Udruženje građana „Bunjevci“ Novi Sad
Biblioteka „Bunjevačke perspektive“
knjiga 1
ALEKSANDAR RAIČ
OTKRIVANJE BUNJEVACA
OPOMINE I UFANJA
Novi Sad, 2013.
A. Raič
Izdavač
Udruženje građana „Bunjevci“ Novi Sad
Za izdavača
Ivan Vojnić Kortmiš
Uredništvo
dr Aleksandar Raič, glavni i odgovorni urednik
mr Suzana Kujundžić Ostojić
dr Jelisaveta Zidarević Kalajdžić
dr Bela Pokrić
Recenzenti
dr Mladena Prelić
dr Jelisaveta Zidarević Kalajdžić
Štampa
KriMel, Budisava
Tiraž
200
CIP - Каталогизација у публикацији
Библиотека Mатице српске, Нови Сад
00
OTKRIVANJE Bunjevaca : Aleksandar
Raič. - Novi Sad : Udruženje građana "Bunjevci",
2013- . - cm
ISSN
COBISS.SR-ID
2
Otkrivanje Bunjevaca
Pridgovor
K
ad sam se prvi put našo na literarnoj večeri Bunjevaca u
Zavodu za kulturu Vojvodine u Novom Sadu, čekajuć početak
lipe kulturne manifestacije, čuo sam, nigdi sa strane, začuđeno
pitanje nike uglađene, side gospođe: Ko su Bunjevci? Tom
prilikom, one oktobarske večeri, poštivana sida gospođa je ostala brez
odgovora na svoje pitanje. Jel Bunjevci su jedan od mali, nevidljivi
naroda u Srbiji, o kojima se ritko nešta mož čut na radiju el vidit na
televiziji1.
Malo ko i danas zna potpuniji odgovor na ono pitanje poštivane side
gospođe. I sam sam se našo u čudu, kad sam sebi postavio isto pitanje.
One večeri, poštivanoj sidoj gospođi i ja bi imo malo šta da kažem. A i
kako bi imo jasan, celovit i obuvatan odgovor, kad se o Bunjevcima kod
nas već skoro pola vika u javnosti ćuti. A kad se, u poslidnje vrime, o
Bunjevcima u javnosti progovori, o njima se stvara zbunjujuća pridstava.
El „folklorna“ slika lipe muzike bunjevački tamburaša, bunjevački kola i
bogate i gospodstvene narodne nošnje. El slika pripucavanja bunjevački
političara šta kod bunjevačkog svita izaziva osićanje stida, neverice i
zabune. Ko i podmuklo likovanje oni šta o „zbunjevcima“ šire naopake
glasine.
Na pitanje: Ko su Bunjevci? tokom prošli podrug vika davali su odgovor
pritežno istraživači i publicisti šta su bili nacionalno jasno opridiljeni ko
Srbi, Hrvati el Mađari. Najvećma je tim piscima i propagandistima stalo
da dokažedu kako Bunjevci činidu dio njevi nacija. Sami Bunjevci
tragali su za sopstvenim etničkim korenima i nastojali iznać odgovor na
pravo pitanje koje ji tišti do današnjeg dana: Kako izgradit sopstveni
nacionalni identitet i izbeć utapanje, asimilaciju u jedan od tri
nacionalno organizovana naroda međ kojima naš narod živi od doselenja
u Bajski trougao, svoj bunjevački zavičaj? Odgovor na ova pitanja
nastojalo je dat nikolko Bunjevaca: od biskupa Ivana Antunovića,
3
A. Raič
krajom 19-tog vika, do Mije Mandića, početkom tekućeg 21-vog vika.
Držeć se njevog traga, u ovoj knjigi prikazan je istraživački put kojim
sam dospio nastojeć da odgovorim na pitanje side gospođe s početka
ovog pridgovora.
Za istinom o Bunjevcima počo sam tragat čini mi se, već davne 2007.
godine. Napridovo sam u svojim studijama i biluške o tim svojim
nastojanjima sam zainteresovani auditorijum obavištavo putom svog
bloga „Bunjevački rodoslov“2. Očekivo sam da će se niko odazvat na te
moje biluške i da će se, barem med Bunjevcima, povest ozbiljan i
stručan divan o šansama bački Bunjevaca u budućnosti, čemu su moja
istraživanja usmerena. Osim nikoliko pozivanja na rezultate, koje sam
objavio na svom blogu, tokom poslidnji pet godina, ne računajuć internet
forume, javnog interesovanja za teme koje sam dotako, nije bilo3.
Al ova „zavira ćutanja“ je varljiva činjenica. O Bunjevcima se, čerez
poslidnji podrug vika, vodi žustra rasprava, prilazeć, ponikad, u strasnu
polemiku izmeđ hrvatski i srpski publicista i istraživača, pa i međ samim
Bunjevcima. Bunjevačko pitanje dodiriva obadvi ove južnoslovinske
nacije, pa ni čudo šta, zastupnici ova dva nacionalizma, ne odustajedu od
svoji nakana da Bunjevce „uzmu pod svoje“.
Iz ovi divana, u kojima su najmanje učestvovali sami Bunjevci, šta traju
do današnjeg dana, bunjevačka čeljad imaje malo šta da svati. Još manje
da dobije jasnu sliku svoje prošlosti i oslonac za snalaženje u
sadašnjosti. A o viziji budućnosti bunjevaštva, iz ti divana, Bunjevac ne
mož vidit svitlo na kraju tunela. Jel jim, ko rišenje bunjevačkog pitanja,
nudidu utapanje njevog identiteta u niki drugi nacionalni identitet.
