian and Serbian
communities; lack of a kin state; untrained and self‐appointed leadership. 37 These are
strong obstacles to forming social cohesion, which contributes to low level of Roma,
Ashkalia, and Egyptian involvement and participation in political, civil, educational and
health institutions.
The Roma, Ashkali and Egyptian political parties are still organized along ethnic lines
in Kosovo. As the mono‐ethnic parties tend to appeal to a single community, ‘their
program, membership and voters thus largely hail from only one group, be it the
majority or minority...often with conservative or nationalist parties, the inclusion of
other groups is purely tokenistic and minimal’.38 Fostered by UN administration of
Kosovo, the first political parties among Roma, Ashkalia, and Egyptian communities
were created after 1999. The Roma community is politically represented by the United
Roma Party of Kosovo (PREBK), led by Haxhi Zylfi Merxha. The Ashkali community is
represented by the Democratic Ashkali Party of Kosovo (PDAK), now led by Danush
Ademi and the Egyptian community is represented by the New Democratic Initiative of
Kosovo (IRDK), led by Xhevdet Neziraj. In the 2007 national elections in Kosovo, PDAK
got three seats in the Kosovo Assembly with 3,433 votes, PREBK got one seat with
2,121 votes, and the Egyptian party IRDK won one seat. As the number of votes show,
most of the present political leaders who are leading these political parties lack grass‐
root support and legitimacy from the overall population they are supposed to
36
Kosovo Government, Strategy for the Integration of Roma, Ashkalia and Egyptian
Communities in the Republic of Kosovo (2009‐2015), 2009, p. 10.
37
Gezim Visoka, ‘Political Parties and Minority Participation: Case of Roma, Ashkalia and
Egyptians in Kosovo’, in Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority Participation, FES,
Skopje, 2008, p. 154.
38
Bieber, ‘Introduction: Political Parties and Minority Participation’, p. 14.
‐ 23 ‐
represent. It is believed that low level of education, poverty, social vulnerability, and
lack of political emancipation are some of the reasons why Roma, Ashkali, and Egyptian
population cast their ballots to existing parties without seeking accountability through
community pressure.
Parallel to this, the cooperation and coordination among Roma, Ashkali and Egyptian
parties is low and their political agenda is quite exclusive between one another. So far,
since 1999, there has been no significant mutual coordination among Roma, Ashkali
and Egyptian political parties to put in the agenda of Government and Kosovo
Assembly, for some examples, the issue of the camps in North Mitrovica39,‐ the
widespread discrimination against these communities especially with regards to
proportional employment at Kosovo Public Enterprises40, forced deportation of Roma,
Ashkalia, and Egyptian communities from western countries41, or the widespread
illiteracy problem. Instead of creating a common political platform to articulate and
advocate for the most necessary issues of Roma, Ashkali and Egyptians communities,
most of these parties have joined parliamentary groups with predominant Albanian
and Serb political parties.
In some cases, even the MPs who come from the same political party, have different
political agendas and do not share the same parliamentary group. For instance, an
Ashkali MP Etem Arifi and Hafize Hajdini from PDAK belong to the SLS Group, whilst
Danush Ademi from the same political party is part of the Group for Integration, a
group led by Numan Balic from the Bosnian SDA Party. On the other side, Haxhi Zylfi
Merxha from PREBK is part of 7+Group, which is led by another Bosnian party, VAKAT
of Džezair Murati, and Xhevdet Neziraj is part of the AAK Group, which is led by Ardian
Gjini. Consequently, Roma, Ashkali and Egyptian political leaders do not share the same
political interests, and their political cooperation remains low. Due to the fact that most
39
CDC, ‘Recommendations for preventing Lead Poisoning among the Internally Displaced
Roma in Kosovo’, Center for Disease Control and Prevention, October 2007.
40
See: Office for Community Affairs, Employment of Members of Non‐majority Communities
within Kosovo Civil Services and Publicly Owned Enterprises, March 2010.
41
Milena Tmava and Adem Beha, Helplessness: Roma, Ashkalia and Egyptian Forced
Returnees in Kosovo, RADC & CCFD, Prishtina, 2009.
‐ 24 ‐
of these political leaders generally claim to speak only for their respective community,
they do not extent their political cooperation and consultations with other political
parties or Government officers from their three communities.
Parallel to supporting Roma, Ashkalia, and Egyptian political parties, international
organisations played a significant role in supporting RAE civil society organizations.
Even though international organisations in Kosovo tried to empower newly established
Roma, Ashkalia, and Egyptian civil society organisations to articulate their needs and
counter‐balance their political parties, still RAE civil society is far from reaching its
promised goals. According to a European Center for Minority Issues (EMCI) database of
RAE civil society organizations in Kosovo, there are 66 Roma, Ashkali and Egyptian
civil society organizations (CSO’s). Most of these CSO’s come from the five regions of
Kosovo: 23 RAE CSOs are in Prishtina, 11 in Mitrovica, 12 in Gjilan, 10 Peja, and 8 CSO’s
are in Prizren. Our research has found that 80% of RAE civil society organizations
profiles are very vague, with no strategic plan, clear priorities and effective
organizational structure. Moreover, out of 66 present Roma, Ashkalia, and Egyptian
CSO’s, 49 of them are inactive, lack funds or have organizational problems. Out of 66,
only 9 Roma, Ashkalia, and Egyptian civil society organizations are very active and 8
active. As Roma, Ashkalia, and Egyptian civil society was very much donor and project
oriented, the withdrawal of international donors from Kosovo has caused the rapid
decline of these civic organizations.
In the 2007 Kosovo Progress Report, the European Commission noted that “co‐
operation between the
authorities and civil society organization remains
uneven…[with] no progress made in this area’42. The Roma, Ashkali and Egyptian CSO’s
remained weak as well. As SONCE Policy Brief reported, there are several cleavages
which continue to challenge Roma, Ashkalia, and Egyptian civil society in Kosovo,
including: ‘1) ethnicity, 2) location, 3) area of work; 4) level of development’. 43 Except
for a few, most of the Roma, Ashkalia, and Egyptian civil society organizations work on
42
European Commission, 2007 Kosovo Progress Report, p. 17.
Nadir Redjepi and Aleksandra Bojadjieva, Building Networks – Building Democracy:
Kosovo’s RAE Civil Society, Roma Democratic Development Association, SONCE, Policy Brief,
2009, p. 8.
43
‐ 25 ‐
issues of one of the three communities, and civil society organization are divided upon
ethnic lines. SONCE noted that, “the division across ethnic lines [of Roma, Ashkalia,
and Egyptian CSO’s] is closely connected to the division across geographical lines. [F]or
example, of the three communities, Prizren is mostly inhabited by Roma,
Ferizaj/Urosevac is mostly inhabited by Ashkali and Gjakova/Djakovica is mostly
inhabited by Egyptians. Such a geographical division comprises a reason for locally
based, grassroots organizations to work on the issues of one specific community,
namely the one most numerous in the geographic area where the given organization
has been established”.44 Another aspect which is worth mentioning is that most of the
Roma, Ashkalia, and Egyptian civil society organizations work on issues related to
cultural heritage, and only a few of them deal with sensitive issues, because they lack
capacity, organizational structure, funds, and strategic planning, and networking.
Furthermore, networking between Roma, Ashkali and Egyptian CSOs is not common.
An attempt was made in 2006 when the Kosovo Roma, Ashkali and Egyptian
Forum(KRAEF) was established by Roma, Ashkalia, and Egyptian CSO’s, in order to
overcome ethnic cleavages and articulate the shared priorities and needs of their
communities, which might be included later on in the Strategy for Integration of Roma,
Ashkalia, and Egyptian communities. Despite the positive impact that this network had
with regards to policy recommendations45 to Kosovo’s Government, due to internal
cleavages of member CSOs this initiative failed.
In December 2008, with the initiative and support of Roma, Ashkalia, and Egyptian civil
society and international organizations, the Kosovo Government developed the
Strategy for the Integration of Roma, Ashkali and Egyptian Communities in the
Republic of Kosovo for the period 2009‐2015 (hereafter, the Strategy). This strategy
primarily addresses the improvement of the situation of those Roma, Ashkali and
Egyptian communities, and at the same time provides solutions and recommendations
44
Redjepi & Bojadjieva, Building Networks – Building Democracy: Kosovo’s RAE Civil
Society, p.9
45
KRAEF, ‘Our Position 2006’, Kosovo Roma, Ashkalia and Egyptian Forum, Position Paper
1, 2006, Text available at: http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf,
(Accessed on 20 July 2010)
‐ 26 ‐
for the re‐integration of returnees.46 In particular, the Strategy addresses eleven crucial
sectors: anti‐discrimination; education; employment and economic empowerment;
health and social issues; housing and informal settlements; return and reintegration;
registration and documents; gender; culture, media and information; participation and
representation; security and policing.
Accordingly, the Strategy identifies the fundamental need to improve the socio‐political
condition of Roma, Ashkalia, and Egyptian communities in Kosovo, the effective
implementation of legislation on protecting the rights and interests of communities, to
empower Roma, Ashkalia, and Egyptian communities through provision of health,
education, and social welfare services, and to increase political participation and
representation in the public sphere. An additional ‘Action Plan’ was approved to
specify necessary actions with relation to ministerial lines and other public
institutions, in order to increase the effectiveness of the strategy. One million euros
have been pledged by the European Commission and half million by Open Society
Foundation (which will be managed by the Kosovo Foundation for Open Society) for
the implementation of the Strategy in the education, culture and media areas.
Even though the Strategy was adopted in late 2008, after a process of consultation
which lasted almost two years, to date no component of this strategy has started to be
implemented. Furthermore, at the municipal level there is a lack of Action Plans with
regards to this strategy in order to address the problems and concerns of Roma,
Ashkalia, and Egyptian communities in their respective municipalities. Of significant
importance, the leader of the Egyptian IRDK has denounced support for the strategy
claiming that Egyptians are already integrated in Kosovo’s society. He further argues
that ‘the priority of Roma community to push forward recognizing Roma language is
not the same with the Egyptian and Ashkali community who speak Albanian language
and thus have different priories’.47
46
Kosovo Government, Strategy for the Integration of Roma, Ashkalia and Egyptian
Communities in the Republic of Kosovo (2009‐2015), p. 7.
47
Interview with Xhevdet Neziraj, Egyptian MP in Kosovo Assembly, June 2010.
‐ 27 ‐
In making this Roma, Ashkalia, and Egyptian Strategy work, their political parties and
civil society should be fully encouraged and supported to strengthen their capacity,
expand their constituencies, and be fully cooperative. The presence of social capital and
a synergized network between Roma, Ashkali and Egyptian CSOs might contribute
significantly in the implementation of the Strategy, keeping Roma, Ashkalia, and
Egyptian political parties accountable and furnishing the consultative bodies for
minority protection of Kosovo institutions with qualified staff, able to adequately
address the concerns of these communities.
‐ 28 ‐
IV. Mandate and Structure of Special Consultative Mechanisms
Within the framework of the Kosovo Constitution, Roma, Ashkalia, and Egyptian
communities in Kosovo are represented at the President’s Office through the
Community Consultative Council, at the Prime Minister’s Office through the Office for
Community Affairs, and at the Assembly of Kosovo through the Parliamentary
Committee on Community Rights and Interests and the Returns. These representative
mechanisms aim to provide Roma, Ashkalia, and Egyptian communities (among other
community groups in Kosovo) with the opportunity to represent directly their political
interests at the governance and decision‐making levels. It is important to note that
these three bodies are regulated and have adapted entirely the recommendations of
OSCE and the Council of Europe in ensuring effective participation of minorities
through consultative bodies.
4.1. Communities Consultative Council (the Council)
Established by Presidential Decree on 15 September 2008, the Communities
Consultative
Council
(the
Council)
was
introduced
initially
in
Ahtisaari’s
Comprehensive Status Settlement. It was envisaged that the Council would be a
consultative body with no formal veto powers on legislation or policy and consisted
mainly of representative from political parties and civil society organizations – a body
that aims to give civil society from the communities a voice and give them access to
highest governmental policy affairs. The establishment of the Council is regulated by
the Kosovo Constitution, where Article 60 outlines that the Council acts under the
authority of the President of the Republic of Kosovo [...] which will be composed by all
Communities and their representatives of associations. The core mandate of the
Council as outlined in the constitution and is to:
a) provide a mechanism for regular exchange between the Communities and
the Government of Kosovo;
b) afford to the Communities the opportunity to comment at an early stage on
legislative or policy initiatives that may be prepared by the Government, to
suggest such initiatives, and to seek to have their views incorporated in the
relevant projects and programs;
‐ 29 ‐
c) other responsibilities and functions as provided in accordance with law. 48
The Council is tasked to provide an opportunity for Communities to participate in
assessing needs, and designing, monitoring and evaluating programmes dedicated to
their members. It is envisaged also to provide recommendations for orienting foreign
aid and funds from Kosovo’s consolidated budget in allocating projects that meet
Communities needs and interests.
The process of establishing the Council and making it a functional body was a slow
process. During 2009, the selection of representatives and the development of internal
rules and working methods were the main achievements. The Council so far has
managed to establish two working groups: on education and legislation review. A third
working group is in the process of being established which will monitor the
implementation of the Strategy for Integration of Roma, Ashkalia, and Egyptian
Communities in Kosovo. These working groups are seen as instrumental to ensure that
all members provide sufficient contribution in reviewing legislation, and addressing
certain policy issues affecting communities. The composition of the Council is
organized around the principles that all communities will have their representatives
present, plus Kosovo’s government representatives that come from those Ministries
that affect directly communities rights and interests.
During the first term of the Council, the Communities representatives were selected
from political parties and civil society. In the statute of the Council 70% of members
are to come from civil society groups and the rest remains optional for political parties
(30%). The idea for having political representation was seen as an added value to have
someone to lobby on behalf of Council to other institutions. However, there have been
counter‐arguments that the political representative might have different political
agendas and priorities.49 In the second mandate that started its functional operation in
April 2010, the Council is largely represented by civil society members from all
48
The Constitution of the Republic of Kosovo, Article 60, 15 June 2008. Text available at:
http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,258; The Statute and Regulation of the Council
provide a detailed outline of the functions.
49
Interview with Katherine Nobbs, ECMI, Prishtina, June 2010
‐ 30 ‐
minority communities. While the Serb community has five seats on the Council, the
representatives of Roma, Ashkali, and Egyptian communities have two members each.
Similarly, Bosnian and Turkish communities have two seats. In the last two mandates
the chair of the Council was elected from the Serb community.
4.2 Committee of Rights and Interests of Communities (CRIC)
The Committee on Rights and Interests of Communities (CRIC) is a hard co‐decision
mechanism based at the Kosovo Assembly that provides legislative oversight of
community rights and interests as envisaged in the Article 78 of Kosovo’s Constitution.
Parallel to this, CRIC plays a significant role with regards to protection of the so called
‘vital interests’ of minority communities in Kosovo, as highlighted in the Article 81 of
the Constitution.50 The mandate of CRIC is a continuation from the previous
Constitutional Framework of 2001. The overall mission of CRIC is to act as a legislative
catalyst for minority rights in Kosovo. Accordingly, the Kosovo constitution entitles
CRIC to ensure that all legislative initiatives promote and respect the rights and
interests of communities, reflected in the respective Law on Promotion of Rights and
Interests of Communities, Anti‐discrimination Law, and other adapted international
human rights law. In performing this mandate, CRIC has an ideal position to enhance
and protect community rights through ‘its own initiative, propose laws and other
measures within the responsibilities of the Assembly as it deems appropriate to
address the concerns of Communities’51
50
The Constitution of the Republic of Kosovo, Article 81 [Legislation of Vital Interest]
1. The following laws shall require for their adoption, amendment or repeal both the
majority of the Assembly deputies present and voting and the majority of the Assembly
deputies present and voting holding seats reserved or guaranteed for representatives of
Communities that are not in the majority: (1) Laws changing municipal boundaries,
establishing or abolishing municipalities,
defining the scope of powers of municipalities and their participation in inter‐municipal and
cross‐border relations; (2) Laws implementing the rights of Communities and their
members, other than those
set forth in the Constitution; (3) Laws on the use of language; (4) Laws on local elections;
(5) Laws on protection of cultural heritage; (6) Laws on religious freedom or on agreements
with religious communities; (7) Laws on education; (8) Laws on the use of symbols,
including Community symbols and on public holidays.
51
Constitution of the Republic of Kosovo, Art. 78, para. 4.
‐ 31 ‐
In terms of structure, the constitution regulates CRIC as a permanent committee within
Kosovo Assembly which is ‘composed of one‐third of members who represent the
group of deputies of the Assembly holding seats reserved or guaranteed for the Serbian
Community, one third of members who represent the group of deputies of the
Assembly holding seats reserved or guaranteed for other communities that are not in
the majority and one third of members from the majority community represented in
the Assembly’.
52
In the current legislative mandate, CRIC has two Ashkali
representatives, one from the Roma community, and one from the Egyptian
community. In the November 2009 elections, among the reserved seats for
communities at the Assembly of Kosovo, the Ashkali community represented by PDAK
(Democratic Party of Kosovo Ashkali) has gained three seats, the Roma community
represented by the PREBK (New United Roma Party of Kosovo) has gained one seat,
and the Egyptian community represented by IRDK (New Democratic Initiative of
Kosovo) has gained one seat as well.
4.3 The Office for Community Affairs (OCA)
The Office for Community Affairs (OCA) based at the Prime Minister Office has been
established on May 2008 to advise the Prime Minister of Kosovo on all communities’
related issues, and coordinate policy and practical issues related to all communities in
Kosovo. Within these tasks, OCA is in an important position to coordinate and
harmonize governmental bodies, independent agencies and institutions, ministries and
municipalities, as well as work with donors and international organisations to ensure
that communities’ issues are being effectively addressed throughout Kosovo. As an
office within the Prime Minister’s Office, the OCA has the opportunity to contribute to,
analyse and provide advice regarding governmental policy affecting communities’
rights and interests, develop and monitor the implementation of Government
strategies related to communities, as well as monitor the implementation of laws and
policies on a community level.53 Furthermore, the OCA will be able to use available
funds strategically to positively impact and create change in people’s lives, and what is
52
53
Ibid, Art. 78, para. 4.
Prime Minister’s Office for Community Affairs Briefing Document, August 2008, Prishtina.
‐ 32 ‐
significant become directly involved as needed in resolving high profile minority
related cases.
In terms of structure, the OCA currently has only three staff members based at the
Prime Minister’s Office. As in the case of the Council, the Office is chaired by a political
representative of the Serb community. In the planning process, it was suggested that
twelve staff members would be able sufficiently cover the mandate of OCA.54 However,
it was justified by the Kosovo Government that due to lack of resources, and
constraints put by IMF in employing new civil servants, the OCA operates with a deficit
in the number of trained and experienced staff. Of relevant importance, the OCA is also
tasked to monitor the implementation of the Roma, Ashkalia, and Egyptian Integration
Strategy. In the same time, there appears to be a confusion of mandates between OCA
and the Office of Good Governance within the Prime Minister’s Office which also claims
authority to implement the same Strategy.
54
Interview with a Roma Civil Society Activist who decided to remain confidential, June
2010.
‐ 33 ‐
V. Assessing Performance and Achievements
Good practices from different States and the recommendations of the OSCE and the
CoE identify four core functions of minority consultative mechanisms which provide
national minorities with sufficient space to participate in decision making, contribute
in reviewing legislative initiatives, and coordinating development programmes. This
section will provide a critical assessment of the performance of the RAE representation
in these three minority consultative bodies in Kosovo during the last two years and
identify accordingly the main challenges and obstacles that have constrained effective
performance of these bodies.
The effective performance of these mechanisms may be measured qualitatively by
examining four aspects:
-
organization, mobilization and coordination
-
contribution to the drafting and reviewing of legislation;
-
contribution to governmental programming; and
-
participation in reporting to international mechanisms
5.1 Organization, mobilization and coordination
One of the primarily functions of minority consultative bodies is to organize and
mobilize minority communities through building the capacities of minority
representative groups and coordinating activities among different groups. In Kosovo,
there is no sufficient cooperation and coordination of efforts between Roma, Ashkalia,
and Egyptian political representatives and civil society organizations. In general, there
is a negative dynamic of competition and clashes between these two sides in terms of
allocating development and humanitarian assistance for Roma, Ashkalia, and Egyptian
population, in supporting political parties and platforms, and in terms of identity
politics and cultural affiliation.
‐ 34 ‐
This is also reflected on the performance of minority consultative bodies in Kosovo.
Despite extensive support from European Centre for Minority Issues (ECMI) to
establish a sustainable representation system, the Council still lacks an established
practice of organizing, mobilizing and coordinating activities with representative
NGO’s and local Roma, Ashkalia, and Egyptian population. Though in the current term
most of the members are from representative NGO’s of communities, there are still
challenges in communicating and coordinating the working local NGO’s and bridging
the communal problems through the Council to higher decision‐making levels.55 For
each community represented in the Council there is an NGO that is supposed to
coordinate the communication with other local NGO’s. However, in the current
situation the channels of communication are not as effective as they are supposed to
be. These representative NGO’s are supposed to have a budget line to support their
administrative and operational costs, but yet there is no budget allocated within the
Kosovo President’s Office for such activity. It is evident that even in the second term of
the Council, there are still unspoken tensions between political parties and civil society
representatives.
A major weakness of these consultative bodies is the lack of inter‐institutional
cooperation and coordination. This lack of inter‐institutional cooperation is a result of
a perceived competition and overlap of mandates between political leaders and civil
society representatives. In the Council, a representative of OCA regularly attends
meetings, but beyond that there is no coordination of efforts and activities56. Similarly,
representative of different Ministries attend the meetings in the Council, but there is
not sufficient coordination and cooperation afterwards. On several occasions, members
of the Council have invited Ministers to discuss specific policy issues; however, random
officers were sent who did not know well the area of work and did not follow‐up
accordingly.57 ‘Whenever governmental representatives were invited in the meetings
55
Interview with Muhamet Arifi, Ashkalia Civil Society Representative in the Council, June
2010.
56
Interview with a Roma Civil Society Activist who decided to remain confidential, June
2010.
57
Interview with Bashkim Kurti, Egyptian Civil Society Representative in the Council, 23
June 2010.
‐ 35 ‐
they recorded the Councils inquires, without proceeding afterwards in practice’58, said
a former member of the Council.
On the other side, an Ashkali member of CRIC declared that ‘CRIC has never had a
meeting with the Council’. Similarly, they do not have any official cooperation with the
OCA. An Ashkali member of CRIC declared that ‘the tension of non‐cooperation
between OCA and CRIC came when a Roma member of OCA was allocating the majority
of funding to the Roma community, excluding two other sister communities.59 An
Ashkali who knows well the political circumstances declared that OCA has not
collaborated with CRIC, and there have been cases when the individual members of
CRIC have approached OCA with projects attempting to fund projects for their narrow
interests.60
Moreover, a current member of CRIC that was part of the Council during the first
mandate observed that ‘the entire work of the Council remains in paper...so far they
not accomplished anything.’61 Another Ashkali MP part of CRIC declared that ‘they have
not met with Council so far and it is them who should come and approach CRIC.’ 62 The
same MP goes further by saying that ‘we are not united...members of the Council seek
to address their communities (local community) interests and needs, and we try to
channel our own community’s interests’.63 This reflects how within the same
community there is tension of addressing the interests of particular region they
represent, without attempting to unify the efforts and present a common platform.
There are also cases where MPs from a same community coordinate and cooperate
with the civil society representatives in the Council. An Egyptian MP and member of
58
Interview with Muhamet Arifi, Ashkalia Civil Society Representative in the Council, 22
June 2010.
59
Interview with Ethem Arifi, Ashkalia MP in Kosovo Assembly, Member of CRIC, June
2010.
60
Interview with a Ashkali civil society activist who decided to remain confidential, June
2010.
61
Interview with Ethem Arifi, Ashkalia MP in Kosovo Assembly, Member of CRIC, June
2010.
62
Interview with an Ashkalia MP who decided to remain confidential, June 2010.
63
Interview with an Ashkalia MP who decided to remain confidential, June 2010.
‐ 36 ‐
CRIC asserted that the only cooperation he has with the Egyptian representatives in the
Council where they coordinate what issues to raise.64
It is worth noting that Roma, Ashkalia, and Egyptian representatives in these three
bodies are aware of the necessity to collaborate, but their narrow interests and
disunited positions on allocation of resources and political support for a certain policy
are the main sources of tension between these groups. Certainly, lack of cooperation
and coordination of efforts indicates that the Roma, Ashkalia, and Egyptian
communities are not yet ready to make use of these available mechanisms that ensure
effective participation.
5.2 Contribution to the drafting and reviewing of legislation
The minority consultative bodies are also entitled to initiate a legislative process,
review and comment on legislative initiatives, and to observe compliance with
minority rights standards and interests. The quality of members is important as it is
critical to ensure effective performance and implementation of the mandate. The
effective participation of minorities and the successful functioning of minority
consultative bodies are dependent on both the commitment and dedication of
government, and of the minority representatives. The work of these bodies should be
visible and inclusive for members of minorities and the general public. Furthermore,
the selection of members should reflect minority ownership, and democratic,
accountable and transparent process.
Since its establishment in 2008, the Roma, Ashkalia, and Egyptian representatives in
the Council have commented only to a small number of laws and government policies
that affects Roma, Ashkali, and Egyptian communities, such as on legislation related to
Roma, Ashkalia, and Egyptian education and employment. However, the results of such
efforts are still pending. This research reveals that generally among the Roma,
Ashkalia, and Egyptian representatives in the Council there is lack of initiative which is
mainly affected by their lack of capacities, political weaknesses, and the lack of
64
Interview with Xhevdet Neziraj, Egyptian MP in Kosovo Assembly, June 2010.
‐ 37 ‐
financial incentives to take legislation commenting and advocacy tasks, beyond regular
meetings.
Despite the attempt to select particular laws that affect directly the rights and interests
of communities in Kosovo, the Council has spent most of the time on internal
consolidation. A review of meeting agendas and the issues discussed in the Council,
shows that most of the time was spent on drafting the statute, internal operational
rules, and a working plan. In the first year the mandate of the Council appears to be
difficult due to the shortage of budget and staff. In most of the meetings, the Council
discussed technical and administrative issues, mainly struggling to develop standard
rules of procedure. The Council spent several meetings trying develop an annual
working plan. As an ECMI consultant reported, ‘by the end of first mandate, members
of Council had noticed that they had not delivered on the issues that were important,
eg. education and language’.65
The Council so far has established two working groups: on education and legislation
review. A third working group is in the process of being established which will monitor
the implementation of the Strategy for Integration of Roma, Ashkalia, and Egyptian
Communities in Kosovo. These working groups are seen as instrumental to ensure that
all members provide sufficient contribution in reviewing legislation, and addressing
certain policy issues affecting communities. The Working Group on Education during
2009 has recommended changes on the high education curricula to reflect more to the
Kosovo’s ethnic, cultural and linguistic diversity. In the capacity of deputy‐chair of the
Working Group on Education, Bashkim Kurti, representing the Egyptian community,
has raised remarks on the new Kosovo educational curricula and commented the
revision of Draft‐Law on Pre‐University Education.66 Furthermore, this Working Group
has also made concerns on the hate speech in one of the primary education history
textbooks. To address this matter, Working Group on Education has appealed to the
Ministry of Education to establish a special commission which would revise this
particular textbook.
65
Interview with Katherine Nobbs, ECMI, June 2010.
Interview with Bashkim Kurti, Egyptian Civil Society Representative in the Council, June
2010.
66
‐ 38 ‐
In terms of performance in the co‐decision procedures of CRIC, The Roma, Ashkalia,
and Egyptian representatives in the Kosovo Assembly have one of the lowest
participation in parliamentary discussions. Within the Committee for Community
Rights and Interests, Roma, Ashkalia, and Egyptian representatives are in the shadow
of the political and financial priority given to Serb community. Most of the MP’s coming
from Roma, Ashkalia, and Egyptian communities pursue a political servilism strategy
where in exchange of small donations they do not criticize government, and thus in
most of the cases follow the majority’s decisions. Between 2004 and 2007 the
Committee on Rights and Interests of Communities held 102 meetings and reviewed
148 draft laws67 In general, the performance and the effectiveness of Parliamentary
committees are considered weak due to lack capacities, expertise and political activism
to handling draft‐laws within their field of work. A recent monitoring report of Kosovo
Democratic Institute (KDI) describes the weaknesses of Parliamentary Committees in
terms of handling draft‐laws, slow legislative review progression, lack of coordination,
efficiency, and communication concerning legislative reviews, work plans and
monitoring of the implementation of laws.68 EU 2009 Progress Report for Kosovo also
notes that the Kosovo Assembly needs to improve its ‘capacity to scrutinise draft
legislation and monitor its implementation after adoption’ as well as ‘enhance the
parliamentary oversight of government work’. 69
The CRIC is no exception to this general parliamentary trend. KDI assesses the activism
of MP’s by measuring how often MP’s participate in discussions, raising issues, initiate
urgent issues, propose agenda, and raise parliamentary questions.70 Thus, as the table
compiled by the authors shows, a summarized KDI Scorecard for 2008 and 2009, the
Roma, Ashkali and Egyptian MP’s have performed at a very low level of parliamentary
activism. The highest percentage of participation can be noticed with the Egyptian
67
KDI, Report on the work of Kosova Parliament during mandate 2004‐2007, Kosovo
Democratic Institute, 2007, p.15, Text available at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (Accessed on 03 August 2010).
68
KDI, Scorecard of Kosovo Assembly July‐December 2009, Kosovo Democratic Institute,
2009, p. 27, Text available at: http://www.kdi‐kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐
2009.pdf, (Accessed on 28 July 2010)
69
European Commission, 2009 Progress Report for Kosovo, p. 7
70
See: KDI Scorecard measuring system.
‐ 39 ‐
political representative Xhevdet Neziraj from IRDK with 12 %. The worst cases are of
Ashkali representatives where we can observe no participation at all in fulfilling the
The percentage of fulfilment of parliamentary
mandate among Roma, Ashkalia, and
Egyptian members of Kosovo Assembly 20082009
Members of parliament
Political Party
Xhevdet Neziraj
IRDK
Jan-June
2008
July-Dec
2008
Jan-June
2009
July-Dec
2009
parliamentary mandate.
%
0.32 %
%
2.68%
%
5.78%
%
12.1%
Zylfi Merxha
PREBK
0.24%
4.76%
0.79%
3%
Danush Ademi
PDAK
/
/
0.95%
1.6%
Etem Arifi
PDAK
0.00%
1.21%
0.00%
1.5%
Hafize Hajdini
PDAK
0.00%
0.00%
0.00%
1.5%
Source: Table compiled by authors to summarize KDI Scorecard, 2008-2009,
Available at: http://www.kdi-kosova.org/alb/publications.php
Some RAE MP’s with the lowest parliamentary participation have chosen intentionally
the strategy of silence and compliance. By remaining silent in parliamentary sessions,
some MP’s increase the potential for any political trade‐off in terms prioritizing
governmental investment and donation to their respective community and region. In
the words of an Ashkali MP, he justifies this approach by arguing that:
Very rarely do we make parliamentary questions. Most of the time we raise
issues at Committee level and there our requests are considered; therefore we do
not see it as necessary to raise further questions in the open session71.
71
Interview with Ethem Arifi, Ashkali MP in Kosovo Assembly, Member of CRIC, June 2010.
‐ 40 ‐
Another member of CRIC from the Ashkali community declared that because of her
political affiliation with the party in government, they refrain from parliamentary
questions:
I must admit that I am supporter of PDK, and SLS also supports PDK,
nevertheless, whenever we have official meetings, I always speak up and say
what I want and what is in the interest of my community. 72
However, the real intention behind this ‘parliamentary silence’ has be uncovered by
the same Ashkali MP’s which declared that as result of their particular way of behaving
in the parliament they have succeeded to convince the Ministry for Return and
Communities to allocate 200,000 Euros in building houses for the Ashkali community
in Dubrava, a village in Ferizaj. Similarly, the Office of Prime Minister has dedicated
200,000 Euros and the Ministry of Labour and Social Welfare has promised 40,000
Euros to the same housing project.73 In a broader exploration of this housing project,
we realized that rebuilding of houses in that region has been pending since 2006.
Recently, despite the committed funds by these three agencies, it appears that there is
a property problem with the local municipal authorities. On the same matter, the
Ashkali MP expressed satisfaction with the work of the current government, as they
have managed to allocate these resources for rebuilding these houses which previous
governments had not.
This clearly reflects how parliamentary mechanisms and participation for communities
are exchanged with commitment of social reconstruction funding which in any case are
obligations of respective governmental agencies. Nonetheless, one could perceive as an
effective strategy the exchanging of political power (votes, coalitions) for building
funds for their communities, however, this undermines their democratic mandate and
affects the long‐term parliamentary practices and the entire political empowerment of
these minority communities.
72
73
Interview with an Ashkalia MP who decided to remain confidential, June 2010.
Ibid, June 2010.
‐ 41 ‐
The second factor that obstructs Roma, Ashkalia, and Egyptian parliamentary activism
is related to the overall environment in which the Serb community is given priority
from Kosovo institutions and international actors. Before explaining the implication
this has for Roma, Ashkalia, and Egyptian parliamentary activism, it is important to
note that this priority given to Serbs comes from three inter‐related factors. First,
Serbia as a kin‐state is making extensive pressure and is closely involved in protecting
the Serb community in Kosovo; thus, in order to respond to this pressure and the
continuous criticism on Serb community conditions in Kosovo, most investments and
donations are directed to them. Second, as part of ‘international supervised
independence’, the Kosovo government together with the International presence want
to show progress and results concerning minority rights, their integration and
accommodation to Kosovo’s public life. Here again the target is the Serb community.
Third, in order to reduce the operation of Serb parallel structures, the Kosovo
government is proactively encouraging the Serb community to shift their loyalty
towards legitimate Kosovo institutions, which in return enables the exercise of
authority all over Kosovo territory.
Despite this complex situation, such priority given to the Serb community is directly
affecting other smaller communities, especially Roma, Ashkalia, and Egyptian
communities. It is evident that in all political mechanisms dedicated to communities in
Kosovo, Serb community members are elected as chairs and they control the agenda of
activities and funding. Also most of the budget dedicated to communities in Kosovo,
goes to the Serb community. An MP from the Egyptian community is not satisfied that
the chair of CRIC so far comes from the Serb community. Such a situation, he claims,
creates obstacles for other smaller communities to raise issues in protection of their
rights and interests for instance in public investment and employment, allocation of
funds, and so on.74
Furthermore, Roma, Ashkalia, and Egyptian political representatives consider that the
Serb community, despite chairing all mechanisms developed for communities, utilize
also other political channels to reach their goals. However, on the other side, if the non‐
Serb communities work closely and are united they can change this trend. For instance,
74
Interview with Xhevdet Neziraj, Egyptian MP in Kosovo Assembly, June 2010.
‐ 42 ‐
if there would have been consensus among these communities, they could block voting
or over‐rule in a coordinated manner. But, in practice there is no consensus among
other communities. Internal organization and cooperation with other communities is
not sufficient.
5.3 Contribution to governmental programming
Minority consultative mechanisms are also engaged in developing, implementing and
evaluating governmental programmes dedicated to minority communities. This
includes participating in assessing community needs, setting policy priorities,
disseminating information, fund‐raising, and monitoring and evaluating the
performance of programmes. In the Kosovo context, the OCA is in an ideal position to
perform these tasks, however so far there have been several shortcomings as a result
of political interference in allocation of resources and setting of priories, internal
overlapping of activities, and unequal priority given to the Serb minority.
A Roma civil society activist noted that there is continuous political interference from
the Government and the International donors.75 The same person, speaking in
confidence, declared that ‘within OCA there is nepotism, favouring of certain people,
and political trade‐off’s’76. Moreover, the OCA has failed to be an inclusive body and
create space for all communities, especially the non‐Serb community needs and
interests. In addition, OCA does not have sufficient human capacities and lacks
resources.
The OCA is tasked to monitor the implementation of Roma, Ashkalia, and Egyptian
Integration Strategy. However, since a member of OCA from the Roma community
resigned from the Office there has hardly been any activity in support of this strategy.
At the same time, there is also confusion of mandate with the Office of Good
Governance within the Prime Minister’s Office which was initially tasked to implement
the Roma, Ashkalia, and Egyptian integration Strategy.
75
Interview with a Roma Civil Society Activist who decided to remain confidential, June
2010.
76
Ibid, June 2010.
‐ 43 ‐
5.4 Participation in reporting to international mechanisms
While international best practices of minority consultative bodies show that these
bodies contribute to enhancing minority rights through reporting to international
human and minority rights monitoring bodies, in Kosovo the consultative mechanisms
do not explicitly exercise this task. In principle, the presence of multiple international
organizations together with local NGOs seek to monitor and report on the situation of
minority rights in Kosovo. According to Ahtisaari’s CSS, the International Civilian Office
and Representative (ICO/ICR) is charged with the responsibility to supervise the
implementation of provisions on minority affairs, including decentralization.77 Despite
that the ICO has been instrumental in overseeing the establishment of a Communities
Consultative Council at the President’s Office, there is criticism that the international
Civilian Representative has ignored the inquiries of some Roma, Ashkalia, and Egyptian
representatives in the Council and in the CRIC for consultation and support. An Ashkali
MP declared that ‘in several cases we have sent requests to ICO for communal issues
(eg. Lipjan), however, they did not provide any response’, claiming ‘simply, they are
interested only for Serb interests’.78
On another occasion, an Egyptian MP and member of CRIC has approached ICO on
matters of discrimination in employment in public institutions, but the ICO has not
agreed to meet with the Egyptian MP and has given a vague response. In general, it
seems that Kosovo’s supervised and conditional independence is focused in enhancing
Serb minority rights and interests, leaving aside other smaller minorities.
77
UN Security Council, ‘Report of the Special Envoy of the Secretary‐General on Kosovo’s
future status’, S/2007/168 (2007), 26 March 2007.
78
Interview with Ethem Arifi, Ashkalia MP in Kosovo Assembly, Member of CRIC, June
2010.
‐ 44 ‐
VI. Conclusion: Towards Effective Participation and Performance
The establishment of the minority consultative bodies in Kosovo is a positive
development; however their performance in the last two years has not been as
satisfactory as it was expected. In general, there was lack of sufficient institutional
cooperation and coordination among these bodies, Kosovo Government and
international presence. Internally, these bodies lack initiative of their members, as well
as resources and human capacities and experiences. Externally, the dominant attention
given to Serb community due to broader political developments and the political
interference has undermined the chance of Roma, Ashkalia, and Egyptian
representatives in these bodies to deliver properly on their mission to improve the
political, and socio‐economic condition of Roma, Ashkali and Egyptian population in
Kosovo. To a large extent, the weaknesses of minority consultative bodies identified in
this study are also result of divided Roma, Ashkalia, and Egyptian political communities
and their disorganized civil society. As explored here these negative attributes affect
significantly the work and performance of these consultative mechanisms in Kosovo.
If the goal of these minority consultative bodies is to increase the effective
participation of minorities as is proclaimed in their founding documents and
international standards, then a set of actions is necessary to increase the effectiveness
of these bodies.
The future performance of the Council is conditional on two issues: a separate and
sustainable budget line, and improved quality of members. Members of the Council
with the support of ECMI have submitted the budget proposal for 2011 which seeks to
secure a separate budget line part of the overall President’s Office budget that would
fund secretariat staff, pay members for their engagement in working groups, and have
available resources to cover workshops and other necessary administrative
expenditures. After overcoming this technical aspect, the performance of the Council
will also depend on the quality of members with extensive support of and contacts with
CSOs to make sure that the broader community is involved in the nomination and
selection process. Creating
umbrella
organization would enhance
‐ 45 ‐
effective
representation of communities. Compensation for the Council member’s engagement
in working groups should be included in the budget. The Council Secretariat needs
better working conditions and the recently established working groups require
technical assistance and external expertise. Kosovo Government should give more
consideration to the Council and create optimal space to comment on legislation and
relevant programmes affecting minority rights and interests. Roma, Ashkalia, and
Egyptian political and civil society representatives should leave aside political interests
and inter‐personal tension, and commit to a common platform of action to increase the
effectiveness of channelling of Roma, Ashkalia, and Egyptian communities interests in
the Council.
The effective performance of Roma, Ashkalia, and Egyptian MP’s in the Kosovo
Assembly is conditional on commitment and independent representation of Roma,
Ashkalia, and Egyptian population interests in the law‐making processes and
overseeing work of the Executive. The Roma, Ashkalia, and Egyptian MP’s should not
continue serving as instrument of majority and Serb representatives, but instead they
should pursue a straightforward strategy of channelling the interests and rights of
Roma, Ashkalia, and Egyptian communities as it is regulated by the Kosovo constitution
and applicable laws. It is of crucial importance that Kosovo Government does not
interfere in the work of Roma, Ashkalia, and Egyptian MP’s, but instead support their
meaningful contribution in the legislative work. Certainly, better representation of
Roma, Ashkalia, and Egyptian communities’ interests would increase the legitimacy
and the popular support of Roma, Ashkalia, and Egyptian MP’s to continue serving the
seats for future mandates. There is an immediate need that Roma, Ashkalia, and
Egyptian MP’s return to their local electorate and their civil society organizations and
reorganize the efforts and commit to a common platform for action.
The Office for Community Affairs should be free from political interference and more
space should be given to non‐Serb communities to ensure equal access and fair share
of resources and investments. Special and regular financial auditing of OCA is
necessary to ensure accountability and transparency of managing with public funds
and international donations.
‐ 46 ‐
The mandate and scope of work of these bodies is inter‐twinned and mutually
depended, therefore the intern‐institutional cooperation and coordination of activities
it is of critical importance to ensure effective performance of these bodies. Regular and
institutionalized contacts should be established to ensure the collaboration of these
bodies. Across these three bodies explored here, there is a need to increase their
capacities through special trainings, exchange visits and external technical assistance
and expertise.
In concluding this study, the chart and the table below illustrates the points discussed
above on the functioning of the minority consultative bodies in Kosovo and the the
inter‐action of various factors such as: political influence, political legitimacy, inter‐
institutional coordination and cooperation, and the political accountability.
‐ 47 ‐
Kosovo Institutions
President
Assembly
Prime Minister
High
Medium
Minority Consultative Bodies
High
Committee on Rights
and Interests of
Communities (CRIC)
High
Low
Communities
Consultative
Council (the
Council)
Low
‐ Co‐decision ‐
Low
Office for
Community Affairs
(OCA)
Low
Low
Low
‐ Consultation ‐
‐ Coordination ‐
RAE Constituency
Medium
Low
RAE Political
Parties
RAE Civil Society
Low
Roma, Ashkalia and Egyptian Population
vvvvvvvvvvvvvv
Functioning of Minority Consultative Mechanisms
Political Influence
Institutional Cooperation and Coordination
Political Legitimacy
Political Accountability
© Gezim Visoka, 2010
‐ 48 ‐
The Performance of Minority Consultative Mechanisms in Kosovo 2008-2010
Communities Consultative Council (CCC)
Functions
Organization, mobilization and
coordination among minority
representative organizations
Consultation
-
Satisfactory coordination in selection of
civil society representatives
No sufficient internal share of information
Lack of public visibility,
Lack of communication with respective
communities, and general public.
Lack of cooperation and coordination
with the OCA and CRIC
-
Contribution to governmental
programming
-
Coordination
-
Contribution to the drafting of
legislation
Office for Community Affairs (OCA)
Slow process in reviewing and
commenting draft legislative and policy
initiatives
No sufficient commitment from Kosovo
Government to consult the Council in
policy-making processes
-
N/A
-
-
No clear mandate in reporting to
international mechanism
ICO ignored the inquiries of RAE
representatives in the Council
Technical support from ECMI
-
-
Lack of sufficient cooperation and
coordination with civil society
and representative communities
Materialist driven partnerships
‘Confirmationist’ approach to the
Government legislative initiatives
-
Participation in reporting to
international mechanisms
Satisfactory results in coordinating
funding and investment priorities
with donor community
Lack of cooperation and
coordination with the Council and
CRIC
Misbalanced focus in allocation of
resources and projects
Political interference from
Government
N/A
Committee for Rights and Interest
of Communities (CRIC)
Co-decision
-
Satisfactory coordination and
harmonization of activities with
central and local governmental bodies
Confusion on monitoring of RAE
Integration Strategy
N/A
-
N/A
-
ICO ignored the inquiries of
Roma, Ashkalia, and Egyptian
representatives in the CRIC
VII. Bibliography
‐
Angus Fraser, The Gypsies (The Peoples of Europe), Wiley‐Blackwell, London, 1995.
‐
CDC, ‘Recommendations for preventing Lead Poisoning among the Internally
Displaced Roma in Kosovo’, Center for Disease Control and Prevention, October
2007.
‐
Clive Baldwin, Minority Rights in Kosovo under International Rule, MRGI, 2006.
‐
Constitution of the Republic of Kosovo, 15 June 2008.
‐
Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities,
1995.
‐
Council of Europe, Report of the Council of Europe Commissioner for Human Rights’
Special Mission to Kosovo, CommDH(2009)23, 23 – 27 March 2009. Text available
at:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instra
net.CmdBlobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage
=2, (Accessed on 15 August 2010).
‐
Council of Europe, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, Committee of
Experts on Issues Related to Protection of National Minorities, DH‐MIN(2006)012,
Strasbourg, 20 October 2006.
‐
European Commission, 2009 Progress Report for Kosovo, 2009.
‐
Florian Bieber, ‘Introduction: Political Parties and Minority Participation’, in
Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority Participation, FES, Skopje, 2008.
‐
Gezim Visoka, ‘Political Parties and Minority Participation: Case of Roma, Ashkali
and Egyptians in Kosovo’, in Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority
Participation, FES, Skopje, 2008.
‐
HLC, Ethnic Communities in Kosovo in 2007 and 2008, Humanitarian Law Centre,
Prishtina, 2008.
‐
Ian McAllister & Stephen White, ‘Conventional Citizen Participation’, in Christian
W. Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds.,
Democratisation, Oxford University Press, Oxford, 2009.
‐
Jan Briza, Minority Rights in Yugoslavia, MRGI, 2000.
‐
Joseph Marko, Effective Participation of National Minorities: A Comment on
Conceptual, Legal and Empirical Problem, Committee of Experts on Issues Related
to Protection of National Minorities, DH‐MIN, Strasbourg, 2006.
‐
KDI, Report on the work of Kosova Parliament during mandate 2004-2007, Kosovo
Democratic Institute, 2007, p.15, Text available at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (Accessed on 03 August 2010).
‐
KDI, Scorecard of Kosovo Assembly July-December 2009, Kosovo Democratic
Institute, 2009,p. 27, Text available at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐2009.pdf, (Accessed on 28 July 2010).
‐
KIPRED, Integration of Minority Communities in the Post Status Kosovo. Kosovo
Institute for Policy Research and Development, Policy Research Series, Prishtina,
2006.
‐
Kosovo Assembly, Law on the Protection and Promotion of the Rights of
Communities and their Members in Kosovo, Law No. 03/L‐047, 13 March 2008.
‐
Kosovo Government, Strategy for the Integration of Roma, Ashkali and Egyptian
Communities in the Republic of Kosovo (2009-2015), 2009.
‐
KRAEF, ‘Our Position 2006’, Kosovo Roma, Ashkali and Egyptian Forum, Position
Paper 1, 2006, Text available at:
http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf, (Accessed on 20
July 2010).
‐
Marc Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, in Marc Weller and Katherine
Nobbs, eds., Political Participation of Minorities: A Commentary on International
Standards and Practice, Oxford University Press, Oxford, 2010.
‐
Marc Weller, Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independency, Oxford
University Press, Oxford, 2008
‐
Marcus Brand, ‘The Development of Kosovo Institutions and Transition of
Authority from UNMIK to Local Self‐Goverment’, Centre for Applied Studies in
International Negotiations (CASIN), Geneva, 2003.
‐
Milena Tmava and Adem Beha, Helplessness: Roma, Ashkali and Egyptian Forced
Returnees in Kosovo, RADC & CCFD, Prishtina, 2009.
‐
Nadir Redjepi and Aleksandra Bojadjieva, Building Networks – Building Democracy:
Kosovo’s RAE Civil Society, Roma Democratic Development Association, SONCE,
Policy Brief, 2009.
‐
Noel Malcolm, Kosovo, A Short History, Oxford University Press, Oxford, 2002.
‐
OSCE, Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human
Dimension of the CSCE, Copenhagen, 1990.
‐
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities
in Public Life, 1999.
‐
UN General Assembly, Declaration on the Rights of Persons belonging to National or
Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, UNGA Resolution 47/135, 1992.
‐
UN General Assembly, International Covenant on Civil and Political Rights, 1966.
‐
UN Security Council, ‘Report of the Special Envoy of the Secretary-General on
Kosovo’s future status’, S/2007/168 (2007), 26 March 2007.
‐
UNMIK Regulation No. 2000/45 on Self‐Government of Municipalities in Kosovo,
2000.
‐
UNMIK, Constitutional Framework on Interim Self‐Government in Kosovo, 2001.
‐
UNMIK, Factsheet - June 2008, United Nations Interim Administration Mission in
Kosovo, Prishtina, 2008.
Mekanizmat Konsultativ të Pakicave në Kosovë
Adem Beha dhe Gëzim Visoka
‐1‐
Për autorët:
Adem Beha ka magjistruar në Shoqëri Civile dhe Zhvillimi Lokal në Universitetin e
Prishtinës, Graz dhe Galway. Beha i ka përfunduar studimet e tij BA në Shkenca Politike
në Universitetin e Prishtinës dhe gjatë vitit 2009 ai pranoi Certifikatë pasdiplomike në
Shkathtësitë e Zgjidhjes së Konflikteve në Universitetin Coventry. Beha ka përvojë të
gjatë në fushën e të drejtave të pakicave, zhvillimit të qëndrueshëm, transformimit të
konfliktit dhe ndërtimit të paqes në Kosovë.
