Milorad Gaĉević
PRILOG KRITICI DISKURSA REPREZENTACIJE SPORTA1
UVOD
U radu koji sledi pokušaću da pokrenem inicijativu za kritiku diskursa reprezentacije
sporta. Pod pojmom/terminom diskurs, odnosno akademski diskurs u ovom tekstu
podrazumevam govor karakterističan za visokoškolske institucije za obrazovanje sportskih
kadrova (Fakulteti sporta i fizičkog vaspitanja, Sportske akademije, Više škole za trenere i
menadţere u sportu itd.). Drugim rečima, pod akademskim diskursom reprezentacija sporta
podrazumevam pristupe, modalitete i tehnike artikulisanja, poimanja, tretiranja,
interpretiranja i iskazivanja/reprezentovanja sporta u okviru samih ovih institucija, odnosno
prakse, strategije i politike artikulisanja, označavanja i etabliranja hegemonih
značenja/reprezentacija sporta („proces proizvodnje značenja“) u polju akademskih institucija
za obrazovanje sportskih kadrova pri čemu pravim distinkciju izmeĎu diskursa o sportu i
diskursa sporta (diskursa u sportu i/ili diskursa iz sporta)2 Akademski diskurs reprezentacije sporta
je diskurs/govor iz konteksta institucije i zato je institucionalizovani diskurs pa je kao takav
nosilac znanja, moći i ideologije. U tom kontekstu ističem da će se centralna intencija rada
očitovati kroz pokušaj da se ukaţe na potrebu za ozbiljnim kritičkim promatranjima i
opservacijama diskursa sporta/o sportu etabliranog u okviru akademskih visokoškolskih
institucija za obrazovanje sportskih kadrova s obzirom na to da smatram da, kako ću to
nastojati i pokušati da pokaţem, upravo institucionalno-hegemonistička pozicija ovog
diskursa onemogućava kritička promatranja savremene sportske prakse komodifikovane
logici u današnjem globalizovanom svetu dominantnih kapital odnosa, pa je utoliko za
adekvatno i relevantno kritičko tretiranje savremene sportske prakse potrebno istovremeno
kritičko preispitivanje, odnosno svojevrsno dekonstruisanje, demistifikovanje i
detronizovanje diskursa o sportu koji kroz tekstualizaciju i reprezentaciju sporta vrši
performativnu auratizaciju i ontologizaciju samog sporta kojom se uz svesrdnu pomoć
medijskih diskursa u okviru društva objektivizuje i instutucionalizuje odreĎeno
shvatanje/značenje sporta koje postaje brana za svaku kritiku sportske prakse koja automatski
biva tretirana i interpretirana kao ugroţavanje diskurzivno proizvedene svetlosti/svetosti
sporta.
Poziciju sa koje nastupam i koju ću pokušati da konkretizujem i izvedem/realizujem
kroz analizu i dekonstrukciju diskurzivne prakse artikulacije i reprezentacije značenja sporta
odreĎujem kao kritičko-materijalističku teorijsku praksu analiziranja, interpretiranja,
preispitivanja, problematizovanja i rušenja označiteljskih praksi/procesa (materijalne)
proizvodnje etabliranih i hegemonističkih značenjskih realnosti koje se konstituišu kao efekti
i učinci dejstva ideoloških drţavnih aparata koji predstavljaju institucionalni okvir
1
Ovaj tekst donosi neku vrstu radnih beleški odnosno delova studije „Za kritiku sporta“ na kojoj trenutno radim.
O pretpostavljenoj distinkciji izmeĎu diskursa o sportu i diskursa u sportu tj. diskursa sporta biće reči u daljem
toku rada.
2
1
uspostavljanja znakovnog sistema unutar koga se odvija izvoĎenje/realizacija označiteljskih
praksi. Poziciju odreĎujem kao kritičku u smislu da sledim Marksov teorijski kategorički
imperativ koji nalaţe bespoštednu kritiku svega postojećeg kao preduslova revolucionarne
prakse pri čemu u ovom radu teorijski kategorički imperativ primarno pokušati da primenim
kroz izvoĎenje/realizaciju kritike označiteljskih praksi/procesa proizvodnje hegemonističkih
značenja sporta orjentisane ka pokušaju „prelaţenja znakovnog sistema“(Kristeva) koji je
etabliran unutar institucija sistema (ideoloških drţavni aparati - Altiser) koje uspostavljaju
identitet subjekta izgovaranja, zastupanja i reprezentovanja značenja sporta.
Poziciju sa koje nastupam odreĎujem i kao materijalističku pri čemu se upotreba
termina/odrednice materijalistička moţe shvatiti i tretirati u širem i u uţem smislu. U širem
smislu odrednica materijalistička proizilazi iz referisanja na specifično marksističku
koncepciju kritike kao teoriju/analizu materijalne stvarnosti (teorija kapitalističkog načina
proizvodnje realizovana kroz kritiku političke ekonomije) kao teorijskog polazišta za
konstituisanje revolucionarne snage koja nastupa s ciljem dokidanja vladajućih ekonomskopolitičkih odnosa eksploatacije. To znači da se odrednica materijalistička nadovezuje na
kategorički imperativ bespoštedne kritike svega postojećeg kao svojevrsno teorijsko
specificiranje proklamovanog imperativa koje je Marks
artikulisao kroz razvoj i
konstituisanje sopstvene teorijske koncepcije. U uţem smislu odrednica materijalistička
proizilazi iz pokušaja implementacije materijalističke/ih teorije/a označiteljske prakse „kao
teorijske osnove kulturne revolucije“(Umetnost, društvo/tekst) koja se zasniva na postavci o
materijalnosti znaka/teksta i materijalnom karakteru označiteljske prakse kao materijalnog
procesa proizvodnje značenja koji je upravo zbog svog materijalnog karaktera uvek-već deo
polja različitih društvenih praksi odnosno zauzima mesto materijalne prakse meĎu drugim
društvenim praksama tako da je deo konteksta širih proizvodnih procesa u okviru kojeg vrši
ideološku funkciju omogućavanja reprodukcije samih tih (vladajućih) odnosa.
U tom kontekstu još jednom ponavljajući i potcrtavajući ono što sam već izneo
pokušavajući da načinim još jasniju artikulaciju mogu reći da bi se kritika koju ću pokušati da
izvedem mogla odrediti i kao kritička diskurzivna analiza označiteljskih praksi i procesa
označavanja koji se izvode proizvodeći značenja sporta u okviru akademskih institucija za
obrazovanje sportskih kadrova kao ideoloških drţavnih aparata koji predstavljaju kontekst
artikulacije i prezentacije diskursa o sportu i diskursa sporta kao nosilaca ideologije sporta tj.
sporta kao ideologije (ideologija se pojavljuje kao diskurs, dakle iz diskursa i kroz diskurs Lefor) a čije izvoĎenje smera ka intervenciji u polju etabliranih i hegemonističkih
označiteljskih/diskurzivnih praksi s ciljem njihovog rušenja. Jednostavno rečeno, kritika koju
ću u ovom negativno-kritičkom delu rada pokušati da izvedem moţe se odrediti kao kritička
diskurzivna analiza diskursa zastupanja i reprezentacije sporta.
Dakle, teorijske pretpostavke/teze i kritičke intencije koje ću primarno slediti kroz
izvoĎenje/realizaciju ovog rada u izvesnoj meri se referišu na
shvatanja/koncepte
karakteristične za postavku o uspostavljanju kulturne hegemonije kao načina/modela
stabilizacije i funkcionalizacije vladavine kapitalizma (Antonio Gramši), postavku prema
kojoj je ideologija (ideološki znak) materijalni deo same stvarnosti ( Mihail Bahtin), koncept
2
preorjentacije marksistički intendirane kritike sa kritike političke ekonomije na kritiku
ideologije i kulture (Kritička teorija društva), zatim postavku o ideologiji kao materijalnoj
praksi ostvarivanja učinaka prikrivanja/maskiranja i odrţavanja kapitalističkih odnosa
eksploatacije realizovanu delovanjem ideoloških drţavnih aparata (Luj Altiser), postavku
prema kojoj se ideologija pojavljuje kao diskurs (Klod Lefor) kao i pokušaje implementacije
semiologije i lakanovske psihoanalize u polje marksizma u funkciji analize ideologije kao
označiteljske prakse (telkelovski marksizam, Slavoj Ţiţek) a po kojima se kritika
kapitalističkog društva mora vršiti, ne samo na nivou kritike kapitalističke
materijalne/ekonomske baze (kapitalistička produkcija stvari) nego i na nivou teksta kao
oblika materijalne proizvodnje značenja (kapitalistička produkcija ljudi)3 pri čemu u svom
izvoĎenju kritike sporta insistiram na tome da je kritika ideologije kao materijalne
označiteljske prakse neophodan/nuţan ali ne i dovoljan uslov za izvoĎenje/realizaciju
eventualnih praktičnih/interventnih pothvata dokidanja društvenih odnosa kapitalističke
kolonizacije, komodifikacije i eksploatacije svega postojećeg, što u kontekstu poziva na
kritiku savremenog sporta znači da insistiram na tome da se nikako ne sme zanemariti
kritička analiza pozicije, uloge i funkcije konkretnih sportskih aktivnosti/praksi u okviru
postindustrijske/postfordističke ekonomije kao aktualnog i vladajućeg modusa kapitalističke
reprodukcije u zapadnoevropskim društvima.
U tom kontekstu na ovom mestu pomenuću teze koje je Slavoj Ţiţek svojevremeno
izneo u knjizi „Znak, označitelj, pismo“ na fonu postavki o značaju označiteljske produkcije
znaka kao svojevrsne ideologeme kapitalističkog društva u kojem prevladava produkcija
stvari. Naime, na jednom mestu (poglavlje „Teorija pisanja – materijalistička teorija
’produkcije ljudi’“) Ţiţek ističe da „revolucionarni proces (treba) da obuhvati i rušenje
vladajućeg označiteljskog ’produkcijskog načina’, vladajuće ’diskurzivne formacije’
(Foucault)“.4 Na tom tragu mogu reći da ću kroz ovaj rad pokušati da pokrenem inicijativu za
kritiku kako, kapitalističke produkcije stvari na način na koji se ona, uz uvaţavanje svih
specifičnosti njene manifestacije, realizuje kroz prakse savremenog sporta (savremeni sport
kao oblik produkcije imaterijalnih dobara) tako i kroz kritiku/rušenje vladajućeg načina
produkcije značenja u okviru diskursa o sportu na način na koji se ova produkcija značenja
manifestuje u lokalnom kontekstu akademske reprezentacije sporta i globalnom medijskom
kontekstu reprezentovanja, afirmisanja i propagiranja sporta (analiza ideologije kao
označiteljske prakse) s tim što će u ovom radu akcenat biti stavljen na ukazivanje na potrebu
za kritikom diskursa reprezentacije sporta. Osim
navedenih,
preteţno marksistički
zasnovanih teorijskih pretpostavki za potrebe ovog rada pokušaću da se oslonim i na
Deridinu tezu o povezanosti ontologije i nasilja i Lakanovu postavku o diskursu univerziteta
kao i odreĎene aspekte teorije polja Pjera Burdijea.
3
U kontekst navedenih teorijskih postavki u izvesnom smislu i u izvesnoj meri se moţe situirati i Burdijeov
koncept simboličke dominacije odnosno simboličkog nasilja prema kojem grupa koja je dominantna u
društvenom polju kao jedan od vidova odrţavanja konstelacije snaga koja omogućava samu ovu dominaciju
izmeĎu ostalih sredstava (ekonomski kapital, kulturni kapital, simbolički kapital) upravo koristi simboličku
dominaciju/nasilje koje efektuira kroz postojanje realne moći nametanja odreĎenih značenja i vrednosti koje
bivaju legitimizovane i etablirane na pozicije zvaničnih/vaţećih čime se istovremeno prikrivaju odnosi snaga
koji predstavljaju uslov i osnov mogućnosti ispoljavanja same te moći.
4
Slavoj Ţiţek, Znak, označitelj, pismo, Mladost, Beograd, 1976, str. 296.
3
Drugim rečima, u radu koji predstoji pokušaću da u kratkim crtama detektujem,
opišem, analiziram i kritički tretiram konkretne prakse sporta (sport kao konkretna društvena
praksa) kao i da nešto detaljnije analiziram sport kao reprezentaciju (sport kao ideologija),
odnosno da kritički tretiram konkretne prakse manifestacije sportske aktivnosti i apstraktnu
ideju sporta fokusirajući se na materijalne označiteljske prakse kroz koje se ona proizvodi i
materijalne učinke same te prakse.
Na tom tragu, prvo ću pokušati da u kratkim crtama pojasnim globalne prilike
savremenog sporta koje se manifestuju i u lokalnom kontekstu odvijanja sportskih aktivnosti
(kapitalistička komodifikacija sporta), kao i lokalni kontekst akademskog tretiranja sporta
(akademski diskurs sporta/o sportu) nakon čega ću nastojati da detaljnije predstavim
tretiranja/reprezentacije sporta u okviru akademskih institucija i dodatno predstavim
karakteristike savremenog sporta u eri postindustrijskog/postfordističkog kapitalizma s ciljem
da ukaţem na diskrepanciju koja postoji na relaciji akademski diskurs reprezentacije sporta s
jedne, i praksa savremenog sporta s druge strane, da bih na kraju pokušao da analiziram i
interpretiram samu ovu diskrepanciju.
KONTEKST KRITIKE
Nakon što je sedamdesetih godina dvadesetog veka došlo do promene paradigme u
razvoju kapitalizma čiji se brod ukotvio u luku postindustrijske ekonomije, zasnovane na
znanju kao strateškom resursu i orjentisane na tzv. tercijalni sektor pruţanja visokokvalitetnih
usluga, pri čemu se kao odgovor na krizu u koju je zapala tzv. drţava blagostanja
istovremeno javlja neoliberalna/neokonzervativna paradigma uspostavljanja i etabliranja
trţišta na pozicije mere svih stvari odnosno pozicije regulatora svih odnosa, dolazi do trţišne
invazije, kolonizacije, komodifikacije i eksploatacije svega postojećeg, pa tako i savremenog
sporta što kulmininaciju doţivljava kroz proces konstituisanja jedne nove Imperije koja se,
kako su to napisali Hart i Negri, materijalizuje pred našim očima stavljajući čitav globus pod
sopstvenu kontrolu.5 I savremeni sport poput svih ostalih sfera kulture, ali i celokupnog
ţivota koji postaje predmet/objekt biopolitičkog upravljanja, biva involviran ( moţda je bolji
izraz inkorporiran, s obzirom na to da globalnim trţištem dominiraju velike multinacionalne
korporacije) u trţište kapitala, ljudi i roba.
Sportisti, pogotovo oni koji participiraju u okviru globalno popularnih i finansijski
najisplativljijih sportova poput fudbala, košarke ili tenisa, se transformišu u
visokoprofesionalizovane sluţbenike/radnike sportskih klubova, koji nakon što postaju
vlasništvo bogatih kapitalista, bivaju pretvoreni u velike na svetskom trţištu kapitala
respektabilne kompanije. U ovakvim okolnostima od sportista se zahteva ulaganje
nadčovečanskih napora s ciljem povećanja produktivnosti koja će doneti profit. Sportisti
postaju radnici u postindustrijskim/postfordističkim kapitalističkim pogonima imaterijalnog
rada istovremeno nastavljajući da participiraju u procesima ideološkog indoktriniranja
„plebsa“ uveseljavajući ga svojim pseudoindividualističkim, toboţ par excellence
5
Majkl Hart/Antonio Negri, Imperija, Izdavački grafički atelje"M", Beograd, 2005.
4
stvaralačkim, pseudopodvizima čineći ga spokojnim odvraćajući mu paţnju od kritičkog
razmišljanja i eventualnih protesta i emancipatorskih poduhvata.
Uprkos svim ovim procesima kapitalističke okupacije sporta (kojom se kroz sport
reprodukuju nakon postindustrijskog i neoliberalnog prevrata iskazane intencije kapitalističke
kolonizacije, komodifikacije i eksploatacije svega postojećeg) u lokalnoj akademskoj sredini
ali i u javnom diskursu sport se i dalje tretira kao sui generis stvaralačka aktivnost koja
doprinosi sveukupnom razvoju ličnosti. Diskursi o sportu kao i naučni pristupi tretiranju
različitih aspekata, fenomena i problema sporta koji su u lokalnoj akademskoj sredini
uspostavljeni i etablirani u periodu nakon Drugog svetskog rata u vreme socijalističkog
drţavnog ureĎenja s ciljem da afirmišu, promovišu i unaprede sport kao za zdravlje
pospešujuću, kreativnu, stvaralačku, društveno korisnu aktivnost kao i da obrazuju kadrove
za rad u neposrednoj sportskoj praksi karakterisali su se reprezentacijama sporta kao fizičkovaspitno-društveno korisne aktivnosti pri čemu je akcentovanje ovih karakteristika sporta u
izvesnom smislu bilo intonirano s izvesnom dozom „romantičarskog patosa“ (sport kao
aktivnost oplemenjene borbe, raznovrsnosti sadrţaja, bogatstva doţivljaja, stvaralačkog
naboja itd.) a da su pritom ove karakteristike, koje po ovim diskursima o sportu čine sport
onim što on jeste u svom biću, tretirane kao esencijalističke i transistorijske, i nakon
društvenih promena i ulaska u fazu tranzicije iz socijalizma u kapitalizam zauzimaju
hegemonističku poziciju na lokalnim akademskim institucijama.
Ispostavlja se da je kontekst eventualnog upuštanja u realizaciju intencija kritičkog
promatranja savremenog sporta karakterisan s jedne strane, brojnim problemima koji se, pod
naletom imperativa instruiranja kapital odnosa u prostore odvijanja sportskih zbivanja u
gotovo svim aspektima njihovog manifestovanja, svakodnevno multiplikuju i ospoljavaju u
vidu hipertrofiranja potencijala i mogućnosti za prilagoĎavanje svih aspekata sporta uslovima
i zahtevima postindustrijske/postfordističke/neoliberalne kapitalističke ekonomije kao i
naučnog eksperimentisanja nad ţivotom u savremenom sportu efektuiranog kroz pretvaranje
sportista u puka tela koja predstavljaju objekte/predmete savremenih biopolitičkih tehnologija
upravljanja kao ospoljavanja specifičnih konfiguracija znanja/moći ali i zahtevima
makluanovske galaksije masmedijskih marketinško-propagandnih mogula i gurua koji
kreiraju/konstruišu parautopijske simulacijske slike sporta kao boţanstva društva spektakla
dok sportiste na tragu neoliberalno-neosocijal darvinističkog kulta winera etabliraju na
pozicije idola mladih širom sveta i paradigmi društveno-poţeljnog ponašanja čime nastavljaju
da ih koriste kao semiotičku i ideološku sirovinu eksploatisanu od strane ideoloških aparata u
sluţbi legitimizacije neoliberalističkog poretka koji se od strane čitave armije postmodernih
doktora Panglosa proglašava za najbolji od svih mogućih svetova do kojeg smo dospeli na
kraju istorije, dok smo s druge strane suočeni odsustvom bilo kakvih pokušaja kritičkog
promatranja, problematizovanja, demistifikovanja i dekonstruisanja sklerotičnog, u
akademskom prostoru privilegovanog i opticajnog diskursa kojim se rabi formatizovana
paradigma apsolutizovanja transistorijsko-ontoloških karakteristika sporta koja u novom
kontekstu prevlasti neoliberalne kapitalističke paradigme sluţi kao ideološko pokriće za
obrazovanje sportskih kadrova spremnih za stupanje u pogone kapitalističke mašinerije,
odnosno kapitalističke industrije sporta. To znači da na jednoj strani imamo instruiranje i
5
etabliranje logike kapitala i kapital odnosa u polje sporta dok na drugoj strani imamo
odsustvo diskurzivnih artikulacija ulaska kapitala u sport u akademskom prostoru u smislu da
definicije/ reprezentacije prirode/bića sporta i dalje vaţe kao relevantne.6
SAVREMENI KAPITALISTIĈKI SPORT
Razvoj savremenih društava u drugoj polovini 20. veka je determinisan i generisan
tehnološkim inovacijama i ekspandiranjem različitih oblika usluţnih delatnosti kao novih
oslonaca kapitalističke ekonomije što zapravo znači da je ekonomska paradigma zasnovana
na industrijskoj proizvodnji i distribuciji roba ustupila mesto tzv. tercijalnoj ekonomiji koja
se zasniva na delatnostima usluţnog tipa.7 Ova nova ekonomska paradigma izmeĎu ostalog
6
Doduše diskurzivna artikulacija ulaska logike kapitala i kapital odnosa u polje sporta postoji na nivou
ekspanzivnog uvoĎenja novih nastavnih predmeta poput sportskog menadţmenta koji je postao obavezan
predmet na svim studijskim programima studija sporta. Šta više, na svim visokoškolskim institucijama za
obrazovanje sportskih kadrova uveden je studijski smer Sportski menadţment. MeĎutim, kao što ću to u daljem
toku rada pokušati da pokaţem i sportski menadţment parazitira oslonjen na reprezentacije sporta kao
stvaralačke aktivnosti.
