An EU funded project managed by the European Commission
Liaison Office
Project: VEGETABLE (UN) CHAIN – Unleashing competitiveness of the vegetable processing chain in South‐West Kosovo MARKET ANALYSIS ON LOCALLY PROCESSED VEGETABLE PRODUCTS Implemented by:
Kosova Development Center‐ KDC C ENTER
November, 2011
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC FOR KDC STAFF:
Executive Director,
Destan Krasniqi
FOR the PROJECT:
Shkodran Gaxherri,
Project Manager,
FOR THE AUTHORS:
Bujar Nura, Local Expert
Fatmir Bytyqi, Regional Consultant
Printing house:
ERPOPRINT
This publication has been produced with the assistance of the European Union. The contents of
this publication are the sole responsibility of Kosova Development Center and can in no way be
taken to reflect the views of the European Union
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC CONTENT LIST OF ACRONYMS ...............................................................................................................................................4 EXECUTIVE SUMMARY..........................................................................................................................................4 I INTRODUCTION....................................................................................................................................................5 II. AGRICULTURE SECTOR IN KOSOVO............................................................................................................5 II.1. Vegetable and Fruit Production in Kosovo......................................................................................6 Vegetable Sector .............................................................................................................................................................6 Fruit Sector .......................................................................................................................................................................7 III.1. Market Retailers ......................................................................................................................................8 III.2. Market Wholesalers ...............................................................................................................................9 III.3. Market Information System.................................................................................................................9 III.4. Vegetable and Fruit Sector ­ Kosovo and Surrounding Countries ......................................11 III.5. Case Studies ............................................................................................................................................15 CONCLUSIONS .......................................................................................................................................................19 RECOMMENDATIONS .........................................................................................................................................20 REFERENCES ........................................................................................................................................................20 Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC LIST OF ACRONYMS FA
Farmers Association
KDC
Kosovo Development Center
EC
European Commission
EU
European Union
FYR Macedonia
The former Yugoslav Republic of Macedonia
CEFTA
Central European Free Trade Agreement
UK
United Kingdom
FOB
Freight on board
HPK
Export Opportunities for Kosovo Horticulture Crops in the Region
GDP
Gross Domestic Product
MIS
Market Information System
YU
Yugoslav (referring to former Yugoslavia)
EXECUTIVE SUMMARY The purpose of this report is to produce a market analysis on locally processed vegetable
products. This report will aim to inform the Farmers’ Associations (FA) and agribusiness
community on the possible opportunities or threats regarding vegetable processing and
production in their respective municipalities. Moreover, the market analysis will aim to inform the
local experts and communities and other agricultural stakeholders on the possible market
niches which may be accessed by the local vegetable processing chain. Also, this report
presents a part of submitted document overview to the European Commission – “EU non tariff
regulations on fresh vegetable and fruit producing”.
Methodology used for this report includes desk research / analysis of the available primary and
secondary data, including government authorities, statistical institutions, and available reports;
enriched by case studies, research, semi-structured interviews and discussion that we
conducted with various stakeholders. There is a lot of quantitative and qualitative data that
covers this segment, orienting this report towards focus on internal and external environment of
vegetable and fruit production and their marketing.
4
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC I. INTRODUCTION Agricultural sector still remains an important sector for the Kosovo economic development. This
sector has an incredible potential on ensuring employment, poverty reduction and sustainable
local economic development.
Kosovo has a good foundation for developing the vegetable and fruit sector. This segment is
endowed with a lot of opportunities beginning from the climate and natural resources, to low
cost production and incomes compared to the region. Also, their presence and their exporting
abilities to the region and new European Union (EU) member’s states, within liberal trade
regime and CEFTA agreement, with products that fit into trends of health, convenience, organic
and sustainability in current market developments. But, effective market acceptability can only
be achieved through the awareness and information of producers regarding requirements for
variety, shape, grade, size and packaging of products that should be in accordance with EU
requirements in order to ensure penetration to these markets. In order for the “chain” to be
functional we add the marketing information system which will fulfil the overall picture of
finalization of vegetable / fruit products towards aimed markets.
This report provides an overview of vegetable and fruit market analysis within Kosovo market
compared also with the surrounding countries, by mentioning the advantages and
disadvantages of the exports and imports, tariff and non tariff barriers, occurring transportation
to the exporting countries, etc. Generally, Kosovo still remains a regular importer of these
products, which are better ranked towards domestic products.
II. AGRICULTURE SECTOR IN KOSOVO Agriculture still remains a vital and relevant element in Kosovo economic development as a
sector that ensures continuous employment and wellbeing of many families in Kosovo post
conflict society. Kosovo is well endowed with agricultural land. Out of a total surface of 1.1
million ha app. 588,000 ha or 53 % is cultivable land. Currently some 260,000 ha are used as
agricultural land. Recovery of agriculture has been quite rapid taking into account the low
resources allocated to agriculture. In 2002 the effective budget for agriculture was only 0.6% of
the total public expenditure. During years budget allocated to agriculture was increased: by
41.2% from 2005 to 2006; by 20% from 2006 to 2007; and by 35.2% from 2007 to 2008. But,
this substantial allocation of budget resources on supporting agricultural initiatives was not in
accordance with the structure of population, participation in GDP, employment, poverty
reduction, etc. Currently, the sector of agriculture contributes 18% to the GDP and it is the main
source of income for the majority of the population.
During the ’80 strategic economic directions of Kosovo were in accordance with YU –
Federation objectives on faster industrialization of undeveloped regions. In 1989, with the
development of other economic activities, particularly mining and textiles, only 26% of the
population was occupied with agriculture. But Serbian Administration within ’90 took over the
control in all political, economic and cultural institutions in Kosovo, excluding Albanian majority
from decision making. Therefore, migration to western EU Countries and agricultural work
5
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC became “catalysers” on absorbing the workforce that was left jobless taken out form the state
enterprises. In this discourse, agriculture even though considered as a strategic sector in
Kosovo caused for the productivity to be lower compared to other regions in the ex YU
countries and European countries.
During the conflict in 1999, agriculture sector afflicted significant damages, where rural
population was enforced to leave their homelands, machinery and livestock. This was part of
the overall destruction that Kosovo faced and agriculture sector could not avoid it.
Post conflict assistance during emergency phase in Kosovo was stipulated by donors’ flow and
their strategies and projects, which included improving and fostering agriculture and rural
development.
II.1. Vegetable and Fruit Production in Kosovo
The vegetable and fruit production sector has a good potential for Kosovo’s economic
development. There is an ample of land for production expansion and good technical
knowledge of production methods. However, in order to increase the agricultural production,
which results on having higher incomes and employment opportunities, farmers, associations,
groups of farmers and companies in the sector must become more vertically integrated.
Vegetable Sector
Traditionally, vegetable sector was the most standardized sector that ensured productivity,
exports, incomes and employment. Land being cultivated for the growing of vegetables shows a
trend of continuous increase, amounting on the average between 26,000 and 28,000 ha per
year. During 2006, vegetables were grown on approximately 22,000 ha of land. The main
vegetable production areas remained in the traditional agricultural gardens of Kosovo, in the
regions of Dukagjin and Anamorava.
Vegetables were cultivated and produced in small family economies, with the aim to fulfil basic
needs of their family members and their relatives and the remaining surplus was sold to the
nearest market. The vegetable sector in Kosovo is dominated by small private farms with an
average area of less than 2 ha. Based on its production structure, the supply of vegetables
originates mostly from fields (91%). In order to increase effectiveness and timeframe of
vegetable production and to exclude dependence from the effects of the weather, Kosovar
farmers are currently using green houses for vegetable cultivation. Compared to 2004, an
increase of 400% on greenhouse areas has been observed. Greenhouse areas used for
vegetable crops currently cover a total area of 201 ha. Taking into consideration the great
importance of vegetables in the local cuisine, Kosovo has a relatively high annual consumption
of vegetables with 146 kg per capita, with the total annual market demand being 365,000 tons.
Local production currently satisfies approximately 60% of this demand, while the supply for the
balance depends on imports (-143,000 tons per year).
6
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC Table 1: Production of vegetables Potatoes
Total local
production:
210,247
tons/anno
Average
yield:
30 tons/ha
Grown on:
Main areas:
6,604 ha
Vushtrri,
Lipjan,
Suhareka,
Klina
Green
onions
Dried
Onions
Cauliflower
64,632
tons/ann
o
41.3
tons/ha
3,020
tons/ann
o
31.53
tons/ha
2,284
tons/ann
o
16.78
tons/ha
29,682
tons/ann
o
14.51
tons/ha
55,671
tons/ann
o
35.08
tons/ha
19,582
tons/ann
o
37.33
tons/ha
109,547
tons/ann
o
24.61
tons/ha
1,563 ha
95.7 ha
136 ha
2,044 ha
1,638 ha
575 ha
4,449 ha
Rahovec
Rahovec
Deçan
Peja,
Deçan,
Rahovec
Podujeva,
Podujeva
Peja
Tomatoes Cucumbers
Green
peppers
Cabbage
Rahovec,
Rahovec,
Peja,
Suhareka
Prizren
Source: Investment Promotion Agency of Kosovo – Agriculture and Processing Food Industry
Fruit Sector
Climate conditions create a good potential for horticultural production and cultivation. Modern
fruit production in Kosovo achieved its peak during the 1980s when 12,000 ha were used for
growing fruits. Compared to other fields of agriculture and based on the area used, pomology
remains a less important field covering just some 2% of the total agricultural land.
In 2006 fruits were grown over an area of 2,414 ha, with the majority of fields privately held. In
order to overcome the problems caused by the high fragmentation, private farmers have already
joined or are in the process of joining more and more in cooperatives, enabling a greater output
of products and maintaining consistently high quality.
Taking into consideration that the average annual fruit consumption in Kosovo is 20 kg per
person, Kosovo’s total market demand for fruit is estimated at 50,000 tons. Total local
production currently stands at 27,473 tons meaning that some 46 percent of the demand is
being covered by fruit imports.
Apart from household consumption, fruits are also an important input for the processing
industry. There are plenty of private farmers that grow and use fruits solely for the production of
“spirits” for which Kosovo is well known. Besides this there is a wide variety of wild fruits which
are grown in Kosovo and that are especially suitable for beverages (tea) as well as for medical
purposes.
Table 2: Production of Fruits Total local
production:
Total amount of
trees in
production age:
Average yield
Pears
Apples
Sour Cherries
Plums
Watermelons
Melons
14,977
tons/anno
61,300
tons/anno
3,463
tons/anno
25,017
tons/anno
41,432
tons/anno
11,947
tons/anno
493,000
1,374,599
257,737
950,957
13 kg/tree
26 kg/tree
30.53 kg/tree
1,357 ha
23.25
tons/ha
30 kg/tree 45 kg/tree
Grown on:
141 ha
608 ha
194 ha
470 ha
1,357 ha
514 ha
Main areas:
Peja,
Deçan,
Lipjan.
Shtimje
Peja,
Klina,
Istog.
Gjilan,
Gjakova, Istog.
Gjilan,
Klina.
Gjakova,
Kamenice,
Rahovec,
Prizren
Rahovec,
Suhareka
Prizren.
Source: Investment Promotion Agency of Kosovo – Agriculture and Processing Food Industry
7
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC Table 3: Import of Fruits per Quantity and Value Country
1. Macedonia
Quantity imported (kg)
2009
41,438,618
Country
1. Turkey
Value imported (€)
2009
9,040,829
2. Turkey
17,508,905
2. Macedonia
8,614,225
3. Greece
9,753,853
3. Greece
4,462,212
4. Albania
7,470,243
4. Albania
1,189,956
5. Serbia
3,667,017
5. Serbia
998,700
Source: Data from Kosovo Customs
III. ANALYSIS OF MARKETS IN KOSOVO
Situation in Kosovo, regarding vegetable markets is different from European countries. For
Kosovo it is considered apposite that only by managing to export in the region and abroad and
by having a controlled import during the season of production in the country the burden of
farmers and internal markets can be released.
According to different analysis that are conducted by local experts, the main local vegetables
and fruits that have potential for exporting are: peppers, tomatoes, potatoes, onions and
cabbages, while strawberry has some potential from fruits.
Internal markets in Kosovo have different actors that are vertically connected with the “supply
chain” or differ according to their “market to the table” approaches.
Concerning the appearance and the way of working there are a variety of actors in the “market
scene”, which will be elaborated further in this report.
III.1. Market Retailers
Vegetable sector is dominated by market retailers who receive vegetable goods from small
farmers and wholesalers and ultimately sell it to the final consumer. Their focus is to provide
multiple sorts of products to the markets and to fulfil diverse consumers’ demands. They are
mostly concentrated at the city suburbs and centres. Retailers are considered:
8
•
Supermarkets (new retail structures developed in Kosovo – copied from Western
Europe),
•
Retail shops - known in Kosovo as Mini-markets - which are offering different products
including fresh fruits and vegetables,
•
Green groceries - specialized shops selling fresh fruits and vegetables – but decreasing
rapidly in the recent years.
•
Restaurants – that provide not only various products for consumers, but also services for
preparing fresh meals.
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC III.2. Market Wholesalers
Market wholesalers are traders that sell goods to those that buy for resale up to the final
consumer. They are located in the big cities e.g. Prishtina, Prizren and Peja. They mostly deal
with wide range of goods. The wholesalers can be divided into two groups:
•
Those who deal only with imported fresh fruits and vegetables throughout the year – and
who tend to be those with the highest turnovers. They deal with a wide range of products
- mainly importing goods from Turkey and Greece often going themselves by trucks and
transport a range of products. Some of them have a storage facility but very often use
trucks with cooling facilities for storing.
•
Those who deal with imported goods during the off-season and locally-produced goods
that are available later in the season and who tend to be those with the lower turnover.
The local products are often bought directly at the production areas or from farmers and
are transported to the larger cities e.g. Prishtina, Prizren, and subsequently sold to the
retailers. In some cases farmers deliver products directly to the wholesaler. The majority
of small wholesalers do not have storage facilities, but mainly sell products directly from
their trucks. Wholesalers normally operate with immediate cash payment – but some
offer some form of credit – e.g. “payment on the next delivery”.
Illustration 1:
III.3. Market Information System
In order to strengthen the quality information regarding vegetable products and to ensure
availability of current data that lead to effective market characteristics i.e. how the distribution
channels work for wholesalers, market retailers, farmers; development of local public policies
etc., the project “Marketing Support” initiated the creation and establishment of the Market
Information System. In partnership with the Ministry of Agriculture and Rural Development,
9
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC Ministry of Trade and Industry, Kosovar Agency for Statistics, Market Information System (MIS)
was created in 2006 and 2007 and made first qualitative and quantitative data gatherings
regarding market tendencies and their fluctuations in Kosovo and the region. As a result,
agribusiness community and Kosovar institutions can compare prices regarding fruit and
vegetable sector with other regional countries like Albania, Croatia, Slovenia, Macedonia and
Serbia.
From February 2006 the MIS-M provides weekly market price information within seven regions
of Kosovo: Gjilan, Gjakova, Mitrovica, Peja, Ferizaj, Prizren and Prishtina.
Market wholesale and retail price information is collected for more than 230 fruit, vegetable,
agricultural mechanism, animals and livestock products. The minimum, average and maximum
prices are collected for each product. In addition to the information being display every
Monday and Tuesday on the organization’s web site, information is also disseminated through
local media and the web site www.food-ks.org. Prices are in Euro and for each product you
have minimal and maximal price. Trends regarding ups and downs compared to previous
weeks, prices per kilogram, units, etc. are displayed as well.
Table 4: Market Wholesale and Retail Price Information
ALL REGIONS, ALL CATEGORIES, WEEK 39 (26.09.2011-02.10.2011)
Product
Retail
PR
PZ
PE
GJ
Wholesale
GL
MI
FE
PR
PZ
PE
GJ
GL
MI
FE
Vegetables
Min
0.18
0.15
0.20
0.25
0.20
0.25
0.20
0.13
0.12
0.17
0.20
0.18
0.20
0.17
Avg
0.19
0.17
0.23
0.28
0.23
0.28
0.25
0.14
0.12
0.17
0.22
0.19
0.21
0.18
Max
0.20
0.20
0.25
0.30
0.25
0.30
0.30
0.15
0.13
0.18
0.23
0.20
0.22
0.20
Min
0.40
0.35
0.50
0.50
0.50
0.50
0.60
0.30
0.27
0.40
0.40
0.40
0.40
0.50
Avg
0.45
0.38
0.60
0.60
0.55
0.55
0.62
0.35
0.29
0.45
0.45
0.43
0.43
0.53
Max
0.50
0.40
0.70
0.70
0.60
0.60
0.65
0.40
0.30
0.50
0.50
0.45
0.45
0.55
Min
Cucumber
Avg
(1 kg)
0.60
0.55
0.65
0.70
0.70
0.65
0.60
0.50
0.45
0.55
0.65
0.60
0.55
0.50
0.65
0.57
0.73
0.75
0.72
0.73
0.65
0.53
0.46
0.57
0.67
0.62
0.57
0.53
Max
0.70
0.60
0.80
0.80
0.75
0.80
0.70
0.55
0.47
0.60
0.68
0.65
0.60
0.55
Min
2.80
2.30
3.00
2.50
2.30
2.70
2.70
2.00
2.00
2.70
2.20
2.00
2.30
2.50
Avg
2.90
2.40
3.25
2.75
2.40
2.95
2.85
2.25
2.05
2.85
2.35
2.05
2.50
2.55
Max
3.00
2.50
3.50
3.00
2.50
3.20
3.00
2.50
2.10
3.00
2.50
2.10
2.70
2.60
Min
0.40
0.35
0.50
0.50
0.40
0.40
0.60
0.30
0.27
0.40
0.40
0.30
0.30
0.50
Avg
0.45
0.38
0.55
0.60
0.45
0.45
0.60
0.31
0.30
0.43
0.45
0.32
0.32
0.50
Max
0.50
0.40
0.60
0.70
0.50
0.50
0.60
0.32
0.32
0.45
0.50
0.35
0.35
0.50
Min
Onions (1
Avg
kg)
0.28
0.27
0.30
0.30
0.30
0.35
0.35
0.23
0.22
0.27
0.27
0.25
0.27
0.30
0.29
0.29
0.32
0.35
0.32
0.38
0.38
0.24
0.23
0.28
0.30
0.26
0.29
0.31
Max
0.30
0.30
0.35
0.40
0.33
0.40
0.40
0.25
0.24
0.28
0.32
0.26
0.30
0.32
Min
0.80
0.70
0.90
0.90
0.70
0.90
0.75
0.70
0.60
0.75
0.70
0.60
0.70
0.65
Avg
0.90
0.75
0.95
0.95
0.80
0.95
0.82
0.71
0.62
0.80
0.75
0.65
0.75
0.68
Max
1.00
0.80
1.00
1.00
0.90
1.00
0.90
0.72
0.65
0.85
0.80
0.70
0.80
0.70
Min
0.20
0.20
0.25
0.25
0.25
0.20
0.25
0.15
0.13
0.22
0.20
0.17
0.15
0.22
Avg
0.23
0.22
0.28
0.28
0.27
0.22
0.28
0.16
0.14
0.23
0.21
0.20
0.15
0.23
Cabbage
(1 kg)
Carrots
(1 kg)
Garlic (1
kg)
Leeks (1
kg)
Peppers
(1 kg)
Potato (1
kg)
10
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC Tomato
(1 kg)
White
beans (1
kg)
Melons (1
kg)
Max
0.25
0.23
0.30
0.30
0.28
0.23
0.30
0.17
0.15
0.25
0.22
0.22
0.16
0.25
Min
0.40
0.35
0.40
0.40
0.35
0.40
0.50
0.23
0.20
0.25
0.25
0.30
0.25
0.35
Avg
0.45
0.38
0.45
0.45
0.42
0.45
0.50
0.24
0.22
0.30
0.28
0.35
0.30
0.38
Max
0.50
0.40
0.50
0.50
0.50
0.50
0.50
0.25
0.23
0.35
0.30
0.40
0.35
0.40
Min
1.80
1.50
1.70
2.00
1.50
1.90
1.50
1.50
1.30
1.50
1.70
1.30
1.40
1.40
Avg
1.90
1.65
1.85
2.00
1.65
1.95
1.75
1.60
1.35
1.60
1.70
1.40
1.45
1.50
Max
2.00
1.80
2.00
2.00
1.80
2.00
2.00
1.70
1.40
1.70
1.70
1.50
1.50
1.60
Min
0.70
0.50
0.70
0.65
0.80
0.60
0.65
0.60
0.45
0.65
0.60
0.60
0.50
0.50
Avg
0.85
0.55
0.75
0.73
0.85
0.70
0.68
0.65
0.47
0.68
0.65
0.65
0.60
0.55
III.4. Vegetable and Fruit Sector - Kosovo and Surrounding Countries
Strategy Plan for Agriculture 2007 – 2013, stipulates significant role of development for
vegetable and fruit sector in Kosovo, as a sector that can generate employment, increase
export and retain import on proper grades. But in order for this sector to be competitive and to
escape from clichés of natural advantages such as lower cost of production, climatic conditions,
traditionalism in producing a special sort of product, in the region and later in the EU, it needs to
establish advantages that are related to tariff and non tariff barriers, reciprocity measures and
other protection mechanism. Regarding Kosovo’s position towards regional surrounding
countries, we were concentrated in some analysis that can compare Kosovo exports with
Montenegro, Albania, Serbia and Macedonia.