Gëzim Visoka është kandidat për doktoraturë në Politika dhe Marrëdhënie
Ndërkombëtare pranë Dublin City University. Ai së fundi ka përfunduar Magjistraturën
në Politika Evropiane pranë Universitetit të Sussex‐it, ku ai e kishte një bursë të
OSI/Chevening. Në vitin 2009, z. Visoka pranoi Certifikatë pasdiplomike në
Shkathtësitë e Zgjidhjes së Konflikteve nga Universiteti Coventry. Ai i përfundoi
studimet e tij në shkenca politike dhe drejtësi në Universitetin e Prishtinës në Kosovë
dhe ka përmbi pesë vite përvojë pune me organizatat joprofitabile dhe ndërkombëtare
në Kosovë, përfshirë edhe UNFPA.
‐2‐
Qendra për Dokumentimin e Romëve dhe Ashkalive
Qendra për Dokumentim të Romëve dhe Ashkalive (RADC) është themeluar në vitin
2004 si iniciativë joqeveritare për përmirësimin e kushteve shoqërore të komuniteteve
romë, ashkali dhe egjiptas në Kosovë përmes zhvillimit të politikave dhe avokimit,
mbështetjes së komuniteteve dhe mobilizimit si dhe partneriteteve me grupet e
shoqërisë civile.
Që nga themelimi i saj, RADC ka qenë organizatë e përkushtuar për promovimin e të
drejtave themelore dhe interesave të komuniteteve romë ashkali dhe egjiptas në tërë
Kosovën dhe për mbrojtjen e nevojave të menjëhershme socio‐politike. Me qëllim të
përmbushjes së këtij misioni gjithëpërfshirës, RADC ka krijuar partneritet të
qëndrueshëm dhe bashkëpunim me organizatat ndërkombëtare me ndikim dhe ka
shërbyer si partner i besueshëm vendor në adresimin efektiv të nevojave dhe
interesave të komuniteteve më të cenueshme në Kosovë.
RADC ka punuar veçanërisht me Qendrën Evropiane për të Drejtat e Romëve për të
adresuar çështjet e diskriminimit te komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas duke i
fuqizuar organizatat e shoqërisë civile, dhe duke sensibilizuar institucionet e sundimit
të ligjit dhe avokatët në Kosovë lidhur me këtë. Së bashku me organizatën e quajtur
“Minority Rights Group International”, (Grupi Ndërkombëtar për të Drejtat e Pakicave)
RADC ka shërbyer si një subjekt kontrollues për të siguruar që pakicat në Kosovë të
mos përjashtohen nga procesi i anëtarësimit në BE dhe përfitimet që vijnë nga ai. RADC
gjithashtu ka punuar me një OJQ franceze CCFD për të mbështetur familjet e kthyera
me detyrim të komuniteteve romë ashkali dhe egjiptian. Një fakt i një rëndësie të
veçantë është ai që RADC së bashku me CRP/K‐në iu ka ndihmuar përmbi 10, 000
romëve ashkalive dhe egjiptianëve në marrjen e dokumenteve.
Informatat për kontaktim:
Qendra për Dokumentim të Romëve dhe Ashkalive (RADC)
Rr. Fehmi Agani. Nr. 10, Prishtinë
+38138 248 680
[email protected]
‐3‐
Mirënjohje
Disa persona kanë kontribuar në përgatitjen e këtij studimi. Bekim Syla dhe Avdullah
Mustafa nga Qendra për Dokumentim të Romëve dhe Ashkalive kanë mbështetur
organizimin teknik të hulumtimeve në terren dhe kanë organizuar intervistat me
akterë të ndryshëm. Ky hulumtim i politikave gjithashtu ka përfituar nga komente të
vlefshme dhe sugjerime të ofruara nga Rand Engel, Grace Bolton, Karászi G. Fruzsina,
dhe Elisabeth Gross.
Gjithashtu dëshirojmë t’i falënderojë përfaqësuesit politik të romëve, ashkalive dhe
egjiptasve dhe aktivistët e shoqërisë civile, pjesëmarrja e të cilëve e ka bërë të
mundshëm këtë hulumtim.
Në fund, dëshirojmë ta falënderojmë Ambasadën e Zvicrës në Prishtinë për financimin
e publikimit të këtij studimi.
Adem Beha dhe Gëzim Visoka
Prishtinë, nëntor 2010.
‐4‐
Përmbajtja
I. Përmbledhje ekzekutive ……………………………………………………………………………………...7
II. Korniza teorike dhe ligjore ……………………………………………………………………………… 11
III. Pjesëmarrja e pakicave para dhe pas Pavarësisë së Kosovës …………………………… 18
IV. Mandati dhe struktura e mekanizmave të posaçëm konsultativ …………………………29
V. Vlerësim i performancës dhe të arriturave ………………………………………………………. 37
VI. Konkludim: Drejt një pjesëmarrje dhe performance efektive . …………………………. 45
VII. Bibliografia …………………………………………………………………………………………………... 50
‐5‐
Shkurtesat e përdorura shpesh
KKK
Këshilli Konsultativ për Komunitete
KiE
Këshilli i Evropës
KDIK
Komisioni për të Drejtat dhe Interesat e Komuniteteve
PGJZS
Propozimi Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit
KE
Komisioni Evropian
ECMI
Qendra Evropiane për Çështje të Pakicave
FCNM
Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare
ZCN
Zyra Civile Ndërkombëtare
PCN
Përfaqësuesi Civil Ndërkombëtar
IDK
Instituti Demokratik i Kosovës
FRAEK
Forumi i Romëve, Ashkalive dhe Egjiptianëve të Kosovës
KTK
Këshilli Tranzitor i Kosovës
NATO
Organizata e Traktatit Veri‐Atlantik
OJQ
Organizatë Joqeveritare
ZÇK
Zyra për Çështje të Komuniteteve
OSBE
Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë
RADC
Qendra për Dokumentimin e Romëve, Ashkalive dhe Egjiptianëve
UNMIK
Kosovë
Misioni i Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në
‐6‐
I. Përmbledhje ekzekutive
Akomodimi i interesave dhe të drejtave të pakicave konsiderohet si një nga
parakushtet esenciale për funksionimin e demokracisë në Kosovë. Së voni, janë
zhvilluar një sërë mekanizmash konsultativ nga shtete të ndryshme për t’iu ofruar
pakicave kombëtare hapësirë të mjaftueshme për pjesëmarrje në vendimmarrje, për të
kontribuar në iniciativat legjislative dhe për koordinimin e programeve zhvillimore. Në
Kosovë, që nga përfundimi i konfliktit në vitin 1999, promovimi i të drejtave të
pakicave dhe sigurimi i pjesëmarrjes së tyre publike ka qenë një nga prioritetet e para
të bashkësisë ndërkombëtare dhe autoriteteve të Kosovës. Integrimi i pakicave në
shoqëri ka qenë parakusht për një paqe të qëndrueshme në Kosovë. Në vitin 2008,
shumica e shteteve anëtare të BE‐së dhe SHBA‐të mbështetën ‘pavarësinë e
mbikëqyrur’ të Kosovës në bazë të zbatimit të Propozimit Gjithëpërfshirës të Ahtisaarit
për Zgjidhjen e Statusit i cili në masë të madhe kishte të bënte me mbrojtjen e pakicave
kombëtare dhe sigurimin e pjesëmarrjes së tyre në jetën publike përmes zotimeve të
ndryshme kushtetuese dhe mekanizmave politik. Sot, Kosova ka mishëruar në
kushtetutën e saj dhe në ligje të ndryshme një platformë të gjerë për të drejtat e
pakicave dhe mekanizma që sigurojnë një rol të shtuar në bashkëvendosje, konsultim
dhe bashkërendim të politikave që kanë të bëjnë me të drejtat dhe interesat e pakicave.
Tani, dy vite pas krijimit të tyre është koha e duhur dhe është e nevojshme që të bëhet
vlerësimi i performancës dhe efektshmërisë së këtyre mekanizmave. Prandaj, ky
studim do të analizojë punën dhe të arriturat e këtyre mekanizmave konsultative të
pakicave, në veçanti sa i përket komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas. Ai mëton që
të ofrojë rekomandime konstruktive për përmirësimin e performancës në zbatimin e
mandatit të tyre.
Ky studim është i organizuar në tri pjesë. Në pjesën e parë, korniza teorike dhe ligjore,
do të shqyrtohen praktikat më të mira për një punë funksionale të organeve
konsultative të pakicave në kontekste të ndryshme. Aty gjithashtu shtjellohen
mandatet dhe organizimi i organeve konsultative dhe shqyrtohen pjesët kritike që
sigurojnë efektshmërinë. Kjo pjesë gjithashtu ofron një vlerësim gjithëpërfshirës të të
drejtave të pakicave dhe pjesëmarrjes së tyre para dhe pas pavarësisë së Kosovës e cila
‐7‐
krijon kontekstin politik dhe ligjor për diskutimin e mekanizmave përfaqësues të
pakicave në ditët e sotme. Në pjesën e dytë gjithashtu do të shqyrtohet historia politike
dhe shoqërore e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në Kosovë. Pjesa e tretë
shqyrton mandatin dhe strukturën e tri organeve konsultative: Këshillit Konsultativ, që
është në kuadër të Zyrës së Presidentit; Komisionit për të Drejtat dhe Interesat e
Komuniteteve, në kuadër të Kuvendit të Kosovës; dhe Zyrës për Çështje të
Komuniteteve, në kuadër të Zyrës së Kryeministrit të Kosovës. Ky studim
përqendrohet në përfaqësimin e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në këto
organe dhe shqyrton performancën dhe sfidat me të cilat ballafaqohen këto tri organe
konsultative në adresimin e të drejtave, nevojave dhe interesave të tyre përkatëse.
Njashtu, një vlerësim kritik i performancës së këtyre organeve gjatë dy viteve të fundit
do të vlerësojë dhe identifikojë sfidat dhe pengesat kryesore që e kanë vështirësuar
punën e tyre efektive.
Gjetja kryesore e këtij studimi është që përfaqësuesit e romëve, ashkalive dhe
egjiptasve, në mekanizmat e bashkëvendosjes, konsultimit dhe bashkërendimit kanë
arritur sukses të kufizuar për shkak të mungesës së bashkëpunimit dhe
bashkërendimit ndërinstitucional; mungesës së angazhimit kuptimplotë në rishikimin
dhe komentimin e iniciativave legjislative dhe atyre të politikave; ndërhyrjes politike
nga qeveria; dhe mungesës së vëmendjes së Qeverisë së Kosovës ndaj këtyre
komuniteteve, duke u përqendruar në vend të tyre në komunitetin serb. Këto mangësi
vijnë gjithashtu edhe si rezultat i mungesës së kapaciteteve njerëzore dhe anëtarëve të
kualifikuar, mungesës së burimeve të mjaftueshme dhe mungesaës së përkushtimit të
përfaqësuesve të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas për të shfrytëzuar këto
mekanizma sa duhet. Dobësia e përgjithshme e përfaqësimit të komuniteteve romë,
ashkali dhe egjiptas në këto organe konsultative gjithashtu ndikohet edhe nga
mosfunksionimi më i gjerë i komunitetit politik dhe shoqërisë civile të komuniteteve
romë, ashkali dhe egjiptas gjë që reflekton në përgjithësi barrierat me të cilat
ballafaqohen këto komunitete për pjesëmarrje aktive në sferën publike të Kosovës.
Siç do të shqyrtohet në këtë studim, një nga funksionet kryesore të organeve
konsultative të pakicave është organizimi dhe mobilizimi i komuniteteve pakicë
përmes ndërtimit të kapaciteteve të grupeve të përfaqësuesve të pakicave dhe
‐8‐
bashkërendimi i aktiviteteve në mes të grupeve të ndryshme. Mirëpo, ky studim zbulon
që në Kosovë nuk ka bashkëpunim dhe bashkërendim të mjaftueshëm të përpjekjeve
ndërmjet përfaqësuesve politik të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas dhe
organizatave të shoqërisë civile të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas. Në
përgjithësi, ekziston një dinamikë e konkurrencës dhe përplasjeve ndërmjet këtyre dy
anëve për sa i përket ndarjes së ndihmës për zhvillim dhe asaj humanitare.
Organet konsultative të pakicave kanë gjithashtu të drejtë që të nisin procese
legjislative, dhe të rishikojnë dhe komentojnë nismat legjislative, të vëzhgojnë
përputhshmërinë e tyre me standardet e të drejtave dhe interesave të pakicave. Që nga
themelimi i saj në vitin 2008, përfaqësuesit e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas
në Këshillin Konsultativ për Komunitete kanë komentuar një numër të vogël të ligjeve
dhe politikave. Ata kanë arritur që të komentojnë lidhur me legjislacionin që ka të bëjë
me arsimimin dhe punësimin e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas; mirëpo
rezultatet e këtyre përpjekjeve janë ende në pritje. Ky hulumtim zbulon që në
përgjithësi tek përfaqësuesit e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në Këshill
mungon iniciativa përtej takimeve të rregullta, që ndikohet kryesisht nga mungesa e
kapaciteteve të tyre, pafuqia politike dhe mungesa e stimulimeve financiare për të
komentuar legjislacionin dhe për të vazhduar avokimin institucional. Organet
konsultative të pakicave janë të angazhuara edhe në zhvillimin, zbatimin dhe
vlerësimin e programeve qeveritare që i dedikohen komuniteteve pakicë. Në
kontekstin e Kosovës, Zyra për Çështje te Komuniteteve është në pozitë ideale për
kryerjen e këtyre detyrave; mirëpo deri më tani ka pasur disa mangësi si rezultat i
ndërhyrjes politike në ndarjen e burimeve dhe vendosjen e prioriteteve, dyfishimit të
brendshëm të aktiviteteve dhe prioritetit të pabarabartë që i jepet pakicës serbe.
Derisa praktikat më të mira të organeve konsultative të pakicave, në vendet tjera
sugjerojnë që këto organe kanë potencial për të kontribuuar në përmirësimin e të
drejtave të pakicave përmes raportimit në organet monitoruese ndërkombëtare për të
drejtat e njeriut, në Kosovë organet konsultative nuk e ushtrojnë këtë detyrë në
mënyrë të qartë. Përkundër faktit që Zyra Civile Ndërkombëtare (ZCN) ka ndihmuar në
mbikëqyrjen e themelimit të Këshillit Konsultativ për Komunitete pranë Zyrës së
Presidentit, ka kritika që Përfaqësuesi Civil Ndërkombëtar (PCN) në disa raste i ka
‐9‐
injoruar kërkesat për konsultim dhe mbështetje të disa përfaqësuesve të komuniteteve
romë, ashkali dhe egjiptas në Këshill dhe në KDIK.
Gjetjet e këtij dokumenti vijnë si rezultat i hulumtimeve në terren dhe intervistave me
përfaqësuesit e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në tri organet konsultative, që
janë bërë gjatë muajit qershor 2010, rishikimit të literaturës relevante akademike,
legjislacionit dhe politikave të Kosovës, vëzhgimit të takimeve, raporteve të vlerësimit
dhe raporteve të rregullta nga këto organe Konsultative për pakica në Kosovë. Shumica
e të intervistuarve kanë vendosur që të mbesin anonim për shkak të natyrës së
ndjeshme të informative të ofruara dhe mandateve të tyre aktuale në këto organe
konsultative.
‐ 10 ‐
II. Korniza teorike dhe ligjore
2.1 Referencë e përgjithshme për pjesëmarrje efektive politike
Marc Weller përmend që ‘pjesëmarrja e plotë dhe efektive e pakicave kombëtare në
jetën publike e ka vendosur vetën si një e drejtë në dokumentet ndërkombëtare për
mbrojtjen e pakicave kombëtare’.1 Pjesëmarrja publike në kontekste të ndryshme ka
qenë kyçe në promovimin e vlerave demokratike tek popujt e ndryshëm, në krijimin e
besimit tek institucionet politike, dhe në promovimin e një sjelljeje të lirë konkurruese
politike.2 Në veçanti, në shoqëritë pas konfliktit krijimi i kushteve për akomodimin dhe
integrimin e të drejtave dhe interesave të grupeve të pakicave është kritik për
transformimin e konfliktit, fitimin e serishëm të besimit, dhe pajtimin dhe
normalizimin e marrëdhënieve shoqërore ndërmjet grupeve të ndryshme me kultura
të ndryshme.
Pjesëmarrja efektive e pakicave është e rëndësishme për arritjen e këtyre qëllimeve.
Ekzistojnë tri kushte esenciale që e mundësojnë pjesëmarrjen efektive. Së pari
autoritetet duhet të krijojnë një mjedis pozitiv politik në tërë shoqërinë, ku grupet e
pakicave ndjehen të lira që t’iu qasen institucioneve publike, pa ndonjë frikë, kërcënim
apo keqtrajtim. Së dyti autoritetet duhet të respektojnë dallimet gjuhësore, kulturore
dhe fetare të grupeve të tyre të pakicave. Së treti, të drejtat e asocimit duhet të
sigurohen dhe grupet pakicë duhet të gëzojnë të drejtën për të kanalizuar interesat e
tyre përmes partive politike, lëvizjeve sociale dhe rrjeteve të avokimit.
Pjesëmarrja efektive e pakicave në procesin e vendimmarrjes është theksuar nga disa
organizata rajonale dhe ndërkombëtare dhe është kodifikuar në dokumente të
1
Marc Weller, ‘Mekanizmat Konsultative të Pakicave’, në Marc Weller dhe Katherine
Nobbs, eds., Pjesëmarrja Politike e Pakicave: Komentar për Standardet dhe Praktikën
Ndërkombëtare, Shtypi i Universitetit të Oksfordit, 2010, fq. 482.
2
Ian McAllister & Stephen White, ‘Pjesëmarrja Konvencionale e Qytetarëve’, në Christian
W. Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds.,
Demokratizimi, Shtypi i Universitetit të Oksfordit, 2009, fq.186
‐ 11 ‐
ndryshme politike dhe ligjore. Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare
(FCNM) e Këshillit të Evropës thekson që shtetet duhet të krijojnë:
kushte të nevojshme për pjesëmarrje efektive të personave që i përkasin pakicave
kombëtare në jetën kulturore, sociale dhe ekonomike dhe në çështjet publike, në
veçanti në ato që i prekin ata.” 3
Gjithnjë e më tepër, pjesëmarrja e pakicave përmes mekanizmave konsultativ është
duke zënë vend si formë e rëndësishme e adresimit të çështjeve të pakicave.
Rekomandimet e OSBE‐së të dhëna në Lund në vitin 1999 për Pjesëmarrje Efektive të
Pakicave Kombëtare në Jetën Publike theksojnë që:
Shtetet duhet të krijojnë organe këshillëdhënëse dhe konsultative brenda kornizave
të duhura institucionale për të shërbyer si kanale për dialogun ndërmjet autoriteteve
qeveritare dhe pakicave kombëtare. Organet e tilla gjithashtu mund të përfshijnë
komitete për qëllime të veçanta për adresimin e çështjeve si banimi, prona, arsimi,
gjuha dhe kultura. Përbërja e organeve të tilla duhet të reflektojë qëllimin e tyre dhe
të kontribuojë për një komunikim më efektiv dhe përparim të interesave të pakicave.4
Mirëpo, Joseph Marko vëren që neni 15 i FCNM‐së ku përmendet ‘pjesëmarrja efektive’
është i paqartë pasi që nuk e definon as termin ‘efektive’ e as atë pjesëmarrje’.5 Prandaj,
për ta kuptuar këtë nen është e nevojshme që të merret para sysh fryma e FCNM‐së e
cila bazohet në parimet e integrimit të pakicave në çështjet publike. Neni 15 i FCNM‐së
ka të bëjë me integrimin e pakicave në çështjet publike përmes ‘instrumenteve të
garantuara’ të përfaqësimit dhe pjesëmarrjes në vendimmarrje, në veçanti në ato
vendime që prekin të drejtat e pakicave.
3
Këshilli i Evropës, Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, 1995, neni 15;
Ngjashëm me këtë Organizata e Kombeve të Bashkuara3 dhe OSBE3 e kanë theksuar të
drejtën e pakicave për pjesëmarrje efektive në vendimmarrje në nivel nacional, rajonal dhe
lokal.
4
OSBE Rekomandimet e Lundit për pjesëmarrje efektive të pakicave kombëtare në jetën
publike, 1999, par.12, fq.10.
5
Joseph Marko, Pjesëmarrja Efektive e Pakicave kombëtare: Koment për një Problem
Konceptual, Ligjor dhe Empirik, Komiteti i Ekspertëve për Çështjet që kanë të bëjnë me
Pakicat Kombëtare, DH‐MIN, Strasbourg, 2006, para. 1, fq. 3
‐ 12 ‐
2.2 Llojet e Mekanizmave Konsultativ të Pakicave
Weller dallon katër lloje të mekanizmave konsultativ të pakicave sipas llojit të
aktivitetit konsultativ: mekanizma të bashkë‐vendimmarrjes; mekanizma konsultativ;
mekanizma koordinues dhe mekanizma të vetëqeverisjes së pakicave.6 Mekanizmi i
bashkë‐vendimmarrjes është formë tipike e ndarjes së pushtetit ndërmjet grupeve të
ndryshme etnike në shoqëri shumë‐etnike apo të ndara. Si rrjedhojë, grupet e pakicave
kanë të drejta në kompetenca të caktuara legjislative dhe ekzekutive kur kemi të bëjmë
me mbrojtjen e të drejtave dhe interesave të tyre në procesin e bërjes së politikave dhe
zbatimin e politikave. Weller dallon dy nënlloje në mekanizmat e bashkë‐
vendimmarrjes: bashkë‐vendimmarrjen e butë dhe të fortë.7 Derisa ai i pari aplikohet
kur legjislacioni apo politikat nuk mund të miratohen pa marrjen në konsideratë të
vështrimeve të pakicave, ai i fundit është kur grupet e pakicave kanë të drejtë në
iniciativë legjislative dhe potencial për të bllokuar nismat legjislative dhe të politikave
që prekin të drejtat dhe interesat e tyre.
Sa i përket mekanizmave konsultativ, ekzistojnë variante të ndryshme por ata kanë të
përbashkët ndërveprimin konsultativ ndërmjet përfaqësuesve të pakicave nga politika
dhe atyre nga shoqëria civile dhe organeve qeveritare që synojnë të inkorporojnë
vështrimet, brengat dhe interesat e pakicave në procesin e planifikimit, zbatimit dhe
vlerësimit të politikave. Në këto mekanizma, përfaqësuesit e pakicave vetë vendosin
kushtet e anëtarësimit, llojin e aktiviteteve dhe ndarjen e detyrave. Burimet dhe
financimi vijnë nga buxheti publik.
Sa i përket variantit të tretë. Weller konsideron që mekanizmat koordinues nuk janë
‘organe të mirëfillta konsultative të pakicave’, por kryesisht janë pika të koordinimit
ndërmjet sektorëve të ndryshëm qeveritar që adresojnë çështjet e pakicave. Sido që të
jetë, përfaqësuesit e pakicave mund të konsultohen nga këto mekanizma të
koordinimit për të pasur një qasje më të mirë ndaj çështjeve të pakicave. Dhe në fund,
mekanizmat vetëqeverisëse të pakicave janë të pranishme në situatat kur grupet e
pakicave gëzojnë autonomi rajonale, kulturore dhe politike dhe kur mekanizmat
6
7
Weller, ‘Meknizmart Konsultative të Pakicave’, fq. 483.
Po aty, fq. 483.
‐ 13 ‐
konsultativ janë krijuar për të ruajtur kontaktet e rregullta me institucionet qendrore
të qeverisë.
2.2 Performanca funksionale
Paralelisht me eksplorimin e llojeve të organeve konsultative të pakicave, është me
rëndësi që të diskutojmë se cilat funksione dhe aktivitete kryejnë ato, si janë të
organizuara, dhe cilat janë çështjet kritike për të siguruar efektshmërinë. Një nga
rekomandimet e Lundit ka përmendur që mekanizmat konsultativ duhet të mandatohen
me detyra që u mundësojnë atyre:
...ngritjen e çështjeve tek vendimmarrësit, përgatitjen e rekomandimeve,
formulimin e propozimeve legjislative dhe tjera, monitorimin e zhvillimeve dhe
ofrimin e vështrimeve lidhur me vendimet e propozuara nga qeveria që në
mënyrë të drejtpërdrejtë apo të tërthortë mund t’i prekin pakicat.8
Organi Këshillëdhënës i Këshillit të Evropës për FCNM‐në i ka grupuar katër funksione
gjithëpërfshirëse të organeve konsultative të pakicave: a) organizimin, mobilizimin dhe
bashkërendimin ndërmjet organizatave që përfaqësojnë pakicat; b) kontribuimin në
hartimin e legjislacionit; c) kontribuimin në hartimin programim nga ana e qeverisë;
dhe d) pjesëmarrjen në raportimin tek mekanizmat ndërkombëtar.9
Funksioni i parë i organeve konsultative të pakicave është që të organizojnë dhe
mobilizojnë komunitetet e pakicave përmes ndërtimit të kapaciteteve të grupeve që
përfaqësojnë pakicat dhe të bashkërendojë aktivitetet ndërmjet grupeve të ndryshme.
Për më tepër, organet konsultative janë gjithashtu të obliguara të jenë transparente, të
komunikojnë me komunitetet e tyre përkatëse dhe të ndajnë informata me publikun e
8
OSBE, Rekomandimet e Lundit për Pjesëmarrje efektive të pakicave kombëtare në jetën
publike, 1999,
Pjesa D. Organet Këshillëdhënëse dhe Konsultative, pika 13,fq. 8.
9
Këshilli i Evropës, Doracaku për Mekanizmat konsultativ të Pakicave, Komiteti i Ekspertëve
për Çështjet që Kanë të Bëjnë me mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, DH‐MIN(2006)012,
Strasburg, 20 tetor 2006 para.41, fq.11
‐ 14 ‐
gjerë.10 Derisa ky organizim, mobilizim dhe bashkërendim shërbejnë për rritjen e
efektshmërisë së këtyre mekanizmave konsultative, Weller argumenton që ‘një
përfitim tjetër që del nga ky funksion është lehtësimi i dialogut ndëretnik që është
veçanërisht i dobishëm në shtetet ku ende ka tensione etnike’11. Ky funksion është
shpesh një atribut i mekanizmave konsultativ. Funksioni i dytë është përfshirja në
hartimin e legjislacionit që ka të bëjë me pakicat nacionale. Funksioni i rishikimit ka të
bëjë me rishikimin dhe komentimin e nismave legjislative për të shqyrtuar
pajtueshmërinë e tyre me standardet e të drejtave të pakicave, bërjen e fushatave për
mbështetjen e hartimit apo revidimit të legjislacionit relevant te komunitetet pakicë,
dhe vetëdijesimin lidhur me zbatimin e legjislacionit dhe politikave që janë relevante
për interesat e pakicave.
12
Në parim, ky funksion i hartimit të legjislacionit është
shpesh atribut i mekanizmave bashkë‐vendimmarrëse dhe konsultative.
Funksioni i tretë i organeve konsultative të pakicave është angazhimi në zhvillimin,
zbatimin dhe vlerësimin e programeve qeveritare që iu kushtohen komuniteteve
pakicë. Kjo përfshinë pjesëmarrje në vlerësimin e nevojave të komunitetit, vendosjen e
prioriteteve të politikave, shpërndarjen e informatave, mbledhjen e fondeve dhe
monitorimin dhe vlerësimin e performancës së programeve.13
Funksioni i katërt i organeve konsultative të pakicave është krijimi dhe mirëmbajtja e
marrëdhënieve me organizatat ndërkombëtare. Ato organe kanë potencial që të
angazhohen me donatorët në vendosjen e prioriteteve dhe të bashkëpunojnë në
zbatimin e programeve të dedikuara pakicave. Për më tepër, ato kanë potencial që të
kontribuojnë në avancimin e të drejtave të pakicave përmes raportimit në organet
ndërkombëtare të monitorimit të të drejtave të njeriut dhe te pakicave.14
Derisa eksplorimi i funksioneve të mekanizmave konsultativ është esencial, përcaktimi
se si do të funksionojnë këto mekanizma për sa i përket anëtarësisë, metodave të punës
dhe burimeve, është gjithashtu i një rëndësie të lartë. Sa i përket anëtarësisë, është
10
KiE, Doracaku për Mekanizmat Konsultativ të Pakicave, para.41, fq.11
Weller, ‘Mekanizmat Konsultativ të Pakicave’,fq. 491.
12
KiE, Doracaku për Mekanizmat Konsultativ të Pakicave, para.42, fq.12
13
Weller, ‘Mekanizmat Konsultativ të Pakicave’, fq. 492.
14
KiE, Doracaku për Mekanizmat Konsultativ të Pakicave, para. 44, fq.13
11
‐ 15 ‐
thënë që të gjitha komunitetet pakicë duhet të përfaqësohen në mënyrë të barabartë
dhe ato duhet t’i shërbejnë qëllimit të kontribuimit për një ‘komunikim më efektiv dhe
avancim të interesave të pakicave’15. Në shumicën e rasteve, organet përfaqësuese të
pakicave kanë përfaqësues edhe nga qeveria dhe institucionet publike. Përzgjedhja e
anëtarëve duhet të reflektojë pronësinë e pakicave ndaj këtij procesi, dhe të përcjellë
një proces demokratik, llogaridhënës dhe transparent. Kualifikimi i anëtarëve është i
rëndësishëm dhe është kritike për të siguruar performancë efektive dhe zbatim të
mandateve. Disa nga kriteret për përzgjedhjen e grupeve dhe individëve përfaqësues të
pakicave janë aftësia për të përfaqësuar komunitetin relevant, përvoja relevante, dhe
kapacitetet organizative16 Metodat e punës duhet gjithashtu të reflektojnë pronësinë e
pakicave mbi to në përcaktimin e programit të punës. Puna e mekanizmave konsultativ
duhet të jetë transparente dhe t’i ofrojë informata publikut të gjerë. Programet e punës
shpesh e bëjnë prioritizimin e se cili legjislacion duhet rishikuar, si të përmirësohen
disa fusha të ndryshme, përcaktojnë nevojat dhe vendosin si të bëjnë vlerësimin e
programeve dhe si të shpërndajnë informatat lidhur me aktivitetet. Është theksuar që
dominimi i përfaqësuesve qeveritar në përcaktimin e programit të punës dhe
rregullave të sjelljes duhet të shmanget për të reflektuar pronësinë e procesit nga
pakicat dhe angazhimin esencial të brendshëm.17
Funksionimi efektiv i organeve konsultative të pakicave kërkon edhe burime
adekuate.18 Shpesh financimi i këtyre organeve vjen nga buxheti publik i qeverisë. Një
financim i tillë duhet të mos jetë i kushtëzuar politikisht dhe të mos ndikojë në
procesin dhe rezultatet e këtyre organeve. Weller pohon që disa vendime për ndarjen e
fondeve duhet t’iu lihen organeve të pakicave.19 Financimi duhet t’i mbulojë tri fusha:
shpenzimet për mbështetje teknike dhe operative të organeve; financimin e projekteve
dhe aktiviteteve siç është përcaktuar në programin e punës; dhe kanalizimin e fondeve
përmes mekanizmave konsultativ për të mbështetur aktivitetet e grupeve
15
OSBE, Rekomandimet e Lundit për Pjesëmarrje efektive të pakicave kombëtare në jetën
publike, 1999, para.109, fq.10
16
Kriteret nga Bordi Këshillëdhënës i Finlandës për Marrëdhënie Etnike, në Weller,
‘Mekanizmat Konsultative të Pakicave’, fq. 496.
17
Weller, ‘Mekanizmat Konsultative të Pakicave’,fq. 499.
18
OSBE, Rekomandimet e Lundit për Pjesëmarrje efektive të pakicave kombëtare në jetën
publike, 1999, para.109, fq.10
19
Weller, ‘Mekanizmat Konsultativ të Pakicave’, fq.499.
‐ 16 ‐
përfaqësuese të pakicave..20 Mirëpo, pronësia nga pakicat e ndarjes së burimeve duhet
të përcillet nga një proces transparent dhe llogaridhënës i cili shmang konfliktin e
interesit dhe keqpërdorimin e burimeve. Në fund, cilësia e rezultateve është arsyetimi
përcaktues për themelimin dhe operimin e këtyre mekanizmave. Pjesëmarrja efektive
e pakicave dhe funksionimi i suksesshëm i organeve konsultative të pakicave varen nga
përkushtimi dhe zotimi i qeverisë dhe përfaqësuesve të pakicave. Puna e këtyre
organeve duhet të jetë e dukshme dhe gjithëpërfshirëse për pjesëtarët e pakicave dhe
publikut të gjerë.
20
Po aty, fq. 499.
‐ 17 ‐
III. Pjesëmarrja e pakicave para dhe pas pavarësisë së Kosovës
Në qershor të vitit 1999, intervenimi ushtarak i NATO‐s u përcoll me intervenim civil
kur OKB‐ja ishte caktuar për ta qeverisur Kosovën përmes Misionit të saj të
Administratës së Përkohshme në Kosovë. UNMIK‐u duhej t’i ofronte Kosovës një
‘administratë transitore duke krijuar dhe mbikëqyrur zhvillimin e institucioneve të
përkohshme të vetëqeverisjes demokratike për të siguruar kushte për një jetë
paqësore dhe normale për të gjithë banorët e saj në Kosovë.’21 Kështu, u themelua një
demokraci jo vetëm e shumicës dhe në bazë të aranzhimeve të ndarjes së pushtetit, që
synonte pajtimin e grupeve të ndryshme etnike përmes sistemit proporcional zgjedhor
dhe mekanizmave të gjerë të përfaqësimit në Kosovë. Sistemi proporcional zgjedhor ka
pasur një ndikim të dukshëm në përfaqësimin e pakicave,22 dhe aranzhimeve
institucionale të dizajnuara në mënyrë që të ketë përfaqësim të të gjitha grupeve
etnike. Aranzhimet e ndarjes së pushtetit janë paraqitur fillimisht me Këshillin
Tranzitor të Kosovës, dhe më vonë u mishëruan në Kornizën kushtetuese për
Vetëqeverisje në Kosovë, dhe së voni në Propozimin Gjithëpërfshirës të Ahtisarit për
Zgjidhjen e Statusit dhe Kushtetutën e Kosovës.
3.1 Pjesëmarrja e pakicave në kohën e UNMIK-ut
Menjëherë pas konfliktit të vitit 1999, UNMIK‐u themeloi Këshillin Tranzitor të
Kosovës (KTK) si organ konsultativ të Strukturës së Përbashkët të Administratës së
Përkohshme i përbërë nga UNMIK‐u dhe liderët politik lokal, i cili synonte të shërbente
si urë lidhëse e komunikimit ndërmjet përfaqësuesve lokal të grupeve të ndryshme
etnike në Kosovë dhe bashkësisë ndërkombëtare. Nga tetë anëtarë që ishin pjesë e
grupit punues në KTK, vetëm një vinte nga komuniteti romë (Haxhi Zylfi Merxha).
21
UNMIK, Factsheet‐Qershor 2008, Misioni i Administratës së Përkohshme të Kombeve të
Bashkuara në Kosovë, Prishtinë, 2008, fq.1.
22
Florian Bieber, ‘IHyrje: Partitë politike dhe pjesëmarrja e pakicave’, në Florian Bieber, ed.,
Partitë politike dhe pjesëmarrja e pakicave’, FES, Shkup, 2008, fq. 23.
‐ 18 ‐
Atëbotë, nuk ishte ftuar asnjë përfaqësues nga komunitetet ashkali dhe egjiptian për
t’iu bashkuar këtij organi konsultativ.23
Në vitet në vijim, UNMIK‐u dhe bashkësia ndërkombëtare kishin krijuar mekanizma
ligjor dhe politik që garantojnë përfaqësimin e pakicave në organet shtetërore
ekzekutive dhe legjislative. Në nivelin qendror dhe lokal, ishin themeluar organet
bashkë‐vendimmarrëse dhe konsultative për të siguruar përfaqësim më të gjerë të
pakicave në Kosovën e pas konfliktit. Korniza Kushtetuese e vitit 2001 krijoi një mjedis
të përshtatshëm për pjesëmarrjen e pakicave, duke iu garantuar atyre ulëse të
rezervuara në Kuvendin e Kosovës. Ku nga 120 ulëse, 20 ishin të ndara për
komunitetet pakicë nga të cilat dhjetë për serbët, katër për komunitetet romë, ashkali
dhe egjiptas, tri për boshnjakët, dy për turqit dhe një për goranët. Ulëset për secilën
nga këto pakica iu dedikoheshin partive, koalicioneve, iniciativave qytetare dhe
kandidatëve të pavarur që përfaqësonin këto komunitete.24 Brenda Kuvendit të
Kosovës, u themelua Komisioni për të Drejtat dhe Interesat e Komuniteteve (KDIK) me
kompetenca të bashkë‐vendimmarrjes. KDIK‐së iu dha autoritet i llojit të fortë i
bashkë‐vendimmarrjes dhe iu dha detyra e rishikimit të ligjeve dhe bërjes së
rekomandimeve për projektligjet me qëllim të garantimit që të drejtat dhe interesat e
komunitetit të adresohen drejtë dhe këto rekomandime të dorëzohen në Komisionin
relevant funksional apo në Kuvend sipas rastit25.
Sa i përket përfaqësimit në degën ekzekutive, Korniza Kushtetuese parashihte që së
paku njëri nga Ministrat në Qeverinë e Kosovës të jetë nga komuniteti serb dhe një
tjetër nga ndonjë komunitet tjetër. Ajo gjithashtu parashihte që ‘përzgjedhja e këtyre
ministrave dhe përgjegjësive të tyre do të përcaktohet pas konsultimit me partitë,
koalicionet apo grupet që përfaqësojnë komunitetet joshumicë.26 Në nivel komunal,
komunitetet pakicë në Kosovë gjithashtu kishin një numër të mekanizmave për
23
Marcus Brand, “Zhvillimi i institucioneve të Kosovës dhe kalimi i autoritetit nga UNMIK‐u
te vetëqeverisja”, Qendra për Studime të Aplikuara në Negociata ndërkombëtare (CASIN),
Gjenevë, janar 2003,p. 11‐20; Shih, në detaje përbërjen e grupeve punuese të KTC:
http://www.unmikonline.org/1styear/ktc.htm (e qasur më 16 gusht 2010)
24
Korniza Kushtetuese për Vetëqeverisjen e Përkohshme në Kosovë, Neni 9, 2001.
25
Po aty, Neni 9, 9.1.3, 2001.
26
Po aty, Neni 9.3.4 (c), 2001.
‐ 19 ‐
mbrojtjen e të drejtave dhe interesave të tyre. Në frymën e Kornizës Kushtetuese,
Rregullorja e UNMIK‐ut 2000/45 përmbante dispozita ligjore për garantimin e
përfaqësimit të pakicave. Në rastet kur kishte një popullatë pakicë me numër të
mjaftueshëm, në nivel lokal themelohej komiteti për komunitete, komiteti për
ndërmjetësim dhe zyra për komunitete. Qëllimi i këtyre mekanizmave konsultativ ishte
që të ketë përfaqësim të pakicave dhe garanci që ata të gëzojnë, në mënyrë të barabartë
të drejtat e tyre civile, politike, ekonomike, sociale dhe kulturore dhe të kenë mundësi
dhe të drejta të barabarta punësimi në shërbime komunale në të gjitha nivelet27.
Gjatë negociatave të vitit 2006‐2007 për përcaktimin e statusit përfundimtar të
Kosovës, Ekipi Negociator themeloi Këshillin Konsultativ për Komunitete të përbërë
kryesisht nga pakicat jo‐serbe në Kosovë, me qëllim të sigurimit që këto komunitete të
japin kontributin e tyre në delegacionin e Kosovës dhe të përfaqësohen nga ai. Ky
këshill zhvilloi një platformë të detajuar për mbrojtjen e të drejtave të pakicave në të
ardhmen në Kosovë e cila ishte paraqitur formalisht në Vienë nga delegacioni i
Kosovës28. Kontributi i Këshillit u morr në konsideratë dhe u inkorporua në
Propozimin e të Dërguarit Special të OKB‐së për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës, që
krijoi bazën për ‘pavarësinë e mbikëqyrur’ të Kosovës të shpallur në shkurt të vitit
2008 dhe kornizën ligjore dhe politike për të drejtat dhe pjesëmarrjen e pakicave më
vonë.
3.2 Pjesëmarrja e pakicave pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës
Korniza e zgjeruar ligjore pas pavarësisë së Kosovës ndër të tjera drejta u garanton
komuniteteve pakicë të drejtën për përfaqësim. Kushtetuta e Kosovës dhe Ligji për
Mbrojtjen dhe Promovimin e të Drejtave të Komuniteteve janë dokumentet kryesore
ligjore që përbëjnë kornizën për përfaqësimin e komuniteteve. Struktura e
institucioneve politike të Kosovës mëton të reflektojë diversitetin etnik të popullatës
27
Rregullorja e UNMIK‐ut nr. 2000/45 për Vetëqeverisje të komunave në Kosovë, neni.
23.4b, 2000.
28
Marc Weller, Shtetësia e Kontestueshme: Lufta e Kosovës për Pavarësi, Shtypi i
Universitetit të Oksfordit, Oksford, 2008, fq.197.
‐ 20 ‐
në Kosovë, dhe njëzetë nga 120 ulëse në kuvendin e Kosovës janë të garantuara për
përfaqësimin e komuniteteve joshumicë. Komisioni i përhershëm për të Drejtat dhe
Interesat e Komuniteteve është trashëguar nga Korniza Kushtetuese e vitit 2001 me
pushtet të fortë të vendimmarrjes që i garanton interesat vitale të komuniteteve dhe
përfshirjen e tyre në procesin e vendimmarrjes.
Ngjashëm me këtë, edhe dizajni institucional i Qeverisë së Kosovës reflekton
pjesëmarrjen dhe përfshirjen e komuniteteve në institucionet publike. Është e
rregulluar që komuniteti serb ta udhëheqë një ministri derisa dy tjera të udhëhiqen
nga komunitetet jo‐shumicë. Ligji për mbrojtjen dhe promovimin e të drejtave të
komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre në Kosovë i miratuar në vitin 2008 është ligj
gjithëpërfshirës që garanton një gamë të gjerë të të drejtave, përfshirë: të drejtat
kulturore (neni 5), të drejtën ne gjuhë (neni 4), të drejtën në identitet (neni 2), të
drejtën ne barazi të plotë dhe efektive, të drejtën në media (neni 6), të drejtën në arsim
(neni 8). Neni 11 promovon të drejtën për pjesëmarrje politike duke theksuar që
komunitetet ‘kanë të drejtë pjesëmarrjeje efektive në vendimmarrjen politike në të
gjitha nivelet e qeverisë’.29
Ngjashëm me këtë, e drejta për përfaqësim të komuniteteve në Kosovë sigurohet edhe
në nivelin lokal. Ligji për vetëqeverisje lokale, i miratuar tri ditë pas shpalljes së
pavarësisë së Kosovës nënvizon se në rast se një komunitet pakicë përbën se paku
dhjetë përqind të popullatës së përgjithshme, ata kanë të drejtë të kenë
zëvendëskryetarin e komunës për komunitete nga radhët e tyre.30 Ky Ligj parasheh që
nëse dhjetë përqind e popullatës së përgjithshme në komunë i përket një komuniteti
jo‐shumicë, pozita e Kryesuesit të Kuvendit komunal rezervohet për atë komunitet, i
cili është përgjegjës për të vepruar si person ndërlidhës në adresimin e brengave të
komuniteteve joshumicë në nivel komunal. 31
29
Kuvendi i Kosovës, Ligji për mbrojtjen dhe promovimin e të drejtave të Komuniteteve dhe
pjesëtarëve të tyre në Kosovë, Ligji nr. 03/L‐047, 13 mars 2008, Neni 11.1.
30
Kuvendi i Kosovës, Ligji për vetëqeverisje lokale, Ligji Nr. 03/L‐040, 20 shkurt 2008, neni.
60.
31
Po aty, Art. 54
‐ 21 ‐
Në vitin 2009, Komisioneri i Këshillit të Evropës për të Drejtat e Njeriut ka vërejtur që
‘kushtetuta ofron kornizë të mirë ligjore për mbrojtjen e të drejtave të njeriut’ mirëpo
ai ‘nënvizon që tani i mbetet autoriteteve, përfshirë edhe ato lokale, që këto zotime t’i
zbatojnë në praktikë’32. Përkundër kompletimit të kornizës ligjore për të drejtat dhe
pjesëmarrjen e pakicave janë disa veprime konsiderohen si thelbësore për integrimin e
pakicave në Kosovën e pas‐pavarësisë përfshirë këtu: pjesëmarrjen publike e cila do të
siguronte përfaqësim adekuat dhe të drejta të asocimit në sferën publike; integrimin në
institucionet publike, në veçanti në sektorin e qeverisjes, sundimit të ligjit dhe
mbrojtjes së të drejtave të njeriut; krijimin e lehtësirave të duhura në arsim dhe një
shëndetësinë gjithëpërfshirëse, promovimin e mediave të pavarura, si dhe sigurimin
fizik dhe mbrojtjen e barabartë të drejtave të njeriut dhe zhvillimin e identitetit të
komuniteteve.33
3.3 Pjesëmarrja politike e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas
Ndonëse institucionet e Kosovës kanë krijuar kornizë gjithëpërfshirëse sa i përket të
drejtave të komuniteteve dhe përfaqësimit të tyre politik, komunitetet romë, ashkali
dhe egjiptas34 konsiderohen si komunitetet më të cenueshme në Kosovë.35 Pozita
politike e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas është përmirësuar që nga vendosja
e Administratës së përkohshme të OKB‐së në Kosovë para më shumë se një dekade, por
ajo është kufizuar kryesisht në përfaqësim të përmirësuar në qeverinë qendrore dhe
32
Këshilli i Evropës, Raporti i Komisionarit të Këshillit të Evropës për të Drejtat e Njeriut’
Misioni i Posaçëm në Kosovë, CommDH(2009)23, 23 – 27 mars 2009, fq.5. teksti mund të
qaset në:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instranet.CmdB
lobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage=2, (e qasur më 15
gusht 2010).
33
KIPRED, Integrimi i komuniteteve pakicë në Kosovën pas statusit. Instituti Kosovar për
Hulumtim të Politikave dhe Zhvillim, Seritë e hulumtimit të Politikave, Prishtinë, 2006.
34
Për një rishikim të historisë dhe identitetit të komuniteteve romë ashkali dhe egjiptian
shih: Neol Malcolm, Kosova, Nje histori e shkurtër, Shtypi i Universitetit të Oksfordit,
Oksford, 2002, fq.205‐9; Angus Fraser, Evgjit (Popuj të Evropës), Wiley‐Blackwell, Londër,
1995, fq.45‐56.; Clive Baldwin, Të Drejtat e Pakicave në Kosovë nën Sundimin
Ndërkombëtar, MRGI, 2006.; Jan Briza, Të Drejtat e Pakicave në Jugosllavi, MRGI, 2000.
35
HLC, Komunitetet Etnike në Kosovë në vitin 2007 dhe 2008, Qendra humanitare Ligjore,
Prishtinë, 2008.; Keshilli i Evropës, Raport i Komisionarit për të Drejtat e Njeriut të Këshillit
të Evropës Misioni Special në Kosovë, CommDH(2009)23, 23 – 27 mars 2009, fq.23
‐ 22 ‐
ato lokale. Komunitetet romë, ashkali dhe egjiptas vazhdojnë që të jenë të ekspozuara
ndaj diskriminimit në të gjitha sferat e jetës së përditshme: në arsim; qasje në
shëndetësi; rindërtim të pronës së shkatërruar; procese të vendimmarrjes; pjesëmarrje
në programet e kthimeve të mbështetura. Derisa brengat e komunitetit serb vazhdojnë
të tërheqin interesin dhe financimin e bashkësisë ndërkombëtare, pjesëtarët e
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në Kosovë pranojnë më pak vëmendje.36 Në
fakt, emancipimi i përgjithshëm politik i komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në
Kosovë mbahet peng nga disa faktorë, përfshirë këtu: statusin social dhe politik; nivelin
e ulët të arsimimit; rritjen e lartë të popullatës; kushtet e dobëta të shëndetësisë;
mungesa e regjistrimit civil dhe dokumenteve themelore ligjore; diskriminimi; ‘statusi i
pionit politik’ ndërmjet komuniteteve shqiptare dhe serbe; mungesa e shtetit amë;
udhëheqësia e patrajnuar dhe e vetëemëruar.
37
Këto janë pengesa të fuqishme për
formimin e kohezionit social, që kontribuon në nivel të ulët të përfshirjes së
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas dhe pjesëmarrjes në institucionet politike,
civile, arsimore dhe shëndetësore.
Partitë politike të romëve ashkalive dhe egjiptianëve janë ende të organizuara në baza
etnike në Kosovë. Pasi që partitë monoetnike bëjnë apele vetëm për një komunitet,
‘programi i tyre, anëtarësia dhe votuesit kryesisht përkrahen vetëm nga një grup, çoftë
ai shumicë apo pakicë ... shpesh nga parti konservative apo nacionaliste, dhe përfshirja
grupeve tjera është vetëm fjalë dhe minimal’.38 Të mbështetura nga Administrata e
OKB‐së në Kosovë partitë e para politike të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas u
krijuan pas vitit 1999. Komuniteti romë në aspektin politik përfaqësohet nga Partia e
Bashkuar Rome e Kosovës (PREBK), e udhëhequr nga Haxhi Zylfi Merxha. Komuniteti
Ashkali përfaqësohet nga Partia Demokratike e Ashkalive të Kosovës (PDAK), që tani
udhëhiqet nga Danush Ademi dhe komuniteti Egjiptian përfaqësohet nga Iniciativa e Re
Demokratike e Kosovës (IRDK), që udhëhiqet nga Xhevdet Neziraj.
36
Qeveria e Kosovës, Strategjia për Integrimin e Komuniteteve Romë Ashkali dhe Egjiptian
në Republikën e Kosovës (2009‐2015), 2009, fq. 10.
37
Gezim Visoka, ‘Partitë Politike dhe Pjesëmarrja e Pakicave: Rasti i Romëve Ashkalive dhe
Egjiptianëve në Kosovë’, në Florian Bieber, ed., Partitë Politike dhe Pjesëmarrja e pakicave,
FES, Shkup, 2008, fq. 154.
38
Bieber, ‘Hyrje: Partitë Politike dhe Pjesëmarrja e Pakicave’, fq. 14.