7
Na ovom mestu vredi napomenuti da tercijalna ekonomija i postfordistički modeli organizacije rada
dominiraju u visoko razvijenim zapadnim društvima (terminologijom Imanuela Valerštajna rečeno u centru
globalnog kapitalističkog sistema) dok je u nerazvijenim zemljama , prevashodno zemljama tzv. Trećeg sveta (
terminologijom Imanuela Valerštajna rečeno na poluperiferiji i periferiji sistema) faktički i dalje dominantna
klasična industrijska proizvodnja i fordistički modeli organizacije rada. Dovoljno je pročitati opise tzv.
slobodnih trgovinskih zona na Filipinima i uslova rada i ţivota koji tamo vladaju koje je u svojoj knizi “Ne
logo” izvršila Naomi Klajn zemlje Trećeg sveta postale su tlo na koje se izmeštaju i izvoze tzv. "prljave
tehnologije" odnosno oblici proizvodnje i organizacije rada koji su u najrazvijenijim informatizovanim
društvima znanja i postindustrijskih oblika organizovanja rada prevaziĎeni, što zapravo znači da u ovim
zemljama/društvima faktički jeste etablirana ekonomska paradigma u kojoj dominantan poloţaj zauzima
industrijska proizvodnja materijalnih roba praćena uslovima rada i ţivota koji podsećaju na one uslove koji su
vladali u Evropi u prvoj polovini 19 veka a koje su u svojim delima opisivali Karl Marks i Fridrih Engels.
Upravo izuzetno niska cena rada kao i izuzetno nizak stepen nivoa obrazovanosti stanovništva u ovim zemljama
pruţaju mogućnosti za izmeštanje industrijske proizvodnje bazirane na prljavim tehnologijama čime se
ostvaruje mogućnost za relativno jeftino obezbeĎivanje optimalne količine roba potrebnih za podmirenje
potreba globalnog trţišta uz istovremeno uvećavanje profita vlasnika kapitala koji onda moţe biti investiran i
distribuiran u svrhu daljeg razvoja informaciono-tehnoloških inovacija i modela i strategija razvoja imaterijalnih
oblika rada. U tom kontekstu navešćemo primer koji Klajnova apostrofira, primer kompanije Najk koja većinu
svojih proizvoda zapravo stvara u zemljama Trećeg sveta, dok se njihove aktivnosti u SAD gotovo isključivo
svode na razvijanje koncepta/strategije brendiranja u koje se investiraju novčana sredstva koja se uvećavaju
zahvaljujući smanjenju troškova proizvodnje što je omogućeno delokalizacijom proizvodnih pogona u zemlje
trećeg sveta. Čini se da upravo ovaj primer ponajbolje pokazuje protivrečnost koja očigledno i danas prati
razvoj kapitalizma koji na jednoj strani donosi sveopšti razvoj i uvećanje bogatstva dok na drugoj strani donosi
surovu eksploataciju. Tezu sličnu ovoj iznela je Gajatri Spivak svojoj knjizi "Kritika postkolonijalnog uma".
Naime, u delu knjige u kojem preispituje domete i implikacije Dţejmsonove teze o postmodernizmu kao
kulturnoj logici kasnog kapitalizma, ona izmeĎu ostalog iznosi sledeće zapaţanje: "Doista, ako bismo ţeleli da
proširimo tu konceptualnu metaforu mogli bismo da lociramo rascep izmeĎu filma (fotografskog negativa) i
videa(elektronski virtuelni prostor), i da proširimo Dţejmsonovu izomorfnu praksu da bismo rekli da je
postmodernizam (i postmodernizacija kao postfordizam) povezan s mikroelektronskim transnacionalnim
kapitalizmom a ne s multinacionalnim kasnim kapitalizmom. I tada nam MeĎunarodna unija tekstilnih radnica
moţe otkriti da na niţim nivoima visokotehnološki postfordizam podrţavaju radničke prakse koje su u
potpunosti uklapaju u industrijski kapitaliza m starog tipa". Gajatri Čakravorti Spivak, Kritika postkolonijalnog
uma, Beogradski krug, Beograd, 2003, str. 447. Da, krajem 20 i početkom 21 veka na jednom delu zemaljske
kugle susrećemo se sa uslovima rada i ţivota kakvi su u Evropi bili u prvoj polovini 19 veka, uslovi u kojima se
6
se karakteriše i organizacijom rada koja se odvija u uslovima sveopšte kibernetizacije,
automatizacije i robotizacije proizvodnje čije intencije su usmerene u pravcu znatnog
smanjenja broja potrebnih radnika kao i stepena ulaganja u industrijske oblike proizvodnje na
uštrb organizovanja postfordističkog modaliteta rada odnosno ulaganja u intelektualnokonceptualni rad koji bi trebao da pospeši dalji tehnološki razvoj ali i nove oblike onoga što
su Majkl Hard i Antonio Negri označili terminom imaterijalni rad pod kojim podrazumevaju
rad na stvaranju nematerijalnih dobara poput usluga, informacija, znanja i različitih
kulturalnih proizvoda meĎu koje moţe da spada i rad na stvaranju sportskih rezultata koji
uprkos tome što je za njegovu realizaciju potrebno ulaganje fizičkih napora (sport kao
materijalna praksa) moţe biti situiran u kontekst imaterijalnih oblika rada zato što njegov
finalni proizvod sportski rezultat predstavlja nešto što nije materijalno opredmećeno, (u
smislu proizvoda/robe) uprkos čitavom sklopu kvantifikacijske aparature za egzaktno
utvrĎivanje sportskog rezultata (što je takoĎe moguće posmatrati kao nastojanje da se
materijalizuje sportsko postignuće s ciljem da se olakša ekonomizacija sporta u smislu da se
kapital investira u sportiste koji postiţu kvantitativno bolje izraţene rezultate koji
predstavljaju imperativ savremenog sporta koji je inficiran virusom „rekordomanije“), a
opredmećenje na neki način doţivljava tek nakon novčanog valorizovanja kada sportski
rezultat kao neka vrsta usluge donosi novac/ profit odnosno materijalno bogatstvo kao finalni
učinak „opredmećenja/opipljivosti“ sportskog rezultata koji tako dobija trţišnu vrednost. Na
tom tragu se moţe konstatovati da savremeni sport zapravo predstavlja oblik postfordističkog
(odvija se van proizvodnih pogona uz upotrebu kibernetskih modela, informacionih sistema i
kompjuterske kontrole uz participaciju aktera različitih profesionalnih usmerenja koji su
uključeni u detektovanje i rešavanje problema, postavljanje strategija, a uz to je rad u sportu i
afektivan u smislu da se realizuje kroz ljudske dodire uz meĎusobno sudelovanje) ali donekle
kombinovanog materijalno-imaterijalnog rada pre svega zbog toga što izvoĎenje sportskih
aktivnosti pretpostavlja/zahteva posedovanje odreĎenih manuelnih/tehničkih veština (voĎenje
lopte u fudbalu, tehnika udarca u tenisu tehnika skoka u dalj u atletici, stil u plivanju itd.).
Svi ovi procesi učinili su da i savremeni sport postane deo savremene industrije
usluga, odnosno jedan od oblika imaterijalnog rada. Sportovi poput fudbala koji se tretira kao
tzv. "najvaţnija sporedna stvara na svetu" zahvaljujući svojoj širokoj popularnosti i
masovnosti koje su kulminirale u drugoj polovini dvadesetog veka postaju značajno polje
delovanja krupnog kapitala čija ekspanzija iskazujući intencije ka potpunoj kolonizaciji i
proizvodna snaga rada razvija, umesto za radnika, isključivo za kapitalistu a pri tom taj razvoj "postiţe
pretvarajući individualnog radnika u bogalja" perpetuirajući odnos u kojem kapital ima potpunu vladavinu nad
radom. Jer kapitalistički proces proizvodnje u jednom delu sveta i dalje proizvodeći robu i višak vrednosti
nastavlja da reprodukuje sam kapitalistički odnos: "na jednoj strani kapitalistu, na drugoj najamnog radnika".
Tako i danas imamo "istorijski napredak i nuţan momenat razvitka u procesu ekonomskog izgraĎivanja društva"
na jednoj strani koji se "pokazuje kao sredstvo za civilizovanu i rafiniranu eksploataciju " na drugoj strani." I
tako je nagomilavanje bogatstva na jednom polu u isti mah nagomilavanje bede, mučnog rada, ropstva,
neznanja, podivljavanja i moralne degradacije na suprotnom polu, tj. na strani klase koja svoj vlastiti proizvod
proizvodi u obliku kapitala". Karl Marks, Kapital, Prosveta/Bigz, Beograd, 1979, str. 571.
7
komodifikaciji u polju fudbala kulminira nakon pojave neoliberalnog projekta kojim se
trţišni i kapital odnosi postavljaju na pozicije univerzalne merodavnosti, a koji je svojim
ulaskom u fudbalske okvire doneo, etablirao i nametnuo sopstvena pravila ponašanja što je
implikovano organizovanjem i funkcionisanjem fudbalskih klubova po trţišnim principima
što je samim tim dovelo do gotovo potpune profesionalizacije odnosno pretvaranja fudbalske
igre u visokoprofesionalnu aktivnost odnosno pretvaranje igrača u (imaterijalne) radnike.
Rečju, postavši deo postindustrijske ekonomije najpopularniji sportovi poput fudbala
automatski u sebe involviraju pravila i logiku trţišta pa su samim tim svi manifestacioni
aspekti ovih sportova u rasponu od infrastrukturno-organizacionih do specifično, samoj logici
igre pretpostavljeno imanentnih sadrţaja postali podloţni nekoj vrsti determinišućih uticaja
kapitalističke ekonomije. Drugim rečima, u savremenom sportu dolazi do inkorporiranja
spoljneg(ekonomskog) faktora u sportsko polje imanencije odnosno do interiorizacije
eksternih faktora. Konkretnije govoreći, komercijalizacijom sportskih takmičenja kojom se
pobede u sportskim nadmetanjima ekonomski valorizuju inherentno/imanentno sportske
intencije/svrhe/ciljevi (skup svih postupaka koji se preduzimaju s ciljem postizanja sportskog
rezultata) samim tim istovremeno realizuju/ostvaruju ekonomske intencije/svrhe/ciljeve (skup
odreĎenih aktivnosti koje se preduzimaju s ciljem ostvarivanja odreĎene finansijski merljive
vrednosti). To zapravo znači da sportski klubovi bivaju inkorporirani u okvire
postindustrijske/postmoderne/informatičke ekonomije qua jednog od aktualnih modusa
reprodukcije kapitala/kapitalističke reprodukcije.8
Na tom fonu za odreĎen broj sportova moţe se reći da predstavljaju gotovo
paradigmatične primere postindustrijske ekonomske aktivnosti postfordističkog produciranja
imaterijalnih dobara. Realizacija/ostvarenje inherentno sportskih intencija/svrha/ciljeva
kojima se istovremeno realizuju/ostvaruju i ekonomske intencije/svrhe/ciljevi postiţe se
koordinativnim i kooperativnim radom nematerijalne radne snage kao neposrednih
proizvoĎača ( npr. fudbaleri), sportskog rezultata kroz izvoĎenje sportskih aktivnosti kao
materijalnih praksi rada sa sopstvenim materijalnim telom/organizmom kroz primenu
odreĎenih tehnika/veština ( materijalni aspekt sportske prakse), stručnjaka koji poseduju
teorijsko-metodološka znanja potrebna za efikasniju mobilizaciju potenijala neposrednih
proizvoĎača s ciljem povećavanja stepena njihove efikasnosti (treneri, stručni i naučni timovi
koji rade sa sportistima - biomehaničari, fiziolozi, psiholozi, itd.), stručnjaka zaduţenih za
obezbeĎivanje ekonomskih uslova realizacije procesa proizvodnje nematerijalnih dobara i
regulaciju, adaptiranje i komodificiranje rada fudbalskih klubova qua proizvodnooperacionalnih organizacija/kompanija eksternim uslovima, procesima i promenama (uprave,
menadţeri, organizatori sportskih takmičenja i dogaĎaja), ali i ljudi zaduţenih za
medijaciju/medijatizaciju odnosno medijsku reprezentaciju, agendu, promociju i afirmaciju
8
Da je savremeni sport zahvaćen komercijalizacijom jeste neosporna činjenica. Ovu činjenicu ne spore ni oni
autori čiji stavovi spram ovog procesa nisu u potpunosti kritički intonirani. Tako na primer Robert L. Sajmon u
svojoj knjizi "Fer-plej: Etika sporta" uprkos tome što ističe da je komercijalizacija sporta pribliţila sport
milionima gledalaca i učinila ga pristupačnijim ipak naglašava da je kroz komercijalizaciju došlo do korupcije
sporta tako "da transformacija elitnog sporta u robu zaista predstavlja stvarnu opasnost po etiku sporta“. Robert
L. Sajmon, Fer-plej: etika sporta, Zavod za udţbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2004, str. 242.
8
sporta kao nosioca etabliranih društvenih vrednosti (takmičenje, fer-plej, predanost, strast,
profesionalizam) kojom se fudbal konstituše u spektakl produkcije afekata (stručnjaci za
marketing u sportu, PR (public relations) menadţeri, animatori, novinari itd.).9
Plod koordinativno-kooperativnog rada nematerijalne radne snage jeste formiranje
moćne „industrije sporta“ koja ostvaruje visok stepen profita na nekoliko ravni. Prva ravan je
sam proces postizanja sportskog rezultata s obzirom da se u kontekstu ekonomske
valorizacije sportskih aktivnosti kroz realizaciju inherentno sportskih intencija/svrha/ciljeva
automatski ostvaruju i ekonomske intencije/svrhe/ciljevi. Druga ravan je prodaja TV prava
(sa kojima gotovo uvek u paketu idu i reklamna prava) s ciljem zadovoljavanja potreba
subjekata potraţnje odnosno armije navijača i konzumenata sportskih dogaĎaja. Treća ravan
je potpisivanje sponzorskih ugovora izmeĎu klubova/kompanija i drugih kompanija koji
klubovima/kompanijama povećavaju prihode dok sponzorima povećavaju ugled, moć i uticaj.
Četvrta ravan je proizvodnja sportista kao globalnih super zvezda i svojevrsnih „hodajućih
brendova“ koji kroz participiranje u reklamama, modnoj i kozmetičkoj industriji (sportisti
kao promoteri modnih i kozmetičkih brendova) izdavanje knjiga autobiografskog karaktera
itd. postaju „glavna sirovina“ nove industrije ţivotnih stilova. Peta ravan je prodaja igračkih
rekvizita, opreme, sportske ikonografije (zastave, simboli, obeleţja) koja se takoĎe odvija na
fonu savremenog koncepta brendiranja kojim se, kako je to pokazala Naomi Klajn u svojoj
knjizi "Ne logo"10 putem koncepta/strategije stvaranja/proizvoĎenja tzv. robnih marki, koje
na izvestan način transcendiraju robu kao opipljivi proizvod, nudeći eventualnom
korisniku/potrošaču robe zadovoljenje duhovnih potreba i poboljšanje kvaliteta ţivota do
koga će doći kroz kupovinu ne samo proizvoda/robe nego upravo robne marke kao
transcendenta prepoznatljivog pomoću logoa kao znaka identifikacije duhovnih pogodnosti i
kvaliteta koji kao da emaniraju iz ovih znakova koji predstavljaju nekakve nosioce čistih
ideja, ţivotnih stilova, trendi i cool ponašanja, što u kontekstu prodaje sportskih rekvizita,
opreme i ikonografije znači da se kupovinom ovih proizvoda faktički kupuju nematerijalne
sportske vrednosti.
Sumirajmo. Na početku dvadeset prvog veka u globalizovanom svetu sport ima
sakralni status i tretman. Televizijski prenosi sportskih takmičenja namenjeni za milionski
auditorijum, ekonomizacija sportskih aktivnosti, sticanje enormnih bogatstava prihodovanih
otkupom reklamnih i sponzorskih prava, dodatni priliv novčanih sredstava prodajom igračkih
rekvizita i opreme, korišćenje sportista kao hodajućih brendova tek su neke od karakteristika
koje su postale sastavni deo savremenih spektakularnih sportskih dogaĎaja. Shodno tome i
sportisti su u ovoj postindustrijskoj ekonomiji spektakla etablirani na pozicije medijskih
9
Opisanu situaciju savremenog sporta, pre svega fudbala u izvesnom smislu i u izvesnoj meri moţemo porediti
sa situacijom u savremenoj umetnosti. Naime, na tragu postavki o sistemu umetnosti, italijanskog istoričara
umetnosti, kritičara i teoretičara Akilea Bonita Olive, prema kojem ovaj sistem čine umetnička produkcija,
kritika, trţište, mreţa galerija i muzeja, kolekcionari, mediji pri čemu svi ovi činioci zauzimaju odreĎenu
poziciju u okviru sistema i zapravo svojim koordinisanim delovanjem omogućavaju funkcionisanje sistema i
ostvarivanje odreĎenih učinaka/rezultata moţemo konstatovati da je ostvarivanje odreĎenih učinaka/rezultata u
savremenom sportu, kako smo to konstatovali, takoĎe posledica koordinisanog delovanja činilaca poput
participijenata u sportskoj aktivnosti, stručnih timova, menadţera, medija, i naravno trţišta koji čine sistem
savremenog sporta.
10
Naomi Klajn, Ne logo, Samizdat B92, Beograd, 2002, str. 27.
9
ličnosti najvišeg ranga, idola mladih širom sveta ali i etalona društveno poţeljnog ponašanja.
Modus vivendi sportske provenijencije proglašen je za najzdraviji, najvredniji, gotovo
elitistički način ţivota. Javne i uticajne ličnosti iz miljea tzv. šou biznisa, ali i iz miljea
politike, ekonomije i kulture eksponiraju se na sportskim manifestacijama, gde se neretko
pojavljuju u šorcevima i atlet majicama dokazujući tako svoju privrţenost sportu, svoju
spontanost i opredeljenost za zdrav način ţivota. Osim toga, sportske manifestacije apsorbuju
najrazličitije vidove nezadovoljstava u rasponu od socijalnih preko političkih do nacionalnih
a neretko i rasnih. U tom kontekstu govoreći, sportisti su metamorfozirali u gladijatorekiborge koji u svakom trenutku moraju biti spremni da mobilizuju svoje sveukupne
potencijale, čak i po cenu ozbiljnog narušavanja telesnog i mentalnog zdravlja, a sve zarad
postizanja vrhunskog sportskog rezultata koji donosi društveni prestiţ i ogromna finansijska
sredstva, kako samom sportisti tako i kompanijama koje subvencionišu i dotiraju sportiste, ali
i zarad zadovoljenja potreba onog dela plebsa koji dosadu, letargiju, nezadovoljstvo i muku
izazvanu pritiscima kapitalističko-eksploatatorske svakodnevice mora katarzirati kroz
identifikaciju sa herojima sportskih borilišta. To zapravo znači da u postmodernom dobu
sportisti preuzimaju ulogu aristotelovskog heroja, katarzičara ljudskih emocija, s tim što za
razliku od aristotelovskog heroja koji se uglavnom pojavljivao kao glumac koji na pozorišnoj
sceni igra ulogu tragičkog heroja, sportista igra ulogu na daskama stvarnosti često rizikujući
sopstveni ţivot.