Ova knjiga je naminita bunjevačkoj čeljadi, koja još nije načisto sa
svojim nacionalnim identitetom. I sam sam bio jedan od mladi
Bunjevaca koji su, u jugoslovenstvu tražili razrešnicu svog nejasnog
nacionalnog identiteta4. Kada se jugoslovenstvo sudarilo s
4
Otkrivanje Bunjevaca
nacionalizmom i bilo razbijeno od strane etnonacionalizama naroda, na
čijoj vikovnoj težnji za zbližavanjem i integracijom je ono počivalo,
postavio se problem „opridilenja“ izmed osićanja pripadnosti kulturi
Srbije, Vojvodine, u čijem obrazovnom sistemu i društvenom okruženju
sam se osićo integrisan, s jedne strane, i nominalnog hrvatstva, kojim
sam bio obilužen, koje mi je administrativno pripisano, i čiju etiketu mi
je neposredno okruženje pripisivalo, s druge strane.
Za građanina Srbije, vojvođanskog Bunjevca, pitanje nacionalnog
identiteta nije jednostavno. Nije Srbin, jer za intergaciju u srpsku
nacionalnu zajednicu, osim jezika i opšte kulture stečene škulovanjem,
ne posiduje ekskluzivne srpske etničke markere (prvenstveno aktuelno
pravoslavlje i pravoslavno poriklo, nasliđenu tradiciju porodične slave).
Nije ni Hrvat, jer za integraciju u hrvatsku nacionalnu zajednicu ne
posiduje, osim pripadnosti rimokatoličkoj viri, ni znanje hrvatskog
jezika, niti kulturu koju razvija hrvatski program škulovanja, niti je
odrasto i škulovo se u okolnostima u kojima su hrvatska obilužja vidljiva
i funkcionalna (osim ako se nije škulovo u Hrvackoj). Iz ove dvostruke
negacije, formalni izlaz, al sa turobnim preispitivanjom smisla nove
situacije, za vojvođanske Bunjevce moje generacije, bio je povratak
1990. godine ili na hrvatsku nacionalnu denominaciju (upisivanje ko
Hrvata u dokumenta, prilikom popisa i sl.) ili na nacionalno
neartikulisanu, arhetipsku etničku bunjevštinu.
Prvo od ovi opridilenja, za nominalno nacionalno-političko hrvatstvo,
oportunističko je, traži samo privatanje status quo-a (zatečenog stanja),
koji traje već pola vika, oslanja se na moćne kulturne, virske i političke
institucije (Hrvatska kao matična država), i ne zaktiva „kopanje po
savisti“. Jedina kolateralna šteta ovog opridilenja su incidenti koje
povrimeno izazivaje srpski nacionalisti, al i oni se mogu nadoknadit
koristima, koje, u normalizovanim srpsko-hrvatskim odnosima, uživa
zajednica nacionalne manjine vojvođanski Hrvata (hrvatske putne
isprave, zapošljavanje u preduzećima pod kontrolom hrvatskog kapitala,
5
A. Raič
beneficije i zaštita interesa Hrvata u Srbiji regulisani međudržavnim
ugovorima Srbije i Hrvatske, i sl.).
Drugo opridilenje vodi na vetrometinu etno-nacionalni srpsko-hrvacki
konfrontacija. Od strane Hrvata, ovako opridilenje nailazi na žestoko
kuđenje i svrstavanje u tabor srpsko-radikalskih aspiracija za asimilaciju
Bunjevaca u Srbe-katolike, u „petu kolonu“ instalisanu 1990-ti godina,
od strane Miloševića i srpski nacionalista, radi cipanja hrvatskog
nacionalnog korpusa i negiranja hrvatske nacionalne manjine u
Vojvodini5. Naspram takog kuđenja i dokazivanja hrvatstva Bunjevaca,
podržanog osmišljenom aktivnošću impozantnog sistema kulturni,
virski, mediski i politički institucija vojvođanski Hrvata, na šta se može
oslonit Bunjevac koji istrajava u svojoj bunjevštini?
Ova knjiga je nastala u traganju za odgovorom na naprid postavljeno
pitanje. Gotov odgovor ne postoji. Al, kod svakog Bunjevca, postoji jak
motiv za nalaženjem istine o istoriskim razlozima, koji su njegov narod
doveli do stanja koje savremena nauka označiva ko – mali ugroženi
narod šta sumnja u svoj identitet i u bezbednu egzistenciju u budućnosti
(Kundera, Abulof).
Bunjevcima je, posle 1990-ti godina, pružena istoriska prilika da
obnovidu i ispunidu živim savrimenim sadržajom svoj etnički identitet i
da izaberedu svoju nacionalnu pripadnost. To je pravo svakog pojedinca,
i odluka o bunjevačkoj el hrvatskoj (možda i srpskoj i mađarskoj)
nacionalnoj pripadnosti, nemož se dovodit u pitanje ni na koji način6.
Ipak, nezaobilazno prithodno pitanje i prilomna tačka u „kopanju po
sopstvenoj savisti“, pridstavlja saznanje o administrativnom nasilju koje
je, nad Bunjevcima u Bačkoj, izvršeno 1945. godine, donošenjom
političkog dekreta Komunističke partije Jugoslavije (na direktnu
intervenciju Josipa Broza Tita) o njevoj prisilnoj administrativnoj
kategorizaciji ko Hrvata. Na osnovu te zabrane bunjevačkog etniciteta u
Vojvodini, pola vika je naš narod čamio u privatnosti porodičnog života,
6
Otkrivanje Bunjevaca
ostajo brez glasa i priznanja u društvenom životu, jednom riči, bio je
obespravljen i zanemaren.