‐ 23 ‐
Në zgjedhjet nacionale të vitit 2007 në Kosovë, PDAK i fitoi tri ulëse në Kuvendin e
Kosovës me 3,433 vota, PREBK e fitoi një ulëse me 2.121 vota, dhe partia Egjiptiane
IRDK fitoi një ulëse. Siç tregohet nga numri i votave, shumicës së liderëve aktual politik
që i udhëheqin këto parti politike u mungon mbështetja nga niveli bazë dhe
legjitimiteti nga popullata që ata është dashur ta përfaqësojnë. Besohet që niveli i ulët i
arsimimit, varfëria, cënueshmëria sociale dhe mungesa e emancipimit politik janë disa
nga arsyet përse popullata romë ashkali dhe egjiptian votojnë për partitë ekzistuese pa
kërkuar llogaridhënie përmes presionit nga komuniteti.
Paralelisht me këtë, bashkëpunimi dhe koordinimi ndërmjet partive të romëve,
ashkalive dhe egjiptianëve është i ulët dhe agjendat e tyre politike janë mjaftë
përjashtuese ndaj njëra tjetrës. Deri më tani, që nga viti 1999, nuk ka pasur ndonjë
bashkërendim të dukshëm të ndërsjellë ndërmjet partive politike të romëve, ashkalive
dhe egjiptianëve për ta vendosur në agjendën e Qeverisë së Kosovës, për shembull,
çështjen e kampeve në pjesën veriore të Mitrovicës39, diskriminimin e madh ndaj
këtyre komuniteteve veçanërisht sa i përket punësimit proporcional në ndërmarrjet
publike të Kosovës40, depërtimin e detyrueshëm tw komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas nga shtetet perëndimore41, apo problemin shumë tw theksuar tw
analfabetizmit. Në vend të krijimit të platformave të përbashkëta politike për të
artikuluar dhe avokuar për çështjet më të nevojshme të komuniteteve romë, ashkali
dhe egjiptas, shumica e këtyre partive iu janë bashkuar grupeve parlamentare
kryesisht të përbëra nga parti politike shqiptare dhe serbe.
Në disa raste, edhe deputetët që vijnë nga e njëjta parti politike, kanë agjenda të
ndryshme politike dhe nuk e ndajnë të njëjtin grup parlamentar. Për shembull,
deputetët ashkali Etem Arifi dhe Hafize Hajini nga PDAK‐ja i përkasin grupit të SLS‐së,
derisa Danush Ademi nga e njëjta parti politike është pjesë e Grupit për integrim, grup
ky i udhëhequr nga Numan Balic nga Partia Boshnjake SDA. Në anën tjetër Haxhi Zylfi
39
CDC, ‘Rekomandime për Parandalimin e helmimit me plumb të personave të romëve të
zhvendosur në Kosovë’, Qendra për Kontroll të Sëmundjeve dhe Parandalim, Tetor 2007.
40
Shih: Zyra për Komunitete, Punësimi i pjesëtarëve të komuniteteve jo‐shumicë në
Shërbimin Civil në Kosovë dhe Ndërmarrje Publike, mars 2010.
41
Milena Tmava dhe Adem Beha, Pambrojtshmëria: Romet, ashkalitë dhe egjiptasit e
kthyer me detyrim në Kosovë, RADC & CCFD, Prishtinë, 2009.
‐ 24 ‐
Merxha nga PREBK është pjesë e grupit 7+, që udhëhiqet nga një parti tjetër boshnjake,
VAKAT e Dzezair Muratit, dhe Xhevdet Neziraj është pjesë e grupit të AAK‐së, që
udhëhiqet nga Ardian Gjini. Si rrjedhojë, udhëheqësit politik të romëve ashkalive dhe
egjiptianëve nuk i ndajnë interesat e njëjtë politik, dhe bashkëpunimi i tyre politik
mbetet i ulët. Për shkak të faktit që shumica nga këtë liderë në përgjithësi pohojnë se
flasin vetëm për komunitetin tyre përkatës, ata nuk e zgjasin bashkëpunimin e tyre
politik dhe konsultimet me partitë tjera politike apo zyrtarët e qeverisë nga radhët e tri
komuniteteve të tyre.
Paralelisht me mbështetjen e partive politike të komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas, organizatat ndërkombëtare kanë luajtur rol të dukshëm në mbështetjen e
organizatave të shoqërisë civile nga radhët e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas.
Ndonëse organizatat ndërkombëtare në Kosovë janë përpjekur që të fuqizojnë
organizatat e sapo formuara të shoqërisë civile të komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas për të artikuluar nevojat e tyre dhe për të kundër‐balancuar partitë e tyre
politike, shoqëria civile e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas është ende larg nga
arritja e synimeve të premtuara. Sipas bazës së të dhënave të Qendrës Evropiane për
Çështje të Pakicave (EMCI) për organizatat e shoqërisë civile nga radhët e komuniteteve
romë, ashkali dhe egjiptas, ekzistojnë 66 organizata të shoqërisë civile (OJQ) të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas. Shumica e këtyre OJQ‐ve vijnë nga pesë
rajonet e Kosovës: 23 OJQ të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas janë në Prishtinë,
11 në Mitrovicë, 12 në Gjilan, 10 në Pejë dhe 8 OJQ janë në Prizren. Hulumtimi jonë ka
gjetur që 80% të profileve të organizatave të shoqërisë civile janë shumë të paqarta, pa
ndonjë plan strategjik, pa prioritete të qarta dhe strukturë efektive organizative.
Përveç kësaj, nga 66 OJQ të pranishme, 49 prej tyre nuk janë aktive, iu mungon
financimi apo kanë probleme organizative. Nga 66 vetëm 9 organizata të shoqërisë
civile të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas janë shumë aktive dhe 8 aktive. Pasi
që organizatat e shoqërisë civile të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas kanë qenë
shumë të orientuara kah donatorët dhe projektet, shkuarja e donatorëve
ndërkombëtar nga Kosova ka shkaktuar një rënie të shpejtë të këtyre organizatave të
shoqërisë civile.
‐ 25 ‐
Në raportin e Progresit për Kosovën për vitin 2007, Komisioni Evropian ka përmendur
që “bashkëpunimi ndërmjet autoriteteve dhe organizatave të shoqërisë civile mbetet i
pabarabartë ...[me] aspak përparim të shënuar në këtë fushë’42. OJQ‐të e romëve
ashkalive dhe egjiptianëve kanë mbetur gjithashtu të dobëta. Siç kishte raportuar
Raporti për Politikat e SONCE‐s, ekzistojnë disa pengesa që po vazhdojnë ta sfidojnë
shoqërinë civile të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në Kosovë siç janë: 1)
etniciteti, 2) vendndodhja, 3) fusha e punës; 4) niveli i zhvillimit’.43 Përveç disa,
shumica e organizatave të shoqërisë civile të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas
punojnë në çështje të njërës prej tri komuniteteve, dhe organizatat e shoqërisë civile
janë të ndara në baza etnike. SONCE ka vërejtur që, “ndarja në baza etnike [e OJQ‐ve të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas] është ngushtë e lidhur me ndarjen në baza
gjeografike. Për shembull nga tri komunitetet, Prizreni është më së shumti i populluar
nga ai romë, Ferizaji më së shumti me ashkali dhe Gjakova është më së shumti e
populluar me egjiptian. Një ndarje e tillë gjeografike përbën arsyen për organizatat e
bazuara në nivel lokal që të punojnë në çështjet që janë specifike për një komunitet,
përkatësisht ato që janë me të shumta në numër në një zonë gjeografike ku është
themeluar një organizatë e caktuar”.44 Një aspekt tjetër që vlen të përmendet është që
shumica e organizatave të shoqërisë civile të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas
punojnë në çështjet që kanë të bëjnë me trashëgiminë kulturore, dhe vetëm disa nga to
merren me çështje të ndjeshme, sepse u mungon kapaciteti, struktura organizative,
fondet, planifikimi strategjik, dhe rrjetëzimi.
Për më tepër, rrjetëzimi ndërmjet OJQ‐ve të romëve ashkalive dhe egjiptianëve nuk
është i zakonshëm. Është bërë përpjekje në vitin 2006 kur është themeluar Forumi i
romëve, ashkalive dhe egjiptianëve të Kosovës nga një OJQ rome, me qëllim të
tejkalimit të ndarjeve etnike dhe artikulimit të prioriteteve dhe nevojave të ndara të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas, që do të mund të përfshiheshin më vonë në
Strategjinë për integrimin e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas. Përkundër
42
Komisioni evropian, Raporti i Progresit për Kosovën i vitit 2007 Raporti, fq. 17.
Nadir Rexhepi dhe Aleksandra Bojadjieva, Ndërtimi i Rrjeteve – Ndërtimi i Demokracisë:
Shoqëria Civile komuniteteve ROMË, ASHKALI DHE EGJIPTIAN në Kosovë, Shoqata Rome për
Zhvillim Demokratik, SONCE, Raporti për Politikat, 2009, fq. 8.
44
Redjepi & Bojadjieva, – Ndërtimi i Rrjeteve – Ndërtimi i Demokracisë: Shoqëria Civile
komuniteteve ROMË, ASHKALI DHE EGJIPTIAN në Kosovë, fq.9
43
‐ 26 ‐
ndikimit pozitiv që ky rrjet pati sa i përket rekomandimeve për politikat45 adresuar
Qeverisë së Kosovës, kjo iniciativë dështoi për shkak të ndasive të brendshme të OJQ ‐
ve.
Në dhjetor të vitit 2008, me iniciativë dhe mbështetje të shoqërisë civile të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas dhe organizatave ndërkombëtare, Qeveria e
Kosovës zhvilloi Strategjinë për Integrimin e Komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas
në Republikën e Kosovës për periudhën 2009‐2015 (në tekstin e mëtutjeshëm
Strategjia). Kjo Strategji kryesisht adreson përmirësimin e gjendjes së komuniteteve
romë, ashkali dhe egjiptas dhe në të njëjtën kohë ofron zgjidhje dhe rekomandime për
riintegrimin e të kthyerve.46 Në veçanti, Strategjia adreson njëmbëdhjetë sektorë kyç:
kundërdiskriminimin; arsimin; punësimin dhe fuqizimin ekonomik; shëndetësinë dhe
çështjet sociale; banimin dhe vendbanimet joformale; kthimin dhe riintegrimin;
regjistrimin dhe dokumentet; çështjet gjinore; kulturën, mediat dhe informimin;
pjesëmarrjen dhe përfaqësimin; sigurinë dhe policimin. Pra, Strategjia identifikoi
nevojën themelore për përmirësim të gjendjes socio‐politike të komuniteteve romë,
ashkali dhe egjiptas në Kosovë, zbatim efektiv të legjislacionit për mbrojtjen e të
drejtave dhe interesave të komuniteteve, fuqizim të komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas përmes ofrimit të shëndetësisë, arsimit, dhe shërbimeve të mirëqenies sociale,
dhe rritje të pjesëmarrjes dhe përfaqësimit politik në sferën publike. Është miratuar
edhe një ‘Plan i Veprimit’ për të specifikuar veprimet e nevojshme sa i përket linjave
ministrore dhe institucioneve tjera publike, me qëllim të rritjes së efektshmërisë së
Strategjisë. Janë zotuar një milion Euro nga Komisioni Evropian dhe gjysmë milioni nga
Fondacioni për Shoqëri të Hapur (të cilat do të menaxhohen nga Fondacioni Kosovar
për Shoqëri të Hapur) për zbatimin e Strategjisë në fushat e arsimit, kulturës dhe
medias.
45
KROMË, ASHKALI DHE EGJIPTIANF, ‘Pozita jonë 2006’, Forumi i romëve, ashkalive dhe
egjiptianëve të Kosovës, Dokument mbi qëndrimet 1, 2006, teksti i qasshëm në:
http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf, (I qasur më 20 korrik
2010)
46
Qeveria e Kosovës, Strategjia për Integrimin e Komuniteteve Romë, Ashkali dhe Egjiptian
në Republikën e Kosovës (2009‐2015), fq. 7.
‐ 27 ‐
Ndonëse Strategjia është miratuar në muajt e fundit të vitit 2008, pas një procesi të
konsultimit që zgjati gati dy vite, deri më sot nuk ka filluar të zbatohet asnjë
komponentë e kësaj strategjie. Për më tepër, në nivel komunal mungojnë planet e
veprimit për sa i përket Strategjisë, për adresimin e problemeve dhe brengave të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në komunat e tyre përkatëse. Vlen të
përmendet që udhëheqësi i IRDK‐së së egjiptianëve e ka refuzuar mbështetjen e
Strategjisë duke pohuar që egjiptianët veçse janë të integruar në shoqërinë kosovare.
Ai më tutje argumentoi që ‘prioriteti i komunitetit romë i cili po e shtyn përpara
çështjen e njohjes së gjuhës rome nuk është i njëjtë edhe te komuniteti egjiptian dhe
ashkali të cilët flasin gjuhën shqipe dhe prandaj kanë prioritete të ndryshme’.47
Për të funksionuar Strategjia e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas, partitë politike
dhe shoqëria civile e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas duhet të inkurajohen dhe
mbështeten plotësisht për të forcuar kapacitetet e tyre, për të zgjeruar bazën e
votuesve të tyre dhe për të qenë plotësisht bashkëpunues. Prania a kapitalit social dhe
rrjetit të sinergjisë ndërmjet OJQ‐ve të romëve ashkalive dhe egjiptasve do të mund të
kontribuonte dukshëm në zbatimin e Strategjisë, duke i mbajtur partitë politike të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas përgjegjëse dhe duke furnizuar organet
konsultative për mbrojtjen e pakicave në institucionet e Kosovës me staf cilësor, të cilët
janë në gjendje që në mënyrë adekuate të adresojnë brengat e këtyre komuniteteve.
47
Intervistë me Xhevdet Neziraj, deputet egjiptian në Kuvendin e Kosovës, qershor 2010.
‐ 28 ‐
IV. Mandati dhe struktura e mekanizmave të Pposaçëm konsultativ
Brenda kornizës së Kushtetutës së Kosovës, komunitetet romë, ashkali dhe egjiptas në
Kosovë përfaqësohen në Zyrën e Presidentit përmes Këshillit Konsultativ për
Komunitete, në Zyrën e Kryeministrit përmes Zyrës për Komunitete dhe në Kuvendin e
Kosovës përmes Komisionit Parlamentar për të Drejtat dhe Interesat e Komuniteteve
dhe Kthim. Këta mekanizma përfaqësues synojnë që t’u sigurojnë komuniteteve romë,
ashkali dhe egjiptas (ndër grupe të tjera të komuniteteve në Kosovë) mundësinë për t’i
përfaqësuar drejtpërsëdrejti interesat e tyre politik në nivel të qeverisjes dhe
vendimmarrjes. Është me rëndësi që të përmendet që këto tri organe janë të
rregulluara dhe kanë miratuar plotësisht rekomandimet e OSBE‐së dhe Këshillit të
Evropës për të siguruar pjesëmarrje efektive të pakicave përmes organeve
konsultative.
4.1. Këshilli Konsultativ për Komunitete (Këshilli)
I themeluar me dekret të presidentit më 15 shtator të vitit 2008, Këshilli Konsultativ
për Komunitete (Këshilli) së pari është paraqitur në Propozimin Gjithëpërfshirës të
Ahtisarit për Zgjidhjen e Statusit. Është paraparë që Këshilli do të jetë organ
konsultativ pa të drejtë formale të vetos për legjislacionin apo politikat dhe do të
përbehet kryesisht prej përfaqësuesve të partive politike dhe organizatave të shoqërisë
civile ‐ një organ që synon që t’i japë shoqërisë civile nga radhët e komuniteteve zë dhe
qasje në çështjet më të larta të politikave qeveritare. Themelimi i Këshillit rregullohet
me Kushtetutën e Kosovës, ku neni 60 thotë që këshilli vepron nën autoritetin e
Presidentit të Republikës së Kosovës [...] e i cili do te jetë i përbërë nga të gjitha
komunitetet dhe përfaqësuesit e shoqatave të tyre, mandati kryesor i këshillit siç është
përmendur në Kushtetutë është:
a) [të] ofron një mekanizmi për shkëmbimin e rregullt ndërmjet komuniteteve
dhe Qeverisë së Kosovës;
b) [t’ia] jep mundësinë komuniteteve për të komentuar në një fazë të hershme
nismat legjislative dhe politike, të cilat mund të përgatiten nga Qeveria, për të
sugjeruar nisma të tilla dhe për të kërkuar që pikëpamjet e tyre të përfshihen në
projektet dhe programet përkatëse;
‐ 29 ‐
c) [të] mbanë çdo përgjegjësi a funksion tjetër, në pajtim me ligjin.48
Këshilli ka për detyrë që t’i jep mundësi komuniteteve që të marrin pjesë në vlerësimin
e nevojave, dhe dizajnimin, monitorimi dhe vlerësimin e programeve që janë të
dedikuara për pjesëtarët e tyre. Gjithashtu është paraparë që të jep rekomandime për
orientim të ndihmës dhe fondeve te huaja nga buxheti i konsoliduar i Kosovës për
ndarjen e projekteve që i plotësojnë nevojat dhe interesat e komuniteteve.
Procesi i themelimit të Këshillit dhe bërja e tij si organ funksional ka qenë proces i
ngadalshëm. Gjatë vitit 2009, përzgjedhja e përfaqësuesve dhe zhvillimi i rregullave të
brendshme dhe metodave të punës ishin të arriturat kryesore. Deri më tani Këshilli ka
arritur që t’i krijojë dy grupe punuese: grupin për rishikim në legjislativ dhe atë për
arsim. Grupi i tretë i punës është në proces të themelimit dhe ai do të monitorojë
zbatimin e Strategjisë për Integrimin e Komuniteteve Romë, ashkali dhe egjiptas në
Kosovë. Këto grupe punuese janë parë si të dobishme për të siguruar që të gjithë
anëtarët të japin kontribut të mjaftueshëm në rishikimin e legjislacionit, dhe adresimin
e çështjeve të caktuara për politikat që prekin komunitetet. Përbërja e Këshillit është e
organizuar mbi parimin që të gjitha komunitetet do t’i kenë përfaqësuesit e tyre të
pranishëm, përfshirë përfaqësuesit e qeverisë së Kosovës që vijnë nga ato Ministri që
drejtpërsëdrejti prekin të drejtat dhe interesat e komuniteteve.
Gjatë mandatit të parë të Këshillit, përfaqësuesit e komuniteteve u përzgjodhën nga
partitë politike dhe shoqëria civile. Në statutin e Këshillit thuhet se 70% e anëtarëve
duhet të vijnë nga grupet e shoqërisë civile dhe pjesa tjetër mbetet opsionale për
partitë politike (30%). Ideja e pasjes së përfaqësimit politik është parë si një vlerë e
shtuar për të pasur dikë që të lobojë në emër të Këshillit në institucionet tjera. Mirëpo,
ka pasur kundërargumente që përfaqësuesit politik mund të kenë agjenda politike dhe
prioritete të ndryshme.49 Në mandatin e dytë që filloi funksionimin e tij në prill të vitit
2010, Këshilli u përfaqësua në masë të madhe nga anëtarë nga shoqëria civile nga të
gjitha komunitetet pakicë. Derisa komuniteti serb i ka pesë ulëse në Këshill,
përfaqësuesit e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas i kanë nga dy anëtarë secili.
48
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 60, 15 qershor 2008. Teksti i qasshëm në:
http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,258; Statuti dhe Rregullorja e Këshillit
parashohin pasqyrim të detajuar të funksioneve.
49
Intervistë me Katherine Nobbs, ECMI, Prishtinë, Qershor 2010
‐ 30 ‐
Ngjashëm me këtë, komuniteti boshnjak dhe ai turk i kanë nga dy vende. Në dy
mandatet e fundit kryesuesi i Këshillit ishte zgjedhur nga radhët e komunitetet serb.
4.2 Komisioni për të Drejtat dhe Interesat e Komuniteteve (KDIK)
Komisioni për të Drejtat dhe Interesat e Komuniteteve (KDIK) është mekanizëm i fortë
vendimmarrës në kuadër të Kuvendit të Kosovës që siguron mbikëqyrje legjislative të
të drejtave dhe interesave të komuniteteve siç është paraparë në nenin 78 të
Kushtetutës së Kosovës. Paralelisht me këtë, KDIK luan rol të rëndësishëm sa i përket
mbrojtjes të atyre që quhen ‘interesa vitale’ të komuniteteve pakicë në Kosovë, siç
është theksuar në nenit 81 të Kushtetutës.50 Mandati i KDIK‐së është vazhdimësi nga
Korniza e mëparshme Kushtetuese e vitit 2001. Misioni i përgjithshëm i KDIK‐së është
që të veprojë si katalizator legjislativ për të drejtat e pakicave në Kosovë. Rrjedhimisht,
Kushtetuta e Kosovës e mandaton KDIK‐në që të sigurojë se të gjitha nismat legjislative
promovojnë dhe respektojnë të drejtat dhe interesat e komuniteteve, që janë reflektuar
në Ligjin përkatës për Mbrojtjen dhe Promovimin e të Drejtave dhe Interesave të
Komuniteteve, Ligjin Kundër Diskriminimit, dhe instrumentet tjera të aplikueshme
ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Gjatë zbatimit të këtij mandati, KDIK ka një
pozitë ideale për të rritur dhe mbrojtur të drejtat e komuniteteve dhe me ‘vetiniciativë,
të propozojë ligje dhe masa tjera brenda përgjegjësive të Kuvendit ashtu siç e
konsideron të nevojshme për të adresuar brengat e komuniteteve’51
Sa i përket strukturës, Kushtetuta rregullon KDIK‐në si Komision të përhershëm në
kuadër të Kuvendit të Kosovës i cili ‘përbëhet nga një e treta e anëtarëve që
50
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 81 [Legjislacioni me interes vital]
1. Për miratimin, ndryshimin ose shfuqizimin e ligjeve në vijim, kërkohet vota e shumicës së
deputetëve të Kuvendit të cilët janë të pranishëm dhe që votojnë, si dhe të shumicës së
deputetëve të Kuvendit që janë të pranishëm dhe që votojnë, të cilët mbajnë vende të
rezervuara ose të garantuara për përfaqësuesit e Komuniteteve që nuk janë shumicë: (1)
ligjet të cilat ndryshojnë kufijtë e komunave, themelojnë ose shuajnë komuna, përkufizojnë
shtrirjen e pushteteve të komunave dhe pjesëmarrjen e tyre në marrëdhëniet
ndërkomunale dhe tejkufitare; (2) ligjet të cilat zbatojnë të drejtat e komuniteteve dhe
pjesëtarëve të tyre, me përjashtim të atyre të përcaktuara me Kushtetutë; (3) ligjet për
përdorimin e gjuhëve; (4) ligjet për zgjedhjet lokale; (5) ligjet për mbrojtjen e trashëgimisë
kulturore; (6) ligjet për liritë fetare ose për marrëveshjet me komunitetet fetare; (7) ligjet
për arsimin; (8) ligjet për përdorimin e simboleve, përfshirë simbolet e komuniteteve dhe
për festat publike.
51
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni. 78, para. 4.
‐ 31 ‐
përfaqësojnë grupin e deputetëve të Kuvendit që mbajnë vendet e rezervuara apo të
garantuara për komunitetin serb, një e treta e anëtarëve që përfaqësojnë grupin e
deputetëve të Kuvendit që mbajnë ulëset e rezervuara apo të garantuara për
komunitetet tjera që nuk janë shumicë dhe një e treta e deputetëve nga shumica që
përfaqësohen në Kuvend’. 52 Në mandatin aktual legjislativ KDIK‐ja ka dy përfaqësues
të ashkalive, një nga komuniteti romë, dhe një nga ai egjiptian. Në zgjedhjet e vitit
2009, nga ulëset e rezervuara për komunitetet në Kuvendin e Kosovës, komuniteti
ashkali i përfaqësuar nga PDAK (Partia Demokratike e Ashkalive të Kosovës) ka fituar
tri ulëse, komuniteti romë i përfaqësuar nga PREBK (Parti a Re e Bashkuar e Romëve të
Kosovës) e ka fituar një ulëse dhe komuniteti egjiptian i përfaqësuar nga IRDK
(Iniciativa Demokratike e Kosovës) gjithashtu ka fituar një ulëse.
4.3 Zyra për Çështje të Komuniteteve (ZÇK)
Zyra për Çështje të komuniteteve (ZÇK) në kuadër të Zyrës së Kryeministrit është
themeluar në maj të vitit 2008 për të këshilluar kryeministrin e Kosovës lidhur me të
gjitha çështjet që kanë të bëjnë me komunitetet dhe për koordinimin e politikave dhe
çështjeve praktike që kanë të bëjnë me të gjitha komunitetet në Kosovë. Brenda këtyre
detyrave, ZÇK është në një pozitë të rëndësishme për koordinimin dhe harmonizimin e
organeve qeveritare, agjencive dhe institucioneve të pavarura, ministrive dhe komunave, si
dhe të punës me donatorët dhe organizatat ndërkombëtare për të siguruar që çështjet e
komuniteteve janë duke u adresuar në mënyrë efektive në tërë Kosovën. Si një zyrë brenda
Zyrës së Kryeministrit, ZÇK ka mundësi që të kontribuojë në analizimin dhe të japë këshilla
lidhur me politikat qeveritare që i prekin të drejtat dhe interesat e komuniteteve, të zhvillojë
dhe monitorojë zbatimin e ligjeve dhe politikave në nivel të komuniteteve. 53 Për më tepër
ZÇK do të jetë në gjendje që të përdor fondet në dispozicion në mënyrë strategjike për
të pasur ndikim pozitiv dhe për të bërë ndryshim në jetën e njerëzve dhe çka është më
e rëndësishme të përfshihet drejtpërsëdrejti sipas nevojës në zgjidhjen e rasteve të
profilit të lartë që kanë të bëjnë me pakicat.
Sa i përket strukturës, ZÇK aktualisht ka vetëm tre anëtarë të stafit në Zyrën e
Kryeministrit. Ashtu si në rastin e Këshillit, Zyra udhëhiqet nga një përfaqësues politik i
52
Po aty, neni 78, para. 4.
Dokumenti raportues i Zyrës për Komunitete pranë Zyrës së Kryeministrit, gusht 2008,
Prishtinë.
53
‐ 32 ‐
komunitetit serb. Në procesin e planifikimit, është sugjeruar që dymbëdhjetë punonjës
do të ishin në gjendje që të mbulojnë sa duhet mandatin e ZÇK‐së.54 Mirëpo, Qeveria e
Kosovës është arsyetuar që për shkak të mungesës së burimeve dhe kufizimeve të
vendosura nga FMN në punësim të shërbyesve të ri civil, ZÇK vepron me deficit në
numrin e punonjësve të trajnuar dhe me përvojë. Është e një rëndësie relevante, që
ZÇK është gjithashtu e mandatuar për monitorimin e zbatimit të Strategjisë për
Integrimin e Komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas. Në të njëjtën kohë, me sa duket
ekziston një huti lidhur me mandatet ndërmjet ZÇK‐së dhe Zyrës për Qeverisje të Mirë
në kuadër të Zyrës së Kryeministrit e cila gjithashtu ka marrë kompetencat për
zbatimin e Strategjisë.
54
Intervistë me një aktivist të shoqërisë civile rome i cili vendosi që të mbetet anonim,
qershor 2010.
‐ 33 ‐
V. Vlerësimi i performancës dhe të arriturave
Praktikat e mira nga shtete të ndryshme dhe rekomandimet e OSBE‐së dhe KiE‐së kanë
identifikuar katër funksione bazë të mekanizmave konsultative të pakicave që u
sigurojnë pakicave kombëtare hapësirë të mjaftueshme për të marrë pjesë në
vendimmarrje, kontribuar në rishikimin e nismave legjislative, dhe për të koordinuar
programet zhvillimore. Kjo pjesë do të ofrojë një vlerësim kritik të performancës së
përfaqësimit të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në tri organe konsultative për
pakica në Kosovë gjatë dy viteve të fundit dhe kështu do të identifikojë sfidat dhe
pengesat kryesore që e kanë penguar performancën efektive të këtyre organeve.
Performanca efektive e këtyre mekanizmave mund të matet nga pikëpamja kualitative
përmes shqyrtimit të katër aspekteve:
-
Organizimit, mobilizimit dhe bashkërendimit
-
Kontribuimit në hartimin dhe rishikimin e legjislacionit;
-
Kontribuimit në programimin e përgjithshëm; dhe
-
Pjesëmarrjes në raportim në mekanizmat ndërkombëtar
5.1 Organizimi, mobilizimi dhe bashkërendimi
Një nga funksionet parësore të organeve konsultative është organizimi dhe mobilizimi i
komuniteteve pakicë përmes ndërtimit të kapaciteteve të grupeve përfaqësuese të
pakicave dhe bashkërendimi i aktiviteteve ndërmjet grupeve të ndryshme. Në Kosovë,
nuk ka bashkëpunim dhe bashkërendim të mjaftueshëm të përpjekjeve ndërmjet
përfaqësuesve politik dhe organizatave të shoqërisë civile të komuniteteve romë,
ashkali dhe egjiptas. Në përgjithësi, ka një dinamikë negative të bashkëpunimit dhe
përplasje ndërmjet këtyre dy anëve në aspektin e ndarjes së ndihmës zhvillimore dhe
humanitare për popullatën romë, ashkali dhe egjiptas, në mbështetjen e partive
politike dhe platformave te tyre dhe në aspektin e identitetit, politikës dhe përkatësisë
kulturore.
‐ 34 ‐
Kjo gjithashtu reflektohet edhe në performancën e organeve konsultative në Kosovë.
Përkundër mbështetjes së madhe nga Qendra Evropiane për Çështje të Pakicave
(ECMI) për krijimin e një sistemi të qëndrueshëm të përfaqësimit, Këshillit ende i
mungon praktika në organizimin, mobilizimin dhe bashkërendimin e aktiviteteve me
OJQ‐të përfaqësuese dhe popullatën lokale romë, ashkali dhe egjiptas. Ndonëse në këtë
mandat shumica e anëtarëve vijnë nga OJQ‐të përfaqësuese të komuniteteve, ende
mbesin sfida në komunikimin dhe bashkërendimin me OJQ‐të lokale dhe ndërlidhjen e
problemeve të komuniteteve përmes këshillit në nivele më të larta të vendimmarrjes.55
Për secilin komunitet që përfaqësohet në Këshill ekziston nga një OJQ që duhet të
bashkërendojë komunikimin me OJQ‐të tjera lokale. Mirëpo, në gjendjen aktuale,
kanalet e komunikimit nuk janë aq efektive sa do të duhej të ishin. Këto OJQ
përfaqësuese është dashur që të kenë një linjë buxhetore për të mbështetur koston e
tyre administrative dhe operative, por ende nuk është ndarë asnjë buxhet për këtë
aktivitet brenda Zyrës së Presidentit të Kosovës. Është evidente që edhe në mandatin e
dytë të Këshillit ka ende tensione të heshtura ndërmjet partive politike dhe
përfaqësuesve të shoqërisë civile.
Një dobësi e madhe e këtyre organeve konsultative është mungesa e bashkëpunimit
dhe
bashkërendimit
ndër‐institucional.
Kjo
mungesë
e
bashkëpunimit
ndërinstitucional vjen si rezultat i konkurrencës së perceptuar dhe dyfishimit të
mandateve ndërmjet udhëheqësve politik dhe përfaqësuesve të shoqërisë civile., një
përfaqësues i ZÇK‐së rregullisht vijon takimet e Këshillit, por përtej kësaj nuk ka
ndonjë bashkërendim të përpjekjeve dhe aktiviteteve56. Ngjashëm me këtë,
përfaqësues të ministrive të ndryshme marrin pjesë në takimet e Këshillit, por nuk ka
bashkërendim dhe bashkëpunim të mjaftueshëm pas kësaj. Në disa raste, anëtarët e
këshillit, i kanë ftuar ministrat për të diskutuar çështje specifike që kanë të bëjnë me
politikat, mirëpo, janë dërguar zyrtarë të rastit të cilët nuk e kanë njohur mirë fushën e
punës dhe nuk e kanë bërë përcjelljen e punës si duhet.57 ‘Kurdo që janë ftuar zyrtarët
55
Intervistë me Muhamet Arifi, Përfaqësues në Këshill i shoqërisë civile nga radhët e
ashkalive, qershor 2010.
56
Intervistë me një aktivist të shoqërisë civile rome i cili vendosi që të qëndrojë anonim,
qershor 2010.
57
Intervistë me Bashkim Kurti, përfaqësues egjiptian i shoqërisë civile në Këshill, 23 qershor
2010.
‐ 35 ‐
qeveritar në takime ata vetëm i kanë marr kërkesat e këshillit, pa i përcjellur ato në
praktikë’ 58, tha një aktivist romë.
Në anën tjetër një anëtar ashkali i KDIK‐së ka deklaruar që ‘KDIK nuk ka pasur asnjë
takim me Këshillin’. Po ashtu ata nuk kanë asnjë bashkëpunim zyrtar me ZÇK‐në. Një
anëtar ashkali i KDIK‐së deklaroi që ‘tensioni i mosbashkëpunimit ndërmjet ZÇK‐së
dhe KDIK‐së ka ardhur kur një anëtarë romë i ZÇK‐së e ka ndarë shumicën e fondeve
për komunitetin romë, duke i përjashtuar kështu dy komunitetet tjera simotra.59 Një
ashkali që njeh rrjedhat politike pohoi se, ZÇK nuk ka bashkëpunuar me KDIK‐në, por
ka pasur raste kur anëtarë individual të KDIK‐së iu kanë ofruar ZÇK‐së me projekte
duke bërë përpjekje për financim të projekteve për interesa të tyre të ngushta.60
Për më tepër, një anëtar aktual i KDIK‐së që ka qenë pjesë e Këshillit gjatë mandatit të
parë ka vërejtur që ‘e tërë puna e Këshillit mbetet ne letër ...deri më tani ata nuk kanë
arritur asgjë.’61 Një tjetër deputet tjetër ashkali i cili është pjesë e KDIK‐së deklaroi që
‘ata nuk janë takuar me Këshillin deri më tani dhe ata duhet të vijnë dhe t’i ofrohen
KDIK‐së.’62 i njëjti deputet vazhdon duke thënë që ‘ne nuk jemi bashkë ... anëtarët e
Këshillit adresojnë interesat dhe nevojat e komuniteteve të tyre (lokale), kurse ne
përpiqemi që të kanalizojmë interesat e komunitetit tonë’.63 Kjo tregon se si brenda një
komuniteti të njëjtë ka tensione lidhur me adresimin e interesave të një rajoni të
caktuar që ata e përfaqësojnë, pa bërë përpjekje për t’i bashkuar përpjekjet dhe për të
paraqitur një platformë të përbashkët. Ka edhe raste kur deputetët nga i njëjti
komunitet bashkëpunojnë dhe bashkërendojnë aktivitetet me përfaqësuesit e
shoqërisë civile në Këshill. Një deputet egjiptian dhe anëtar i KDIK‐së ka theksuar që
58
Intervistë me Muhamet Arifi, përfaqësues ashkali i shoqërisë civile në Këshill, 22 qershor
2010.
59
Intervistë me Ethem Arifi, Deputet nga radhët e ashkalive në Kuvendin e Kosovës, anëtar
i KDIK‐së, qershor 2010.
60
Intervistë me a aktivist të shoqërisë civile rome i cili vendosi që të qëndrojë anonim,
qershor 2010.
61
Intervistë me Ethem Arifi, Deputet nga radhët e ashkalive në Kuvendin e Kosovës, anëtar
i KDIK‐së, qershor 2010.
62
Intervistë me deputet ashkali i cili vendosi të mbetet anonim, qershor 2010.
63
Intervistë me deputet ashkali i cili vendosi të mbetet anonim, qershor 2010.
‐ 36 ‐
bashkëpunimi i vetëm që ai e ka me përfaqësuesit egjiptian në Këshill është kur ata
bashkërendojnë punën se cilat çështje duhet ngritur. 64
Vlen të përmendet që përfaqësuesit e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në këto
tri organe janë të vetëdijshëm për nevojën e bashkëpunimit, por interesat e tyre të
ngushta dhe qëndrimet e pa‐bashkuara për ndarjen e burimeve dhe mbështetja
politike për disa politika të caktuara janë burimet kryesore të tensioneve ndërmjet
këtyre grupeve. Natyrisht që mungesa e bashkëpunimit dhe bashkërendimit të
përpjekjeve tregon që komunitetet romë, ashkali dhe egjiptas ende nuk janë të gatshme
që të shfrytëzojnë këta mekanizma që i kanë në dispozicion që sigurojnë pjesëmarrje
efektive.
5.2 Kontributi në hartimin dhe rishikimin e legjislacionit
Organet konsultative të pakicave gjithashtu kanë të drejtë që të nisin procese
legjislative, të rishikojnë dhe komentojnë nismat legjislative, dhe të vëzhgojnë
pajtueshmërinë e tyre me standardet e të drejtave dhe interesave të pakicave.
Kualifikimi i anëtarëve është i rëndësishëm pasi që ai është kritik për të siguruar
performancë efektive dhe zbatim të mandatit. Pjesëmarrja efektive e pakicave dhe
funksionimi i suksesshëm i organeve konsultative varen si nga përkushtimi ashtu edhe
angazhimi i qeverisë, dhe i përfaqësuesve të pakicave. Puna e këtyre organeve duhet të
jetë e dukshme dhe gjithëpërfshirëse për pjesëtarët e pakicave dhe publikun e gjerë.
Përveç kësaj, përzgjedhja e anëtarëve duhet të reflektojë pronësinë e pakicave, dhe një
proces demokratik, llogaridhënës dhe transparent.
Që nga themelimi i tij në vitin 2008, përfaqësuesit e komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas në Këshill kanë komentuar vetëm në një numër të vogël të ligjeve dhe
politikave të qeverisë që i prekin komunitetet romë, ashkali dhe egjiptas, siç është
legjislacioni që ka të bëjë me arsimimin dhe punësimin e komuniteteve romë, ashkali
dhe egjiptas. Mirëpo, rezultatet e përpjekjeve të tilla ende mbeten për t’u parë. Ky
hulumtim zbulon që në Këshill mungon iniciativa në përgjithësi ndërmjet
përfaqësuesve të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas gjë që kryesisht ndikohet
nga mungesa e kapaciteteve të tyre, dobësia politike dhe mungesa e stimulimeve
64
Intervistë me Xhevdet Neziraj, deputet egjiptian në Kuvendin e Kosovës, qershor 2010.
‐ 37 ‐
financiare për ndërmarrjen e detyrave të komentimit ndaj legjislacionit dhe avokimit,
përtej takimeve të rregullta.
Përkundër përpjekjeve për të përzgjedhur ligje të caktuara që prekin drejtpërsëdrejti
të drejtat dhe interesat e komuniteteve në Kosovë, Këshilli e ka shpenzuar shumicën e
kohës për konsolidimin e brendshëm. Rishikimi i agjendave të takimeve dhe çështjet e
diskutuara në këshill tregojnë që shumica e kohës është shpenzuar në hartimin e
statutit, rregullores së brendshme, dhe planit të punës. Në vitin e parë mandati i
këshillit duket të ketë qenë i vështirë për shkak të mungesës së buxhetit dhe personelit.
Në shumicën e takimeve Këshilli ka diskutuar çështje teknike dhe administrative,
kryesisht duke u përpjekur që të zhvillojë rregulloren standarde të punës. Këshillit iu
deshën disa takime në përpjekje për të zhvilluar planin vjetor të punës. Siç kishte
raportuar një këshilltare e ECMI‐së, ‘deri në fund të mandatit, anëtarët e Këshillit e
kishin vërejtur që ata nuk kishin përmbushur çështjet që ishin shumë të rëndësishme,
p.sh, arsimi dhe gjuha’.65
Këshilli deri më tani ka themeluar dy grupe punuese: një për arsim dhe tjetri për
rishikimin legjislativ. Grupi i tretë punues është në proces të themelimit dhe do të
monitorojë zbatimin e Strategjisë për Integrimin e komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas në Kosovë. Këto grupe punuese janë parë si të dobishme për të siguruar që të
gjithë anëtarët po japin kontribut të mjaftueshëm në rishikimin e legjislacionit dhe
adresimin e çështjeve të caktuara të politikave që prekin komunitetet. Grupi punues
për arsim, gjatë vitit 2009 ka rekomanduar ndryshime në kurrikulën e arsimit të lartë
me qëllim të reflektimit më të madh të larmisë etnike, kulturore dhe gjuhësore. Në
cilësinë e zëvendës‐kryesuesit të Grupit Punues për Arsim, Bashkim Kurti, që
përfaqëson komunitetin egjiptian, ka ngritur brenga lidhur me kurrikulën e re të
arsimit në Kosovë dhe gjithashtu ka komentuar në revidimin e Projektligjit për Arsimin
Parauniversitar.66 Për më tepër, ky grup punues ka edhe brenga për gjuhën e urrejtjes
në njërën nga tekstet shkollore të historisë për arsimin fillor. Për ta adresuar këtë
çështje, Grupi Punues për Arsim i ka apeluar Ministrisë së Arsimit që të themelojë një
komision të veçantë që do ta revidonte këtë tekst shkollor.
65
Intervistë me Katherine Nobbs, ECMI, qershor 2010.
Intervistë me Bashkim Kurti, Përfaqësues egjiptian i shoqërisë civile në Këshill, qershor
2010.
66
‐ 38 ‐
Sa i përket performancës në procedurat e bashkë‐vendimmarrjes së KDIK,
përfaqësuesit e komunitetit romë, ashkali dhe egjiptas në Kuvendin e Kosovës kanë
pjesëmarrjen më të ulët në diskutimet parlamentare. Brenda Komisionit për të Drejtat
dhe Interesat e Komuniteteve, përfaqësuesit e komunitetit romë, ashkali dhe egjiptas
janë nën hijen e prioritetit politik dhe financiar që iu jepet komunitetit serb. Shumica e
deputetëve që vijnë nga komunitetet romë, ashkali dhe egjiptas ndjekin një strategji të
servilizmit politik ku në shkëmbim të donacioneve të vogla ato nuk e kritikojnë
qeverinë, prandaj edhe në shumicën e rasteve i ndjekin vendimet e shumicës. Në mes
të viteve 2004 dhe 2007 Komisioni për të Drejtat dhe Interesat e Komuniteteve ka
mbajtur 102 takime dhe ka rishikuar 148 projektligje 67 në përgjithësi, performanca dhe
efektshmëria e komisioneve parlamentare konsiderohen të dobëta për shkak të
mungesës së kapaciteteve, përvojës dhe aktivitetit politik për trajtimin e projektligjeve
brenda fushës së tyre të punës. Një raport i fundit i Institutit Demokratik të Kosovës
(IDK) përshkruan dobësitë e Komisioneve parlamentare sa i përket trajtimit të
projektligjeve, si procedimi i ngadalshëm i rishikimit legjislativ, mungesa e
bashkërendimit, efikasitetit dhe komunikimit që kanë të bëjnë me rishikimet
legjislative, planet e punës dhe monitorimin e zbatimit të ligjeve.68 Raporti i Progresit i
BE‐së për Kosovën për vitin 2009 gjithashtu thekson që Kuvendi i Kosovës duhet të
përmirësojë kapacitetet e tij për të kontrolluar projektlegjislacionin dhe të monitorojë
zbatimin e tij pas miratimit’ si dhe të ‘avancojë mbikëqyrjen parlamentare të punës së
qeverisë’.69
KDIK nuk është përjashtim ndaj këtij trendi të përgjithshëm parlamentar. KDI vlerëson
aktivitetin e deputetëve duke matur se sa shpesh deputetet marrin pjesë në diskutime,
ngritin çështjet, iniciojnë çështje urgjente, propozojnë agjenda, dhe bëjnë pyetje
70
parlamentare.
Prandaj, siç tregon tabela e përpiluar nga autorët, në përmbledhje të
kartelës së rezultatit të KDI‐së për vitin 2008 dhe 2009, deputetët romë, ashkali, dhe
67
KDI, Raport për punën e Parlamentit të Kosovës gjatë mandatit 2004‐2007, Instituti
Demokratik i Kosovës, 2007, fq.15, teksti mund të qaset në at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (i qasur më 03 gusht 2010).
68
KDI, Karta e rezultatit për Kuvendin e Kosovës korrik‐dhjetor 2009, Instituti Demokratik i
Kosovës, 2009, fq. 27, teksti mund të qaset në at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐2009.pdf, (e qasur më 28 korrik 2010)
69
Komisioni Evropian, raporti i Progresit 2009 për Kosovën, fq. 7
70
Shih: Sistemi i KDI‐së i matjes përmes kartelës së rezultatit.
‐ 39 ‐
egjiptian kanë pasur një nivel shumë të ulët të aktivitetit parlamentar. Përqindja më e
madhe e pjesëmarrjes mund të vërehet te përfaqësuesi egjiptian Xhevdet Neziraj me
12%. Rastet e pjesëmarrjes më të dobët janë të përfaqësuesve ashkali ku mund të
korrikdhjet 2008
jan-qershor
2009
korrikdhjet 2009
Përqindja e përmbushjes së mandatit
parlamentar nga deputetet e komunitetit
romë, ashkali dhe egjiptas në Kuvendin
e Kosovës në vitin 2008-2009
Deputeti
Partia
politike
Xhevdet Neziraj
IRDK
jan-qershor
2008
vërejmë që nuk ka pasur fare pjesëmarrje në përmbushjen e mandatit parlamentar.
%
%
%
%
0.32 %
2.68%
5.78%
12.1%
Zylfi Merxha
PREBK
0.24%
4.76%
0.79%
3%
Danush Ademi
PDAK
/
/
0.95%
1.6%
Etem Arifi
PDAK
0.00%
1.21%
0.00%
1.5%
Hafize Hajdini
PDAK
0.00%
0.00%
0.00%
1.5%
Burimi: Tabela e përpiluar nga autorët si përmbledhje e kartelës së rezultatit të KDI-së për
vitin, 2008-2009
E qasshme në: http://www.kdi-kosova.org/alb/publications.php
Disa deputetë të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas me pjesëmarrjen më të ulët
parlamentare qëllimisht kanë zgjedhur strategjinë e heshtjes dhe bindjes. Duke mbetur
të heshtur në seancat parlamentare, disa deputetë e rrisin mundësinë për ndonjë
pazarllëk politik sa i përket prioritizimit të investimeve qeveritare dhe donacioneve
për komunitetet dhe rajonet e tyre përkatëse. Një deputet ashkali e arsyeton këtë qasje
duke thënë se:
Pyetje parlamentare bëjmë shumë rrallë. Shumicën e kohës ne ngrehim çështje
në nivel të Komisionit ku edhe merren para sysh pyetjet tona; prandaj nuk e
shohim të nevojshme që të bëjmë pyetje tjera në seancat e hapura71.
71
Intervistë me Ethem Arifi, deputet ashkali në Kuvendin e Kosovës, anëtar i KDIK, qershor
2010.
‐ 40 ‐
Një anëtarë tjetër i KDIK nga komuniteti ashkali ka deklaruar që për shkak se ajo është
nga një parti që është pjesë e qeverisë, ata përmbahen nga pyetjet parlamentare:
Duhet të pranojë që unë jam mbështetës i PDK-së dhe partia SLS gjithashtu
mbështetë PDK-në, mirëpo, kurdo që kemi takime zyrtare, unë gjithmonë flas dhe
them atë që dëshiroj dhe atë që është në interes të komunitetit tim. 72
Sido që të jetë, qëllimi kryesor prapa kësaj ‘heshtje parlamentare’ duhet të zbulohet
nga i njëjti deputet ashkali i cili deklaroi që si rezultat i mënyrës së tyre të posaçme të
sjelljes në parlament ata kanë arritur që ta bindin Ministrinë për Kthim dhe
Komunitete që të ndajë 200 000 Euro dhe Ministria e Punës dhe Mirëqenies Sociale ka
premtuar se do të ndajë 40 000 Euro për të njëjtin projekt të sigurimit të banimit.73
Gjatë hulumtimit më të gjërësishëm të këtij projekti të banimit, kemi vërejtur që
rindërtimi i shtëpive në atë rajon është në pritje e sipër që nga viti 2006. Së voni,
përkundër fondeve të zotuara nga këto tri agjenci, me sa duket ka një problem me
autoritetet komunale. Në të njëjtën çështje, deputeti ashkali është shprehur i kënaqur
me punën e kësaj qeverie, pasi që ata kanë arritur që të ndajnë burime për rindërtimin
e këtyre shtëpive gjë që qeveritë e mëparshme nuk e kishin bërë.
Kjo në mënyrë të qartë tregon se si mekanizmat parlamentar dhe pjesëmarrja për
komunitete shkëmbehen me zotime për financime për rindërtime sociale të cilat janë
obligim i agjencive përkatëse qeveritare. Sido që të jetë, shkëmbimi i pushtetit politik
(votat, koalicionet) për ndërtimin e fondeve për komunitetet e tyre mund të
perceptohet si strategji efektive, mirëpo kjo e minon mandatin e tyre demokratik dhe
ndikon në praktikat afatgjata parlamentare dhe tërë fuqizimin politik të këtyre
komuniteteve pakicë.
Faktori i dytë që pengon aktivitetin parlamentar të komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas ndërlidhet me mjedisin e përgjithshëm në të cilin komunitetit serb i jepet
prioritet nga institucionet e Kosovës dhe akterët ndërkombëtar. Para sqarimit të
implikimeve që kjo i ka për aktivitetin parlamentar të komuniteteve romë, ashkali dhe
72
Intervistë me një deputet ashkali i cili kishte vendosur që të mbetet anonim, qershor
2010.
73
Po aty, Qershor 2010.