Sportska borilišta pretvorena su u svojevrsne gladijatorske arene postmodernog
sveta, arene unutar kojih se vode bespoštedne borbe, belum omnium contra omnes u kojima je
sportista sportisti vuk. Ovi gladijatori-kiborzi participijenti tih nemilosrdnih borbi
istovremeno, dakle, predstavljaju hodajuće brendove, promotere multinacionalnog
korporativnog kapitala pa samim tim i nisu ništa drugo do pijuni u rukama prebogatih
superkapitalista koji svoj neretko prljavo stečeni novac peru znojem i krvlju ovih nesrećnika,
kompenzirajući tu nesreću njihovim situiranjem u kontekst psudoelite koja raspolaţe
prerogativima na mogućnost pristupa čitavom nizu društvenih pogodnosti, povlastica i
priznanja.
Sportisti naše epohe zapravo su samo proizvodi za potrošnju ograničenog
upotrebnog roka nakon čijeg isticanja mnogi od njih bivaju bačeni na smetlišta istorije. No
dok su u upotrebi unutar kapitalističkih pogona moraju dostići najveći mogući nivo kvaliteta
kojim će zadovoljiti ukus brojnih konzumenata industrije zabave. Kvalitet jemči rezultat koji
donosi ogromna novčana sredstva. Profit taj cilj svih ciljeva opravdava sva sredstva. Kvalitet
dostignut uz pomoć stimulacije u vidu dopinga. Što da ne? Eto posla za nauku i hemijskofarmakološku industriju.
Konkretnije govoreći, danas sa sportistima radi čitav tim stručnjaka različitih naučnih
poziva, profila i znanja angaţovanih na poslu njihovog osposobljavanja i pripremanja za
postizanje vrhunskih rezultatskih postignuća u uslovima takmičenja koja iziskuju ulaganje
nadčovečanskih napora koje je neretko moguće izdrţati samo uz pomoć korišćenja
stimulativnih sredstava dopinga. Doping u sportu postao je svakodnevna pojava. Što kroz
doping što kroz različite naučne stručnjake i nauka značajno participira u okvirima
savremenog sporta, očigledno sa vidno izraţenom utilitarističkom usmerenošću a sledeći
10
pozitivistički ideal puko fakticističkog, slepo pozitivno-činjeničkog pristupa paradigmatsko
sportskim fenomenima na fonu imperativno-progresivne, isključivo i po svaku cenu
rezultatski izraţene i kvantifikaciji podloţne učinkovitosti koja savršeno korespondira sa
onom olimpijskom krilaticom citius, altius, fortius!
I na ovom planu naučni pristup koji se primenjuje u savremenom sportu u potpunosti
korespondira sa trendovima pretvaranja postindustrijskog društva u naučnu labaratoriju
sofisticiranog nadzora nad ljudskim ţivotom na fonu tzv. biopolitike koja koristeći naučne
procedure, tehnike, postupke i prakse sam ţivot pretvara u objekt nad kojim se upravlja čime
se stvaraju uslovi za realizaciju intencija pretvaranja svakog aspekta ţivota u polje
ekonomskog investiranja. To u kontekstu primene nauke u sportu znači da se naučno znanje
manifestuje kao moć koja se efektuira u vidu usavršavanja tehnika funkcionalnog i
utilitarističkog prilagoĎavanja bio-psiho-socijalnog habitusa sportiste uslovima takmičenja a
sve sa ciljem osposobljavanja sportiste za realizaciju inherentno sportskih
intencija/svrha/ciljeva odnosno ostvarenje rezultata/postizanje učinka kojim se istovremeno
realizuju ekonomske intencije/svrhe/ciljevi odnosno ostvaruje profit. Tako, podraţavajući
fukoovski diskurs, na primer moţemo reći da je rad u savremenom fudbalu karakterisan
skupom tehnika prikupljanja informacija, klasifikacije i kodifikacije modaliteta ponašanja
fudbalera zatim postupaka za disciplinizaciju (dresuru) tela čime se stvaraju uslovi za
permanentno posmatranje i ocenjivanje tako da akumuliraju i centralizuju znanja o
fudbalerima kao predmetima/objektima znanja/moći
a sve sa ciljem maksimalnog
povećavanja nivoa njihove produktivnosti odnosno iskorišćavanja njihovih snaga,
sposobnosti i potencijala u procesu realizovanja inherntno sportskih intencija/svrha/ciljeva
kojima se istovremeno realizuju ekonomske intencije/svrhe/ciljevi, drugim rečima stvaranja
sportskog rezultata kao imaterijalnog dobra koje donosi profit.
Rekapitulaciju analiza trenda kapitalističke kolonizacije savremenog sporta mogu
realizovati navodima iz teksta "Sport, dokolica i stil", britanskog autora/teoretičara Alana
Tomlinsona, koji analizirajući uticaje sporta na razvoj i artikulisanje stilova i identiteta ţivota
u Velikoj Britaniji citirajući Brejvermanove stavove izvodi sledeći zaključak: "Kako je
Brejverman rekao, kapitalistička proizvodnja prodire do najprivatnijih sfera, ostvarujući uz
pomoć kapitalizma transformaciju 'čitavog društva u gigantsko trţište'. Korporativne
institucije su, smatra on "preobrazile sva sredstva zabave i 'sport' u proizvodni proces radi
uvećavanja kapitala' "(Braverman 1974: 278).11
Rezimirajući prethodno detektovano, opisano, analizirano i interpretirano stanje
stvari savremenog sporta mogu izvesti sledeće zaključke:
1. U
postindustrijskom
društvu
dolazi
do
kulminacije
procesa
komercijalizacije/ekonomizacije sporta tako da on postaje deo kapitalističkog
trţišta što znači da sportisti počinju da se tretiraju kao trţišni subjekti dok sportski
11
Alan Tomlinson, Sport, dokolica, stil, u Britanske studije kulture, Geopoetika, Beograd, 2003, str. 403.
11
klubovi postaju proizvodno-operacionalne organizacije adaptirane uslovima
ekonomskog poslovanja, odnosno stvaranja profita;
2. Sport postaje značajan brend i sastavni deo društva spektakla i industrije zabave
kao jedan od dominantnih i gotovo imperativno nametnutih kulturalnih modela i
ţivotnih stilova (sport kao life style);
3. Sport
se
transformiše
u
postfordistički
organizovan
modalitet
kombinovanog/hibridnog materijalno- imaterijalnog rada;
4. Raste značaj prisustva i primene biopolitički orjentisane nauke u sportu.
Jednostavno rečeno, uslovi koji vladaju u postindustrijskom/postmodernom društvu u
okviru kojeg dominira neoliberalni kapitalistički projekt instriranja i etabliranja trţišta na
poziciju mere svih stvari shodno kojem logika akumulacije kapitala ima značajnu prednost u
odnosu na sve ostale društvene odnose omogućavaju da se vrši bespoštedna kolonizacija,
komodifikacija i eksploatacija svega postojećeg pa tako i savremenog sporta. Kolonizacija,
komodifikacija i eksploatacija savremenog sporta koju vrše kapitalistički multinacionalni
konglomerati instruira logiku kapital odnosa u prostor manifestovanja sportskih aktivnosti
koje - iako su, barem kada je reč o savremenom sportu, i do sada bile u sluţbi vladajućih
klasa ali pre svega kao ideološki (kulturni ) drţavni aparat (ističemo da sport i dalje vrši
ideološku funkciju) ali koje su ipak u izvesnoj meri bile odvojene od trţišta12 - sada bivaju
inkorporirane u okvire trţišta što znači da su osim ideološke dobili još jednu funkciju jer su
metamorfozirale i metastazirale u aktivnost imaterijalnog rada, što sportiste pretvara u radnu
snagu koja participira u procesima stvaranja/maksimizacije profita. Rečima autora
predgovora knjizi „Sport i društvo: istorija, moć i kultura“ britanskog sociologa Grejama
Skemblera, „sport više nije deo kapitalizma, već je kapitalizam deo sporta“.13
Parafrazirajući misao Ţan-Lika Godara čuvenog francuskog sineaste jednog od
najznačajnijih reditelja tzv. francuskog novog talasa koji je svojevremeno izjavio da je film
kapitalizam u njegovom najčistijem obliku moţe se konstatovati da u postindustrijskom
društvu upravo sport predstavlja kapitalizam u njegovom najčistijem obliku!
12
Napominjem da je pitanje o odnosu izmeĎu sporta i kapitalizma u smislu statusa, pozicija i funkcija sporta u
odnosu na faze u razvoju kapitalističkog društva veoma sloţeno i stoga na ovom mestu verovatno nije
adekvatno i temeljno obraĎeno pre svega imajući u vidu da mnogi teoretičari marksističke provenijencije poput
Ţan-Mari Broma smatraju da je sport od samih svojih početaka bio vezan za mehanizme akumulacije,
cirkulacije i koncentracije kapitala.
13
Grejam Skembler, Sport i društvo: istorija, moć i kultura, Clio, Beograd, 2007, str.8.
12
AKADEMSKI DISKURS SPORTA/O SPORTU
Oni koji odluče da pohaĎaju studijske programe na Fakultetu sporta i fizičkog
vaspitanja ili studijske programe nekih drugih visokoškolskih institucija za obrazovanje
sportskih kadrova (Sportske akademije, Više trenerske škole) suočiće se sa naučno-teorijskim
pristupima koji proučavaju različite aspekte i fenomene fizičke kulture i sporta fokusirajući
paţnju svojih istraţivanja na tretiranje čoveka kao kompleksne bio-psiho-socijalne pojavnosti
u onom delu njegovih aktivnosti koje se manifestuju u kineziološkom prostoru tj. prostoru
ljudskog kretanja. To praktično znači da se studijski programi zasnivaju na prezentovanju
znanja koja su različite i raznorodne naučne discipline prikupile višedecenijskim
istraţivanjima nekih aspekata čovekovih kinetičkih aktivnosti manifestovanih u sferama
fizičke kulture i sporta.
Visokoškolske institucije za obrazovanje kadrova koje treba osposobiti za
izvršavanje različitih funkcija i zadataka u domenu sporta predstavljaju od strane drţavnih
organa legitimisane/institucionalizovane nosioce/posednike znanja o sportu i objektivnih
istina sporta koje se prenose/predaju studentima odnosno budućim sportskim kadrovima
upravo s ciljem njihovog osposobljavanja za adekvatno, funkcionalno i svrsishodno
izvršavanje zadataka u okviru različitih oblasti koje čine teritoriju/svet/sistem/polje sporta
kao odreĎenu vrstu društvene delatnosti/prakse. Šta se u tim institucijama predstavlja/predaje
kao institucionalizovano znanje o sportu, kao objektivna istina sporta? Drugim rečima, kako
se tretira i predstavlja sport u okviru visokoškolskih institucija?
Pre svega treba istaći da se u okviru ovih institucija studentima, budućim sportskim
kadrovima primarno predstavljaju/predaju znanja koja se odnose na odreĎenu količinu
informacija o teorijskim osnovama sportskih disciplina i grana, odnosno znanja zasnovana na
brojnim naučnim činjenicama i zakonitostima koje bi trebalo primeniti kroz praktične
postupke u prostoru manifestovanja sportskih aktivnosti. U okviru ovih institucija raspolaţe
se odreĎenim kvantumom znanja iz različitih naučnih oblasti u rasponu od prirodnih,
medicinskih pa sve do društvenih (Kineziologija, Biomehanika, Antropomotorika, Biohemija,
Fiziologija sporta, Sociologija sporta, Psihologija sporta, Pedagogija sporta, Sportski
menadţment itd.) koje se u akademskom prostoru diferenciraju i parcijalizuju na različite,
posebne i partikularne
naučno legitimisane discipline putem kojih se pruţaju
informacije/znanja o različitim aspektima kinetičkog ispoljavanja čoveka latentno i
manifestno prisutnim prilikom čovekovog angaţovanja u prostoru sportskih aktivnosti, pri
čemu se detekciji, analizi, eksplikaciji i interpretaciji znanja koja se prikupljaju, klasifikuju i
kodifikuju s ciljem njihove operacionalizacije i funkcionalizacije kroz primenu procedura,
tehnologija i tehnika svakodnevnih sportskih praksi pristupa objektivistički i činjeničkopozitivistički. Ova svojevrsna baza Podataka/znanja, za koju se pretpostavlja da bi trebalo da
predstavlja otvoren skup/sistem informacija koje se shodno tome permanentno moraju
obnavljati, menjati i usavršavati, informacija koje se smatraju neophodnim za realizovanje
procesa edukovanja studenata/budućih sportskih kadrova, pre svega sluţi kao osnova za rad u
domenu osmišljavanja, organizovanja i stručnog realizovanja/voĎenja tzv. trenaţnog procesa
13
koji se upravo u okviru relevantnih znanja o sportu tretira kao jedan od najznačajnijih
egzogenih faktora uticaja na postizanje sportskog rezultata kao krajnjeg cilja procesa
edukovanja sportskih kadrova. Shodno tome se moţe zaključiti da je osposobljavanje za
primenu informacija/znanja upravo iz baze informacija/znanja u praktičnom domenu
osmišljavanja, organizovanja i stručnog realizovanja/voĎenja trenaţnog procesa i
takmičarskih sportskih aktivnosti polazna i ishodišna tačka procesa sticanja obrazovanja u
okviru visokoškolskih institucija za obrazovanje sportskih kadrova. To znači da se
informacije/znanja prikupljena i kodifikovana u okviru različitih disciplina distribuiraju ka
tzv. teorijskim osnovama različitih sportskih disciplina/grana koje predstavljaju centar za
distribuciju ovih informacija/znanja ka svakodnevnim sportskim aktivnostima/praksama sve s
ciljem impregniranja teorije i prakse u jedan operacionalno-funkcionalni sistem.
Da vidimo šta se to zapravo proučava i u vidu znanja predočava u okviru tzv.
teorijskih osnova sportskih disciplina i grana.14 U okviru grupe teorijskih proučavanja
specifičnih karakteristika i obeleţja pojedinih sportskih disciplina i grana implicitno se polazi
od pretpostavke po kojoj struktura sportske discipline/grane zajedno sa njenim konstitutivnim
pravilima kao i relevantnim faktorima uticaja na ostvarenje rezultata u nekoj disciplini/grani
predstavlja imanentne/inherentne intencije/svrhe/ciljeve koje čine specifičnu logiku ovog
autonomnog i specifičnog stvarnosnog područja/entiteta/sistema koji poseduje sopstvene
zakonitosti funkcionisanja i razvoja koje su u pogledu ostvarivanja specifično sportskih
intencija/svrha/ciljeva ciljeva (npr. postizanje vrhunskih sportskih rezultata, razvoj sistema
igre u fudbalskoj igri, postizanje rekorda u atletici, itd.) u velikoj meri nezavisne od prilika u
okruţujućim stvarnosnim područjima/entitetima/sistemima odnosno nezavisne od istorijskog
sticaja prilika u kojima se sportska aktivnost odvija. U tom kontekstu se moţe reći da ova
vrsta teorijskih pristupa sportu ne proučava veze sportske discipline/grane sa istorijskodruštvenim kontekstom u kojem se sportske aktivnosti odvijaju što znači da počiva na
pretpostavci o autonomnosti sporta, odnosno, koristeći se terminologijom lumanovske teorije
sistema - u ovom slučaju, reklo bi se čak u nešto radikalnijoj i rigidnijoj varijanti - njegovoj
autopojezi (samoreferencijalnosti) koja podrazumeva to da sistem/struktura sporta odnosno
odreĎene sportske discipline/grane zatvorena u samu sebe poseduje sposobnost da, koristeći
specifična sredstva uspostavljanja medijuma komunikacijskih kanala/interakcijskih veza i
odnosa izmeĎu sopstvenih konstitutivnih elemenata, proizvodi izvesnu konstelaciju odnosa
karakterističnih za ovaj autonomni sistem/strukturu.15 Sve što se dogaĎa u okviru sporta po
14
Na ovom mestu ćemo napomenuti da će naš prikaz znanja koja se predočavavaju/koriste u svrhu obrazovanja
sportskih kadrova za sada biti dat u pomalo apstraktnom obliku odnosno tek u obrisima i konturama bez
ulaţenja u detaljnija i suptilnija predstavljanja ovih znanja. Drugim rečima, nećemo se upuštati u predstavljanja
sadrţaja specifičnih predmetnih celina, tj. različitih nastavnih predmeta.
15
Prema Niklasu Lumanu, nemačkom sociologu,koji je, na fonu postavki o tzv. fenomenu autopojeze koji je
nastalo u području biologije gde ga je u najkomletnijem obliku izgradio biolog F. Varela koji pokazuje da se
autonomni ţivi sistemi samogenerišu zahvaljujući unutrašnjim transformacijama sistema a ne efektima
perturbacije u okruţenju sistema, razvijao teoriju društvenih sistema, jedan sistem "moţe da se okarakteriše kao
samoreferencijalan kada elemente iz kojih se sastoji sam konstituiše kao funkcionalna jedinstva i u svim
odnosima izmeĎu ovih elemenata dopušta da ide uporedo upućivanje na ovo samokonstituisanje reprodukujući,
dakle, na ovaj način u hodu samokonstituisanje", što zapravo znači da "sistemi koji su izgraĎeni preko bazalne
samoreferencije i u njoj imaju svoje jedinstvo sistema (= autopojetički sistemi), uvek su zatvoreni sistemi".
Vidi u: Niklas Luman, Društveni sistemi, Izdavačka knjiţarnica Zorana Stojanovića, Sremski Karlovci/ Novi
Sad, 2001, str. 77 i 593.
14
ovoj pretpostavci je posledica procesa imanentnih (zatvorenom) sistemu samog sporta. 16 Na
tom tragu ovakvo tretiranje sporta mogli bismo nazvati imanentističkim pristupom a diskurse
ovog pristupa imanenetističkim diskursima sporta odnosno diskursima imanentističke
reprezentacije sporta. Dakle, ovaj tip imanentističkih teorijskih pristupa fenomenu sporta
akcenat stavlja na proučavanje formalno-sadrţinskih karakteristika i elemenata koji
sačinjavaju/grade strukturu odreĎene sportske discipline/grane pokušavajući da detektuje,
opiše i objasni zakonitosti načina na koji se pomenute karakteristike i elementi
konsteliraju/strukturišu s ciljem uspostavljanja mogućnosti ostvarenja funkcije zarad koje se
upravo i zdruţuju u izvesnu koherentnu strukturu/celinu karakterističnu za odreĎenu sportsku
disciplinu/granu. Konkretnije govoreći teorijske osnove sportskih disciplina i/ili grana
pruţaju informacije o specifičnim karakteristikama npr. fudbalske igre, o antropološkim
karakteristikama koje značajno utiču na uspeh u fudbalskoj igri, o osnovnim principima i
metodološkim sredstvima realizovanja trenaţnog procesa itd.