Odgovor na gore postavito pitanje traži da se, prvo, bunjevački narod
vrati u život, da obnovi i unapridi svoju kulturu i svoj društvenoekonomski i demokratski položaj, a posli toga, kada se bude, u uslovima
ravnopravnosti sa drugim nacionalnim zajednicama – manjinama u
Vojvodini, potvrdio ko produktivan i vridan poštivanja, tek tad se mož
očekivat „opridilenje“ o kojem je u gornjem razmatranju bilo riči. Ovo
šta je ričeno za Bunjevce u Srbiji, s istim pravom triba da važi i za
Bunjevce u Mađarskoj. Al kalvarija Bunjevaca s one strane granice šta
dili Bajski trougao, teža je i do dan danas još je u toku, o čem se u ovoj
knjigi samo nuzgred govori.
Hrvatstvo Bunjevaca se ne mož zasnivat na administrativnom nasilju, i
njim opravdavanom prisvajanju – pohrvaćenju, svega šta je bunjevačka
kultura iznedrila prije i posli vrimena stvaranja moderne hrvatske nacije.
Kao povriđeni narod, doveden prid etnički kolaps, u svitlu prava, koja
malim narodima pružaje procesi evropski integracija, Bunjevci mogu da
očekivaje uviđavnost i „posipanje pepelom“, ne samo Hrvata, već i
srpski i vojvođanski politički rasporeda7, koji su prid nasiljem izvršenim
nad njima, izmeđ 1945. i 1990. godine, ostali nezainteresovani za tu
sramotu, koja se u Evropi, posle Drugog svitskog rata, najpre dogodila
Bunjevcima u Bačkoj8.
Prvobitni plan ove knjige uključivo je dvi empiriske studije: o
karakteristikama i dinamiki identiteta mladi Bunjevaca i o faktorima
etnodemografskog razvoja stanovništva Bajskog trougla.
Za prvu studiju bila je pripravita anketa uzorka đaka završni razreda
osnovne i sridnji škula. I pored tri pokušaja sprovođenja ove ankete, nije
bilo uspiha. Kad je, u trećim pokušaju ankete, iz Tavankuta stiglo
7
A. Raič
objašnjenje da je razlog neuspiha – odbijanje đaka da odgovoridu na
pitanje o nacionalnosti svoji roditelja, svatio sam kolika je priprika prid
naučnim izučavanjem realnog života Bunjevaca. A brez takog
izučavanja, svaka politika razvoja našeg malog ugroženog naroda, ostaje
tumaranje u mraku. Druga studija spotakla se na prominu načina
prikazivanja rezultata popisa stanovništva Srbije iz 2011. godine. Podaci
su grupisani po opštinama – nisu navedeni za svako naseljeno misto
posebno. S takim podacima nemož se utvrdit stanje bunjevačkog
stanovništva u 28 naselja siverne Bačke koje obuvataju priko 95%
Bunjevaca.
U ovoj knjigi štioc će nać tri vrste tekstova. U prvom dilu knjige su
tekstovi šta se bavidu društvenonaučnim i istoriskim pristupom
istraživanja Bunjevaca. Tu su izložiti i svećeg obrazložiti pojmovi,
karakteristike, varijable i faktori na koje se oslanja analiza u ovoj knjigi.
U drugom dilu knjige su empiriske studije šta se bavidu s nikoliko
osnovni problema bunjevačkog stanovništva, od „bile kuge“ do
asimilacije i društveno-ekonomskog stanja Bunjevaca. U trećem dilu
knjige su angažovane rasprave i eseji, reagovanja na antibunjevačku
propagandu, neslaganja među Bunjevcima i na dobru priliku koju
Bunjevcima pruža nedavna izjava hrvatskog Pridsidnika dr I. Josipovića.
Primedbe i sugestije recenzenata ove studije, doprinele su razjašnjenju i
jasnijem postavljanju zamršeni pitanja o Bunjevcima, na čemu jim
zafaljivam. Dilovi knjige pisani u ikavici nisu lektorisani.
Dio sadržaja ove knjige objavljen je ranije šta je naznačeno posle taki
dilova ove knjige. Ovi tekstovi su prigledani, izvršite su ispravke i unita
su proširenja sa novim sadržajima. Neophodna razjašnjenja i
dokumentovanje sa pozivanjem na izvore, izloženi su na kraju knjige u
Biluškama.
U Novom Sadu, Februar 2013.
8
Otkrivanje Bunjevaca
Sadržaj
Pridgovor /3/
Sadržaj /9/
Društvenonaučni i istoriski pristup Bunjevcima
Problem i faktori ometenog nacionalnog razvoja bački Bunjevaca
/11/
Etnogeneza i razvoj nacionalnog identiteta Bunjevaca /22/
Izvori etno-kulturne autohtonosti bački Bunjevaca /38/
Tragom porikla Bunjevaca /44/
Istraživači Bunjevaca /44/
Moje otkrivanje porikla Bunjevaca /46/
Politička uslovljenost savrimene podile na
Bunjevce i Hrvate /56/
Empiriske studije i istraživanja
Uvod u bunjevačko pitanje /59/
Prolog bunjevačkog pitanja /60/
Pristup empirijskom istraživanju bunjevačkog pitanja /71/
Demografski, obrazovni i društveno-ekonomski profil
Bunjevaca i bunjevački Hrvata /72/
Bunjevci – mali autohtoni ugroženi narod /92/
Faktori ugrožavanja i otpornosti, identitet i egzistencija bački
Bunjevaca /108/
Uzdržavanje od nacionalnog izjašnjavanja : Bunjevci i Hrvati /132/
9
A. Raič
Etno-demografske promine i perspektiva bunjevačke nacionalne
zajednice: rezultati popisa stanovništva Srbije 2011. godine /145/
Rasprave i eseji o aktuelnim pitanjima
nacionalne zajednice Bunjevaca u Vojvodini
Rasprava o jednom anonimnom anti-bunjevačkom eseju /153/
Bunjevačko i hrvatsko pitanje u Vojvodini : rasprava o pristupu dr
S. Bačića „tzv. Bunjevačkom pitanju“ /159/
Autonomija Vojvodine i nacionalna zajednica Bunjevaca /168/
Podile i razvojne prilike Bunjevaca /172/
Strategijski zaokret dr Iva Josipovića prema Bunjevcima /176/
Epilog
Bunjevci – mali narod na kraju el prid novim početkom? /180/
Biluške /187/
Literatura /191/
Recenzije
/197/
Biluška o autoru /201/
10
Otkrivanje Bunjevaca
Društvenonaučni i istorijski pristup Bunjevcima
Problem i faktori ometenog nacionalnog
razvoja bačkih Bunjevaca
B
unjevci su narod koji se, tokom 17. veka, postepeno naseljavao
u Bačkoj (južnoj Ugarskoj). Predstavljao je (pored Srba)
okosnicu vojne granice Austrijske imperije nasuprot nadiranju
Otomanske imperije. Prošao je transformaciju od gorštačkog
pastirskog (vlaškog) naroda (Bidermann, H.I., 1893; Fine, John V.A.,
2009) u moderan ravničarski zemljoradnički narod. Istrpeo je, tokom 19.