Kosovo and Montenegro
After the 1999 conflict, Kosovo’s openness to the neighbouring markets began with
Montenegro. Overall import in 2008 from Kosovo to Montenegro was 136.000 Euros in
vegetable sector. Due to the bad infrastructure and a number of non tariff barriers, sometimes
exporting became more difficult in this area. But even with these circumstances, during the
summer, Montenegro coast becomes an attractive place for tourists, and consequently
attractive for fresh vegetable and fruit exports. There are two wholesales markets in Montenegro
the biggest one is in Podgorica and supplies Ulcinj market with fresh products.
Table 5: Export costs of Kosovo – Montenegro Costs to export
Amount
Costs on the Kosovo part
100 - 150 Euros
Transport costs & other
costs31 (by truck)
500 Euros
VAT
Between 200 – 300 Euros per truck
(17% of the declared purchased
value – sometimes reference prices are
indicated)
Source of information
Kosovo institutions +
other
cost
Traders and farmertraders (exporting to
Montenegro)
Phyto-sanitary inspector
Traders
According to non tariff barriers that Montenegro applied for Kosovo, every truck entering from
Kosovo with vegetable products, has to go through laboratory analysis. These laboratory
analyses are of two types i.) Pesticide residue and ii) Radioactivity tests. Sometimes these
procedures can be overloaded and time consuming taking often about 48 hours.
11
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC Table 6: Export of fresh fruit to Montenegro per quantity and value Year 2008
Exports (t)
Tomatoes
Amount (€)
310
26,700
Pepper
564
47,500
Onion
495
38,000
Cabbage
333
17,000
Source: HPK “Import – Export of fresh fruits and vegetables 2008”
Within new trends that comprehend the region, Montenegro and Kosovo still remain standard
partners that are affiliated to the same habits and tradition regarding agriculture production. As
a result of this cooperation Montenegro will continue to play the role of a good and beneficial
partner for both countries.
Kosovo and Albania
In the past, both countries suffered from ideological and political barriers and this discourse was
present in economic cooperation as well. After the conflict in 1999, the border with Albania
became more liberalized and the volume and substance of trading goods higher. In this sense
vegetable and fruit sector became more engaged and cooperative. Albania presently is the
main trading partner in vegetable sector. The tendency is to foster and improve reciprocal trade
between two countries, taking into consideration the improved infrastructure especially by
building of the “National Highway” which currently has a very crucial economically role in the
development of the two countries.
Table 7: Export costs to Albania
Costs to export
Amount
Costs on the Kosovo part
100-200 Euros
Transport costs (by truck) 300 Euros52
Customs fee
10 Euros per truck
VAT
20% of the declared purchased
value – sometimes reference
prices are indicated
Source of information
Kosovo institutions
Traders (exporting to Albania)
Phyto-sanitary inspector53
Kukës
Traders
Horticultural Promotion in Kosovo (HPK)
Almost all the wholesale markets are concentrated in Tirana, where 60% of the fruit and
vegetable products are traded and imported. Tirana market supplies approximately for half a
million inhabitants and this could be the most important trading space for Kosovo products.
Another important market is in Fier market, where about 40% of the fruits and vegetables are
imported. This is a market oriented mostly towards imports from Greece, Italy and FYR
Macedonia. Quantities sold in the Fier market are about 100 thousand tonnes per year.
Kosovo imports there are mainly with potatoes, onions and peppers. In the Lushnja market
about 80% of the products are locally produced, and it is one of the main markets from which
other local markets like Durrës and Tirana are supplied, whereas exports to FYR Macedonia are
realised also. Shkodra and Korça markets are recent local production markets which also
12
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC supply other local markets during certain months of the year. However, these markets sell also
a considerable quantity of imported products.
There are following commodities that have preferences to penetrate into Albanian market. But
tendencies of some commodities can vary; most required products are presented below:
•
Peppers – according to exporting documents of HPK for the year 2008, show that 103 t
of peppers are exported to Albania.
•
Tomatoes – Albania has a good opportunity and favourable climate conditions to
produce and deliver tomatoes “throughout the year”. Almost all of Albanian tomato
export goes to Kosovo (610 tonnes). On other hand, Kosovo exports 60 tonnes to
Albania valued for 21,000 Euros.
•
Cabbage - Albania exports to Kosovo about 740 tones. An estimation shows that
Kosovo is exporting almost the same quantity but in the different season.
•
Onions - In 2008 Kosovo exported an almost insignificant 221 t of onions to Albania,
valued at 23,000 Euros.
As two countries that signed the CEFTA agreement, Albania and Kosovo have fully agreed to
liberate the trade with no tariffs for vegetable and fruit products that are traded between the two
countries. So far there is no evidence of any tariff or non-tariff barriers applied by Albania on
Kosovo horticultural products. It should be mentioned that in 2008 the artificial increase of
reference prices from the Albanian side mainly on potatoes became an obstacle for free and
open trade between the two countries, as Albania increased the VAT amount to be paid for
imports from Kosovo.
Kosovo and Serbia
The fragile political situation, the reflection that Kosovo is still part of Serbia and many other
controversial perceptions between the two countries, influenced the economical situation as
well. Regular documents issued by Kosovar authorities are not recognized from Serbia,
therefore if traders from Kosovo want to export their products to Serbia they need to go to
Ranillug (recently established municipality by Ahtisari’s Plan), where they can receive official
documents from an office there that issues documents for Serbian authorities. Moreover,
Kosovar producers and exporters do not pay customs, because Serbian authorities consider
Kosovo as their part. Border points are considered as administration points for Serbia while for
Kosovo they are regular border points. There are certain amount of goods registered at the
Kosovo border and certain amount going through illegal channels.
Table 8: Export costs for Kosovo – Serbia Costs to export
Amount (€)
Source of information
Costs on the Kosovo part
100 – 200
Kosovo institutions
Transport costs (by truck) dependent on location
200 – 400
Traders (exporting to Serbia)
The main wholesale market in Serbia is in Belgrade and there are smaller wholesale markets in
the production regions and bigger cities in the country. A few consultants visited the two
wholesale markets, one in Belgrade and the other one in the main pepper production region in
Leskovac. An overview of the visit will be described below:
13
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC Belgrade wholesale market is the main market for more than two million people living in
Belgrade and many other parts of Serbia. About 20 years ago main traders in the market were
Albanians from Kosovo. Belgrade wholesale market is dominated by local producers mainly
selling potatoes, tomatoes, pepper, cabbage, garlic, onion, etc. and fruits like apples, grape
(imported) and watermelon. During pickling season there is a Kosovo trader supplying market
with two kind of pepper Somborka and Redpepper. The quality is very good but there is lack of
regular supply with required quantities. However, the supply quantities seemed lowerer than for
Skopje and even for Prishtina wholesale market.
The market in Leskovac is very well organized and is used to sell wholesale quantities to
bigger traders buying from Nish, Belgrade and other bigger cities in Serbia. The main products
present in the market are from this region known for pepper production (Red pepper and
Babura). The majority of products are local, quality is similar to Kosovo and traders in this
market acknowledge that peppers produced in Kosovo are of the high and specific quality.
During the visit, quantities of pepper and other products were low and presentation of goods
was similar with Kosovo products.
The trading between Kosovo and Serbia is continuously happening even though the political
relations between the two countries are tense. The infrastructure connecting Kosovo to Serbia
is present, relationship from previous times exists, and there is knowledge of tradition and
consumer preference of Kosovo products, this creates an opportunity for Kosovo traders. On
the other hand there is some time needed to regain trust between traders of the two countries in
this sector.
Kosovo should utilize indirect routes to penetrate to new markets – like Russia through
intermediaries – using Serbia processing industry. Export from Kosovo to Serbia is concentrated
in vegetables and should continue mainly with:
Peppers – like Somborka and for this purpose Kurtovska kapija can fulfil a specific demand for
Serbian processing companies exporting to EU and Russia and supply Serbia during pickling
season that is still very important for Serbian consumers.
Kosovo and Macedonia
Kosovo has for a long time been a reliable market for fruits and vegetables from FYR
Macedonia. At Kosovo - FYR Macedonia border export statistics show only 50 instances of
export from Kosovo to FYR Macedonia, while more than 6,142 instances of export from FYR
Macedonia to Kosovo. This means the ratio of import to export for Kosovo is more than 100:1.
Unfortunately for Kosovo the trend of this trade is increasing, with very little reciprocal trade of
fruits and vegetables from Kosovo to FYR Macedonia. In 2007, 16.500 t of vegetables (out of
the FYR Macedonia total export of vegetables of 182,725 t) and 22,950 t of fruits were imported
to Kosovo from FYR Macedonia.
The main wholesale markets in FYR Macedonia are in Skopje and Strumica. Prices of fruits
and vegetables are mainly determined by the wholesalers in Strumica, and often by Skopje
market as well. Both of these main markets are to a large extent export oriented. Skopje’s
wholesale market seems to be one of the biggest markets in the Balkans, and also considering
that FYR Macedonia is an important fruit and vegetable producing country. However, most of
the prices of this market are dictated by the other market of Strumica closer to the production
region.
14
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC In 2007, according to official Customs data, Kosovo imported about 2,500 tonnes of peppers
from FYR Macedonia, while in 2008 Kosovo exported 10 t. Recently is evidenced an increasing
interest for more quantities of peppers to be imported from Kosovo especially by processing
companies like “Bonum” and a few others.
About 13,000 tonnes of onions are exported each year from FYR Macedonia to the Balkan
countries, and this fact makes this country one of the major suppliers in the region by 56 % of
the onions imported.
According to the national agriculture and rural development strategy 2007-13, undoubtedly FYR
Macedonia is going to continue to be one of the most important exporting countries of fruits and
vegetables in the Balkans, by trying to maintain present markets in former Yugoslav republics,
the Balkan region as well as expanding markets on Eastern European countries and other EU
countries. Some of the tendencies of FYR Macedonia are the introduction of standards in fruit
and vegetable production such as Global GAP and to a lesser extent organic production for
niche markets in EU. The government of FYR Macedonia intends to further support the
introduction of systems for certification, preparing incentive systems to stimulate export, while
Kosovo has not established any tariff-rate quotas for imports from FYR Macedonia. Considering
the huge imbalance in trade between the two countries this situation is not very healthy for
Kosovo. Recently, an initiative started between governments of Kosovo and FYR Macedonia on
improving reciprocity in the trade of fresh fruits and vegetables. However, such an initiative is
not significant. The government of Kosovo should find ways to lessen this imbalance and allow
import of qualitative products only, through specific regulations or non-tariff barriers.
Table 8: Export Costs of Kosovo – FYR Macedonia Costs to export
Costs on the Kosovo part
Transport costs (by
truck)
VAT
Amount (€)
Source of information
Kosovo institutions
Traders (importing from
100
FYR Macedonia)
18 % of the declared purchased Guide for Inter-border Trade
value and range value
(prepared by SIDA in Macedonia)
100-200
III.5. Case Studies
# 1: “Agrocelina” Collection Center
The privately owned Collection Center “Agrocelina” from Xerxe, established in 2009, operates
across the Anadrini region. It provides agronomy services, input supply and collection and
marketing services. Agrocelina collects: peppers, cucumbers, tomato, watermelon, salad,
cabbages, chilli peppers, fruits and grapes. These traditional crops from Kosovo are used for
fresh, pickling and processing (pepper/ajvar);
Varieties and production costs provide a competitive
advantage (export potential). In 2009, Agrocelina collected
approximately 300 tonnes of peppers on behalf of
“Kelmendi Gmbh”, who exported these to Germany. Also,
Agrocelina has good relationship with more than 450
farmers from Anadrini region, 5 local vegetable
processors, 10 Hypermarkets in Kosovo, 5 wholesale
markets and 25 retailers.
Photo 1. Collection of peppers­
fafaroni 15
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC Production – 50,000 tones in Anadrini region (South Kosovo);
Large domestic market (> 80,000 tones); the largest horticulture export: 600 tones in 2009,
1,951 tones in 2010 and more than 2.500 tones in 2011.
Photo 2 Export of vegetables and fruits Market Demand – 2010: Early in 2010, Agrocelina secured
contracts with two companies: “Etlinger” (up to 1000 MT of
mixed vegetables) and “Kelmendi” (1000 MT of mainly
peppers). Agrocelina collects the vegetables and coordinates
export and transport. Traders pay producers directly, by which
Agrocelina receives a service fee per kilogram of the collected
vegetables. Agrocelina has now signed further agreements
with “Biopak” (500 MT) and “Ask Foods” (300 MT) to provide vegetables for processing. A
satellite Collection Centre has been established in the nearby village of Dejn to improve the
efficiency on collecting the products from small scale farmers.
Traders and processors in Kosovo contracted by Agrocelina – Local company “V-Kelmendi” Peja: Exporter for north Europe (1,500 tones); Local vegetable processors “Etlinger” - Shtime:
Vegetable processing and export to Austria (700 tones); Local vegetable processor “Biopak” Rahovec: Vegetable processing (400 tones); Local vegetable processor “Ask-Foods” - Gjilan:
Vegetable processing (400 tones).
The Anadrini irrigation region is the largest area for
production of vegetables in Kosovo, with up to 5,000
hectares of irrigation. More than 30,000 tonnes (MT) of
peppers are produced in the area. Other vegetables grown
in the district include cabbages, tomatoes, onions and
cucumbers.
Photo 3 Local transportation to the markets Table 9: Collection and export of vegetable products by Agrocelina ­2010 No:
1
Export of products
Company name
Etlinger
Collection of
vegetables/ton
261
Type of product
Pepperoni
2
Etlinger
100
3
Etlinger
53
Tomato pepper
Cucumber
4
Etlinger
33
Sprouts
5
Etlinger
156
Pepper Kurtovska
6
V-Kelmendi
580
Pepper Somborka
7
V-Kelmendi
89
Pepper Kortovska
8
V-Kelmendi
13
Tomatoes
9
V-Kelmendi
6
Grapes
10
V-Kelmendi
400
Sprouts
11
ASK-FOOD
170
Pepper Kortovska
12
BIOPAK
90
Pepper Kortovska
Total:
Source: Agrocelina
16
1951 tones
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC # 2: “Pestova” company
“Pestova” is a fresh potato producer and processor. The company was founded in 1991 and is
primarily engaged in cultivating and producing potatoes. Taking market trends into
consideration, the company later engaged in the production of crisps as fine potato frozen
products. Its main office is in Prishtina while the business activities take place in the region of
Pestova, Vushtrri. Assets of the Pestova Company include office premises in Prishtina, a 780
m2 warehouse located in Pestova, a potato processing factory in Pestova (area of 1500 m2) and
a refrigerator with a capacity of 60 t.
Pestova’s products already reached the markets of the neighbouring countries and exports
reach almost all Balkan countries (Albania, Macedonia, Montenegro, Romania and Croatia).
The company supplies the local market with fresh potatoes under the trade name Pestova. The
processed potato products are sold under the trade name VIPA and include different types of
crisp sorts as well as frozen processed potato products. Pestova also represents a Dutch
supplier of potato seeds that can be used for fresh or processed market and is also a very
important supplier of seeds in the Kosovo market.
# 3: NGO “Krusha”
Photo 4: Processed products
for the market by Krusha Association of the widowed women “Krusha” from Rahovec
Municipality is known also as V.V.A “Krusha”. It is registered as
a non-profit and non-governmental organization in 1999.
With an endless commitment by the workers the organization
manages to sell the products with the following sorts and
quantities: pickle peppers 22.000 kg. (12 sorts); 9,000 kg ajvar
(0.27 kg pack); 2,000 kg. ajvar (2.70 kg pack).
So far almost all the products were sold during various fairtrades and other food events, which were organized by MAPRD, ABK and Economic Chamber,
etc. In addition their products are sold to various individual consumers in Krusha e Madhe and
to many kosovar trade centres like ALBI, Ben AF, Maxi, Interex,
Nertili, Liridon, etc. by whom NGO “Krusha” has managed to
sign preliminary contracts.
NGO “Krusha” has managed to expand to Kosovo markets and
it is currently beginning to organize exports to Albania.
Photo 5: Sales of Krusha’s products in food events organized by KDC #4: Farmers’ Association – “Përdrini”
The Farmer Association “Përdrini”, located in Krusha e Madhe, Rahovec was established in
2000. It mainly operates within the Rahovec and Prizren municipalities, which region is well
known for fruit and vegetable production. The general goals of Perdrini are:
17
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC •
Strengthening managerial capacities of the associations
•
Starting to implement modern greenhouses
•
Producing vegetables according to the market demand
•
Applying new marketing methods
•
Increasing the volume of qualitative extension services
and other services in the field of vegetables
•
Increasing the number of membership for 50%
Photo 6: Local market in
Krusha e Madhe The FA “Përdrini” has 87 regular members as well as about 150
associate members, who occasionally use its services.
FA “Përdrini” produces vegetables: peppers, cucumbers, tomato,
watermelon, salad, and cabbages.
Photo 7: Export of peppers to Montenegro Largest horticulture export: 7 tones in 2009 to Macedonia; and
more than 5 tones in 2010 to Macedonia, Montenegro and
Albania.
# 5: NGO “Freskia” from Gjakova - “Fruit processing in small packages”
“FRESKIA” is established in 2002 with the assistance of the „Intercooperation” project from
Switzerland. From 2002 up to 2005 it increased the surface for producing the strawberry,
raspberry and blackberry products. Since 2005 Freskia started also with cultivating the seedling
material for strawberry, raspberry and blackberry, becoming the only licensed enterprise from
the Ministry of Agriculture in Kosovo.
Freskia carries the import of the seedling matrix material from
known institutes (England, Switzerland and Italy), from which it
processes the sapling of the first generation and than offer to the
customers. The sapling seed produced by Freskia is continuously
observed by Phyto Sanitary Institute - Ministry of Agriculture in
Peja.
Taking into account the benefits and potentials in fruit processing,
Freskia has started with processing of fruits, mostly the berries
produced in own farms and producing the jams. In the meantime
Freskia gained a considerable experience in this field, using the know-how approach and the
assistance of experts from abroad by increasing
permanently the quality of its products.
Photo 8: Processed products for the market by Freskia Market - Freskia has been present in the market with the
processed products packed in 250 and 750 gram jars.
According to the market analysis, Freskia has observed
that the demand for small packs of 20, 30 and 50 grams of
their products which are mainly required for supplying
hospitals, kindergartens, primary schools, motels, hotels,
restaurants and hypermarkets.
This innovation on the local market is planned to be
18
Photo 9: Presentation of the Freskia
and Krusha, fruit products Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC launched by Freskia by promoting further the domestic processed production in Kosovo.
Freskia’s intention is to expand its current production, by expand the activities as well and
produce small packed jams in packaging units of 20, 30 and 50 grams. They are aiming to
reach their objectives by purchasing the proper technology, which will allow a better appearance
in design and packaging, according to the European standards.
Annual production – Jam: 1500 kg; Pickles: 7 ton; Peppers in milk-cream: 3 ton.
CONCLUSIONS •
Agriculture has a great potential for the economic development of Kosovo. More than
half of Kosovo’s surface is agricultural land, favourable climate conditions and
possibilities to generate employment/income for a large number of families. Traditionally
vegetable sector is more organized and developed compared to the fruit sector. Small
private entities managed by families dominate both sectors. Besides used for market
sale, vegetables and fruits are processed in ajvar, jam, spirits as well as beverages. The
most cultivated crops in Kosovo are peppers, tomato, onions and watermelon.
•
The agriculture potential for the economic development of Kosovo is not used
sufficiently. Local vegetable and fruit production do not cover the demand of the local
market, even though there are favourable conditions. Therefore, Kosovo imports over
60% of the vegetables and 40% of fruits from the Balkan countries. On other hand,
Kosovo has lower export on both vegetables and fruit products compared to these
countries. The crops that have potential for exporting are: peppers, tomatoes, potatoes,
onions, cabbage and strawberries.
•
Vegetables are mostly cultivated traditionally on the fields (more than 91%), that is
limited to one or two seasons. The production grown at greenhouses, although it is
constantly rising, still it presents only 9% of the whole production.
•
Vegetable sector is dominated by market retailers, who receive vegetable goods from
small farmers and wholesalers and finally sell it to the consumers. Market wholesalers
are dominant at the bigger cities. Five years ago three Kosovo institutions created the
Market Information System. This system provides qualitative and quantitative data
regarding market tendencies and the fluctuations in Kosovo and the region which
contributes to better organizing and efficient agricultural sector.
•
Kosovar farmers lack the willingness to organize themselves in cooperatives or other
joint ventures in order to be able to participate not only in the local market, but also in the
Balkans, EU or wider. In addition, there is no knowledge and capacity to fulfil high and
strict requirements of the EU market like the: variety, shape, grade, size and packaging
of the products.
•
Kosovo has a good advantage regarding the delivery time for all fresh wholesale market
in Europe (1 – 2 days).