Naravno, ovo nije jedina vrsta znanja koja je prisutna i opticajna u okviru
visokoškolskih institucija za obrazovanje sportskih kadrova. U okviru ovih institucija
studentima se izmeĎu ostalog predočavaju i znanja koja se odnose na pretpostavljeno
postojeće pedagoške, psihološke i sociološke osnove sporta. Predmet pedagogije sporta su
specifični vaspitni uticaji koji se ostvaruju putem sporta a kojima se, po temeljnim
pretpostavkama ove discipline, doprinosi razvoju i samoostvarenju/samoaktualizaciji ličnosti
sportskih aktera. Ova disciplina identifikuje, opisuje i klasifikuje navedene uticaje
istovremeno definišući zadatke i ciljeve koje treba realizovati kroz konkretnu primenu
teorijskih principa i znanja u specifičnom ambijentu sportskih zbivanja. Psihologija sporta,
pak, predočava znanja koja nastaju nakon proučavanja psiholoških aspekata sadrţaja i
manifestacija sportskih aktivnosti. Njena nastojanja da primenom specifičnog metodološkog
aparata izvrţi detekciju, deskripciju, eksplikaciju i predikciju ponašanja participijenata
sportskih aktivnosti a sve s ciljem da pospeši razvoj onih relevantnih psiholoških
karakteristika koje su potrebne za postizanje nivoa kompetentnosti sportskih aktera
neophodnog za njihovo iole ravnopravno participiranje u okvirima sve zahtevnijih
takmičarskih uslova savremenog sporta se u vidu upravo na osnovu realizacije ovih
nastojanja prikupljenih/stečenih znanja prezentuju u okviru predmeta psihologije sporta.
Sociologija sporta prezentuje znanja koja nastaju proučavanjem relevantnih društvenih
faktora koji utiču na konstituisanje sporta kao specifičnog društvenog područja s ciljem da se
sportski kadrovi edukuju i eventualno osposobe za ovladavanje socijalnim ambijentom
16
I ovaj imanentistički/autopojetički pristup pručavanju i tretiranju sporta upravo poput lumanovske teorije
sistema nije u potpunosti prenebregao činjenicu po kojoj se neki sistem ne moţe pojmiti nezavisno od
sopstvenog okruţenja pa samim tim u izvesnoj meri priznaje da postoje uticaji okruţenja na sport/sportsku
disciplinu/granu odnosno sport kao specifičnu strukturu/sistem. MeĎutim, ovaj pristup očigledno implicitno
polazeći upravo od postulata/pretpostavke po kojoj se sport/sportska disciplina/grana organizuje, struktuira i
razvija sopstvenom autopojezom isključuje bilo kakav značajniji stepen determinišućih uticaja okruţenja.
Drugim rečima, pretpostavlja se da društveno okruţenje predstavlja isključivo ambijent u okviru kojeg se
odvijaju sportske aktivnosti koje funkcionišu u skladu sa sopstvenim zakonitostima poptpuno nezavisnim od
društvenog ambijenta/okruţenja.
15
ostvarivanja sporta kao i za kontrolisanje i razvijanje onih faktora sociološke provenijencije
od kojih zavisi ostvarivanje sportskih delatnosti i aktivnosti.17
Svi ovi pristupi sportu uprkos svim razlikama, koje, dakako postoje, konvergiraju u
jednoj tački. Naime, svi ovi pristupi zasnivaju se na, reklo bi se, paradigmatično
modernističkim zamislima o autonomiji sporta (sport kao autopojetički/samoreferentni
ideološko-politički neutralan/bezinteresan sistem) i pre svega njegovim transistorijskim u
odnosu spram konkretnih u odreĎenom istorijskom periodu i socio-kulturnom kontekstu
manifestovanih sportskih aktivnosti transcendirajućim ontološko-esencijalističkim
definicijama. To zapravo znači da u okviru akademskog prostora za obrazovanje sportskih
kadrova postoji opšteprihvaćen skup diskurzivno artikulisanih iskaza/stavova uglavnom
izraţenih/iskazanih u obliku definicija sporta kojima se ukazuje na stvaralačku bit sporta,
odnosno na njegova odreĎenja kao vida fizičkog vaspitanja karakterisanog raznovrsnošću
doţivljaja u oplemenjenoj borbi/igri kojoj se posvećujemo iz radosti, a uz teţnju za
napretkom sveukupne ličnosti i postizanjem merljivih i viših rezultata kroz takmičenje
sportiste sa samim sobom ili sa drugim sportistima pri čemu se pretpostavlja da ovo
odreĎenje sporta reprezentuje njegovo biće koje se manifestuje prilikom realizacije svakog
sportskog akta/čina nezavisno od istorijskog perioda i socio-kulturnog konteksta njegovog
vršenja,18 , uz istovremeno sa ovom postavkom korespodentno insistiranje na kontinualno17
Kao što se moţe uočiti Sociologija sporta prevazilazi okvire imanentističkih pristupa sportu s obzirom da se
bavi društvenim faktorima uticaja na razvoj sporta. MeĎutim, sociologija sporta ove uticaje razmatra na reklo bi
se apstraktno-teorijskom nivou koji podrazumeva iznošenje pretpostavljeno naučno zasnovanih hipoteza,
činjenica, zakona i teorija o odnosima na relaciji društvo-sport pri čemu uglavnom izostaju preispitivanja ovih
odnosa u kontekstu savremenog društvenog trenutka. Osim toga saznanja sociologije sporta koja se odnose na
identifikovanje faktora sociološke provenijencije koji utiču na sport kao društvenu delatnost nemaju gotovo
nikakavu recepciju unutar imanentističko-autopojetičkih pristupa - uostalom ni sama sociologija sporta u
njenom akademskom obliku ne posvećuje dovoljno paţnje preispitivanju eventualnih uticaja društvenih
determinanti na promene u prostoru specifično sportskih komponenti i sadrţaja - koji očigledno implicitno
polaze od pretpostavke da ovi društveni faktori predstavljaju neku vrstu institucionalno-infrastrukturnog
sistemskog osnova u okviru kojeg se formira podsistem sportske discipline/grane diferenciran od pomenutog
sistema odnosno od njega samostalan u pogledu sopstvenog strukturisanja, funkcionisanja i razvoja. Ili se, kao
što sam to već napisao, pretpostavlja da društveno okruţenje predstavlja isključivo ambijent u okviru kojeg se
odvijaju sportske aktivnosti koje funkcionišu u skladu sa sopstvenim zakonitostima poptpuno nezavisnim od
društvenog ambijenta/okruţenja. Osim toga sociologija sporta takoĎe pretpostavlja da sport poseduje
stvaralačke potencijale nezavisno od istorijskog konteksta njegove manifestacije, tako da su eventualna
odstupanja od stvaralačke i društveno-vaspitno korisne funkcije sporta samo devijacije koje je moguće otkloniti.
Upravo u tom kontekstu u gotovo svim udţbenicima Sociologije sporta paţnja je posvećena kritičkim
promatranjima savremene sportske prakse , pri čemu se ne dovodi u pitanje pretpostavka o sportu kao
stvaralačkoj aktivnosti (“Sport je aktivnost takmičenja čoveka sa sobom i svojim karakteristikama i delovima
svog bića. To je utakmica izmeĎu ljudi i skupina (grupa, institucija i zajednica), u čijoj biti je sloboda. Subjekti
sporta sport posvećuju svom subjektivitetu”). Vidi: Spasoje Bjelica, Sociologija sporta, Mirlex, Novi Sad,
Fakultet fizičke kulture, Beograd, Viša škola za sportske trenere, Novi Sad, 1999, str. 26, i str. 102-111.
18
Kada je reč o u-opticaju- prisutnoj i privilegovanoj odnosno etabliranoj paradigmi tretiranja sporta moţe se
reći da zapravo postoji veći broj opticajnih definicija sporta kojima se detektuje nekoliko karakteristika i
obeleţja (psihofizička aktivnost, igra, borba, itd.) koje se smatraju za neophodne i dovoljne konstitutivne
elemente na osnovu kojih se neka aktivnost moţe identifikovati/odrediti kao sportska aktivnost. Ipak, iako
postoji veći broj definicija sporta moţe se reći da nezavisno od sadrţaja kojim se ispunjavaju, ove definicije (
uostalom isto tako se moţe reći da sve ove definicije identifikuju gotovo iste elemente za koje se pretpostavlja
da predstavljaju one karakteristike koje čine sport onim što on jeste u svom biću ) očigledno polaze od
pretpostavke da je definicijom sporta moguće iskazati bit sporta za koju se isto tako pretpostavlja da mora moći
postojati čime sport tretiraju i predstavljaju kao pojavu koja poseduje identitet/suštinu/bit koja je data jednom-
16
linearnom istorijskom razvoju sporta prema kojem je savremeni sport nastavak „antičkog
sporta“(Olimpijske igre), srednjevekovnog sporta (viteštvo) i osamnaestovekovnog
filantropskog pokreta (telesne veţbe, igre i gimnastika za mladeţ). Ovi stavovi/definicije
predstavljaju neku vrstu kunovske19 (opšte) vaţeće paradigme koja odreĎuje skup (opšte)
vaţećih znanja/uverenja o prirodi/biti sporta, odnosno neku vrstu premise od koje se polazi u
tretiranju sporta, drugim rečima, aksioma koji se ne dovodi u pitanje i čije prihvatanje gotovo
da predstavlja conditio sine qua non participiranja u okviru akademske/naučne zajednice, pri
čemu je ova paradigma izrazito ontološko-esencijalistički intonirana što samim tim znači da
je transistorijski orjentisana. Tek polazeći od ove etablirane/hegemonističke/opštevaţeće
paradigme transistorijsko-ontoloških tretiranja, predstavljanja, zastupanja, propagiranja i
afirmisanja sporta koja je u svakom naučno-teorijskom pristupu sportu uvek, bilo implicitno
bilo eksplicitno, prisutna u okviru akademskih/naučnih institucija postoje brojna naučna i
teorijska predstavljanja, tretiranja/istraţivanja različitih sportskih aspekata/fenomena i
problema koji se manifestuju kroz sportske aktivnosti a koja intendiraju ka tome da ove
aspekte/fenomene i probleme detektuju, opišu, klasifikuju i objasne s ciljem da se stvori
banka informacija/znanja kojima treba da se snabde armija stručnjaka koje treba osposobiti za
preuzimanje uloga aktera vršenja svakodnevne sportske prakse. Drugim rečima, bez obzira
da li je reč o teorijskim osnovama sportskih disciplina/grana, psihologiji, pedagogiji20 ili
za-uvek, koja je ukrućena u svojoj postojanosti i koja ostaje s one strane svakog upliva/intervencije spoljnjeg
sveta i mogućnosti promene kroz vreme, i koja se kao apstraktna opštost manifestuje/otelovljuje/potvrĎuje kroz
svaki posebni sportski akt/čin. Ispostavlja se da je sport nešto uvek isto, večno vraćajuće isto i uvek jednako-sasamim-sobom. Zarad potkrepljenja iznetih tvrdnji predstaviću nekoliko definicija sporta koje se pominju u
uţbenicima koji se koriste u okviru Visokoškolskih obrazovnih institucija (Fakulteti za sport i fizičko vaspitanje,
Sportske akademije, Više trenerske škole, itd.). Po ovim definicijama: "Sport je vid fizičkog vaspitanja koji se
karakteriše raznovrsnošću doţivljavanja zasnovanih na oplemenjenoj borbi koju je čovek razvio da postane bolji
i zdraviji uz stalnu teţnju da prevaziĎe postignute rezultate" (J. Leskošek); "Sport u širem smislu je omiljena
psihofizička aktivnost čoveka u slobodnom vremenu, kojoj se posvećujemo iz radosti i zbog fizičko-vaspitnih
koristi" (D. Ulaga); “Sport je sinteza delatnosti, igre, kulture i borbe. Delatnost je prirodna, igra je proizvoljna,
kultura je voljna; sport je manje ili više sve to, I još usto: borba” (L. Dubech); "Svaka fizička aktivnost
(kretanje) koja ima karakter igre, a u kojoj ima borbe sa samim sobom ili takmičenjima sa drugima jeste
sport"(Sportski manifest). “Sport je simbol najintenzivnijeg samoostvarivanja čoveka” (R. Čokorilo). Treba reći
da se osim ove vrste definicija koje u akademskom prostoru, pre svega u okviru/polju teorijskih osnova
sportskih disciplina/grana javljaju i“tehničke” definicije sporta poput sledeće: “Pod sportom se podrazumeva
specifična ljudska aktivnost: razvoja onih osobina od kojih zavisi sam sportski rezultat (trening) i
manifestovanja stvorenih vrednosti (takmičenja)” (Z. Ahmetović).
19
Kada kaţem kunovska paradigma mislim na pojam paradigme kakav srećemo u koncepciji filozofije nauke
koju je u svojoj knjizi "Struktura naučnih revolucija" razvio američki filozof nauke Tomas S. Kun. Najkraće
rečeno, po ovom filozofu paradigma predstavlja u okviru odreĎene naučne i intelektualne zajednice/generacije
dominantan način gledanja na svet odnosno naučni pristup proučavanom predmetu zasnovan na jednom ili više
naučnih dostignuća koje ova naučna zajednica priznaje i na osnovu kojih realizuje praksu
istraţivanja/istraţivačku
praksu.
Drugim
rečima,
paradigma
definiše
legitimne
probleme
istraţivanja/razmatranja kao i spektar mogućih/prihvatljivih teza i dokaza kojima se moţe operisati u
istraţivačkoj praksi. Vidi u: Tomas S. Kun, Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd, 1974.
20
Upravo zahvaljujući ovako pretpostavljenom shvatanju i tretiranju sporta npr. pedagogija sporta zapravo
moţe da se bavi vaspitnim aspektima sporta i vaspitnim uticajima koje je moguće realizovati u okviru sporta
odnosno njegovim vaspitnim funkcijama.
17
sociologiji sporta istina o sportu za koju se očigledno pretpostavlja da je naučno zasnovana,
objektivna, sveobuhvatna i transistorijska ne dovodi se u pitanje.21
Pokušaću da pojasnim i konkretizujem iznesene stavove uzimajući u fokus paţnje
imanentistički pristup sportu. Imanentistički pristup i njegove diskurzivne reprezentacije
implicitno operišu esencijalističko-transistorijskim pojmom sporta u smislu da u sebe
interiorizuju poimanje sportskog akta/čina kao apstraktne opštosti (čija bit je oplemenjena
borba, igra, stvaralaštvo) koja se manifestuje/otelovljuje kroz svaki posebni sportski akt/čin
(fudbal, košarka, rukomet, itd.) pri čemu se svaka promena/proces/razvoj ( promena sistema
igre u fudbalu, razvoj strateško-taktičkih varijanti, usavršavanje metodologije trenaţnog
procesa) tretira kao inherentno-stvaralačka u smislu da nastaje kao posledica stvaralačkoinventivnih pothvata pojedinaca (trenera i igrača) koji na taj način upravo kroz poseban
stvaralačko-inventivni akt/čin manifestuju apstraktnu opštost sporta kao stvaralačkog
akta/čina odnosno potvrĎuju/otelovljuju stvaralačko biće sporta. Krajnje konkretno govoreći,
ako se kao primer uzme udţbenik "Teorija i metodika fudbala"22 gde nakon pregleda
istorijskog razvoja fudbalske igre (evolucija fudbala) a pre predstavljanja specifičnih
inherentno/imanentno fudbalskih sadrţaja (strukturalne karakteristike fudbalske igre,
selekcija u fudbalu, planiranje i programiranje stručnog rada, pravila fudbalske igre, itd.)
moţemo pronaći poglavlje "Fudbal kao sportska igra" u okviru kojeg ćemo uočiti iskaze tipa
"baveći se fudbalom moramo da pronaĎemo sebe, da dokaţemo svoje vrednosti i da
doţivimo ličnu afirmaciju", zatim "fudbal pruţa zdravu, prijatnu korisnu razonodu uz
istovremeno oblikovanje pozitivne ličnosti, ali samo kada se rad pravilno usmeri i vaspitanju
posveti potrebna paţnja"23 itd., onda moţemo uvideti da su stvari postavljene tako da se
polazi od pretpostavke o fudbalu kao stvaralačkoj aktivnosti kroz koju pronalazimo sebe,
dokazujemo svoje vrednosti, doţivljavamo ličnu afirmaciju, oblikujemo ličnost
(predstavljanje bića sporta odnosno apstraktne opštosti sporta kao igračkog/stvaralačkog
21
Iako u ovom tekstu prvenstveno opisujem, analiziram i interpretiram tretiranja i reprezentacije sporta
karakteristična za lokalne akademske institucije pristup sportu je sličan i u globalnom kontekstu s tim što je za
razliku od lokalnog prostora gde faktički ne postoji kritička teorija sporta na globalnom nivou prisutna teorijska
borba koja se još od šezdesetih godina dvadesetog veka vodi u smislu da levičarske teorije sporta (Morgan)
nastoje da prevaziĎu nekoliko ograničenja koje prema ovim teorijama karakterišu etablirane akademske i
teorijske pristupe sportu. Prema ovim teorijama prvo ograničenje predstavlja tradicionalna podela akademskih
poslova u okviru studija sporta (podela na discipline poput filozofije, sociologije, istorije i antropologije sporta)
kojom se privileguje izolovan i parcijalan pristup na uštrb „totalizujuće/totalne kritike“. Drugo ograničenje
predstavlja insistiranje na apstraktnim definicijama sporta odnosno na njegovom idealističkom tretiranju kojim
se ignorišu materijalni i istorijski koreni sporta (ove teorije nastojale su da apstraktne i idealističke definicije
zamene kontekstualnim socijalno i istorijski ograničenim definicijama). I treće ograničenje predstavlja
insistiranje na empirijskom tretiranju i reprezentovanju sporta karakterističnim za empirijsku sociologiju koja
pokušava da iznosi empirijski zasnovana i kvantifikacijski izraţena saznanja o sportu. Više o ovome videti u:
William
John
Morgan,
The
Leftist
Theories
of
Sport,
http://books.google.com/books?id=suSYCVLGkM8C&pg=PA60&lpg=PA60&dq=the+leftist+theory+of+sport
&source=bl&ots=ZlPXaXfZjU&sig=fw4DFEdqEqo4G8gzi8ehQm
22
Radivoj Radosav, Slavko Molnar, Miroslav Smajić, Teorija i metodika fudbala, Fakultet fizičke kulture, Novi
Sad, 2003.
23
Ibid., str.31-32.
18
akta/čina koji se manifestuje/otelovljuje/potvrĎuje kroz fudbalsku igru) nakon čega se otvara
prostor za predstavljanje specifičnih karakteristika fudbalske igre odnosno predstavljanje
znanja potrebnih za pravilno usmeren rad na aktualizaciji sportskog akta čina kao apstraktne
opštosti stvaralačkog bića u posebnim uslovima inherntnih/imanentnih i specifičnih
fudbalskih sadrţaja, intencija/svrha/ciljeva (procesi selekcije, usavršavanje tehničko-taktičkih
veština, voĎenje meča itd.).