i 20. veka, asimilacione pritiske novonastalih država-nacija (Mađarska i
Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca – Jugoslavija). Između 1945. i 1990.
godine zabranjen je kao posebna nacionalnost i administrativno kategorizovan u hrvatsku nacionalnost. Poslednje dve decenije, mali ugroženi
narod bačkih Bunjevaca se budi, osvrćući se prema teškoj prošlosti i
upućujući brižan pogled prema neizvesnoj budućnosti (Kundera, M.
1993; Abuloff, U. 2000).
Danas su Bunjevci suočeni sa istorijskom raskrsnicom: između svog
nacionalnog razvoja kao malog naroda bez države i utapanja u konkurentne nacionalnosti, čiji državni razvoj na bunjevački narod poslednjih
vek ipo deluje disolutivno, iscrpljujući njegove stvaralačke potencijale,
čineći od njega mali ugroženi narod, i, kako ga samarićanski ponekada
označavaju, „egzotični“ etnički relikt. Autori ove studije nastoje da
razjasne ovu dilemu oslanjajući se na hipotezu prema kojoj, bez nacionalnog razvoja, bez uspostavljanja moderne socijalno-ekonomske
strukture i kulturno-političke institucionalne nadgradnje, bunjevački
narod u Bačkoj ne može izbeći sudbinu malih govornih zajednica čije
isčeznuće, ako se ništa ne preduzme, sociolingvistički eksperti OUN
predviđaju do kraja tekućeg veka.
11
A. Raič
Ovaj istorijski kroki bačkih Bunjevaca, daje okvir u kojem se postavlja
problem čijem predstavljanju je namenjena ova studija. Slučaj bačkih
Bunjevaca nije usamljen slučaj, nego je poseban primer borbe za
opstanak i revitalizaciju niza malih naroda Balkana. Otuda, problem
može da se postavi u opštijem obliku kao pitanje održivog nacionalnog
razvoja malih ugroženih naroda u okruženju novonastalih nacionalnih
država Zapadnog Balkana. Ovaj opštiji aspekt problema održivosti malih
naroda u okruženju balkanskih država-nacija dotičemo u ovom radu ali
ga ne razvijamo, iako on zaslužuje detaljnije istraživanje.
Problem ometenog nacionalnog razvoja bačkih Bunjevaca
Problem ometenog nacionalnog razvoja Bunjevaca nastao je sredinom
19. veka, u okolnostima uzleta nacionalnog buđenja naroda u južnoj
Ugarskoj. Revolucija 1848. godine u Austrijskoj Monarhiji, na kratko,
donela je na tlu Južne Ugarske, uspostavljanje začetka nacionalne države
ugarskih Srba (Vojvodina srpska od 1849. do 1860). U toj nastajućoj
državi bački Bunjevci su stekli prva iskustva o stvaranju nacionalne
države.
Austro-Ugarska nagodba iz 1867. godine ukinula je tekovine nacionalnog pokreta slovenskih naroda iz vremena Vojvodine srpske, a u mađarski državotvorno-nacionalni proces, ugradila strategiju potiskivanja
srpskog i bunjevačkog, južnoslovenskog faktora, kao konkurentnog
nacionalnog faktora koji može da ugrozi ostvarivanje vizije mađarske
države-nacije. Na toj nacionalnoj ideološkoj osnovi otpočeo je proces
uspostavljanja etničke dominacije mađarske nacije nad svim, mnogobrojnim, nacionalnim-etničkim grupacijama stanovništva na državnoj
teritoriji Mađarske (u sastavu Austro-Ugarske monarhije).
Proces ograničavanja uslova održivosti etničkih grupa, potencijalnih
nacionalnih korpusa, unutar mađarskih zemalja, u predtrijanonskim kao i
u aktuelnim granicama, odvijao se metodima: 1) državne administrativne
12
Otkrivanje Bunjevaca
represije i 2) sistematske akulturacije, zaključno sa prirodnom asimilacijom, čiji poslednji minuti u Mađarskoj upravo otkucavaju (Feher I.,
1993).
1) Represivni metod, administrativni pritisak u Mađarskoj, usmeren je,
kroz 19. i 20. vek, na ometanje i zabranu javne upotrebe bunjevačkog
govora, kulturnog okupljanja pod bunjevačkim znamenjem, školovanja
na etničkom jeziku, na kategorizaciju Bunjevaca, u popisima stanovništva, kao Mađara (Mrđen, S. 2002). Ovo nastojanje imalo je podršku
klera Rimokatoličke crkve (Šokčević, D.).