19
Market Analysis on Locally Processed Vegetable Products KDC RECOMMENDATIONS •
Kosovo vegetable and fruit production needs to have a continuous presence to local and
regional markets. Simply by exporting to the region and by controlling import during the
season of production will help Kosovo to overcome the obstacle between farmers and
markets;
•
There is a need for more structured institutional intervention for the main local vegetable
and fruit production that have potential for exporting, like: pepper, tomato, potato, onions
and cabbage and strawberry from fruits;
•
Fostering and ensuring sustainability of the Market Information System in order to help
this system on becoming more efficient and effective on delivering data regarding price
fluctuations and their impact to internal and external markets in Kosovo and surrounding
countries;
•
Strengthening vertical integration of main supply and demand actors – starting from
farmers, groups of farmers, agricultural associations, market retailers and wholesalers to
the consumers as the final target;
•
Proper grading, sizing, and packaging of the products compatible to European
requirements.
•
Stimulating and expanding greenhouse surfaces, offering the products to the markets
throughout the year;
•
Improving exports with surrounding countries, not only at the summer seasons
(Montenegro), but through entire year. Decreasing the negative trade balance with FYR
Macedonia (in 2008 – 2,500t imports with 10 t. exports);
•
Improving tax barriers for potato export to Albania, and increasing export of tomato in
pre-summer season;
•
Awareness raising campaigns for consumers on buying to a greater extent domestic
vegetable and fruit products. Becoming a part of the message “It’s yours” “Është e jotja”
on a wider dimension…
References:
20
•
Investment and Promotion Agency of Kosovo – IPAK – Agriculture and Food Processing
Industry 2008
•
National Background Report on Agro – Food Research for Kosovo
•
HPK – Export Opportunities for Kosovo Horticulture Crops in the Region
•
Marketing Support Project - Ministry of Agriculture
•
Kosovo Agricultural Opportunities Strategy – Booz / Allen / Hamilton
•
www.food.ks-org
•
Statistical office of Kosova
•
Kosovo Customs’ Data
Projekt i financuar nga BE, menaxhuar nga Zyra Ndërlidhëse e
Komisionit Evropian
Projekti: ZINGJIRI PERIMOR – Zgjidhja e konkurencës për zingjirin e përpunimit të perimeve në Kosovën jug‐perëndimore ANALIZË E TREGUT PËR PRODUKTET E PËRPUNUARA PERIMORE NË VEND Implementuar nga:
Qendra Kosovare për Zhvillim‐ KDC C ENTER
Nëntor, 2011
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Për KDC:
Drejtor Ekzekutiv,
Destan Krasniqi
Për Projektin:
Shkodran Gaxherri,
Menaxher i Projektit,
Për Autorët:
Bujar Nura, Ekspert Vendor
Fatmir Bytyqi, Konsulent Regjional
Shtypshkronja:
ERPOPRINT
Ky publikim është prodhuar me ndihmën e Bashkimit Evropian. Përmbajtja e këtij publikimi
është përgjegjësi e vetme e Qendrës Kosovare për Zhvillim dhe në asnjë mënyrë nuk mundë të
merret për të pasqyruar pikëpamjet e Bashkimit Evropian
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC PËRMBAJTJA LISTA E SHKURTESAVE .....................................................................................................................................24 PËRMBLEDHJA E PËRGJITHSHME .................................................................................................................24
I HYRJE ....................................................................................................................................................................25 II. SEKTORI BUJQËSOR NË KOSOVË ..............................................................................................................25 II.1. Prodhimtaria e perimeve dhe pemëve në Kosovë .....................................................................26 Sektori i perimeve....................................................................................................................................................... 26 Sektori i pemëve ..........................................................................................................................................................27 III.1. Tregtarët me Pakicë.............................................................................................................................28 III.2. Tregtarët me Shumicë ........................................................................................................................29 III.3. Sistemi Informues mbi Tregun........................................................................................................30 III.4. Sektori i perimeve dhe pemëve – Kosova dhe shtetet rrethuese........................................31 III.5. Studime te rasteve ...............................................................................................................................36 KONKLUDIMET ....................................................................................................................................................40
REKOMANDIMET.................................................................................................................................................41 REFERENCAT.........................................................................................................................................................41 23
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC LISTA E SHKURTESAVE AF
Asociacioni i Fermerëve
KDC
Qendra Kosovare për Zhvillim
KE
Komisioni Evropian
BE
Bashkësia Evropiane
IRJ Maqedonia
Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë
CEFTA
Marrëveshja e Tregtisë së Lirë për Evropën Qëndrore (Central European
Free Trade Agreement)
MB
Mbretëria e Bashkuar
FOB
Freight on board
PHK
Mundësitë e Eksportit për të Mbjellat Hortikulturore Kosovare në Regjion
GDP
Prodhimi i Përgjithshëm Vendor (Gross Domestic Product)
SIT
Sistemi Informues mbi Tregun
YU
Jugosllavia (Yugoslavia)
PËRMBLEDHJA E PËRGJITHSHME Qëllimi i këtij raporti është të përpilojë një analizë të tregut për prodhimet perimore të
përpunuara në vend. Ky raport ka për qëllim të informojë Asociacionet e Fermerëve (AF) dhe
komunitetin e agrobiznesit për mundësitë apo kërcënimet e mundshme në lidhje me përpunimin
dhe prodhimin e perimeve në komunat e tyre përkatëse. Për më tepër, analiza e tregut ka për
qëllim të informojë ekspertët vendorë, komunitetet dhe palët tjera me interes në bujqësi për
mundësitë specifike në treg nga të cilat mund të ketë qasje zingjiri vendor i përpunimit të
perimeve. Gjithashtu, ky raport paraqet një pjesë dokumentit të Përmbledhjes së dorëzuar në
Komisionin Evropian të titulluar- “Rregullat jo tarifore të BE-së për prodhimet e perimeve dhe
pemëve të freskëta”.
Metodologjia e përdorur në këtë raport përfshin punë dhe analizë zyrtare nga të dhënat primare
dhe sekondare në dispozicion, duke përfshirë autoritetet qeveritare, entet statistikore, dhe
raportet e ndryshme; të pasuruara me raste të studiuara, hulumtime, intervista dhe diskutime
gjysëm të strukturuara të zhvilluara me pjesmarrës të ndryshëm me interes. Ka të dhëna të
bollshme kualitative dhe kuantitative të cilat e mbulojnë këtë segment, të cilat e orientojnë këtë
raport drejt përqëndrimit në ambientin e brendshëm dhe të jashtëm të prodhimtarisë së
perimeve dhe pemëve si dhe në tregtimin e tyre.
24
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC I. HYRJE Sektori bujqësor mbetet ende një sektor i rendësishëm për zhvillimin ekonomik në Kosovë. Ky
sektor ka një potencial të fuqishëm për të siguruar punësim, të ulë varfërinë dhe zhvillim të
qëndrueshëm ekonomik vendor.
Kosova ka bazë të mirë për zhvillimin e sektorit të perimeve dhe pemëve. Ky segment është i
pasuruar me shumë mundësi duke filluar nga klima dhe burimet natyrore, deri tek prodhimi me
kosto dhe të ardhura të ulëta krahasuar me regjion. Gjithashtu, prezenca e tyre dhe mundësitë
eksportuese në regjion dhe në shtetet e reja anëtare të Bashkësisë Evropiane (BE), përbrenda
regjimit liberal të tregut dhe marrëveshjes së CEFTA-s, me produkte që i përshtaten trendit
shëndetësor, pëlqyeshmërisë, organikes dhe qëndrueshmërisë në zhvillimite e tanishme të
tregut. Por, megjithatë, pranueshmëria efektive në treg mund të arrihet me ngritje të vetdijes
dhe informimit të prodhuesve në lidhje me kërkesat për varietete, forma, shkallë, madhësi dhe
paketim të produkteve që janë në pajtueshmëri me kërkesat e BE-së në mënyrë që të sigurojnë
depërtim në tregjet e tilla. Në mënyrë që ky “zingjir” të jetë funksional ne i shtojmë edhe sistemin
informues të tregut që të mund të plotësojmë tërë pamjen e finalizimit të produkteve të
perimeve/ pemëve gjer tek tregjet e synuara.
Ky raport paraqet një përmbledhje të analizës së tregut për perime dhe pemë brenda tregut të
Kosovës gjithashtu duke e krahasuar me shtetet që e rrethojnë, duke përmendur përparësitë
dhe mospërparësitë e eksportit dhe importit, barrierat tarifore dhe jotarifore, kostot e transportit
që dalin për të transportuar në këto vende, etj. Në përgjithsi, Kosova ende mbetet importues i
rregullt i këtyre produkteve, të cilat renditen më mirë ndaj prodhimeve vendore.
II. SEKTORI BUJQËSOR NË KOSOVË Bujqësia ende mbetet një element jetësor dhe relevant në zhvillimin ekonomik kosovar si një
sektor që siguron punësim të vazhdueshëm dhe mirqenje të shumë familjeve në Kosovë në
shoqërinë e pas-luftës. Kosova është e pasur mjaft me tokë bujqësore. Prej një sipërfaqe totale
prej 1.1 milion ha. përafërsisht 588,000 ha. apo 53% është tokë punuese. Aktualisht diku rreth
260,000 ha. po përdoren si tokë bujqësore. Përmirësimi i bujqësisë ka qenë mjaft i shpejtë duke
marrë parasysh burimet e pakta të alokuara për bujqësi. Në 2002 buxheti efektiv për bujqësi
ishte vetëm 0.6% e shpenzimeve të përgjithshme publike. Gjatë viteve buxheti i alokuar për
bujqësi u rrit: për 41.2% nga 2005 në 2006; për 20% nga 2006 në 2007; dhe nga 35.2% nga
2007 në 2008. Megjithatë, ky alokim substancial i burimeve buxhetore për të përkrahur
iniciativat bujqësore nuk ishte në pajtueshmëri me sktrukturën e popullatës, pjesmarrjen në
GDP, punësimin, zbutjen e varfërisë, etj. Aktualisht, sektori i bujqësisë kontribuon 18% për
GDP-në dhe është burimi kryesor i të ardhurave për shumicën e popullatës.
Gjatë viteve të 80-ta drejtimet strategjike të Kosovës ishin në pajtueshmëri me objektivat e
Federatës –YU për industrializim të shpejtë të regjioneve të pazhvilluara. Më 1989, me
zhvillimin e aktiviteteve tjera ekonomike, veqanërisht minierave dhe tekstileve, vetëm 26% e
popullatës ishte e zënë me bujqësi. Por Administrimi serb në të 90-tat e mori tërë kontrollin e të
25
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC gjitha institucioneve politike, ekonomike dhe kulturore të Kosovës, duke përjashtuar shumicën
shqiptare nga vendimmarrja. Prandaj, migrimi drejt shteteve perëndimore të BE-së dhe puna
bujqësore u bënë si “katalizator” në absorbimin e fuqisë punëtore e cila mbeti pa punë e
nxjerrur nga ndërmarrjet shtetërore. Në këtë diskurs, edhepse bujqësia u konsiderua si sektor
strategjik në Kosovë, shkaktoi që produktiviteti të jetë më i vogël në krahasim me regjionet tjera
të ish shteteve të YU dhe shteteve Evropiane.
Gjatë luftës më 1999, sektori bujqësor pësoi dëme të konsiderueshme ku popullata rurale ishte
e detyruar ti lëshoi vatrat e tyre së bashku me makinerinë dhe kafshët. Kjo ishte një pjesë e
shkatërrimit të përgjithshëm që pësoi Kosova dhe sektori bujqësor nuk mundi ti shmangej.
Ndihmesa e pasluftës në Kosovë dhe faza emergjente ishte e theksuar me vërshim të
donatorëve me strategjitë dhe projektet e tyre, që këtu përfshihet edhe përmirësimi dhe forcimi i
bujqësisë dhe zhvillimi rural.
II.1. Prodhimtaria e perimeve dhe pemëve në Kosovë
Sektori i prodhimeve perimore dhe pemtarisë ka potencial të mirë për zhvillimin ekonomik të
Kosovës. Ka tokë të mjaftueshme për zgjerim të prodhimit dhe njohuri të mira teknike të
metodave të prodhimit. Megjithatë, në mënyrë që të rritet prodhimtaria bujqësore, që do të
rezultonte mundësi punësimi dhe të ardhura më të larta, fermerët, asociacionet, grupet e
fermerëve dhe kompanitë në sektor duhet të integrohen më shumë në mënyrë vertikale.
Sektori i perimeve
Tradicionalisht, sektori i perimeve ishte sektori më i standardizuar i cili siguronte porduktivitet,
eksporte, të ardhura dhe punësim. Toka që kultivohet për rritjen e perimeve po tregon një trend
të rritjes së vazhdueshme, duke grumbulluar në mestare prej 22,000 ha. dhe 28,000 ha. për vit.
Gjatë vitit 2006, perimet po kultivoheshin në përafërsisht 22,000 ha. tokë. Hapsirat kryesore të
kultivimit të perimeve mbeten në kopshtet tradicionale bujqësore të Kosovës, në regjionet e
Dukagjinit dhe Anamoravës.
Perimet u kultivuan dhe prodhuan në ekonomitë e vogla familjare, që kishin për qëllim
plotësimin e nevojave themelore të antarëve të familjeve të tyre dhe të afërmve dhe mbetja
shtesë shitej në tregun më të afërt. Sektori i perimeve në Kosovë dominohet nga fermat e vogla
private me sipërfaqe mesatare me më pak se 2 ha. Bazuar në strukturën e tij prodhuese,
furnizimi me perime vjen më së shumti nga fusha (91%). Në mënyrë që të rritet efektshmëria
dhe periudha kohore e prodhimit të perimeve, duke hequr varësinë nga efektet e motit, farmerët
kosovarë po përdorin serrat për kultivimin e perimeve. Në krahasim me vitin 2004, është
vërejtur rritje për 400% e sipërfaqeve të serrave të mbuluara. Sipërfaqet e serrave të mbuluara
të cilat përdoren për kultivimin e perimeve aktualisht mbulojnë sipërfaqen totale prej 201ha.
Duke pasur parasysh rëndësinë e madhe të perimeve në kuzhinat vendore, Kosova ka konsum
vjetor relativisht të lartë të perimeve me 146 kg. për kokë banori dhe me kërkesë totale vjetore
tregu afro 365,000 ton. Prodhimi vendor aktualisht plotëson rreth 60% të kërkesave të tij, gjersa
furnizimi për të arritur balansin varet nga importet (-143,000 ton për vit).
26
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Tabela 1: Prodhimtaria e perimeve Prodhimi
total
vendor:
Prurjet
mesatare:
Të rritura
në:
Rajonet
kryesore:
Patate
Lakër
Lule
lakër
Presh
Qepë
Domate
Tranguj
Speca të
gjelbërt
210,247
ton/vit
64,632
ton/vit
3,020
ton/vit
2,284
ton/vit
29,682
ton/vit
55,671
ton/vit
19,582
ton/vit
109,547
ton/vit
30 ton/ha
41.3
ton/ha
31.53
ton/ha
16.78
ton/ha
14.51
ton/ha
35.08
ton/ha
37.33
ton/ha
24.61
ton/ha
6,604 ha
1,563 ha
95.7 ha
136 ha
2,044 ha
1,638 ha
575 ha
4,449 ha
Rahovec
Rahovec
Deçan
Peja,
Deçan,
Rahovec
Vushtrri,
Lipjan, Podujeva,
Podujeva
Peja
Suhareka
, Klina
Rahovec,
Rahovec,
Peja,
Suhareka
Prizren
Burimi: Agjensioni Kosovar i Promovimit të Investimeve– Indrustria e Bujqësisë dhe Përpunimit të Ushqimit
Sektori i pemëve
Kushtet klimatike krijojnë një potencial të mirë për kultivimin dhe prodhimin hortikulturor.
Prodhimtaria moderne e pemëve në Kosovë e arriti majën gjatë viteve 1980-ta kur 12,000 ha. u
përdorën për rritjen e pemëve. Krahasuar me fushat tjera bujqësore dhe me sipërfaqet e
përdorura, pemtaria mbetet fushë më pak e rëndësishme duke mbuluar vetëm 2% të sipërfaqes
totale bujqësore.
Në 2006 pemët u kultivuan në një sipërfaqe prej 2,414 ha. ku fushat më të mëdha ishin me
pronësi private. Në mënyrë që të tejkalohen problemet e shkaktuara nga fragmentarizimi i
madh, fermerët privat tani më kanë filluar të bashkohen apo janë në proces të bashkimit të sa
më shumë kooperativave, duke mundësuar normë më të madhe të prodhimit dhe duke mbajtur
kualitet të lartë më të qëndrueshëm.
Duke marrur parasysh që konsumi vjetor mesatar i pemëve në Kosovë është 20 kg. për person,
kërkesa totale e tregut për pemë në Kosovë vlerësohet në 50,000 ton. Prodhimi vendor total
aktualisht arrin 27,473 ton që do të thotë diku rreth 46 % e kërkesave po mbulohet nga
importimi i pemëve.
Përveq konsumit shtëpiak, pemët janë kërkesë e rendësishme për industrinë e përpunimit. Ka
shumë fermerë privatë të cilët rrisin dhe përdorin pemët vetëm për prodhimin “në frymën” për të
cilën Kosova është mjaft e njohur. Përveq kësaj ekziston një variet i madh i frutave të egra që
rriten në Kosovë dhe të cilat janë mjaft të përshtatshme për pije (çaj) si dhe për qëllime
mjeksore.
Tabela 2: Prodhimtaria e pemëve Prodhimi total
vendor:
Numri total i
trupave të
pemëve në
fazën e
prodhimit:
Prurjet
mesatare:
Të rritura në:
Dardha
Molla
Qershi
Kumbulla
Shalqi
Pjepër
14,977
ton/vit
61,300
ton/vit
3,463 ton/vit
25,017
ton/vit
41,432 ton/vit
11,947
ton/vit
493,000
1,374,599
257,737
950,957
13 kg/trup
26 kg/trup
30.53 kg/trup
1,357 ha
23.25
ton/ha
194 ha
470 ha
1,357 ha
514 ha
30 kg/trup 45 kg/trup
141 ha
608 ha
27
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Rajonet
kryesore:
Peja,
Deçan,
Lipjan.
Shtimje
Peja,
Klina,
Istog.
Gjilan,
Gjakova, Istog.
Gjilan,
Klina.
Gjakova,
Kamenice,
Rahovec,
Prizren
Rahovec,
Suhareka
Prizren.
Burimi: Agjensioni Kosovar i Promovimit të Investimeve– Indrustria e Bujqësisë dhe Përpunimit të Ushqimit
Tabela 3: Importi i pemëve për sasi dhe vlerë Vendi
1. Maqedonia
Sasia e importuar (kg)
2009
41,438,618
2. Turqia
17,508,905
3. Greqia
4. Shqipëria
5. Serbia
Vendi
1. Turqia
Vlera e importuar (€)
2009
9,040,829
2. Maqedonia
8,614,225
9,753,853
3. Greqia
4,462,212
7,470,243
4. Shqipëria
1,189,956
3,667,017
5. Serbia
998,700
Burimi: Të dhëna nga Dogana e Kosovës
III. ANALIZA E TREGJEVE NË KOSOVË
Situata e tregjeve të perimeve në Kosovë është e ndryshme nga tregjet Evropiane. Për
Kosovën konsiderohet veprimi i duhur fakti i mundësisë së eksportimit në regjion dhe jasht
vendit si dhe duke patur import të kontrolluar gjatë sezonit të prodhimit në vend që do të
mundësonte shkarkimin e barrës në mes të fermerëve dhe tregjeve të brendshme.
Sipas disa analizave të bëra me ekspert vendorë, prodhimet kryesore të perimeve dhe pemëve
vendore që kanë potencial për eksportim janë: specat, domatet, patatet, qepët dhe lakrat
ndërsa prej pemëve vetëm dredhëzat kanë pak potencial.
Tregjet e brendshme kosovare kanë akterë të ndryshëm të cilët janë të lidhur vertikalisht me
“zingjirin furnizues”, apo dallohen sipas qasjes së tyre nga “tregu deri në tryezë”.
Nëse flasim për formën e paraqitjes dhe mënyrën e punës ekzistojnë disa lloje të akterëve të
cilët janë prezent në “skenën e tregut” dhe të cilët do të përshkruhen më tutje në këtë raport.
III.1. Tregtarët me pakicë
Sektori i perimeve dominohet nga tregtarët me pakicë të cilët i marrin prodhimet perimore nga
fermerët e vegjël dhe nga tegtarët me shumicë dhe në fund u’a shesin konsumatorëve final.
Përqëndrimi i tyre është të sigurojnë lloje të shumta të produkteve në treg dhe të plotësojnë
kërkesat e ndryshme të konsumatorëve. Ata janë të koncentruar më së shumti në periferitë dhe
qendrat e qyteteve. Tregtarë me pakicë konsiderohen:
28
•
Supermarketet (struktura të reja të shitjes me pakicë të zhvilluara në Kosovë- të
kopjuara nga vendet e Evropës perëndimore),
•
Shitoret me pakicë – të njohura në Kosovë si minimarkete- të cilat po ofrojnë produkte të
ndryshme përfshirë edhe fruta dhe perime të freskëta,
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC •
Dyqanet e ushqimeve (pemë dhe perime) – shitore të specializuara për shitjen e
perimeve dhe pemëve të freskëta – por që po pakësohen shumë viteve të fundit;
•
Restorantet – që ofrojnë jo vetëm prodhime për konsumatorët, por edhe shërbime për
pregaditjen e gjellërave të freskëta.