‐ 41 ‐
egjiptas, është me rëndësi që të theksohet që ky prioritet që po i jepet serbëve vjen nga
tre faktorë të ndërlidhur. Faktori i parë, Serbia si shtet amë po bënë shumë presion dhe
është për së afërmi e përfshirë në mbrojtjen e komunitetet serb në Kosovë; prandaj për
t’iu përgjigjur këtij presioni dhe kritikave të vazhdueshme për kushtet e komunitetit
serb në Kosovë, shumica e investimeve dhe donacioneve janë të drejtuara drejt tyre. Së
dyti, si pjesë e ‘pavarësisë së mbikëqyrur nga bashkësia ndërkombëtare’, qeveria e
Kosovës së bashku me praninë ndërkombëtare dëshirojnë të tregojnë përparim dhe
rezultate lidhur me të drejtat e pakicave, integrimin e tyre dhe akomodimin në jetën
publike të Kosovës. Këtu prapë synimi është komuniteti serb. Së treti, me qëllim të
zvogëlimit të operimit të strukturave paralele serbe, Qeveria e Kosovës është në
mënyrë proaktive duke e inkurajuar komunitetin serb që ta bartin lojalitetin e tyre
drejt institucioneve legjitime të Kosovës, gjë nga e cila do të përfitohej ushtrimi i
autoritetit në tërë territorin e Kosovës.
Përkundër kësaj situate të ndërlikuar, një prioritet i tillë i dhënë komunitetit serb
ndikon drejtpërsëdrejti në komunitetet tjera më të vogla, në veçanti në komunitetet
romë, ashkali dhe egjiptas. Është evidente që në të gjithë mekanizmat politik të
dedikuar komuniteteve në Kosovë, anëtarët nga radhët e komunitetit serb janë
zgjedhur si kryesues dhe ata kontrollojnë agjendën e aktiviteteve dhe financimin.
Gjithashtu shumica e buxhetit që i dedikohet komuniteteve në Kosovë, i shkon
komunitetit serb. Një deputet nga komuniteti egjiptian nuk është i kënaqur që
kryesuesi i KDIK‐së deri më tani ka ardhur nga komuniteti serb. Një situatë e tillë,
pohon ai, krijon pengesa për komunitetet tjera më të vogla për të ngritur çështjet e
mbrojtjes së të drejtave dhe interesave të tyre, për shembull për investime publike dhe
punësim, ndarje të fondeve e kështu me radhë. 74
Përveç kësaj, përfaqësuesit politik të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas
konsiderojnë që komuniteti serb, përkundër faktit që udhëheq të gjitha mekanizmat e
zhvilluar për komunitete, shfrytëzon edhe kanale tjera politike për të arritur qëllimet e
tyre. Mirëpo, në anën tjetër nëse komunitetet jo‐serbe punojnë për së afërmi dhe janë
më të bashkuar ata mund ta ndryshojnë këtë trend. Për shembull, po të kishte pasur
konsensus ndërmjet këtyre komuniteteve, ata do të kishin mundur që ta bllokojnë
74
Intervistë me Xhevdet Neziraj, deputet egjiptian në Kuvendin e Kosovës, qershor 2010.
‐ 42 ‐
votimin apo mbisundimin në mënyrë të koordinuar. Por në praktikë nuk ka konsensus
ndërmjet komuniteteve tjera. Organizimi dhe bashkëpunimi i brendshëm me
komunitetet tjera, nuk është i mjaftueshëm.
5.3 Kontribuimi në programimin qeveritar
Organet konsultative të pakicave janë gjithashtu të angazhuara në zhvillimin, zbatimin
dhe vlerësimin e programeve qeveritare që i dedikohen komuniteteve pakicë. Këtu
përfshihet pjesëmarrja në vlerësimin e nevojave të komunitetit, vendosja e prioriteteve
për politikat, shpërndarja e informatave, ngritja e fondeve dhe monitorimi dhe
vlerësimi i performancës së programeve. Në kontekstin e Kosovës, ZÇK është në pozitë
ideale për t’i kryer këto detyra, mirëpo deri më tani ka pasur disa të meta si rezultat i
ndërhyrjes politike në ndarjen e burimeve dhe vendosjen e prioriteteve, ka pasur
dyfishim të brendshëm të aktiviteteve, dhe prioritet i pabarabartë i është dhënë
pakicës serbe.
Një aktivist romë i shoqërisë civile ka thënë që ka ndërhyrje të vazhdueshme politike
nga qeveria dhe donatorët ndërkombëtar.75 Personi i njëjtë, duke folur në kushte
anonimiteti, deklaroi që ‘brenda ZÇK‐së ka nepotizëm, favorizim të personave të
caktuar, dhe pazarllëqe politike’76. Për më tepër, ZÇK ka dështuar që të jetë organ
gjithëpërfshirës dhe të krijojë hapësirë për të gjitha komunitetet, në veçanti nevojat
dhe interesat e komuniteteve joserbe. Përveç kësaj, ZÇK nuk ka kapacitete të
mjaftueshme njerëzore dhe ka mungesë të burimeve.
ZÇK është mandatuar që të monitorojë zbatimin e Strategjisë për Integrim të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas. Mirëpo, pasi që një anëtar romë i ZÇK‐së ka
dhënë dorëheqje nga Zyra, ka pasur pak ose nuk ka pasur fare aktivitete në mbështetje
të kësaj Strategjie. Në të njëjtën kohë ekziston edhe huti lidhur me mandatin e Zyrës
për Qeverisje të Mirë brenda Zyrës së Kryeministrit e cila fillimisht ishte mandatuar
për zbatimin e Strategjisë për integrimin e komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas.
5.4 Pjesëmarrja në raportimin tke mekanizmat ndërkombëtar
75
Intervistë me a një aktivist romë të shoqërisë civile i cili vendosi që të mbetet anonim,
qershor 2010.
76
Po aty, qershor 2010.
‐ 43 ‐
Derisa praktikat më të mira ndërkombëtare të organeve konsultative të pakicave
tregojnë që këto organe kontribuojnë në avancimin e të drejtave të pakicave përmes
raportimit te organet ndërkombëtare që monitorojnë të drejtat e njeriut dhe të
pakicave, në Kosovë organet konsultative nuk e ushtrojnë këtë detyrë në mënyrë të
qartë. Në parim, shumë organizata ndërkombëtare të pranishme në vend së bashku me
OJQ‐të vendore kërkojnë që të monitorojnë dhe raportojnë për gjendjen e të drejtave të
pakicave në Kosovë. Sipas Planit të Ahtisarit, Zyra dhe Përfaqësuesi Civil
Ndërkombëtar (ZCN/PCN) është e ngarkuar me përgjegjësinë e mbikëqyrjes së
zbatimit të dispozitave për çështjet e komunitetit, përfshirë decentralizimin.77
Përkundër faktit që ZCN ka ndihmuar shumë në mbikëqyrjen e themelimit të Këshillit
Konsultative për Komunitete pranë Zyrës së Presidentit, ka pasur kritika që
Përfaqësuesi Civil Ndërkombëtar i ka injoruar kërkesat e disa përfaqësuesve të
komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në Këshill dhe në KDIK për konsultim dhe
mbështetje. Një deputet ashkali ka deklaruar që ‘në disa raste kemi dërguar kërkesat
tona ZCN‐së për disa çështje komunale (p.sh. Lipjan), mirëpo, ata nuk na kanë dhënë
asnjë përgjigje’, duke thënë vetëm që ata ‘janë thjeshtë të interesuar vetëm për
interesat e serbëve’. 78
Në një rast tjetër, një deputet egjiptian dhe anëtar i KDIK‐së iu ka ofruar ZCN‐së për
çështje të diskriminimit në punësim në institucionet publike, por ZCN nuk është
pajtuar që të takohet me deputetin egjiptian dhe ka dhënë përgjigje të paqartë. Në
përgjithësi, me sa duket pavarësia e mbikëqyrur dhe e kushtëzuar e Kosovës është e
përqendruar në avancimin e të drejtave dhe interesave të pakicës serbe, duke lënë
anash pakicat tjera më të vogla.
77
Këshilli i Sigurimit të OKB‐së, ‘Raport i të Dërguarit Special të Sekretarit të Përgjithshëm
për Statusin e ardhshëm të Kosovës’, S/2007/168 (2007), 26 mars 2007.
78
Intervistë me Ethem Arifi, deputet ashkali në Kuvendin e Kosovës, anëtar i KDIK‐së,
qershor 2010.
‐ 44 ‐
VI. Konkludim: Drejt një pjesëmarrje dhe performance efektive
Themelimi i organeve konsultative të pakicave në Kosovë është zhvillim pozitiv,
mirëpo, siç edhe është theksuar, performanca e tyre në dy vitet e fundit nuk ka qenë e
kënaqshme. Në përgjithësi, ka pasur mungesë të bashkëpunimit dhe bashkërendimit të
mjaftueshëm institucional ndërmjet këtyre organeve, Qeverisë së Kosovës dhe pranisë
ndërkombëtare. Në aspektin e brendshëm, këtyre organeve u mungon iniciativa e
anëtarëve të tyre, si dhe burimet dhe kapacitetet njerëzore dhe përvoja. Në aspektin e
jashtëm, vëmendja dominuese që iu jepet komunitetit serb për shkak të zhvillimeve më
të gjëra politike dhe ndërhyrja politike e kanë minuar rastin e komuniteteve romë,
ashkali dhe egjiptas në këto organe për të përmbushur misionin e tyre si duhet për
përmirësimin e kushteve politike dhe socio‐ekonomike të komuniteteve romë, ashkali
dhe egjiptas në Kosovë. Në masë të madhe, dobësitë e organeve konsultative të
pakicave të identifikuara në këtë studim vijnë gjithashtu si rezultat i komuniteteve të
ndara politike të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas dhe shoqërisë së
paorganizuar civile të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas. Siç është hulumtuar
këtu këto tipare negative ndikojnë dukshëm në punën dhe performancën e këtyre
mekanizmave konsultativ në Kosovë.
Nëse qëllimi i këtyre mekanizmave konsultativ të pakicave është rritja e pjesëmarrjes
efektive të pakicave, siç thuhet në dokumentet e tyre themeluese dhe standardet
ndërkombëtare, atëherë nevojiten një sërë veprimesh për të rritur efektshmërinë e
këtyre organeve.
Performanca në të ardhmen e Këshillit kushtëzohet në dy çështje: sigurimin e një linje
të ndarë dhe të qëndrueshme buxhetore, dhe përmirësimin e kualifikimit të anëtarëve.
Anëtarët e Këshillit me mbështetje të KDIK‐së e kanë paraqitur propozim‐buxhetin për
vitin 2011 i cili kërkon të sigurojë një linjë të ndarë buxhetore si pjesë e buxhetit të
përgjithshëm të Zyrës së Presidentit që do ta financonte personelin e sekretarisë, do t’i
paguante anëtarët për angazhimet e tyre në grupet punuese, dhe do të ofronte burime
në dispozicion për të mbuluar punëtoritë dhe shpenzimet tjera të nevojshme
administrative. Pas tejkalimit të këtij aspekti teknik, performanca e Këshillit gjithashtu
do të varet nga kualifikimi i anëtarëve dhe nga kontaktet shumta me OJQ‐të për t’u
‐ 45 ‐
siguruar që edhe komuniteti më i gjerë të jetë përfshirë në procesin e nominimit dhe
përzgjedhjes. Krijimi i një organizate ombrellë do të avanconte përfaqësimin efektiv të
komuniteteve. Kompensimi për angazhimin e anëtarëve të Këshillit nëpër grupet
punuese duhet të përfshihet në buxhet. Sekretariatit të këshillit i nevojiten kushte më
të mira të punës dhe grupet e sapo formuara kërkojnë ndihmë teknike dhe ekspertizë
nga jashtë. Qeveria e Kosovës duhet ta merr në konsideratë Këshillin më tepër dhe të
krijojë hapësirë optimale për të komentuar legjislacionin dhe programet relevante që
prekin të drejtat dhe interesat e pakicave. Përfaqësuesit politik dhe ata nga shoqëria
civile duhet t’i lënë me një anë interesat politik dhe tensionet ndërpersonale, dhe të
përkushtohen për një platformë të përbashkët të veprimit për të shtuar efikasitetin e
kanalizimit të interesave të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas në Këshill.
Performanca efektive e deputetëve të komunitetit romë, ashkali dhe egjiptas në
Kuvendin e Kosovës kushtëzohet në përkushtimin dhe përfaqësimin e pavarur të
interesave të popullatës romë, ashkali dhe egjiptas në proceset ligjbërëse dhe në
mbikëqyrjen e punës së ekzekutivit. Deputetët e komunitetit romë, ashkali dhe egjiptas
nuk duhet të vazhdojnë të shërbejnë si instrument i shumicës dhe përfaqësuesve serb,
por në vend të kësaj ata duhet të ndjekin një strategji të drejtpërdrejt të kanalizimit të
interesave dhe të drejtave të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas siç parashihet në
Kushtetutën e Kosovës dhe ligjet e aplikueshme. Është e një rëndësie kruciale që
Qeveria e Kosovës të mos ndërhyjë në punën e deputetëve të komuniteteve romë,
ashkali dhe egjiptas, por në vend të kësaj të mbështesë kontributin e tyre kuptimplotë
në punën legjislative. Sigurisht, përfaqësimi më i mirë i interesave të komuniteteve
romë, ashkali dhe egjiptas do të rrisë legjitimitetin dhe mbështetjen popullore ndaj
deputetëve të komuniteteve romë, ashkali dhe egjiptas për të vazhduar që të shërbejnë
në ulëset aktuale edhe në mandatet tjera në të ardhmen. Ekziston një nevojë e
menjëhershme që deputetët e komunitetit romë, ashkali dhe egjiptas t’i kthehen
elektoratit lokal dhe organizatave të shoqërisë civile të komuniteteve romë, ashkali dhe
egjiptas dhe t’i riorganizojnë përpjekjet e tyre dhe të përkushtohen për një platformë të
përbashkët për veprim.
Zyra për Çështje të Komuniteteve duhet të jetë e lirë nga ndërhyrja politike dhe duhet
t’i jepet më tepër hapësirë komuniteteve joserbe për të siguruar qasje të barabartë dhe
ndarje të drejtë të burimeve dhe investimeve. Është e nevojshme që të ketë auditim të
‐ 46 ‐
posaçëm dhe të rregullt financiar të ZÇK‐së për të siguruar llogaridhënie dhe
transparence të menaxhimit të fondeve publike dhe donacioneve ndërkombëtare.
Mandati dhe fushëveprimi i këtyre organeve është i ndërthurur dhe ndërvarur, prandaj
bashkëpunimi dhe bashkërendimi i brendshëm institucional i aktiviteteve është i një
rëndësie të veçantë për të siguruar performancë efektive të këtyre organeve. Duhet të
krijohen kontakte të rregullta dhe të institucionalizuara për të siguruar bashkëpunim
të këtyre organeve. Në të tri këto organe të shqyrtuara, ekziston nevoja për shtimin e
kapaciteteve përmes trajnimeve të posaçme, vizitave shkëmbyese dhe asistencës
teknike dhe ekspertizës nga jashtë.
Në përfundim të këtij dokumenti, diagrami dhe tabela më poshtë ilustrojnë pikat e
diskutuara më lartë lidhur me funksionimin e organeve konsultative të pakicave në Kosovë
dhe ndërveprimin e faktorëve të ndryshëm si: ndikimi politik, legjitimiteti politik,
bashkërendimi dhe bashkëpunimi ndërinstitucional, dhe llogaridhënia politike.
‐ 47 ‐
Institucionet e
Kosovës
Presidenti
Kuvendi
Kryeministri
Lartë
Organet Konsultative të pakicave
Mesatar
Lartë
Komisioni për të
Drejtat dhe Interesat e
Komuniteteve (KDIK)
Lartë
Ulët
Këshilli Konsultativ
për komunitete
(Këshilli)
Ulët
‐ Bashkë‐Vendimmarrja ‐
Ulët
Ulët
Ulët
Ulët
‐ Konsultim ‐
Zyra për Çështje
të Komuniteteve
(ZÇK)
‐ Bashkërëndim‐
Popullata RAE
Mesata
Ulët
Partitë politike
RAE
Shoqëria Civile
RAE
Ulët
Popullata romë, ashkali dhe egjiptian
vvvvvvvvvvvvvvv
Funksionimi i Mekanizmave Konsultativ të Pakicave
Ndikimi politik
Bashkëpunimi dhe bashkërendimi Institucional
Ligjitimiteti Politik
Llogaridhënia Politike
© Gezim Visoka, 2010
‐ 48 ‐
Performanca e organeve konsultative të pakicave në Kosovë 2008-2010
Këshilli Konsultativ për Komunitete (KKK)
Funksionet
Organizimi, mobilizimi dhe
bashkërendimi ndërmjet
organizatave përfaqësuese të
pakicave
Konsultim
-
Kontributi në hartimin e
legjislacionit
-
Kontributi në programimin
qeveritar
Zyra për Çështje të Komuniteteve (ZÇK)
-
Bashkërendim i kënaqshëm në
përzgjedhjen e përfaqësuesve të shoqërisë
civile
Nuk ka ndarje të mjaftueshme të
informatave nga brenda
Mungesa e dukjes në publik,
Mungesa e komunikimit me komunitetet
përkatëse dhe publikun e gjerë.
Mungesë e bashkëpunimit dhe
bashkërendimit me ZÇK-në dhe KDIK-në
Proces i ngadaltë në rishikimin dhe
komentimin e projektligjeve dhe
iniciativave për politikat
Nuk ka përkushtim të mjaftueshëm nga
Qeveria e Kosovës për t’u konsultuar me
Këshillin për proceset e bërjes së politikave
N/A
Bashkërendim
-
-
-
-
Pjesëmarrja në mekanizmat
ndërkombëtar
-
Nuk ka mandat të qartë për raportimin në
mekanizmat ndërkombëtar
ICO ka injoruar kërkesat e përfaqësuesve
të komuniteteve romë ashkali dhe egjiptas
në Këshill
Mbështetje teknike nga ECMI
-
49
Rezultate të kënaqshme në
bashkërendimin e prioriteteve të
financimit dhe investimeve me
komunitetin e donatorëve
Mungesa e bashkëpunimit dhe
bashkërendimit me Këshillin dhe
KDIK-në
Përqendrim jo i balancuar mirë në të
ndarjen e burimeve dhe projekteve
Ndërhyrje politike nga qeveria
N/A
Bashkërendim i kënaqshëm dhe
harmonizim i aktiviteteve me organet
qeveritare qendrore dhe lokale
Huti lidhur me monitorimin e
Strategjisë për Integrimin e
komuniteteve romë ashkali dhe
egjiptas
N/A
Komisioni për të Drejtat dhe
Interesat e Komuniteteve (KDIK)
Bashkë-vendimmarrje
-
-
Mungesa e bashkëpunimit dhe
bashkërendimit të mjaftueshëm
me shoqërinë civile dhe
komunitetet e përfaqësuara
Partneritete të udhëhequra nga
materializmi.
-
Qasja konfirmacioniste ndaj
nismave legjislative të Qeverisë
-
N/A
-
ZCN ka injoruar kërkesat e
përfaqësuesve të komuniteteve
romë ashkali dhe egjiptas në
KDIK
VII. Bibliografia
‐
Angus Fraser, The Gypsies (The Peoples of Europe), Wiley‐Blackwell, London, 1995.
‐
CDC, ‘Recommendations for preventing Lead Poisoning among the Internally
Displaced Roma in Kosovo’, Center for Disease Control and Prevention, October
2007.
‐
Clive Baldwin, Minority Rights in Kosovo under International Rule, MRGI, 2006.
‐
Constitution of the Republic of Kosovo, 15 June 2008.
‐
Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities,
1995.
‐
Council of Europe, Report of the Council of Europe Commissioner for Human Rights’
Special Mission to Kosovo, CommDH(2009)23, 23 – 27 March 2009. Text available
at:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instra
net.CmdBlobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage
=2, (Accessed on 15 August 2010).
‐
Council of Europe, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, Committee of
Experts on Issues Related to Protection of National Minorities, DH‐MIN(2006)012,
Strasbourg, 20 October 2006.
‐
European Commission, 2009 Progress Report for Kosovo, 2009.
‐
Florian Bieber, ‘Introduction: Political Parties and Minority Participation’, in
Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority Participation, FES, Skopje, 2008.
‐
Gezim Visoka, ‘Political Parties and Minority Participation: Case of Roma, Ashkali
and Egyptians in Kosovo’, in Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority
Participation, FES, Skopje, 2008.
‐
HLC, Ethnic Communities in Kosovo in 2007 and 2008, Humanitarian Law Centre,
Prishtina, 2008.
‐
Ian McAllister & Stephen White, ‘Conventional Citizen Participation’, in Christian
W. Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds.,
Democratisation, Oxford University Press, Oxford, 2009.
‐
Jan Briza, Minority Rights in Yugoslavia, MRGI, 2000.
‐
Joseph Marko, Effective Participation of National Minorities: A Comment on
Conceptual, Legal and Empirical Problem, Committee of Experts on Issues Related
to Protection of National Minorities, DH‐MIN, Strasbourg, 2006.
‐
KDI, Report on the work of Kosova Parliament during mandate 2004-2007, Kosovo
Democratic Institute, 2007, p.15, Text available at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (Accessed on 03 August 2010).
‐
KDI, Scorecard of Kosovo Assembly July-December 2009, Kosovo Democratic
Institute, 2009,p. 27, Text available at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐2009.pdf, (Accessed on 28 July 2010).
‐
KIPRED, Integration of Minority Communities in the Post Status Kosovo. Kosovo
Institute for Policy Research and Development, Policy Research Series, Prishtina,
2006.
‐
Kosovo Assembly, Law on the Protection and Promotion of the Rights of
Communities and their Members in Kosovo, Law No. 03/L‐047, 13 March 2008.
‐
Kosovo Government, Strategy for the Integration of Roma, Ashkali and Egyptian
Communities in the Republic of Kosovo (2009-2015), 2009.
‐
KRAEF, ‘Our Position 2006’, Kosovo Roma, Ashkali and Egyptian Forum, Position
Paper 1, 2006, Text available at:
http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf, (Accessed on 20
July 2010).
‐
Marc Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, in Marc Weller and Katherine
Nobbs, eds., Political Participation of Minorities: A Commentary on International
Standards and Practice, Oxford University Press, Oxford, 2010.
‐
Marc Weller, Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independency, Oxford
University Press, Oxford, 2008
‐
Marcus Brand, ‘The Development of Kosovo Institutions and Transition of
Authority from UNMIK to Local Self‐Goverment’, Centre for Applied Studies in
International Negotiations (CASIN), Geneva, 2003.
‐
Milena Tmava and Adem Beha, Helplessness: Roma, Ashkali and Egyptian Forced
Returnees in Kosovo, RADC & CCFD, Prishtina, 2009.
‐
Nadir Redjepi and Aleksandra Bojadjieva, Building Networks – Building Democracy:
Kosovo’s RAE Civil Society, Roma Democratic Development Association, SONCE,
Policy Brief, 2009.
‐
Noel Malcolm, Kosovo, A Short History, Oxford University Press, Oxford, 2002.
51
‐
OSCE, Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human
Dimension of the CSCE, Copenhagen, 1990.
‐
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities
in Public Life, 1999.
‐
UN General Assembly, Declaration on the Rights of Persons belonging to National or
Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, UNGA Resolution 47/135, 1992.
‐
UN General Assembly, International Covenant on Civil and Political Rights, 1966.
‐
UN Security Council, ‘Report of the Special Envoy of the Secretary-General on
Kosovo’s future status’, S/2007/168 (2007), 26 March 2007.
‐
UNMIK Regulation No. 2000/45 on Self‐Government of Municipalities in Kosovo,
2000.
‐
UNMIK, Constitutional Framework on Interim Self‐Government in Kosovo, 2001.
‐
UNMIK, Factsheet - June 2008, United Nations Interim Administration Mission in
Kosovo, Prishtina, 2008.
52
Konsultativna tela manjinskih zajednica na Kosovu
Adem Beha i Gëzim Visoka
O autorima:
Adem Beha ima zvanje mastera u građanskom društvu i lokalnom razvoju sa
Univerziteta u Prištini, Graza i Galwaya. G. Beha završio je političke nauke na
Univerzitetu u Prištini i tokom 2009. godine dobio je sertifikat o postdiplomskom
kursu za usavršavanje veština rešavanja sukoba sa Univerziteta Coventry. G. Beha ima
obimno iskustvo u oblasti manjinskih prava, održivog razvoja, preobraćivanja konflikta
i izgradnje mira na Kosovu.
Gëzim Visoka je kandidat za zvanje doktora nauka u politici i međunarodnim
odnosima sa Univerziteta grada Dublina. Nedavno je završio master studije u evropskoj
politici na Univerzitetu u Sussexu, gde je imao stipendiju OSI/Chevening. Tokom 2009.
godine, g. Visoka dobio je sertifikat o postdiplomskom kursu za usavršavanje veština
rešavanja sukoba sa Univerziteta Coventry. Završio je političke nauke i pravo na
Univerzitetu u Prištini na Kosovu i ima više od pet godina iskustva rada sa neprofitnim
i međunarodnim organizacijama na Kosovu, uključujući UNFPA.
‐2‐
Zahvalnica
Nekoliko ljudi doprinelo je pripremi ovog istraživanja politike. Bekim Syla iz
Dokumentacionog centra Roma i Aškalija podržao je tehničku organizaciju terenskog
istraživanja i organizovao je intervjue sa različitim interesnim grupama. Na ovo
istraživanje politike takođe su svoje neprocenjive komentare i sugestije dali Rand
Engel, Grace Bolton, Karászi G. Fruzsina i Elisabeth Gross.
Takođe bismo hteli da se zahvalimo političkim predstavnicima i aktivistima
građanskog društva iz reda zajednica Roma, Aškalija i Egipćana čije učešće je
omogućilo sprovođenje ovog istraživanja.
Na kraju, voleli bismo da se zahvalimo Ambasadi Švajcarske u Prištini na finansiranju
objavljivanja ovog istraživanja politike, posebno Sakibe Jashari koja je organizovala
ovaj proces.
Adem Beha i Gëzim Visoka
Priština, novembar 2010.
‐3‐
Sadržaj
I. Pregled izveštaja ....................................................................................................................................... 6
II. Teoretski i pravni okvir ........................................................................................................................ 9
III. Učešće manjina pre i nakon nezavisnosti Kosova ................................................................. 15
IV. Mandat i struktura posebnih konsultativnih tela .................................................................. 25
V. Ocena učinka i dostignuća ................................................................................................................. 30
VI. Zaključak: Ka delotvornom učešću i učinku ............................................................................. 40
VII. Bibliografija .......................................................................................................................................... 44
‐4‐
Često korišćene skraćenice
CoE
Savet Evrope
EC
Evropska komisija
ECMI
Evropski centar za manjinska pitanja
FCNM
Okvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina
ICO
Međunarodna civilna kancelarija
ICR
Međunarodni civilni predstavnik
KDI
Kosovski demokratski institut
KRAEF
Forum kosovskih Roma, Aškalija i Egipćana
KSZ
Konsultativni savet za zajednice
KZ
Kancelarija za zajednice
NATO
Organizacija severnoatlantskog pakta
NVO
Nevladina organizacija
OEBS
Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju
OGD
Organizacija građanskog društva
OPIZ
Odbor za prava i interese zajednica
PVK
Prelazno veće Kosova
RADC
Dokumentacioni centar Roma i Aškalija
RAE
Zajednice Roma, Aškalija i Egipćana
SRS
Sveobuhvatni predlog rešenja statusa
UNMIK
Misija privremene administracije Ujedinjenih nacija na Kosovu
‐5‐
I. Pregled izveštaja
Ispunjavanje interesa i prava manjinskih zajednica smatra se jednim od osnovnih
preduslova kako bi demokratija funkcionisala na Kosovu. Nedavno, široki niz
konsultativnih mehanizama razvijen je od strane različitih država kako bi se
nacionalnim manjinama pružio dovoljan prostor da učestvuju u odlučivanju, doprinesu
preispitivanju zakonodavnih inicijativa i koordiniraju razvojne programe. Na Kosovu,
od završetka konflikta 1999. godine, promovisanje manjinskih prava i obezbeđivanje
njihovog javnog učešća bili su jedan od glavnih prioriteta međunarodnog prisustva i
kosovskih vlasti. Integracija manjina u društvo sagledana je kao preduslov za održivi
mir i društvenu stabilnost na Kosovu. Tokom 2008. godine, većina država članica EU i
SAD podržali su ‘nadgledanu nezavisnost’ Kosova na osnovu ispunjavanja
Ahtisaarijevog Sveobuhvatnog predloga rešenja statusa koji se odnosio u velikoj meri
na zaštitu nacionalnih manjina i obezbeđivanje njihovog učešća u javnom životu kroz
različite ustavne obaveze i političke mehanizme. Danas je Kosovo uključilo u svoj Ustav
i u različite zakone obimnu platformu manjinskih prava i mehanizama koji imaju za cilj
da obezbede veću ulogu u ko‐odlučivanju, konsultacijama i koordinaciji politika o
manjinskim pravima i interesima. Ocena učinka i delotvornosti ovih mehanizama dve
godine nakon njihovog uspostavljanja je blagovremena i neophodna. Shodno tome, ovaj
rad će analizirati rad i dostignuća ovih konsultativnih mehanizama manjinskih
zajednica, posebno onih namenjenih zajednicama Roma, Aškalija i Egipćana. Isti želi da
pruži konstruktivne preporuke za poboljšavanje učinka u ispunjavanju njihovih
mandata.
Rad je organizovan u tri dela. U prvom delu, teoretski i pravni okvir istražuje najbolje
prakse za funkcionalni rad konsultativnih tela za manjinske zajednice u različitim
kontekstima. Takođe, isti razmatra mandate i organizaciju konsultativnih tela i
istražuje njihove ključne komponente kako bi osigurao njihovu efektivnost. Isti takođe
pruža sveobuhvatnu ocenu manjinskih prava i učešća pre i nakon nezavisnosti Kosova
koja uspostavlja politički i pravni kontekst za diskusiju o mehanizmima za zastupanje
manjinskih zajednica koji postoje danas. Drugi deo istražuje politički i društveni
istorijat zajednica Roma, Aškalija i Egipćana na Kosovu. Treći deo istražuje mandat i
‐6‐
strukturu tri konsultativna tela: Konsultativnog saveta za zajednice smeštenog u
Kabinetu predsednika Kosova; Odbora za prava i interese zajednica, smeštenog u
Skupštini Kosova; i Kancelarije za zajednice uspostavljene pri Kancelariji premijera
Kosova. Ova studija usredsređena je na zastupljenost zajednica Roma, Aškalija i
Egipćana u ovim telima i istražuje učinak i izazove za kojima se ova tri konsultativna
tela suočavaju u bavljenju svojim odnosnim pravima, potrebama i interesima. Shodno
tome, kritički nastrojena ocena učinka ovih tela tokom poslednje dve godine oceniće i
identifikovaće glavne izazove i prepreke koje su onemogućile njihov delotvoran učinak.
Glavni zaključak ove studije jeste da su predstavnici zajednica Roma, Aškalija i
Egipćana u mehanizmima za ko‐odlučivanje, konsultaciju i koordinaciju ostvarili
ograničeni uspeh usled nedostatka među‐institucionalne saradnje i koordinacije;
nedostatka smislenog angažovanja u razmatranju i davanju komentara na inicijative za
izradu zakonodavstva i politika; političkog mešanja vlade; i ne poklanjanja pažnje od
strane Vlade Kosova na ove zajednice, usredsređujući se samo na srpsku zajednicu. Ovi
nedostaci takođe su posledica nedostatka ljudskih kapaciteta i kvalifikovanih
pripadnika, nedostatka dovoljnih resursa i nedostatka posvećenosti predstavnika
zajednica RAE da smisleno iskoriste ove mehanizme. Sveobuhvatna slabost
zastupljenosti zajednica RAE u ovim konsultativnim telima takođe je pogođena
širokom nefunkcionalnošću političke zajednice RAE i građanskim društvom koje
uopšteno odražava prepreke sa kojima se ove zajednice suočavaju u cilju svog
delotvornog učešća u javnoj sferi na Kosovu.
Kao što će biti istraženo u samoj studiji, jedna od prvobitnih funkcija konsultativnih
tela za zajednice jeste da organizuju i animiraju manjinske zajednice izgradnjom
sposobnosti grupa predstavnika manjina i koordinacijom aktivnosti među različitim
grupama. Međutim, ova studija otkriva da na Kosovu ne postoji dovoljna saradnja i
koordinacija rada između političkih predstavnika zajednica RAE i organizacija
građanskog društva RAE. Uopšteno gledano, postoji dinamika konkurencije i sukoba
između ove dve strane u smislu dodeljivanja razvojne i humanitarne pomoći za
stanovništvo iz reda RAE, u podržavanju političkih stranaka i platformi i u smislu
politike identiteta i kulturne pripadnosti.
‐7‐
Konsultativna
tela
manjinskih
zajednica
takođe
polažu
pravo
pokretanja
zakonodavnog procesa i preispitivanja i davanja komentara na zakonodavne inicijative
u cilju osiguravanja poštovanja standarda i interesa manjinskih prava. Od njegovog
uspostavljanja 2008. godine, predstavnici zajednica RAE u Konsultativnom savetu za
zajednice dali su komentar samo na manji broj zakona i politika. Isti je uspeo da da
komentar na zakonodavstvo u vezi sa obrazovanjem i zapošljavanjem zajednica RAE;
međutim, rezultati datih nastojanja i dalje se očekuju. Ovo istraživanje otkriva da
uopšteno među predstavnicima RAE u Savetu postoji nedostatak inicijative izvan
redovnih sastanaka, što je uglavnom pogođeno njihovim nedostatkom sposobnosti,
političkom bespomoćnošću i nedostatkom finansijskih podsticaja da daju komentar na
zakonodavstvo i vrše institucionalno zastupanje. Konsultativna tela manjina takođe su
uključena u izradu, primenu i ocenu vladinih programa posvećenih manjinskim
zajednicama. U kosovskom kontekstu, Kancelarija za zajednice zauzima idealan položaj
da obavlja ove zadatke; međutim, do sada je postojalo nekoliko nedostataka kao
rezultat političkog mešanja u dodeljivanje resursa i utvrđivanje prioriteta, unutrašnjeg
preklapanja aktivnosti i davanja nejednakih prioriteta srpskoj manjinskoj zajednici.
Iako najbolje prakse konsultativnih tela manjina, u drugim delovima sveta, predviđaju
da ova tela imaju potencijal da doprinesu unapređivanju manjinskih prava kroz
podnošenje izveštaja međunarodnim telima za praćenje ljudskih i manjinskih prava, na
Kosovu konsultativna tela ne obavljaju isključivo ovaj zadatak. Uprkos činjenici da je
Međunarodna civilna kancelarija (ICO) bila od instrumentalnog značaja u nadgledanju
uspostavljanja Konsultativnog saveta za zajednice pri Kabinetu predsednika, postoji
kritika da je međunarodni civilni predstavnik (ICR) ignorisao u nekoliko navrata
navode nekih predstavnika RAE u Savetu i u OPIZ‐u u smislu daljih konsultacija i
podrške.
Nalazi sadržani u ovom radu predstavljaju rezultat terenskog istraživanja i intervjua sa
predstavnicima zajednica RAE u tri konsultativna tela koji su sprovedeni tokom juna
2010. godine i kancelarijskog istraživanja relevantne akademske literature, kosovskog
zakonodavstva i politika, praćenja sastanaka, izveštaja ocene i redovnih izveštaja ovih
konsultativnih tela za zajednice na Kosovu. Većina intervjuisanih odlučilo je da ostanu
anonimni usled osetljive prirode pruženih informacija i njihovih aktuelnih mandata u
ovim konsultativnim telima.
‐8‐
II. Teoretski i pravni okvir
2.1 Opšte upućivanje na delotvorno političko učešće
Marc Weller ističe da se ‘puno i delotvorno učešće nacionalnih manjina u javnom životu
ustanovilo kao pravo u međunarodnim dokumentima u pogledu zaštite nacionalnih
manjina’.1 Političko učešće u različitim kontekstima bilo je od presudnog značaja u
promovisanju demokratskih vrednosti širom stanovništva, u stvaranju poverenja u
političke institucije i u promovisanju slobodnog, konkurentnog političkog ponašanja.2
U konkretnom smislu, u post‐konfliktnim društvima stvaranje uslova za ispunjavanje i
integrisanje prava i interesa manjinskih grupa od ključnog je značaja za preobraćivanje
konflikta, ponovno sticanje poverenja i pomirenje i normalizovanje društvenih odnosa
između različitih kulturno osobenih grupa.
Delotvorno učešće manjina značajno je za postizanje ovih ciljeva. Postoje tri osnovna
uslova koji omogućavaju delotvorno učešće. Prvo, organi vlasti trebalo bi da uspostave
pozitivnu političku klimu širom celokupnog društva, u kojima se manjinske grupe
osećaju slobodnim da se obrate javnim institucijama, bez straha, zastrašivanja i
uznemiravanja. Drugo, organi vlasti bi trebalo da poštuju jezičke, kulturne i verske
razlike njihovih manjinskih grupa. Treće, prava na udruživanje trebalo bi da se
obezbede a manjinske grupe bi trebalo da uživaju pravo da kanališu svoje interese
putem političkih stranaka, društvenih pokreta i mreža za zastupanje.
Delotvorno učešće manjina u procesima odlučivanja istaknuto je od strane nekolicine
regionalnih i međunarodnih organizacija i kodifikovano je u raznim političkim i
pravnim dokumentima. Okvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina (FCNM)
Saveta Evrope navodi da bi države članice trebalo da stvore:
1
Marc Weller, ‘Konsultativni mehanizmi za zajednice’, u Marc Weller i Katherine Nobbs,
eds., Političko učešće manjina: Komentar o međunarodnim standardima i praksi, Oxford
University Press, Oxford, 2010, str. 482.
2
Ian McAllister & Stephen White, ‘Konvencionalno učešće građana’, u Christian W.
Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds.,
Demokratizacija, Oxford University Press, Oxford, 2009, str.186
‐9‐
uslove neophodne za delotvorno učešće lica koja pripadaju nacionalnim
manjinama u kulturnom, društvenom i ekonomskom životu i u javnim poslovima,
posebno onima koji utiču na njih.3
Učešće manjina kroz konsultativne mehanizme uvećava se u sve većoj meri kao
značajan oblik bavljenja problemima manjinskih zajednica. OEBS‐ove preporuke iz
Lunda iz 1999. godine za delotvorno učešće nacionalnih manjina u javnom životu
navode sledeće:
Države bi trebalo da uspostave savetodavna ili konsultativna tela u okviru
odgovarajućih institucionalnih okvira koja će poslužiti kao kanali za dijalog između
vladinih organa i nacionalnih manjina. Ova tela mogu takođe obuhvatati posebno
namenjene odbore koji će se baviti pitanjima kao što su stambeni objekti, zemljište,
obrazovanje, jezik i kultura. Sastav ovih tela trebalo bi da odražava njihovu svrhu
postojanja i da doprinese delotvornijoj komunikaciji i unapređivanju interesa
manjina.4
Međutim, Joseph Marko primećuje da je član 15 FCPNM‐a koji govori o ‘delotvornom
učešću’ veoma nejasan pošto ne definiše niti izraze ‘delotvorno’ niti ‘učešće’.5 Stoga, u
cilju shvatanja ovog člana, neophodno je uzeti u obzir duh FCPNM‐a koji se zasniva na
načelima integracije manjina u javne poslove. Član 15 FCPNM‐a govori o integraciji
manjina u javne poslove kroz ‘zagarantovane instrumente’ zastupljenosti i učešća u
odlučivanju, posebno u onim odlukama koje utiču na manjinska prava.
2.2 Tipologija konsultativnih tela manjinskih zajednica
3
Savet Evrope, Okvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina, 1995, Član 15; Slično,
Ujedinjene nacije3 i OEBS3 istakli su pravo manjina da delotvorno učestvuju u odlučivanju
na nacionalnom, regionalnom i lokalnom nivou.
4
OEBS, Preporuke iz Lunda za delotvorno učešće nacionalnih manjina u javnom životu,
1999, stav 12, str. 10.
5
Joseph Marko, Delotvorno učešće nacionalnih manjina: Komentar o konceptualnom,
pravnom i empirijskom problemu, Odbor stručnjaka za pitanja u vezi sa zaštitom
nacionalnih manjina, DH‐MIN, Strazbur, 2006, stav 1, str. 3
‐ 10 ‐
Weller razlikuje četiri vrste konsultativnih tela za manjinske zajednice shodno vrsti
aktivnosti
konsultacije:
mehanizmi
ko‐odlučivanja;
mehanizmi
konsultacije;
mehanizmi koordinacije i mehanizmi samouprave manjina.6 Mehanizam ko‐
odlučivanja predstavlja tipičan oblik podele vlasti među različitim etničkim grupama u
multietničkim ili podeljenim društvima. Shodno tome, manjinske grupe polažu pravo
na određena zakonodavna i izvršna ovlašćenja kada govorimo o zaštiti njihovih prava i
interesa u procesu donošenja i primene politike. Weller pravi razliku između dve pod‐
vrste u mehanizmima ko‐odlučivanja: blag i težak oblik ko‐odlučivanja.7 Dok se prvi
oblik primenjuje u slučajevima u kojima se zakonodavstvo ili politika ne mogu usvojiti
a da se ne uzmu u obzir gledišta manjina, drugi oblik koristi se kada manjinske grupe
imaju pravo na zakonodavnu inicijativu, i potencijal da blokiraju zakonodavne i
političke inicijative koje utiču na njihova prava i interese.
Kada govorimo o konsultativnim mehanizmima, postoje različite varijacije ali ono što je
zajedničko za sve njih jeste konsultativna interakcija između političkih predstavnika i
predstavnika građanskog društva iz reda manjinskih zajednica i vladinih tela koja
imaju za cilj da uključe gledišta, zabrinutosti i interese manjina u proces planiranja,
primene i ocene politike. U ovim mehanizmima, predstavnici manjinskih zajednica
sami utvrđuju uslove članstva, vrste aktivnosti i podelu zadataka. Resursi i finansijska
sredstva dolaze iz javnog budžeta. U vezi sa trećom varijantom, Weller smatra da
mehanizmi koordinaciju nisu ‘istinska manjinska konsultativna tela’, već uglavnom
mesto za koordinaciju između različitih vladinih sektora koji se bave manjinskim
poslovima. Bez obzira na isto, predstavnici manjinskih zajednica mogu biti
konsultovani od strane ovih mehanizama koordinacije kako bi se bolje prišlo
manjinskim pitanjima. Na kraju, manjinski mehanizmi samouprave uspostavljaju se u
situaciji kada manjinske grupe uživaju regionalnu, kulturnu i političku samostalnost a
konsultativni mehanizmi se uspostavljaju zarad održavanja redovnih kontakata sa
institucijama vlade na centralnom nivou.
2.3 Funkcionalan učinak
6
7
Weller, ‘Konsultativni mehanizmi manjinskih zajednica’, str. 483.
Ibid, str. 483.
‐ 11 ‐
Paralelno istraživanju tipologije konsultativnih tela manjinskih zajednica, važno je
diskutovati o tome koje funkcije i aktivnosti obavljaju, kako su organizovani i koja su
ključna pitanja za obezbeđivanje delotvornosti. Jedna od Preporuka iz Lunda navodila
je da bi konsultativni mehanizmi trebalo da u svom mandatu imaju zadatke koji im
omogućavaju da:
...ističu probleme pred donosiocima odluka, pripremaju preporuke, formulišu
zakonodavne i druge predloge, prate događanja i pružaju gledišta o predloženim
vladinim odlukama koje mogu direktno ili indirektno pogađati manjine. 8
Savetodavni odbor za FCNM Saveta Evrope grupisao je četiri sveobuhvatne funkcije
konsultativnih tela manjinskih zajednica: a) organizaciju, animiranje i koordinaciju
među predstavničkim organizacijama manjina; b) doprinos izradi zakonodavstva; c)
doprinos izradi vladinih programa; i d) učešće u podnošenju izveštaja međunarodnim
mehanizmima.9
Prva funkcija konsultativnih tela manjina jeste da organizuju i animiraju manjinske
zajednice izgradnjom kapaciteta grupa koje zastupaju manjine i koordinacijom
aktivnosti između različitih grupa. Štaviše, konsultativna tela takođe imaju zadatak da
održavaju vidljivost u javnosti, komuniciraju sa njihovim odnosnim zajednicama, i da
razmenjuju informacije sa širokom javnošću.10 Iako ovi zadaci organizacije, animiranja
i koordinacije pomažu da se unapredi delotvornost ovih konsultativnih mehanizama,
Weller tvrdi da ‘još jedna pogodnost koja proizilazi iz ove funkcije jeste olakšavanje
međuetničkog dijaloga koji je posebno koristan u državama u kojima preovlađuju
etničke tenzije’11. Ova funkcija često predstavlja atribut konsultativnog mehanizma.
Druga funkcija jeste uključivanje u izradu zakonodavstva u vezi sa nacionalnim
8
OEBS, Preporuke iz Lunda za delotvorno učešće nacionalnih manjina u javnom životu,
1999,
Deo D. Savetodavna i konsultativna tela, tačka 13, str. 8.
9
Savet Evrope, Priručnik o konsultativnim mehanizmima manjinskih zajednica, Odbor
stručnjaka za pitanja u vezi sa zaštitom nacionalnih manjina, DH‐MIN(2006)012, Strazbur,
20, oktobar 2006. Stav 41,str.11
10
Savet Evrope, Priručnik o konsultativnim mehanizmima manjinskih zajednica, stav 41,
str.11
11
Weller, ‘Konsultativni mehanizmi manjinskih zajednica’, str. 491.
‐ 12 ‐
manjinama. Ova funkcija obuhvata pokretanje zakonodavnog procesa, preispitivanja i
davanja komentara na zakonodavne inicijative u cilju praćenja poštovanja standarda
manjinskih prava, kampanje kojima se podržava izrada ili izmena zakonodavstva
relevantnog za manjinske zajednice, i podizanje svesti
u pogledu primene
zakonodavstva i politike od značaja za interese manjina.12 U načelu, ova funkcija izrade
zakonodavstva često predstavlja atribut konsultativnih i mehanizama ko‐odlučivanja.
Treća funkcija konsultativnih tela manjina jeste angažovanje u izradi, primeni i oceni
vladinih programa posvećenih manjinskim zajednicama. Ovo obuhvata učešće u oceni
potreba zajednice, utvrđivanju prioriteta politike, raspodeli informacija, prikupljanju
finansijskih sredstava i praćenju i oceni učinka programa.13 Četvrta funkcija
konsultativnih tela manjina jeste uspostavljanje i održavanje odnosa sa međunarodnim
organizacijama. Ova tela imaju potencijal da sarađuju sa donatorima u utvrđivanju
prioriteta i ostvarivanju saradnje u primeni programa posvećenih manjinama. Štaviše,
oni imaju potencijal da doprinesu unapređivanju manjinskih prava izveštavanjem
međunarodnim telima za praćenje ljudskih i manjinskih prava. 14
Uz istraživanje funkcija koje su od presudnog značaja za funkcije ovih konsultativnih
mehanizama, utvrđivanje načina na koji ovi mehanizmi funkcionišu sagledavanjem
članstva, metoda rada i resursa takođe je od velikog značaja. Kada govorimo o članstvu,
utvrđeno je da bi sve manjinske zajednice trebalo da budu podjednako zastupljene i
trebalo bi da služe svrsi davanja doprinosa ‘delotvornijoj komunikaciji i unapređivanju
manjinskih interesa’15. U većini slučajeva, predstavnička tela manjina takođe sadrže
predstavnike iz vlade i iz drugih javnih institucija. Odabir članova trebalo bi da odrazi
vlasništvo nad ovim procesom od strane manjina i da se primenjuje shodno
demokratskom, odgovornom i transparentnom procesu. Kvalitet članstva je značajan
pošto je od presudnog značaja za obezbeđivanje delotvornog učinka i primenu
mandata. Neki od kriterijuma za odabir predstavničkih grupa manjina i pojedinaca
12
CoE, Priručnik o konsultativnim mehanizmima manjinskih zajednica, stav 42, str.12
Weller, ‘Konsultativni mehanizmi manjinskih zajednica’, str. 492.
14
Savet Evrope, Priručnik o konsultativnim mehanizmima manjinskih zajednica, stav .44,
str.13
15
OEBS, Preporuke iz Lunda za delotvorno učešće nacionalnih manjina u javnom životu,
1999, stav 109, str.10
13
‐ 13 ‐
odražavaju sposobnost zastupanja relevantne zajednice, relevantne ekspertize i
organizacionih kapaciteta.16 Metode rada takođe bi trebalo da odražavaju autorstvo
manjina pri utvrđivanju programa rada. Rad konsultativnih mehanizama trebalo bi da
bude transparentan i da pruži informacije širokoj javnosti. Programi rada često
zacrtavaju po prioritetu zakonodavstvo koje treba da bude preispitano, kako poboljšati
različite oblasti, utvrditi potrebe i uspostaviti način na koji treba oceniti programe i
raspodeliti informacije o aktivnostima. Ističe se da dominacija vladinih predstavnika u
utvrđivanju programa rada i pravila ponašanja treba biti izbegavana kako bi se
odrazilo upravljanje ovim procesom od strane manjina i osnovno interno
angažovanje.17
Delotvorno funkcionisanje konsultativnih tela manjina zahteva takođe adekvatne
resurse.18 Često, finansijska sredstva za ova tela dolaze iz javnog vladinog budžeta.
Ovakav zaključak mora biti politički neuslovljen i ne sme uticati na proces i rezultate
rada ovih tela. Weller tvrdi da bi neke odluke o dodeli finansijskih sredstava trebalo da
se daju manjinskim telima.19 Finansijska sredstva bi trebalo da obuhvate tri oblasti:
troškove tehničke i operativne podrške tela; finansiranje projekata i aktivnosti
utvrđenih u programu rada; i kanalisanje finansijskih sredstava kroz konsultativna tela
kako bi se podržale aktivnosti manjinskih predstavničkih grupa.20 Bez obzira na isto,
upravljanje manjina dodeljivanjem resursa trebalo bi biti propraćeno transparentnim i
odgovornim procesom koji izbegava sukob interesa i zloupotrebu resursa. Na kraju,
kvalitet rezultata predstavlja krajnje obrazloženje za njihovo uspostavljanje i
funkcionisanje. Delotvorno učešće manjina i uspešno funkcionisanje konsultativnih tela
manjina zavise od posvećenosti i obaveze vlade i predstavnika manjina. Rad ovih tela
trebalo bi da bude vidljiv i uključiv za pripadnike manjina i širu javnost.
16
Kriterijumi finskog Savetodavnog odbora za etničke odnose, u Weller, ‘Konsultativni
mehanizmi manjinskih zajednica’, str. 496.