Dakle, ono što je zajedničko ovim različitim i raznorodnim naučnim disciplinama, ili
tačnije rečeno ono što ih na izvestan način nadkriljuje/uokviruje, jeste pretpostavljeno
shvatanje sporta kao aktivnosti usmerene na takmičenje/borbu ali i sporta kao fizičkovaspitno-društveno korisne
igračke aktivnosti koja pospešuje razvijanje zdravlja,
stvaralaštva, društvenog ponašanja, interakcija i odnosa nezavisno od istorijsko-sociokulturnog konteksta odvijanja te aktivnosti, pri čemu nije sporno isticanje aktivnosti kao neke
vrste transistorijske i transkulturne invarijante sporta kao i takmičarskog karaktera te
aktivnosti kao njene specifične karakteristike (diferencia specifica sporta) u odnosu na ostale
čovekove aktivnosti nego je sporno svojevrsno ontologizovanje takmičarske aktivnosti koje
se realizuje upisivanjem/učitavanjem sadrţaja/značenja sportske aktivnosti kao igračkostvaralačke i društveno-vaspitne korisne aktivnosti a koje se smatraju esencijalnim
karakteristikama sporta tako da i one bivaju predstavljene kao transistorijske i transkulturne
invarijante sportske aktivnosti. Drugim rečima, u okvirima visokoškolskih ustanova za
obrazovanje sportskih kadrova u ovom trenutku dominira diskurs o sportu koji se temelji na
shvatanjima koja sport definišu oslanjajući se na pretpostavljeno esencijalne, supstancionalne
i transistorijske karakteristike/činioce sportske aktivnosti apstrahovane od istorijsko-sociokulturalnog konteksta manifestovanja ovih aktivnosti, što zapravo znači da je u okviru
institucionalnog tretiranja sporta izvrţeno svojevrsno apstrahovanje sporta od konkretnih
društvenih procesa odnosno njegovo izmeštanje/hipostaziranje u sfere večnog, jednom
zauvek datog i nepromenljivog identiteta koji se kao nadreĎujuća apstraktna opštost
ospoljava kroz vršenje svakog posebnog sportskog akta/čina nezavisno od istorijskog
okruţenja, vremena i konteksta manifestovanja sporta. Na sceni, dakle, imamo apsolutizujuće
hipostaziranje sporta koji se promoviše i predstavlja kao čista platonovska ideja koja se nalazi
u zamišljenom raju u kojem se ne mari za promene i mene ovozemaljskog, prljavog i
materijalnog sveta privida.
Uprkos tome što se pre svega u okviru sociologije sporta (delimično i psihologije i
pedagogije sporta) operira sa znanjima koja su zasnovana na pretpostavkama po kojima je
sport proizvod društvenog razvoja odnosno segment društvenog ţivota situiran u kontekst
sloţene mreţe interaktivnog uticaja društvenih činilaca koji predstavljaju elemente/delove
sloţenog sistema kakvo je društvo u ovom konkretnom istorijsko-društvenom trenutku, u
okviru akademskih institucija za obrazovanje sportskih kadrova etabliran je diskurs znanja
artikulisanog tako da se sport tretira, definiše, reprezentuje a onda i, altiserovski rečeno,
zastupa i propagira kao entitet koji nezavisno od istorijsko-socio-kulturnog konteksta
manifestovanja sporta iz sebe iznova emanira svoju jednom zauvek datu suštinu/bit koja se
ospoljava kroz aktivnosti sportskih subjekata koji kroz aktualizaciju imanentnih
antropoloških potencijala istovremeno aktualizuju/puštaju u prisustvo i suštinu/bit sporta što
19
onda, iako to moţe izgledati nelogično, zapravo moţe da korespondira sa nekim
reprezentatibilnim sociološko-psihološkim postavkama o sistemu veza, odnosa i interaktivnih
uticaja na relaciji sport-društvo kojima se sport tretira tako da se pretpostavlja da sport sa
svojim stvaralačkim duhom bremenitim sadrţajima zbog kojih poseduje potencijale širenja
čitavog spektra pozitivnih mobilizatorskih efekata u društvenom okruţenju postaje sredstvo
pomoću kojeg društvo utičući na mnoge društvene pojave pospešuje funkcije sopstvenog
razvoja i jačanja (instrumentalističko shvatanje), odnosno da predstavlja prostor za
zadovoljenje bio-psiho-socijalnih potreba pripadnika društva kroz njihovo slobodno
izraţavanje i razvijanje putem upraţnjavanja sportskih aktivnosti (terminalno shvatanje).
Nakon što sam u kratkim crtama predstavio pristupe odnosno diskurzivne artikulacije
karakteristične za akademske institucije za obrazovanje sportskih kadrova pokušaću da ih na
izvestan način tipologizujem i karakterizujem. U tom kontekstu moţe se reći da u okviru
lokalnih akademskih institucija za obrazovanje sportskih kadrova postoje dve vrste diskursa :
1. Diskursi o sportu kojima se sport poima, sagledava, tretira,
iskazuje/reprezentuje a onda zastupa, afirmiše i propagira kroz modalitet
konačnih i nuţnih definicija/odreĎenja esencije/suštine/biti sporta kao
stvaralački orjentisane takmičarske igre, drugim rečima, kroz njegovo
transistorijsko-ontološko-esencijalističko tretiranje i predstavljanje shodno
čemu ovu vrstu diskursa moţemo nazvati transistorijsko-ontološkoesencijalistiĉkim diskursima o sportu odnosno diskursima transistorijskoontološko-esencijalistiĉke reprezentacije sporta;
2. Diskursi sporta ili diskursi u sportu konstitutivni i operabilni za potrebe
samog sporta, koji se, dakle, odnose na samu praksu sporta odnosno na
poimanje sporta kao aktivnosti i tretiranje i predstavljanje za pojedine
sportske discipline/grane specifično inherentnih/imanentnih karakteristika
shodno čemu ovu vrstu diskursa moţemo nazvati imanentistiĉkim
diskursima sporta/u sportu odnosno diskursima imanentistiĉke
reprezentacije sporta.
Nakon što sam izvršio tipologizaciju i karakterizaciju akademskih diskursa reprezentacije
sporta pokušaću da ih situiram u kontekst sociološke definicije sporta koju je u svojoj knjizi
„Sport: Kritička sociologija“ predloţio britanski sociolog sporta Ričard Đulijanoti. Po
Đulijanotiju sport je:
„1.Uređen propisima i pravilima ponašanja, prostornim i vremenskim okvirima
(tereni i trajanje igara) i institucijama vlade.
2.Ciljno orjentisan: ima odreĎene ciljeve, na primer, postizanje golova, pobeĎivanje
na takmičenjima, povećavanje proseka; zbog ovoga postoje pobednici i gubitnici.
20
3. Takmičarski: pobeĎuju se rivali, obaraju se rekordi.
4. Ludički: jer pruţa vesela iskustva i podstiče uzbuĎenje.
5. Smešten u kulturnu sredinu: pri čemu od 1 do 4 neposredno odgovara vrednosnim
sistemima i odnosima moći unutar relevantnog društva domaćina sportskog dogaĎaja.
Kriterijumi od jedan do četiri razlikuju sport od drugih angaţovanja kao što su
hodanje ili veţbanje kojima nedostaje, recimo, takmičenje. Kriterijum pet podrazumeva da
svaka transformacija kulture u kojoj se sport odvija moţe da vodi i do kategoričkog
ponovnog stvaranja sporta per se. Stoga sociologija sporta takoĎe mora da se usmeri na borbu
unutar grupe za kontrolom i izmenom značenja sporta“.24
Kada se akademski diskursi reprezentacije sporta situiraju u kontekst Đulijanotijeve
sociološke definicije sporta moţe se uvideti da transistorijsko-ontološko-esencijalistički
diskursi reprezentacije sporta insistiraju na tačkama tri i četiri odnosno na reprezentacijama
sporta kao ludičke aktivnosti koja ima karakter takmičenja s tim što za razliku od britanskog
sociologa pored veselih iskustava i uzbuĎenja kao karakteristika ludističke aktivnosti
insistiraju i na stvaralačkim aspektima ludičke aktivnosti u smislu doprinosa samoostvarenju
i samoaktuelizaciji ličnosti njenih aktera, dok diskursi imanentističke reprezentacije sporta
insistiraju na tačkama jedan i dva odnosno reprezentacijama sporta kao pravilima ureĎene
aktivnosti koja je ciljno orjentisana. Kao što se moţe uvideti upadljiv je nedostatak
reprezentacije sporta kao aktivnosti koja je smeštena u kulturnu sredinu koja, kako to ističe
sam Đulijanoti, u pogledu vrednosti i odnosa moći utiče na oblikovanje prethodne četiri
specifične karakteristike koje diferenciraju sport u odnosu na ostale aktivnosti/angaţovanja u
tolikoj meri da svaka transformacija kulturnog konteksta u kojem se sport odvija „moţe da
vodi i do kategoričkog ponovnog stvaranja sporta per se“.
Sve u svemu, proučavanje, tretiranje, predstavljanje i zastupanje sporta u okviru
naše akademske sredine odnosno u okviru lokalnih visokoškolskih institucija za obrazovanje
u oblasti sporta temelji se na transistorijsko-ontološkim diskursima/definicijama/odreĎenjima
sporta kao i imanentističkim tretiranjima pretpostavljeno autonomnih, samoreferencijalnih i
autopojetičkih sportskih aktivnosti u okviru pojedinih sportskih disciplina/grana čime izvan
horizonta proučavanja ostaju ozbiljniji pothvati kontekstualizacije sporta u odnosu na
istorijsko-socio-kulturnu sredinu u koju je sport situiran a čije transformacije se transponuju i
u prostoru sporta. Ovi akademski diskursi sporta/o sportu odnosno ova svojevrsna akademska
doksa očigledno vrši deistorifikaciju, detemporalizaciju i dekontekstualizaciju sporta
pretpostavljajući da je sport prekriven staklenim zvonom pod kojim čuva svoju večnu suštinu
koja se reprodukuje i materijalizuje kroz svaki manifestovani sportski akt koji se dakle svodi
na površne i spoljašne modifikacije sihnronističko-esencijalističke istosti.
Na kraju treba napomenuti da lokalna akademska sredina ipak nije zatvorena u
pogledu prihvatanja i involviranja novih znanja o sportu koja su u poslednjih dvadesetak
24
Ričard Đulijanoti, Sport: Kritička sociologija, Clio, Beograd, 2008, str. 7.
21
godina doţivela svojevrsnu ekspanziju shodno čemu se u najrazvijenijim zapadnim zemljama
dogodila hiperprodukcija različitih vrsta sportskih studija i osnivanja novih katedri i odseka
na fakultetima. U tom kontekstu moţe se reći da su i lokalni fakulteti otvorili nove odseke
poput strukovnih sportskih studija ili studija menadţmenta u sportu, kao i da su uveli nove
nastavne predmete poput fenomenologije slobodnog vremena, rekreacije, fitnesa itd. Osim
toga vidno je izraţena tendencija permanentnog povećanja broja novih preteţno privatnih
visokoškolskih ustanova za obrazovanje sportskih kadrova. Ipak, svi ovi novi studijski
sadrţaji u potpunosti korespondiraju sa predstavljanima sporta kao fizičko-vaspitnodruštveno korisne i stvaralačke aktivnosti posmatrano sub specie aeternitatis, u smislu da
upravo
polazeći
od
ove
transistorijsko-ontološko-esencijalistički
koncipirane
pretpostavke/definicije sporta razvijaju sadrţaje specifične za aspekt sporta koji je predmet
njihovog teorijskog interesovanja. Drugim rečima, svaki novi teorijski ili praktični pristup
sportu predstavlja se kao doprinos stvaranju novih mogućnosti za kvalitetnije i celishodnije
ospoljavanje bića sporta. To zapravo znači da u našem akademskom prostoru i dalje ne
postoje programi i sadrţaji koji se ozbiljno bave preispitivanjima samog pojma sporta,
odnosno definicija kojima se sugeriše da postoji nepromenjljivo, jednom za uvek dato, jedno
i večno vraćajući isto biće sporta, problemima eventualnih uticaja aktualnih istorijsko-sociokulturnih trendova i tendencija na transformisanje sporta koji više nije isti kao što je to bio
pre pojave upravo ovih trendova i tendencija, kritičkim promatranjima i opservacijama stanja
stvari u savremenom sportu itd.25 Kada se sve uzme u obzir moţe se reći da u sportskoakademskom prostoru dominira pristup koji oslonjen na shvatanja sporta kao fizičkovaspitno-društveno korisne aktivnosti iskazuje intencije koje smeraju na to da se studentima
prezentuju ona saznanja koja će ih osposobiti za adekvatno, funkcionalno i celishodno
izvršavanje različitih zadataka u područjima manifestovanja sportskih aktivnosti, zadataka
čije izvrţavanje ostvaruje uslove i otvara mogućnosti za još jedno ospoljavanje bića sporta.
Na reprezentovanje, zastupanje, afirmisanje i propagiranje sporta u akademskom
prostoru nadovezuje se njegovo predstavljanje, zastupanje, afirmisanje i propagiranje u sferi
kulture u doba medija. Savremena kultura konstelirana je i determinisana na fonu razvoja
tehno-nauke i telekomunikacionih i visoko-elektronskih tehnologija omogućenim medijskim
zahvatima posredovanja realnosti kojima se konstituiše za aktualni istorijsko-socio-kulturni
trenutak reprezentativna slika stvarnosti/realnosti. Gotovo da ne postoji aspekt ţivota koji nije
medijski posredovan i utoliko se moţe reći da medijsko posredovanje u savremenom, na fonu
kapital odnosa globalizovanom svetu, postaje medijum ospoljavanja/pojavljivanja tj. puštanja
u prisutnost/neskrivenost svih postojećih stvari i bića čime pojavljivanje u medijskoj sferi
postaje uslov postojanja samog odnosno sinonim za postojanje. Jednostavno rečeno, u
današnjem svetu vaţi pravilo po kojem faktički nešto (obitava u skrivenosti) ne postoji
ukoliko se ne pojavi u medijskoj sferi. Na tom tragu moţemo reći da se pred našim očima
odvija medijacija/medijatizacija svega postojećeg. Samim tim na sceni je i
medijacija/medijatizacija savremenog sporta.
25
Na ovom mestu moţda treba pomenuti i jedan svojevrsni kuriozitet. Naime, u okviru predmeta teorija sporta
na Fakultetu sporta i fizičkog vaspitanja u Novom Sadu predaju se sadrţaji koji se odnose na istoriju fizičke
kulture shodno čemu se kao udţbenik koristi knjiga prof. dr. Mirčea Berara "Istorija fizičke kulture". Zar ovaj
primer/kuriozitet ne potvrĎuje akademsku okoštalost, ukrućenost, učmalost, indolentnost, pasivnost i
neinventivnost teorijskih tretiranja sporta u lokalnoj akademskoj sredini?
22
Sport predstavlja omiljenu i gotovo privilegovanu "semiotičku sirovinu" koja se
medijatizuje odnosno medijski reprezentuje tako da se sport predstavlja, zastupa, propagira i
afirmiše kao par excellence stvaralačka i kulturno poţeljna aktivnost što zapravo znači da se i
u ovim diskursom putem svojevrsnog ontološko-transcendentnog hipostaziranja
transistorijski koncipiranog shvatanja sporta, sam sport u medijskom prostoru pretvara u
platonovsku ideju koja se izmešta van ovozemaljskog konteksta u kojem se odvijaju sportska
zbivanja pa se utoliko u kontekstu logike medija ispostavlja da svakodnevne sportske
aktivnosti predstavljaju tek čulna otelotvorenja/ospoljenja ideje sporta kao i otelotvorenja
poţeljnih kulturalnih modela. Drugim rečima, medijsko-kulturnim diskursom reprezentacije
sporta kao stvaralačke aktivnosti i društveno poţeljnog modus vivendija sa potencijalima
afirmisanja dominatnog kulturalnog modela slobodne konkurencije i kompeticije
(takmičenje), poštovanja drugog (fer plej), otvorenosti za razlike (beli i crni sportisti u istim
timovima), pacifizacije sukobljenih nacija i uspostavljanja pokidanih veza (sport i kultura kao
medij uspostavljanja komunikacije npr. izmeĎu Srba i Hrvata), proizvode se učinci
kulturalizacije sporta. Ako imamo u vidu da se moderni sport još od svog nastanka u
Engleskoj krajem 17 i početkom 18. veka predstavljao, zastupao, propagirao i afirmisao kao
aktivnost otelotvorenja paradigme/ideala samosvrhovitog, čistog i nevinog sporta kao polja
ospoljavanja hrabrosti, upornosti, volje, talenta i sposobnosti belog muškog subjekta
sportske/stvaralačke aktivnosti čime je prekriven auratičkim oreolom onda moţemo reći da u
doba medijske reprezentacije dolazi do hipertrofiranja aure sporta.
Dejstvo medijske reprezentacije sporta u polju kulture se efektuira kroz izvoĎenje,
distribuciju, izlaganje i promovisanje sporta u vidu specifičnog sportskog modus vivendija
(lifestyla) odnosno modaliteta oblikovanja sopstva kao otelotvorenja stvaralačke aktivnosti
kojom se dostiţu kako ideali uspostavljanja jedinstva tela i duha, aktualizovanja svih
čovekovih potencijala i mogućnosti, postizanja punoće njegovog bića, najslobodnijeg i
najuzvišenijeg postojanja, tako i ideali neoliberalnog kulturalnog modela (takmičenje, ferplej, predanost, strast, profesionalizam, promocija različitih kultura, sticanje ugleda, slave,
novca i moći). Medijska reprezentacija sporta proizvodi efekat auratičkog dejstva putem
kojeg se formira/uspostavlja kultura sporta koja se poput imperativa nameće kao neophodni,
gotovo esencijalni supstrat svakodnevnog ţivota.
Drugi vid medijske reprezentacije sporta manifestuje kroz svakodnevno
predstavljanje informacija i činjenica (reprezentacije sporta kao puke činjenice) koje se
odnose na svakodnevne sportske aktivnosti (rezultati, tabele, itd.). Za ovakav tip
reprezentacija sporta karakteristično je vrednosno neutralno, pozitivistički činjenično
predstavljanje sportskih aktivnosti. Ako se na primer analiziraju zbivanja u okviru fudbalske
Lige Šampiona prizma kroz koju se ona posmatraju ostaje ili isključivo informacijskočinjenična (rezultati, pregledi utakmica, tabele, intervju sa akterima, itd.) ili pak stručnoanalitička (analiza sistema igre, taktike, tehnike, sudijskih odluka, itd.) dok se pitanja koja se
odnose na principe organizacije ovog takmičenja koje je ustrojeno tako da su bogati i moćni
timovi privilegovani i povlašćeni čime se direktno legalizuju i legitimizuju takmičarska
neravnopravnost i odnosi dominacije i moći nikada ne postavljaju. Bilo kako bilo, u svim
oblicima medijskog opštenja (novine, televizija, radio itd.) sport ima zagarantovan prostor i
23
vreme što znači da se informacije o aktivnostima i dešavanjima u ovoj oblasti etabliraju na
pozicije informacija od velikog društvenog značaja tako da sport očigledno biva tretiran kao
neophodni supstrat svakodnevnog ţivota.
Povlačeći analogiju sa akademskim diskursom sporta mogu reći da postoje dve vrste
medijskog diskursa sporta:
1. Medijski diskurs kulturalizacije sporta kojim se sport reprezentuje kao
nosilac dominantnih kulturalnih vrednosti i društveno poţeljnog oblika/stila
ţivota;
2. Medijski diskurs vrednosno-neutralnog i pozitivistiĉki-ĉinjeniĉkog
reprezentovanja sporta kojim se sport reprezentuje kao činjenica i
informacija.
Kada se sve uzme u obzir moţe se konstatovati da je učinak medijskog
reprezentovanja, afirmisanja i propagiranja sporta oličen u imperativu koji poručuje; ţiveti
sportski, to je modus vivendi savremenog postmodernog doba! Na sceni je, dakle, proces
svojevrsne sportivizacije društva. Postmoderno društvo metamorfozira u ogromno sportsko
društvo!
DISKURS UNIVERZITETA, NASILJE SVETLOSTI, MOĆ I IDEOLOGIJA
Šta se moţe zaključiti nakon deskripcije, analize i interpretacije stanja stvari
konkretnih praksi savremenog sporta s jedne strane i deskripcije i analize akademskog i
medijskog diskursa sporta/o sportu s druge strane? Izvedena deskripcija/analiza je pokazala
da s jedne strane moţemo detektovati kolonizaciju i komodifikaciju sporta od strane
kapitalističkog sistema sa svim promenama koje ove procese, u pogledu pojavljivanja novih
modaliteta odnosa u prostoru odvijanja sportskih aktivnosti prate, dok sa druge strane
moţemo detektovati izostanak ozbiljnijih proučavanja savremenog sporta u okviru sportskoakademske zajednice; šta više upravo u okviru ove zajednice sport se tretira kao fizičkovaspitno-društveno korisna, par excellence stvaralačka aktivnost, što u potpunosti
korespondira sa diskursom koji se u okviru makluanovske galaksije masovnih medija
hiperprodukuje iz sve snage afirmišući i apologetišući savremeni sport agendirajući za
njegovo prisustvo u svim sferama društva vršeći svojevrsnu "sportivizaciju" ţivota. U tom
kontekstu parafrazirajući jednu misao Rolana Barta mogu reći da je sport danas svuda osim u
samom sportu. Sve ovo jasno ukazuje na postojanje diskrepancije, zapravo svojevrsnog jaza,
na relaciji diskursi sporta/o sportu (reprezentacije sporta) - praksa savremenog sporta.