III.2. Tregtarët me shumicë
Tregtarët me shumicë janë tregtarë që u shesin mallrat atyre që i blejnë për rishitje gjer tek
konsumatori i fundit. Ata janë të vendosur në qytetet e mëdha sikurse: Prishtina, Prizreni dhe
Peja. Ata në përgjithsi tregtojnë me një gamë të gjërë të produkteve. Tregtarët me shumicë
mund të ndahen në dy grupe:
•
Ata të cilët tregtojnë vetëm me prodhimet e freskëta të pemëve dhe perimeve të
importuara gjatë tërë vitit – dhe të cilët tentojnë të kenë xhiron (qarkullimin) më të
madhe. Ata tregtojnë me gamë të gjërë të produkteve- kryesisht të importuar nga Turqia
dhe Greqia që shpesh shkojnë vet me kamionë dhe bëjnë transportimin e produkteve të
ndryshme. Disa prej tyre kanë vende deponuese por shumë shpesh përdorin kamionët
me paisjet ftohëse në to për deponim.
•
Ata të cilët tregtojnë mallrat e importuar jashtë-sezonale si dhe mallrat e prodhuara në
vend të cilat gjenden më vonë dhe të cilët tentojnë të jenë ata me qarkullim më të ulët.
Prodhimet vendore zakonisht blehen nëpër vendet e prodhimit direkt nga fermerët dhe
transportohen ne qytetet e mëdha si Prishtina e Prizreni, dhe kushtimisht u shiten
tregtarëve me pakicë. Në disa raste fermerët u dërgojnë prodhimet e tyre direkt
tregtarëve me shumicë. Shumica e tregtarëve të vegjël me shumicë nuk kanë vende për
deponim, por kryesisht i shesin mallrat e tyre drejt nga kamionët. Tregtarët me shumicë
zakonisht veprojnë me pagesë të menjëhershme me kesh- por disa ofrojnë një formë
kredije- p.sh. “pagesa të kryhet në furnizimin e ardhshëm”.
Ilustrimi 1:
29
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC III.3. Sistemi Informues mbi Tregun
Në mënyrë që të forcohet informimi kualitativ në lidhje me prodhimet e perimeve dhe të
sigurohet qasja mbi të dhënat aktuale që qojnë në karakteristikat efektive të tregut, p.sh. si
funksionojnë kanalet distributore të tregtarëve me shumicë, tregtarëve me pakicë, fermerëve,
zhvillimi i politikave publike vendore, etj. projekti “Përkrahje mbi Tregun” inicoi krijimin dhe
vendosjen e Sistemit Informues mbi Tregun. Në partneritet me Ministrinë e Bujqësisë dhe
Zhvillimit Rural, Ministrinë e Tregtisë dhe Industrisë, Agjensionin Statistikorë të Kosovës,
Sistemi Infromues mbi Tregun (SIT) u krijua në 2006 dhe 2007 duke bërë mbledhjen e të
dhënave kualitative dhe kuantitative përkitazi me tendencat e tregjeve dhe ndryshimet e tyre në
Kosovë dhe regjion. Si rezultat, komuniteti i agrobiznesit dhe institucionet kosovare mund të
krahasojnë çmimet për sektorin e perimeve dhe pemëve me shtetet tjera të regjionit si
Shqipëria, Kroacia, Sllovenia, Maqedonia dhe Serbia.
Nga Shkurti i vitit 2006 SIT-i siguron informata javore mbi çmimet e tregut për shtatë regjione të
Kosovës: Gjilanit, Gjakovës, Mitrovicës, Pejës, Ferizajit, Prizrenit dhe Prishtinës. Informata e
çmimeve të tregut me shumicë dhe pakicë mbledhet për rreth 230 prodhime të pemëve,
perimeve, mekanizmave bujqësorë, kafshëve dhe prodhimeve të tyre. Mbledhen çmimet
minimale, mesatare dhe më të larta për secilin produkt. Përveq këtyre informatave të dhëna çdo
të Hëne dhe të Marte në web faqen e organizatës, informata gjithashtu shpërndahet përmes
mediave vendore dhe web faqes www.food-ks.org. Çmimet janë në Euro dhe për secilin produkt
e keni çmimin minimal dhe maksimal. Gjithashtu aty prezantohen edhe trendet sa i përket
zbritjeve dhe ngritjeve krahasuar me një javë më parë, çmimet për kilogram, njësi, etj.
Tabela 4: Informata për çmimin e tregut me shumicë dhe pakicë TË GJITHA REGJIONET, TË GJITHA KATEGORITË, JAVA 39 (26.09.2011-02.10.2011)
Produkti
Pakicë
Shumicë
PR
PZ
PE
GJ
GL
MI
Min
0.18
0.15
0.20
0.25
0.20
0.25
Mes
0.19
0.17
0.23
0.28
0.23
Max
0.20
0.20
0.25
0.30
Min
0.40
0.35
0.50
Mes
0.45
0.38
Max
0.50
Min
FE
PR
PZ
PE
GJ
GL
MI
FE
0.20
0.13
0.12
0.17
0.20
0.18
0.20
0.17
0.28
0.25
0.14
0.12
0.17
0.22
0.19
0.21
0.18
0.25
0.30
0.30
0.15
0.13
0.18
0.23
0.20
0.22
0.20
0.50
0.50
0.50
0.60
0.30
0.27
0.40
0.40
0.40
0.40
0.50
0.60
0.60
0.55
0.55
0.62
0.35
0.29
0.45
0.45
0.43
0.43
0.53
0.40
0.70
0.70
0.60
0.60
0.65
0.40
0.30
0.50
0.50
0.45
0.45
0.55
0.60
0.55
0.65
0.70
0.70
0.65
0.60
0.50
0.45
0.55
0.65
0.60
0.55
0.50
Mes
0.65
0.57
0.73
0.75
0.72
0.73
0.65
0.53
0.46
0.57
0.67
0.62
0.57
0.53
Max
0.70
0.60
0.80
0.80
0.75
0.80
0.70
0.55
0.47
0.60
0.68
0.65
0.60
0.55
Min
2.80
2.30
3.00
2.50
2.30
2.70
2.70
2.00
2.00
2.70
2.20
2.00
2.30
2.50
Mes
2.90
2.40
3.25
2.75
2.40
2.95
2.85
2.25
2.05
2.85
2.35
2.05
2.50
2.55
Max
3.00
2.50
3.50
3.00
2.50
3.20
3.00
2.50
2.10
3.00
2.50
2.10
2.70
2.60
Min
0.40
0.35
0.50
0.50
0.40
0.40
0.60
0.30
0.27
0.40
0.40
0.30
0.30
0.50
Mes
0.45
0.38
0.55
0.60
0.45
0.45
0.60
0.31
0.30
0.43
0.45
0.32
0.32
0.50
Max
0.50
0.40
0.60
0.70
0.50
0.50
0.60
0.32
0.32
0.45
0.50
0.35
0.35
0.50
Perimet
Lakra
(1 kg)
Karrotat
(1 kg)
Trangujt
(1 kg)
Hudhra
(1 kg)
Preshi
(1 kg)
30
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Qepët
(1 kg)
Specat
(1 kg)
Patatet
(1 kg)
Domatet
(1 kg)
Fasulja
(1 kg)
Pjepri
(1 kg)
Min
0.28
0.27
0.30
0.30
0.30
0.35
0.35
0.23
0.22
0.27
0.27
0.25
0.27
0.30
Mes
0.29
0.29
0.32
0.35
0.32
0.38
0.38
0.24
0.23
0.28
0.30
0.26
0.29
0.31
Max
0.30
0.30
0.35
0.40
0.33
0.40
0.40
0.25
0.24
0.28
0.32
0.26
0.30
0.32
Min
0.80
0.70
0.90
0.90
0.70
0.90
0.75
0.70
0.60
0.75
0.70
0.60
0.70
0.65
Mes
0.90
0.75
0.95
0.95
0.80
0.95
0.82
0.71
0.62
0.80
0.75
0.65
0.75
0.68
Max
1.00
0.80
1.00
1.00
0.90
1.00
0.90
0.72
0.65
0.85
0.80
0.70
0.80
0.70
Min
0.20
0.20
0.25
0.25
0.25
0.20
0.25
0.15
0.13
0.22
0.20
0.17
0.15
0.22
Mes
0.23
0.22
0.28
0.28
0.27
0.22
0.28
0.16
0.14
0.23
0.21
0.20
0.15
0.23
Max
0.25
0.23
0.30
0.30
0.28
0.23
0.30
0.17
0.15
0.25
0.22
0.22
0.16
0.25
Min
0.40
0.35
0.40
0.40
0.35
0.40
0.50
0.23
0.20
0.25
0.25
0.30
0.25
0.35
Mes
0.45
0.38
0.45
0.45
0.42
0.45
0.50
0.24
0.22
0.30
0.28
0.35
0.30
0.38
Max
0.50
0.40
0.50
0.50
0.50
0.50
0.50
0.25
0.23
0.35
0.30
0.40
0.35
0.40
Min
1.80
1.50
1.70
2.00
1.50
1.90
1.50
1.50
1.30
1.50
1.70
1.30
1.40
1.40
Mes
1.90
1.65
1.85
2.00
1.65
1.95
1.75
1.60
1.35
1.60
1.70
1.40
1.45
1.50
Max
2.00
1.80
2.00
2.00
1.80
2.00
2.00
1.70
1.40
1.70
1.70
1.50
1.50
1.60
Min
0.70
0.50
0.70
0.65
0.80
0.60
0.65
0.60
0.45
0.65
0.60
0.60
0.50
0.50
Mes
0.85
0.55
0.75
0.73
0.85
0.70
0.68
0.65
0.47
0.68
0.65
0.65
0.60
0.55
III.4. Sektori i perimeve dhe pemëve – Kosova dhe shtetet rrethuese
Plani strategjik për Bujqësinë 2007-2013, thekson një rol të rendësishëm për zhvillimin e
perimeve dhe pemëve në Kosovë, si sektor që mund të gjenerojë punësim, të rris eksportin dhe
të mbajë importin në shkallë të duhur. Por në mënyrë që ky sektor të jetë konkurues dhe të
largohet nga klishetë e përparësive natyrore siq janë kosto e ulët e prodhimit, kushtet klimatike,
tradicionalizmi për prodhimin e ndonjë sorti special, në regjion e më vonë edhe në BE, duhet të
vendosë përparësitë që kanë lidhje me barrierat tarifore dhe jotarifore, masat e reciprocitetit si
dhe mekanizmat tjerë mbrojtës. Sa i përket pozitës së Kosovës krahas shteteve tjera rrethuese
regjionale, ne u koncentruam në disa analiza të cilat mund ti krahasojnë eksportet e Kosovës
me Malin e Zi, Shqipërinë, Serbinë dhe Maqedoninë.
Kosova dhe Mali i Zi
Pas luftës më 1999, hapja e Kosovës me tregjet fqinje fillon me Malin e Zi. Importi total më 2008
nga Kosova për Mal të Zi ishte 136.000Euro në sektorin perimor. Për shkak të infrastrukturës së
dobët dhe disa barrierave jotarifore, ndonjëherë eksporti bëhej më i vështirë në këtë rajon. Por
përkundër këtyre rrethanave, gjatë verës, bregdeti malazez bëhet vend atraktiv për turistët e të
njëjtën kohë edhe atraktiv për eksportimin e perimeve dhe pemëve të freskëta. Ekzistojnë dy
tregje me shumicë, më i madhi është në Podgoricë i cili furnizon tregun e Ulqinit me produkte të
freskëta.
Tabela 5: Kostoja e eksportit Kosovë – Mal i Zi Kostoja për eksport
Shuma
Kostoja nga ana e Kosovës
100 - 150 Euro
Kostoja e transportit dhe
kostot tjera 31 (me
kamion)
500 Euro
TVSH
Mes 200 – 300 Euro për kamion (17% e
vlerës së deklaruar blerëse- ndonjëherë
ceken çmimet referuese)
Burimi i informatave
Institucionet e Kosovës +
kostot tjera
Tregtarët dhe fermerëttregtarë (që ekpsortojnë
për Mal të Zi)
Inspektorët Fito-sanitar
Tregtarët
31
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Sipas barrierave jotarifore që Mali i Zi i aplikonte për Kosovë, çdo kamion i cili hynte nga
Kosova me produkte perimore duhej të kalonte perms analizave laboratorike. Këto analiza
laboratorike janë dy tipesh i.) Mbetja e pesticideve dhe ii.) Testi i radioaktivitetit. Ndonjëherë
këto procedura mund të jenë të stërngarkuara dhe mjaft kohë shpenzuese duke marrur shpesh
nga 48 orë.
Tabela 6: Eksporti i pemëve të freskëta për në Mal të Zi për sasi dhe vlerë Viti 2008
Eksportet (t)
Shuma (€)
Domate
310
26,700
Speca
564
47,500
Qepë
495
38,000
Lakër
333
17,000
Burimi: PHK “Importi – Eksporti i perimeve dhe pemëve të freskëta 2008”
Brenda trendeve të reja që e përshkruajnë regjionin, Kosova dhe Mali i Zi ende mbesin partnerë
standard që janë mësuar me shprehi të njejta dhe tradita përkitazi me prodhimet bujqësore. Si
rezultat i këtij bashkëpunimi Mali i Zi do të vazhdojë të luaj rol të partnerit të mirë dhe fitimprurës
për të dy shtetet.
Kosova dhe Shqipëria
Në të kaluarën, të dy shtetet vuajtën nga barrierat politike dhe ideologjike dhe ky diskurs ishte
prezent edhe në bashkëpunimin ekonomik. Pas luftës më 1999, kufiri u bë më i lirë dhe vëllimi
dhe substanca e tregtimit të mallrave më e madhe. Në këtë kuptim sektori i perimeve dhe
pemëve u bë më i angazhuar dhe më bashkëpunues. Aktualisht Shqipëria është partneri
kryesor i tregtisë në sektorin e perimeve. Tendenca është të forcohet dhe përmirësohet tregtia e
ndërsjelltë në mes të dy vendeve, duke marrë për bazë infrastrukturën e përmirësuar
veqanërisht pas ndërtimit të “ Autostradës së Kombit” e cila ka rol ekonomik kryesor për
zhvillimin e dy shteteve.
Tabela 7: Kostoja e eksportit për Shqipëri Kostoja për eksport
Shuma
Kostoja nga ana e Kosovës 100-200 Euro
Kostoja e transportit (me
300 Euro 52
kamion)
Burimi i informatave
Institucionet e Kosovës
Tregtarët (që eksportojnë për
Shqipëri)
Inspektorët Fito- sanitar 53
Kukës
Tarifa doganore
10 Euro për kamion
TVSH
20% e vlerës së deklaruar blerëseTregtarët
ndonjëherë ceken çmimet referuese
Promovimi i Hortikulturës në Kosovë (PHK)
Gati të gjitha tregjet me shumicë janë të koncentruara në Tiranë në të cilin tregtohen dhe
importohen gati 60% e perimeve dhe pemëve. Tregu i Tiranës furnizon përafërsisht gjysëm
milioni banorë dhe ky mund të jetë ndoshta vendi tregtues më i rëndësishëm për produktet
kosovare. Një treg tjetën me rëndësi është tregu i Fierit në të cilin importohen rreth 40% të
perimeve dhe pemëve. Ky treg është kryesisht i orientuar drejt importit nga Greqia, Italia dhe
IRJ e Maqedonisë. Sasitë e shitura në tregun e Fierit janë rreth 100 mijë ton për vit.
32
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Importet e Kosovës atje mbulojnë prodhimet e patates, qepëve dhe specave. Në tregun e
Lushnjës, rreth 80% të prodhimeve janë të prodhuara në vend, dhe është një nga tregjet
kryesore prej të cilit tregjet tjera lokale si ai i Durrësit dhe Tiranës furnizohen dhe në të kryhen
eksportet për në IRJ të Maqedonisë. Shkodra dhe Korça janë tregje vendore të vonshme të
prodhimeve vendore të cilët furnizojnë gjithashtu tregjet tjera lokale gjatë disa muajve të caktuar
të vitit. Megjithatë në kët tregje shitet edhe një sasi e konsiderueshme e prodhimeve të
importuara.
Ekzistojnë disa mallëra që kanë preference për të depërtuar në tregun shqiptar. Por tendencat e
disa mallërave mund të varirojnë; shumica prej produkteve të kërkuara mund të paraqiten si më
poshtë:
•
Specat - sipas dokumenteve eksportuese të PHK për vitin 2008, paraqitet se 103 t
speca eksportohen për në Shqipëri.
•
Domatet - Shqipëria ka mundësi të mira dhe kushte klimatike të prodhojë dhe furnizojë
me domate “gjatë gjithë vitit”. Gati të gjitha eksportet e domates së Shqipërisë shkojnë
në Kosovë (610 ton). Nga ana tjetër Kosova eksportoi 60 ton në Shqipëri në vlerë prej
21,000 Euro.
•
Lakra – Shqipëria eksporton në Kosovë gati 740 ton. Ekziston një vlerësim se Kosova
eksporton sasi të njëjtë por gjatë sezonit tjetër.
•
Qepët – Në vitin 2008 Kosova eksportoin sasi të konsiderueshme prej 221 t qepë për në
Shqipëri, vlerësuar për 23,000 Euro.
Si dy shtete që kanë nënshkruar marrëveshjen e CEFTA-s, Shqipëria dhe Kosova janë pajtuar
plotësisht të liberalizojnë tregun duke mos vënë tarifa për perime dhe pemë të cilat tregtohen në
mes të dy vendeve. Deri më tani nuk ka evidence mbi ndonjë barrierë tarifore apo jotarifore të
aplikuar nga Shqipëria për prodhimet hortikulturore kosovare. Duhet të ceket se në 2008 rritja
artificiale e çmimeve referuese nga ana e Shqipërisë kryesisht për patatet ishte një pengesë për
tregti të lirë dhe të hapur në mes të dy shteteve, pasi që Shqipëria e rriti shumën e TVSH-së për
të paguar importet nga Kosova.
Kosova dhe Serbia
Situata e ndjeshme politike, refleksioni që Kosova është ende pjesë e Serbisë dhe perceptime
tjera të shumta kontraverse në mes të dy shteteve, ndikuan edhe në situatën ekonomike.
Dokumentet e rregullta të lëshuara nga autoritetet kosovare nuk pranohen nga Serbia, prandaj
nëse tregtarët nga Kosova duan të eksportojnë produktet e veta në Serbi duhet të shkojnë në
Ranillug (komunë e themeluar së voni nga Plani i Ahtisarit) ku ata mund të marrin dokumente
zyrtare nga një zyrë atje e cila bën lëshimin e dokumenteve për autoritetet serbe. Për më tepër,
prodhuesit dhe eksportuesit kosovar nuk paguajnë doganë, sepse autoritetet serbe e
konsiderojnë Kosovën si pjesë të tyre. Pikat kufitare konsiderohen si pika administruese të
Serbisë gjersa për Kosovën ato janë pika të rregullta doganore. Ekziston një sasi e caktuar e
mallërave të regjistruara në kufijtë e Kosovës dhe një sasi tjetër e caktuar shkon përmes
kanaleve ilegale.
33
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Tabela 8: Kostoja e eksporteve Kosovë – Serbi Shuma (€)
Burimi i informatave
Kostoja nga ana e Kosovës
Kostoja për eksport
100 – 200
Institucionet e Kosovës
Kostoja e transportit (me kamion) varësisht nga
lokacioni
200 – 400
Tregtarët (që eksportojnë në
Serbi)
Tregu kryesor me shumicë në Serbi gjendet në Beograd si dhe aty ka dhe tregje tjera më të
vogla me shumicë në regjionet prodhuese dhe në qytetet e mëdha në vend. Disa këshilltarë
vizituan dy tregjet me shumicë, një në Beograd dhe një në regjionin kryesor të prodhimit të
specave në Leskovc. Një përmbledhje e vizitës do të përshkruhet më poshtë:
Tregu me shumicë në Beograd është tregu kryesor për më shumë se dy million njerëz që
jetojnë në Beograd dhe për pjesë tjera të Serbisë. Para mëse 20 vitesh tregtarët kryesorë të
këtij tregu ishin shqiptarët nga Kosova. Tregu me shumicë i Beogradit dominohet nga
prodhuesit vendorë që kryesisht shesin patate, domate, speca, lakër, hudhra, qepë, etj. dhe
pemë si molla, rrush (të importuar) dhe shalqi. Përgjatë sezonit të turshive është një tregtar i
Kosovës që e furnizon këtë treg me speca Somborka dhe speca të kuq. Kualiteti është shumë i
mirë por nuk ka furnizim të vazhdueshëm me sasitë që kërkohen. Sidoqoftë, sasitë furnizuese
duken më të mëdha se në tregun e Shkupit apo atë të tregut me shumicë në Prishtinë.