Specifični metod, u slučaju Bunjevaca, primenjivan je u periodima
zategnutih odnosa Mađarske sa susednim državama, posebno sa Titovom Jugoslavijom. Nad mađarskim građanima južnoslovenskog
porekla (Bunjevci, Hrvati, Srbi, Slovenci) lebdela je pretnja prisilne deportacije iz Mađarske preko granice, u Jugoslaviju.
Proces agrarne reforme – ograničavanje inokosnog seljačkog zemljoposeda u Rakošijevoj i Kadarovoj Mađarskoj i u Vojvodini (na 10
hektara obradivog zemljišta) i komasacija parcela u korist zadruga (dodela seljačkim gazdinstvima zemlje lošijeg kvaliteta, udaljenijih od
saobraćajnica, izmeštanje i rušenje salaša) i tzv. kolektivizacije u poljoprivredi (stvaranje seljačkih radnih zadruga po uzoru sovjetskih kolhoza), sveo je ekonomski potencijal Bunjevaca kao zemljoradničkog naroda na održanje tročlanog domaćinstva. Taj zahvat države u agrarne odnose prisilio je većinu zemljoradnika-salašara na preseljavanje u gradove
i promenu socio-ekonomske egzistencije u prelaznu kategoriju radnikapoljoprivrednika. (U Mađarskoj preseljenje je usmereno u Baju i
udaljenije gradove sa mogućnošću zapošljavanja van poljoprivrede. U
Vojvodini preseljenje je uglavnom orijentisano u Suboticu, Sombor i
okolne industrijske gradove.) Ovo preseljenje je bilo dopunski razlog
prihvatanja nacionalne nominacije Bunjevaca kao Hrvata, Jugoslovena
ili za neizjašnjavanje o nacionalnosti.
13
A. Raič
Osim direktnog državnog pritiska u egzistencijalnoj sferi ličnih prava
građana bunjevačkog porekla, u poslednje vreme su, u Vojvodini, prisutni indirektni pritisci usmereni na nacionalno-političko svrstavanje u
javnom životu i učešću na izborima za organe vlasti. Primeri u Subotici
su: obaveza izjašnjavanja Bunjevaca kao Hrvata prilikom zapošljavanja
u preduzećima pod kontrolom hrvatskog kapitala i prilikom ostvarivanja
beneficija učenika (naknade za troškove školovanja, finansiranje ekskurzija i letovanja i sl. kao nagrade za uključivanje u nastavu hrvatskog
jezika sa elementima nacionalne kulture).
Gledajući kroz istoriju, nesumnjivo ekstremni administrativni pritisak na
Bunjevce izvršen je u maju 1945. godine na inicijativu, tada neprikosnovenog vrhovnog vođstva Komunističke partije Jugoslavije. Policijskim
dekretom je zabranjeno nacionalno izražavanje Bunjevaca i Šokaca u
Bačkoj i poništeni su njihovi lični dokumenti sa naznakom lično izabrane narodnosti Bunjevac ili Šokac, i zamenjeni dokumentima sa propisanom nacionalnošću Hrvat. Ovaj represivni postupak države
sadržavao je nameru eliminisanja nastojanja bačkih Bunjevaca i Šokaca
da se nacionalno konstituišu i razviju kao moderni nacionalni subjektivitet. U nekoliko puta, posle 2006. godine, ponavljanom zahtevu
političkih reprezentanata hrvatske nacionalne manjine u Vojvodini, da se
ograniči i, u krajnjoj liniji, zabrani obnovljena društveno-politička i kulturna egzistencija bunjevačke nacionalne manjine u Srbiji, nazire se
očekivanje da je moguća aktuelizacija administrativne zabrane narodnosti Bunjevaca i Šokaca iz 1945. godine.
Svojstvo represivne metode su njeni brzi ali površni rezultati. Iako su
Bunjevci eliminisani iz javnog života, lišeni institucija bitnih za očuvanje svog etničkog i razvoj elemenata nacionalnog identiteta, u sferi
privatnog, susedskog, svakodnevnog života, održao se njihov govor,
kulturni običaji, muzički / folklorni izraz. Ovu činjenicu registrovali su
popisi stanovništva Mađarske putem izjašnjavanja popisivanih građana o
maternjem jeziku uporedo sa identifikovanjem njihove nacionalnosti.
14
Otkrivanje Bunjevaca
Kakav je bio smisao represivnih državnih politika prema Bunjevcima?
Ograničavanjem ekonomskog, poljoprivrednog potencijala ovog naroda,
podsečeni su njegovi tradicionalni egzistencijalni oslonci. Ukidanjem
obrazovnog, kulturnog i informativnog sistema postignuto je dovođenje
naroda u stanje koje omogućuje njegovu stigmatizaciju: stvaranje, kod
većinskog naroda i drugih nacionalnih grupacija, imidža Bunjevaca kao
“prostačkog” naroda, bez razvijenog jezika, bez književnosti i istorije,
bez socijalnog sloja inteligencije, što je doprinelo da se školovani pripadnici otuđuju i napuštaju sopstveni narod. Osim toga, pritajena
represija dopirala je iz bezbednosnih ešalona obe države, koja je narod
sa obe strane granice Mađarske i Jugoslavije / Srbije, opteretila podozrenjem (kako posle 1920., tako i posle 1948. godine tokom sukoba KPJ
sa Informbiroom a i u vreme ratova iz poslednje decenije prošlog veka)
i doprinela naseljavanju prigraničnih, tzv. kriznih zona, nacionalno i
ideološki pouzdanijim stanovništvom.