Dakle, sumirajući dosadašnje opservacije mogu konstatovati da se stanje stvari
savremenog sporta u lokalnom kontekstu manifestuje kroz:
1. Instruiranje i etabliranje logike kapitala i kapital odnosa (“sport više nije deo
kapitalizma sada je kapitalizam deo sporta”) u polje sporta;
24
2. Odsustvo diskurzivnih artikulacija instruiranja i etabliranja logike kapitala i
kapital odnosa u polju sporta u smislu da definicije/reprezentacije prirode/bića
sporta (transistorijsko-ontološko-esencijalistički diskurs o sportu) i dalje vaţe
kao relevantne;
3. Diskrepanciju/jaz
na
relaciji
akademski
transistorijsko-ontološkoesencijalistički diskurs o sportu (reprezentacija sporta) s jedne strane i prakse
savremenog (kapitalističkog) sporta s druge strane.
Sada me prvenstveno zanima na šta ukazuje ova diskrepancija odnosno jaz na relaciji
i praksa(e) savremenog sporta s jedne strane i diskursi sporta/o sportu s druge strane?
Mišljenja sam da ova diskrepancija/jaz ukazuje na to da akademski i medijski diskursi o
sportu kroz predstavljaju svojevrsne označiteljske mehanizme/prakse konstruisanja
simboličke reprezentacije sporta koja proizvodi performativne učinke ontologizacije, etizacije
i estetizacije sporta (sport kao stvaralačka, plemenita, viteška, lepa aktivnost) pri čemu se ovi
diskursi (pre svega akademski) (samo) legitimizuju kao posednici/zastupnici istine sporta
izraţene i artikulisane u vidu/obliku apstraktne transistorijske opštosti u smislu pretpostavke
po kojoj svaka posebna/konkretna manifestacija sporta predstavlja manifestaciju upravo ove
apstraktne opštosti istine/bića sporta kao igračko-stvaralačke aktivnosti, dok zapravo sami ovi
diskursi o sportu proizvode (i predstavljaju) sopstvene učinke koji imaju za cilj da
prikriju/neutralizuju učinke kapitalističke kolonizacije/komodifikacije/eksploatacije sporta
stvarajući iluziju o tome da se u savremenom sportu ništa nije dogodilo, odnosno da omoguće
da logika kapitala i kapital odnosa u okviru savremenog sporta nastavi da se reprodukuje uz
istovremeno odrţavanje aure sporta u funkciji njegove upotrebe kao kulturnog ideološkog
aparata drţave. Drugim rečima, akademska i medijska reprezentacija sporta zapravo se
realizuje putem strategije svojevrsne ontologizacije/esencijalizacije sporta u smislu
proizvoĎenja/produkcije nekakvog simboličkog/značenjskog viška smisla kojim se
transcendira pojavna manifestacija u odreĎenom trenutku na odreĎenom mestu sa jasnim,
pretpostavljeno imanentno sportskim intencijama (postizanje većeg broja pogodaka s ciljem
pobede u fudbalskoj/košarkaškoj/rukometnoj utakmici, stizanje na cilj pre protivnika u trci na
400 metar, itd.) prisutnog sportskog akta/čina kojim se, imajući u vidu da se on u aktualnom
istorijskom
trenutku
odvija/realizuje
u
kontekstu
postindustrijskog/postmodernog/neoliberalnog kapitalizma kolonizacije svega postojećeg
shodno čemu je trţišna logika/logika trţišta postala relevantna i merodavna instanca i u
prostoru sporta, istovremeno realizuju/ostvaruju ekonomske intencije/ciljevi/svrhe, u
akademskoj i medijskoj reprezentaciji predstavlja/zastupa/propagira/afirmiše kao akt/čin
otelotvorenja čiste ideje sporta odnosno otelotvorenje suštine/esencije/biti sporta kao
supstrata koji se kroz manifestacije realnog/stvarnog sportskog akta/čina raskriva izlazeći iz
neskrivenosti pa se tako otelovljuje/pušta u prisustvo.
Na tom tragu moţda moţemo ustvrditi da akademsko (kao i medijsko)
reprezentovanje sporta u stvari predstavlja svojevrsnu performativnu auratizaciju sporta u
smislu da aura transcendiranja konkretnog sportskog akta/čina nije nešto
imanentno/inherentno samom tom aktu/činu nego se ispostavlja tek kao učinak govora o tom
aktu/činu. Na ovaj način se akademski i medijski konstruisana/konstituisana/posredovana
25
zapravo simulakrumska/virtuelna slika sporta ispostavlja/uspostavlja kao govor/slika samog
bića, kao čulno (perceptibilno, čulima dostupno) otelovljenje ideje sporta koje se, nezavisno
od istorijske epohe odnosno istorijsko-socio-kulturalnog konteksta odvijanja/realizovanja
sportske aktivnosti, manifestuje kroz svaki konkretni sportski akt koji predstavlja
posebnost/poseban primer apstraktne opštosti/ideje sporta, zapravo onoga što čini samu bit
bića sporta uvek jednakog sa samim sobom u kretanju večnog vraćanja istog. Ovom
reprezentacijom sporta u njegovoj apstraktnoj opštosti putem koje se zapravo apsolutizuju i u
večnu kategoriju sporta pretvaraju izvesna arbitrarna, performativno proizvedena i
artikulisana odreĎenja sporta (oplemenjena borba, igra, samoostvarivanje ličnosti sportiste
itd.) ignoriše se a zapravo legitimizuje i omogućava (nešto kasnije ćemo objasniti zašto i
kako) istorijska konkretnost/faktičnost manifestovanja sporta koja je u postindustrijskom
društvu konstelirana tako da se kroz konkretnu manifestaciju/realizaciju sportskog akta/čina
realizuju/ostvaruju/sprovode ideološke i ekonomske intencije/svrhe/ciljevi. Drugim rečima,
diskursi o sportu (akademski transistorijsko-ontološki i masmedijski apologetski) ne referišu
se na konkretne sportske prakse i utoliko predstavljaju simulakrume sporta. Lakanovskom
terminologijom rečeno, diskursi o sportu predstavljaju fantazam kao branu, pregradu ili ekran
koji prekriva traumatično jezgro Realnog sporta. U tom kontekstu se moţe reći da je učinak
akademskog i medijskog diskursa sporta ne samo mimikrizacija i legitimizacija učinaka
kapitalističke kolonizacije, komodifikacije i eksploatacije sporta nego i direktno
obezbeĎivanje mogućnosti reprodukcije učinaka same ove kapitalističke kolonizacije,
komodifikacije i eksploatacije sporta. Adornovim rečima „sport je ideološka zavesa iza koje
se krije realno zlo.“
Odgovor na pitanje šta nam ukazuje diskrepancija, odnosno jaz na relaciji diskursi o
sportu s jedne strane i praksa(e) savremenog sporta s druge strane pokušaću da izvedem
ispostavljajući dijagnozu/interpretaciju razloga ove diskrepancije pri čemu ću se u izvesnoj
meri koristiti terminologijom ali i uvidima Ţaka Deride, Luja Altisera i Ţaka Lakana.
Ţak Derida u "Nasilju i metafizici", ogledu o misli Emanuela Levinasa, piše o
filozofskoj tradiciji koja je - preko fenomenologije i ontologije koje su zahvaljujući
nesposobnosti "da poštuju drugog u njegovom biću i u njegovom smislu" filozofije nasilja po svome smislu "duboko povezana sa tlačenjem i totalitarizmom istog". Derida u nastavku
pominje "staro skriveno prijateljstvo izmeĎu svetlosti i moći, staro saučesništvo izmeĎu
teorijske objektivnosti i tehničko-političkog posedništva" nakon čega je moguće zaključiti da
"otuda heliološka metafora samo skreće pogled i daje alibi istorijskom nasilju svetlosti" jer
ona "premešta tehničko-političko tlačenje prema laţnoj nevinosti filozofskog govora".26
Na fonu Deridinih zapaţanja/stavova moglo bi se reći da akademski i medijski
diskursi o sportu pod krinkom teorijske objektivnosti/laţne nevinosti teorijskog
govora/diskursa (ovde pre svega mislimo na akademski diskurs) proizvode svetlosni
efekat/efekat svetlosti kojim se pruţa/daje alibi sistematskom nasilju tehničko-političkog
posedništva odnosno kapitalističke kolonizacije/komodifikacije/eksploatacije sporta. Dok na
jednoj strani imamo ispostavljanje jednog vladajućeg, hegemonističkog diskursa, jedne
26
Ţak Derida, Nasilje i metafizika, Plato, Beograd, 2001, str. 25.
26
metanaracije, jedne dogme o sportskom raju, jednog orkestriranog apologetisanja sporta,
jedne heliopolitike blještećeg isijavanja, emaniranja esencijalne sportske svetosti/svetlosti
koja zaslepljuje i vrši svetlosno nasilje nad ţivotom, onim ţivotom kojeg bi zaverenici i
dirigenti ove slavopojne orkestracije, zaverenici iz redova ovih čuvara svetosti/svetlosti
sporta i pastira sportskog bića, hteli da sportom kolonizuju/sportivizuju, na drugoj strani sam
sport nemilice kolonizuju/kapitalizuju „halapljivi kapitalistički bastardi“ (izraz britanskog
sociologa Grejama Skemblera) prekrivajući ga mrakom profitne nuţnosti/nuţnosti profita.
Sport u svojoj pretpostavljenoj i podrazumevajućoj, večno prisutnoj suštini moţda postoji u
diskursima o sportu ali ga u samom sportu svakako nema. Rečju, akademski i medijski
diskursi sporta vode heliopolitiku proizvoĎenja/emitovanja efekta svetlosti koje svojim
blještajućim isijavanjem zasenjuje oči posmatrača koji onda ne mogu da uoče sistematsko
(strukturno) nasilje koje se svakodnevno vrši u polju sporta a koje se manifestuje na nekoliko
nivoa, pri čemu napominjem da kada govorim o nasilju u sportu u ovom trenutku me ne
zanima eksplicitno (lako vidljivo) nasilje (divljanje navijača/huligana, mrţnja, zavist,
nesportsko ponašanje, grubi potezi, nepoštovanje fer pleja, itd.) s obzirom da upravo ovu
vrstu nasilja akademsko-medijski diskursi isturaju u prvi plan tako da problem ove vrste
nasilja instruiraju i etabliraju na poziciju centralnog problema savremenog sporta čime
zapravo skreću paţnju sa nasilja koje je imanentno samom sistemu funkcionisanja
savremenog sporta a koje upravo ovi diskursi svojim reprezentacijama sporta mimikrizuju,
legitimišu, reprodukuju (ali i čine/vrše kao što ću to nastojati da pokaţem).
Prvi nivo manifestacije nasilja u sportu/nad sportom jeste nivo samog diskursa o
sportu. Naime, diskurs reprezentacije sporta zasnovan na definiciji kojom se (preskriptivno)
izriče/iskazuje suština/esencija/bit sporta kao bivstvujućeg, definicija koja pretpostavlja da
samim činom izricanja iznosi na videlo/pušta u prisustvo ono što sport čini onim što on kao
bivstvujuće jeste u svom biću (sport kao bivstvujuće čija bit je oplemenjena borba, igra,
samoostvarivanje ličnosti sportiste, itd.), samim ovim izricanjem/definisanjem/činom
označavanja, odnosno samim preuzimanjem ekskluzivnog prava/prerogativa na mogućnost
otkrivanja/saznavanja/identifikovanja identiteta/esencije sporta tj. na mogućnost da se samim
ovim izricanjem/definisanjem/označavanjem, stvaranjem pojma i/ili pretvaranjem sporta u
pojam sporta koji ovim izricanjem/definisanjem/ispostavljanjem pojma moţe uspostaviti
identitet/bit/pojam sporta tako da on kao stvar/predmet/objekt bude iscrpljen već čini nasilje
nad sportom kao onim drugim/različitim/neidentičnim ili adornovski rečeno, čini nasilje
identitarnog mišljenja nad onim neidentičnim (ontološko nasilje).27
Drugi nivo manifestacije nasilja u sportu/nad sportom jeste nivo kapitalističke
kolonizacije/komodifikacije/eksploatacije sporta kojom se vrši ekonomizacija sporta u smislu
da se sport inkorporira u okvire postindustrijske/postmoderne/informatičke ekonomije qua
27
Tezu o nasilju koje definisanjem sporta vrši akademski diskurs sporta ne treba shvatatiti u smislu da time
ukazujem na otpor svakoj teoretizaciji sporta kao eventualnom ataku na ovu „autentičnu, neposrednu i spontanu
stvaralačko-kreativnu delatnost“ koja se ne moţe teoretizivati. Naprotiv, smatram da upravo ovim
preskriptivnim definicijama biva sprečena svaka teoretizacija sporta s obzirom na to da se njima pitanja o sportu
koja bi se kroz pokušaje različitih teoretizacija mogla postaviti sprečavaju time što se reprezetovanjem identiteta
sporta ispostavlja transistorijsko-ontološki pojam sporta koji pitanja o sportu rešava jednom zauvek.
27
paradigme/modusa reprodukcije kapitala/kapitalističke reprodukcije čime se prodire u
pretpostavljeno, specifično sportsko polje imanencije tako da se realizacijom inherentno
sportskih intencija/svrha/ciljeva istovremeno (automatski) realizuju i ekonomske
intencije/svrhe/ciljevi ("sport više nije deo kapitalizma sada je kapitalizam deo sporta") što
zapravo znači da savremeni sport interiorizuje logiku ekonomije/ekonomsku logiku
(kapitalističko nasilje).28
Treći nivo manifestacije nasilja u sportu/nad sportom jeste nivo diskursa sporta/u
sportu odnosno imanentističkog diskursa/naučnog pristupa koji polazeći od pretpostavke o
sportu kao autopojetičkom/samoreferentnom sistemu u okviru kojeg se sprovode i realizuju
specifične i inherentno sportske intencije/svrhe/ciljevi tretira/predstavlja/reprezentuje znanja
o inherentno sportskim strukturalnim sadrţajima, intencijama/svrhama/ciljevima
(strukturalna analiza fudbalske/košarkaške/rukometne igre, detektovanje hijerarhijske
strukture faktora uticaja na rezultat, predstavljanje sredstava i metoda trenaţnog procesa itd.)
s ciljem stručnog osposobljavanja kvalifikovanih kadrova za upravljanje inherentno
sportskim procesima čime se primenom ovih teorijskih znanja koja se legitimišu kao naučnoobjektivna a istovremeno ideološko-vrednosno legitimisana transistorijsko-ontološkim
diskursom o sportu (primena diskursa sporta odnosno naučnih znanja predstavlja se kao
doprinos razvoju stvaralačkih potencijala) u kontekstu involviranja sporta u okvire
postindustrijske ekonomije u neposrednoj praksi zapravo uspostavljaju odnosi moći na
relaciji trener/stručni timovi kao posednici znanja/moći s jedne strane, i sportisti kao
posednici kompleksa/matrice svojstava/potencijala potrebnih za postizanje/realizovanje
inherentno sportskih intencija/svrha/ciljeva s druge strane, drugim rečima, odnosi
funkcionalno-utilitarističkih prilagoĎavanja/upravljanja nad bio-psiho-socijalnim habitusom
sportista s ciljem postizanja optimalnog nivoa homeostatičke ravnoteţe objekata znanja qua
subjekata sportske aktivnosti potrebnog (misli se na nivo homeostatičke ravnoteţe) za
uspešno realizovanje sportskih intencija/svrha/ciljeva koji nakon inkorporiranja sporta u
okvire postindustrijske/postmoderne/informatičke ekonomije qua jednog od aktualnih
modusa reprodukcije kapitala/kapitalističke reprodukcije uvek - već – jesu ekonomske
intencije/svrhe/ciljevi (biopolitičko nasilje).
Čini mi se da se prethodna zapaţanja na zanimljiv način mogu predstaviti
situiranjem u kontekst čuvene Altiserove postavke o ideološkim drţavnim aparatima. Naime,
Altiser u svom čuvenom tekstu "Ideologija i ideološki aparati drţave“29pokušava da
28
Na ovom mestu moram napomenuti da kada govorim o specifično sportskom polju imanencije odnosno o
inherentno sportskim intencijama /svrhama/ciljevima pod njima ne podrazumevam neko biće bivstvujućeg
sporta koje je kolonizovano od strane kapital odnosa, nego isključivo skup postupaka koji se preduzimaju u toku
procesa realizacije sportske aktivnosti (proces selekcije i obuke sportista, takmičarski proces itd.). U tom
kontekstu kapitalistička kolonizacija, komodifikacija i eksploatacija sporta se manifestuje kao nasilje s obzirom
na to da pretvarajući sportske aktivnosti u ekonomske aktivnosti svoju logiku (sticanje profita, akumulacija
kapitala) ispostavlja/uspostavlja kao hegemonu logiku čime ugroţava/poništava mogućnost postojanja
druge/različite logike u ovom slučaju logike sporta (participiranje u sportskoj aktivnosti, postizanje sportskog
rezultata radi samog rezultata) koja ne bi bila podreĎena logici kapitala kao homogenizujućoj logici.
29
Louis
Althusser,
Ideologija
i
ideološki
aparati
drţave,
http://www.crvenaakcija.org/index.php?option=com_content&view=article&id=94:ideologija-i-ideoloki-aparati-drave-louisalthusser-1971&catid=43:teorija&Itemid=57
28
odgovori na pitanje kako se osigurava reprodukcija proizvodnih odnosa qua kapitalističkih
odnosa izrabljivanja. Pokušaću da pojasnim na šta ovim svojim tekstom ukazuje ovaj
francuski filozof. Polazeći od pretpostavke prema kojoj je svaka društvena tvorevina rezultat
prevladavajućeg načina proizvodnje, koji se pak pokreće unutar samih proizvodnih odnosa
postojeće proizvodne snage, on smatra da je preduslov odrţavanja/opstajanja svake društvene
tvorevine reproduciranje uslova vlastite proizvodnje, drugim rečima reproduciranje
proizvodnih snaga i postojećih proizvodnih odnosa. U nastavku oslanjajući se na opšte
poznatu gotovo već notornu Marksovu postavku o tome da proizvodnja nije moguća bez
reprodukcije materijalnih uslova same proizvodnje tj. reprodukcije proizvodnih sredstava, on
u kratkim crtama opisuje odvijanje same ove reprodukcije. Ipak, u fokus nešto detaljnijih
promatranja Altiser postavlja proces reprodukcije radne snage koji se po njegovom mišljenju
zapravo odvija van preduzeća. Ovde dolazim do nekih od ključnih postavki francuskog
filozofa ali i do postavki bitnih za pokušaj situiranja mojih postavki u kontekst osnovnih teza
ovog filozofa. Preskačući detalje njegovog izlaganja mogu konstatovati sledeće. Altiser
smatra da se reprodukcija radne snage odvija na nivou pruţanja materijalnog sredstva
reprodukcije (nadnica) radnoj snazi, odnosno materijalnih uslova same njene reprodukcije
zatim i na nivou specijalističkog osposobljavanja radne snage prema zahtevima društvenotehničke podele rada (sticanje kompetencija i kvalifikacija) pri čemu se reprodukcija
kompetentne/kvalifikovane radne snage u okviru kapitalističkog reţima/sistema odvija
posredstvom kapitalističkog školskog sistema odnosno ostalih njegovih instanci i ustanova.