Tregu në Leskovc është i organizuar shumë mirë dhe përdoret për të shitur sasi me shumicë
për tregtarët më të mëdhenj që blejnë nga Nishi, Beogradi dhe nga qytetet tjera të mëdha të
Serbisë. Prodhimet kryesore prezente në këtë treg janë nga ky regjion i njohur për prodhimin e
specit (specit të kuq dhe Babur). Shumica e prodhimeve janë lokale, kualiteti është i ngjajshëm
me atë të Kosovës dhe tregtarët në treg e dijnë se specat e prodhuar në Kosovë janë të
kualitetit të lartë dhe të veqantë. Gjatë vizitës sasitë e specave dhe produkteve të tjera ishin të
vogla dhe prezantimi i mallërave ishte i ngjajshëm me produktet e Kosovës.
Tregtia në mes të Serbisë dhe Kosovës po ndodh vazhdimisht pavarësisht marrëdhënieve
politike të tensionuara në mes të dy shteteve. Infrastruktura që lidh Kosovën me Serbinë është
prezente, ekzistojnë marrëdhëniet nga kohët e mëparshme, dhe ka njohuri për traditën dhe
preferencat e konsumatorëve për produktet e Kosovës, ky fakt krijon mundësi për tregtarët
kosovar. Në anën tjetër duhet pak kohë të kalojë në mënyrë që të rifitohet besimi në mes të
tregtarëve të dy shteteve në këtë sektor.
Kosova duhet të mobilizojë kanale indirekte që të depërtojë në tregje të reja- siq është Rusia
përmes ndërmjetësuesve- duke përdorur industrinë përpunuese të Serbisë. Ekporti nga Kosova
për Serbi është i koncentruar kryesisht në perime dhe duhet të mbetet kryesisht me:
Speca- siq janë lloji Somborka prandaj Kurtovska kapija mund të plotësojë kërkesat specifike
për kompanitë përpunuese të Serbisë që eksportojnë në BE dhe Rusi dhe e furnizojnë Serbinë
gjatë sezonit të turshive që është ende i rëndësishëm për konsumatorët e Serbisë.
Kosova dhe Maqedonia
Kosova ka qenë për një kohë të gjatë treg i besueshëm për perimet dhe frutat që vijnë nga IRJ
Maqedonia. Në kufirin në mes të Kosovës dhe IRJ Maqedonisë statistikat e eksportit tregojnë
vetëm 50 njësi të eksportit nga Kosova për në Maqedoni, gjersa më shumë se 6,142 njësi të
eksportit vijnë prej Maqedonisë për në Kosovë. Kjo do të thotë se përpjesa e importit me
34
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC eksport për Kosovën është më shumë se 100:1. Fatkeqësisht për Kosovën trendi i këtij tregu
është në rritje, me shumë pak tregti reciproke të perimeve dhe pemëve nga Kosova për në IRJ
Maqedoni. Në vitin 2007, 16.500 t të perimeve (nga totali i përgjithshëm prej 182,725 t i
eksporteve të IRJ Maqedonisë për perime) dhe 22,950 t të pemëve u importuan në Kosovë nga
IRJ Maqedonia.
Tregjet kryesore me shumicë të IRJ Maqedonisë janë në Shkup dhe Strumicë. Çmimet e
perimeve dhe pemëve janë kryesisht të përcaktuara nga tregtarët me shumëcë në Strumicë por
shpesh edhe nga tregu i Shkupit. Të dy këto tregje kryesore janë të orientuara në masë të
madhe nga eksportet. Tregu me shumëcë i Shkupit duket të jetë një nga tregjet më të mëdha
në Ballkan, gjithashtu duke marrur parasysh që IRJ Maqedonia është një shtet i rëndësishëm
për prodhimin e perimeve dhe pemëve. Megjithatë, shumica e çmimeve të këtij tregu diktohen
nga tregu tjetër I cili gjendet në Stumicë afër regjionit të prodhimit.
Në vitin 2007, sipas të dhënave zyrtare të Doganave, Kosova importoi rreth 2,500 ton me speca
nga IRJ Maqedonia, gjersa në 2008 Kosova eksportoi 10 t. Së fundmi vërehet një interesim në
rritje për sasi më të mëdha të specave që të importohen nga Kosova veqanërisht nga
kompanitë përpunuese siq është “Bonum” dhe disa të tjerë.
Rreth 13,000 ton qepë eksportohen çdo vit nga IRJ Maqedonia për në shtetet e Ballkanit, e ky
fakt e bën këtë shtet një nga furnizuesit kryesor në rajon me 56% të importit të qepëve.
Sipas strategjisë kombëtare për zhvillimit bujqësor dhe rural 2007-13, padyshim IRJ Maqedonia
do të vazhdojë të jetë një nga shtetet eksportuese më të rëndësishme të perimeve dhe pemëve
në Ballkan, duke u munduar të mirëmbajë tregjet aktuale në ish republikat Jugosllave, në
regjionin e Ballkanit si dhe të zgjerojë tregjet për në shtetet e Evropës lindore si dhe shtetet tjera
të BE-së. Disa nga tendencat e IRJ Maqedonisë janë prezantimi i standardeve në prodhimet e
perimeve dhe pemëve siq është Global GAP dhe një pjesë më të vogël me produkte organike
për tregje specifike në BE. Qeveria e IRJ Maqedonisë ka ndërmend të vazhdojë të përkrahë
prezantimin e sistemit të çertifikimit, pregatitjen e sistemeve shtytëse për të stimuluar eskportin,
gjersa në anën tjetër Kosova nuk ka vendosur ndonjë kuotë tarifore për importet nga IRJ
Maqedonia. Duke marrë parasysh mosbalansin e madh tregtues në mes të dy shteteve kjo
situatë nuk është mjaft e shëndetshme për Kosovën. Kohëve të fundit, ka filluar një iniciativë në
mes të qeverive të Kosovës dhe IRJ Maqedonisë në përmirësimin e reciprocitetit në tregtimin e
perimeve dhe pemëve të freskëta. Megjithatë iniciativa e tillë nuk është e mjaftueshme. Qeveria
e Kosovës duhet të gjejë mënyra për të zvogëluar këtë imbalans dhe të lejojë importin vetëm të
prodhimeve kualitative, përmes rregullave specifike apo barrierave jo-tarifore.
Tabela 8: Kostoja e eksporteve Kosovë – IRJ Maqedoni Kostoja për eksport
Shuma (€)
Kostoja nga ana e
100-200
Kosovës
Kostoja e transportit (me
100
kamion)
18 % e vlerës së deklaruar
TVSH
blerëse dhe ranguese
Burimi i informatave
Institucionet e Kosovës
Tregtarët (që importojnë nga IRJ
Maqedonia)
Udhëzuesi për Tregtinë Mes-Kufitare
(përgaditur nga SIDA në Maqedoni)
35
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC III.5. Studime të rasteve
# 1: Qendra grumbulluese “Agrocelina”
Qendra grumbulluese me pronësi private “Agrocelina” nga Xërxa, e themeluar në vitin 2009,
vepron rreth regjionit të Anadrinit. Siguron shërbime bujqësore, furnizim dhe grumbullim me
produkte dhe shërbime marketingu. Agrocelina grumbullon: speca, tranguj, domate,shalqinj,
sallatë, lakra, speca djegës, pemë dhe rrush. Këto të lashta tradicionale nga Kosova përdoren
si të freskëta, turshi dhe për përpunim (speca/ ajvar);
Llojet dhe kostoja e prodhimit sigurojnë përparësi
konkuruese (potencial eksporti). Në vitin 2009,
Agrocelina grumbulloi përafërsisht 300 ton me speca për
firmën “Kelmendi Gmbh”, e cila I eksportoi kët për në
Gjermani. Agrocelina gjithashtu ka marrëdhënie të mira
me më shumë se 450 fermerë nga regjioni i Anadrinit,
me 5 përpunues vendor të perimeve, 10 Hipermarkete
në Kosovë, 5 tregje me shumicë dhe 25 me pakicë.
Foto 1.Grumbullimi i specave fafaron
Prodhimi – 50,000 ton në regjionin e Anadrinit (Kosova
Jugore);
Treg vendor të madh (> 80,000 ton); eksportimin më të madh
hortikulturor: 600 ton në 2009, 1,951 ton në 2010 dhe më
Foto 2.Exporti i perimeve dhe
pemëve
shumë se 2.500 ton në 2011. Kërkesat e tregut – 2010: Herët
në 2010, Agrocelina siguroi kontaktet me dy kompani
“Etlinger” (gjer në 1000 MT me perime të ndryshme) dhe “Kelmendi” (1000 MT kryesisht me
speca). Agrocelina bën grumbullimin e perimeve dhe koordinon eksportin dhe transportin.
Tregtarët i paguajnë direkt prodhuesit, me ç’rast Agrocelina e merr shumën tariffs së
shërbimeve për kilogram të perimeve të grumbulluara. Në vazhdimsi Agrocelina ka nënshkruar
marrëveshje me “Biopak”-un (500 MT) dhe “Ask Foods” (300 MT) për t’iu siguruar perime për
përpunim. Një qendër grumbulluese satelite është themeluar në një fshat të afërt të quajtur Dejn
për të përmirësuar efikasitetin e grumbullimit të prodhimit të fermerëve të vegjël.
Tregtarët dhe përpunuesit kosovarë të kontraktuar nga Agrocelina- Kompania vendore
“V-Kelmendi”- Pejë: Eksportues për Evropën veriore (1,500 ton); Përpunues vendor i perimeve
“Etlinger” –Shtime: përpunimi i perimeve dhe eksportimi për Austri (700 ton); Përpunues vendor
i perimeve “Biopak” - Rahovec: përpunimi i perimeve (400
ton); Përpunues vendor i perimeve “Ask- Foods” – Gjilan:
përpunues perimesh (400 ton).
Regjioni i ujitjes së Anadrinit është rajoni më i madh për
prodhimin e perimeve në Kosovë, me afër 5,000 hektarë ujitje.
Në këtë regjion prodhohen më shumë se 30,000 ton (MT)
speca. Perimet tjera që prodhohen në këtë rrethinë janë:
lakrat, domatet, qepët dhe trangujt.
36
Foto 3.Transporti lokal deri ne treg
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Tabela 9: Grumbullimi dhe eksportimi i prodhimeve perimore nga Agrocelina ­2010 1
Eksportimi i
produkteve
Emri i kompanisë
Etlinger
261
Feferona
2
Etlinger
100
Traguj
3
Etlinger
53
Domate speca
4
Etlinger
33
Lulelakra
5
Etlinger
156
Speca Kortovska
6
V-Kelmendi
580
Speca Somborka
7
V-Kelmendi
89
Speca Kortovska
8
V-Kelmendi
13
Domate
9
V-Kelmendi
6
10
V-Kelmendi
400
11
ASK-FOODS
170
Speca Kortovska
12
BIOPAK
90
Speca Kortovska
Nr:
Totali:
Grumbullimi i
perimeve/ton
Lloji i produktit
Rrush
Lulelakra
1951 ton
Source: Agrocelina
# 2: Kompania“Pestova”
“Pestova” është prodhues dhe përpunues i patateve të freskëta. Kompania u themelua më 1991
dhe kryesisht është e angazhuar në kultivimin dhe prodhimin e patates. Duke marrë parasysh
trendet e tregut, kompania më vonë u angazhua në prodhimin e patatinave (çips) si prodhime të
pastra patatesh të ngrira. Zyra kryesore gjendet në Prishtinë gjersa aktivitetet e biznesit janë në
regjionin e Pestovës, Vushtrri. Asetet e kompanisë Pestova përfshijnë hapsirat e zyrave në
Prishtinë, një depo prej 780 m2 të alokuar në Pestovë, fabrikën e përpunimit të patates në
Pestovë (me sipërfaqe prej 1500 m2) dhe frigoriferin me kapacitet prej 60 t.
Prodhimet e “Pestovës” tani më e kanë arritur tregun e shteteve fqinje dhe eksportet mbërrijnë
gati të gjitha shtetet e Ballkanit (Shqipëria, Maqedonia, Mali i Zi, Rumania dhe Kroacia). Kjo
kompani bën furnizimin edhe të tregjeve vendore me patate të freskëta me emrin tregtues
“Pestova”. Prodhimet e përpunuara të patates shiten me emrin tregtues VIPA të cilat përfshijnë
lloje të ndryshme të patatinave çips si dhe të produkteve të patateve të përpunuara dhe të
ngrira. Pestova gjithashtu përfaqëson një furnizues holandez të farave të patateve të cilat mund
të përdoren për tregjet e prodhimeve të freskëta apo përpunuese, i cili gjithashtu është një
furnizues mjaft i rëndësishëm i farave në tregun Kosovar.
# 3: OJQ “Krusha”
Shoqata e grave të veja “Krusha” nga komuna e Rahovecit e
njohur gjithashtu edhe si V.V.A. “Krusha”. Kjo shoqatë është e
regjistruar si organizatë jo-qeveritare dhe jo-profitabile më
1999.
Foto 4: Prodhimet e përpunuara për treg nga Krusha
37
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Me një përkushtim të pafund të punëtorëve organizata arrin të shesë produktet me sortet dhe
sasitë si në vijim: speca turshi 22.000 kg. (12 lloje); 9.000 kg. ajvar (paketim 0.27 kg.); 2.000 kg.
ajvar (paketim 2.70 kg.).
Deri më tani gati të gjitha prodhimet shiteshin gjatë panaireve tregtare dhe ngjarjeve tjera
ushqimore, të cilat organizoheshin nga MAPRD, ABK dhe Oda
Ekonomike, etj. Gjithashtu produktet e tyre u shiten edhe
konsumatorëve individual në Krushë të Madhe si dhe tek shumë
qendra tregtare kosovare siq janë ALBI, Ben AF, Maxi, Interex,
Nertili, Liridoni, etj. me të cilat grate nga Krusha e madhe kanë
arritur të nënshkruajnë kontrata paraprake.
OJQ “Krusha” ka arritur të zgjerojë tregun në Kosovë dhe tani
po fillon të organizojë eksportet për Shqipëri.
Foto 5: Shitja e produkteve nga Krusha, organizuar nga KDC .
#4: Asociacioni i Fermerëve – “Përdrini”
Asociacioni i Fermerëve “Përdrini” që gjendet në Krushë të Madhe në Rahovec u themelua në
vitin 2000. Kryesisht vepron në komunat e Rahovecit dhe Prizrenit, regjion ky i cili është i njohur
me prodhimin e perimeve dhe pemëve. Qëllimet kryesore të
“Përdrinit” janë:
•
Fuqizimi i kapaciteteve menaxheriale të asociacionit
•
Fillimi i zbatimit të serrave moderne
•
Prodhimi i perimeve sipas kërkesave të tregut
•
Aplikimi i metodave të reja të marketingut
•
Rritja e volumit të shërbimeve kualitative këshilluese dhe
shërbimeve tjera në fushën e perimtarisë
•
Foto 6: Treg lokal në Krushë
të Madhe Rritja e numrit të antarësisë për 50%
AF “Përdrini” ka 87 antarë të rregullt si dhe gati 150 antarë
bashkëpunëtorë, të cilët kohë pas kohe i përdorin shërbimet e
tyre.
AF “Përdini” prodhon perime si: speca, tranguj, domate, shalqi,
sallatë dhe lakër.
Foto 7: Eksporti i specit ne Mal të zi
Eksporti më i madh hortikulturor: 7 ton në 2009 për Maqedoni; dhe më shumë se 5 ton në 2010
për Maqedoni, Mal të Zi dhe Shqipëri.
38
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC # 5: OJQ “Freskia”nga Gjakova - “Përpunimi i pemëve në paketime të vogla”
“FRESKIA” u themelua më 2002 me ndihmën e projektit “Intercooperation” nga Zvicra. Prej vitit
2002 e deri më 2005 në këtë organizatë u rrit sipërfaqja për prodhimin e produkteve të
dredhëzave, mjedrave dhe manaferrave. Prej vitit 2005 Freskia gjithashtu filloi me kultivimin e
materialit të filizave për dredhëza, mjedra dhe manaferra, duke u bërë kështu ndërmarrja e
vetme e licensuar nga Ministria e Bujqësisë në Kosovë.
Freskia mban importin e materialit matriks të filizave nga institutet e njohura (Angli, Zvicër dhe
Itali), prej të cilave i përpunon fidanet e gjeneratës së pare dhe pastaj ju ofron konsumatorëve.
Fara e fidaneve prodhuar nga Freskia vëzhgohet vazhdimisht nga Instituti Fito-Sanitar i
Ministrisë së Bujqësisë në Pejë.
Duke marrë parasysh përfitimet dhe mundësitë e përpunimit të
pemëve, Freskia ka filluar me përpunimin e pemëve, kryesisht
manave të prodhuar në fermën e tyre duke prodhuar pastaj reqelë
apo gjem. Në ndërkohë freskia përfitoi njohuri të konsiderueshme
në këtë fushë duke përdorur qasjen mësoj-duke-punuar dhe me
ndihmesën e ekspertëve nga jasht duke rritur vazhdimisht kualitetin
Foto 8: Prodhimet e përpunuara për treg nga Freskia e prodhimeve të tyre.
Tregu – Freskia ka qenë prezente në treg me prodhime të
përpunuara të paketura në kavanoza 250 dhe 750 gramë.
Sipas analizës së tregut Freskia ka vërejtur se ka kërkesa
për paketime të vogla prej 20, 30 dhe 50 gramëve të
prodhimeve të tyre të cilat kryesisht kërkohen për furnizim
të spitaleve, kopshteve të fëmijëve, shkollave fillore,
moteleve, hoteleve, restauranteve dhe hipermarketeve. Ky
inovacion në tregun vendor vendor pritet të lancohet nga
Freskia duke promovuar në vazhdimsi prodhimet e
përpunuara vendore në Kosovë.
Foto 9: Prezentimi i prodhimeve të pemëve nga Freskia Qëllimi i Freskisë është të zgjerojë prodhimin actual, duke zgjeruar gjithashtu edhe aktivitetet
dhe duke prodhuar gjem me paketime të vogla në njësi prej 20, 30 dhe 50 gramëve. Ata kanë
për qëllim të arrijnë objektivat e tyre me blerjen e teknologjisë së duhur, që do të lejojë paraqitje
më të mire në dizajn dhe paketim sipas standardeve Evropiane.
Prodhimi vjetor – gjem: 1500 kg.; turshi: 7 ton; Speca me qumësht: 3 ton.
39
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC KONKLUDIMET 40
•
Bujqësia ka potencial të madh për zhvillimin ekonomik të Kosovës. Më shumë se gjysma
e sipërfaqes së kosovës është tokë bujqësore, kushte të volitshme klimatike dhe
mundësi për të gjeneruar punësim/të ardhura për një numër të madh të familjeve.
Tradicionalisht sektori perimor është më i organizuar dhe më i zhvilluar krahasuar me
atë të pemëve. Entitete të vogla private të menaxhuara nga familjet dominojnë në të dy
sektoret. Përveqse për shitje në treg perimet dhe pemët përpunohen në ajvar, turshi,
gjem dhe pije. Të lashtat më të kultivuara në Kosovë janë specat, domatet, qepët dhe
shalqiri.
•
Potenciali bujqësor për zhvillimin ekonomik të Kosovës nuk po shfrytëzohet sa duhet.
Prodhimi vendor i perimeve dhe pemëve nuk e mbulon kërkesën e tregur vendor,
edhepse ekzistojnë kushte të favorshme. Prandaj, Kosova importon pothuajse 60% të
perimeve dhe 40% të pemëve nga vendet e Ballkanit. Në anën tjetër, Kosova ka eksport
të ulët në dy rastet e prodhimeve të perimeve dhe të pemëve krahasuar me këto shtete.
Të lashtat që kanë potencial për eksport janë: specat, domatet, patatet, qepët, lakra dhe
dredhëzat.
•
Perimet kryesisht kultivohen në mënyrë tradicionale nëpër fusha (më shumë se 91%)
dhe limitohen në një apo dy sezone. Pordhimet e rritura nëpër serra, edhepse
vazhdimisht janë në rritje, prap paraqesin vetëm 9% të tërë prodhimit.
•
Sektori i perimeve dominohet nga tregtarët me pakicë, të cilët i marrin prodhimet
perimore nga fermerët e vegjël dhe në fund u’a shesin konsumatorëve. Tregtarët me
shumicë janë dominant në qytetet e mëdha. Pesë vite më parë tri institucione kosovare
krijuan Sistemin Informues mbi Tregun. Ky system siguron të dhëna kualitative dhe
kuantitative sa i përket tendencave të tregut dhe ndryshimet që ndodhin në Kosovë dhe
regjion gjë e cila kontribuon në organizimin më të mire dhe më efikas të sektorit
bujqësor.
•
Fermerët kosovarë u mungon vullneti për t’u organizuar në kooperativa apo
bashkëpunime të tjera në mes vehte në mënyrë që të marrin pjesë jo vetëm në tregjet
vendore, por edhe në ato Ballkanike, në BE apo më gjërë. Për më tepër, nuk eksziston
njohuria dhe kapaciteti për të plotësuar kërkesat e larta dhe strikte të tregut të BE-së siq
janë: llojllojshmëria, forma, shkalla, madhësia dhe paketimi i produkteve.