17
Weller, ‘Konsultativni mehanizmi manjinskih zajednica’, str. 499.
18
OEBS, Preporuke iz Lunda za delotvorno učešće nacionalnih manjina u javnom životu,
1999, stav 109, str.10
19
Weller, ‘Konsultativni mehanizmi manjinskih zajednica’, str. 499.
20
Ibid, str. 499.
‐ 14 ‐
III. Učešće manjina pre i nakon nezavisnosti Kosova
Juna 1999. godine, vojna intervencija NATO pakta propraćena je civilnom
intervencijom u sklopu koje je UN‐u dat zadatak da upravlja Kosovom putem Misije
privremene administracije na Kosovu. UNMIK je trebalo da pruži Kosovu ‘prelaznu
administraciju uspostavljajući paralelno i nadgledajući privremene institucije
demokratske samouprave u cilju obezbeđivanja uslova za miran i normalan život svih
stanovnika na Kosovu.’21 Shodno tome, uspostavljena je nevećinska demokratija
zasnovana na sporazumima o podeli vlasti, koji su imali za cilj pomirenje među
različitim etničkim grupama kroz proporcionalan izborni sistem i široke mehanizme za
njihovo zastupanje na Kosovu. Proporcionalan izborni sistem imao je značajan uticaj na
zastupljenost manjina,22 a institucionalne mere osmišljene su na takav način da
zastupaju sve etničke grupe. Dogovori za podelu vlasti uvedeni su prvobitno sa
Prelaznim većem Kosova, a kasnije su ubačena u Ustavni okvir za privremenu
samoupravu na Kosovu iz 2001. godine i nedavno u Ahtisaarijevi Sveobuhvatan
predlog rešenja statusa i Ustav Kosova.
3.1 Učešće manjina tokom vremena UNMIK-a
Neposredno nakon konflikta koji se odigrao 1999. godine, UNMIK je uspostavio
Privremeno veće Kosova (PVK) kao konsultativno telo Zajedničke privremene
administrativne strukture sastavljeno od predstavnika UNMIK‐a i lokalnih političkih
lidera, koje je imalo za cilj da premosti komunikaciju između lokalnih predstavnika
različitih etničkih grupa na Kosovu i međunarodne zajednice. Od osam članova koji su
bili deo radne grupe za uspostavljanje PVK, samo jedan je dolazio iz romske zajednice
(Haxhi Zylfi Merxha). U to vreme, nijedan predstavnik aškalijske i romske zajednice
nije pozvan da se pridruži ovom konsultativnom telu.23
21
UNMIK, Informator‐jun 2008,Misija privremene administracije Ujedinjenih nacija na
Kosovu, Priština, 2008, str.1.
22
Florian Bieber, ‘Uvod: Političke stranke i učešće manjina’, u Florian Bieber, ed., Politčke
stranke i učešće manjina, FES, Skoplje, 2008, str. 23.
23
Marcus Brand, “Razvoj kosovskih institucija i tranzicija vlasti sa UNMIK‐a na lokalnu
samoupravu”, Centar za primenjene studije u međunarodnim pregovorima (CASIN), Ženeva,
‐ 15 ‐
U narednim godinama, UNMIK i međunarodna zajednica stvorili su pravne i političke
mehanizme koji garantuju zastupljenost manjina u nacionalnim izvršnim i
zakonodavnim telima. Na centralnom i lokalnom nivou, tela za ko‐odlučivanje i
konsultacije manjinskih zajednica uspostavljena su kako bi se osiguralo široko učešće
manjina na post‐konfliktnom Kosovu. Ustavni okvir donet 2001. godine stvorio je
pogodno tle za učešće manjinskih zajednica, garantujući im rezervisana mesta u
Skupštini Kosova, gde je od 120 poslaničkih mesta, 20 bilo dodeljeno manjinskim
zajednicama od kojih deset srpskoj, četiri zajednicama RAE, tri Bošnjacima, dva
Turcima i jedno Gorancima. Poslanička mesta za svaku od ovih manjinskih zajednica,
posvećena su strankama, koalicijama, građanskim inicijativama i nezavisnim
kandidatima koji zastupaju ove zajednice.24 U okviru Skupštine Kosova, uspostavljen je
Odbor za prava i interese zajednica (OPIZ) sa ovlašćenjima ko‐odlučivanja. OPIZ‐u je
data teška nadležnost ko‐odlučivanja i zadatak da preispituje zakone i da daje
preporuke u pogledu nacrta zakona kako bi osigurao da su prava i interesi zajednice
adekvatno obuhvaćeni i da podnosi ove preporuke relevantnom funkcionalnom odboru
ili Skupštini, u zavisnosti od toga koja od ovih opcija je više odgovarajuća25.
Što se tiče zastupljenosti u izvršnom ogranku, Ustavni okvir predviđao je da bi
najmanje jedan od ministara Vlade Kosova trebalo da dolazi iz zajednice kosovskih
Srba a drugi iz ostalih manjinskih zajednica. Takođe je propisano da će ‘odabir ovih
ministara i njihove odgovornosti biti utvrđene nakon konsultacija sa strankama,
koalicijama ili grupama koje zastupaju nevećinske zajednice.26 Na opštinskom nivou,
manjinske zajednice na Kosovu takođe su uživale određeni broj mehanizama za zaštitu
njihovih prava i interesa. U duhu Ustavnog okvira, Uredba UNMIK‐a 2000/45
predviđala je zakonske odredbe za obezbeđivanje zastupljenosti manjina. U
slučajevima brojnog manjinskog stanovništva na lokalnom nivou, uspostavljeni su
Odbor za zajednice, Odbor za posredovanje i Kancelarija za zajednice. Svrha ovih
konsultativnih mehanizama bila je da zastupaju manjine i da osiguraju da iste uživaju,
na ravnopravnoj osnovi, građanska, politička, ekonomska, socijalna i kulturna prava i
januar 2003, str. 11‐20; Pogledajte, za više pojedinosti, sastav radnih grupa PVK‐a:
http://www.unmikonline.org/1styear/ktc.htm (kome je pristupljeno 16. avgusta 2010)
24
Ustavni okvir za privremenu samoupravu na Kosovu, član 9, 2001.
25
Ibid, član 9, 9.1.3, 2001.
26
Ibid, član 9.3.4 (c), 2001.
‐ 16 ‐
pravedne i ravnopravne mogućnosti zapošljavanja u opštinskom službama na svim
nivoima27.
Tokom pregovora koji su se održali od 2006‐2007. godine za utvrđivanje konačnog
statusa Kosova, Konsultativni savet za zajednice sastavljen uglavnom od nesrpskih
manjinskih zajednica na Kosovu uspostavljen je od strane kosovskog pregovaračkog
tima kako bi se osiguralo da ove zajednice pruže svoj doprinos kosovskoj delegaciji i da
time budu zastupljene od strane iste. Ovaj Savet izradio je ‘detaljnu platformu zaštite
manjinskih prava na budućem Kosovu koja je formalno zastupana u Beču od strane
kosovske delegacije’28. Doprinos Saveta uzet je u razmatranje i shodno tome uključen u
Sveobuhvatan predlog rešenja statusa specijalnog izaslanika UN‐a koji predstavlja
osnovu ‘nadgledane nezavisnosti’ Kosova proglašene februara 2008. godine i pravni i
politički okvir manjinskih prava i učešća nakon toga.
3.2 Učešće manjinskih zajednica nakon proglašenja nezavisnosti Kosova
Prošireni pravni okvir nakon nezavisnosti Kosova garantuje manjinskim zajednicama
pravo predstavljanja, među ostalim pravima. Ustav Kosova i Zakon o zaštiti i
unapređivanju prava zajednica jesu glavni pravni dokumenti koji pružaju okvir za
zastupljenost zajednica. Struktura kosovskih političkih institucija želi da odrazi etničku
podelu kosovskog stanovništva. Dvadeset od 120 mesta u Skupštini Kosova
zagarantovano je za predstavnike nevećinskih zajednica. Stalan Odbor za prava i
interese zajednica nasleđen je iz Ustavnog okvira iz 2001. godine sa teškim
ovlašćenjem odlučivanja koje garantuje da će vitalni interesi zajednica biti uključeni u
proces donošenja zakona.
Slično tome, institucionalna struktura Vlade Kosova odražava učešće i uključenost
zajednica u javne institucije. Uređeno je da srpska zajednica predvodi jedno
Ministarstvo, dok se na čelu druga dva moraju naći ostale nevećinske zajednice. Zakon
o zaštiti i unapređivanju prava zajednica i njihovih pripadnika na Kosovu usvojen
2008. godine predstavlja sveobuhvatan zakon koji garantuje širok opseg prava, koja
obuhvataju: kulturna prava (član 5), pravo na jezik (član 4), pravo na identitet (član 2),
27
Uredba UNMIK‐a br. 2000/45 o samoupravi opština na Kosovu, član. 23.4b, 2000.
Marc Weller, Osporena državnost: Borba Kosova za nezavisnost, Oxford University Press,
Oxford, 2008, str.197.
28
‐ 17 ‐
pravo na potpunu i delotvornu ravnopravnost, pravo na medije (član 6) i pravo na
obrazovanje (član 8). Član 11 promoviše pravo na političko učešće isticanjem da
‘zajednice polažu pravo na delotvorno učešće u donošenju politika na svim nivoima
upravljanja’. 29
Paralelno tome, pravo na zastupljenost zajednica na Kosovu obezbeđeno je i na
opštinskom nivou. Zakon o lokalnoj samoupravi, usvojen tri dana nakon proglašenja
nezavisnosti Kosova ističe da u slučaju da manjinska zajednica sačinjava najmanje
deset procenata celokupnog manjinskog stanovništva, ista polaže pravo da ima svog
zamenika gradonačelnika za zajednice.30 Ovaj zakon predviđa da, ukoliko deset
procenata celokupnog stanovništva opštine pripada nevećinskoj zajednici, onda se
uspostavlja i funkcija predsedavajućeg Skupštine opštine za zajednice, koji je
odgovoran da obavlja ulogu osobe za rešavanje zabrinutosti svih nevećinskih zajednica
na opštinskom nivou.31
Tokom 2009. godine, komesar Saveta Evrope za ljudska prava primetio je da ‘Ustav
pruža dobar pravni okvir za zaštitu ljudskih prava’, međutim on ‘podvlači da ovo sada
zavisi od toga da li će organi vlasti, uključujući one na lokalnom nivou, pretočiti ove
obaveze u praksu’32. Uprkos zaokruživanja pravnog okvira o manjinskim pravima i
učešću manjina, nekoliko radnji smatra se suštinskim za integraciju manjina na Kosovu
nakon nezavisnosti, uključujući: javno učešće koje bi obezbedilo adekvatnu
zastupljenost i prava udruživanja u javnoj sferi; integraciju u javnim institucijama,
posebno u sektoru upravljanja, vladavinu prava i zaštitu ljudskih prava; uspostavljanje
odgovarajućih uključivih prosvetnih i zdravstvenih ustanova, promovisanje nezavisnih
29
Skupština Kosova, Zakon o zaštiti i unapređivanju prava zajednica i njihovih pripadnika na
Kosovu, Zakon br. 03/L‐047, 13. mart 2008, član 11.1.
30
Skupština Kosova, Zakon o lokalnoj samoupravi, Zakon br. 03/L‐040, 20. februar 2008, čl.
60.
31
Ibid, čl. 54
32
Savet Evrope, Izveštaj komesara Saveta Evrope za ljudska prava’ Specijalna misija na
Kosovo, CommDH(2009)23, 23 – 27, marta 2009, str.5. Tekst dostupan na stranici:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instranet.CmdB
lobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage=2, (kome je
pristupljeno 15. avgusta 2010).
‐ 18 ‐
medija, kao i pružanje fizičke bezbednosti i podjednakih mera zaštite ljudskih prava i
razvoj identiteta zajednice.33
3.3 Političko učešće zajednica RAE
Iako su kosovske institucije stvorile sveobuhvatan pravni okvir kada govorimo o
pravima zajednice i njihovoj političkoj zastupljenosti, zajednice RAE34 smatraju se
najugroženijim zajednicama na Kosovu35. Politički položaj zajednica RAE poboljšao se
od uspostavljanja prelazne administracije UN‐a na Kosovu tokom protekle decenije, ali
je ovo uglavnom ograničeno na poboljšanu zastupljenost u vladama na centralnom i
opštinskom nivou. Zajednice RAE i dalje su izložene diskriminaciji u svim oblastima
svakodnevnog života: u obrazovanju; pristupu zdravstvenoj zaštiti; rekonstrukciji
uništene imovine; procesima odlučivanja; učešću podržanom programima povratka.
Iako zabrinutosti sa kojima se suočava srpska zajednica nastavljaju da privlače
zainteresovanost i finansijska sredstva međunarodne zajednice, pripadnici zajednica
kosovskih RAE dobijaju manju pažnju.36 Zaista, celokupna politička emancipacija
zajednica RAE na Kosovu talac je nekoliko faktora, koji obuhvataju: socijalni i politički
status; nizak nivo obrazovanja; visoki porast stanovništva; loše zdravstvene uslove;
odsustvo civilne registracije i osnovne pravne dokumentacije; diskriminaciju; ‘status
političkih piona’ u odnosima između albanske i srpske zajednice; nedostatak matične
države; neobučeno i samo‐imenovano rukovodstvo.
33
37
Postoje snažne prepreke za
KIPRED, Integracija manjinskih zajednica na post‐statusnom Kosovu. Kosovski institut za
istraživanje i razvoj politike, Tom radova o istraživanju politike, Priština, 2006.
34
Za pregled istorije i identiteta zajednica Roma, Aškalija i Egipćana, pogledajte: Neol
Malcolm, Kosovo, Kratka istorija, Oxford University Press, Oxford, 2002, str.205‐9; Angus
Fraser, Cigani (Evropski narod), Wiley‐Blackwell, London, 1995, p.45‐56.; Clive Baldwin,
Manjinska prava na Kosovu pod međunarodnom upravom, MRGI, 2006.; Jan Briza,
Manjinska prava u Jugoslaviji, MRGI, 2000.
35
FHP, Etničke zajednice na Kosovu u 2007. i 2008, Fond za humanitarno pravo, Priština,
2008.; Savet Evrope, Izveštaj iz specijalne misije komesara Saveta Evrope za ljudska prava
na Kosovu, CommDH(2009)23, 23 – 27. marta 2009, str.23
36
Vlada Kosova, Strategija za integraciju zajednica Roma, Aškalija i Egipćana u Republici
Kosovo (2009‐2015), 2009, str. 10.
37
Gezim Visoka, ‘Političke stranke i učešće manjina: Slučaj Roma, Aškalija i Egipćana na
Kosovu’, u Florian Bieber, ed., Političke stranke i učešće manjina, FES, Skoplje, 2008, str.
154.
‐ 19 ‐
obrazovanje društvene kohezije, koja doprinosi niskom nivou angažovanja i učešća
zajednica RAE u političkim, građanskim, prosvetnim i zdravstvenim ustanovama.
Političke stranke Roma, Aškalija i Egipćana i dalje su organizovane duž etničkih podela
na Kosovu. Pošto monoetničke stranke imaju tendenciju da apeluju samo ka jednoj
zajednici, ‘njihov program, članstvo i birači stoga u velikoj meri proizilaze iz samo
jedne grupe, bez obzira da li većinske ili manjinske...često sa konzervativnim ili
nacionalističkim strankama, dok je uključenost drugih grupa čisto tokenistička i
minimalna’.38 Pod okriljem uprave UN‐a na Kosovu, prve političke stranke među
zajednicama RAE uspostavljene su nakon 1999. Romska zajednica je politički
zastupljena od strane Ujedinjena partija Roma Kosova (PREBK), na čijem čelu se nalazi
Haxhi Zylfi Merxha. Zajednicu Aškalija zastupa Demokratska partija Aškalija Kosova
(PDAK), na čijem čelu se sada nalazi Danush Ademi a zajednicu Egipćana zastupa Nova
demokratska inicijativa Kosova (IRDK), na čijem čelu se nalazi Xhevdet Neziraj. Na
opštim izborima održanim 2007. godine na Kosovu, stranka PDAK osvojila je tri mesta
u Skupštini Kosova sa 3,433 glasa, PREBK je osvojio jedno mesto sa 2,121 glasom a
egipćanska stranka IRDK osvojila je jedno mesto. Kao što pokazuje broj glasova, većina
aktuelnih političkih lidera koji se nalaze na čelu ovih političkih stranaka ne poseduju
podršku širokih masa i legitimnost celokupnog stanovništva koje bi trebalo da
zastupaju. Veruje se da nizak nivo obrazovanja, siromaštvo, socijalna ugroženost i
nedostatak političke emancipacije jesu neki od razloga zašto stanovništvo iz reda
Roma, Aškalija i Egipćana glasa za postojeće stranke ne tražeći odgovornost kroz
pritisak zajednice.
Paralelno ovome, saradnja i koordinacija među strankama Roma, Aškalija i Egipćana
nalazi se na niskom nivou i njihov politički program prilično je isključiv u odnosima
između ove dve. Do sada, od 1999. godine, nije ostvarena nikakva značajna uzajamna
koordinacija među političkim strankama Roma, Aškalija i Egipćana u cilju sprovođenja
programa rada Vlade i Skupštine Kosova, oko nekih pitanja, kao što su pitanje kampova
u severnoj Mitrovici39,‐ široko rasprostranjena diskriminacija uperena protiv ovih
38
Bieber, ‘Uvod: Političke stranke i učešće manjina’, str. 14.
CDC, ‘Preporuke za sprečavanje trovanja olovom među interno raseljenim Romima na
Kosovu’, Centar za kontrolu i sprečavanje bolesti, oktobar 2007.
39
‐ 20 ‐
zajednica, posebno u pogledu srazmernog zaposlenja u kosovskim javnim
preduzećima40, prinudna deportacija zajednica RAE iz zapadnih zemalja41, ili široko
rasprostranjeni problem nepismenosti. Umesto stvaranja zajedničke političke
platforme zarad iznošenja i zalaganja za najneophodnija pitanja sa kojima se suočavaju
zajednice Roma, Aškalija i Egipćana, većina stranaka pridružila se parlamentarnim
grupama sa preovlađujućim albanskim i srpskim političkim strankama. U nekim
slučajevima, čak i sa poslanicima koji dolaze iz iste političke stranke, imaju različite
političke programe i ne nalaze se u istoj poslaničkoj grupi. Na primer, poslanici iz reda
Aškalija Etem Arifi i Hafize Hajdini iz stranke PDAK pripadaju poslaničkoj grupi
stranke SLS, dok je Danush Ademi iz iste političke stranke deo Grupe za integraciju, na
čijem čelu se nalazi Numan Balić iz bošnjačke stranke SDA. Sa druge strane, Haxhi Zylfi
Merxha iz PREBK‐a deo je Grupe 7+, na čijem čelu se nalazi još jedna bošnjačka stranka,
VAKAT Džezaira Muratija, a Xhevdet Neziraj deo je poslaničke grupe stranke AAK, na
čijem čelu se nalazi Ardian Gjini. Posledično, politički lideri Roma, Aškalija i Egipćana
ne dele iste političke interese a njihova politička saradnja ostaje na niskom nivou.
Usled činjenice da većina ovih političkih lidera uopšteno tvrde da govore samo u ime
njihove odnosne zajednice, oni ne ostvaruju svoju političku saradnju i konsultacije sa
drugim političkim strankama ili vladinim zvaničnicima iz reda njihove tri zajednice.
Paralelno sa podržavanjem političkih stranaka RAE, međunarodne organizacije
odigrale su značajnu ulogu u podržavanju organizacija građanskog društva RAE. Iako
su međunarodne organizacije na Kosovu pokušale da osnaže novouspostavljene
organizacije građanskog društva RAE da iznesu svoje potrebe i da uravnoteže njihove
političke stranke, građansko društvo zajednica RAE i dalje je daleko od postizanja
svojih obećanih ciljeva. U skladu sa bazom podataka organizacija građanskog društva
RAE na Kosovu Evropskog centra za manjinska pitanja (EMCI), postoji 66 organizacija
građanskog društva Roma, Aškalija i Egipćana (OGD‐i). Većina ovih OGD‐a dolazi iz pet
regiona Kosova: 23 OGD‐a RAE nalazi se u Prištini, 11 u Mitrovici, 12 u Gnjilanu, 10 u
Peći i 8 OGD‐a nalazi se u Prizrenu. Naše istraživanje našlo je da 80% profila
organizacija građanskog društva RAE veoma nejasno, bez ikakvog strateškog plana,
40
Vidi: Kancelarija za zajednice, Zapošljavanje pripadnika nevećinskih zajednica u sklopu
kosovske javne službe i javnih preduzeća, mart 2010.
41
Milena Tmava i Adem Beha, Bespomoćnost: Prinudni povratnici iz reda zajednica Roma,
Aškalija i Egipćana na Kosovo, RADC & CCFD, Priština, 2009.
‐ 21 ‐
jasnih prioriteta i delotvorne organizacione strukture. Štaviše, od 66 sadašnjih OGD‐a
RAE, 49 od njih je neaktivno, nema finansijskih sredstava ili se suočava sa
organizacionim problemima. Od 66, samo 9 organizacija građanskog društva RAE
veoma su aktivne a 8 aktivne. Pošto je građansko društvo RAE u velikoj meri usmereno
ka donatorima i projektima, povlačenje međunarodnih donatora sa Kosova izazvalo je
brz pad ovih građanskih organizacija.
Tokom 2007. godine Izveštaj o napretku ostvarenom na Kosovu, Evropske komisije
istakao je da “saradnja između organa vlasti i organizacija građanskog društva ostaje
neravnomerna…[bez] ikakvog napretka ostvarenog u ovoj sferi’42. OGD‐i Roma,
Aškalija i Egipćana ostali su takođe slabi. Kao što je izneo Kratak izveštaj o politici
organizacije SONCE, postoji nekoliko podela koje nastavljaju da predstavljaju izazov po
građansko društvo RAE na Kosovu, uključujući: ‘1) etničko poreklo, 2) lokaciju, 3)
oblast rada; 4) nivo razvoja’.43 Izuzev nekolicine, većina građanskih organizacija RAE
radi na pitanjima jedne od tri zajednice a organizacije građanskog društva podeljene su
duž etničkih linija. SONCE je napomenuo “podela duž etničkih linija [OGD‐a RAE]
prisno je povezana sa podelom duž geografskih podela. [N]a primer, od tri zajednice,
Prizren je uglavnom naseljen Romima, Ferizaj/Uroševac je uglavnom naseljen
Aškalijama a Gjakova/Đakovica je uglavnom naseljena Egipćanima. Ovakva geografska
podela sačinjava razlog za lokalno organizovane organizacije koje dopiru do građana
koje rade na pitanjima jedne konkretne zajednice, odnosno zajednice koja je
najbrojnija u geografskoj oblasti u kojoj je data organizacija uspostavljena”.44 Još jedan
aspekat koji je vredan pomena jeste da većina organizacija građanskog društva RAE
radi na pitanjima u vezi sa kulturnim nasleđem, i samo nekolicina istih bavi se
osetljivim pitanjima, iz razloga što ne poseduju kapacitet, organizacionu strukturu,
finansijska sredstva i strateško planiranje i umrežavanje.
Štaviše, umrežavanje između OGD‐a Roma, Aškalija i Egipćana nije često. Pokušaj je
načinjen 2006. godine kada je Forum kosovskih Roma, Aškalija i Egipćana (KRAEF)
42
Evropska komisija, Izveštaj o napretku ostvarenom na Kosovu za 2007, str. 17.
Nadir Redjepi i Aleksandra Bojadjieva, Izgradnja mreža – Izgradnja demokratije: Kosovske
organizacije građanskog društva RAE, Udruženje za demokratski razvoj Roma, SONCE,
Kratak izveštaj o politici, 2009, str. 8.
44
Redjepi & Bojadjieva, Izgradnja mreža – Izgradnja demokratije: Kosovske organizacije
građanskog društva RAE, str.9
43
‐ 22 ‐
uspostavljen od strane OGD‐a RAE, u cilju prevazilaženja etničkih zastoja i iznošenja
zajedničkih prioriteta i potreba zajednica RAE, koji bi mogli biti uključeni kasnije u
izradu Strategije za integraciju zajednica RAE. Uprkos pozitivnog uticaja koji je ova
mreža ostvarila u pogledu preporuka politike 45 upućenih Vladi Kosova, ova inicijativa
nije bila uspešna usled internih razmirica članova OGD‐a.
Decembra 2008. godine, na inicijativu i uz podršku međunarodnih i organizacija
građanskog društva RAE, Vlada Kosova izradila je Strategiju za integraciju zajednica
Roma, Aškalija i Egipćana u Republici Kosovo na period od 2009‐2015. godine (u
daljem tekstu, Strategija). Ova strategija prvobitno se bavi poboljšavanjem situacije
zajednica Roma, Aškalija i Egipćana, i istovremeno pruža rešenja i preporuke za
reintegraciju povratnika.46 Konkretno, Strategija odgovara na jedanaest ključnih
sektora: borbu protiv diskriminacije; obrazovanje; zapošljavanje i ekonomsko
osnaživanje; zdravlje i socijalna pitanja; smeštaj i neformalna naselja; povratak i
registraciju; registraciju i dokumenta; rodna pitanja; kulturu, medije i informacije;
učešće zastupanje; bezbednost i rad policije. U skladu sa istim, Strategija identifikuje
osnovnu potrebu da se poboljša socio‐ekonomsko stanje zajednica RAE na Kosovu,
izvrši delotvorna primena zakonodavstva o zaštiti prava i interesa zajednica, da se
osnaže zajednice RAE pružanjem zdravstvenih, prosvetnih i socijalnih usluga i
uvećavanjem političkog učešća i zastupljenosti u javnoj sferi. Dodatan ‘Akcioni plan’
usvojen je kako bi se predvidele neophodne radnje u vezi sa ministarskim resorima i
drugim javnim institucijama, u cilju uvećavanja delotvornosti ove strategije. Jedan
milion evra dodeljeno je od strane Evropske komisije a pola miliona od strane
Fondacije za otvoreno društvo (kojim upravlja Kosovska fondacija za otvoreno
društvo) za primenu Strategije u oblasti obrazovanja, kulture i medija.
Iako je Strategija usvojena kasne 2008. godine, nakon procesa konsultacija koji je
trajao skoro dve godine, do danas nijedna komponenta ove strategije nije počela da se
45
KRAEF, ‘Naš položaj 2006’, Forum kosovskih Roma, Aškalija i Egipćana, Rad br. 1, 2006,
Tekst dostupan na stranici:
http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf, (kojoj je pristupljeno 20.
jula 2010)
46
Vlada Kosova, Strategija za integraciju zajednica Roma, Aškalija i Egipćana u Republici
Kosovo (2009‐2015), str. 7.
‐ 23 ‐
primenjuje. Štaviše, na opštinskom nivou, postoji nedostatak Akcionog plana za
primenu ove strategije u cilju odgovora na probleme i zabrinutosti zajednica RAE u
njihovim odnosnim opštinama. Ono što je značajno jeste da je lider egipćanske stranke
IRDK izneo podršku za strategiju tvrdeći da su Egipćani već integrisani u kosovsko
društvo. On dalje iznosi da ‘prioritet romske zajednice da izvrši pritisak u cilju
priznavanja romskog jezika nije isti za zajednicu Egipćana i Aškalija koje govore
albanski jezik i samim tim imaju drugačije prioritete’.47
U nastojanjima da ova Strategija RAE funkcioniše, političke stranke i građansko
društvo RAE trebalo bi da budu potpuno podstaknuti i podržani da ojačaju svoje
sposobnosti, prošire svoje biračko telo i u potpunosti ostvare saradnju. Prisustvo
društvenog kapitala i stopljene mreže OGD‐a Roma, Aškalija i Egipćana može značajno
doprineti u primeni Strategije, čineći političke stranke RAE odgovornim i pružanjem
kvalifikovanog osoblja konsultativnim telima za zaštitu manjina u kosovskim
institucijama, sposobnim da adekvatno odgovore na zabrinutosti ovih zajednica.
47
Intervju sa Xhevdetom Nezirajem, poslanikom Skupštine Kosova iz reda egipćanske
zajednice, jun 2010.
‐ 24 ‐
IV. Mandat i struktura posebnih konsultativnih tela
U skladu sa Ustavom Kosova, zajednice RAE na Kosovu zastupljene su na nivou
Kabineta predsednika putem Konsultativnog saveta za zajednice, na nivou Kancelarije
premijera preko Kancelarije za zajednice i na nivou Skupštine Kosova putem
parlamentarnog Odbora za prava i interese zajednica i povratak. Ovi predstavnički
mehanizmi imaju za cilj da pruže zajednicama RAE (među ostalim zajednicama na
Kosovu) priliku da zastupaju direktno svoje političke interese na nivou upravljanja i
odlučivanja. Važno je napomenuti da su ova tri tela uređena i da su prilagodila u
potpunosti preporuke OEBS‐a i Saveta Evrope za obezbeđivanje delotvornog učešća
manjina kroz konsultativna tela.
4.1. Konsultativni savet za zajednice (Savet)
Uspostavljen predsedničkim dekretom od 15. septembra 2008. godine, Konsultativni
savet za zajednice (Savet) uveden je prvobitno u Ahtisaarijevom Sveobuhvatnom
predlogu rešenja statusa. Isti je predviđao da Savet predstavlja konsultativno telo bez
formalnih ovlašćenja veta u pogledu zakonodavstva ili politike i sastavljen je uglavnom
od predstavnika političkih stranaka i organizacija građanskog društva – tela koje ima
za cilj da pruži glas građanskom društvu iz reda zajednica i da im pruži pristup
najvišim vladinim politikama. Uspostavljanje Saveta uređeno je Ustavom Kosova, gde
član 60 navodi da Savet deluje pod nadležnošću predsednika Republike Kosovo [...] koji
će biti sastavljen od strane svih zajednica i predstavnika njihovih udruženja. Glavni
mandat Saveta predviđen Ustavom jeste:
a) obezbeđivanje mehanizma za redovnu razmenu mišljenja između zajednica
i Vlade
Kosova;
(b) pružanje mogućnosti zajednicama da u početnoj fazi daju komentare na
zakonodavne i političke inicijative, koje može da pripremi Vlada, daju predloge
na
ovakve inicijative i traže da njihovi stavovi budu uključeni u relevantne
projekte i
programe;
‐ 25 ‐
(c) sve ostale odgovornosti i funkcije, u saglasnosti sa zakonom.48
Savet ima zadatak da pruži priliku zajednicama da učestvuju u oceni potreba, u
osmišljavanju, praćenju i oceni programa posvećenih njihovim pripadnicima. Predviđa
se takođe pružanje preporuka za usmeravanje strane pomoći i finansijskih sredstava iz
konsolidovanog budžeta Kosova prilikom dodeljivanja projekata koji ispunjavaju
potrebe i interese zajednica.
Proces uspostavljanja Saveta i činjenja da isti postane funkcionalno telo predstavljao je
spor proces. Tokom 2009. godine, odabir predstavnika i razrada internih pravila i
metoda rada predstavljali su glavna dostignuća. Savet je do sada uspeo da uspostavi
dve radne grupe: za obrazovanje i za preispitivanje zakonodavstva. Treća radna grupa
trenutno je u fazi uspostavljanja i ista će pratiti primenu Strategije za integraciju
zajednica RAE na Kosovu. Ove Radne grupe sagledane su kao instrumentalne kako bi se
osiguralo da svi članovi pruže dovoljan doprinos u preispitivanju zakonodavstva i
odgovor na određena pitanja politike koja utiču na zajednice. Sastav Saveta
organizovan je oko načela da će sve zajednice imati svoje predstavnike plus
predstavnike Vlade Kosova koji dolaze iz onih ministarstava koja se direktno bave
pravima i interesima zajednica.
Tokom prvog mandata Saveta, predstavnici zajednica odabrani su iz reda političkih
stranaka i građanskog društva. U statutu Saveta 70% članova trebalo bi da potiče iz
grupa građanskog društva a ostatak ostaje opcionalan za političke stranke (30%). Ideja
političke zastupljenosti sagledana je kao dodatna pogodnost posedovanja nekoga ko će
se zalagati u ime Saveta pri drugim institucijama. Međutim, izneti su protiv‐argumenti
da politički predstavnici mogu imati različite političke programe i prioritete.49 U
drugom mandatu koji je počeo sa svojim funkcionalnim radom aprila 2010. godine,
Savet je u velikoj meri bio zastupljen od strane pripadnika građanskog društva iz reda
svih manjinskih zajednica. Dok zajednica Srba ima pet mesta u Savetu, predstavnici
zajednica Roma, Aškalija i Egipćana imaju po dva člana. Slično, zajednice Bošnjaka i
48
Ustav Republike Kosovo, član 60, 15. jun 2008. Tekst dostupan na stranici:
http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,258; Statut i Uredba Saveta pružaju detaljan
pregled funkcija.
49
Intervju sa Katherine Nobbs, ECMI, Priština, jun 2010.
‐ 26 ‐
Turaka imaju dva mesta. Tokom poslednja dva mandata, predsedavajući Saveta biran je
iz reda srpske zajednice.
4.2 Odbor za prava i interese zajednica (OPIZ)
Odbor za prava i interese zajednica (OPIZ) predstavlja težak mehanizam ko‐
odlučivanja sa centrom u Skupštini Kosova koji vrši zakonodavni nadzor prava i
interesa zajednica na način predviđen članom 78 Ustava Kosova. Paralelno sa time,
OPIZ igra značajnu ulogu u pogledu zaštite takozvanih ‘vitalnih interesa’ manjinskih
zajednica na Kosovu, kao što je predviđeno članom 81 Ustava.50 Mandat OPIZ‐a
predstavlja nastavak iz prethodnog Ustavnog okvira iz 2001. Sveobuhvatna misija
OPIZ‐a jeste da deluje kao zakonodavni katalizator manjinskih prava na Kosovu.
Shodno tome, Ustav Kosova daje pravo OPIZ‐u da osigura da sve zakonodavne
inicijative unapređuju i poštuju prava i interese zajednica, odražene u odnosnom
Zakonu o promovisanju prava i interesa zajednica, Zakonu protiv diskriminacije i
drugim prilagođenim zakonima o ljudskim pravima. U obavljanju ovog mandata, OPIZ
ima idealan položaj unapređivanja i zaštite prava zajednice kroz ‘njegovu sopstvenu
inicijativu, predlaganje zakona i drugih mera u okviru odgovornosti Skupštine koji se
smatraju odgovarajućim u cilju odgovora na zabrinutosti zajednica’51
U smislu strukture, Ustav uređuje OPIZ kao stalni odbor u sklopu Skupštine Kosova koji
je ‘sačinjen od jedne trećine članova koji zastupaju grupu poslanika Skupštine koji
poseduju rezervisana ili zagarantovana mesta za srpsku zajednicu, jedne trećine
poslanika koji zastupaju grupu poslanika koji poseduju rezervisana ili zagarantovana
mesta za ostale zajednice koje nisu u većini i jedne trećine poslanika iz reda većinske
50
Ustav Republike Kosovo, Član 81 [Zakonodavstvo od vitalnog interesa]
1. Za usvajanje, izmenu i dopunu ili ukidanje sledećih zakona je neophodna većina glasova
celokupnog broja poslanika Skupštine koji su prisutni i većinu glasova poslanika Skupštine
koji zauzimaju rezervisana ili zagarantovana mesta za predstavnike zajednica koje ne čine
većinu: (1) zakoni kojima se menjaju opštinske granice, uspostavljaju ili ukidaju opštine,
definiše opseg ovlašćenja opština i njihovo učešće u međuopštinskim i prekograničnim
odnosima; (2) zakoni kojima se sprovode prava zajednica i njihovih pripadnika, osim onih
koja su utvrđena Ustavom; (3) zakone o upotrebi jezika; (4) zakone o lokalnim izborima; (5)
zakone o zaštiti kulturnog nasleđa; (6) zakone o verskoj slobodi ili o sporazumima sa
verskim zajednicama; (7) zakone o obrazovanju; (8) zakone o upotrebi simbola, uključujući
simbole zajednica i javne praznike
51
Ustav Republike Kosovo, čl. 78, stav 4.
‐ 27 ‐
zajednice u sastavu Skupštine’. 52 U sadašnjem zakonodavnom mandatu, OPIZ ima dva
predstavnika zajednice Aškalija, jednog iz romske zajednice, i jednog iz egipćanske
zajednice. Na izborima održanim novembra 2009. godine, među rezervisanim mestima
za zajednice u Skupštini Kosova, zajednica Aškalija koju zastupa stranka PDAK
(Demokratska partija Aškalija Kosova) osvojila je tri mesta, romska zajednica koju
zastupa PREBK (Ujedinjena partija Roma Kosova) osvojila je jedno mesto a egipćanska
zajednica koju zastupa IRDK (Nova demokratska inicijativa Kosova) osvojila je takođe
jedno mesto.
4.3 Kancelarija za zajednice (KZ)
Kancelarija za zajednice (KZ) smeštena pod okriljem Kancelarije premijera
uspostavljena je maja 2008. godine kako bi savetovala premijera Kosova o pitanjima u
vezi sa svim zajednicama i kako bi koordinisala politiku i praktična pitanja u vezi sa
svim zajednicama na Kosovu. U okviru ovih zadataka, KZ ima značajan položaj za
koordinaciju i usklađivanje vladinih tela, nezavisnih agencija i institucija, ministarstava
i opština, kao i rad sa donatorima i međunarodnim organizacijama kako bi se osiguralo
da se na probleme zajednica delotvorno odgovori širom Kosova. Kao kancelarija u
sklopu Kancelarije premijera, KZ ima priliku da doprinese, analizira i pruži savete u
pogledu vladine politike koja utiče na prava i interese zajednica, izrađuje i prati
primenu vladinih strategija u vezi sa zajednicama, i da prati primenu zakona i politika
na nivou zajednice.53 Štaviše, KZ će biti u stanju da iskoristi dostupna finansijska
sredstva strateški u cilju pozitivnog uticaja i stvaranja promene u ljudskim životima, i
što je još važnije direktnim uključivanjem u rešavanje slučajeva visokog profila u vezi
sa manjinama.
U smislu strukture, KZ trenutno ima samo tri člana osoblja u Kancelariji premijera. Kao
i u slučaju Saveta, na čelu Kancelarije nalazi se politički predstavnik srpske zajednice. U
procesu planiranja, predloženo je da bi dvanaest članova bilo dovoljno kako bi u
dovoljnoj meri obuhvatili mandat KZ.54 Međutim, opravdano je od strane Vlade Kosova
da usled nedostatka resursa i ograničenja datih od strane MMF‐a u zapošljavanju novih
52
Ibid, čl. 78, stav 4.
Kratak izveštaj premijerove Kancelarije za zajednice, avgust 2008, Priština.
54
Intervju sa romskim aktivistom građanskog društva koji je odlučio da ostane anoniman,
jun 2010.
53
‐ 28 ‐
javnih službenika, KZ funkcioniše sa deficitom u broju obučenog i iskusnog osoblja.
Ono što je od posebnog značaja, KZ takođe ima zadatak da prati primenu Strategiju
integracije RAE. Istovremeno, po svemu sudeći postoji zabuna u pogledu mandata
između KZ i Kancelarije za dobro upravljanje u okviru Kancelarije premijera koja
takođe tvrdi da je nadležna da vrši primenu iste Strategije.
‐ 29 ‐
V. Ocena učinka i dostignuća
Dobre prakse iz različitih država i preporuke OEBS‐a i CoE identifikuju četiri glavne
funkcije konsultativnih mehanizama manjina koji pružaju nacionalnim manjinama
dovoljan prostor da učestvuju u odlučivanju, da doprinesu u preispitivanju
zakonodavnih inicijativa i da koordiniraju razvojne programe. Ovaj odeljak pružiće
kritički okrenutu ocenu učinka predstavnika RAE u ova tri konsultativna tela za
manjinske zajednice na Kosovu tokom poslednje dve godine i identifikovaće shodno
tome glavne izazove i prepreke koje su ograničile delotvorni učinak ovih tela.
Delotvoran učinak ovih mehanizama može biti izmeren u kvalitativnom smislu
preispitivanjem četiri aspekata:
-
Organizacija, animiranje i koordinacija
-
Doprinos izradi i preispitivanju zakonodavstva;
-
Doprinos izradi vladinih programa; i
-
Učešće u podnošenju izveštaja međunarodnim mehanizmima
5.1 Organizacija, animiranje i koordinacija
Jedna od glavnih funkcija konsultativnih tela manjinskih zajednica jeste organizovanje i
animiranje manjinskih zajednica izgradnjom kapaciteta grupa predstavnika manjina i
koordinacijom aktivnosti među različitim grupama. Na Kosovu, ne postoji dovoljna
saradnja i koordinacija nastojanja između političkih predstavnika i organizacija
građanskog društva iz reda zajednica RAE. Gledano u celosti, postoji negativna
dinamika nadmetanja i sukoba između ove dve strane u smislu dodeljivanja razvojne i
humanitarne pomoći stanovništvu iz reda RAE, u podržavanju političkih stranaka i
platformi i u smislu identiteta politike i kulturne pripadnosti.
Ovo se takođe odražava na učinak konsultativnih tela manjinskih zajednica na Kosovu.
Uprkos obimnoj pomoći Evropskog centra za manjinska pitanja (ECMI) za
uspostavljanje održivog predstavničkog sistema, Savet i dalje ne poseduje ustaljenu
‐ 30 ‐
praksu organizovanja, animiranja i koordinacije aktivnosti sa predstavničkim NVO‐ima
i lokalnim stanovništvom RAE. Iako u svom sadašnjem mandatu, većina članova dolazi
iz reda predstavničkih NVO‐a zajednica, i dalje postoje izazovi u komunikaciji i
koordinaciji rada lokalnih NVO‐a i premošćavanju problema zajednice kroz Savet do
viših nivoa odlučivanja.55 Za svaku zajednicu predstavljenu u Savetu postoji NVO koji bi
trebalo da koordinira komunikaciju sa drugim lokalnim NVO‐ima. Međutim, u sadašnjoj
situaciji kanali komunikacije nisu toliko delotvorni koliko bi trebalo da budu. Ovi
predstavnički NVO‐i trebalo bi da imaju budžetsku stavku koja bi obezbeđivala njihove
administrativne i operativne troškove, međutim još uvek nije izvršena preraspodela
budžeta u okviru Kabineta predsednika Kosova za ovu aktivnost. Evidentno je da čak u
drugom mandatu Saveta, i dalje postoje tenzije o kojima se ne govori između političkih
stranaka i predstavnika građanskog društva.
Najveća slabost ovih konsultativnih tela jeste nedostatak među‐institucionalne
saradnje i koordinacije. Ovaj nedostatak među‐institucionalne saradnje rezultat je
zapažene konkurencije i preklapanja mandata između političkih lidera i predstavnika
građanskog društva. U Savetu, predstavnik KZ redovno prisustvuje sastancima, ali
izvan toga, ne postoji nikakva koordinacija nastojanja i aktivnosti56. Slično tome,
predstavnici različitih ministarstava prisustvuju sastancima Saveta, ali ne postoji
dovoljna koordinacija i saradnja nakon toga. U nekoliko navrata, članovi Saveta pozvali
su ministre da diskutuju o konkretnim pitanjima politike; međutim, nasumično su slani
zvaničnici koji nisu dobro poznavali ovu oblast rada i nisu je pratili shodno tome.57
‘Kad god su predstavnici Vlade pozivani na sastanke, oni su beležili pitanja Saveta, sa
time da nakon toga nisu rešavali ista u praksi’ 58, izneo je nekadašnji član Saveta.
Sa druge strane, član OPIZ‐a iz reda zajednice Aškalija izneo je da ‘OPIZ nikada nije
imao sastanak sa Savetom’. Slično tome, oni ne ostvaruju nikakvu zvaničnu saradnju sa
KZ. Član OPIZ‐a koji zastupa zajednicu Aškalija izneo je da su ‘tenzije povodom
55
Intervju sa Muhametom Arifijem, predstavnikom građanskog društva iz reda zajednice
Aškalija u Savetu, jun 2010.
56
Intervju sa romskim aktivistom građanskog društva koji je odlučio da ostane anoniman,
jun 2010.
57
Intervju sa Bashkimom Kurtijem, predstavnikom građanskog društva iz reda zajednice
Egipćana u Savetu, 23. jun 2010.
58
Intervju sa Muhametom Arifijem, predstavnikom građanskog društva iz reda zajednice
Aškalija u Savetu,22. jun 2010.
‐ 31 ‐
odsustva saradnje između KZ i OPIZ‐a nastale kada je romski član KZ dodeljivao većinu
finansijskih sredstava romskoj zajednici, isključujući druge dve sestrinske zajednice.59
Sa druge strane, nekadašnji član KZ izneo je da ne postoji saradnja sa OPIZ‐om, već da
su postojali slučajevi kada su pojedinačni članovi OPIZ‐a prilazili KZ sa projektima u
pokušaju da finansiraju projekte zarad njihovih uskih interesa.60
Štaviše, sadašnji član OPIZ‐a koji je bio deo Saveta tokom prvog mandata primećuje da
‘celokupan rad Saveta ostaje na papiru...do sada nisu postigli ništa do sada.’61 Još jedan
poslanik iz reda zajednice Aškalija član OPIZ‐a izneo je da se ‘nisu sreli sa Savetom do
sada i oni su ti koji bi trebalo da dođu i da se obrate OPIZ‐u.’62 Isti poslanik ide dalje
govoreći da ‘mi nismo ujedinjeni...članovi Saveta žele da odgovore na interese i potrebe
svojih zajednica (lokalne zajednice) i pokušavamo da kanališemo interese naših
vlastitih zajednica’.63 Ovo odražava činjenicu da u okviru iste zajednice postoje tenzije u
odgovoru na interese konkretnog regiona koji se zastupa, ne pokušavajući da se
ujedine nastojanja i da se predstavi zajednička platforma. Takođe postoje slučajevima
u kojima poslanici iz iste zajednice koordiniraju i sarađuju sa organizacijama
građanskog društva u Savetu. Poslanik egipćanske zajednice i član OPIZ‐a izneo je da
jedina saradnja koju ostvaruje sa egipćanskim predstavnicima u Savetu jeste
koordinaciju u smislu pitanja koja žele da istaknu.64
Vredi napomenuti da su predstavnici RAE u ova tri tela svesni neophodnosti saradnje,
ali njihovi uski interesi i neujedinjeni stavovi o dodeljivanju resursa i političkoj podršci
za određenu politiku jesu glavni izvori tenzija između ovih grupa. Zasigurno,
nedostatak saradnje i koordinacije napora navodi na zaključak da zajednice RAE još
uvek nisu spremne da iskoriste ove dostupne mehanizme koji obezbeđuju delotvorno
učešće.
59
Intervju sa Ethemom Arifijem, aškalijskim poslanikom u Skupštini Kosova, član OPIZ‐a, jun
2010.
60
Intervju sa romskim aktivistom građanskog društva koji je odlučio da ostane anoniman,
jun 2010.
61
Intervju sa Ethemom Arifijem, aškalijskim poslanikom u Skupštini Kosova, član OPIZ‐a, jun
2010.
62
Intervju sa aškalijskim poslanikom koji je odlučio da ostane anoniman, jun 2010.
63
Intervju sa aškalijskim poslanikom koji je odlučio da ostane anoniman, jun 2010.
64
Intervju sa Xhevdetom Nezirajem, egipćanskim poslanikom u Skupštini Kosova, jun 2010.
‐ 32 ‐
5.2 Doprinos u izradi i preispitivanju zakonodavstva
Konsultativna tela manjina takođe imaju pravo da pokreću zakonodavni proces,
preispituju i daju komentar na zakonodavne inicijative i da prate poštovanje standarda
i interesa manjinskih prava. Kvalitet članova značajan je pošto je od presudnog značaja
za obezbeđivanje delotvornog učinka i primene mandata. Delotvorno učešće manjina i
uspešno funkcionisanje manjinskih konsultativnih tela zavisi od posvećenosti vlade i
predstavnika manjina. Rad ovih tela trebalo bi biti vidljiv i trebalo bi da obuhvata
pripadnike manjinskih zajednica i šire javnosti. Štaviše, odabir pripadnika trebalo bi da
odražava vlasništvo manjina i demokratski, odgovoran i transparentan proces.
Od njegovog uspostavljanja 2008. godine, predstavnici RAE u Savetu prokomentarisali
su samo mali broj zakona i vladinih politika koje utiču na zajednice Roma, Aškalija i
Egipćana, kao što je zakonodavstvo u vezi sa obrazovanjem i zapošljavanjem RAE.
Međutim, rezultati ovih nastojanja i dalje se očekuju. Ovo istraživanje otkriva da
uopšteno među predstavnicima zajednica RAE u Savetu postoji nedostatak inicijative
koja je uglavnom pogođena njihovim nedostatkom kapaciteta, političkim slabostima i
nedostatkom finansijskih podsticaja za preduzimanje zadataka davanja komentara na
zakonodavstvo i zastupanja, van redovnih sastanaka.
Uprkos pokušaju da se odaberu konkretni zakoni koji pogađaju direktno prava i
interese zajednica na Kosovu, Savet je potrošio većinu svog vremena na interno
konsolidovanje. Preispitivanje tačaka dnevnog reda i pitanja diskutovanih u Savetu,
pokazuje da je najveći deo vremena potrošen na izradu statuta, internih pravila
funkcionisanja i plana rada. U prvoj godini, mandat Saveta čini se teškim usled
nedostatka budžeta i osoblja. Na većini sastanaka, Savet je diskutovao o tehničkim i
administrativnim pitanjima, boreći se uglavnom da razradi svoj standardni poslovnik.
Savet je utrošio nekoliko sastanaka u pokušajima da izradi godišnji plan rada. Kao što
je izneo konsultant ECMI‐a, ‘do kraja prvog mandata, članovi Saveta primetili su da se
nisu pozabavili pitanjima od značaja, npr. obrazovanje i jezik’. 65
Savet je do sada uspostavio dve radne grupe: za obrazovanje i preispitivanje
zakonodavstva. Treća radna grupa trenutno je u fazi uspostavljanja i ista će pratiti
65
Intervju sa Katherine Nobbs, ECMI, jun 2010.