2) Sistematskoj akulturaciji, posebno prirodnoj asimilaciji (Feher), Bunjevci su bili izloženi od strane državno-nacionalnih okruženja, kojima
su, od svog doseljenja u Bačku, pripadali.
Državno asistiranoj akulturaciji Bunjevci su, celinom svoje populacije,
između 1867. i 1918. godine i 1941. i 1944. godine, bili podvrgnuti
putem mađarizacije. Sveobuhvatnim programom uvođenja u kulturu
većinskog mađarskog etniciteta, prvenstveno učenja mađarskog jezika,
književnosti, istorije, kod Bunjevaca je razvijano osećanje prihvatanja /
inicijacije u razvijeniju kulturu, čijim ovladavanjem se otvara pristup
privilegijama dominantnog nacionaliteta. Zanemarivanjem, prećutkivanjem izvorne kulture Bunjevaca, stvaranjem prepreka njenom
razvoju i rasprostiranju među Bunjevcima, stvorena je slika o tom
narodu kao nesposobnom za moderan nacionalni razvoj. Takva predstava imala je povratan uticaj na Bunjevce školovane u uslovima
mađarizacije: u mlađe generacije Bunjevaca usađena je odbojnost pre-
15
A. Raič
ma izvornoj, tradicionalnoj kulturi i potisnuto je interesovanje za poreklo
i ključne aspekte sopstvenog etničkog identiteta.
O srbizaciji Bunjevaca može se govoriti tek nakon dospevanja dela
njihove populacije u sferu srpske države-nacije (u okviru Kraljevine
SHS / Jugoslavije). Srpski uticaj imao je realan efekt na deo bunjevačke
populacije, koja se, posle 1919. godine našla u administrativnom području Vojvodine (od 1936. godine u Dunavskoj banovini), između
1919. i 1941. godine, odnosno, nakon 1944. godine do danas. Ovaj proces odvijao se uz državnu asistenciju, putem sistema obrazovanja mladih
generacija Bunjevaca po programima identičnim za ukupnu učeničku
populaciju srpske nacionalnosti, bez informacija o etničkoj posebnosti
Bunjevaca. No, efekti ovog procesa bili su ograničeni delovanjem
hrvatske nacionalne i katoličke konfesionalne propagande, koja je Bunjevce nastojala da privuče i zadrži u sferi razvoja hrvatske nacije. Efekti
obrazovanja, zanemarivanja etničkog identiteta i kulture Bunjevaca,
utapanja bunjevačkog stanovništva u urbano okruženje kao manjinske
zajednice, efekti banalnog nacionalizma i, posebno, relativizacija etničkih / nacionalnih specifičnosti u periodu jugoslovenstva, doveli su do
sadašnje jezičke integracije većine Bunjevaca u srpski kulturni ambijent
(prema popisu stanovništva Srbije 2002. godine 58,7% Bunjevaca i
63,9% nacionalno izjašnjenih Hrvata u Vojvodini deklarisalo je da im je
srpski jezik maternji jezik). To su znaci daleko odmaklog procesa prirodne asimilacije Bunjevaca u kulturno okruženje većinske nacije.
Hrvatizacija Bunjevaca započela je uporedo sa buđenjem i ekspanzijom
hrvatskog nacionalizma, i odnosila se na celinu bunjevačkog naroda u
Ugarskoj i, u kasnijoj Kraljevini SHS i svim jugoslovenskim državama,
do aktuelne srpske nacionalne države, kao i na nemađarizovane Bunjevce u Mađarskoj. Ovaj pravac akulturacije delovao je na ključne elemente etničkog identiteta Bunjevaca: na primordijalistički pojmljeno
poreklo, neposredno izvodeći etnogenezu Bunjevaca od izvornih StaroHrvata (lokalizacija pra-postojbine Bunjevaca u Crvenoj Hrvatskoj), na
ikavski govor i na celokupnu narodnu kulturu (odevanje, muzika, pesme,
16
Otkrivanje Bunjevaca
običaji, ishrana, i dr.). Elitna hrvatska kultura, književnost, muzičko i
likovno stvaralaštvo, nastalo pod uticajem hrvatskog nacionalizma,
uključujući stvaralaštvo bunjevačkih autora inspirisanih hrvatskom
nacionalnom ideologijom, identifikovana je i kao baština Bunjevaca
(podunavskih, bačkih Hrvata) (Sekulić, A.,1989, 1996.). Bački Bunjevci
su, ovim postupkom podvrgnuti asimilaciji u hrvatski narod kao njegova
subetnija. U novijim istorijskim istraživanjima hrvatskih autora ovaj
postupak biva kritički dekonstruisan (Budak, N. 1994; Šarić, M. 2008).
Faktori absorbovanja Bunjevaca u nastajuće nacionalne
države
Opisani metodi akulturacije primenjivani su radi obuhvatanja etniciteta,
malih naroda, zatečenih na politički kontrolisanoj državnoj teritoriji, u
nastajuću naciju-državu. Prihvatanje strategije akulturacije, kao temeljnijeg ali dugoročnijeg procesa absorbovanja manjinskih etniciteta u nastajuću naciju-državu, može se dovesti u vezu sa nekoliko faktora.