•
Kosova ka përparësi të madhe sa i përket kohës së furnizimit për të gjitha tregjet e
prodhimeve të freskëta me shumicë në Evropë (1 - 2 ditë).
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC REKOMANDIMET •
Prodhimet kosovare të perimeve dhe pemëve kanë nëvojë të kenë prezencë të
vazhdueshme në tregjet vendore dhe regjionale. Thjesht fakti që duhet eksportuar në
regjion dhe duke e bërë kontrollimin e importit gjatë sezonit të prodhimit do ta ndihmojë
Kosovën t’a tejkalojë pengesën në mes të fermerëve dhe tregjeve;
•
Ekziston nevoja për intervenim më të strukturuar institucional për prodhimet kryesore të
perimeve dhe pemëve të cilat kanë potencial për eksportim, siq janë: specat, domatet,
patatet, qepët dhe lakra si dhe dredhëzat nga pemët;
•
Fuqizimi dhe sigurimi i qëndrueshmërisë së Sistemit Informues mbi Tregun në mënyrë
që të ndihmohet që ky system të bëhet më efikas dhe efektiv në sigurimin e të dhënave
për lëvizjet e çmimeve si dhe ndikimin e tyre në tregjet e mbrendshme dhe të jashtme të
Kosovës dhe shteteve rrethuese;
•
Fuqizimi i integrimit vertikal të akterëve kryesorë të ofertës dhe kërkesës- duke filluar
nga fermerët, grupet e fermerëve, shoqatat bujqësore, tregtarët me pakicë dhe shumicë
deri tek konsumatorët si shënjestra kryesore;
•
Shkallëzimi, madhësia dhe paketimi i duhur i prodhimeve në pajtueshmëri me kërkesat
evropiane;
•
Stimulimi dhe zgjerimi i hapsirave të serrave, duke ofruar prodhime për treg gjatë gjith
vitit;
•
Përmirësimi i eksporteve me shtetet rrethuese, jo vetëm gjatë sezonit veror (Mali i Zi)
por gjatë gjith vitit. Zvogëlimi i bilancit negative tregtar me IRJ të Maqedonisë (në 2008 –
2,500 t importe me 10 t eksporte);
•
Përmirësimi i barrierave tatimore për eksportimin e patateve për në Shqipëri, dhe rritja e
eksportimit të domateve para sezonit veror;
•
Fushata për ngritje të vetëdijes për konsumatorët për të blerë në masë më të madhe
prodhime vendore të perimeve dhe pemëve. Të bëhemi pjesë e mesazhit “Është e jotja”
në dimension më të gjërë…
Referencat:
•
Agjensioni Kosovar i Investimeve dhe Promovimeve – IPAK – Industria e Bujqësisë dhe
Përpunimit të Ushqimit 2008
•
Raporti Kombëtar për Prapavinë e Hulumtimeve Agro-Ushqimore në Kosovë
•
HPK – Mundësiët e Eksportimit të Kosovës për Prodhimet Bujqësore në Regjion
•
Projekti për Mbështetje në Marketing – Ministria e Bujqësisë
•
Strategjia Kosovare për Mundësi Bujqësore – Booz / Allen / Hamilton
•
www.food.ks-org
•
Zyra e Statistikave të Kosovës
•
Të dhënat e Doganave të Kosovës
41
Analizë e Tregut për Produktet Perimore të Përpunuara në Vend KDC Projekat koji finansira EU rukovodi Kancelarija za vezu
Evropske komisije
Projekat: LANAC U POVRTARSTVU – Povećanje konkurentosti u lancu prerade povrća na Jugo – Zapadu Kosova ANALIZA TRŽIŠTA ZA PROIZVODE OD POVRĆA U DOMAĆOJ PRERADI Implementiran od:
Kosovskog Centra za Razvoj‐ KDC C ENTER
Novembar, 2011
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Za osoblje KDC:
Izvršni Direktor,
Destan Krasniqi
Za Projekat:
Shkodran Gaxherri,
Menadžer Projekta,
Autori:
Bujar Nura, Domaći Ekspert
Fatmir Bytyqi, Regionalni Konsultant
Šhtamparija:
ERPOPRINT
Ova publikacija je izrađena uz pomoć Europske unije. Sadržaj ove publikacije isključiva
je odgovornost Kosovski Centar za razvoj i ne može ni na koji način da odražava stavove
Europske unije.
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC SADRŽAJ SPISAK SKRAĆENICA ..........................................................................................................................................46 OPŠTI PREGLED ...................................................................................................................................................46
I UVOD .....................................................................................................................................................................47 II. POLJOPRIVREDNI SEKTOR NA KOSOVU ...............................................................................................47 U
II.1. Proizvodnja povrća i voća na Kosovu ............................................................................................48 Sektor povrća ................................................................................................................................................................ 48 Sektor voća.....................................................................................................................................................................49 III.1. Trgovci na Malo.....................................................................................................................................50 III.2. Trgovci na Veliko..................................................................................................................................50 III.3. Informacioni Sistem o Tržištu ........................................................................................................52 III.4. Sektor povrća i voća – Kosova i zemalja u okruženju ............................................................53 III.5. Razmatranje slučajeva .....................................................................................................................57 ZAKLJUČCI.....................................................................................................................................................................62
PREPORUKE ..........................................................................................................................................................63
REFERENCE............................................................................................................................................................63 Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC SPISAK SKRAĆENICA AF
Udruženje Farmera
KDC
Kosovski Centar za Razvoj
KE
Evropska Komisija
BE
Evropska Zajednica
IRJ Maqedonia
Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija
CEFTA
Sporazum o Slobodnoj Trgovini za Centralnu Evropu (Central European
Free Trade Agreement)
MB
Ujedinjeno Kraljevstvo
FOB
Freight on board
PHK
Mogućnosti Izvoza Kosovskih Povrtarskih Useva u Regionu
GDP
Ukupna Domaća Proizvodnja (Gross Domestic Product)
SIT
Informativni Sistem o Tržištu
YU
Jugoslavija (Yugoslavia)
OPŠTI PREGLED Cilj ovog izveštaja je da se napravi jedna analize tržišta za proizvode od povrća u domaćoj
preradi. Ovaj izveštaj ima za cilj da informiše Udruženja Farmera (AF) i zajednicu agrobiznisa
o mogućnostima kao i o mogućim teškoćama u vezi sa predradom i proizvodnjom povrća u
odgovarajućim opštinama. Šta više, analiza tržišta ima za cilj da informiše domaće stručnjake,
zajednice kao i ostale strane zainteresovane za poljoprivredu o specifičnim mogućnostima
tržišta preko kojih lanac domaće prerade povrća može dobiti pristup tržištu. Takođe, ovaj
izveštaj
predstavlja jedan deo dokumenta Pregleda dostavljenog Evropskoj Komisiji
naslovljenog kao - “Ppegled bez carinskih propisa EU-je za proizvode svežeg voća i povrća”.
Metodologija koja je korišćena u sastavljanju ovog izveštaja obuhvata službenu analizu i rad iz
primarnihi i sekundarnih podataka koji su bili na raspolaganju, uključujući tu vladine službe,
zavode za statistiku, i različite izveštaje; obogađene sa prostudiranim slučajevima,
istraživanjima, intervjuima i polustruktuiranim diskusijama
koje su se odvijale sa raznim
učesnicima koji su za to imali interes. Ima dovoljno kvalitativnih i kvantitativnih podataka koji
pokrivaju ovaj segment, i koji orijentišu ovaj izveštaj pravo ka opstajanju u unutrašnjem i
spoljašnjem ambijentu proizvodnje povrća i voća kao i njihovoj prodaji na tržištu.
46
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC I. UVOD Poljoprivredni sektor je i dalje jedan od važnih sektora ekonomskog razvoja Kosova. Ovaj
sektor poseduje veliki potencijal za osiguravanje zapošljavanja, smanjivanje stope siromaštva
kao i održivi razvoj domaće ekonomije.
Kosovo poseduje dobru osnovu za razvoj sektora povrća i voća. Ovaj segment je obogaćen sa
više mogućnosti počevši od klime i prirodnih izvora, pa sve do proizvodnje sa troškovima i
prihodima mnogo koji su mnogo i u državama novim članicama Evropske Zajednice (EU),
unutar režima liberalne trgovine i sporazuma CEFTA-e, sa proizvodima koji su usklađeni sa
trenovima kao što su oni koji se odnose na zdravlje, usaglašenost, organsko poreklo kao i
održivost u današnjem razvoju tržišta. Ali, međutim, efektivna prihvatljivost na tržištu može da
se postigne i sa podizanjem svesti kao i informisanjem proizvođača u vezi sa potražnjom
varijeteta, formi, stepena, veličine i pakovanja proizvoda koji ispunjavaju zahteve EU-je na
način da osiguraju pristup na njihovim tržištima. Da bi ovaj “lanac ” bio funkcionalan mi
dodajemo ovde i sistem informacija o tržištu kako bi dobili potpunu sliku finalizacije proizvoda
od povrća/ voća prema ciljanim tržištima.
Ovaj izveštaj daje jedan ukupan rezime analize tržišta za voće i povrće unutar tržišta na
Kosovu uvek ih upoređujući sa državama iz okruženja, napominjući pri tom prednosti ili
nepovoljnosti izvoza i uvoza, carinske i ne-carinske barijere, troškove transporta koji nastaju
oko prevoza u te zemlje itd. U celini, Kosovo još uvek ostaje redovan uvoznik ovih proizvoda,
koji imaju bolji plasman od domaćih proizvoda.
II. POLJOPRIVREDNI SEKTOR NA KOSOVU Poljoprivreda je i dalje važan životni element i relevantan element kosovskog ekonomskog
razvoja kao jedan sector koji obezbeđuje redovno zaposlenje I dobrobit za mnoge poredice na
Kosovu u posleratnom društvu. Kosovo je bogato poljoprivrednim zemljištem. Sa ukupnom
površinom od 1.1 milion ha. Približno 588,000 ha. ili 53% čini obradivo zemljište. Trenutno
negde oko 260,000 ha. Se koristi kao poljoprivredno zemljište. Oporavak poljoprivrede je bilo
dosta brzo imajući u vidu oskudne resurse koji su određivani za poljoprivredu. U 2002. godini
efektivni budžet za poljoprivredu iznosio je samo 0.6% od ukupnih javnih troškova. Tokom
godina raspodeljeni budžet za poljoprivredu je porastao: za 41.2% od 2005. godine u 2006; za
20% od 2006.godine u 2007; i za 35.2% od 2007 u 2008. godinu. Međutim, ova značajna
raspodela budžetskih izvora za podršku poljoprivrednim inicijativama nije bila u skladu sa
strukturom stanovništva, učešćem u GDP-i(Ukupnoj Domaćoj Proizvodnji), zapošljavanju,
ublažavanju siromaštva, itd. Trenutno, poljoprivredni sektor dorinosi sa 18% za GDP-i i glavni
je izvor prihoda za većinu stanovništva.
Tokom 80-ih godina strateški pravci Kosova su bili u skladu sa ciljevima Federacije –YU za
bržu industrijalizaciju nerazvijenih regiona. Sa 1989.godinom, sa razvojem drugih ekonomskih
aktivnosti, posebno rudarstva i tekstila, samo 26% stanovništva se bavilo poljoprivredom. Ali
Srpska administracija u 90-im godinama je preuzela kontrolu nad svim političkim, ekonomskim i
47
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC kulturnim institucijama na Kosovu, isključujući većinu albanaca kod odlučivanja. Zatim,
migracija u zapadne zemlje EU-je tako da je rad u poljoprivredi postao “katalizator” u
apsorbiranju radne snage koja je ostala bez posla kad su isterani iz državnih preduzeća. U
ovom diskursu, iako se poljoprivreda smatra strateškim sektorom na Kosovu, što je izazvalo to
da produktivnost bude manja u odnosu na ostale regione u državama bivše YU kao i Evropskih
zemalja.
Tokom rata 1999.godine, poljoprivredni sector je pretrpeo veliku štetu gde je seosko
stanovništvo bilo prinuđeno da napusti svoja ognjišta zajedno sa poljoprivrednim mašinama i
stokom. Ovaj deo opšteg razaranja koje je pretrpelo Kosovo nije mogao mimoići ni
poljoprivredni sektor.
Posleratna pomoć Kosovu i vanredne faze bile su primetne poplavom donatora sa njihovim
strategijama i projektima, tako da je tim obuhvaćeno poboljšanje i jačanje poljoprivrede i
ruralnog razvoja.
II.1. Proizvodnja povrća i voća na Kosovu
Sektor povrtarstva i voćarstva ima veliki potencijal za ostvarenje ekonomskog razvoja Kosova.
Ima dovoljno zemlje za proširenje proizvodnje kao i dovoljno tehničkog znanja i metoda za
vršenje proizvodnje. Međutim, načini pomoću kojih će povećati poljoprivredna proizvodnja,
ostvariće se i mogućnosti za zapošljavanje i ostvarivanje većih dohodaka, tako da farmeri,
udruženja, grupe farmera i kompanija u ovom sektoru treba da se više na vertikalni način
integrišu.
Sektor povrća
Tradicionalno, sektor povrća je sektor koji je najviše standardizovan i koji osigurava
produktivnost, izvoz, prihode i zaposlenje. Zemlja koja se obrađuje za uzgoj povrća pokazuje
stalan trend rasta, koji prikuplja prosečno od 22,000 ha. i 28,000 ha. godišnje. Tokom
2006.godine, povrće se uzgaja na oko 22,000 ha. zemljišta. Glavne površine za uzgoj povrća
ostaju i dalje u tradicionalnim Kosovskim poljoprivrednim baštama, u regionima Dukađina i
Kosovskog Pomoravlja.
Povrće koje je uzgajano i proizvedeno u malim porodičnim ekonomijama, i čiji je cilj bio da se
zadovolje osnovne potrebe članova domaćinstva kao i ostalih bliskih srodnika a ostatak da se
proda na najbližem tržištu. Sektorom povrća na Kosovu dominraju male private farme sa
prosečnom površinom koja je manja 2 ha. Bazirajući se na njihovu strukturu proizvodnje,
snabdevanje povrćem je uglavnom sa polja (91%). Načinom da se poveća efektivnost kao i
vremenski period proizvodnje povrća, ne uzimajući u obzir zavisnost od vremenskih prilika,
kosovski farmer koriste plastenike za za uzgoj povrća. U poređenju sa 2004. godinom,
primećen je rast od 400% površina pokrivenih plastenika. Površine pokrivenih plastenika koji se
koriste za uzgajanje povrća obuhvataju trenutno ukupnu površinu od 201ha. Imajući u vidu
veliku važnost koju povrće ima u domaćoj kuhinji, Kosovo ima relativno veliku godišnju
potrošnju povrća sa 146 kg. po glavi stanovnika i sa ukupnom godišnjom potražnjom tržišta oko
365,000 tona. Trenutno domaća proizvodnja zadovoljava oko 60% potražnje za povrćem, dok
snabdevanje radi postizanja ravnoteže zavisi od uvoza (-143,000 tona godišnje).
48
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Tabela 1: Proizvodnja povrća Ukupna
domaća
proizvodnj
a:
Prosečni
prinosi:
Uzgajane
na:
Glavni
reoni:
Krompir
Kupus
Karfiol
Praziluk
Luk
Paradajz
Krastavac
Zelena
paprika
210,247
tona/god
64,632
tona/god
3,020
tona/god
2,284
tona/god
29,682
tona/god
55,671
tona/god
19,582
tona/god
109,547
tona/god
30
tona/ha
41.3
tona/ha
31.53
tona/ha
16.78
tona/ha
14.51
tona/ha
35.08
tona/ha
37.33
tona/ha
24.61
tona/ha
6,604 ha
1,563 ha
95.7 ha
136 ha
2,044 ha
1,638 ha
575 ha
4,449 ha
Orahovac
Dečane
Oahovac,
Peć,
Orahovac
Peć,
Dečane,
Suvareka
Orahovac Prizren
Vučitrn,
Lipljan, Podujevo
Peć
Suvareka
Klina
Podujevo Orahovac
Izvor: Kosovska Agencija za Promovisanje Investicija– Poljoprivredna Indrustrija i Proizvodnja Hrane
Sektor voća
Klimatski uslovi stvaraju dobar potencijal za uzgajanje i proizvodnju hortikulture. Savremena
proizvodnja voća na Kosovu je dostigla svoj vrhunac tokom 1980-tih godina kada je 12,000 ha.
Iskorišćeno za uzgoj voća. Upoređujući je sa ostalim oblastima u poljoprivredi i sa
iskorišćenim površinama, voćarstvo ostaje manje važna oblast koja pokriva samo 2% od
ukupne poljoprivredne površine.
U 2006. godini vće se uzgajalo na jednoj površini od 2,414 ha. I gde su najveće površine bile
u privatnom vlasništvu. U pokušaju da se prevaziđu problem izazvani velikom fragmentacijom,
danas su privatni farmeri počeli da se udružuju ili su u procesu udruživanja sa što više zadruga,
domogućujući tako ostvarivanje velike norme u proizvodnji i čuvajući pri tom visok i održiv
kvalitet.
Imajući u vidu da je prosečna godišnja potrošnja na Kosovu 20 kg. po osobi, ukupna potražnja
tržišta za voćem na Kosovu procenjuje se na 50,000 tona. Ukupna domaća proizvodnja danas
dostiže 27,473 tona što će reći da se negde oko 46 % potražnje pokriva uvozom voća.
Osim kućne potrošnje, voće je veoma traženo u prerađivačkoj industriji. Ima dosta privatnih
farmera koji su postigli da proizvode voće i koriste voće za “u duhu” po kojem je Kosovo dosta
poznato. Pored ovog postoji jedan veći broj sorti divljih plodova koji rastu na Kosovu i koji su
veoma pogodni za piće (čaj) kao i za lečenje.
Tabela 2: Proizvodnja voća Kruška
Jabuka
Trešnja
Šljiva
Lubenica
Dinja
Ukupna domaća
proizvodnja:
14,977
tona/god
61,300
tona/god
3,463 tona/god
25,017
tona/god
41,432
tona/god
11,947
tona/god
Ukupan broj
stabala voća
ufazi
proizvodnje:
493,000
1,374,599
257,737
950,957
Prosečni prinosi:
30
kg/stablu
45
kg/stablu
13 kg/stablu
26
kg/stablu
30.53
kg/stablu
1,357 ha
23.25
tona/ha
Uzgajani na :
141 ha
608 ha
194 ha
470 ha
1,357 ha
514 ha
Glavni reoni:
Peć,
Dečane,
Lipljane.
Shtimlje
Peć, Klina,
Istok.
Gnjilane,
Djakovica,
Istok.
Gnjilane,
Klina.
Djakovica,
Kamenica,
Orahovac,
Prizren
Orahovac,
Suvareka
Prizren.
Izvor: Kosovska Agencija za Promovisanje Investicija–Poljoprivredna Indrustrija i Proizvodnja Hrane
49
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Tabela 3: Uvoz voća po količini i vrednosti Zemlja
1. Makedonija
Uvezena količina(kg)
2009
41,438,618
2. Turska
17,508,905
Zemlja
1. Turska
Vrednost uvoza(€)
2009
9,040,829
2. Makedonija
8,614,225
3. Grčka
9,753,853
3. Grčka
4,462,212
4. Albanija
7,470,243
4. Albanija
1,189,956
5. Srbija
3,667,017
5. Srbija
998,700
Izvor: Podaci od Kosovske Carine
III. ANALIZA KOSOVSKIH TRŽIŠTA
Situacija na Kosovskim tržištima povrća je drugačija od Evropskih tržišta. Na Kosovu smatraju
da su odgovarajuće mere činjenica za mogućnost izvoza u regionu i van zemlje kao i da treba
imati kontrolisani uvoz tokom proizvođačke sezone u zemlji koji će omogućti podelu tereta
između farmera i domaćih tržišta.
Prema nekim analizama koje su uradili domaći stručnjaci, glavni proizvodi domaćeg povrća i
voća koji imaju potencijal za izvoz su: paprike, paradajz, krompir, luk i kupus dok ndërsa od
voća jedino jagode imaju malo potencijala.
Kosovska domaća tržišta imaju različite učesnike koji su povezani vertikalno sa “lancem
dobavljača”, ili se razlikuju prema njihovom pristupu od “tržišta do trpeze”.
Ukoliko govorimo o načinu nastupa i načinu rada postoji nekoliko vrsta učesnika koji su prisutni
na “skenën e tregut” dhe të cilët do të përshkruhen më tutje në këtë raport.