‐ 33 ‐
primenu Strategije za integraciju zajednica RAE na Kosovu. Ove radne grupe ocenjene
su kao grupe od instrumentalnog značaja kako bi se osiguralo da svi članovi pružaju
dovoljan doprinos u preispitivanju zakonodavstva i bavljenju određenim pitanjima
politike koja dotiču zajednice. Radna grupa za obrazovanje je tokom 2009. godine
preporučila izmene na nastavni plan srednjih škola kako bi u većoj meri odražavao
kosovsku etničku, kulturnu i jezičku raznolikost. U svojstvu zamenika predsedavajućeg
Radne grupe za obrazovanje, Bashkim Kurti, koji zastupa zajednicu Egipćana, istakao je
primedbe u pogledu novog kosovskog nastavnog plana i dao je komentar na izmenjeni
nacrt zakona o douniverzitetskom obrazovanju.66 Pored toga, ova Radna grupa takođe
je istakla svoje zabrinutosti o govoru mržnje u jednom od udžbenika istorije za
osnovnu školu. U cilju odgovora na ovo pitanje, Radna grupa za obrazovanje uložila je
žalbu Ministarstvu za obrazovanje tražeći da uspostavi posebnu komisiju koja bi
izmenila ovaj konkretan udžbenik.
U smislu učinka u postupcima ko‐odlučivanja u okviru OPIZ‐a, predstavnici zajednica
RAE u Skupštini Kosova imaju jedan od najnižih nivoa učešća u parlamentarnim
diskusijama. U okviru Odbora za prava i interese zajednice, predstavnici RAE nalaze se
u senci pridavanja finansijskog i političkog prioriteta srpskoj zajednici. Većina
poslanika iz reda zajednica RAE primenjuje strategiju političke servilnosti gde u
zamenu za male donacije ne kritikuju vladu i samim tim u većini slučajeva primenjuju
odluke većine. Između 2004. i 2007. godine Odbor za prava i interese zajednica održao
je 102 sastanka i preispitao je 148 nacrta zakona. 67 Uopšteno, učinak i delotvornost
parlamentarnih odbora smatraju se slabim usled nedostatka kapaciteta, ekspertize i
političkog aktivizma u rukovanju nacrtima zakona u njihovom delokrugu. Nedavni
izveštaj praćenja rada izrađen od strane Kosovskog demokratskog instituta (KDI)
opisuje slabosti parlamentarnih odbora u smislu bavljenja nacrtima zakona, sporim
napredovanjem preispitivanja zakonodavstva, nedostatkom koordinacije, efikasnosti i
komunikacije u pogledu preispitivanja zakonodavstva, planova rada i praćenja primene
66
Intervju sa Bashkimom Kurtijem, egipćanskim predstavnikom građanskog društva u
Savetu, jun 2010.
67
KDI, Izveštaj o radu Skupštine Kosova tokom mandata 2004‐2007, Kosovski demokratski
institut, 2007, str.15, Tekst dostupan na stranici: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (kojoj je pristupljeno 03. avgusta 2010).
‐ 34 ‐
zakona.68 Izveštaj EU o napretku ostvarenom na Kosovu za 2009. godinu takođe
napominje da Skupština Kosova treba da poboljša svoj ‘kapacitet preispitivanja nacrta
zakonodavstva i da prati njihovu primenu nakon usvajanja’ i da ‘unapredi
parlamentarni nadzor rada vlade’. 69
OPIZ nije nikakav izuzetak ovom opštem parlamentarnom trendu. KDI ocenjuje
aktivizam poslanika mereći koliko često poslanici učestvuju u diskusijama, ističu
pitanja, pokreću hitna pitanja, predlažu program rada i postavljaju parlamentarna
pitanja.70 Stoga, kao što prikazuje tabela sastavljena od strane autora, rezimirani
ocenjivački list KDI‐a za 2008. i 2009. godinu, pokazuje da su poslanici iz reda
zajednica Roma, Aškalija i Egipćana ostvarili veoma nizak učinak u smislu
parlamentarnog aktivizma. Najveći procenat učešća može se primetiti sa egipćanskim
političkim predstavnikom Xhevdetom Nezirajem iz stranke IRDK sa 12 %. Najgori
slučajevi jesu predstavnici Aškalija gde možemo primetiti da ne učestvuju uopšte u
jul-dec
2008.
jan-jun
2009.
jul-dec
2009.
Procenat ispunjavanja parlamentarnog
mandata među poslanicima iz reda RAE
u Skupštini Kosova u periodu od 20082009.
Poslanici
Politička
stranka
Xhevdet Neziraj
IRDK
jan-jun
2008.
ispunjavanju svog parlamentarnog mandata.
%
%
%
%
0.32 %
2.68%
5.78%
12.1%
Zylfi Merxha
PREBK
0.24%
4.76%
0.79%
3%
Danush Ademi
PDAK
/
/
0.95%
1.6%
Etem Arifi
PDAK
0.00%
1.21%
0.00%
1.5%
Hafize Hajdini
PDAK
0.00%
0.00%
0.00%
1.5%
Izvor: Tabela je sastavljena od strane autora u cilju rezimiranja ocenjivačkih listova KDI-a, u periodu od
2008-2009.
Dostupni na stranici: http://www.kdi-kosova.org/alb/publications.php
68
KDI, Ocenjivački list Skupštine Kosova, jul‐decembar 2009, Kosovski demokratski institut,
2009, str. 27, Tekst dostupan na stranici: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐2009.pdf, (kojoj je pristupljeno 28. jula 2010)
69
Evropska komisija, Izveštaj o ostvarenom napretku 2009. godine za Kosovo, str. 7
70
Vidi: Sistem za merenje u okviru ocenjivačkog lista KDI.
‐ 35 ‐
Neki poslanici iz reda RAE sa najnižim parlamentarnim učešćem namerno su se
opredelili za strategiju ćutnje i priklanjanja. Ćutnjom na parlamentarnim zasedanjima,
neki poslanici uvećavaju mogućnost bilo kakve političke trampe u smislu stvaranja
prioriteta među vladinim investicijama i donacijama prema njihovim odnosnim
zajednicama i područjima. Po rečima aškalijskog poslanika, on opravdava ovaj pristup
sledećim argumentom:
Veoma retko postavljamo parlamentarna pitanja. Većinu vremena ističemo
pitanja na nivou Odbora i tu se naši zahtevi uzimaju u obzir; stoga ne vidimo za
shodnim da dalje ističemo ova pitanja tokom sednice 71.
Još jedna članica OPIZ‐a iz zajednice Aškalija, iznela je da se zbog njenog političkog
opredeljenja u korist vladajuće stranke, uzdržavaju od postavljanja parlamentarnih
pitanja:
Moram priznati da sam pristalica stranke PDK, i SLS takođe podržava PDK. Bez
obzira na isto, kad god imamo zvanične sastanke, uvek se javljam i govorim ono
što želim i što je u interesu moje zajednice. 72
Međutim, stvarna namera koja leži iza ove ‘parlamentarne tišine’ razotkrivena je od
strane istih aškalijskih poslanika koji su izneli da su kao rezultat njihovog konkretnog
načina ponašanja u parlamentu uspeli da ubede Ministarstvo za povratak i zajednice da
dodeli 200,000 evra za izgradnju kuća za zajednicu Aškalija u Dubravi, selu u Uroševcu.
Slično, kancelarija premijera izdvojila je 200,000 evra a Ministarstvo za rad i socijalnu
zaštitu obećalo je 40,000 evra za isti projekat izgradnje stambenih objekata.73 U širem
preispitivanju ovog stambenog projekta, shvatili smo da je ponovna izgradnja kuća u
tom regionu bila na čekanju još od 2006. Nedavno, uprkos posvećenim finansijskim
sredstvima ove tri agencije, čini se da postoji imovinski problem sa lokalnim
opštinskim organima. Povodom istog pitanja, aškalijski poslanici izrazili su
zadovoljstvo radom aktuelne vlade, pošto su uspeli da dodele ove resurse za ponovnu
izgradnju ovih kuća što prethodne vlade nisu učinile.
71
Intervju sa Ethemom Arifijem, aškalijskim poslanikom u Skupštini Kosova, član OPIZ‐a, jun
2010.
72
Intervju sa aškalijskim poslanikom koji je odlučio da ostane anoniman, jun 2010.
73
Ibid, jun 2010.
‐ 36 ‐
Ovo jasno odražava način na koji se parlamentarni mehanizmi i učešće zajednica
razmenjuju za posvećenost finansiranja rekonstrukcije socijalnih objekata koji u
svakom slučaju predstavljaju obaveze odnosnih vladinih agencija. Bez obzira na isto,
neki mogu oceniti delotvornom strategijom trampu političkih ovlašćenja (glasovi,
koalicije) za izgradnju finansijskih sredstava za njihove zajednice, međutim, ovo
podriva njihov demokratski mandat i utiče na dugoročne parlamentarne prakse i na
celokupno političko osnaživanje ovih manjinskih zajednica.
Drugi faktor koji remeti parlamentarni aktivizam RAE odnosi se na celokupno
okruženje u kome se srpskoj zajednici pridaje prioritet od strane kosovskih institucija i
međunarodnih aktera. Pre objašnjavanja implikacija koje isto ima na parlamentarni
aktivizam RAE, važno je napomenuti da ovaj prioritet koji se pridaje Srbima proizilazi
iz tri međusobno povezana faktora. Prvo, Srbija kao matica vrši sve veći pritisak i
prisnije je uključena u zaštitu zajednice Srba na Kosovu; stoga, u cilju odgovora na ovaj
pritisak i neprekidne kritike na račun uslova u kojima živi srpska zajednica na Kosovu,
najveći deo investicija i donacija usmeren je ka njima. Drugo, u sklopu ‘međunarodno
nadgledane nezavisnosti’, Vlada Kosova zajedno sa međunarodnim prisustvom želi da
pokaže napredak i rezultate u pogledu manjinskih prava, njihove integracije i
prilagođavanja javnom životu na Kosovu. Ovde je ponovo ciljna grupa srpska zajednica.
Treće, u cilju smanjivanja funkcionisanja srpskih paralelnih struktura, Vlada Kosova
proaktivno podstiče srpsku zajednicu da preusmeri svoju lojalnost ka legitimnim
kosovskim institucijama, što istima omogućava da vrše svoju nadležnost na celoj
teritoriji Kosova.
Uprkos ovako složenoj situaciji, ovakav prioritet dat srpskoj zajednici direktno pogađa
druge manje zajednice, posebno zajednice RAE. Evidentno je da se u svim političkim
mehanizmima posvećenim zajednicama na Kosovu, pripadnici srpske zajednice biraju
za predsedavajuće i oni kontrolišu program aktivnosti i finansijska sredstva. Takođe,
većina budžeta posvećenog zajednicama na Kosovu, ide srpskoj zajednici. Poslanik iz
egipćanske zajednice nije zadovoljan što je predsedavajući OPIZ‐a do sada dolazio iz
reda srpske zajednice. Ovakva situacija, po njegovim navodima, stvara prepreke da
druge manjinske zajednice istaknu pitanja u pogledu zaštite njihovih prava i interesa
‐ 37 ‐
na primer u sferi javnih investicija i zapošljavanja, dodeljivanja finansijskih sredstava i
tako dalje. 74
Dalje, politički predstavnici RAE smatraju da srpska zajednica, uprkos tome što
predsedava svim mehanizmima razvijenim za zajednice, iskorišćava i druge političke
kanale zarad postizanja svojih ciljeva. Međutim, sa druge strane, ukoliko nesrpske
zajednice rade prisno i ukoliko su ujedinjene one mogu promeniti ovaj trend. Na
primer, kada bi postojao konsenzus među ovim zajednicama, one bi mogle blokirati
glasanje ili nadglasati na koordinisan način. Ali, u praksi ne postoji konsenzus među
ostalim zajednicama. Unutrašnja organizacija i saradnja sa ostalim zajednicama nije
dovoljna.
5.3 Doprinos izradi programa od strane vlade
Konsultativna tela manjinskih zajednica takođe su uključena u izradu, primenu i ocenu
vladinih programa posvećenih manjinskim zajednicama. Ovo obuhvata učešće u oceni
potreba zajednice, utvrđivanju prioriteta politike, raspodeli informacija, prikupljanju
finansijskih sredstava i praćenju i oceni učinka programa. U kosovskom kontekstu, KZ
je idealno pozicioniran da obavlja ove zadatke, međutim, do sada se javilo nekoliko
nedostataka kako kao rezultat političkog mešanja u dodeljivanje resursa i utvrđivanje
prioriteta, unutrašnjeg preklapanja aktivnosti tako i usled pružanja nejednakog
prioriteta srpskoj manjinskoj zajednici.
Romski aktivista građanskog društva napomenuo je da postoji neprekidno političko
mešanje Vlade i međunarodnih donatora.75 Ista osoba, govoreći u poverenju, izjavila je
da ‘u okviru KZ postoje nepotizam, favorizovanje određenih ljudi i političke trampe’76.
Štaviše, KZ nije uspeo da predstavlja uključivo telo i da stvori prostor za sve zajednice,
posebno za potrebe i interese nesrpske zajednice. Pored toga, KZ ne poseduje dovoljne
ljudske kapacitete i suočava se sa oskudicom resursa.
KZ ima zadatak da prati primenu Strategije za integraciju RAE. Međutim, od kada je
član KZ iz romske zajednice dao ostavku u Kancelariji, jedva da je održana bilo kakva
74
Intervju sa Xhevdetom Nezirajem, egipćanskim poslanikom u Skupštini Kosova, jun 2010.
Intervju sa romskim aktivistom građanskog društva koji se opredelio da bude anoniman,
jun 2010.
76
Ibid, jun 2010.
75
‐ 38 ‐
aktivnost u prilog ove strategije. Istovremeno, takođe postoji zabuna u pogledu
mandata sa Kancelarijom za dobro upravljanje u sklopu Kancelarije premijera koja je
prvobitno imala zadatak da primeni Strategiju za integraciju RAE.
5.4 Učešće u podnošenju izveštaja međunarodnim mehanizmima
Iako najbolje međunarodne prakse konsultativnih tela manjinskih zajednica pokazuju
da ova tela doprinose unapređivanju manjinskih prava kroz podnošenje izveštaja
međunarodnim telima za praćenje ljudskih i manjinskih prava, konsultativna tela na
Kosovu ne obavljaju izričito ovaj zadatak. U načelu, prisustvo višestrukih
međunarodnih organizacija zajedno sa lokalnim NVO‐ima postoji sa namerom da prate
i izveštavaju o situaciji u sferi manjinskih prava na Kosovu. Prema Ahtisaarijevom SRS‐
u, Međunarodna civilna kancelarija i predstavnik (ICO/ICR) zaduženi su odgovornošću
nadzora primene odredbi o manjinskim pitanjima, uključujući decentralizaciju.77
Uprkos činjenici da je ICO bio od instrumentalnog značaja u uspostavljanju
Konsultativnog saveta za zajednice pri Kabinetu predsednika, mogu se čuti kritike na
račun činjenice da je međunarodni civilni predstavnik ignorisao pitanja istaknuta od
strane nekih predstavnika RAE u Savetu i u OPIZ‐u u cilju konsultacija i podrške.
Poslanik iz zajednice Aškalija izjavio je da ‘smo u nekoliko slučajeva poslali zahteve
ICO‐u u pogledu pitanja zajednica (npr. Lipjan), međutim, oni nam nisu pružili nikakav
odgovor’, tvrdeći ‘da su oni prosto zainteresovani samo za srpske interese’.78
Drugom prilikom, poslanik iz reda zajednice Egipćana i član OPIZ‐a obratio se ICO‐u
povodom pitanja diskriminacije pri zapošljavanju u javnim institucijama, međutim ICO
se nije složio da se sastane sa egipćanskim poslanikom i dao je veoma nejasan odgovor.
Uopšteno govoreći, čini se da je nadgledana i uslovna nezavisnost Kosova
usredsređena na unapređivanje srpskih manjinskih prava i interesa, ostavljajući po
strani druge manje manjinske zajednice.
77
Savet bezbednosti UN, ‘Izveštaj specijalnog izaslanika generalnog sekretara o budućem
statusu Kosova’, S/2007/168 (2007), 26. mart 2007.
78
Intervju sa Ethemom Arifijem, poslanikom iz reda zajednice Aškalija u Skupštini Kosova,
član OPIZ‐a, jun 2010.
‐ 39 ‐
VI. Zaključak: Ka delotvornom učešću i učinku
Uspostavljanje konsultativnih tela manjinskih zajednica na Kosovu predstavlja
pozitivan događaj, međutim njihov učinak tokom poslednje dve godine nije bio
zadovoljavajući u skladu sa očekivanjima. Uopšteno govoreći, postojao je nedostatak
dovoljne institucionalne saradnje i koordinacije između ovih tela, Vlade Kosova i
međunarodnog prisustva. Na unutrašnjem nivou, ova tela ne poseduju inicijativu svojih
članova, kao i resurse i ljudske kapacitete i iskustva. Na spoljnom nivou, preovlađujuća
pažnja poklonjena srpskoj zajednici usled širih političkih događanja i političkog
mešanja podrila je šansu predstavnika zajednica RAE u ovim telima da ispune svoj
zadatak poboljšavanja političkih i socio‐ekonomskih uslova stanovništva Roma,
Aškalija i Egipćana na Kosovu. U velikom obimu, slabosti konsultativnih tela manjina
identifikovane u ovoj studiji takođe su rezultat podeljenih političkih zajednica RAE i
dezorganizovanog građanskog društva RAE. Kao što je ovde istraženo, ovi negativni
atributi utiču značajno na rad i učinak ovih konsultativnih mehanizama na Kosovu.
Ukoliko je cilj ovih konsultativnih tela manjina da uvećaju delotvorno učešće manjina
kao što je proklamovano njihovim osnivačkim dokumentima i međunarodnim
standardima, onda je potreban niz radnji kako bi se uvećala delotvornost ovih tela.
Budući učinak Saveta zavisi od dva pitanja: zasebna i održiva budžetska stavka, i
poboljšani kvalitet članova. Članovi Saveta uz podršku ECMI‐a podneli su predlog
budžeta za 2011. godinu koji želi da obezbedi zasebnu budžetsku stavku u sklopu
celokupnog budžeta Kabineta predsednika kojom bi se finansiralo sekretarsko osoblje,
plaćali članovi za njihov rad u radnim grupama i pružili pouzdani resursi za pokrivanje
troškova
seminara
i
drugih
neophodnih administrativnih troškova. Nakon
prevazilaženja ovog tehničkog aspekta, učinak Saveta takođe će zavisiti od kvaliteta
članova sa obimnom podrškom i kontaktima sa OGD‐ima, kako bi se osiguralo da je šira
zajednica uključena u proces nominovanja i selekcije. Stvaranje organizacije koja bi
pod svojim okriljem obuhvatala sve manje organizacije unapredilo bi delotvornu
zastupljenost zajednica. Nadoknada za angažovanje članova Saveta u radnim grupama
trebalo bi biti uključena u budžet. Sekretarijat Saveta treba bolje uslove rada a nedavno
uspostavljene radne grupe zahtevaju tehničku pomoć i spoljnu ekspertizu. Vlada
‐ 40 ‐
Kosova trebalo bi da pokloni veću pažnju Savetu i da stvori optimalan prostor za
davanje komentara na zakonodavstvo i relevantne programe koji utiču na manjinska
prava i interese. Politički i predstavnici građanskog društva RAE trebalo bi da ostave
po strani političke interese i među‐lične tenzije i da se posvete zajedničkoj platformi
delovanja u cilju uvećavanja efikasnosti kanalisanja interesa zajednica RAE u Savetu.
Delotvoran učinak poslanika iz reda zajednica RAE u Skupštini Kosova zavisi od
posvećenosti i nezavisnog zastupanja interesa stanovništva RAE u procesima
donošenja zakona i nadgledanju rada izvršnog ogranka vlasti. Poslanici zajednica RAE
ne bi trebalo da nastave da služe kao instrumenat većine i srpskih predstavnika, već bi
umesto toga trebalo da primene direktnu strategiju kanalisanja interesa i prava
zajednica RAE na način uređen Ustavom Kosova i važećim zakonima. Od presudnog je
značaja da se Vlada Kosova ne meša u rad poslanika iz reda RAE, već da umesto toga
podrži njihov smisleni doprinos u zakonodavnom radu. Zasigurno, bolja zastupljenost
interesa zajednica RAE uvećala bi legitimnost i narodnu podršku kako bi poslanici RAE
nastavili da upražnjavaju ista mesta i u budućim mandatima. Postoji neposredna
potreba da se poslanici iz reda zajednica RAE vrate svom lokalnom biračkom telu i
organizacijama građanskog društva RAE i da prepoznaju nastojanja i da istaknu svoju
posvećenost zajedničkoj platformi delovanja.
Kancelarija za zajednice trebalo bi biti izvan političkih mešanja a više prostora trebalo
bi pružiti nesrpskim zajednicama kako bi se osigurao podjednak pristup i pravedan
udeo resursa i investicija. Posebna i redovna finansijska revizija KZ neophodna je kako
bi se osigurala odgovornost i transparentnost u upravljanju javnim finansijama i
međunarodnim donacijama.
Mandat i obim rada ovih tela međusobno je isprepletan i uzajamno zavisan, te je stoga
među‐institucionalna saradnja i koordinacija aktivnosti od presudnog značaja kako bi
se obezbedio delotvoran učinak ovih tela. Redovni i institucionalni kontakti trebalo bi
da se uspostave kako bi se osigurala saradnja ovih tela. Duž ova tri tela koja su ovde
preispitana, postoji potreba da se uvećaju njihovi kapaciteti kroz posebnu obuku,
posete razmene i spoljnu tehničku pomoć i ekspertizu.
U zaključku ovog rada, tabela i grafikon u nastavku ilustruju gore diskutovana pitanja u
pogledu funkcionisanja konsultativnih tela za manjinske zajednice na Kosovu i
‐ 41 ‐
međusobno delovanje različitih faktora kao što su: politički uticaj, politička legitimnost,
Kosovske institucije
među‐institucionalna saradnja i koordinacija i politička odgovornost.
Predsednik
Skupština
Premijer
Visoki
Srednji
Konsultativna tela manjina
Visoki
Odbor za prava i
interese zajednica
(OPIZ)
Visoki
Mali
Konsultativni
savet za zajednice
(Savet)
Mali
‐ Ko‐odlučivanje
Mali
Mali
Mali
Mali
‐ Konsultacije ‐
Kancelarija za
zajednice
(KZ)
‐ Koordinacija ‐
Biračko telo RAE
Srednji
Mali
RAE Političke
Stranke
Građansko
Društvo RAE
Mali
Romi, Aškalije i Egipćani Stanovništva
vvvvvvvvvvvvvvv
Funkcionisanje konsultativnih tela manjina u Kosovo
Političkom Uticaju
Instutucionalnoj saradnji i koordinaciji
Političkoj Legitimnosti
Političkoj Odgovornosti
© Gezim Visoka, 2010
‐ 42 ‐
Učinak konsultativnih tela manjinskih zajednica na Kosovu u periodu od 2008-2010. godine
Konsultativni savet za zajednice (KSZ)
Funkcije
Organizacija, animiranje i
koordinacija među organizacijama
koje zastupaju manjinske zajednice
Kancelarija za zajednice (KZ)
Konsultacije
-
Koordinacija
Zadovoljavajuća koordinacija u odabiru
predstavnika građanskog društva
Nedovoljan unutrašnji udeo u informacijama
Nedostatak vidljivosti u javnosti,
Nedostatak komunikacije sa odnosnim
zajednicama i širom javnošću.
Odsustvo saradnje i koordinacije sa KZ i
OPIZ
-
Spor proces preispitivanja i davanja
komentara na nacrte zakonodavnih i
inicijativa za izradu politike
Bez dovoljne posvećenosti Vlade Kosova za
konsultovanje Saveta u procesima donošenja
politika
N/A
Odbor za prava i interese zajednica
(OPIZ)
Ko-odlučivanje
-
-
Zadovoljavajući rezultati u koordinaciji
finansiranja i investicionih prioriteta sa
donatorskom zajednicom
Odsustvo saradnje i koordinacije sa
Savetom i OPIZ
Neuravnotežen fokus u dodeljivanju
resursa i projekata
Političko mešanje Vlade
-
N/A
-
-
-
Nedostatak dovoljne saradnje i
koordinacije sa građanskim
društvom i predstavničkim
zajednicama
Materijalizmom vođena partnerstva
Doprinos u izradi zakonodavstva
-
Doprinos u izradi vladinih
programa
-
-
-
Učešće u podnošenju izveštaja
međunarodnim mehanizama
-
Bez jasnog mandata u podnošenju izveštaja
međunarodnim mehanizama
ICO ignorisao pitanja predstavnika RAE
istaknuta u Savetu
Tehnička podrška organizacije ECMI
‘Konfirmacioni’ pristup
zakonodavnim inicijativama Vlade
-
Zadovoljavajuća koordinacija i
usklađivanje aktivnosti sa organima
vlade na centralnom i lokalnom nivou
Zabuna oko praćenja primene
Strategije za integraciju RAE
N/A
-
N/A
-
ICO ignorisao pitanja predstavnika
RAE istaknuta u OPIZ-u
VII. Bibliografija
‐
Angus Fraser, The Gypsies (The Peoples of Europe), Wiley‐Blackwell, London, 1995.
‐
CDC, ‘Recommendations for preventing Lead Poisoning among the Internally
Displaced Roma in Kosovo’, Center for Disease Control and Prevention, October
2007.
‐
Clive Baldwin, Minority Rights in Kosovo under International Rule, MRGI, 2006.
‐
Constitution of the Republic of Kosovo, 15 June 2008.
‐
Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities,
1995.
‐
Council of Europe, Report of the Council of Europe Commissioner for Human Rights’
Special Mission to Kosovo, CommDH(2009)23, 23 – 27 March 2009. Text available
at:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instra
net.CmdBlobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage
=2, (Accessed on 15 August 2010).
‐
Council of Europe, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, Committee of
Experts on Issues Related to Protection of National Minorities, DH‐MIN(2006)012,
Strasbourg, 20 October 2006.
‐
European Commission, 2009 Progress Report for Kosovo, 2009.
‐
Florian Bieber, ‘Introduction: Political Parties and Minority Participation’, in
Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority Participation, FES, Skopje, 2008.
‐
Gezim Visoka, ‘Political Parties and Minority Participation: Case of Roma, Ashkali
and Egyptians in Kosovo’, in Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority
Participation, FES, Skopje, 2008.
‐
HLC, Ethnic Communities in Kosovo in 2007 and 2008, Humanitarian Law Centre,
Prishtina, 2008.
‐
Ian McAllister & Stephen White, ‘Conventional Citizen Participation’, in Christian
W. Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds.,
Democratisation, Oxford University Press, Oxford, 2009.
‐
Jan Briza, Minority Rights in Yugoslavia, MRGI, 2000.
‐
Joseph Marko, Effective Participation of National Minorities: A Comment on
Conceptual, Legal and Empirical Problem, Committee of Experts on Issues Related
to Protection of National Minorities, DH‐MIN, Strasbourg, 2006.
‐
KDI, Report on the work of Kosova Parliament during mandate 2004-2007, Kosovo
Democratic Institute, 2007, p.15, Text available at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (Accessed on 03 August 2010).
‐
KDI, Scorecard of Kosovo Assembly July-December 2009, Kosovo Democratic
Institute, 2009,p. 27, Text available at: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐2009.pdf, (Accessed on 28 July 2010).
‐
KIPRED, Integration of Minority Communities in the Post Status Kosovo. Kosovo
Institute for Policy Research and Development, Policy Research Series, Prishtina,
2006.
‐
Kosovo Assembly, Law on the Protection and Promotion of the Rights of
Communities and their Members in Kosovo, Law No. 03/L‐047, 13 March 2008.
‐
Kosovo Government, Strategy for the Integration of Roma, Ashkali and Egyptian
Communities in the Republic of Kosovo (2009-2015), 2009.
‐
KRAEF, ‘Our Position 2006’, Kosovo Roma, Ashkali and Egyptian Forum, Position
Paper 1, 2006, Text available at:
http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf, (Accessed on 20
July 2010).
‐
Marc Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, in Marc Weller and Katherine
Nobbs, eds., Political Participation of Minorities: A Commentary on International
Standards and Practice, Oxford University Press, Oxford, 2010.
‐
Marc Weller, Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independency, Oxford
University Press, Oxford, 2008
‐
Marcus Brand, ‘The Development of Kosovo Institutions and Transition of
Authority from UNMIK to Local Self‐Goverment’, Centre for Applied Studies in
International Negotiations (CASIN), Geneva, 2003.
‐
Milena Tmava and Adem Beha, Helplessness: Roma, Ashkali and Egyptian Forced
Returnees in Kosovo, RADC & CCFD, Prishtina, 2009.
‐
Nadir Redjepi and Aleksandra Bojadjieva, Building Networks – Building Democracy:
Kosovo’s RAE Civil Society, Roma Democratic Development Association, SONCE,
Policy Brief, 2009.
‐
Noel Malcolm, Kosovo, A Short History, Oxford University Press, Oxford, 2002.
‐
OSCE, Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human
Dimension of the CSCE, Copenhagen, 1990.
‐
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities
in Public Life, 1999.
‐
UN General Assembly, Declaration on the Rights of Persons belonging to National or
Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, UNGA Resolution 47/135, 1992.
‐
UN General Assembly, International Covenant on Civil and Political Rights, 1966.
‐
UN Security Council, ‘Report of the Special Envoy of the Secretary-General on
Kosovo’s future status’, S/2007/168 (2007), 26 March 2007.
‐
UNMIK Regulation No. 2000/45 on Self‐Government of Municipalities in Kosovo,
2000.
‐
UNMIK, Constitutional Framework on Interim Self‐Government in Kosovo, 2001.
‐
UNMIK, Factsheet - June 2008, United Nations Interim Administration Mission in
Kosovo, Prishtina, 2008.
Minoritarune Konsultativune Mehanizmya ani Kosova
Adem Beha thay Gëzim Visoka
‐1‐
Vash Autorya:
Adem Beha si Civilune Amalispasko thay Lokalune Evolviripasko Magistri kotar
Prishtinako Universiteti, Graz thay Galway. R. Beha agoringya oleske Bachelor studie
ko Prishtinako Universiteti ko bersh 2009 ov agoringya palo universitatune studie vash
konfliktesko alosaripasko shaipe ko Coventry University. R. Beha sile shukarni
eksperianca phanglo minorotetyenge hakaya, stabiluno evolviripe, konflikteski
tranformacia thay traynipasko vazdipe ani Kosova.
Gëzim Visoka si doktoraturako kandidati ani Politika thay Mashkarthemutno Ledeipe
ko Dublin City University. Ov si magistri vash Evropyuni Politika agorimo ko University
of Sussex, kote sile stipendia kotar OSI. Ko bersh 2009, R. Visoka agoringya palo
universitaruno edukipe vash konfliktesko Alosaripasko Shaipe ko Coventry University.
Ov agoringya o fakulteti ko Prishtinako Universiteti vash Politikuni Skencia thay krisi,
thay sile maybut se panj bersh eskerienca ano sombutikeripe e verver na profitabilune
thay mashkarthemutne organizacienca ani Kosova diklaripea UNFPA.
‐2‐
Romano thay Ashkalyuno Dokumentaruno Centro
Romano, Ashkalyuno Dokumentaruno Centro (RADC) vazdisalo ko 2004‐to bersh sar
biraipkani iniciativa resipea te laqharel civilune kondicie e Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune komunitetenge ani Kosova prekalo politikako thay garavipasko
evolviripe, komunitetesko phikodeipe thay mobilizipe, thay partneriteti e civilune
amalipaske grupenca.
Sar oleske ekzistipestar, RADC sine yekhutni organizacia vash te promovinel Kosovake
Romange, Ashkaliyenge thay Egipqanyenge fundamentalune hakaya thay interesya
thay te del phiko e bi qalarde socio‐ekonomikune mangipyenge. Resipea te pherel olaki
historikuni
misiya,
RADC
kergya
zoralo
partneriteti
thay
ledeipe
zorale
mashkarthemutne organizaciyenca thay khelgya rola e phikodeipaske lokalune
partneresko kova shay shukaripea te adresinel komunitetenge mangipya thay
interesya ani Kosova.
Ulavde semnipestar si kay, RADC kergya buti Evropake Romane Hakayipaske Centroa
resipea te adresinel diksriminaciake puqipya direkt Romano, Ashkalyuno thay
Egipqanyuno komuniteti, keripea may zorale civilune amalipaske organizaciyen, thay
korkoro janglaripe mashkar hakayipaske institucie thay daviye ani Kosova.Yekhutne
Mashkarthemutne Minisitarune Hakayenga Grupa, RADC sine sar diklaripasko than
kova siguringya kay Kosovake minoritarune komunitetya na si ulavde kotar Evropaka
Uniyako shaipasko procesi thay benefitya kola avna kotar ov. RADC pe ayni vaht kergya
buti e Francikana BRO‐oa CCFD te azhutinel zoruna irande familiye kotar Romane,
Ashkalyune thay Egipqanyune komunitetya. Ulavde semnipestar si kay, RADC
yekhuton e CRP/K‐ea azhutingya maybut 10,000 Romen, Ashkaliyen thay Egipqanyen
te len civilune dokumentya.
Kontakt informaciye:
Romano thay Ashkalyuno Dokumentaruno Centro (RADC)
Fehmi Agani dr. Gn 10, Prishtina
+38138 248 680
[email protected]
‐3‐
Penjaripe
Disave manusha dende kontributi pe gatisaripe akale politikune rodlaripasko. Bekim
Syla thay Avdullah Mustafa kotar Romano thay Ashkaliyengo Dokumentaruno Centro
ashutingya ko teknikuno organizipe vash terenesko rodlaripe thay aranshingya
interviste e verver manushenca. Akava politikuno rodlaripe ulo may kompletimo kotar
komentya thay sugestie dende kotar Rand Engel, Grace Bolton, Karászi G. Fruzsina,
thay Elisabeth Gross.
Amen nays kera vi e Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune politikune reprezentenge
thay civilune amalipaske aktivistenge kolengo kotorleipe kergya shayutno akava
rodlaripe.
Pe agor nays kera e Shvaycariaka ambasadake ani Prishtina koya finansingya akale
politikune rodlaripasko publikipe.
Adem Beha thay Gëzim Visoka
Prishtina, novembri 2010.
‐4‐
Andripe
I. Ekzekutivuno rezime …………………………………………………………………………………………… 7
II. Teoretkuni thay legaluni struktura ……………………………………………………………………. 11
III. Minoritetyengo kotorleipe anglo thay palo Kosovako biumlavdipe ……………………. 18
IV. Specialune konsultativune mehanizmenge mandatya thay structure …………………. 29
V. Performancako thay resipasko evaluipe …………………………………………………................ 34
VI. Konkulzia: Direkt efektuvuno kotorleipe thay performance ………………………………. 45
VII. Bibliografia …………………………………………………………………………………………………….. 50
‐5‐
Vastime Tiknaripya
KKK
Komunitetyengo Konsultativuno Koncili
EK
Evropako Koncili
KKHI
Komiteti vash Komunitetyenge Hakaya thay Interesya
CAO
Civilune Amalipaske Organizacie
SSH
Sahastardo Statusesko Halovipe
EK
Evropaki Komisia
ECMP
Evropako Centro vash Minoritetyenge Puqipya
KSNMG
Konventaki Struktura vash Nacionalune Minoritetyengo Garavipe
MCO
Mashkarthemutno Civiluno Ofisi
ICR
Mashkarthemutno Civiluno Reprezenti
KDI
Kosovako Demokratikuno Instituti
KRAEF
Kosovako Romano, Ashkalyuno, thay Egipqanyuno Forumi
KTK
Kosovako Tranziciako Koncili
RALO
Ratyoriguni Atlantikuni Lekanipaski Organizacia
BRO
Bi Raipkani Organizacia
OKP
Ofisi vash Komuniteteske Puqipya
OSLE
Organizacia vash Siguripe thay Ledeipe ani Evropa
RADC
Romano thay Ashkalyuno Dokumentaruno Centro
YNYAMK
Yekhutne Naciyengi Yekhvahtuni Administraciaki Misiya ani Kosova
‐6‐
I. Ekzekutivuno rezime
Minorotetyenge hakayengo thay interesengo pashipe konsideringyola sar sheruno
puqipe e resipea kay Demokracia te funksioninel ani Kosova. Sherunipea, bare
konsultipaske mehanizmya si evolviripe kotar verver rashtre vash te sigurinen
nacionalune minoritetyenge manglo than te len kotor pe decisiyako anipe,
kontribuinen ano legislaciake re‐dikhipaske iniciative thay koordininen evolviripaske
programya. Ani Kosova, sar palo konfliktesko agor ko bersh 1999, minoritetyenge
hakayengo promovipe thay siguripe olenge publikune kotorleipasko sine sheruno
prioriteti
e
mashkarthemutne
subyektengo
thay
Kosovake
autoritetyengo.
Minoritetengo integripe ano amalipe diklardilo sar anglokondicia vash lugovahtuno
thaynipe thay socialuno stabiliteti ani Kosova. Ko bersh 2008, but Evropaka Uniyake
thana thay Som Amerikake Thema dende phiko vash Kosovako “biumlavdipe talo
dikhipe” ani baza e pheripaski e Ahtisaresko Sahasatrdo Statusesko Halovipe kova
dengya baro mahatnipe vash nacionalune minoritetyenge hakayengo garavipe thay
olenge
kotorleipasko
siguripe
ko
publikuno
jivdipe
prekalo
ververutne
konstitucionalune angashipya thay politikune mehanizmya. Adive, e Kosova diklargya
pe olaki Konstitucia thay but yaver krisya ververutne platforme vash minoriterune
hakaya thay mehanizmya kola rodna te sigurunen zorali rola pe yekhutno decisipe,
konsultipe thay politikengo ledeipe kola lenape minoritetyenge puqipyenca thay
interesenca. Akale mehanizmengo performipasko thay efektivitetesko lekanipe duy
bersh palo olengo zoralipe si vahtuno thay manglo. Odoleske, akava rodlaripe ka
analizinel akale minoritarune Konsultativune mehanizmengo resipe thay buti, maybut
vash Romane Ashkalyune thay Egipqanyune komunitetya. Rodla te del Konstruktivune
rekomandipya te laqharel olengi performansa pe olengo mandati.
O rodlaripe si organizimo ko trin kotora. Ko angluno kotor, teoretikuni thay legaluni
struktura ka sikavel mayshukarne praktike vash funkcionalune operacie phanglo e
minoritarune konsultativune mehanizmenca ko ververutne kontekstya. Pe ayni vaht
diskutinla vi vash konsultativune mehanizmengo organizipe thay mandatya thay
diklarla kritikune thavda kola sigurinena efektiviteti. Diklarla vi sahastardo
minoritetyenge hakayengo lekanipe thay kotorleipe anglo thay palo Kosovako
‐7‐
biumavdipe kova zoralakarla politikuno thay legaluno konteksti vash te diskutungyol
phanglo minoritetyenge reprezentipaske mehanizmya ko adivune dive. Duyto kotor
astarla Kosovake Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune komunitetyengo politikuno
thay socialuno puqipe. Trinto kotor astarla o mandati thay struktura e trin
konsultativune thanengo: Komunitetyengo Konsultativuno Koncili kova si ano kuadri e
Kosovake Presidentesko ofisi; Komitetti vash Komunitetyenge Hakaya thay Interesya
andar Kosovako Sombeshipe; thay Ofisi vash Komunitetyenge Puqipya kova araklola
andar Sherune Ministresko Kabineti. O rodlaripe fokusingyola pe Romengo,
Ashkaliyengo thay Egipqanyengo reprezentipe andar akala thana thay buhlarla o
performanse thay pharipya kolenca araklona akala konsultativune trupe vash te
adresinen olenga perspektivake hakaya, mangipya thay interesya. Sherunipea,
kritikuno evaluipe phanglo akale thanengi performansa ko palune duy bersha ka
identifikinel sherune pharipya thay aqhavipya kola aqhavde olengi efektivuni
performansa.
O sheruno arakhipe kotar akava rodlaripe si kay Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune reprezentya reste limitimo suksesi ano yekhutno decisipe, konsultipe
thay ledeipaske mehanizmya sar sebepi e na theripasko andar‐institucionaluno ledeipe
thay koordinipe; na theripe qaqutne angashipasko ano redikhipe thay komentipe ko
legilsativune thay politikune iniciative; guvernipasko politikuno mashkar khuvipe; thay
Kosovake Guvernipasko na interesipe direkt akala komunitetya, kola sherunipea
fokusisale ko srbyuno komuniteti. Akala aqhavipya si vi sar rezultati e na theripasko
manushikane thay kualifikime kapacitetyengo; na theripe resursengo; thay Romane
Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentengo na angashipe te vastinen shukar
ekzistime
mehanizmya.
Generaluno
Romane
Ashkalyune
thay
Egipqanyune
reprezentipasko pharipe ko akala konsultativune thana si qalavdo vi kotar na
funksionipe mashkar Romani, Ashkalyuni thay Egipqanyuni komuniteteski politikuni
grupa thay civiluno amalipe kola reflektinena generaluno pharipe kay akala
komunitetya nashti te theren efektivuno kotorleipe ki kosovaki publikuni sfera.
Sar shay ka dikhen mayluge ano rodlaripe, yekh kotar o may primarune funkcie e
minoritarune konsultativune thanengo si te organizinel thay mobilizinel minoritarune
komunitetyen prekalo kapacitetesko vazdipe amdar minoritarune reprezentya thay
‐8‐
koordininel aktivitetya mashkar ververutne grupe. Pe yaver drom, o rodlaripe sikavla
kay ani Kosova na si shukarno ledeipe mashkar Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune politikune reprezentya thay Civilune amalipaske organizacie. Pe generali
si dinamikuni gara thay na halovipe mashkar akala duy riga phanglo evolviripaske
definipea thay manushikano ashutipe vash Romani, Ashkalyuni thay Egipqanyuni
popolacia, ano politikune partiengo thay platformengo phikodeipe, thay ano politikune
identitesko puqipe thay kulturuno yekhipe.
Minorotetyenge konsultipaske thana si obligime te inicinen legislativune procesya,
thay te redikhen thay komentinen legislativune iniciative te dikhen olengo pashipe e
minoritarune hakayenge standardenca thay interesenca. Ano vahti e kreiripasko ko
bersh
2008,
Romane,
Ashkalyune
thay
Egipqanyune
reprezentya
andar
Komunitetyengo Konsultativuno Koncili komentinde ano harno politikengo thay
krisengo gendo. Komentisalo ani legislacia phanglo Romengo, Ashkaliyengo thay
Egipqanyengo skoluipe, butikeripe, ini soske na si pandar nesave rezulatatya. Akava
rodlaripe sikavla kay ano generali mashkar Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
reprezentya andar koncili na si kerdi iniciativa mashkar regularune arakhipya; kova si
qalavdo kotar olengo kapacitetyengo na theripe, politikuno na zoralipe, thay na theripe
e financiarune phikodeipasko vash te komentinen e legislacia thay phiraven
institucionaluno garavipe. Minoritarune Konsultativune trupe si angashime ko
guvernipaske programengo evolviripe, implementipe thay evaluipe kola si dedikime
vash minoritarune komunitetya. ko Kosovako konteksti, Ofisi vash Komunitetyenge
Puqipya si yekh idealuni pozicia vash te performinel akala thavda; ini soske ji akana ule
ververune aqhavipya sar rezultati e politikune mashkar khuvipasko ko resursengo
definipe thay prioritetengo stabilizipe, andruno aktivitetyengo na lekanipe, thay na
yekhutno prioriteti dendo Srbyune minoriteteske.
Ji
kay o mayshukarne
praktike
e minoritarune Konsultipaske Koncilengo,
yaverthanende, sikavla kay akala trupe silen potenciali te den kontributi pe
komunitetyenge
hakayengo zoralipe prekalo
raportipe ko
mashkarthemutne
manushikane thay minoritarune hakayenge diklarne, ani Kosova akala trupya na
praktikinena but akaya thavd. Ini soske, Mashkarthemutno Civiluno Ofisi (MCO) sine
instrumenti vash te dikhel Konsultativune Komunitetyenge Koncilesko zoralipe andar
Presidentesko Ofisi, si nesave kritike kay o Mashkarthemutno Ciciluno reprezenti
‐9‐
ignoringya ko nesave sure Romane, Ashkayune thay Egipqanyune reprezentengo
mangipe andar o koncili thay ko KMIK vash konsultipe thay phikodeipe.
Akale lileske arakhipya si rezultati e tereneske rodlaripasKo thay Intervistengo e
Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentenca ko trin Konsultipaske thana ano
yuni e bershesko 2010 thay ano redikhipe e relevatune akademikune literaturengo,
Kosovaki legislacia thay politike, Arakhipengo dikhipe, evaluipya thay raportya, thay
regularune raportya kotar akale minoritetyenge konsultipaske mehanizmya ani
Kosova. Andili decisiya kay but interviste te aqhon anonimune sar o sebepi e denda
informaciako senzitivuni natura thay olenge prezentune mandatya ko akala
konsultipaske mehanizmya.
‐ 10 ‐
II. Teoretikuni thay legaluni struktura
2.1 Generaluno reflektipe ko efektivuno politikuno Kotorleipe
Marc Weller hraminla kay ‘nacionalune minoritetengo pheruno thay efektivuno
kotorleipe
ko
publikuno
jivdipe
siguringya
KoKoro
peste
sar
hako
pe
mashkarthemutne dokumentya kola lenape nacionalune minoritetenge garavipea’.1
Politikuno kotorleipe ko ververutne kontekstya ulo manglo vash te promovingyon
demokratikune vasnipya mashkar populacie, pakyavipesko anipe ko politikune
institucie, thay tromale kompeticie mashkar politike.2 But ver ko amalipya kola sinelen
mayangle konflikti keripe kondiciyengo vash aKomodipe thay integripe minoritarune
grupenge hakaya thay interesya si kritikuno vash konfliktesKo transformipe,
pakyavipasko ra iranipe thay normalizipe socialune ledeipyengo mashkar grupe e
verver kulturenca.
Minoritetyengo efektivuno kotorleipe si vasno vash te reslon akala rezultatya. Si trin
esencialune kondicie kola kerna shayutno efektuvuno kotorleipe. Mayangle, o
autoritetya manglape te keren yekh pozitivuni politikuni klima mashkar o sah amalipe,
kote o minoritarune grupe shungyona tromale te theren shaipe ko publikune institucie,
bizi dar. Duyto, autoritetya manglape te respektinen qhibyake, kulturake thay religiune
diference mashkar minoritarune grupe. Trinto, hako vash amalipe manglape te
siguringyol thay minoritarune grupe manglape te theren hako te sikaven olenge
interesya prekalo politikune partie, socialune akcie thay garavipaske phanglipya.
Minoritetyengo efektivuno kotorleipe ko procesi e decisiyake anipasko si astardo kotar
nesave regionalune thay mashkarthemutne organizacie thay kodifikime ko ververutne
politikune thay legalune dokumentya. Evropaka Uniyaki Konventaki Struktura vash
1
Marc Weller, ‘Minoriterune Konsultativune Mehanizmya’, ko Marc Weller thay Katherine,
MInoritetengo Politikuno Kotorleipe: Komentari ko Mashkarthemutne Standardya thay
praktike, Oxford University Stampipe, Oxford, 2010, qh. 482.
2
Ian McAllister thay Stephen White, ‘Konvencialune Dizunengo Kotorleipe’, ko Christian W.
Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds., Demokratixacia,
Oxford University Stampipe, Oxford, 2009, qh.186
‐ 11 ‐
Nacionalune Minoritetengo Garavipe (KSNMG) phenla kay rashtrake partie manglape
te kreirinen:
mangle kondicie vash efektivuno kotorleipe manushenge kola perena
nacionalune minoritetenge ko kulturuno, socialuno thay ekonomikuno jivdipe
thay ko publikune puqipya, maybut olen kola araklona pharipyenca.3
Bayrovipea, minorotetyengo kotorleipe prekalo konsultativune mehanizmya si sar
vasni forma vash te adresingyon minoritetyenge puqipya. OSLE 1999 Rekomandipya
vash Nacionalune Minorotetengo Efektivuno kotorleipe ko Publikuno Jivdipe phenla
kay:
Rashtre manglape te keren godideipaske vay konsultatuvune trupe andar
konkretune institucionalune structure kola ka servirinen sar kanali vash dialogi
mashkar guvernipaske autoritetya thay nacionalune minoritetya. Akala komitetya
shay te diklaren komitetya vash te adresinen specialune puqipya sar khera, phuv,
skoluipe, qhib thay kultura. Akale trupengo keripe manglape te reflektinel olengo
mangipe thay den kontributi ko may efektivuno vakeripe thayminoritetenge
interesengo anglipe. 4
Pe yaver drom, Joseph Marko sikavla kay 15‐to thavd andar KSNMG phanglo
‘efektivune kotorleipea’ sar kay na defininla ‘efektivuno’ vay ‘kotorleipe’.5 Odoleske
vash te haloven akaya thavd si manglo kay te len pe konsideripe KSNMG‐esKo spirito
kova si bazirimo ko minorotetyenge integripaske principia ko publikune puqipya.
KSNMG‐eski 15‐to thavd si phanglo minoritetengo integripe ko publikune puqipya
3
Evropako Koncili, Strukturuni Konventa vash Nacionalune Minorotetengo Garavipe, 1995,
thavd. 15; Sar vi, Yekhutne Nacie3 thay OSLE3 diklarde minoritetengo hakay vash te len
kotor efektivitetea pe yekhutno decisipe ko nacionaluno, regionaluno thay centraluno
niveli.
4
OSLE, Lund Rekomandipya vash NAcionalune Minoritetengo Efektivuno kotorleipe ko
Publikuno JIvdipe, , 1999, para.12, qh.10.
5
Joseph Marko, Nacionalune Minorotetengo Efektivuno kotorleipe: Komenti pe
Konceptualuno, LEgaluno thay Empirikuno Problemi, Ekspertengo Komiteti pe puqipya
phangle vash Nacionalune Minorotetengo Garavipe DH‐MIN, Strasbourg, 2006, para. 1, qh.