1) Opšti, strukturalni faktor odnosi se na etničku neutralizaciju i asimilaciju manjinske inteligencije kao cenu ulaska njenih pripadnika u
strukture vladajuće klase-nacije. Kad je reč o Bunjevcima, taj faktor je
prisutan u strategijama stvaranja nacija od 19. veka do danas, ali se on
može konstatovati još tokom 17. veka, u prapostojbini (dolina Neretve
tokom kandijskog rata 1645.-1669.) i u dalmatinsko-hrvatskoj etapi migracija Bunjevaca (na Tromeđi habzburškog, mletačkog i otomanskog
uticaja). Dodeljivanjem feudalnih privilegija, naslednih titula vlaškim/
morlačkim/ bunjevačkim prvacima (knezovima, vojvodama, serdarima)
od strane Mlečana, Habzburga, Osmanlija, stvaran je oslonac za uspostavljanje podaničkog statusa plemena na čijem čelu su ovi prvaci
funkcionisali. Hrvatsko plemstvo je nastojalo da obezbedi naseljavanje
Vlaha / Bunjevaca na svojim planinskim posedima iz ekonomskog
razloga ali, kao i dalmatinski gradovi, hrvatska i vlaška / bunjevačka
populacija u kontinentalnoj Dalmaciji i Hrvatskoj (Cetinskoj krajini, Lici
17
A. Raič
i Krbavi, zapadnoj Slavoniji) ostajale su etnički razdvojene, bez
uspostavljanja rodbinskih veza. Razloge ove etničke distance između
Hrvata i Vlaha / Bunjevaca, istraživači (Bidermann, 1893) nalaze u
staleškoj zatvorenosti Hrvata organizovanih od doseljenja na prostor
zapadnog Balkana kao vojničkih zadruga, sa ugledom ratničke elite i sa
očuvanom političkom strukturom (biranje banova, feudalni Sabor,
državnost priznata od strane vizantijskih, gotskih, ugarskih i habzburških
dinastija kao i od strane poglavara Rimokatoličke crkve). Hrvatizacija
nehrvatskih etniciteta rimokatoličke veroispovesti na teritoriji savremenih hrvatskih zemalja (D.Mandić, 1973), novija je pojava, povezana sa
počecima stvaranja hrvatske nacije.
2) Kolonizacija seljačko-zemljoradničkog stanovništva radi promene
etničke strukture južne Bačke / Vojvodine u korist državotvornog naroda
(Srba, Mađara) i stvaranja etničke mešavine državotvorne nacije, kao
većinske, sa drugim etnicitetima, kako bi se ubrzala akulturacija i
onemogućio demokratski uticaj lokalnog većinskog stanovništva (Bunjevaca, Srba, Mađara). Tokom mađarske dominacije Bačkom 19411944. godine, obavljena je kolonizacija Sekelja iz karpatskog bazena,
preseljavanje mađarskih bezemljaša značajnih za formiranje klase
biroša-najamnika na imanjima mađarskih latifundista. Istovremeno,
mađarske vlasti su preduzele iseljavanje srpskog stanovništva iz Bačke,
posebno kolonista nakon prvog svetskog rata.
Srpska kolonizacija Vojvodine bila je orijentisana na stvaranje inokosnih
seljačkih zemljoposeda (posle 1919. godine kao i nakon 1945. godine).
Srpski nacionalni interes promene etničke strukture Vojvodine proisticao
je iz činjenice da sve do 1945. godine Srbi u Vojvodini nisu većinsko
stanovništvo. Iseljavanjem 1945-1948. Nemaca i, delimično, Mađara, i
doseljavanjem kolonista, pretežno Srba i delom Crnogorca, neznatno
Hrvata, stvoren je uslov srpskog demokratskog upravljanja razvojem
Vojvodine. Ostvarivanje tog srpskog nacionalnog interesa, istovremeno
je, kada je reč o Bunjevcima, na severu Bačke smanjen njihov relativni
18
Otkrivanje Bunjevaca
demografski udeo a, s tim, i njihov politički značaj u Subotici kao “bunjevačkoj prestonici”.
Kolonizacija Hrvata u Vojvodini tokom 1941-1944. u Sremu (pod
kontrolom NDH) bila je aspekt strategije jačanja hrvatskog nacionalnog
uticaja u Sremu. Nakon 1944. godine, efekti ove kolonizacije su smanjeni. Između 1945. i 2011. godine tekla su manja naseljavanja Hrvata u
Vojvodinu, prvenstveno pripadnika obrazovanog sloja-inteligencije (nastavak međuratne radićevske strategije jačanja hrvatskog uticaja u Subotici i Somboru) (M. Bara, ) ali i spontanih ekonomskih migranata.
Iseljavanje stanovništva iz Vojvodine u Hrvatsku, između 1990. i 2000.
godine, dostiglo je, prema hrvatskim izvorima, 30 hiljada stanovnika
hrvatske denominacije.
3) Politička instrumentalizacija bačkih Bunjevaca od vladajućih elita
korišćena je u prelomnim istorijskim etapama nacionalnih konfrontacija.
Mogu se identifikovati tri takve istorijske situacije. Prva je u vreme krize
vlasti / političkog sistema Austro-Ugarske krajem Prvog svetskog rata i
utvrđivanja granica Mađarske na osnovu Trianonskog sporazuma. Druga je proizašla iz narastajuće političke krize krajem Drugog svetskog
rata, kada se takođe očekivalo novo razgraničenje Mađarske sa Jugoslavijom. Neizvesnost ishoda Drugog svetskog rata, navela je Hortijev
režim da pridobije bačke Bunjevce kako bi poslužili kao politički faktor
sklon zadržavanju dela Bajskog trougla u granicama Mađarske. Treća
istorijska situacija nastala je uoči raspada Jugoslavije (1989.-1992.),
kada je Miloševićeva strategija okupljanja svih Srba u jednoj državi
sadržavala potencijalnu opasnost za realizaciju tog projekta na severu
Bačke (moguća međunarodna intervencija u korist mađarske populacije).