III.1. Trgovci na malo
Sektorom povrća dominirajuu trgovci na malo koji otkupljuju proizvode od povrća od malih
farmera kao i od trgovaca na veliko i na kraju ih prodaju krajnjim potrošačima. Njihovo
stanovište je dad a obezbede tržište sa što više vrsta proizvoda kako bi zadovoljili različite
zahteve potrošača. Oni su koncentrisani uglavnom na periferiji i u centrima gradova. Pod
Trgovcima na malo podrazumevaju se:
•
Supermarketi (nova struktura prodaje na malo koja se razvila na Kosovu – kopirana od
zemalja Zapadne Evrope,
•
Prodavnice na malo – poznate na Kosovu kao minimarketi- koje nude različite proizvode
kao i sveže voće i povrće,
•
Prodavnice prehrambenom robom (voće i povrće) – specijalizovane prodavnice
prodaju svežeg voća i povrća – čiji je broj u zadnjim godinama u velikom opadanju;
•
Restorani – koji nude ne samo proizvode za potrošače, nego i usluge u pripremanju
svežih jela.
za
III.2. Trgovci na veliko
Trgovci na veliko su trgovci koji prodaju robu onima koji je kupuju radi dalje prodaje krajnjim
potrošačima. Oni su skoncentrisani uglavnom u velikim gradovima kao što su: Priština, Prizren
50
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Peć. Oni uglavnom trguju širokom lepezom proizvoda. Trgovci na veliko se mogu podeliti u dve
grupe:
•
Oni koji trguju samo sa svežim proizvodima voća i povrća koji se uvoze tokom cele
godine – i koji nastoje da imaju što veći promet (obrt). Oni trguju sa širokom lepezom
proizvoda – koji su uglavnom uvezeni iz Turske i Grčke i koji često sami idu svojim
kamionima i transportuju svu tu raznoliku robu. Neki od njih imaju svoje magacine gde
deponuju i čuvaju robu ali veoma često koriste kamione sa hladnjačama u njima za
deponovanje i čuvanje robe.
•
Oni koji se bave trgovinom uvezene van-sezonske robe robe kao i domaće robe koja se
kasnije može naći i one koje imaju manji promet. Domaće proizvode obično uglavnom
kupuju na mestu proizvodnje direktno od farmera i prevoze ih u veće gradove kao što su
Priština i Prizren, i uglavnom ih prodaju trgovcima na malo. U nekim slučajevima farmer
šalju svoje proizvode sami direktno trogvcima na veliko. Većina malih trgovaca na veliko
nemaju odgovarajuće mesto za skladištenje robe, i uglavnom svoju robu prodaju
direktno iz kamiona. Tregovci na veliko uglavnom rade sa gotovinom tj. prodata roba se
uvek naplaćuje u gotovini –keš ali neki od njih nude i neku forme kreditiranja- n.pr.
“plaćanje će se izvršiti kod sledeće isporuke”.
Ilustracija 1:
51
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC III.3. Informativni Sistem o Tržištu
Da bi se ojačao kvalitativna informisanost u vezi sa proizvodima od povrća i da se osigura
pristup aktuelnim podacima koji vode efektivnim karakteristikama tržišta, n.pr. kako funkcionišu
distributivni kanali trgovaca na veliko, trgovaca na malo, farmera, razvoj javnih domaćih politika,
itd. Projekat “Podrška na Tržištu” inicirao je kreiranje i uspostavljanje Informativni Sistema o
Tržištu. U partnerstvu sa Ministarstvom Poljoprivrede i Ruralnog Razvoja, Ministarstvom
Trgovine i Industrije, Agencijom za Statistiku Kosova, Informativni Sistem o Tržištu (SIT)
ostvaren je 2006 i 2007 godine prikupljanjem kvalitativnih i kvantitativnih podataka sa
pogledima na tendencije tržišta i njegovim promenama na Kosovu i u regionu. Kao rezultat,
zajednica agrobiznisa i kosovskih institucija mogu da vrše upoređivanja cena za sektor povrća i
voća sa ostalim zemljama u regionu kao što su Albanija, Hrvatska, Sllovenija, Makedonija i
Srbija.
Od Februara 2006. godine SIT-u osigurava nedeljne informacije o kretanju cena na tržištu za
šest regiona na Kosovu: za Gnjilane, Djakovicu, Mitrovicu, Peć, Ferizaj, Prizren i Prištinu.
Informacije o cenama tržišta na veliko in a malo prikuplja se sa oko 230 proizvoda od voća,
povrća, poljoprivrednoj mehanizaciji, stoci i njihovim proizvodima. Prikupljaju se minimalne,
srednje i visoke cene za svaki proizvod. Osim ovih informacija koji se daju svakog Ponedeljka i
Utorka na web stranici organizacije, informacije se takođe dele i putem domaćih medija i web
stranice www.food-ks.org. Cene su izražene u Euro i za svaki proizvod imate najnižu i najvišu
cenu. Takođe tu su predstavljeni i trendovi o sniženju i povećanju cena koji su upoređeni sa
prethodnom nedeljom, zatim cene po kilogramu , po jedinici mere, itd.
Tabela 4: Informacija za cene na tržištu na veliko i na malo SVI REGIONI, SVE KATEGORIJE, NEDELJA 39 (26.09.2011-02.10.2011)
Proizvod
Na malo
PR
PZ
PE
GJ
Na veliko
GL
MI
FE
PR
PZ
PE
GJ
GL
MI
FE
Povrće
Min
0.18
0.15
0.20
0.25
0.20
0.25
0.20
0.13
0.12
0.17
0.20
0.18
0.20
0.17
Mes
0.19
0.17
0.23
0.28
0.23
0.28
0.25
0.14
0.12
0.17
0.22
0.19
0.21
0.18
Max
0.20
0.20
0.25
0.30
0.25
0.30
0.30
0.15
0.13
0.18
0.23
0.20
0.22
0.20
Min
0.40
0.35
0.50
0.50
0.50
0.50
0.60
0.30
0.27
0.40
0.40
0.40
0.40
0.50
Mes
0.45
0.38
0.60
0.60
0.55
0.55
0.62
0.35
0.29
0.45
0.45
0.43
0.43
0.53
Max
0.50
0.40
0.70
0.70
0.60
0.60
0.65
0.40
0.30
0.50
0.50
0.45
0.45
0.55
Min
Krastavac
Mes
(1 kg)
0.60
0.55
0.65
0.70
0.70
0.65
0.60
0.50
0.45
0.55
0.65
0.60
0.55
0.50
0.65
0.57
0.73
0.75
0.72
0.73
0.65
0.53
0.46
0.57
0.67
0.62
0.57
0.53
Max
0.70
0.60
0.80
0.80
0.75
0.80
0.70
0.55
0.47
0.60
0.68
0.65
0.60
0.55
Min
2.80
2.30
3.00
2.50
2.30
2.70
2.70
2.00
2.00
2.70
2.20
2.00
2.30
2.50
Mes
2.90
2.40
3.25
2.75
2.40
2.95
2.85
2.25
2.05
2.85
2.35
2.05
2.50
2.55
Max
3.00
2.50
3.50
3.00
2.50
3.20
3.00
2.50
2.10
3.00
2.50
2.10
2.70
2.60
Min
0.40
0.35
0.50
0.50
0.40
0.40
0.60
0.30
0.27
0.40
0.40
0.30
0.30
0.50
Mes
0.45
0.38
0.55
0.60
0.45
0.45
0.60
0.31
0.30
0.43
0.45
0.32
0.32
0.50
Max
0.50
0.40
0.60
0.70
0.50
0.50
0.60
0.32
0.32
0.45
0.50
0.35
0.35
0.50
Min
0.28
0.27
0.30
0.30
0.30
0.35
0.35
0.23
0.22
0.27
0.27
0.25
0.27
0.30
Kupus
(1 kg)
Mrkva (1
kg)
Beli luk
(1 kg)
Praziluk
(1 kg)
Crni Luk
52
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC (1 kg)
Paprike
(1 kg)
Krompir
(1 kg)
Paradajz
(1 kg)
Pasulj (1
kg)
Dinja
kg)
(1
Mes
0.29
0.29
0.32
0.35
0.32
0.38
0.38
0.24
0.23
0.28
0.30
0.26
0.29
0.31
Max
0.30
0.30
0.35
0.40
0.33
0.40
0.40
0.25
0.24
0.28
0.32
0.26
0.30
0.32
Min
0.80
0.70
0.90
0.90
0.70
0.90
0.75
0.70
0.60
0.75
0.70
0.60
0.70
0.65
Mes
0.90
0.75
0.95
0.95
0.80
0.95
0.82
0.71
0.62
0.80
0.75
0.65
0.75
0.68
Max
1.00
0.80
1.00
1.00
0.90
1.00
0.90
0.72
0.65
0.85
0.80
0.70
0.80
0.70
Min
0.20
0.20
0.25
0.25
0.25
0.20
0.25
0.15
0.13
0.22
0.20
0.17
0.15
0.22
Mes
0.23
0.22
0.28
0.28
0.27
0.22
0.28
0.16
0.14
0.23
0.21
0.20
0.15
0.23
Max
0.25
0.23
0.30
0.30
0.28
0.23
0.30
0.17
0.15
0.25
0.22
0.22
0.16
0.25
Min
0.40
0.35
0.40
0.40
0.35
0.40
0.50
0.23
0.20
0.25
0.25
0.30
0.25
0.35
Mes
0.45
0.38
0.45
0.45
0.42
0.45
0.50
0.24
0.22
0.30
0.28
0.35
0.30
0.38
Max
0.50
0.40
0.50
0.50
0.50
0.50
0.50
0.25
0.23
0.35
0.30
0.40
0.35
0.40
Min
1.80
1.50
1.70
2.00
1.50
1.90
1.50
1.50
1.30
1.50
1.70
1.30
1.40
1.40
Mes
1.90
1.65
1.85
2.00
1.65
1.95
1.75
1.60
1.35
1.60
1.70
1.40
1.45
1.50
Max
2.00
1.80
2.00
2.00
1.80
2.00
2.00
1.70
1.40
1.70
1.70
1.50
1.50
1.60
Min
0.70
0.50
0.70
0.65
0.80
0.60
0.65
0.60
0.45
0.65
0.60
0.60
0.50
0.50
Mes
0.85
0.55
0.75
0.73
0.85
0.70
0.68
0.65
0.47
0.68
0.65
0.65
0.60
0.55
III.4. Sektor povrća i voća – Kosova i zemalja u okruženju
Strateški Plan za Poljoprivredu 2007-2013, naglašava jednu značajnu ulogu za razvoj povrća i
voća na Kosovu, kao faktor koji može generisati zapošljavanje, povećati izvoz i održavati
potreban stepen uvoza. Ali tako da ovaj sector bude konkurentan i da se distancira od klišea
prirodnih prednosti kao što su niski troškovi proizvodnje, klimatski uslovi, tradicionalizam u
proizvodnji neke specijalne sorte, u region a kasnije i u EU, treba odrediti prvenstva koja će biti
vezana za carinske i ne-casrinske barijere, mere reciprociteta kao i ostalih zaštitnih
mehanizama. Što se tiče pozicije Kosova u poređenju sa ostalim zemljama iz regiona u
okruženju, usredsredićemo se na nekoliko analiza kojimogu da uporede Kosovski izvoz sa
izvozom Crne Gore, Albanije, Srbije i Makedonije.
Kosovo i Crna Gora
Posle 1999. Godine, otvaranje Kosova prema tržištima susednih zemalja počinje sa Crnom
Gorom. Ukupan uvoz sa 2008. godinom iz Kosova za Crnu iznosio je 136.000 Euro u
povrtarskom sektoru. Zbog slabe infrastructure i nekih bez-carinskih baijera, ponekad je bio
otežan izvoz u ovom regionu. Ipak uprkos ovim okolnostima, tokom leta, crnogorsko primorje je
veoma atraktivno za turiste i istovremeno za izvoz svežeg voća i povrća. Postoje dve pijace na
veliko, veća se nalazi u Podgorici i ona snabdeva Ulcinj svežim proizvodima.
Tabela 5: Cene izvoza Kosovo – Crna Gora Cene izvoza
Iznos
Cene na Kosovskoj strani
100 - 150 Euro
Cene transporta i ostali
troškovi 31 ( kamionom)
500 Euro
PDV
Između 200 – 300 Euro za kamion
(17% od deklarisane kupovne vrednosti
– ponekad su naznačene referisane
cene)
Izvor informacija
Kosovske Institucije +
ostali troškovi
Trgovci i farmeri-trgovci
(koji izvoze za Crnu Goru)
Fito-sanitarni Inspektori
Trgovci
53
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Prema bez-carinskim barijerama koji primenjuje Crna Gora prema Kosovu, svaki kamion sa
povrtarskim proizvodima koji ulazi iz Kosova treba da prođe laboratorijske analize. Ovih analiza
ima dve vrste i.) Ostaci pesticida i ii.) Test radioaktivnosti. Ponekad su ove analize previše
naporne i zbog njih se izgubi dosta vremena, često traju i po 48 sati.
Tabela 6: Izvoz svežeg voća u Crnu Goru po količini i po vrednosti Godina 2008
Izvozi (t)
Iznos (€)
Paradajz
310
26,700
Paprika
564
47,500
Luk
495
38,000
Kupus
333
17,000
Izvor: PHK “Uvoz – Izvoz svežeg povrća i voća 2008”
Unutar novih trendova koji opisuju ovaj region, Kosovo i Crna Gora još uvek ostaju standardni
partneri koji imaju ista nadanja i tradiciju u pogledu poljoprivrednih proizvoda. Kao rezultat ove
saradnje Crna Gora i dalje igra ulogu dobrog partnera kao i profitabilnog za obe zemlje.
Kosovo i Albanija
U prošlosti, obe zemlje su patile zbog političkih i ideoloških barijera i ovaj diskurs je bio prisutan
in a ekonomskoj saradnji. Posle rata 1999. godine granica je poslala slobodnija i obim i sastav
trgovine robom se povećava. U tom smislu sektor povrća i voća je postao mnogo angažovaniji i
otvoren za saradnju. Trenutno Albanija je glavni partner u trgovini u sektoru povrća. Tendencija
je da se ojača i poboljša uzajamna trgovina obe zemlje, uzimajući u obzir poboljšanu
infrastrukturu posebno posle izgradnje “ Nacionalnog Autoputa” koja ima glavnu ekonomsku
ulogu za razvoj obe zemlje.
Tabela 7: Cene izvoza za Albaniju Cene za izvoz
Cene od strane Kosova
Cena transporta
(kamionom)
Iznos
100-200 Euro
300 Euro 52
Carinske tarife
10 Euro za kamion
PDV
20% e deklarisane nabavne
vrednosti – ponekad su naznačene
referisane cene
Izvor informacija
Institucije Kosova
Trgovci (koji izvoze za
Albaniju)
Fito- sanitarni Inspektori 53
Kukës
Trgovci
Promovisanje Hortikulture na Kosovu (PHK)
Skoro svde pijace na veliko su koncetrisane u Tirani gde se prodaje i uvozi skoro 60% povrća i
voća. Pijaca Tirane snabdeva približno pola miliona stanovnika i ono može da ostane jedno od
najvažnijih trgovinskih mesta za kosovske proizvode. Druga pijaca po važnosti je pijaca u Fieri
u kojem se uvozi oko 40% povrća i voća. Ova pijaca je uglavnom orjentisana prema uvozu iz
Grčke, Italije i BJR Makedonije. Količine koje su prodate na pijaci u Fieri su oko 100 hiljada
tona godišnje.
Uvozi Kosova pokrivaju se proizvodima krompira, luka i paprika. Na pijaci Lušnje, oko 80%
proizvoda su domaće proizvodnje, i jedno je od glavnih pijaca od kojeg ostale lokalne pijace
kao što su one u Dursu i Tirani snabdevaju i na njemu sa njega se vrše izvozi za BJR
54
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Makedoniju. Skadar i Korča su domaće pijace za kasnije domaće proizvode koja takođe
snabdevaju ostale lokalne pijace samo tokom nekoliko određenih meseci u godini. Međutim na
ovoj pijaci se takođe prodaje i prilično velika količina uvezenih proizvoda.
Postoji nekoliko roba koje imaju prednost da prodru na albansko tržište. Ali tendencije nekih
roba mogu da variraju; većina traženih proizvoda mogu da se prikažu kao što je niže
navedeno:
•
Paprike – prema dokumentima o izvozu PHK za 2008, godinu, izneto je da se 103 t
paprika izvozi za Albaniju.
•
Paradajz – Albanija ima dobre mogućnosti i klimatske uslove da proizvodi i snabdeva
paradajzom tržište “tokom cele godine”. Skoro svi izvozi paradajza iz Albanije idu na
Kosovo (610 ton). Sa druge strane Kosovo izvozi 60 tona u Albaniju u vrednosti od
21,000 Euro.
•
Kupus – Albanija izvozi na Kosovo skoro 740 tona. Postoji procena da Kosovo izvozi
istu količinu ali tokom druge sezone.
•
Luk – U 2008.godini Kosovo je izvezlo prilično veliku količinu od 221 t luka za Albasniju,
procenjenu na 23,000 Euro.
Kao dve zemlje koje su potpisnice sporazuma CEFTA-e, Albanija i Kosovo su se u složile da u
potpunosti liberalizuju tržište tako da ne oporezuju proizvode od voća i povrća sa kojima se
trguje u ove dve države. Do danas nema podataka koji bi ukazali na prisustvo bilo koje
carinske ili bez-carinske barijere koju je sprovela Albanija za kosovske povrtarske proizvode.
Potrebno je naglasiti da u 2008 godini povećavanje referentnih cena od strane Albanije
uglavnom za krompir je bila smetnja slobodnom tržištu koje je otvoreno za obe zemlje, kada je
Albanija povećala PDV kod uvoza iz Kosova.
Kosovo i Srbija
Osetljiva politička situacija, koja se reflektuje time da je Kosovo još uvek deo Srbije i ostalih
kontraverznih percepcija između ove dve zemlje, utiču i na ekonomsku situaciju.Važeća
dokumenta koja se izdaju od strane kosovskih vlasti ne priznaju se u Srbiji, tako da ako trgovci
sa Kosova hoće da se bave izvozom svojih proizvoda u Srbiju moraju da idu u Ranillug
(opština koja je skoro osnovana prema Ahtisarijevom Planu) gde mogu da dobiju službenu
dokumentaciju iz tamošnje kancelarije koja izdaje dokumenta za srpske vlasti. Šta više,
kosovski proizvođači i izvoznici ne plaćaju carinu, zato što srpske vlasti smatraju Kosovo svojim
delom teritorije. Granični prelazi se smatraju administrativnim prelazima Srbije za nju, dok za
Kosovo one su granični prelazi. Postoji određena količina robe koja je registrovana na
granicama Kosova i jedna druga količina koja se prenosi putem ilegalnih kanala.
Tabela 8: Cene izvoza Kosovo – Srbija Cene izvoza
Cene od strane
Kosova
Cene transporta (kamionom) u zavisnosti od
lokacije
Iznos (€)
Izvor informacija
100 – 200
Kosovske institucije
200 – 400
Trgovci(koji izvoze u Srbiju)
Glavna pijaca na veliko u Srbiji nalazi se u Beogradu a takođe ima i drugih i manjih pijaca na
veliko u proizvodnim regionima i u većim gradovima u zemlji. Više savetnika je posetilo dve
55
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC pijace na veliko, jedno u Beogradu i jedno u glavnom regionu za proizvodnju paprika u
Leskovcu. Zaključak o toj poseti je opisan u teksu niže:
Pijaca na veliko u Beogradu je glava pijaca za više od dva miliona stanovnika koji žive u
Beogradu kao i za ostale delove Srbije. Prew oko 20 godina glavni trgovci one pijace bili su
albanci sa Kosova. Na beogradskoj pijaci na veliko dominira dominiraju domaći proizvoači koji
uglavnom prodaju krompir, paradajz, paprike, kupus, beli luk, crni luk, itd. I voće kao što su
jabuke, grožđe (koje je uvezeno) i dinje. U periodu kad je vreme za pripremanje turšije postoji
jedan trgovac sa Kosova koji snabdeva ovu pijacu sa paprikama Somborkama i crvenim
paprikama. Kualitet je veoma visok ali su nedovoljne količine za redovno i potpuno
snabdevanje pijace. Bilo kako bilo, snabdevanje količinama izgledaju mnogo veće nego one na
pijaci u Skoplju ili one na pijaci na veliko u Prištini.
Pijaca u Leskovcu je veoma dobro organizovana i koristi se za prodaju na veliko za trgovce
koji kupuju i koji dolaze iz Niša, Beograda i drugih većih gradova Srbije. Glavni proizvodi koji su
prisutni na ovoj pijaci dolaze iz regiona poznatog po proizvodnji paprike (crvene paprika i
Babure). Većina proizvoda je lokalna, kvalitet je sličan sa onim iz Kosova i trgovci na pijaci
znaju das u paprika sa Kosova visokog i posebnog kvaliteta. Tokom posete količine paprika i
ostalih proizvoda bile su male i prezentacija roba je bila slična proizvodima sa Kosova.
Odvijanje trgovine između Srbije i Kosova u zavisnosti je od tenzija koji se javljaju u političkim
odnosima između ove dve zemlje. Infrastruktura koja povezuje Kosovo sa Srbijom je prisutna, i
dalje postoje odnosi koji su od ranije postojali, i poznaju se tradicije i želje potrošača za
kosovskim proizvodima, i ove činjenice otvaraju veće mogućnosti kosovskim trgovcima.
Sa druge strane treba pustiti da protekne još vremena da bi se ponovo zadobilo poverenje
između trgovaca u ovom sektoru iz ove dve zemlje.