3
‐ 12 ‐
prekalo ‘garantime instrumentya’ vash reprezentipe thay kotorleipe ko decisiyako
anipe, maybut ko odola decisiye kola qalavna minoritetyenge hakaya.
2.2 Minorotarune konslutativune thanengi topologia
Weller ulavla shtar tipya e minorotarune konsultatuvune trupengo baziripea pe tipi e
konsultativune aktivitetesko: yekhutna decisiyake mehanizmya thay mehanizmya vash
korkoro minoritaruno guvernipe6 Mehanizmi vash yekhutno decisipe si tipikuni forma
vash zoralipasko ulavipe mashkar ververutne etnikune grupe ko multietnikune vay
ulavde amalipya. Mayangle, minorotarune grupe silen adekvatune ligislativune thay
politikune force kana si o alava vash olenge hakayengo garavipe thay procesya vash
politikako keripe thay politikako implemtentipe. Weller ulavla duy talo‐tipya ano
mehanizmya e yekhutna decisiyako: Kovli thay zorali forma vash yekhutno decisipe.7 Ji
kay o mayanglo si shayutno kana e legislacia thay politika nashti te aprovingyol bi
minoritetenge godinipasko konsideripe, thay potenciali te blokirinen legislaciake thay
politikake iniciative kola dukhavna olenge hakaya thay interesya.
Kana si o alav vash konsultativune mehanizmya, si ver ver variacie numay on sillen
yekhutno konsultativune andrune akciye thay guvernipaske trupe kola silen resipe te
diklaren minorotetenge dikhipya, problemya thay interesya ano procesi e politikako
planifikipe, implementacia thay evaluipe. Ko akala mehanizmya, minoritarune somjene
kerna korkore peske kondicie vash somjenipe, aktiviteteske tipya thay puqipyengo
ulavipe. Resursya thay fondacie avna kotar publikuno nujeti. Kana si o alava vash trinto
varianta, Weller konsiderinla kay koordinipaske mehanizmya na si o ‘qaqutne
minoritetyenge konsultipaske trupe’, numay sherunipea ledeipaski thavd mashkar
ververutne guvernipaske sektorya kola adresinna minoritetyenge puqipya. Mashkar
yaver, minoritarune reprezentya shay te oven konsultime prekalo akala ledeipaske
mehanizmya e resipea te pashon so may shukar direkt minoritetyenge problemya. Pe
agor, minoritetyengo korkoro guvernipaske mehanizmya si prezentune ko situacie
kana o minoritarune grupe silen regionaluni, kulturuni thay politikuni autonomia thay
6
7
Weller, ‘Minoritarune Konsultipaske Mehanizmya’, qh. 483.
Ibid, qh.483.
‐ 13 ‐
konsultativune mehanizmya si kerde te sigurinen regularune kontaktya e centralune
guvernipaske institucienca.
2.3 Funkcionaluni performanca
Paralipea te buhlara minoritarune konsultativune thanengi tipologia, sitov vasno te
disktutina kola funkcie thay ektivitetya performinena, sar si on organizime, thay kola si
kritikune puqipya kola sigurinena efektiviteti. Yekh kotar Lund rekomapndipya si kay
kay o konsultativune mehanizmya manglape te mandatingyon e puqipyenca kay te
keren olenge shayutno::
...vazden o problemya e manushenca kola anena decisiye, gatisaren
rekomandipya, formulinen legislativune thay yaver propozipya, monitorinen o
evolviripe thay den godinipe Ko propozime guvernipaske decisiye kola shay
direktipea vay indirektipea dukhaven minoriteten. 8
Evropake KoncilesKo Godideyipasko Komiteti
EKGK grupingya shtar sahasatrde
funkcie e minoritarune konsultativune trupengo: a) organizacia, mobilizacia thay
ledeipe mashkar minoritetyenge reprezentune organizaciye; b) kontribucia pe
legislaciako gatisaripe; c) kontribucia pe guvernipasko planifikipe; thay d) kotorleipe
ko reportipe vash mashkarthemutne mehanizmya.9
Minorotarune
Konsultativune
trupengi
angluni
funkcia
si
minoritarune
komunitetyengo mibilizipe thay organizipe prekalo minoritetyenge reprezentengo
kapacitetesko vazdipe thay aktivitetengo koordinipe mashkar ververutne grupe.
Maybuhle, konsultativune trupe si obligime te kontrolinen poblikuno dikhlaripe,
komunikinen olenge respektivune komunitetyenca, thay te olaven informacie e
8
OSLE, Lund Rekomandipya vash Nacionalune Minortetengo Efektivuno Kotorleipe ko
Publikuno JIvdipe, 1999,
Sekcia D. Godideipaske thay Konsultativune Trupe, thavd 13, qh. 8.
9
Evropako Koncili, Pustik vash Minoritarune KOnsultativune Mehanizmya, Ekspertengo
Komiteti ko puqipya kola si phangle vash Nacionalune Minoritetengo Garavipe, DH‐
MIN(2006)012, Strasbourg, 20 Oktobri 2006 para.41, qh.11
‐ 14 ‐
generaluna publika. 10 Ji kay akala organizipya, mobilizipe thay koordinipe azhutinena
te keren may zoralo efektiviteti akale konsultativune mehanizmengo, Weller phenla
kay ‘yaver benefiti kova resla Kotar akala funkcie si kontrolipe e andar‐etnikune
dialogesko kova si basta vasno ano thana Kote si etnikune tenzie.’11. akaya funkcia pe
but sure si konsultativune mehanizmengo atributi. Duyto funkcia si astaripe Ko
legislaciako hramipe dedikimi vash nacionalun minoritetya akaya funkcia diklarla
legislativune procesesKo inicipe, redikhipe thay komentipe ko legislativune iniciative
vash te dikhlaren pashipe e minoritetyenge hakayenge standardenca, kampanya vash
legislaciako draftesKo phiKodeipe relevabtuni vash minoritetyune komunitetya, thay
korkore janglaripasko vazdipe vash legislaciako thay politikako
implementipe
relevantuni vash minoritarune interesya.12 Ko principi, akaya funkcia vash legislaciako
hramipe, but ver si atributi vash yekhutne decisiyake thay konsultativune mehanizmya.
Trinto minoritarune Konsultativune trupengi funkcia si angashipe Ko guvernipaske
programyengo evolviripe, implementipe thay evaluipe Kola si dedikime vash
minoritarune Komunitetya. Akava diklarla Kotorleipe Ko Komuniteteske mangipyengo
diklaripe, diklaripe e politikune prioritetyengo, informaciengo publikipe, fondesKo
vazdipe, thay te evaluinen programengi performance.13 Shtarto minoritarune
Konsultativune
trupengi
funkcia
si
ledeipasKo
vazdipe
thay Kontrolipe
e
mashkarthemutne organizacienca. Akala trupe silen o potenciali te angazhingyon e
donatorenca te diklaren o prioritetya thay te ledeinen Ko programengo impelentipe
dedikime vash minoritetya. Maybuhle, on silen potenciali te den Kontribuiti te keren
mayzorale
minoritetyenge
hakaya
prekalo
raportipe
manushikane thay minoritarune hakayenge monitoripaske
Ko
mashkarthemutne
trupe.14
Ji kay sikavgyem Kola si akale Konsultativune mehanizmenge esencialune funkcie,
ulavdo semnipe dengyola vash zoralipe e funksionipaske aspektesKo diklaripea,
somjenipe, butikeripaski metoda thay resursya. Phanglo somjenipea, si siguripe kay o
savore minoritarune Komunitetya manglape te oven yekhutne reprezentime thay on
10
CoE, Pustik vash Minoritarune konsulttivune Mehanizmya, para.41, qh.11
Weller, ‘Minoritarune Konsultativune Mehanizmya’, qh. 491.
12
CoE, Pustik vash Minoritarune Konsultipaske Mehanizmya, para.42, qh.12
13
Weller, ‘Minoritarune Konsultativune Mehanizmya’, qh. 492.
14
CoE, Pustik vash Minoritarune Konsultativune Mehanizmya, para.44, qh.13
11
‐ 15 ‐
manglape te servirinen ano Kontributi vash te keren ‘efektivuno KomunikaciaKo
anglipe vash minoritarune interesya’15. But ver, minoritarune reprezentya si Kotar
guvernipe vay yaver publikune institucie. O ulavde manusha manglape te oven Kotar
minorotarune Komunitetya, thay te phiraven demokrativuno, biriguno thay
transparentuno procesi. Alosaride manushengo kualiteti si vasno soske si manglo te
siguringyol efektivuni performansa thay mandatyengi implementacia. Nesave mangle
kriterenda si kay o alosarde manusha manglape te theren shaipe vash te reprezentinen
relevantune Komunitete, relevatuni eksperienca, thay organizativuno kapaciteti.16
Butikeripaske metode pe ayni vaht manglape te diklaren manushen Kotar
minoriterune grupe vash te agorinen butikeripasKo programi. Konsultativune
mehanizmengi buti manglape te ovel transparentuni thay te informinen e generaluni
publika. BukyaKo programi but ver prioritarizinla Koya legislacia manglape te re‐
dikhyol, sar te laqhargyon ververutne umala, sikaven o mangipya, thay te defininen sar
te evaluinen programen thay publikinen informacie phanglo aktivitetyenca. Phendilo
kay guvernipaske reprezentengi dominacia pe butikeripasKo programi thay
sombutikeripaske regule manglape te aqhagyon te sine kay qalavna minoritarutno
Kotorleipe thay esencialuno andruno angashipe.17
Minorotarune Konsultativune trupengo efektivuno funkcionipe rodla vi adekvatune
reursya.18 But ver akale thanengo finansipe avla Kotar guvernipasKo publikuno bujeti.
O leparde fondya na manglape te oven phangle politika thay ten a influinen Ko akale
thanengo procesi thay rezultati. Weller phenla kay nesave decisiye vash fondesKo
alosaripe manglape te dengyon minoritarune trupenge.19 Fondya manglape te diklaren
trin thavda: pokipe vash trupengo operacionaluno thay tehnikuno ashutipe;
proyektengo phiKodeipe thay aktivitetya sar diklardilo Ko bukyaKo programi; thay
fondengo kanalizipe prekalo Konsultativune trupe vash te finansinien aktivitetya Kola
avna Kotar minoritarune grupe.20 Maybuhle, minoritetengo Kotorleipe vash resursengo
15
OSLE, Lund Rekomandipya vash NAcionalune MInoritetengo Efektivuno Kotorleipe ko
Publikuno Jivdipe, 1999, para.109, qh.10
16
Kriteri kotar Finlandun Godideipasko Bordi vash Etnikune Ledeipya, ko Weller,
‘Minoritarune Konsultativune Mehanizmya’, qh. 496.
17
Weller, ‘Minoritarune Konsultativune Mehanizmya’, qh. 499.
18
OSLE, Lund Rekomandipya vash NAcionalune Minorotetengo Efektivuno Kotorleipe ko
Publikuno Jivdipe, 1999, para.109, qh.10
19
Weller, ‘Minoritarune Konsultativune Mehanizmya’, qh.499.
20
Ibid, qh. 499.
‐ 16 ‐
siguripe manglape te ovel phiravdo Kotar transparentuno thay bigendo procesi Kova
aqhavla interesengo Konflikti vash resursengo qhelalo vastipe. Pe agor, rezultatengo
kualiteti sikavgyola prekalo olengo stabilizipe thay operacie. Efektivuno minoritetengo
Kotorleipe thay minoritarune Konsultativune thanengo suksesuno funksionipe
umlavgyola Kotar angashipe thay guvernipasKo dedikipe thay minoritetyenge
reprezentya. Akale trupengi buti manglape te dikhyol thay te astarel manushen Kotar
minoritetya thay generaluni publika.
‐ 17 ‐
III. Minoritetyengo kotorleipe anglo thay palo KosovaKo biumlavdipe
Ko Yuni e bershesKo 1999, NATO‐ska armadaki intervencia sine phiravdi Kotar civiluni
intervecia kana o YN guverningya e Kosova prekalo olaki Yekhvahtuni Administraciaki
MIsiya ani Kosova. YNMAK sine dikalrdo te ashutinel e Kosova phanglo ‘tranziciaki
administracia ji na zoralola thay te dikhel demokraciaKo evolviripe Ko KorKore‐
guvernipaske institucie vash te sigurinen Kondicie vash trayno thay normaluno jivdipe
vash savore manusha ani Kosova.’21 Kana, e ma‐mashurantyuni demokracia kerdili
baziripea pe zoralipasKo‐ulavipaske aranzhmanya, Kola sinelen resipe te reKoncilinen
ververutne etnikune grupe prekalo proporcialuno alosaripasKo sistemi thay verver
mehanizmya vash reprezentipe ani Kosova. Proporcialuno alosaripyengo sistemi sinele
influenca Ko minoritetyengo reprezentipe.,22 thay institucionalune aranzhmanya
kerdile ano drom kay te reprezentinen savore etnikune grupe. Zoralipaske‐ulavipaske
aranzhmanya sikavdile pe ayni vaht e Kosovake Tranzicionalune Koncilea, thay
maydosna irandi ki 2001‐t Konstitucionaluni Struktura vash KorKoro‐Guvernipe ani
Kosova, thay maybut e Ahtisareske Sahastarde Statuseske Halovipea thay Kosovaka
Konstitucia.
3.1 Minoritetyengo kotorleipe talo YNMAK
Sig palo Konflikti e bershesKo 1999, YNMAK kergya KosovaKo TranziciaKo Koncili
(KTK) sar Konsultativuno trupo e yekhutne Andrune Administrativune Strukturengo
mashkar YNMAK thay lokalune politikune liderya, Kola sinelen resipe te oven sar phurt
vash Komunikacia mashkar verver Komunitetyenge lokalune politikune reprezentya
ani Kosova thay mashkarthemutno Komuniteti. Avri e ohto somjenenda Kola sine
Kotor e butikeripaska grupaKo andar KTK, numay yekh sine Kotar roman Komuniteti
21
YNYMAK, Faktlil ‐Yuni 2008,Yekhutne Naciyengi yekhvahtuni Administraciaki Misiya ani
Kosova, Prishtina, 2008, qh.1.
22
Florian Bieber, ‘Penjaripe: Politikune Partiengo thay Minorotetengo Kotorleipe’, ko
Florian Bieber, ed., Politikune Partiengo thay Minorotetengo Kotorleipe, FES, Skopye, 2008,
qh. 23.
‐ 18 ‐
(Haxhi Zylfi Merxha). Ko odova vahti niyekh Ashkalyuno thay Egipqanyuno reprezenti
na khardilo te pashol Ko akava Konsulattivuno trupo.23
Ko avutne bersha, YNMAK thay mashkarthemutno Komuniteti kreirinde legalune thay
politikune mehanizmya Kola garantinena minoritetyenge’ reprezentipe Ko nacionalune
ekzekutivune thay legislativune trupe. Ko centralune thay lokalune nivelya,
minoritarune yekhutne decisiyake thay Konsultativune trupe kerdile vash te sigurinen
sah KomunitetesKo Kotorleipe palo Konflikti ani Kosova. E 2001‐to Konstitucionaluni
Struktura kreiringya Konfortuno truyal vash minoritetyengo Kotorleipe, garantipea
rezervime thana Ko KosovaKo Sombeshipe, Kote totalune 120 thanenda, 20 sine
rezervime vash minorotarune Komunitetya, Kolendar dersh vash Srbya, shtar vash
Roma, Ashkaliye thay Egipqanya, trin vash Boshnyakya, duy vash Turkya, thay yekh
vash Goranya. Akale Komunitetyenge garantime thana dedikisale partienge,
Koaliciyenge, dizunenge iniciativenge thay biumlavde kandidatya Kola reprezentina
akale Komuniteten.24 Andar KosovaKo Sombeshipe, Komiteti vash Komunitetyenge
Hakaya thay Interesya (KKHI) kerdilo e yekhutne halovipa. KKHI sine kerdo talo pharo
autoritetyengo yekhutyno decisipe thay obligimo vash krisengo dikhipe thay te del
reKomandipya pe krisengo drafti e resipea te sigurinel kay Komunitetyenge hakaya
thay interesya adresisale thay te phiravel akala reKomandipya Ko relevantune
Funkcionalune Komitetya vay Ko Sombeshipe sar mayshukar25.
Phanglo reprezentipea Ko ekzekutivune thavda, Konstitucionaluni Struktura dengya
regula kay may hari yekh Ministri Ko KosovaKo Guvernipe manglape te ovel Kotar
srbyuno Komuniteti thay yekh Kotar yaver Komuniteti. Pe ayni vahti qhivdili regula
kay akale ministrengo alosaripe manglape te ovel palo Konsultipe partienca,
Koaliciyenca vay grupenca Kola reprezentinena na‐mashurantune Komunitete.26 Ko
23
Marcus Brand, “Kosovake Instituciengo Evolviripe thay Tranziciako Autoriteti kotar
YNYMAK thay Lokaluno KOrkoro‐Guvernipe”, Centro vash Aplikime Studie ko
Mashkarthemutne Negociacie (CASMN), Geneva, Yanuaro 2003,qh. 11‐20; Dikhen ano
detalya, butikeripaske grupengo keripe ano KTK:
http://www.unmikonline.org/1styear/ktc.htm (Meklilo pe 16 Avgusto 2010)
24
Konstitucionaluni Struktura pe Yekhvahtuno KOrkoro‐Guvernipe ani Kosova, Sekcia 9,
2001.
25
Ibid, Sekcia 9, 9.1.3, 2001.
26
Ibid, Sekcia 9.3.4 (c), 2001.
‐ 19 ‐
KomunaKo
niveli, minoritarune
Komunitetya
ani
Kosova
sinelen gendoske
mehanizmya vash te garaven pere hakaya thay interesya. Ki Konstitucionaluni
Struktura, YNMAK Regulacia 2000/45 dengya legalune proviziye vahs te sigurinel
minoritaruno reprezentipe. Ano suro kay Ko lokaluno niveli minoritaruna populaciaKo
gendo
si
baro
odoya
ver
kerdilo
ofisi
vash
KOmunitetyengo
Komiteti,
MashkarkhuvipasKo Komiteti thay Komunitetyengo ofisi. Leparde Konsultativune
mehanizmengo resipe sine te reprezentinen minoriteten thay te sigurinen kay
diklargyola Ko yekhutne baze vash civilune, politikune, eKonomikune socialune thay
kulturune hakaya, thay fer thay yekhutne butikeripaske shaipya serviringyona Ko
savore nivelya.27.
Ko 2006‐2007 bersheske negociacie vash te definingyol KosovaKo statusi,
Komunitetyengo Konsultativuno Koncili Kova si kerdo sherunipea Kotar na srbyune
minoriteteske somjene ani Kosova, vazdisalo Kotar KosovaKo negociacengo timi te
sigurinel kay akala Komunitetya ka theren vast ki Kosovaki delegacia thay ka
reprezentingyon Kotar oy. Akava Koncili evolviringya detalimi platforma phanglo
minoriterune Komunitetyenge hakayengo garavipe ki avutni Kosova Koya formalitetea
prezentisali ani Viena Kotar Kosovaki delegacia.’28. KOncilesKo Kontributi dengya
Konsideripe thay pe ledeipasKo lekanipe e YN Specialune Biqhaldutnenske Sahastarde
Statuseske Halovipaske Propozipea Kova formiringya Kosovaki baza vash ‘biumlavdipe
talo dikhipe’ proklamimi Ko Februari e bershesKo 2008 thay legaluni thay politikuni
struktura vash manushikane hakaya thay vash olengo maylugo Kotorleipe.
3.2 Minoritetyengo kotorleipe palo Kosovako biumlavdipasko proklamipe
E bari legaluni struktura palo KosovaKo biumlavdipe garantinla minorotetyenge
Komunitetyenge haKo vash reprezentipe, mashkar yaver hakaya. Kosovaki Konstitucia
thay Krisi vash Komunitetyenge Hakayengo Promovipe thay Garavipe si e legalune
dokumentengi sheruni thavd Kola diklarna struktura vash Komunitetyengo
reprezentipe. Kosovake politikune instituciengi struktura diklarla te reflektinel
27
UNMAK Regulacia Gn. 2000/45 pe Komunengo Korkoro‐Guvernipe ai Kosova, Thavd.
23.4b, 2000.
28
Marc Weller, Kontestimo Rashtripe: Kosovako Tentipe vash Biumlavdipe, Oxford
University Stampipe, Oxford, 2008, qh.197.
‐ 20 ‐
Kosovaka populaciaKo etnikuno butsortipe. Bish Kotar totalune 120 thana Ko
KosovaKo Sombeshipe si garantime vash reprezentipe e na mashurantune
Komuniteteske. Permanentuno Komitetti vash hakaya thay Interesya si kerdo Kotar
2001 Konstitucionaluni Struktura prekalo zoralo yekhutno decisiyaKo anipe Kova
garantinla kay minoritarune Komunitetenge sherune interesya si diklarde Ko krisesKo
hramipasKo procesi.
Ko yekhutno drom, Kosovake guvernipasKo institucionaluno dizayni reflektinla
Kotorleipe thay diklaripe Ko publikune institucie vash Komunitetya. Si regulimo kay
srbyuno Komuniteti ka phiravel e ministria, ji kay duy yaver manglape te aven Kotar na
mashurantuno Komuniteti. O Krisi vash Komunitetyengo thay Olenge Somjenengo
Hakayengo Garavipe thay Promovipe ani Kosova adaptimo Ko 2008‐to bersh si
sahastardo krisi Kova garantinla nesave hakaya, diklaripea: kulturake hakaya (Thavd
5), haKo vash qhib (Thavd 4), haKo vash indetiteti (Thavd 2), haKo vash pheruno thay
efektivuno yekhipe, haKo vash medie (Thavd 6), thay haKo vsh sKoluipe (Thavd 8).
Thavd 11 promovinla haKo vash politikuno Kotorleipe siguripea kay odola
Komunitetya silen haKo vasg efektivuno Kotorleipe Ko politikuno decisiyaKo anipe Ko
sah guvernipaske nivelya’.29
Paraleluno akalea, haKo vash Komunitetyengo reprezentipe ani Kosova si sigurimo Ko
KomunaKo niveli. O krisi Ko Lokaluno KorKoro‐Guvernipe, adoptimo trin dive palo
Kosovake
BiumlavdipasKo
proklamipe
thay
sigurinla
kay
minoritetyenge
Komunitetyengo puqipe diklarla mayhari desh % Kotar generaluni Komunaki
populacia, olenge si sigurimo te theren Komunake sherune vash Komunitetya.30 Akava
krisi diklarla, te sine kay desh % e totaluna populaciaKo perla e na mashurantune
Komuniteteske, vash leipe e postesKo sar Minoritarune KOmunitetyengo Sheruno si
odova Kova Konsideringyola sar sheruni thavd vash te adresinel na mashurantune
Komunitetyenge problemya Ko KomunaKo niveli.31
Ko 2009‐to bersh, Evropake KoncilesKo Komisionari vash Manushikane Hakaya
Kontrolingya te sine kay ‘e KOnstitucia diklarla shukarni legaluni struktura vash
29
Kosovako Sombeshipe, Krisi vash KOmunitetenge thay Olenge Somjenenge Hakayengo
Garavipe thay Promovipe ani Kosova, Krisi Gn. 03/L‐047, 13 Marti 2008, Thavd 11.1.
30
Kosovako Sombeshipe,Krisi vash Korkoro‐Guvernipe, krisi GN. 03/L‐040, 20 Februari
2008, Thavd. 60.
31
Ibid, Thavd. 54
‐ 21 ‐
manushikane hakayengo garavipe’, Kobar te ovel, ov sikavla kay akana si phanglo e
autoriteyenda, diklaripea vi lokalune autoriteten, vash te praktikinen akala
angashipya.’32. legaluna strukturake Kompletipasta madam, Ko minoritetyenge hakaya
thay
garavipe,
nesave
akciye
minorotetyengo integripe
ki
Konsideringyona
sar
numay‐biumlavdi Kosova
fundamentalune
diklaripea:
vash
publikuno
Kotorleipe Kova sigurinlay adekvatuno reprezentipe thay yekhipaske hakaya ki
publikuni sfera; integracia Ko publikune institucie, maybut Ko guvernipasKo sektori;
kriseski regula thay manushikane hakayengo garavipe; keripe e shukarne astarde
edukaciake thay sasatipaske shaipyengo, biumlavde mediengo promovipe, sar vi
fizikuno
siguripe
thay yekhutne
ma
nushikane
hakayengo
garavipe, thay
KomunitetesKo indetitetesKo evolviripe.33
3.3 Romane, Ashkalyune thay Egipqanyne komunitetengi politikuno kotorleipe
Inisoske Kosovake institticie kreirinde sahastarde legalune structure resipea vash
Komuniteteske hakaya thay olengo politikuno reprezentipe, Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune Komunitetya
34
Konsideringyona sar may bi garavde Komunitetya ani
Kosova35. Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetyengi politikuni pozicia
laqhardili sar ali Yekhutne Naciengi tranzicionaluni administracia ani Kosova anglo
disave decade, numay sherunipea akava si limitimo Ko reprezentipasKo laqharipe Ko
32
Evropako Koncili, Koncilesko raporti, kotar Evropako Komisioneri vash Manushikane
Hakaya’ Specialuni Misia ani Kosova, CommDH(2009)23, 23 – 27 Marti 2009,qh.5. Teksti
shaytno ko:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instranet.CmdB
lobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage=2, (Meklilo ko 15
Avgusto 2010).
33
KIPRED, Minoritarune KOmunitetengo Integripe ko Kosovako Post Statusi. Kosovako
Instituti vash Rodlaripe thay Evolviripe, Politikune Rodlaripaske Serie, Prishtina, 2006.
34
Vash Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune komunitetengo Histttorikuno thay
Identitetesko puqipe dikhen: Neol Malcolm, Kosova, Harni Historia, Oxford University
Stampipe, Oxford, 2002, qh.205‐9; Angus Fraser, The Gypsies (Evropake Manusha), Wiley‐
Blackwell, London, 1995, qh.45‐56.; Clive Baldwin, Minoritetyenge Hakaya ani Kosova tali
Mashkarthemutni Regula, MRGI, 2006.; Jan Briza, Minoritetenge Hakaya ani
Yugoslavia,RGI, 2000.
35
HLC, Etnikune Komunitetya ani Kosova ko 2007 thay 2008, Manushikane Krisengo Centro,
Prishtina, 2008.; Evropako Koncili, Koncilesko Raporti kotar Evropako Komisioneri vash
Manushikane Hakaya’ Specialuni Misia ani Kosova, CommDH(2009)23, 23 – 27 Marti 2009,
qh.23
‐ 22 ‐
centralune thay Komunake guvernipya. Romane, Ashkalyne thay Egipqanyune
Komunitetya lugyarena te oven diksriminime Ko savore jivdipaske sfere: ano sKoluipe,
shaipe Ko sastipe; reKonstruipe e aravde barvalipasKo/kherengo; decisiyake anipasKo
pricesi; Kotorleipe Ko phiKodeipaske iranipaske programya. Ji kay Srbyune
Komunitetenge problemya lugyarena te oven Ko mashkarthemutnengo interesipe vash
fondyengo phiKodeipe, Kosovake Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetya
silen but mayhari dikhipe.36 Qaqipea,
generaluni Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune Komunitetyengi politikuni emancipacia ani Kosova adikergyola sar
bariera Ko nesave faktorya, diklaripea: socialuno thay politikuno statusi; teluno
edukaciaKo niveli; populaciaKo bayripe; qorole sastipaske Kondicie; ncivilune
registripasKo na theripe thay bazikune legalune dokumentya; ‘politikuno aqhavdo
statusi’ mashkar Albanyuno thay Srbyuno Komuniteti; rashtraKo na bayripe; na siklo
thay KorKoro anavimo sherunipe.
37
Akala si zorale bariere vash te formingyol
socialuno yekhipe Kova Kontribuinla Ko teluno diklaripasKo niveli e Romane,
Ashkaliyengo thay Egipqanyune Komunitetyengo thay Kotorleipe Ko politikune,
civilune, edukaciake thay sastipaske institucie.
Romane, Ashkaliyune thay Egipqanyune politikune partie si pandar organizime andar
etnikune lenya ani Kosova. Sar mono‐etnikune partie tentinena te aqhon yekhuno
Komuniteti, ‘olengo programi, somjenipe voterya plus buhlo nahalovipe andar yekh
grupa, Ko te oven minorotetya vay mashurantya... but ver e Konzervativune thay
nacionalistikune partienca , yaver grupengo pashipe si sherunipea na qalardo thay
minimaluno’.38 Inicimi Kotar Yekhutne Naciyengi administracia, angluni politikuni
partia mashkar Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetya kerdili palo bersh
1999. Romano Komuniteti politikipea si reprezentimo Kotar Som Romani Kosovaki
PArtia (PREBK), phiravdi Kotar Haxhi Zylfi Merxha. Ashkalyuno Komuniteti si
reprezentimo Kotar Kosovaki Ashkalyuni Demokrativuni Partia (PDAK), akana
phiravdi Kotar Danush Ademi thay o Egipqanyuno Komuniteti si reprezentimo Kotar
36
Kosovako Guvernipe, SRomane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetengi
Integripaski Strategia ani Kosovaki Republika (2009‐2015), 2009, qh. 10.
37
Gezim Visoka, ‘Politikune Partie thay Minoritetengo Kotorleipe: Romano, Ashkaliyengo
thay Egipqanyengo Puqipe ani Kosova’, ko Florian Bieber, ed., Politikune Partie thay
Minoritetengo Kotorleipe, FES, Skopye, 2008, qh. 154.
38
Bieber, ‘Penjaripe: Politikune PArtie thay Minoritetengo Kotorleipe’, qh. 14.
‐ 23 ‐
Nevi Kosovaki Demkrativuni Iniciativa (IRDK), phiravdi Kotar Xhevdet Neziraj. Kotar
2007 bershune nacionalune alosaripya ani Kosova, PDAK lela trin beshipaske thana Ko
KosovaKo Sombeshipe e 3,433 votenca, PREBK lela yekh than e 2,121 votenca thay
Egipqanyuni partia IRDK trimfingya yekh than. Sar sikavla votengo gendo, but
prezentune politikune sherune Kola phiravena akale partiyen na silen phiKodeipe thay
legitimacia Kotar generaluni populacia Kola manglape te reprezentinen. Pakyavgyola
kay teluno sKoluipasKo niveli, qorolipe, socialuno qalavipe, thay na theripe e politikuna
emancipaciaKo si nesave sebepyendar soske e Romani, Ashkalyuni thay Egipqanyuni
populacia votuinela pe ekzistiime partie bizo rodipe prekalo Komuniteteski presia.
Paraluno akalea, ledeipe thay Koordinipe mashkar Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune partie si teluno thay olengi politikuni agenda si basta ekskluzivuni
mashkar yekh yaver. Mayluge, sar e bershesta 1999, na sine shukarno Koordinipe
mashkar Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune politikune partie vash te qhiven ki
Kosovake Sombeshiopaski agenda, Ko nesave sure, kampesKo puqipe ki Nurduni
Mitrovica.39,‐
e
buhlardi
diskriminacia
mamuy akala
proporcialuno butikeripe Ko Kosovake Publikune
Firme40,
Komunitetya
ulavipea
zoruno Romane, Ashkayune
thay Egipqanyune komunitetengo deportipe kotar ratyorigune rashtre41, vay buhlardo
analfabetizmesko problem. Ano than kay te kreiringyon yekhutne politikune partiake
platforme vash te artikulinen thay advokinen phanglo may vasne puqipyenca vash
Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetya, but akale partienda pashile ko
parlamentarune grupe dominiripea Kotar Albanyune thay Srbyune politikune partie.
Ko nesave sure deputatya Kola avna Kotar yekhutni politikuni partia silen ververutne
politikune agende thay na ulavna yekhutni parlamentaruni grupa. Misalake, yekh
Ashakyuno deputeti Etem Arifi thay Hafize Haydini Kotar PDAK perna e SLS Grupake, ji
kay, Danush Ademi Kotar yekhutni politikuni partia si Kotor e Integraciaka grupaKo,
39
CDC, ‘Rekomandipya vash aqhavipee nasvalipasko kotar olovo mashkar andrune
migrime roma ani Kosova’, Centro vash Nasvalipengo Kontrolipe thay Aqhavipe, Oktobri
2007.
40
Dikhen: Ofisi vash Komuniteteske Puqipya, Na‐mashurantune KOmunitetengo Butikeripe
andr Kosovake Civilune Servisya thay Publikune Fabrike, Marti 2010.
41
Milena Tmava thay Adem Beha, Bi phikodeipaske: Romengo, Ashkaliengo thay
Egpqanyengo Zoruno Iranipe ani Kosova, RADC & CCFD, Prishtina, 2009.
‐ 24 ‐
grupa phiravdi Kotar Numan Balic Kotar Boshnyakuni SDA Partia. Ki yaver rig, Haji
Zylfi Merja Kotar PREBK si Kotor e grupaKo 7+, Koya si phiravdi Kotar yaver
Boshnyakuni partia, VAKAT e eski, thay Jevdet Neziray si Kotor e AAK partiaKo, Koya
phiravgyola Kotar Ardian Jini. Odolestar, Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
politikune liderya na ulavena yekhutne politikune interesya, thay olengo politikuno
ledeipe aqhola teluno. Baziripea pe fakti kay buderi akale partiaske sherunenda
vakarena numay vash pere Komuniteteski perspektiva, on na buhlarena olengo
politikuno ledeipe thay Konsultipe e yaver politikune partienca vay Guvernipaske
manushenca Kotar trin Komunitetya.
Paralelno akaleske Romane, Ashkayune thay Egipqanyune politikune partiengo
phiKodeipe, mashkarthemutne organizacie sinelen ulavdi rola Ko phiKodeipe e
Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune civilune amalipaske ashutipaske. Ini soske
mashkarthemunte organizacie ani Kosova rodinde te aqhaven neve kreirime
organizacie vash te artikulinen olenge mangipya thay Kontra‐balansinen olenge partie,
pandar Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune civilune amalipaske organizacie si dur
vash te resen Ko olengo resipe vash Koleske dende lafi. Baziripea pe EvropaKo Centro
vash Minoritarune Puqipya (ECMP) olengi database sikavla kay Romane, Ashkalyune
thay Egipqanyune civilune amalipaske organizcie ani Kosova si 66 Romane,
Ashkalyune thay Egipqanyune. Buderi akale CAO‐enda avena Kotar panj Kosovake
regionya: 23 Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune CAO si ani Prishtina, 11 ani
Mitrovica, 12 ani Gilana, 10 ano Pekya, thay 8 CAO si ano Prizreno. Amaro rodlaripe
arakla kay 80% e Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune civilune Amalipaske
Organizaciyengo profili na si klaro, bizo strategikuno plani, klare prioritetya thay
efektivuni organizaciyaki struktura. Maybut, 66 prezentune Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune CAO‐enda, , 49 olenda na si aktivune, na silen fondya vay silen
organizativune problemya. Avri 66‐enda, njumay 9 Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune Civilune Amalipaske Organizacie si but aktivune thay 8 aktivune. Ji kay
Romano, Ashkalyuno thay Egipqanyuno civiluno amalipe sinelen basta donacie thay
orientime proyektya, palo cidipe e mashkarthemutne donatorengo Kotar Kosova
rezultingya akale organizaciyengo aqhavipe.
Ko 2007‐to bersh andar Kosovako preogresesko raporti, Evropaki Komisiya hramingya
kay “ledeipe mashkar autoriteytya thay civilune amalipaske organizacie aqhola yekh
‐ 25 ‐
riguno... [e] ni yekh progresi na kerdilo Ko akava umal.’42. Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune CAO‐ya aqhile bi zorale. Sar SONCE Sahastardi Politika raportingya, si
nesave ulavipya Kolenca pandar araklola
Romano, Ashkalyuno thay Egipqanyuno
civiluno amalipe ani Kosova, diklaripea: ‘1) etniciteti, 2) than, 3) bukyaki umal;
evolviripasKo niveli’.43
4)
Akalendar madam, buderi Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune civilune organizacie kerena buti Ko puqipya e yekhe akale trin
Komunitetyengo, thay civilune amalipaske organizacie si ulavde andar etnikune lenya.
SONCE hramingya kay, “ulavipe ko etnikune baze [mashkar Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune CAO‐ya] si pashe phando e ulavipea mashkar geografikune thavda.
Misalake, trin e Komunutetenda maybut si ano Prizreno, ano prizreno maybut si roma,
ano Ferizayi/Urosevac si sherunipea Ashkalie, thay ani JaKova /Djakovica sherunipe si
Egipqanya. Ayeka geografikuno ulavipe diklarla o sebepi e lokalune bazirime
organizaciyengo te keren buti vash yekhe KomunitetesKo puqipe, anavipea e thane e
maybare ko geografikuno buhlipe Kote araklola e organizacia”.44 Yaver aspekti Kova si
semno te lepargyol si kay buderi Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune civilune
amalipaske organizacie kerena buti phanglo kulturake barvalipea, thay but hari
olendar lenape senzitivune puqipyenca, sar o sebepi e kapacitetesKo na theripe,
organizativuni struktura, fondya, strategikuno plani thay phanglipe.
Maybuhle, o phanglipe mashkar Romane, Ashkalyune they Egipqanyune CAO‐ya na si
praktikuno. Angluno tentipe ulo Ko bersh 2006 kana Kotar Romane, Ashkalyune thay E
Komuniteteske civilune amalipya kerdilo Romano, Ashkalyuno thy Egipqanyuno
Forumi (KRAEF), resipea te giriqingyopn etnikune ulavipya thay artikulinen yekhutne
pharipya, prioritetya thay mangipya e Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
Komuniteteske ini soske akava phanglipe sinele pozitivuno impakti Ko politikake
42
Evropaki Komisia, 2007 Kosovako Progresesko Raporti,qh. 17.
Nadir Redjepi thay Aleksandra Bojadjieva, Rafinengo Vazdipe – Demokraciako Vazdipe:
Kosovako RAE Civilun Amalipe, Romani Demokrativuni Evolviripaski Asociacia, SONCE,
Policy Brief, 2009, qh. 8.
44
Redjepi & Bojadjieva, Rafinengo Vazdipe – Demokraciako Vazdipe: Kosovako RAE Civiluno
Amalipe, qh.9
43
‐ 26 ‐
manusha45 Ko KosovaKo Guvernipe, sar o sebepi e andrune CAO‐enge ulavipyengo
akaya iniciativa rumisali.
Ko decembri e bershesKo 2008, tali iniciativa thay phiKodeipe e Romane, Ashkalyune
thay Egipqanyune civilune amalipaske organizaciyengo thay mashkarthemutne
organizacie, KosovaKo Guvernipe evolviripngya strategia vash Romane, Ashkalyune
thay Egipqanyune Komunitetengo integripe ki Kosovaki republika vash periodi 2009‐
2015 (akanatar, e Strategiathe). Akaya strategia sherunipea adresinla situaciaKo
laqhaaripe e Komuniteetngo Roma, Ashkaliye they Qgipqanya, thay pe ayni vaht dela
solucie thay reKomandipya vash irande manushengo reintegripe.46 Pe ayni vaht,
Strategia adresinla vi mangle sektorya: anti‐diskriminacia; sKoluipe; butikeripe thay
eKonomikuno zoralipe; sastipaske they socialune puqipya; kherengo vazdipe thay na
formalune jivdipaske thana; iranipe thay reintegripe; registripe thay dokumentya;
sexo; kultura; media thay informipe; Kotorleipe thay reprezentipe; siguripe thay
politika. Sherunipea, Astrategia identifikinla o fundamentalune mangipya vash te
laqharel socio‐politikune Kondicie e Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
Komunitetyengo ani Kosova, efektivuno legislaciako impelemtipe ano garavipe e
Komunitetyenge hakayengo thay ointeresengo, te zoralakarel Romane, Ashkalyune
thay Egipqanyune Komunitete prekalo sastipasKo dikhipe, sKoluipe, thay socialune
shukaripaske servisya, thay te bayarel politikuno Kotorleipe thay reprezentipe ani
publikuni sfera. Pheripea ‘Akcionaluno Plani’ aprovisalo vash te specifikinel mangle
akcie ani relacia e ministerialune thavdengo thay yaver publikune instituciengo,
resipea te bayaren strategiaKo efektiviteti. Yekh milioni euro dendilo Kotar Evropaki
Komisiya thay kvash milioni Kotar Fondacia vash Puterdo Malipe (Kova ka menajingyol
Kotar Kosovaki Fondacia vash Puterdo MAlipe) vash strategiaKo implementipe Ko
sKoluipasKo, kulturaKo thay mediengo umal.
45
KRAEF, ‘Amari Pozicia 2006’, Kosovako Romano, Ashkaliyengo thay Egipqanyengo
Forumi, Poziciako lil 1, 2006, Teksti shayutno ko:
http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf, (Accessed on 20 July
2010)
46
Kosovako Guvernipe, Strategia vash Romane, Ashkaliyune thay Egipqanyune
KOmunitetengo Integripe ani Kosova (2009‐2015), qh. 7.
‐ 27 ‐
Ini soske e strategia aprovisalo dosna Ko bersh, palo KonsultipasKo procesi Kova
lugyargya pashe duy bersh shrdingya akala strategiaKo impelemtipe. Maybuhle, Ko
KomunaKo niveli na si Akcionaluno Plani phanglo akala strategia resipea te
adresingyon Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune komunitetenge problemya thay
mangipya ko olenge Komune. Sar mayvasni thavd, Egipqanyuna IRDK partiako sheruno
na dengya phiko e aprovima strategiake, phenipea kay Egipqanyuno Komuniteti si
integripe ko Kosovako amalipe. Ov maybuhle phenela kay ‘Romane KomunitetesKo
prioriteti vash te phiravel so mayangle olenga qhibyaKo penjaripe na si yekhuno e
Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetea kola vakerna Albanyuni qhib thay silen
ulavde prioritetya.’.47
Vash te kera kay Romani, Ashkalyuni thay Egipqanyuni Strategia te funksioninel,
Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune politikune partie thay civiluno amalipe
manglape te ovel but inkuraimi thay te del phiKo olenge kapacitetengo vazdipe,
buhlaren olenge obligacia thay te ledeinen pherunipea o prezentuno socialuno kapitali
thay maybaro phanglipe mashkar Romane, Ashkalyune they Egipqanyuen CAO‐ya shay
te Kontribuinel akala strategiaKo implementipe, adikaripea e pakyiv Ko politikune
partie vash te qhiv Ko Konsulattivune trupe kvalifikimo stafi, Kova ka therel shayipe
adekvatipea te adresinel akale Komunitetenge problemya.
47
Intervista e Xhevdet Neziraj, Egipqanyengo reprezenti ano Kosovako Sombeshipe, Yuni
2010.
‐ 28 ‐
IV. Specialune konsultativune trupengi struktura thay mandati
Andar Kosovaka Konstituciaki struktura, Romano, Ashkalyuno thay Egipqnayuno
Komuniteti si reprezentimo Ko presidentesKo ofisi prekalo Komunitetengo
Konsultativuno
Koncili,
Ko
Sherune
ministresKo
Ofisi
prekalo
Ofisi
vash
Komunitetenge Puqipya, Ko KosovaKo Sombeshipe prekalo Parlamentaruno Komiteti
andar Komuniteti vash Irande Manushenge Hakaya thay Interesya reprezentipaske
mehanizmya silen resipe den Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komuniteteske
(mashkar yaver Komunitetenge grupe ani Kosova) shaipe vash te reprezentinen
direktipea olenge politikune interesya Ko guvernipe thay nivelya Kote angyola
yekhutni decisiya. Si vasno te lepaara kay akala trin trupe si regulime thay adaptinde o
reKomandipya dende Kotar OSLE thay EvropaKo Koncili vash siguripe efektivune
KotorleipasKo e minorotarune Komunitetenge prekalo Konsultativune trupe.
4.1. Komunitetengo Konsultativuno Koncili (Koncili)
Vazdimo Kotar presidentialuni aktdecisiya Ko 15‐to septembri 2008, Komunitetengo
Konsultativuno Koncili (Koncili) pashilo vi e Ahtisareske Sahastarde Statuseske
Halovipaske. Dikhisalo kay o KOncili ka ovel Konsultativuno trupo e na formalune veto
zoralipyenca ani legislacia thay politika sar vi kerdo sherunipea Kotar politikune
partienge manusha thay civiluno amalipe – than Kova sile resipe te del shaipe civilune
amalipaske Kotar Komuniteti te vazden poro avazo thay te del onenge shaipe Ko
mayqe politikune thana. KOncilesKo vazdipe si regulimo Kosovaka KOnstitucia, Kote e
thavd 60 phenla kay o KOncili kerla buti talo Kosovaka RepublikaKo PresidentesKo
autoriteti. [...] Kova ka astarel manushen Kotar sah Komunitetya thay olenge
amaliapske rerpezenten. KonstituciaKo resipe si hramimo ani Konstitucia, thay sito
kay:
a) te del mehanizmya vash regularuno ledeipe mashkar Komunitetya thay
KosovaKo Guvernipe;
b) del Komunitetenge shaipe te Komentinen pandar bi aprovime legislative
vay politikune iniciative gatisarde Kotar Guvernipe, te sugestinen iniciative,
thay te roden kay vi olengo dikhipe te ovel diklardo Ko relevatune proyektya
thay programya;
‐ 29 ‐
c) yaver obligacie they funkcie si diklarde ano lekanipe e krisea.48
KOncili si kerdo vash te del Komuniteteske shaipe Ko mangipyengo pheripe, thay te
hraminel, monitorinel thay evaluinel programya Kola si dedikime olenge somjenenge.
Pe ayni vaht dikalrdilo te del reKomandipya vash te orientinel avrune phiKodeipeaske
fondya Kotar Kosovako Konsolidimo bujeti ano proyektengo definipe Kola si pashutne
e Komunitetenge mangipyenca thay interesenca.
Procesi e Koncileske vazdipasKo thay keripe olestar yekh funkcionaluno trupo na sine
siguno procesi. Ko bersh 2009, reprezentengo alosaripe thay mashkarthemutne
hakayengo evolviripe thay butikeripaske metode sine sherune resipya Kola resilile. Ji
odoya ver Koncili vazdingya duy butikeripaske grupe: ani edukacia thay legislaciaKo
redikhipe. Trinto butikeripaski grupa si ano procesi e vazdipasKo Koya ka monitorinel
e Romani, Ashkalyuni thay Egipnayuni
Komunitetengi Integraciaka StrategiaKo
Implementipe ani Kosova. Akala grupe sakana sar dikhyola si instrumentya Kola ka
sigurinen eventualuno Kontributi Ko legislaciaKo redikhipe, thay adresipe e
Konkretune politikengo phanglo puqipyenca Kola dikhavena e Komuniteten.
KOncilesKo keripe si organizimo truyal o principia kay savore KOmunitetya ka theren
prezentune rerepzenten, plus reprezenten Kotar KosovaKo Guvernipe Kotar odola
Ministrie Kola direktipea qalavna KOmunitetenge hakaya thay interesya.
Ko angluno KoncilesKo Kotor, KOmunitetenge reprezentya alosaridile Kotar politikune
partie thay civiluno amalipe, Ko KOncilesKo statute 70% e somjenengo manglape te
oven Kotar civilune amalipaske grupe thay o yaver Kotor aqhola opcionaluno vash
politikune partie (30%). E idea vash theripe politikune reprezenten kerdili sar o sebepi
kay te ovel daykho Ko shay te kerel lobi ano KOncilesKo anav Ko yaver institucie. Ini
soske sine nesave na halovipya kay politikune reprezentya shay therna yaverune
politikune agende thay prioritetya.49 Ko duyto mandate Kova shrdingya oleski
funkcionaluni operacia Ko Aprili e bershesKo 2010, o Koncili Ko maybaro Kotor si
reprezentimo Kotare civilune amalipaske somjene Kotar o savore Komunitetya. Ji kay o
srbyuno Komuniteti sile panj beshlinya ano KOncili, o reprezentya Kotar Romano,
48
Kosovaka Republikaki KOnstitucia, Thavd 60, 15 Yuni 2008. Teksti shayuton ko:
http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,258; Koncilesko Statuti thay Regulacia dena
detalune rezultatya kotar funkcie.
49
Intervista e Katherine Nobbs, ECMI, Prishtina, Yuni 2010
‐ 30 ‐
Ashkjalyuno thay Egipqanyuno Komuniteti silen po duy thana sakaske. Pe ayni vaht,
Boshnyakya thay Turkya silen po duy thana. Ko agorutne duy bersha Koncileski
beshlin alosaridili Kotar Srbyuno Komuniteti.
4.2 Komiteti vash Komunitetyenge Hakaya thay Interesya (KKHI).
Komiteti vash Komunitetyenge Hakaya thay Interesya (KKHI) si yekh zoralo yekhutna
decisiyaKo mehanizmo bazirimo Ko KosovaKo Sombeshipe Kova dela legislaciaKo
dikhipe Kotar Komunitetenge hakaya thay interesya sar diklardilo ani thavd 78 ki
Kosovaki KOnstitucia. Paraleluno akalea, KKHI, sile ulavdi rola vash te garavel ayeka
kharde ‘vitalune interesya’ e minoritarune Komunitetyengo ani Kosova, sar sikavdilo
ani thavd 81 ani Konstitucia.50 KKHI‐esKo mandati si lugyardo Kotar nakhli
Konstitucionaluni Struktura e bershesKo 2001. E generaluni KKHI‐eski misiya si te
reaginel sar legislativuno trupo vash minoritetyenge hakaya ani Kosova. Pe ayni vaht
Kosovaki Konstitucia sikavla kay e KKHi‐eski rola sit e sigurinel kay o savore
legislativune iniciative promovisale thay te respektingyon Komunitetenge hakaya thay
interesya, reflektime ki Kriseski perspektiva ano KOmunitetyenge Hakayengo thay
Interesengo Promovipe, Krisi vash Anti‐Diskriminacia, thay yaver adaptime
mashkarthemutne manushikane hakayenge krisya. Vash akava mandate KKHI sila
idealuni pozicia vash te kerel may zoralo thay te garavel Komunitetenge hakaya
prekalo ‘olake KorKore iniciative, propozinel krisya thay yaver bajakya Kola
diklargyona tali Sombeshipaski obligacia kay qaqipea te adresinel Komunitetenge
problemya.’51
50
Kosovaka Republikaki Konstitucia, Thavd 81 [Legislacia e Vitalune Interesesko]
1. O avutne krisya manglape te roden olengo adoptipe, pheripe vay rumipe e savore
aktualune deputetengo andar Sombeshipe thay votipe beshlinenge adiekripasko rezervime
vay garantime vash Komunitetenge reprezentya kola na si mashurantya: (1) komunake
samatrade vash Krisesko yaveripe, komunengo vazdipe vay rumipe,
Definipe e komunake zoralipenge resipesko thay olengo kotorleipe ko andar‐komunalune
thay avri‐samatradune relacie; (2) Krisya kola implementiina Komunitetenge thay olenge
somjenege hakaya yaver odolenda diklarde ani Konstitucia; (3) Krisya vash qhibyako
puqipe; (4) Krisya vash lokalune alosaripya;
(5) Krisya vash garavipee kulturune barvalipasko; (6) Krisya pe religiako tromalipe thay
lekanipe mashkar religiune komunitetya; (7) Krisya vash skoluipe; (8) Krisya pe simbolengo
vastipe, diklaripea Komunitetenge simbolya vi ko publikune feste.