Veoma je bitno istaći da Altiser insistira na tome da reprodukcija radne snage ne zahteva
samo reprodukciju njene kvalifacije nego i istovremenu reprodukciju njene pokornosti
vladajućoj ideologiji kao i reprodukciju sposobnosti manipulisanja samom tom vladajućom
ideologijom koju treba da sprovode "izrabljivači i represori".
Pošto je konstatovao činjenicu "delotvorne prisutnosti ideologije" a nakon analize
marksističke teorije drţave Altiser konačno prelazi na tretiranje ideoloških drţavnih aparata
koje povezuje s odgovorom na pitanje kako se osigurava reprodukcija proizvodnih odnosa
qua kapitalističkih odnosa izrabljivanja. On, naime iznosi postavku prema kojoj reprodukciju
odnosa proizvodnje qua kapitalističkih odnosa izrabljivanja kao infrastrukture/baze
društveno-ekonomske formacije osigurava ideološka odnosno pravna, politička i ideološka
superstruktura/nadgradnja pri čemu u okviru nadgradnje Altiser pravi podelu na represivne
(ugnjetačke) drţavne aparate (RDA) i ideološke aparate drţave (IAD), čije specifične razlike
počivaju na tome što represivni drţavni aparat funkcioniše na nasilje dok ideološki drţavni
aparati funkcionišu na ideologiju. Dok RDA podrazumevaju vladu, administraciju, armiju,
policiju, sudstvo, zatvore itd, IAD podrazumevaju religijski IAD (sistem različitih crkava);
školski IAD (sistem različitih "škola", javnih i privatnih); porodični IAD; politički IAD (
politički sistem sa različitim partijama); sindikalni IAD; informacioni IAD (štampa, radiotelevizija, itd); kulturni IAD (knjiţevnost, umetnost, sportovi, itd.). Napominjući da
francuski filozof ističe da školski IAD u savremenim društvima igra presudnu ulogu u
reprodukciji proizvodnih odnosa kapitalističkog načina proizvodnje moţe se zaključiti da on
smatra da svi ideološki drţavni aparati svojim delovanjem rade na ostvarivanju/realizovanju
29
istog učinka/ishoda: reprodukcije proizvodnih odnosa koji u kapitalističkom načinu
proizvodnje nisu ništa drugo do kapitalistički odnosi izrabljivanja!
Kako se sada Altiserova shvatanja mogu primeniti na aktualno stanje stvari
savremenog sporta? Drugim rečima, kako zaključke o akademskom (i medijskom) diskursu
sporta/o sportu situirati u kontekst Altiserove postavke o ideološkim aparatima drţave? Na
ova pitanja pokušaću da odgovorim na sledeći način. Naime, ako sam konstatovao da se
nakon inkorporiranja sporta u okvire postindustrijske/postmoderne/informatičke ekonomije
realizovanjem sportskih intencija/svrha/ciljeva automatski realizuju i ekonomske
intencije/svrhe/ciljevi, što bi moglo da znači da je sam ovaj proces realizacije ekonomskih
intencija/svrha/ciljeva kroz sportske aktivnosti koje su samim tim i ekonomske aktivnosti kao
deo postindustrijske ekonomske aktivnosti postfordističkog produciranja imaterijalnih dobara
jedan od aktualnih modusa reprodukcije kapitala/kapitalističke reprodukcije, onda mogu reći
da se reprodukcija mogućnosti realizacije ekonomskih intencija/svrha/ciljeva kroz realizaciju
inherentno sportskih intencija/svrha/ciljeva, drugim rečima, reprodukcija postindustrijske
ekonomske aktivnosti postfordističkog produciranja imaterijalnih dobara u ovom slučaju u
polju sporta osigurava pomoću delovanja školskog ideološkog drţavnog aparata, što bi
prevedeno na jezik terminologije koju sam tokom rada koristio značilo pomoću akademskog
pristupa/diskursa sporta/o sportu. Dopunjavajući ovu postavku uz fokusiranje paţnje na
reprodukciji radne snage, u ovom slučaju sportista kao imaterijalnih radnika (neposredni
proizvoĎači sportskog rezultata kao imaterijalnog dobra) ali i stručnjaka/stručnih štabova
zaduţenih za efikasna mobilizaciju potencijala sportista/imaterijalnih radnika s ciljem
povećavanja stepena njihove efikasnosti i produktivnosti na putu postizanja sportskog
rezultata/stvaranja imaterijalnog dobra, a sledeći Altiserove uvide o načinima reprodukcije
radne snage mogu reći da školski ideološki aparat, drugim rečima akademski pristup/diskurs
sporta/o sportu, u procesu reprodukcije radne snage istovremeno obavlja zadatak
specijalističkog osposobljavanja radne snage prema zahtevima društveno-tehničke podele
rada, što znači da radi na pruţanju kompetencija i kvalifikacija pre svega stručnih sportskih
kadrova (imanentistički diskurs/pristup, tj. teorijsko-metodološke osnove sportskih grana itd.)
i zadatak reprodukcije ideologijskih osnova sporta ( transistorijsko-ontološki diskurs o sportu
odnosno definisanje sporta kao stvaralačke aktivnosti itd.) kojom se osigurava pokornost u
izvršavanju
inherentno
sportskih
intencija/svrha/ciljeva
qua
ekonomskih
intencija/svrha/ciljeva koji se ideološki reprezentuju kao otelotvorenje bića sporta, pri čemu
se kada je reč o sportu ovaj proces reprodukcije radne snage odvija na dva nivoa s obzirom na
to da se kroz školski ideološki aparat (visokoškolske ustanove tj. Fakulteti sporta i fizičkog
vaspitanja, Sportske akademije, itd.) reprodukuju stručni sportski kadrovi koji kasnije u
okviru
sportskih
klubova
rade
na
reprodukovanju
sportista
neposrednih
proizvoĎača/imaterijalnih radnika. Istovremeno sport nastavlja da vrši i svoju funkciju
kulturnog ideološkog drţavnog aparata u smislu da omogućava reprodukciju odnosa
kapitalističkog načina proizvodnje. To zapravo znači da nakon integracije sporta u okvire
istorijsko-društvene prakse kapitalističkog produciranja imaterijalnih dobara odnosno
okupacije sporta od strane logike kapitala i kapital odnosa diskurs o sportu tj. transistorijskoontološki diskurs o sportu vrši dvostruku ideološku funkciju tako da na jednoj ravni ideološki
omogućava nesmetano odvijanje sportske prakse produciranja imaterijalnih dobara dok na
30
drugoj ravni kao kulturni IAD omogućava pokornost radne snage iz ostalih oblasti/praksi
kapitalističke produkcije vladajućoj ideologiji.
Na kraju ovog situiranja diskursa sporta/o sportu u kontekst Altiserove postavke o
ideološkim drţavnim aparatima koji osiguravaju/obezbeĎuju reprodukciju odnosa
proizvodnje moţe se istaći da medijski diskurs kojim se sport reprezentuje kao aurom
obavijena aktivnost ospoljavanja čovekovih
kreativnih potencijala obavlja funkciju
regrutacije novih sportista, odnosno potencijalne imaterijalne radne snage koja će nakon
specijalističkog osposobljavanja na sticanju kompetencija i kvalifikacija biti spremna da stupi
u redove neposrednih proizvoĎača sportskog rezultata/imaterijalnog dobra u postfordističkim
pogonima sportskih terena. Prevedeno na jezik altiserovske terminologije, medijski diskurs
odnosno medijska reprezentacija sporta na izvestan način interpelira/proziva/poziva nove
sportske subjekte.
Na kraju predstavljanja razloga koji po mom shvatanju u izvesnoj meri
pojašnjavaju diskrepanciju/jaz na relaciji diskursi o sportu s jedne stanje stvari savremenog
sporta s druge strane pokušaću da ispostavim/uspostavim još jedan mogući okvir
interpretacije ove diskrepancije/ jaza. Ovoga puta to ću pokušati da uradim koristeći se
jednom postavkom francuskog psihoanalitičara Ţaka Lakana.
Baveći se pitanjima istine i dogaĎaja Lakan uvodi u igru četiri diskursa; diskurs
gospodara, diskurs univerziteta, diskurs analitičara i diskurs histerika. U ovom trenutku me
interesuje diskurs univerziteta. Šta su po Lakanu učinci ovog diskursa? Učinci ovog diskursa
nisu ništa drugo do uklanjanje samih učinaka odnosno njihovo prikrivanje/neutraliziranje u
smislu da se izvesni dogaĎaji i posledice „dogoĎenih dogaĎaja“ tj. dogaĎaja koji su se de
facto dogodili, a koji su na izvestan način delovali na samu simboličku strukturu ne
detektuju/identifikuju/prepoznaju tako da se u samom ovom diskursu ne prepoznaju promene
izazvane dogaĎajem koji se za ovaj diskurs nije ni dogodio. Sledeći tragove Lakanovu
postavku o diskursu univerziteta, odnosno prevodeći je na teren razmatranja o akademskom i
medijskom u ovom slučaju prevashodno akademskog diskursa o sportu moţe se reći da
akademski diskurs o sportu proizvodi učinak uklanjanja/neutralizovanja učinaka dogaĎaja
kapitalističke kolonizacije/komodifikacije/eksploatacije sporta koji svojim delovanjem
moraju uticati na promenu simboličke reprezentacije sporta tako da nastavljajući sa
simboličkim reprezentovanjem sporta kao stvaralačke aktivnosti (biće sporta - stvaralaštvo,
igra, oplemenjena borba, itd. kao apstraktna opštost koja se ospoljava/otelotvoruje kroz svaki
posebni i pojedinačni sportski akt/čin) ne detektuju/identifikuju nikakve promene u
aktualnom, postindustrijskom/postmodernom/informatičkom trenutku u kojem je poloţaj
sporta znatno izmenjen s obzirom na to da sport više nije samo deo kapitalizma nego je
kapitalizam sada deo sporta, što zapravo znači da se realizacijom inherentno sportskih
intencija/svrha/ciljeva automatski realizuju i ekonomske intencije/svrhe/ciljevi. Rečju,
akademski diskurs o sportu sam sport nastavlja da reprezentuje tako kao da se ništa u polju
sporta nije dogodilo!
31
KONKRETIZACIJA: STUDIJA SLUĈAJA - LIGA ŠAMPIONA KAO POLJE
DOMINACIJE KAPITALA
Pre nego što izvedem odreĎene zaključke pokušaću da dodatno konkretizujem
prethodno iznete teze. To ću pokušati da uradim kroz studiju slučaja načina funkcionisanja
evropskog fudbala, tačnije Lige šampiona Evrope koju ću pokušati da analiziram koristeći se
teorijom polja francuskog sociologa Pjera Burdijea.
Početkom devedesetih godina dvadesetog veka, tačnije 1993. godine dolazi do
temeljne reorganizacije Kupa evropskih šampiona takmičenja u okviru kojeg su se po tzv.
kup takmičarskom sistemu (meĎusobni dvomeč dva tima od kojih poraţeni tim, odnosno tim
koji u dva meča zabeleţi slabiji ukupni skor golova automatski ispada iz daljeg takmičenja)
sastajali isključivo šampioni/pobednici nacionalnih fudbalskih liga. Ovo takmičenje menja
svoj oblik i transformiše se u Ligu šampiona u okviru koje se po mešovitom sistemu
takmičenja koje podrazumeva prvi krug koji se odvija po liga sistemu borbe za bodove,
nakon čega se prva dva tima iz ligaških grupa kasnije ukrštaju u eliminacionim borbama po
kup sistemu, pri čemu pobednicima nacionalnih prvenstava iz istočnoevropskih zemalja
nastup više nije zagarantovan, s obzirom na to da pravo učešća u ovoj ligi (zahvaljujući
specifičnom sistemu bodovanja kojim najuspešniji timovi donose veliki broj bodova zemlji iz
koje dolaze, čime povećavaju broj timova iz jedne zemlje koji imaju pravo da participiraju u
okviru lige) dobijaju i drugoplasirani a kasnijim širenjem lige i trećeplasirani pa čak i
četvoroplasirani timovi iz najačih evropskih fudbalskih liga poput engleske, italijanske i
španske koji se u predkfalifikacionoj fazi takmičenja sastaju upravo sa prvacima
istočnoevropskih fudbalskih liga. Ipak, čini se da se najvaţnija promena ogleda kroz
komercijalizaciju ovog takmičenja kojom se samo participiranje u ovom takmičenju
finansijski nagraĎuje pri čemu količina novčanih sredstava koje je moguće steći kroz
takmičenje raste proporcionalno uspehu u okviru samog takmičenja. Naravno,
komercijalizacija po ovom modelu početkom devedesetih godina počinje da se primenjuje i u
nacionalnim fudbalskim ligama (paradigmatičan primer je osnivanje Premier lige Engleske
1992. godine) shodno čemu takmičarski uspeh u ligama postaje finansijski isplativ. Negde u
isto vreme sa reorganizacijom Kupa šampiona, tačnije 1995. godine kada je
usvojeno/propisano tzv. "Bosmanovo pravilo" (nazvano po belgijskom fudbaleru Ţan-Mark
Bosmanu) kojim se, u skladu sa članom 48 Rimskog sporazuma omogućava slobodno
kretanje radne snage u okviru zemalja Evropske unije, otvara mogućnost neograničenog
prelaska fudbalera iz jedne u drugu zemlju nakon čega najbogatiji evropski fudbalski klubovi
praktično postaju gotovo neograničeni u pogledu slobode angaţovanja najkvalitetnijih igrača
bez obzira na njihovo poreklo.
Šta se nakon formiranja Lige šampiona menja u evropskom pa i u svetskom
fudbalu? Klubovi iz najrazvijenijih zapadnih zemalja zahvaljujući relativno stabilnom
eksternom okruţenju (povoljna ekonomska kretanja, politička stabilnost itd.), postojanju
32
relativno velikog broja potencijalnih investitiora koji mogu da obezbede novčane resurse,
razvijenoj infrastrukturi odnosno fiksnim resursima/osnovnim sredstvima (sportski objekti stadioni, trening centri itd.) koji obezbeĎuju osnovne uslove za obavljanje delatnosti
fudbalskih klubova transformisanih u proizvodno-operacione organizacije ali i zahvaljujući
imenu, statusu i tradiciji postaju finansijski moćni. Nakon što je propisano pomenuto tzv.
Bosmanovo pravilo u fudbalskom svetu dolazi do procesa globalizacije radne snage čime se
otvorila mogućnost da finansijski moćni zapadnoevropski klubovi u svoje redove dovode
najkvalitetnije fudbalere iz različitih zemalja što se automatski implikuje kroz koncentraciju
kvaliteta odnosno formiranje timova koji poseduju visok nivo potencijala potrebnog za
efikasno realizovanje fudbalskih intencija/svrha/ciljeva kojima se nakon reorganizacije
takmičenja koja su komercijalizovana/ekonomizovana istovremeno realizuju ekonomske
intencije/svrhe/ciljevi što zapravo znači da se automatski ostvaruju dobre polazne osnove za
dalju akumulaciju kapitala što opet omogućava nove investicije i dodatnu koncentraciju
kvaliteta. U evropskom fudbalu faktički dolazi do uspostavljanja monopola od strane bogatih
zapadnoevropskih klubova koji su osnovali tzv. G14 grupu ( zvaničan naziv grupe je
European Economic Interes Grouping) četrnaest najbogatijih klubova kasnije proširenu tako
da danas u njenim okvirima participira osamnaest najbogatijih i najmoćnijih evropskih
klubova iz sedam evropskih zemalja, a koja permanentno pokušava da aktualizuje ideju
pokretanja nekakve superlige koju bi organizovala upravo ova grupa. Osim toga ova
samoproklamovana grupa usvojila je principe kojima se izmeĎu ostalog podrazumeva da
klubovi pripadnici ove grupe moraju biti posebno poštovani i zaštićeni tako da neki njihovi
principi idu toliko daleko da se njima čak zahteva da im se od strane nacionalnih fudbalskih
saveza FIFE i UEFE plaćaju osiguranja i nadoknade za nastupe njihovih igrača u nacionalnim
fudbalskim reprezentacijama. U knjizi "Fudbal globalna religija" Zoran Avramović piše o
zahtevu-tuţbi koji je belgijski klub Šarlroa , a koju je organizacija G14 podrţala uputio na
adresu Svetske fudbalske federacije kojom se "zahteva kompenzacija od 1,25 miliona evra
zbog povrede veznog igrača Abdelmajida Oulmersa koju je zadobio prilikom nastupa za
reprezentaciju Maroka, zbog čega nije igrao šest meseci". Ali to nije sve. Naime, "uz podršku
koji je G14 dao ovom slučaju, u FIFA je stigla i 'faktura' na 860 miliona evra na ime puštanja
igrača da igraju za nacionalne timove tokom poslednjih 10 godina".30
Posmatrano iz perspektive istočnoevropskih, juţnoameričkih i afričkih klubova
ovim klubovima ne preostaje ništa drugo nego da postanu svojevrsni regrutni centri za
selekciju i obuku fudbalera koji će fudbalske karijere nastaviti u bogatim zapadnoevropskim
klubovima a od čije će prodaje pak sebi obezbediti opstanak, pri čemu, taj opstanak ne moţe
da znači ništa drugo nego kretanje u krugu obuka igrača za trţište - obezbeĎivanje opstanka obuka igrača za trţište - obezbeĎivanje opstanka i vice versa u nekoj vrsti loše beskonačnosti
shvaćene na hegelovski način "progresa u beskonačnost pukog trajanja" koje ne moţe da
prekorači granicu postojanja kao puke sirovine odnosno proizvodnje imaterijalne radne za
zapadno trţište. U tom kontekstu moţe se navesti još jedno zapaţanje Zorana Avramovića.
On, naime piše da je "za stotine, pa čak i hiljade klubova u Evropi" (ja bih dodao, i u svetu)
"opstanak moţda najbolji naziv za ime igre (fudbal) kojom se bave." Jer "činjenica je" ,
30
Zoran Avramović, Fudbal, globalna religija, Publikum, Beograd, 2006, str. 107.
33
nastavlja svoje zapaţanje Avramović , "da su u današnjem razvijenom delu Evrope u
najpopularnijem sportu na svetu, bogati postali i postaju još bogatiji (klubovi, federacije), a
siromašni postaju još siromašniji".31 Osim toga zahvaljujući nestabilnom eksternom
okruţenju (kriminal, korupcija, nestabilna politička situacija) na ovim prostorima
ekonomizacija fudbala zapravo je njegova kriminalizacija. Upravo o tome u svojoj knjizi
"Fudbalom protiv neprijatelja" piše Sajmon Kuper. Na jednom mestu on navodi izjavu
jednog profesora iz Juţnoafričke Republike u kojoj ovaj profesor postavljajući sebi retoričko
pitanje o tome šta rade kriminalci u trenutku kad postanu "odurno bogati" daje sledeći
odgovor: "Nisu dovoljno obrazovani da bi ušli u vladu, pa zato asfaltiraju blatnjavi put do
svog sela i preko noći osnuju fudbalski klub".32 Ne potvrĎuje li stanje stvari u srpskom
fudbalu da i na ovom prostoru stvari ne stoje ništa drugačije osim što ovde kriminalci ne
moraju da osnivaju klubove s obzirom na to da privatizuju postojeće klubove.