Kosovo treba da mobilizuje indirektne kanale pomoću kojih će prodreti na nova tržišta – kao što
je Rusija I to preko – koristeći pri tom prerađivačku industriju Srbije. Izvoz iz Kosova za Srbiju je
koncentrisan uglavnom na izvoz povrća i ostaje isključivo sa iizvozom:
Paprika – kao što je Somborka zatim Kurtovska kapija koja može da ispuni specifične zahteve
prerađivačkih kompanija Srbije koji izvoze u EU I Rusiju I da snabdeva Srbiju tokom sezone za
pripremanje turšije koja je još uvek vašna potrošačima u Srbiji.
Kosovo i Makedonija
Kosovo je dugi period bilo verno tržište za proizvode od povrća I voća koji su dolazili iz BJR
Makedonije. Na granici između Kosova I BJR Makedonije statistički podaci o izvozima
pokazuju da samo 50 jedinica izvoza iz Kosova je bilo za Makedoniju, dok je više od 6,142
jedinica izvoza bilo iz Makedonije za Kosovo. Ovo nam govori da odnos uvoza I izvoza za
Kosovo je više nego 100:1. Nažalost po Kosovo ovaj trend tržišta je u porastu, veoma je mali
reciprocitet u izvozu voća i povrća iz Kosova za BJR Makedoniju. U 2007. godini, 16.500 t
povrća (od ukupnog iznosa od 182,725 t izvoza povrća BJR Makedonije) i 22,950 t voća
uvezeno je na Kosovo iz BJR Makedonije.
Glavne pijace na veliko u BJR Makedoniji nalaze se u Skoplju i Strumici. Cene voća i povrća
su uglavnom određene od trgovaca na veliko iz Strumice ali često i od trgovaca iz Skoplja. Obe
56
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC ove velike pijace su u velikoj mere orjentisane na izvoz. Pijaca na veliko u Skoplju izgleda da
ostaje jedna od najvećih pijaca na Balkanu, imajući u vidu da je BJR Makedonija jedna od
važnih zemalja za proizvodnju povrća voća. Međutim, većina cena na ovom tržištu se određuje
od jedne druge pijace koja se nalazi u Strumici blizu proizvodnih regiona.
U 2007. godini, prema službenim podacima datim od strane Carine, Kosovo je uvezlo oko
2,500 tona paprika izn BJR Makedonije, dok u 2008. godini Kosovo je izvezlo samo 10 t. Ipak
se primećuje jedna zainteresovanost za uvoz većih količina paprika iz kosova posebno od
strane prerađivačkih kompanija kao što je “Bonum” kao i nekoliko drugih.
Oko 13,000 tona luka svake se godine uvoze iz BJR Makedonije na zemlje Balkana, I ova
činjenica pokazuje da je Makedonija jedna od glavnih zemalja snabdevača u rejonu sa 56% od
uvezenog luka.
Prema nacionalnoj strategiji za poljoprivredni i ruralni razvoj za 2007-13, bez sumnje BJR
Makedonija ostaje i dalje jedna od važnih zemalja izvoznica povrća i voća na Balkanu, i trudi se
da održava i dalje postojeća tržišta u bivšim jugoslovenskim republikama, kao I da se proširi na
ostale zemlje balkana i da prodre na tržišta nekih država EU-je. Neke od tendencija BJR
Makedonije su i prezentiranje standarda u proizvodnji povrća I voća kao što je Global GAP i
jedan manji deo sa organskim proizvodima za specifična tržišta u EU. Vlada BJR Makedonije
ima u vidu da da podršku prezentaciji sistema certifikata, pripremi podsticajnih sistema za
stimuliranje izvoza, dok na drugoj strani Kosovo nije odredilo još ni jednu carinsku kvotu za
uvoze iz BJR Makedonije. Imajući u vidu veliki trgovinski nebalans između ove dve zemlje ova
situacija nije baš zdrava za Kosovo. Zadnjih godina, započeto se sa inicijativom između vlada
Kosova i BJR Makedonije radi promenom reciprociteta u trgovini svežim voćem i povrćem.
Međutim samo takva inicijativa nije dovoljna. Vlada Kosova treba da nađe načine kako da
smanji ovaj nebalans i da dozvoli samo uvoz kvalitetnih proizvoda putem donošenja
specifičnih pravilnika ili pak ne-carinskih barijera.
Tabela 8: Cena izvoza Kosovo – BJR Makedonija Cena izvoza
Cene od strane Kosova
Cena transporta
( kamionom)
PDV
Iznos(€)
100-200
100
18 % od deklarisane kupovne
rangiranei rangirane
Izvor informacija
Institucije Kosova
Trgovco (koji uvoze iz BJR
Makedonije)
Piručnik za Među-Graničnu Trgovinu
(pripremljen od SIDA u Makedoniji)
III.5. Studiranje (Proučavanje) slučajeva
# 1: Otkupni centar “Agrocelina”
Otkupni centar u privatnom vlasništvu “Agrocelina” iz Zrza, koji je osnovan 2009.godine,
obavlja svoju delatnost u regionu Podrimlja. Obezbeđuje poljoprivredne usluge, nabavke i
otkup proizvoda kao i usluge marketinga. Agrocelina se bavi otkupom: paprika, krastavaca,
paradajza,lubenice, salate, kupusa, ljutih paprika, voca i grožđa. Ovi stari tradicionalni proizvodi
iz Kosova koriste se u svežem stanju, za pripremu turšije i za dalju preradu (paprike/ajvar).
57
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Vrste cena proizvodnje obezbeđuju konkurentsku prednost
(potencialni izvoz). U 2009. godini, Agrocelina je otkupila
približno 300 tona paprika me za firmu “Kelmendi Gmbh”,
koja ih je zatim izvezla u Nemačku. Agrocelina ima takođe
I dobre poslovne odnose sa više od 450 fermera iz
regiona Podrimlja, sa 5 domaćih prerađivača povrća, 10
Hipermarketa na Kosovu, 5 pijaca na veliko i sa 25 na
malo.
Foto 1. Otkup paprika fafaronija Proizvodnja – 50,000 tona u regionu Podrimlja (Južno Kosovo);
Veliko domaće tržište (> 80,000 tona);najveći izvoz hortikulture: 600 tona u 2009. godini, 1,951
tona u 2010. i više od 2.500 tona u 2011.godini.
Traženja na tržištu – 2010: Rano u 2010, Agrocelina je osigurala kontakte sa dve kompanije
“Etlinger” (do 1000 MT sa raličitim povrćem) i “Kelmendi” (1000 MT uglavnom sa paprikama).
Agrocelina vrši otkup i koordinira izvoz i transport.
Trgovci vrše plaćanja direktno proizvođačima, i u tom slučaju
Agrocelina uzima većinu tarifa za izvršene usluge po
kilogramu otkupljenog povrća. U daljem
poslovanju
Agrocelina je potpisala sporazum sa “Biopak”-om (500 MT) i
“Ask Foods” (300 MT) kako bi im obezbedila povrće za
preradu. Jedan prateći otkupni centar je osnovan u obližnjem
zvanom selu Dejn radi poboljšanja efikasnosti u vršenju
otkupa od malih farmera.
Foto 2. Izvoz povrća i voća Kosovski Trgovci i prerađivači ugovoreni od Agrocelina- Domaća kompanija “V-Kelmendi”- Peć:
Izvoznik za Severnu Evropu (1,500 tona); Domaći prerađivač povrća “Etlinger” –Štimlje: prerada
povrća I izvoz u Austriju (700 tona); Domaći prerađivač
povrća “Biopak” - Orahovac: prerada povrća (400 tona);
Domaći prerađivač povrća “Ask- Foods” – Gnjilane: prerada
povrća (400 tona).
Region navodnjavanja Podrimlja je najveći region za
proizvodnju povrća na Kosovu, sa blizu
5,000 hektara
navodnjavanja. U ovom regionu proizvodi se više od 30,000
tona (MT)Paprika. Ostale vrste povrća koje se proizvode u
ovom okruženju su: kupus, paradajz,, luk i krastavac.
Foto 3. Transport na domaća tržišta 58
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC Tabela 9: Otkup i izvoz povrtarskih proizvoda iz Agroceline ­2010 1
Izvoz i proizvoda
Naziv kompanije
Etlinger
2
Etlinger
100
3
Etlinger
53
Paradajz paprika
4
Etlinger
33
Karfiol
5
Etlinger
156
Paprika Kortovska
6
V-Kelmendi
580
Paproka Somborka
Br:
Otkup povrća
u/tonama
261
Vrste proizvoda
Feferoni
Krastavac
7
V-Kelmendi
89
Paprika Kortovska
8
V-Kelmendi
13
Paradajz
9
V-Kelmendi
6
Grožđe
10
V-Kelmendi
400
Karfiol
11
ASK-FOODS
170
Paprika Kortovska
12
BIOPAK
90
Paprika Kortovska
Total:
1951 tona
Source: Agrocelina
# 2: Kompanija“Pestova”
“Pestova” je proizvođač i prerađivač svežeg krompira Kompanija je osnovana 1991.godine i
njena glavna delatnost je kultivisanje i proizvodnja krompira. Imajući u vidu trendove tržišta,
kompanija se kasnije angažovala i u proizvodnji proizvoda krompirića (čips) kao čiste proizvode
od zamrznutog krompira. Glavna kancelarija se nalazi u Prištini dok se aktivnosti biznisa
obavljaju u regionu Pestova, Vučitrn. Sredstva koje poseduje kompanija Pestova se sastoji od
kancelarija u Prištini, jednog magacina površine od 780 m2 koji je smešten u Pestovu, fabrike
za preradu krompira u Pestovu (u površini od 1500 m2) i hladnjače kapaciteta 60 tona.
Proizvodi “Pestova” danas su uspeli na se plasiraju na tržištima susednih država i izvoze se u
skoro sve zemlje Balkana (Albanija, Makedonija, Crna gora, Rumunija I Hrvatska). Ova
kompanija se bavi i snabdevanjem domaćih pijaca svežim krompirom pod trgovačkim imenom
“Pestova”. Proizvodi koji su dobijeni preradom krompira prodaju se pod trgovačkim imenom
VIPA koja obuhvata razne vrste krompirića čipsa kao prerađevine od zamrznutog krompira.
Pestova takođe zastupa jednog holandskog dobavljača sa semenom krompira koji se mogu
koristiti na tržištu svežih I prerađenih proizvoda, koji je veoma važan dobavljač semena na
Kosovskom tržištu.
# 3: NVO “Kruša”
Udruženje žena udovica iz “Kruše” iz opštine Orahovac poznato i
kao V.V.A. “Kruša”. Ovo udruženje ja registrovano ka one-vladina
organizacija i ne-profitabilna organizacija 1999.g.
Sa nesebičnim zalaganjem radnika ova organizacija je postigla da
proda proizvode po sortama I količinama koje su date u
produžetku: paprika iz turšije 22.000 kg. (12 vrsta); 9.000 kg.
ajvar (pakovanje 0.27 kg.); 2.000 kg. ajvar (pakovanje 2.70 kg.).
Foto 4: Prerađeni proizvodi za tržište iz Kruše Do danas svi proizvodi se prodaju tokom trgovinskih sajmova i
59
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC ostalih događaja vezanih za hranu, koje su bile organizovane od MAPRD, ABK i Privredne
Komore, itd.
Takođe njihovi proizvodi se prodaju i individualnim potrošačima
u Velikoj Kruši kao I u mnogim trgovinskim kosovskim centrima
kao što su ALBI, Ben AF, Maxi, Interex, Nertili, Liridoni, itd. Sa
kojima su žene iz Velike Kruše postigle i potpisale predugovore.
NVO “Kruša” je uspela da proširi svoje tržište na Kosovu i sada
započinje sa organizovanjem izvoza za Albaniju.
Foto 5: Prodaja proizvodja iz Kruše Organizirano od KDC #4: Udruženje Farmera – “Perdrini”
Udruženje Farmera “Perdrini” koja se nalazi u Velikoj Kruši opština Orahovac osnovano je
2000.godine. Uglavnom deluje u opštinama Orahovac i Prizren, u regionu koji je poznat po
proizvodnji povrća i voća. Glavni ciljevi Udruženja “Përdrini” su:
•
Jačanje kapaciteta u upravljanju udruženjem
•
Započinjanje sprovođenja savremenih staklenika
•
Proizvodnja povrća prema potrebama tržišta
•
Usvajanje i primena novih metoda marketinga
•
Povećanje obima kvalitetnih usluga savetovanja kao i
ostalih usluga
•
Povećanje broja članova za 50%
UF “Perdrini” ima 87 redovnih članova i skoro 150 članova
saradnika, koji s vremena na vreme koriste njihove usluge.
Foto 6: Lokalna pijaca u
Velikoj Kruši UF “Perdini” proizvodi sledeće proizvode: paprike, krastavce,
paradajz, lubenice, salate i kupus.
Najveći izvoz hortikulture: 7 tona u 2009 godini za Makedoniju; i
više od 5 tona u 2010 godini za Makedoniju, Crnu goru i Albani
Foto 7: Izvoz paprika u Crnu Goru
# 5: NVO “Freskia”iz Đakovice - “Prerada povrća u malim pakovanjima”
“FRESKIA” je osnovana u 2002 godini uz pomoć projekta “Intercooperation” iz Švajcarske. Od
2002 godine pa do 2005 godine ova organizacija je povećala površinu za proizvodnju
proizvoda jagode, maline i kupine. Od 2005 godine Freskia takođe započinje i uzgoj materijala
60
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC za sadnice jagode, maline i kupine, postajući tako jedina organizacija sa licencom Ministarstva
Poljoprivrede Kosova.
Freskia drži uvoz osnovnog
materijala za sadnice iz poznatih
instituta (Engleske, Švajcarske i Italije), od kojih proizvodi sadnice
prve generacije i zatim ih nudi potrošačima. Seme sadnica
proizvedenih u Freskii je pod stalnim posmatranjem i nadzorom
Fito-Sanitarnog Instituta i Ministarstva Poljoprivrede u Peći.
Imajući u vidu koristi i mogućnost prerade voća, Freskia je
započela sa preradom voća, uglavnom kupina koje su proizvedene
na njenoj farmi od koji na kraju pravi džemove, marmalade i slatka.
Foto 8: Proizvodi prerađeni za tržište iz U međuvremenu Freskia je stekla dovoljno znanja u ovoj oblasti
Freskie upotrebljavajući korišćenje krilatice učim-dok-radim i uz pomoć
inostranih stručnjaka stalno poboljšavaju kvalitet svojih proizvoda.
Tržište – Freskia je bila prisutna na tržištu sa prerađenim proizvodima koje je pakovala u
staklene tegle od 250 i 750 grama. Prema analizi tržišta Freskia je primetila da se potražnja za
mala pakovanja od 20, 30 i 50 grama njihovih proizvoda koji se uglavnom koriste za
snabdevanje bolnica, dečjih vrtića, osnovnih škola, motela,
hotela, restorana i hipermarketa.
Ova inovacija na
domaćem tržištu može da lansira Freskia tako što će vršiti
stalne promocije domaćih proizvoda prerađenih na
Kosovu.
Cilj Freskisë je da proširi postojeću proizvodnju, šireći
svoje aktivnosti kao I proizvoditi džem u malim
pakovanjima u količini od 20, 30 i 50 grama. Oni imaju za
cilj da ostvare zacrtane planove kupovinom potrebne
tehnologije, koji će doprineti boljem dizajnu i pakovanjima
proizvoda prema Evropskim standardima.
Foto 9: Prezentacija proizvoda od voća iz Freskia Godišnja proizvodnja – džem: 1500 kg.; turšija : 7 tona; Paprike u mleku: 3 tona.
61
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC ZAKLJUČCI •
Poljoprivreda ima veliki potencijal za ekonomski razvoj Kosova. Više od polovine
ukupne površine Kosova je poljoprivredno zemljište, sa povoljim klimatskim uslovima I
mogućnosti da se gererališe zapošljavanje/prihode za jedan veliki broj porodica.
Tradicionalno sektor povrtarstva je bolje organizovan i razvijeniji je od voćarskog
sektora. Male privatne zajednice kojima rukovodi porodica dominiraju u oba ova sektora.
Pored izlaska na pijacu radi prodaje povrća i voća ono se prerađuje u ajvar, turšiju,
džem i sokove. Starinske vrste koje se najviše gaje na Kosovu su paprika, paradajz, luk i
lubenica.
•
Poljoprivredni potencijal za ekonomski razvoj Kosova ne koristi se koliko je potrebno.
Domaća proizvodnja povrća i voća ne pokriva potrebe domaćeg tržišta, iako za to
postoje povoljni uslovi. Zato, Kosovo uvozi otprilike 60% povrća i 40% voća iz
Balkanskih zemalja. Sa druge strane, Kosovo ima mali izvoz u dva slučaja proizvoda od
povrća i voća upoređenju sa ovim zemljama. Stari proizvodi koji imaju potencijal za
izvoz su: paprike, paradajz, krompir, luk, kupus i jagode.
•
Povrće se uzgaja na tradicionalan način na poljima (više od 91%) i ograničene su na
jednu do dve sezone. Proizvodi uzgajani u plastenicima, iako su u neprekidnom rastu,
daju samo 9% od ukupne proizvodnje..
•
Sektorom povrća dominiraju trgovci na malo, koji uzimaju povrtarske proizvode od
malih farmera I prodaju ih krajnjim potrošačima. Trgovci na veliko su dominantni u
velikim gradovima. Pet godina ranije tri kosovske institucije su kreirale Informativni
Sistem o Tržištu. Ovaj sistem obezbeđuje kvalitativne i kvantitativne podatke koji se
odnose na tendencije tržišta i promene koje se događaju na Kosovu i u regionu a to je
stvar koja doprinosi na bolju organizaciju i efikasniji rad u poljoprivrednom sektoru.
•
Kosovskim farmerima nedostaje elan i volja za organizovanje zadruga ili ostalih vidova
saradnje između njih na način da učestvuju ne samo na domaćim tržištima, nego I na
Balkanskim, u EU i još dalje. Šta više, nema dovoljno znanja ili kapaciteta da bi mogli
da se ispune visoki i strogi zahtevi tržišta EU-je kao što su: raznovrsnost, forma, stepen,
veličina i pakovanje proizvoda.
•
Kosovo ima veliku prednost što se tiče vremena snabdevanja svežim proizvodima svih
tržišta na veliko u Evropi (1 - 2 dana).
62
Analiza Tržišta za Proizvode od Povrća u Domaćoj Preradi KDC PREPORUKE •
Kosovski proizvodi voća i povrća imaju potrebu da budu stalno prisutni na domaćim I
regionalnim tržištima. Prosto činjenica je da treba izvoziti u region i da treba vršiti
kontrolu uvoza tokom proizvodne sezone pomoći će Kosovu da prevaziđe smetnje koje
postoje između farmera i pijace.
•
Postoji potreba za struktuiranu intervenciju institucija za proizvode povrća i voća koji
poseduju potencijal za izvoz, kao što su: paprike, paradajz, krompir, luk i kupus kao i od
voća jagode;
•
Nabavka i osiguravanje opstajanja Informacionog Sistema o Tržištu na način da se
pomogne sistemu da bude efikasniji I efektniji u obezbeđivanju podataka o kretanju
cena i njihov uticaj na domaće pijace kao i na one van Kosova i država u okruženju;
•
Jačanje vertikalnog integrisanja glavnih učesnika ponude i potražnje – počinjući od
farmera, grupa farmera, poljoprivrednih udruženja, trgovaca na malo i veliko pa sve do
potrošača kao glavnog cilja;
•
Rangiranje, veličina i odgovarajuće pakovanje proizvoda u saglasnosti sa evropskim
zahtevima;
•
Stimulacija i širenje površina plastenika, nudeći tako proizvode na tržištu tokom cele
godine;
•
Poboljšanje izvoza sa zemljama u okruženju, ne samo tokom letnje sezone (Crna Gora)
nego tokom cele godine. Smanjenje negativnog trgovinskog bilansa
sa BJR
Makedonijom (u 2008 – 2,500 tona uvoza sa me 10 tona izvoza);
•
Poboljšanje poreskih barijera za izvoz krompira u Albaniju, i povećanje izvoza paradajza
pre početka letnje sezone;
•
Kampanja za podizanje svesti potrošača za što većom kupovinom domaćih proizvoda
voća i povrća. Da budemo deo poruke “To je vaše” u široj dimenziji…
Reference:
•
Kosovska Agencija za Investicije i
Promovisanje – IPAK – Poljoprivredna Industrija
Prerada Hrane 2008
•
Nacionalni Izveštaj o Rezultatima Istraživanja Agro-Prehrane na Kosovu
•
HPK – Mogućnosti Izvoza Poljoprivrednih Proizvoda iz kosova u Region
•
Projekat za Podršku Marketinga – Ministarstvo Poljoprivrede
•
Strategija Kosova za Mogućnost Poljoprivrede – Booz / Allen / Hamilton
•
www.food.ks-org
•
Kancelarija za Statistiku Kosova
•
Podaci od Carine Kosova
63
An EU funded project managed by the
European Commission Liaison Office
Implemented by:
C ENTER
Download

market analysis on locally processed vegetable products