51
Kosovaka Republikaki Konstitucia, Thavd. 78, para. 4.
‐ 31 ‐
Kana si o alav vash struktura, e Konstitucia diklarla e KKHI sar permanentuno Komiteti
andar KosovaKo Sombeshipe Kova si kerdo Kotar ‘yekh‐trinto Kotor e jenengo Kola
reprezentinena deputetengi grupa ano Sombeshipe Kola adikerna rezervime vay
garantime thana vash Srbyuno Komuniteti, yekh trinto Kotor e somjenengo Kola
reprezentina deputetengi grupa ano Sombeshipe Kola adikarna rezervime vay
garantime thana vash yaver Komunitetya Kola na si mashurantya thay yekh trinto
Kotor e mashurantune KomunitetesKo reprezentime ano Sombeshipe’. 52 Ko leparda
legislativaKo mandate, KKHI sila duy Ashkalyune reprezenten, yekh Kotar Romano
Komuniteti, thay yekh Kotar Egipqanyuno Komuniteti. Ko novembreske alosaripya e
bershesKo 2009, mashkar rezervime thana vash Komunitetya ano KosovaKo
Sombeshipe, Ashkayuno Komuniteti reprezentimo Kotar PDAK (Demokrativune
Ashkalyuni Kosovaki Partia) triumfingya trin beshipaske thana, romano Komuniteti
reprezentimo Kotar PREBK (Yekhutni Kosovaki Romani Partia) triumfingya yekh
beshipasKo than, thay Egipqanyuno Komuniteti reprezentimo Kotar IRDK (Nevi
Kosovaki Demokrativuni Iniciativa) triumfingya yekh than.
4.3 Ofisi vash Komunitetyenge Puqipya (OKP)
Ofisi vash KOmunitetyenge Puqipya (OKP) Kova araklola andar SheruneministresKo
Ofisi vazdisalo Ko mayi e bershesKo 2008 vash te del godi e Kosovake Sherune
Ministreske Ko savore Komunitetenge’ phangle puqipya, thay te Koordininel e politika
thay praktikune puqipya dedikime vash savore Komunitetya ani Kosova. Andar akala
thavda, OKP si yekh vasni pozicia vash te Koordininel thay harmonizinel guvernipaske
trupen, biumlabde agencien thay institucie, ministrie thay Komune, sar vi e buti e
donatorenca thay mashkarthemutne organizacienca vash te sigurinel kay e savore
Komunitetyenge’ puqipya adresingyona shukar andar e Kosova. Sar yekh ofisi andar
Sherune MInistresKo kabineti, OKP sile shaipe te del Kontributi Ko analize, thay te del
godi phanglo guvernipaska politika Koya qalavla Komunitetyenge hakaya thay
interesya,evolvirinel thay monitorinel Guvernipaske strategiengo implementipe
dedikime vash Komunitetya, sar vi te monitorinel krisengo thay politikengo
implementipe Ko KomunitetesKo niveli.53 Maybuhle OKP ka therel shaipe te vastinel
52
Ibid, Thavd. 78, para. 4.
Sheruneministresko Ofisi vash Komunitetenge Puqipya Harno Dokumenti, Avgusti 2008,
Prishtina.
53
‐ 32 ‐
strategikune fondya vash pozitivuno impakti thay te yaverinel manushengo jivdipe,
thay so si vasno te ovel direktipea astardi sar mangipe vash te alosarel uqe
minoritetyenge profilune phangle sure.
Phanglo e struktura, KOP akana sila trin stafeske somjene bazirime Ko Sherune
ministresKo kabineti. Sar sip e KOncilesKo suro, o ofisi si phiravdo Kotar politikun
reprezenti e Srbyune KomunitetesKo. Ko planipasKo procesi, dendili sugestia kay
deshu duy stafeske somjene shay ka uqharen shukar Kop‐esKo mandati.54 Pe agor
decisisalo Kotar KosvaKo Guvernipe sar sebepi e resursengo na theripe, KOP operinla
deficitea ano gendo e sikle thay eksperiencime stafesKo. E relevantune semnipea, o
KOP si obligimo te monitorinel Romengi, Ashkaliyengi thay Egipqanyengi Integripaski
Strategiaki Implementacia. Pe ayni vaht, sin a halovipe vash mandatya mashkar KOP
thay Ofisi vash Shukar Guvernipe andar Sherune MinistresKo Kabineti Kova sile
autoritetya vash te implementinel yekhuni strategia.
54
Intervista Romane Civilune Amaliapske Aktivistea kova mangla te aqhol garavdo, Yuni
2010.
‐ 33 ‐
V. Performansengo thay resipyengo evaluipe.
Shukarne prektike Kotar ververutne rashtre thay reKomandipya Kotar OSLE thay EuK
identifikinde shtar sherune fukncie e minoritarune Konsultativune mehanizmengo
Kola dena nacionalune minoritetenge than vash te len Kotor pe yekhutno decisipe,
Kontribuinen Ko legislaciake redikhipaske iniciative, thay te Koordininen evolviripaske
programya. Akaya sekcia ka del kritikaluno evaluipe vash e buti e Romane, Ashkalyune
thay Egipqanyune rerpezentenge Ko akala trin minoritarune Konsultativune trupe ani
Kosova Ko nakhle duy bersha vash te identifikinen sherune pharipya thay aqhipya Kola
aqhavde akale trupengo efektivuno performipe.
Akale mehanizmengo efektivuno performipe shay te diklargyol kualitativea astaripea
shtar aspektya:
-
organizipe, mobilizipe thay Koordinipe;
-
Kontributi Ko legislaciaKo hramipe thay redikhipe;
-
Kontributi Ko guvernipasKo programipe; thay
-
Kotorleipe Ko raportipe vash mashkarthemutne mahanizmya
5.1 Organizipe, mobilizipe thay Koordinipe
Yekh e maysherune obligacienda Kola silen akala minoritarune Konsultativune trupe
sit e organizinen thay mobilizinen minoritarune Komuniteten prekalo kapacitetengo
vazipe e minoritarune reprezentenga grupengo thay aktivitetengo Koordinipe mashkar
ververutne grupe. Ani Kosova, si harno ledeipe thay Koordinipe e mangipyengo
mashkar Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune politikune reprezentya thay civilune
amalipaske organizacie. Pe generali, si negativuni dinamika thay maripe mashkar akala
duy riga ano alav e evolviripaske resipasKo thay manushikano phiKodeipe vash
Romani, Ashkayuni thay Egipqnayuni populacia, ano phiKodeipe e politikune partienge
that platformenge, thay ano puqipe e politikune identitetesKo thay kulturune
anglipesKo.
‐ 34 ‐
Akava si qalavdo vi ki performanca e minoritarune Konsultativune trupengo ani
Kosova. Zorale phiKodeipasta madam Kova dela EvropaKo Centro vash Minoritetyenge
Puqipya (ECMP) vash te kerel yekh zoralo reprezentipasKo sistemi, KOncili pandar
nashti te therel zorali praktika vash organizipe, mobilizipe thay Koordinipe e
aktivitetengo e BRO‐enge reprezentenca thay lokaluna Romana, Ashkalyune thay
Egipqanyuna populacia. Prekalo adekvatune thavda baro somjenengo gendo si Kotar
Komunitetenge reprezentime BRO, pandar si pharipe ano Komunikipe thay Koordinipe
e lokalune BRO‐nga bukyaKo thay phanglipe e comunalune problemengo prekalo
KOncili Ko may uqe decisiyake‐anipaske nivelya.55 Vash saKova Komuniteti Kova si
reprezentimo ano KOncili si yekh BRO Koya manglape te Koordininel o Komunikipe e
yaver lokalune BRO‐enca. Pe yaver drom, Ko adekvatune situacie, Komunikaciake
kanalya na si aboka efektivune Kobar manglape te oven. Akala reprezentativune BRO
manglape te theren bujeteske thavda vash te uqharen olenge administrativune thay
opercionalune harjipya, numay pandar na si niyekh bujeti andar Kosovake
PresidentesKo ofisi vash ayeka aktivitetya. Si evidentuno kay ni pe duyto KOncileski
thavd, pandar si bi vakerde tenzie mashkar politikune partie thay civilune amaipaske
reprezentya.
Akale Konsultativune trupengi may hari zorali thavd sin a theripe andar
institucionaluno ledeipe thay Koordinipe. Na theripe e andar institucionalune
ledeipasKo si o rezultati e mandatenge maripasKo mashkar politikune liderya thay
civilune amaliapske reprezentya. Ano KOncili, reprezenti Kotar OKP regularitetea lela
Kotor pe arakhipya, numay akalestar madam na si bukyengo thay aktivitetengo
Koordinipe.56. Yekhutno, reprezentya Kotar ververutne MInistrie lena Kotor pe
KOncileske arakhipya, numay palo odova na si nisavo Koordinipe thay ledeipe. But ver,
KOncileske jene kharde Ministren te diskutinen specifikune politikune puqipya; but
hari manusha biqhaldile, thay odolendar odola Kola na jande shukar bukyaKo profile
thay na phiravde o procesi shukaripea.57 ‘sarsakana kana o guvernipaske reprezentya
55
Intervista Muhamet Arifi, Askalyune Civilune Amalipasko Reprezenti ano Koncili, Yuni
2010.
56
Intervista Romane Civilune Amalipaske Aktivistea kova mangla te aqhol garavdo, Yuni
2010.
57
Intervista Bashkim Kurti, Egipqanyune Civilune Amalipasko REprezenti ano Koncili, 23
Yuni 2010.
‐ 35 ‐
khardile ano kedipya, on hraminde KOncileske mangipya, bizo procedipe olen ani
praktika’ 58, phengya eks KoncilesKo somjeno.
Pe yaver rig, Ashkalyuno somjeno Kotar KKHI deklaringya kay ‘KKHI nikana na sinela
arakhipe e KOncilea’. Sar vi kay on nasilen nisavo ofisilauno ledeipe e Ofisea vash
Komunitetyenge Puqipya. Yekh ashkalyuno somjeno andar KKHI deklarignya kay ‘na
ledeipaski tenzia mashkar KKHI thay OKP alo kana yekh somjeno Kotar Romano
Komuniteti Kotar OKP dela sine maybare fondya roomane Komuniteteske, ulavipea e
yaver duy pashutne Komuniteten.59 Pe yaver drom, eks somjeno andar OKP
deklarginya kay na si nisavo ledeipe e KKHI‐ea, numay sine shaipe kana individualune
somjene Kotar KKHI pashile Ko OKP e proyektenca vash olenge personalune
interesya.60
Maybuhle, aktualuno somjeno Kotar KKHI sine KOncilesKo Kotor Ko angluno mandati
thay dikla kay ‘e sah buti aqhola numay pe lil...ji akana on na realizinde niso.’61 Pe yaver
rig, Ashkalyuno somjeno Kova penjarla shukar o pharipya phenla kay OKP na ledeingya
KKHI‐ea thay sine sure kana Individualune manusha Kotar KKHI gele ano OKP vash te
roden proyektengo finansipe Kola garavna personalune interesya.’62 Yekhutno manush
lugyarela thay phenela kay ‘on na sine yekhutne... KOncileske somjene dikhena te
adresinen olenge Komunitetenge(lokalune Komunitetenge) interesya thay mangipya,
thay amen dikha te phirava amare Komuniteteske interesya’.63 Akava reflektinla sar
andar yekhutno Komuniteti si tenzia e interesenge adresipasKo Ko ververutne
regionya Kolen on reprezentinena, bizo gndipe te unifikinen o force thay prezentinen
yekhutni platforma. Si pandar sure kana KOmunake ofisialune manusha Kotar
yekhutno Komuniteti Koordinena thay ledeinena e civilune reprezentenca andar o
KOncili. Yekh egipqanyuno KomunaKo ofisialuno manush somjeno ano KKHI phengya
58
Intervista Muhamet Arifi, Ashkalyune Civilune Amalipasko Reprezenti ano Koncili, 22 Yuni
2010.
59
Intervista Ethem Arifi, Ashkaliyengo Reprezenti ano Kosovako Sombeshipe, Somjeno ano
KKHI, Yuni 2010.
60
Intervista Ashkalyune Civilune Amalipaske Aktivistea kova mangla te aqhoil garavdo, Yuni
2010.
61
Intervista Ethem Arifi, Ashkaliyengo Reprezenti ano Kosovako Sombeshipe, Somjeno ano
KKHI, Yuni 2010..
62
Intervista Ashkalyune Reprezentea kova mangla te aqhol garavdo, Yuni 2010.
63
Intervista Ashkalyune Reprezentea kova mangla te aqhol garavdo, Yuni 2010.
‐ 36 ‐
kay o yekhutno ledeipe kay ov sile Egipqanyune Komunitetea ano KOncili si kana
decisinena Kova puqipe te vazden.64
Si semno te lepara kay Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentya Ko akala
trin trupe janena kay manglape mayshukarno ledeipe mashkar lede, numay olenge
interesya thay na yekhutne pozicie pe resursengo arakhipe thay politikuno phiKodeipe
e adekvatuna politikaKo si o sherune tenziyenge resursya mashkar akala grupe. Pe
agor, ledeipasKo na theripe sikavla kay o Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
Komunitetya pandar na si gatisarne te vastinen o shayutne mehanizmya Kola sigurinna
efektivuno Kotorleipe.
5.2 Kontributi pe legislaciaKo hramipe thay redikhipe.
Minoritarune KOnsultativune trupe sip e ayni vaht obligime te inicirinen legislativuno
procesi, dikhen thay Komentinen legislativune iniciative, thay te dikhen o pashipe e
minoritarune hakayenca thay interesenca. Somjenengo kualiteti si semno soske si
manglo te siguringyol efektivuno performipe thay mandatengo implementipe.
Minoritetengo efektivuno Korotleipe thay minoritarune Konsultativune trupengo
suksesuno
funksionipe
si
umlavdo
Kotar
guvernipasKo
thay
minoritarune
reprezentengo angashipe thay dedikipe. Akale trupengi buti manglape te dikhyol thay
astardi vash sah minoritarune somjene thay buhli publika. Maybuhle, o alosade
somjene manglape te oven Kotar minoritarune Komunitetya thay te alosargyon Ko
demokratikuni, bi riguno thay transparentuno procesi.
Sar Kotar olesKo ekzistipe e bershesta 2008, Romane, Ashkalyune thay Egipqnayune
reprezentya Komentinde harno krisengothay guvernipaske politikengo gendo Kola
qalavna Romane, Ashkayune thay Egipqanyune Komuniteten, sar sip e legislacia
dedikimi pe Romengo, Ashkaliyengo thay Egipqanyengo sKoluipe thay butikeripe.
Akale angashipyenge rezultatya pandar na reslile. Akava rodlaripe sikavla kay
generalipea mashkar Romane, Ashkalyune thay Egipqnayune reprezentya si
iniciativaKo na leipe Kova sherunipea si qalavdo Kotar olengo kapacitetesKo na
theripe, politikuno na zoralipe thay na theripe financialune shaipengo vash te
Komentinen e legislacia thay garavipaske puqipya Ko regularune kedipya.
64
Intervista Xhevdet Neziraj, Egipqanyuno reprezenti ano Kosovako Sombesipe, Yuni 2010.
‐ 37 ‐
Ano than kay te alosaren sherune krisya Kola dukhavena direktipea Komunitetyenge
hakaya thay interesya ani Kosova, KOncili maybaro vahti nakhavgya pe olengo andruno
regulipe. Agendengo redikhipe thay surengo Kola diskutisale ano KOncili, sikavela kay
maybaro vahti nakhavdilo Ko statusesKo hramipe, andrune ledeipaske regule, thay
butikeripasKo plani. Ko angluno bersh KoncilesKo mandati sine pharo sar sebepi e
bujetesKo thay stafesKo tiknaripe. Ko but arakhipya, KOncili diskutingya teknikune
thay administrativune puqipya, sherunipea pharipya vash te evolvirinen standardune
procedurake regule. KOncili sinele nesave arakhipya tentipea te hraminel bershesKo
butikeripasKo plani. Sar yekh ECMP‐esKo Konsultanti raportingya, ‘Ko agor e anglune
mandatesKo, KOncileske somjene dikle kay na fokusisale Ko piqipya Kola sine vasne,
misalake sKoluipe thay qhib’.65
Koncili kergya duy butikeripaske grupe: sKoluipaski thay legislaciake dikhipaski. E
trinto butikeripaski grupa si ano procesi e kedipasKo Koya ka monitorinel Romane,
Ashkayune thay Egipqanyune Komunitetengi Integripaski Strategiaki Implementacia
ani Kosova. Akala butikeripaske grupe diklile te oven sar instrumentya vash te
sigurunen kay o savore somjene dena adekvatuno kontributi pe legislaciako redikhipe
thay te adresinen adekvatune politikune puqipya kola dukhavena e komuniteten.
Butikeripaski grupa vash Skoluipe ko 2009 bersh reKomandingya yaveripe ko
mashkarutne nivelesKo siklipasKo programi vash te astarel maybut Kosovako
etnikuno, kulturako thay qhinyako butsortipe. Sheruno e Edukaciaka grupaKo,
Bashkim Kurti,Kova reprezentunla Egipqanyuno Komuniteti, sikavgya na halovipe
phanglo nevo Kosovako Skoluipasko programi thay lepargya kay manglape te
laqhargyol o draft‐krisi e Kosovake mashkarutne sKolengo.66 Maybuhle, akaya grupa
sikavgya olaKo na qalaripe phanglo e qhelale vastima qhibgyaKo ki yekh historiaki
pustik vash primaruni sKola. Vash te adresinen akava puqipe, Edukaciaki Butikeripasi
Grupa apelingya ki Edukaciaki Ministria te kerel specialuni Komisiya Koya ka laqharel
akala pustika.
Ano puqipe e performansaKo thay yekhutna decisiyaka proceduraKo ano KKHI, o
Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentya Ko KosovaKo Sombeshipe silen
65
Intervista Katherine Nobbs, ECMI, Yuni 2010.
Intervista Bashkim Kurti, Egipqanyune Civilune Amalipasko Reprezenti ano Koncili, Yuni
2010.
66
‐ 38 ‐
yekh e mayteluno niveli Ko parlamentarune diskusie. Andar o Komiteti vash
KOmunitetege HAkaya thay Interesya, Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
reprezentya araklona ano bi dudyalo than sar sebepi e politikune thay financialune
priorotetesKo Kova dengyola srbyune Komuniteteske. But Komunake reprezentya Kola
avena Kotar Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetya nakhna palo
politikuno servirizmi thay palo tikne donacie on na kritikinena e guvernipe, plus on
phirena pali mashurantyengi decisiya. Mashkar 2004‐to thay 2007‐to bersh Komiteti
vash KOmunitetenge Hakaya thay Interesya adikergya 102 kedipya thay analizingya
148 kriseske draftya.67
Generalipea, Parlamenteski buti thay efektiviteti Konsiderisalo sar na zoralo sar o
sebepi e kapaciteteske na theripasKo, ekspertiza tyay politikuno aktivipe vash te
praktikinen olege draft‐krisya pe olenga butyaKo umal. Agorutno monitoripasKo
raporti Kotar KOsovaKo Demokrativuno Instituti (KDI) sikavla Parlamentarune
Komitetengo na zoralipe vash te adikaren olenge draft‐krisya, na siguno redikhipe e
legislativune progresengo, bizo Koordinipe, efikasiteti thay Komunikacia phanglo
legislativuna
analiza,
butikeripaske
planesKo
thay
monitoripe
e
krisenge
implementipasKo.68 Vi e EU‐esKo KosovaKo ProgresesKo Raporti Ko bersh 2009
sikavla kay KOsovaKo SOmbeshipe manglape te laqharel o ‘kapaciteti vash te rodlarel
godyaveripea draft legislacie thay te monitorinel olengi implementacia palo aprovipe’
sar vi te ‘zoralakarel parlamentesKo dikhlaripe e guvernipaska bukyaKo’.69
O KKHI na sile ulavipe akale generalune parlamentarune trendesta. KDI evaluinla
KOmunake reprezentengo aktivizipe sar but ver on lena Kotor pe diskusie, vazdna o
puqipya,
inicirinla
urgentune
70
parlamentarune puqipya.
puqipya,
propozinena
agende,
thay
vazdna
Plus sar sikavla e tabela Koya kerdili Kotar o autorya,
rezimomo KDI‐esKo rezultateski harta vash 2008 thay 2009, Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyunue reprezsentya sinelen but tikno parlamentaruno aktivizmo. O mayuqo
67
KDI, Raporti pe Kosovake Sombeshipaski buti vash mandate 2004‐2007, Kosovako
Demokratikuno Instituti, 2007, qh.15, Teksti shayutno: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (Hraimmo ko 03 Avgusti 2010).
68
KDI, Kosovake Sombeshipaski Rezultateski harta Yuli‐Decembri 2009, Kosovako
Demokratikun Instituti, 2009, qh. 27, Teksti shayutno ko: http://www.kdi‐
kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐2009.pdf, (Hramimo ko 28 Yuli 2010)
69
Evropaki Komisia, 2009 Progresesko Raporti vash Kosova, qh. 7
70
Dikhen: KDI Rezultateski harta dimenziengo sistemi.
‐ 39 ‐
KotorleipasKo precenti shay dikhyola Kotar Egipqanyune politikune reprezentya
Jevdet Neziray Kotar NDIK e 12 %.o mayqhelalo suro si odova ashkalyuno Kote amen
Yuli-Dec
2008
Yan-Yuni
2009
Yuli-Dec
2009
Procenti e Parlamentratune Mandateske
pheripasKo mashkar Romanne,
Ashkalyune thay Egipqanyune somjene
Ko KosovaKo Sombeshipe 2008-2009
Sombeshipaske jene
Politikuni
Partia
Jevdet Neziray
NDIK
Yan-Yuni
2008
nashti te dikha ni hari Kotorleipe pe parlamentarune mandatesKo pheripe.
%
%
%
%
0.32 %
2.68%
5.78%
12.1%
Zylfi Merja
YRKP
0.24%
4.76%
0.79%
3%
Danush Ademi
DAKP
/
/
0.95%
1.6%
Etem Arifi
DAKP
0.00%
1.21%
0.00%
1.5%
Hafize Haydini
DAKP
0.00%
0.00%
0.00%
1.5%
Resursi: Tabela kerdi Kotar autorya vash te keren rezime e KDI-eska rezultateska
hartaKo, 2008-2009
Shayuni Ko: http://www.kdi-Kosova.org/alb/publications.php
nesave Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentya e telune parlamentarune
Kotorleipe resipea alosarde e traynipaski pashipaski strategia. Aqhovipea trayne Ko
parlamentarune sesie, nesave reprezentya vazdna o potenciali e politikune ledeipasKo
ano suro e prioritarizipasKo e guvernipaske investipyengo thay donacia pe olengo
respektivuno Komuniteti thay regioni. Ko alavya e yekhe Ashkalyune reprezentesKo,
ov sikavla olesKo pashipe phenipea kay:
Na but ver amen kera puqipe Ko parlamenti. But ver amen vazda o puqipya pe
KomitetesKo niveli thay odote amare mangipya Konsideringyona; odoleske amen
na dikha kay si mangle mayluge puqipya Ko putarde diskusie.71.
71
Intervista Ethem Arifi, Ashkalyuno reprezenti ano Kosovako Sombeshipe, Somjeno ano
KKHI, Yuni 2010.
‐ 40 ‐
Yaver somjeno Kotar Ashkalyune KomunitetesKo KKHI phenla kay sar o sebepi e
pashipasKo e politkune e guvernipaske partienca, on kerna refreni Kotar
parlamentarune puqipya.:
Me manglpe te phenav kay me siyum PDK-esKo phiKodeyutno, thay o SLS
suportinla e PDK, inisoske kana amen simen ofisialune kedipya, me sarsakana
me ushtava thay vakarava so me mangava thay Kola si mere Komuniteteske
interesya.72
Pe yaver drom, o realuno resipe palo akava ‘parlamentaruno traynipe’ mothavdilo
Kotar lepardo Ashkalyuno rerpezenti Kova phengya kay sar o sebepi e olenge ulavde
politikune beshipasKo sinelen suksesi te pheren e MInistriaki godi vash Iranipe thay
Komunitetya te len 200,000 Euro vash te vazden khera Ashkalyuen manuhsenge ani
Dubrava, yekh gav ano Ferizayi. Pe yekhutno drom, SheruneministresKo kabineti
dedikingya 200,000 Euro thay e Butikeripaski thay Socialune Shukaripaski MInistria
dengya lafi vash 40,000 Euro vash o yekhutno kherengo proyekti..73 Ko maybuhlo
rodlaripe e akale kherenge proyektengo, amen diklem kay kherengo vazdipe Ko akava
regioni aqhilo bi kerdo sar e bershesta 2006. Ko agorutno vahti, madam dendo lafi vash
fondya Kotar akala trin agencia, iklola kay si barvalipasKo problemi e lokalune
Komunake autoritetyenca. Ko yekhuno drom, Ashkalyino reprezenti sikavgya qalaripe
e bukyaKo Kotar aktualuno guvernipe, sar kay on reste te len resursya vash te vazden
oKola khera Kolen o nakhlo guvernipe nashti.
Akava shukar sikavla sar o parlamentarune mehanizmya thay Komunitetengo
Kotorleipe si yeverime e socialune reKonstruktipaske fondenca Kola pe ayni vaht si
obligacia vash respektivune guvernipaske agencie. Palem se palem, yekh shay te
dikhyol sar efektivuni strategia ano yaveripe e politikune zoralipengo (vote, Koalicie)
vash te vazden fondya vash olenge Komunitetya, inio soske akava tiknarla olengo
demokratikuno mandate thay qalavla luge vahtune parlamentarune praktike thay
buhlo politikuno na zoralipe e akale minoritarune Komunitetengo.
72
73
Intervista Ashkalyune reprezentea kova mangla te aqhol garavdo, Yuni 2010.
Ibid, Yuni 2010.
‐ 41 ‐
Duyto faktori Kova aqhavla Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetengo
parlamentaruno aktivizmo si phanglo e generalune truyalipea Kote o Kosovake
institucie thay mashkarthemutne faktorya dena maybaro prioroteti Srbyune
Komuniteteske. Pandar ni mothavde Koya si implikacia vash Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune Komunitetya, si semno te lepara kay akava prioriteti Kova dengyola
Srbyuen Komuniteteske avla Kotar trin andrune‐phangle faktorya. Angluno, Srbia sar
pashutni rashtra kerela zorali presia thay si pashe diklardi vash Srbyengo phiKodeipe
ani Kosova; plus, resipea te respodinen akala presiake thay lugyardo kritikipe vash
Srbyune Komuniteteske Kondicie ani Kosova, buderi donacie they investipya
direktingyona olenge. Duyto, sar Kotor e ‘mashkarthemutne diklarde biumlavdipasKo’,
KosovaKo guvernipe yekhuto e mashkarthemutna presence mangela te sikavel
progresi thay rezultati phanglo minoritetenge hakayenca, olengo integripe thay
pashipe Ko KosovaKo pblikuno jivdipe. Akate palem o targeti si Srbyuno Komuniteti.
Trinto, resipea te aqhavgyol Srbyune paralelune strukturengo operipe, KosovaKo
guvernipe aktivipea inkuraynela Srbyuen Komunitete te iranen olengo pakyavipe
direct Kosovake legitimune institucie, Kova pe iranipe kerla shayutno autoriteteski
praktika Ko sah KosovaKo teritori.
Biumlavdipea Kotar akaya Kompleksuni situacia, prioriteeti Kova dengyola Srbyuen
Komuniteteske direktipea qalavla yaver tikne Komuniteten, maybut Romane,
Ashkalyune thay Egipqanyune Komuniteten. Si evidentuno kay Ko sah politikune
mehanizmya dedikime Kosovake Komunitetenge, Srbyune Komuniteteske somjene
alosargyona sar sherune thay on Kontrolinena fondengi thay aktivitetengi agenda. Pe
ayni vaht, bujeti Kova si dedikimo vash Komunitetya ani Kosova, nahkela Srbyune
Komuniteteske. Yekh reprezenti Kotar Egipqanyuno Komuniteti na si qalardo kay o
sherunipe e KKHI‐esKo avela Kotar Srbyuno Komuniteti. Ayekha situacia, ov phenla
kreirinla aqhavipya vash yaver Komunitetya vash te vazden puqipya ano olenge
hakayengo thay interesengo garavipe misalake Ko publikuno investipe thay
butikeripe,fondengo ulavipe, thay ayeka rendoa.74
Maybuhle, Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune komunitetenge reprezentya
konsiderinena kay Srbyune Komuniteti, madam e phiravipasta e savore mehanizmengo
74
Intervista Xhevdet Neziraj, Egipqanyuno reprezenti ano Kosovako Sombeshipe, Yuni
2010.
‐ 42 ‐
evolvirime vash Komunitetya, vastinena vi olenge politikune kanalya vash te resen
olenge resipya. Pe yaver rig, te sine kay o na‐srbyuno Komuniteti kerla buti pe yekhipe
thay pashipe on shay te yaverinen akava trendi. Misalale, te ovlay Konsenzusi mashkar
akala Komunitetya, kaa on shay te blokirinne o votuipe vay te phiraven pe
Koordinativuno drom. Numay, ani praktika na si Konsenzusi mashkar yaver
Komunitetya. Andrune organizacie thay olengo ledeipe e yaver Komunitetenca na si
qalardo.
5.3 Kontributi ko guvernipaske programya
Minoritarune konsultativune mehanizmya pe ayni vaht si angashime pe programengo
hramipe, implementipe thay evaluipe kola sim dedikime vash miorotarune
Komunitetya. Akava diklarla kotorleipe pe komunitetenge mangipyengo evakuipe,
diklaripe e politikune prioritetengo, informaciengo poblikipe thay ulavipe, fondengo
vazdipe thay programenga performansaKo monitoripe thay evaluipe. Ko Kosovako
konteksti OKP si yekh idealuni pozicia vash te realizingyon akala thavda, ini soske ji
akana ule nesave nahalovipya sar rezultati e politikune na dakordipengo pe resursengo
alsoaripe thay prioritetengo rengipe, andrune programengo na pashipe, thay na
yekhutno prioriteti dendo Srbyune minoriteteske.
Romane civilune aktivistya phenena kay si savahtuno na dakordipe kotar Guvernipe
thay mashkarthemutune donatorya.75 Yekhuno personi kova vakergya e pherune
pakyavipea, deklaringya kay ‘andar OKP si nepotizmo, adekvatune eprsonengo
favorizipe, thay politikuno yaveripe.’76. Maybuhle, OKP nashti ulo sahastardo trupo
thay te kreirinel than vash savore komunitetya, maybut vash na‐srbyune
komuniteteske mangipya thay interesya. Pe ayni vaht, OKP na sila adekvatune
manushikane kapacitetya thay na sila resursya.
O OKP si diklardo te monitorinel Romani, Ashkalyuni thay Egipqanyuni Integripaska
strategiaki implementacia. Ji kay o romano reprezenti andar OKP iklisto kotar o ofisi na
si nesavo zoralo aktiviteti Kova dela phiKo akala strategiake. Pe ayni vaht, akana si
yekh
mandatesKo
na
halovipe
e
Ofisea
75
vash
Shukar
Guvernipe
andar
Intervista Romane Civilune Amalipaske Aktivistea kova mangla te aqhol garavdo, Yuni
2010.
76
Ibid, Yuni 2010.
‐ 43 ‐
Sheruneministresko kabineti kova pe shrdipe diklardilo te implementinel Romengi,
Ashkaliyengi thay Egipqanyengi integripaski Strategia.
5.4 Kotorleipe pe mashkarthemutne mehanizmengo raportipe
Ji kay o mashkarthemunte mayshukarne praktike vash minoritarune konsultativune
mehanizmya sikavna kay akala thana dena kontributi vash te zoralakaren
minoritetenge hakaya prekalo raportipe pe mashkarthemutne manushikane thay
mashkarthemutne minoritarune hakayenge monitoripaske trupe, ani Kosova
konsultativune mehanizmya na praktikinena totalipea akaya thavd. Ano principi, but
mashkarthemutne organizacie yekhutne lokalune BRO‐enca dikna te raportinen vash
minoritarune hakayengi situacia ani Kosova. Baziripea pe Ahtisaresko SSH, o
Mashkarthemutno Civiluno Ofisi thay Reprezenti (MCO/MCR) si obligimo te dikhel
minoritarune puqipyengo implementipe, diklaripea e decentralizacia.77 Madam e
faktesta kay o MCO sine instrumenti vash te kontrlinel komuniteteske konsultativune
koncilesko vazdipe andar PresidentesKo ofisi, , si kritike kay MAshkarthemutno
Civiluno Reprezenti igonorngya nesave Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
reprezentenge mangipya ano Koncili thay ano KKHI vash Konsultipe thay phiKodeipe.
Yekh Ashkalyuno reprezenti declaringya kay ‘Konesave sure amen biqhalgyem
mangipya ano MCO vash Komunalune puqipya (misalake Lipyan), on na dende nisavo
respodipe’, phenipea ‘on si interesime numay vash Srbyune interesya’.78
Pe yaver drom, yekh Egipqanyuno reprezenti thay somjeno ano KKHI pashilo ano MCO
vash te rovelpe phanglo diskriminipea ko publikune instituciengo butikeripe, numay o
MCO na mangla te arakhelpe Egipqanyune reprezentea thay dende yekh na klaro
respodipe. Pe generali, dikhyola kay Kosovako biumlavdipe talo dikhipe thay kondicie
si fokusimo pe Srbyune Komuniteteske hakayengo thay interesengo zoralipe, mekhipea
ulavde yaver tikne minoriteten.
77
YN Siguripasko Koncili, ‘Evropake Specialune Biqhalnesko Raporti pe Kosovako avutno
status.’, S/2007/168 (2007), 26 Marti 2007.
78
Intervista Ethem Arifi, Ashkalyuno reprezenti ano Kosovako Sombeshipe, somjeno ano
KKHI, Yuni 2010.
‐ 44 ‐
VI. Konkluzia: Anglo efektivuno kotorleipe thay performipe
Minoritarune konsultativune mehanizmengo vazdipe ani Kosova si pozitivuno
evolviripe, ini soske olengo performipe ko agorutne duy bersha na sine aboka qalardo
kobar ajukerdilo. Pe geenrali na sine shukarno institucionaluno ledeipe thay
koordinipe mashkar akala trupe, Kosovako Guvernipe thay mashkarthemutni
prezenca. Andripea, akala trupe na sinelen somjenengi iniciativa, sar vi resursya thay
manushikane kapacitetya thay eksperienca. Avripea, dominantuno interesi dendo
Srbyune Komuniteteske ano than e buhle politikune evolviripasKo thay politikuno na
halovipe telargya e shanca kay Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentya Ko
akala trupe te keren shukar piri misia vash te laqharen politikune thay socio‐
eKonomikune Kondicie vash Romani, Ashkalyuni thay Egipqanyuni populacia ani
Kosova. Ko buhlo dikhipe, minoritarune Konsultativune trupengo na zoralipe
identifikimo pea kava rodlaripe si rezultati e Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
ulavde politikune Komunitetengo thay Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune civilune
amalipasKo na organizipe. Sar sikavdilo akate akala negativune atributya qalavna e
buti thay performansa akale Konsultativune mehanizmengo ani Kosova.
Te sine kay akale minoritarune konsultativune mehanizmengo resipe si te bayaren
minoritetengo efektivuno kotorleipe sar phendilo pe olenge dokumentya thay
mashkarthemutne standardya, odoya manglona nesave akcie te bayaren akale
trupengo efektiviteti.
Avutni koncileski performansa si phandi pe duy puqipya: ulavdo thay zoralo bujeti,
thay somjenengo laqhardo kualiteti. Koncileske somjene palo phikodeipe kotar ECMP
kerde o propozimo bujeti vash 2011‐to bersh Kova dikla te kerel ulavdi bujeteski thavd
ulavdo Kotar generaluno Presidenteske ofisesKo bujeti Kova ka finansinel stafesKo
sekretariati, pokinel somjenen pe olengi butikeripaski grupa, thay te therel shayutne
resursya te uqharen workshopya thay yaver mangle administrativune harjipya. Palo so
nakhlilo teknikuno aspekti, KoncilesKo performipe palem ka umlavgyol pe somjenengo
kualiteti pe buhlo kontakti thay phiKodeipe e CAO –enca te siguringyol kay o buhlo
komuniteti si diklardo pe nominipasKo thay alosaripaKo procesi. Organizaciyengi
khangeri (phanglipe) shay kerla komunitetengo may efektivuno reprezentipe.
‐ 45 ‐
kompenzipe vash koncileske somjenengo angashipe Ko butikeripaske grupe manglape
te ovel diklardo pe bujeti. Koncileske sekretariateske manglape mayshukarne
butikeripaske Kondicie thay o neve kerde butikeripaske grupe rodena teknikuni
asistenca thay avruni ekspertiza. Kosovako Guvernipe manglape te sikavel direct
koncili maybaro konsideripe thay te kreirinel optimaluno than te komentinel ano
legislative thay adekvatune programya kola qalavna minoritetenge hakaya thay
interesya. Romane, Ashkayune thay Egipqanyune politikune thay civilune amaliapske
reprezentya manglape te mekhen pe yekh rig politikune interesya thay mashkar‐
personalune tenzie, thay te keren buti pe yekh akciyaki platforma vash te bayaren RAE
Komunitetenge interesenge efektivuno kanalizipe andar o koncili.
Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentengi efektivuni performansa ani
Kosovaki Asamblea si Kondicia pe yekhipe thay biumlavdo Romane, Ashkalyuna thay
Egipqanyuna populaciako reprezentipe ko kriseske‐keripaske procesya Ekzekutiveska
bukyaKo dikhipe. Rromane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentya na manglape te
lugyaren te aqhon sar instrumenti e mashurantune thay Srbyune Komuniteteske,
numay on manglape te tentinen vash anglipaski strategia vash te kanalizinen Romane,
Ashkalyune thay Egipqanyune komunitetenge hakaya thay interesya sar si diklardo ani
Kosovaki Konstitucia thay aplikativune krisya. Si bare vasnipasta kay Kosovako
Guvernipe ten a khuvel pe Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune reprezentengi buti,
numay ye del phiko olenge vasne kontributeske pe legislaciaki buti. Qaqipea,
mayshukarno Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune Komunitetenge interesengo
reprezentipe ka bayarel legitimacia thay manushengo phikodeipe vash Romane,
Ashkayune thay Egipqanyune reprezentya vash te lugyaren te adikaren o beshlinya Ko
avutne mandatya. Si e sigune mangipasta kay Romane, Ashkalyune thay Egipqanyune
reprezentya te irangyon pe olengo lokaluno elektorati thay Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune civilune amaliapske organizacie thay te keren zorali buti vash yekhutni
platforma vash akcia.
Ofisi vash komunitetegen puqipya manglape te ovel tromalo kotar politikuno mashkar
khuvipe thay maybaro than manglape te dengyol na‐srbyune komuniteteske vash te
siguringyol yekhutne nivelesko shaipe thay fer ulavipe e resursengo thay investipengo.
Specialuno thay regularuno financiaruno auditipe vash OKP si manglo vash te
‐ 46 ‐
siguringyol jevapipe thay transparenca vash menajipe e publikune fondenca thay
mashkarthemutne donacienca.
Akale trupengi buti thay fokusime thavda si phangle thay mashkar umlavde, odoleske
andr‐institucionalune aktivitetengo ledeipe thay koordinipe si e uqe vasnipasko vash te
siguringyol akale trupengi efektivuni performansa. Regularune thay institucionalizime
kontaktya manglape te vazdingyon vash te siguringyol akale trupengo ledeipe. Andar
akala trin trupe sikavde akate, si manglo te bayargyol olengo kapaciteti prekalo
specialune siklipya, yaveripaske vizite thay andruni teknikuni asistencia thay
ekspertiza.
Pe akale lilesKo Konkludipe, e teluni tabela sikavla o diskutipe thavda may upre pe
minoritetenge Konsultipaske thanengo funksionipe ani Kosova thay andrune‐akcie e
ververutne faktorengo sar:
politikuni influenca, politikuni legitimacia, andar‐institucionaluno ledeipe thay
Koordinipe, thay politikuno biumlavdipe.
‐ 47 ‐
Kosovake Institucie
Presidento
Sombeshipe
Sheruno
Uqo
Minoritarune Konsultativune Thana
Mashkar
Uqo
Committee on
Rights and Interests
of Communities
Uqo
Teluno
Teluno
Komunitetengo
Konsultativuno
Koncili (o Koncili)
Teluno
‐ Vekhutno‐decisipe ‐
Teluno
Teluno
Teluno
Ofisi vash
Komunitetenge
Puqipya (OKP)
‐ Konsultipe ‐
‐ Ledeipe ‐
RAE Alosaripasko Yekhipe
Mashkarut
Teluno
RAE Politikune
Partie
RAE Civiluno
Amalipe
Teluno
Roma, Ashkalie thay Egipqanya
vvvvvvvvvvvvvvv
Minorotarune Konsultativune Trupengo
Politikuni Influenca
Institucionaluno Ledeipe thay Kooperipe
Politikuno Phiravipe
Politikuno Jevapipe
© Gezim Visoka, 2010
‐ 48 ‐
Minorotarune Konsultativune Trupengi Performansa ani Kosova 2008-2010
Komunitetengo Konsultativuno Koncili (KKK)
Ofisi vash Komunitetenge Puqipya (OKP)
Konsultipe
Koordinipe
Funnkcie
Organizipem mobilizipe
thay Koordinipe mashkar
minoritarune
reprezentyenge
organizacie.
-
Qalarde rezultatya pe fondengo
Koordinipe thay investipaske
prioritetya e donatorune Komunitetea.
Na ledeipe thay Koordinipe e KOncilea
thay KKHI-ea.
Qhelalebalansimo fokusi pe resursengo
thay proyektengo alosaripe.
Politikuno interesengo maripe Kotar
Guvernipe.
-
-
Na si shayutno
-
‘Konfirmacialuno’ pashipe pe
Guvernipaske legislativune
iniciative.
-
Qalardo Koordinipe thay aktivitetengo
harmonisipe e centralune thay lokalune
guvernipaske trupenca.
Konfuzia pe Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyuna Integripaska StrategiaKo
Monitoripe.
Na si shayutno
-
Na si shayutno
-
MCO ignoringya Romane,
Ashkalyune thay Egipqanyune
reprezentengo mangipe ano
KKHI.
Qalardo Koordnipe pe civiline amamipaske
reprezentengo alosaripe.
Na qalardo andruno informaciengo ulavipe
Na theripe e publikune dikhipasKo,
Na Komunikipe e respektivune
Komunitetenca, thay generaluni publika.
Na ledeipe thay Kooperipe e OKP-ea thay
KKHI-ea
-
Na siguno procesi pe draft legislaciengo thay
politikune iniciativengo redikhipe thay
Komentipe.
Na qalardo angashipe Kotar KosovaKo
Guvernipe vash te Konsultinel e Koncile pe
politikaKo hramipasKo procesi.
Na si shayutno
-
Kontributi pe
legislaciaKo hramipe.
-
Kontributi pe
guvernipasKo
programipe.
-
-
Kotorleipe pe
mashkarthemutne
mehanizmengo raportipe.
-
Na klaro mandate pe mashkarthemutne
mehanizmengo raportipe.
MCO ignoringya Romane, Ashkalyune thay
Egipqanyune reprezentengo mangipe ano
Koncili.
Teknikuno phikodeipe Kotar ECMP
Komunitetengo Komiteti vash
Hakaya thay Interesya (KKHI)
Yekhutno-decisipe
-
49
-
Na shukarno ledeipe thay
Kooperipe e civilune amaipea
thay reprezentune
Komunitetenca.
Materialistikuno phiravdo
partneriteti.
VII. Bibliografia
‐
Angus Fraser, The Gypsies (The Peoples of Europe), Wiley‐Blackwell, London, 1995.
‐
CDC, ‘Recommendations for preventing Lead Poisoning among the Internally
Displaced Roma in Kosovo’, Center for Disease Control and Prevention, October
2007.
‐
Clive Baldwin, Minority Rights in Kosovo under International Rule, MRGI, 2006.
‐
Constitution of the Republic of Kosovo, 15 June 2008.
‐
Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities,
1995.
‐
Council of Europe, Report of the Council of Europe Commissioner for Human Rights’
Special Mission to Kosovo, CommDH(2009)23, 23 – 27 March 2009. Text available
at:
https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?Index=no&command=com.instra
net.CmdBlobGet&InstranetImage=1348690&SecMode=1&DocId=1423484&Usage
=2, (Accessed on 15 August 2010).
‐
Council of Europe, Handbook on Minority Consultative Mechanisms, Committee of
Experts on Issues Related to Protection of National Minorities, DH‐MIN(2006)012,
Strasbourg, 20 October 2006.
‐
European Commission, 2009 Progress Report for Kosovo, 2009.
‐
Florian Bieber, ‘Introduction: Political Parties and Minority Participation’, in
Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority Participation, FES, SKopje, 2008.
‐
Gezim Visoka, ‘Political Parties and Minority Participation: Case of Roma, Ashkali
and Egyptians in Kosovo’, in Florian Bieber, ed., Political Parties and Minority
Participation, FES, SKopje, 2008.
‐
HLC, Ethnic Communities in Kosovo in 2007 and 2008, Humanitarian Law Centre,
Prishtina, 2008.
‐
Ian McAllister & Stephen White, ‘Conventional Citizen Participation’, in Christian
W. Haerpfer, Patrick Bernhagen, Roland F. Inglehard, & Christian Welzel, eds.,
Democratisation, Oxford University Press, Oxford, 2009.
‐
Jan Briza, Minority Rights in Yugoslavia, MRGI, 2000.
50
‐
Joseph MarKo, Effective Participation of National Minorities: A Comment on
Conceptual, Legal and Empirical Problem, Committee of Experts on Issues Related
to Protection of National Minorities, DH‐MIN, Strasbourg, 2006.
‐
KDI, Report on the work of Kosova Parliament during mandate 2004-2007, Kosovo
Democratic Institute, 2007, p.15, Text available at: http://www.kdi‐
Kosova.org/publications/analizaNED2007.pdf, (Accessed on 03 August 2010).
‐
KDI, Scorecard of Kosovo Assembly July-December 2009, Kosovo Democratic
Institute, 2009,p. 27, Text available at: http://www.kdi‐
Kosova.org/publications/Fletnotimit7‐12‐2009.pdf, (Accessed on 28 July 2010).
‐
KIPRED, Integration of Minority Communities in the Post Status Kosovo. Kosovo
Institute for Policy Research and Development, Policy Research Series, Prishtina,
2006.
‐
Kosovo Assembly, Law on the Protection and Promotion of the Rights of
Communities and their Members in Kosovo, Law No. 03/L‐047, 13 March 2008.
Kosovo Government, Strategy for the Integration of Roma, Ashkali and Egyptian
Communities in the Republic of Kosovo (2009-2015), 2009.
‐
‐
KRAEF, ‘Our Position 2006’, Kosovo Roma, Ashkali and Egyptian Forum, Position
Paper 1, 2006, Text available at:
http://www.osce.org/documents/odihr/2006/12/23321_en.pdf, (Accessed on 20
July 2010).
‐
Marc Weller, ‘Minority Consultative Mechanisms’, in Marc Weller and Katherine
Nobbs, eds., Political Participation of Minorities: A Commentary on International
Standards and Practice, Oxford University Press, Oxford, 2010.
‐
Marc Weller, Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independency, Oxford
University Press, Oxford, 2008
‐
Marcus Brand, ‘The Development of Kosovo Institutions and Transition of
Authority from UNMIK to Local Self‐Goverment’, Centre for Applied Studies in
International Negotiations (CASIN), Geneva, 2003.
‐
Milena Tmava and Adem Beha, Helplessness: Roma, Ashkali and Egyptian Forced
Returnees in Kosovo, RADC & CCFD, Prishtina, 2009.
‐
Nadir Redjepi and Aleksandra Bojadjieva, Building Networks – Building Democracy:
Kosovo’s RAE Civil Society, Roma Democratic Development Association, SONCE,
Policy Brief, 2009.
‐
Noel Malcolm, Kosovo, A Short History, Oxford University Press, Oxford, 2002.
‐
OSCE, Document of the Copenhagen Meeting of the Conference on the Human
Dimension of the CSCE, Copenhagen, 1990.
51
‐
OSCE, Lund Recommendations for the Effective Participation of National Minorities
in Public Life, 1999.
‐
UN General Assembly, Declaration on the Rights of Persons belonging to National or
Ethnic, Religious and Linguistic Minorities, UNGA Resolution 47/135, 1992.
‐
UN General Assembly, International Covenant on Civil and Political Rights, 1966.
‐
UN Security Council, ‘Report of the Special Envoy of the Secretary-General on
Kosovo’s future status’, S/2007/168 (2007), 26 March 2007.
‐
UNMIK Regulation No. 2000/45 on Self‐Government of Municipalities in Kosovo,
2000.
‐
UNMIK, Constitutional Framework on Interim Self‐Government in Kosovo, 2001.
‐
UNMIK, Factsheet - June 2008, United Nations Interim Administration Mission in
Kosovo, Prishtina, 2008.
52
Download

Minority Consultative Mechanisms in Kosovo Adem Beha and