Na tragu uvida Erika Reinerta, norveškog ekonomiste, koji je u svojoj knjizi
"Globalna ekonomija"33 globalizaciju okarakterisao
kao neokolonijalizam, koji
kolonizovanim drţavama dozvoljava da proizvode samo sirovine , moţe se konstatovati da
je fudbalska globalizacija neka vrsta fudbalskog kolonijalizma koji kolonijama
zapadnoevropskih klubova dozvoljava da proizvode samo igrače kao sirovine koje će biti
upotrebljene tek kada dospeju u zapadnoevropske klubove. Rečima Zorana Avramovića:
"Kao što je druga polovina prošlog veka bila poznata kao period američkog kulturnog
imperijalizma, početak ovog 21. veka, kada je reč o brojnim segmentima razvoja fudbala
mogao bi u budućnosti biti nazvan (nadamo se, ipak, da neće!) 'period fudbalskog
imperijalizma evropske unije'".34
Čini se da se uspostavljanje monopola bogatih zapadnoevropskih klubova moţe
pojasniti ako pokušamo da ga posmatramo iz perspektive teorije/pojma polja francuskog
sociologa Pjera Burdijea. Naime, Burdije pod pojmom polja podrazumeva jedan društveni
segment (školstvo, mediji, moda, sport) u kojem društveni činioci zauzimaju svoje pozicije
nastupajući u okviru polja sa svojim kapacitetima s ciljem da kroz poštovanje pravila igre
koja vaţe unutar polja osvoje/prisvoje odreĎenu vrstu dobiti koja se moţe ostvariti kroz
participaciju u igi unutar samog polja. Burdije smatra da postoji grupa koja dominira poljem
tako što koristeći raspoloţiva sredstva funkcionisanje polja prilagoĎava sopstvenim
interesima permanentno primenjujući strategije odrţavanja stanja dominacije dok
istovremeno unutar polja
postoje snage koje deluju subverzivno intendirajući ka
uspostavljanju novih pravila igre unutar polja. Bez upuštanja u specifičnija i suptilnija
prevoĎenja stanja stvari u savremenom fudbalu na jezik Burdijeove terminologije - takav
poduhvat zahteva mnogo više prostora35 - moţe se konstatovati da u polju savremenog
fudbala bogati zapadnoevropski klubovi dominiraju uspostavljanjem pravila igre unutar polja
31
Ibid., str. 78.
Sajmon Kuper, Fudbalom protiv neprijatelja, Samizdat B92, Beograd, 2007, str. 147.
33
Erik S. Reinert, Globalna ekonomija: kako su bogati postali bogati i zašto siromašni postaju siromašniji,
Čigoja štampa, Beograd, 2006.
34
Zoran Avramović, Fudbal, globalna religija, Publikum, Beograd, 2006, str. 91.
35
Više o primeni Burdijeovih socioloških postavki u polju savremenog sporta videti u: Ričard Đulijanoti, Sport:
kritička sociologija, Clio, Beograd, 2008. str. 233-258.
32
34
(sistem takmičenja) što im omogućava da odrţavaju i reprodukuju sopstvenu dominaciju s
obzirom na to da poseduju ekonomski kapital (budţeti klubova), kulturni kapital (stručno
znanje) i društveni/simbolički kapital (tradicija i ugled klubova) pri čemu obilato koriste i
simboličku dominaciju/simboličko nasilje koje podrazumeva "moć da se nametnu odreĎena
značenja i vrednosti kao zvanična i legitimna, dok se istovremeno prikrivaju objektivni
odnosi snaga koji su u osnovi te moći"36 (akademski i medijski diskursi/reprezentacije sporta
kao stvaralačke, zdrave, vredne aktivnosti).
ZAKLJUĈAK
Akademski diskurs sporta/o sportu kroz naučno legitimisano i kodifikovano teorijsko
tretiranje sporta reiterativnim performativnim delovanjem proizvodi učinke kanonizacije
ontološko-esencijalističkog i transistorijskog pojma sporta odnosno reprezentacije sporta čije
konstitutivne momente predstavljaju tri principijelne postavke; postavka o mogućnosti
ontološko-esencijalističkog i transistorijskog tretiranja sporta odnosno mogućnosti odreĎenja
bića sporta nezavisno od istorijsko-društvenog konteksta njegove manifestacije i realizacije37,
postavka koja omogućava odreĎivanje/definisanje i reprezentovanje (bića) sporta kao
spontane stvaralačke igračke aktivnosti, i postavka reprezentovanja sporta kao autonomne,
strukturalno-formalistički samoreferentne i ideološko-politički neutralne oblasti, pri čemu se
prve dve principijelne pretpostavke proizvode kao učinci diskursa o sportu dok se treća
principijelna pretpostavka proizvodi delovanjem diskursa sporta. Situiranjem ovih postavki u
kontekst aktualnog istorijsko-društvenog trenutka moţe se reći sledeće. Simbolizacija sporta
koja se realizuje u okviru diskurzivnih artikulacija i reprezentacija sporta na akademskim
institucijama za obrazovanje sportskih kadrova a koja se odvija na fonu rada/mehanizama
ontološki/esencijalistički intendiranih i intoniranih označiteljskih praksi/strategija/politika
putem kojih se reiterativnim performativnim činovima reprezentovanja sporta kao oblika
stvaralačko-igračke aktivnosti (npr. sport je vrsta igre odnosno oplemenjena borba kojoj se
posvećujemo u slobodno vreme uz ţelju i teţnju za samoaktualizacijom) proizvode učinci
ontologizacije i auratizacije sporta zajedno sa medijsko-kulturnim diskursom reprezentacije
sporta kao društveno poţeljnog modus vivendija sa potencijalima afirmisanja dominatnog
kulturalnog modela slobodne konkurencije i kompeticije (takmičenje) poštovanja drugog (fer
36
Pjer Burdije, Nacrt za jednu teoriju prakse, Zavod za udţbenike i nastavna sredstva, Beograd, 1999, str. 247.
37
Upravo zbog ove pretpostavke ovakva reprezentacija sporta jeste transistorijska u smislu da se definicije
sporta nastale, poznate i priznate u odreĎenom istorijskom trenutku i društvenom kontekstu (moderna)
retroaktivno primenjuju na odreĎene aktivnosti koje su upraţnjavane u predmodernim epohama (antičke
Olimpijske igre) koje bivaju detektovane kao sportske aktivnosti kroz koje se manifestovalo biće sporta čime se
istovremeno uspostavlja istorijski kontinuitet razvoja sporta kao stvaralačko-igračke aktivnosti i transistorijsko
tretiranje sporta kojim se pretpostavlja da se detektovano biće sporta kao takvo manifestuje kroz svaki sportski
akt nezavisno od istorijsko-društvenog konteksta njegove realizacije (sport je bio stvaralačko-igračka aktivnost
i u antici kao što to jeste i u moderni i u postmoderni, i kao što će to uvek biti).
35
plej), otvorenosti za razlike (beli i crni sportisti u istim timovima), pacifizacije sukobljenih
nacija i uspostavljanja pokidanih veza (sport i kultura kao mediji uspostavljanja komunikacije
npr. izmeĎu Srba i Hrvata), kojim se proizvode učinci kulturalizacije sporta, predstavlja jedan
od oblika diskurzivnih praksi/strategija/politika koje dejstvom ideoloških aparata drţave
funkcionišu (nezavisno od toga da li sami akteri u akademskom prostoru ne znaju da nešto
rade ali ipak to rade – Marksov koncept ideologije, ili pak znaju da je to što rade iluzija ali
ipak to rade – Ţiţekov koncept ideologije, zato što u svakom slučaju to rade – operišu
diskursima reprezentacije sporta kao stvaralačko-igračke aktivnosti) kao oblici, ne samo
neutralizacije/legitimizacije kapitalističke kolonizacije sporta i društvenih antagonizama (koji
se itekako manifestuju i u polju savremenog sporta) kao učinaka delovanja neoliberalnog
kapitalističkog modela, nego i kao svojevrsna determinanta same reprodukcije sporta kao
materijalne izvoĎačke prakse produciranja imaterijalnih dobara. Drugim rečima, ako se
ideologija pojavljuje kao diskurs (Klod Lefor) onda se može reći da akademski diskurs
o sportu kao institucionalizovana materijalna oznaĉiteljska praksa deluje/dejstvuje kao
ideologija koja konstituiše/proizvodi reprezentacije sporta predstavljajući ih kao
„odraz“ stvarnosti/realnosti sporta (adequatio rei et intellectus) pružajući privid znanja
sportske realnosti/realnosti sporta koja u smislu njene reprezentacije kroz akademski
diskurs o sportu zapravo predstavlja proizvod performativnih uĉinaka samog ovog
diskursa koji na taj naĉin istovremeno vrši funkciju koja omogućava delovanje sporta
kao materijalne izvoĊaĉke prakse produciranja imaterijalnih dobara.
Rečju, reprezentacija sporta kroz njegovu ontologizaciju/esencijalizaciju
(ispostavljanje apstraktne ideje sporta, izkazivanje/definisanje transistorijskog bića sporta kao
stvaralačko-igračke aktivnosti) realizovana dejstvom akademskog diskursa sporta kao
ideološke materijalne označiteljske prakse proizvodi učinke koji omogućavaju nesmetano
odvijanje sporta kao konkretne materijalne prakse kapitalističkog sporta i legitimizaciju
reprodukcije njenih učinaka. Ovakva simbolizacija/ontologizacija i kulturalizacija sporta
zahteva subverzivno, radikalno i interventno teorijsko-kritičko delovanje u polju etabliranih i
hegemonističkih diskurzivnih materijalnih praksi artikulacije i reprezentacije sporta kao
oblika neutralizacije i legitimizacije učinaka delovanja kapitala u polju sporta uz istovremeno
kritičko tretiranje praksi kapitalističkog sporta koje bi trebalo da se realizuje njihovim
posmatranjem u kontekstu trendova i tendencija razvoja savremenog društva (neoliberalizam,
globalizacija, postfordizam, postkultura, itd.) koje će zapravo u punoj meri biti moguće tek
nakon kritičke dekonstrukcije, demistifikacije i detronizacije hegemonističkih diskurzivnih
reprezentacija sporta.
Na tom fonu rad ću zaključiti iznoseći nacrt za dalja istraţivanja i kritička
promatranja savremenog sporta. S obzirom na karakteristike sveta/sistema savremenog sporta
kao jednog od oblika društvene prakse koje sam pokušao da detektujem, opišem, analiziram,
interpretiram i kritički valorizujem smatram da tretiranje i kritičko preispitivanje
sveta/sistema savremenog sporta treba da se realizuje na dva nivoa/plana:
1. Na nivou/planu kritičke analize prakse/i savremenog sporta koja bi
podrazumevala detekciju/identifikaciju, deskripciju, analizu, interpretaciju i
kritičku valorizaciju prakse/i u domenu različitih aspekata savremenog sporta
u pogledu njihovog poloţaja, statusa i funkcija u okviru makrosociološkog
konteksta njihove manifestacije/realizacije s ciljem da se situiranjem
36
savremenog sporta u "kontekst ţivih društvenih odnosa" u doba
postmodernizma/postfordizma/biopolitike/neoliberalno-transnacionalnog
kapitalizma/globalizacije/Imperije
ispostavi/uspostavi
slika/paradigma
aktualne konstelacije i konfiguracije odnosa savremenog sporta karakterisane
intencijama njegove potpune kolonizacije/komodifikacije/eksploatacije od
strane ekonomskih logika/reţima i kulturalnih paradigmi savremenog
kapitalizma.
2. Na nivou/planu analize diskursa sporta/o sportu koja treba da intendira ka
tome da na izvestan način, putem uspostavljanja diskursa o akademskom
diskursu sporta (diskurzivna analiza diskursa o sportu), dekonstruiše ovaj
konvencionalni i hegemonizujući/gospodareći diskurs pri čemu ovaj diskurs o
diskursu mora inklinirati ka tome da pokuša da delegitimiše, razvlasti i
demistifikuje akademski diskurs sporta/o sportu situirajući ga u kontekst
semiotičkih sistema, paradigmi i strategija materijalnih praksi označavanja
kojima
se
uspostavlja/konstituiše
u
društvenom
prostoru
dominantna/hegemonistička ideološka matrica koja zapravo čuva kult sporta
istovremeno mimikrizujući i legitimizujući učinke logike kapitala u polju
sporta i tako onemogućava njegovu kritičku demistifikaciju i detronizaciju ali
i matrica/konfiguracija/konstelacija znanja/moći karakterističnih za prakse
savremenog sporta.
Tačka konvergencije, odnosno ishodišna tačka preispitivanja sveta savremenog
sporta trebalo bi da bude konstruisanje/konstituisanje u odnosu spram ovde i sada opticajnog,
privilegovanog, etabliranog/hegemonog akademskog diskursa sporta/o sportu, alternativnih,
potencijalno subverzivnih i interventnih teorijskih platformi i perspektiva za kritički
intendirana tretiranja kako savremenih sportskih praksi kapitalističkog sporta tako i
diskurzivnih materijalnih praksi/strategija/politika produkcije značenja u i oko sporta.
Suma sumarum, u našoj sredini treba pokrenuti inicijativu za kritiku sporta s ciljem
da se u lokalno teorijsko polje koje je prilično deficitarno radikalno-kritički intoniranim,
upitno-problematizujućim, inventivnim, inovativnim i potencijalno interventnim teorijskim
strategijama/praksama tretiranja i interpretiranja sporta38 uvede jedan od mogućih modela
kritički intonirane i intendirane teoretizacije sporta na fonu sličnih pothvata koji u
zapadnoevropskim zemljama počinju da se izvode/realizuju već u periodu nakon drugog
svetskog rata a svojevrsni procvat doţivljavaju u vreme i nakon studentskih protesta 1968.
godine kroz radove autora marksističke provenijencije poput Ţan-Mari Broma, Roberta
38
Ozbiljnijom, radikalno intoniranom i intendiranom kritikom sporta u našoj sredini kontinuirano se gotovo
isključivo bivši košarkaški reprezentativac, inače filozof po obrazovanju, Ljubodrag Duci Simonović, pri čemu
njegova kritika nije doţivela ozbiljniju recepciju u akademskoj javnosti. Osim ovog autora vredi pomenuti i
kritičke analize sporta koje je u nekoliko svojih knjiga izvršio sociolog sporta i kulture Prof. Dr. Dragan
Koković kao i preteţno u stručnim časopisima iz oblasti tzv. humanistike iznete kritičke analize sporta
sociologa i kulturologa Prof. Dr. Ratka R. Boţovića.
37
Vinea i Bera Rigauera da bi se nakon izvesnog zatišja karakterističnog za devedesete godine
dvadesetog veka ponovo aktualizovale na početku novog veka ovoga puta na fonu
postmarksističkih koncepata odnosno u svojevrsnom kritičkom dijalogu postavki koje se
baštine na marksističkim premisama sa postmodernističkim/poststrukturalističkim i
postavkama kulturnih studija.
Nemilosrdna i bezobzirna kapitalistička kolonizacija, komodifikacija i eksploatacija
svega postojećeg pa samim tim i savremenog sporta simbolički neutralizovana učincima
materijalne prakse diskurzivnog proizvoĎenja i fiksiranja odreĎene vrste značenja koje se
pripisuje sportu realizovanog dejstvom ideoloških aparata drţave zahteva isto tako
nemilosrdnu i "bezobzirnu kritiku svega postojećeg" pa tako i savremenog sporta, "dakako,
bezobzirnu kako u tom smislu da se kritika ne boji svojih rezultata, a isto tako ni sukoba s
postojećim silama",39 kako je to u pismu Rugeu svojevremeno formulisao Karl Marks.
Iskazujući vernost jednom od Marksovih duhova/sablasti koji preporučuje upuštanje u
pothvate bezobzirne, radikalne, beskompromisne kritike kao inspiracije za otpor svakoj
potčinjenosti koji istovremeno budi impulse iskazivanja lojalnosti pokušaju spasavanja onog
naizgled beznadeţnog, otvaranjem horizonta za, Deridinim rečima rečeno, "izvesno iskustvo
obećanja", da samo obećanje neće ostati mrtvo slovo na papiru, i da zato mora obećati da
obećanje "neće ostati 'duhovno' ili 'apstraktno', nego da će proizvesti dogaĎaje, nove oblike
djelovanja, prakse, organizacije itd".40, pokušao da dam skroman prilog ne samo Marksovim
kritičkim nalozima, nego zapravo nalozima onog što karakteriše evropsku avanturu/naraciju
mišljenja koje je mišljenje iskušavanja krize, iskušavanja koje ne mireći se sa postojećim
pledira za upuštanje u procese raskidanja/prevazilaţenja onog što se samoodrţava u
okamenjenoj inertnosti, po sebi razumljivosti, univerzalnosti i pretpostavljenoj
nepromenjivosti, prilog koji je svoju vernost pomenutim nalozima iskazao kritičkim
promatranjima savremenog sporta.
LITERATURA
Althusser, L. : Ideologija i ideološki aparati drţave, http://www.crvenaakcija.org/index.php?option=com_content&view=article&id=94:ideologija-i-ideolokiaparati-drave-louis-althusser-1971&catid=43:teorija&Itemid=57
Avramović, Z. : Fudbal globalna religija, Publikum, Beograd, 2004.
Britanske studije kulture, Geopoetika, Beograd, 2003.
Burdije, P. : Nacrt za jednu teoriju prakse: tri studije o kabilskoj etnologiji, Zavod za
udţbenike i nastavna sredstva, Beograd, 1979.
Bjelica, S. : Sociologija sporta, Mirlex, Novi Sad, Fakultet fizičke kulture, Beograd, Viša
škola za sportske trenere, Novi Sad, 1999.
Derida, Ţ. : Nasilje i metafizika, Plato, Beograd, 2001.
Derida, Ţ.: Marksove sablasti, Sluţbeni list SCG, 2004.
39
40
K. Marx, F. Engels, Rani radovi, Naprijed, Zagreb, 1967, str. 51.
Ţak Derida, Marksove sablasti, Sluţbeni list SCG, 2004, str. 103.
38
Đulijanoti, R.: Sport: kritička sociologija, Clio, Beograd, 2008.
Hart, M./Negri, A.: Imperija, Izdavački grafički atelje "M", Beograd, 2005.
Marx, K/ Engels, F.: Rani radovi, Naprijed, Zagreb, 1967,
Marks, K. : Kapital, Prosveta/Bigz, Beograd, 1979.
Morgan,
W.
J.
:
The
Leftist
Theories
of
Sport,
http://books.google.com/books?id=suSYCVLGkM8C&pg=PA60&lpg=PA60&dq=the+leftist
+theory+of+sport&source=bl&ots=ZlPXaXfZjU&sig=fw4DFEdqEqo4G8gzi8ehQm
Klajn, N. : Ne logo, Samizdat B92, Beograd, 2005.
Kun, T. S. : Struktura naučnih revolucija, Nolit, Beograd, 1974.
Kuper, S.: Fudbalom protiv neprijatelja, Samizdat B92, Beograd, 2007.
Luman, N. : Društveni sistemi, Izdavačka knjiţarnica Zorana Stojanovića, Sremski Karlovci/
Novi Sad, 2001.
Radosav, R., Molnar. S., Smajić, M. : Teorija i metodika fudbala, Fakultet fizičke kulture,
Novi Sad, 2003.
Reinert, E.: Globalna ekonomija: kako bogati postaju bogatiji i kako siromašni postaju
siromašniji, Čigoja štampa, Beograd, 2006.
Sajmon, R. L. : Fer-plej: Etika sporta, Sluţbeni glasnik, Beograd, 2006.
Skembler, G.: Sport i društvo: istorija, moć i kultura, Clio, Beograd, 2007.
Spivak, G. Č. : Kritika postkolonijalnog uma, Beogradski krug, Beograd, 2003.
Ţiţek, S. : Znak, označitelj, pismo, Mladost, Beograd, 1976.
O AUTORU
Autor rada je roĎen u Rumi 10. 12. 1982. Osnovnu i Srednju-tehničku školu
završio u Rumi. Fakultet sporta i fizičkog vaspitanja završio je u Novom Sadu.
39
Download

milorad gacevic, prilog kritici diskursa reprezentacije sporta