U opisanim situacijama vladajuće elite su, radi sopstvenih interesa,
pružale Bunjevcima mogućnost kontrolisanog političkog izražavanja i
organizovanja. U takvim okolnostima među Bunjevcima su dolazile do
izražaja prorežimske političke struje; u prva dva slučaja promađarske a u
poslednjem slučaju prosrpske. U okolnostima krize nacionalnog-
19
A. Raič
državnog suvereniteta Mađarske nad središnjom Bačkom (Bajski trougao), autohtonost Bunjevaca postaje potencijalno značajan faktor
očuvanja mađarskih nacionalnih interesa. Preplitanje nacionalnih interesa Mađarske i Hrvatske na tlu Bačke, bio je motiv da mađarska
politička elita potraži oslonac u autohtonim težnjama Bunjevaca, nasuprot hrvatskoj nacionalnoj orijentaciji u tom stanovništvu. Ova politička
instrumentalizacija autohtonosti Bunjevaca nije dala, u oba istorijske
situacije, očekivani rezultat.
Najnovija situacija se razlikuje od prethodnih. Srpski nacionalni interes
očuvanja suvereniteta nad severom Bačke mogao je da se osloni na autohtonost Bunjevaca tek nakon uklanjanja zabrane nacionalnog izražavanja Bunjevaca iz 1945. godine. Uklanjanje te zabrane srpska vlada
je učinila de facto 1990. godine na zahtev bunjevačko-šokačke delegacije. Trebalo je da prođu skoro dve decenije dok status Bunjevaca, kao
nacionalne manjine, nije pravno regulisan potvrđivanjem Statuta AP
Vojvodine na Skupštini Republike Srbije 30. novembra 2009. godine.
Sticanjem statusa nacionalne manjine, ravnopravne sa većinskim
narodom i drugim nacionalnm manjinama, bački Bunjevci su otpočeli
svoju nacionalnu obnovu, doprinoseći realizaciji multietničke, multikulturne zajednice u AP Vojvodini. To je važan doprinos proevropskoj legitimaciji Republike Srbije u nastojanjima da postigne integraciju u
Evropsku Uniju. Ova revitalizacija autohtonosti bačkih Bunjevaca,
moguća je u ovim izmenjenim istorijskim okolnostima i doprinos je
pomenutom procesu evropske integracije Srbije. Takav efekt dehrvatizacije dela bačkih Bunjevaca nije dovoljno cenjen u proevropskoj
političkoj eliti Srbije / Vojvodine zahvaljujući i kritici nacionalne rehabilitacije bačkih Bunjevaca, od strane političke elite hrvatske nacionalne
manjine u Vojvodini (predstavnika dela bunjevačkog etničkog korpusa
koji je uključen u hrvatsku nacionalnost).
Politička instrumentalizacija Bunjevaca ne odnosi se samo na bačke
Bunjevce, nego se takav odnos može zapaziti takođe od strane hrvatske
20
Otkrivanje Bunjevaca
nacionalne elite prema hrvatskom stanovništvu sa istorijskih bunjevačkih područja zapadne Hercegovine (Raspudić, N., 2009.).
*Izvod iz saopštenje Suzana Kujundžić Ostojić, Aleksandar Raič, Održivost nacionalnog razvoja etničke manjine Bunjevaca u Srbiji podnetog
na: Seventeenth Annual World Convention of the Association for the
Study of Nationalities (ASN), Columbia University, Harriman Institute,
New York, NY. April 19-21, 2012. PanelBK21. Studija je u celini objavljena u “Bunjevačkom prigledu”, sveska 2012/1. str.27-50.
21
A. Raič
Etnogeneza i razvoj nacionalnog identiteta
Bunjevaca
Temelj
etničkog identiteta Bunjevaca čini svest o zajedničkom
poreklu, zavičaju i istoriji. Bački Bunjevci imaju očuvano dokumentovano sećanje na svoje poreklo nakon doseljavanja u svoj bački zavičaj.
Svest o pred-bačkom zavičaju i istoriji nejasna je a razlog tome je potiskivanje bunjevačkog identiteta, kao srži asimilacionih politika nacionalnih država, pod čiju vlast su Bunjevci u svom bačkom zavičaju
dospevali. No, razlog se može tražiti i u specifičnostima etnogeneze
Bunjevaca, koju možemo podeliti na predistorijski, mitski period, i na
period moderne istorije u kojem se odvija nastajanje bunjevačkog etničkog identiteta (vidi sliku 1).
Bački Bunjevci su etnički formirani nakon doseljavanja na zemljišta
južne Ugarske kojima je raspolagala Austrijska monarhija. Ovaj ključni
proces etnogeneze odvijao se u uslovima Vojne krajine, u kojima su
Bunjevci-militari uživali status nižeg plemstva (vidi o tome Dominik
Mandić u knjizi „Hrvati i Srbi, dva stara različita naroda“). Raniji period
etnogeneze Bunjevaca (boravak u Dalmaciji i u Bosni jednog dela etničkih skupina, koje su se asimilovale sa Bunjevcima) karakteriše kulturno-duhovni uticaj franjevaca Bosne srebrene (14. do 18. veka).
Njihovo misionarstvo doprinelo je okupljanju i prihvatanju katoličanstva
znatnog dela predaka Bunjevaca (pokrštavanje patarena-bogumila ili tzv.
staroviraca, na šta upućuju dokumenti iz knjige M. Mandića „Buni,
Bunievci, Bunjevci“), kao i shizmatika-pravoslavaca pa i muhamedanaca (o tome videti zapisnik iz 1700. godine sastavljen prilikom seljenja
stanovništva iz Bosne i Hercegovine pod vođstvom franjevaca
(Evetović, http://govori.tripod.com/evetovic_bunjevci_sokci.htm).
22
Otkrivanje Bunjevaca
Za etnički identitet Bunjevaca važna je i starija, antička, mitska istorija,
o kojoj se zna da su pra-pretke Bunjevaca činila Slovenska plemena iz
prvog talasa naseljavanja Balkana koja su se mešala sa zatečenim
starosedelačkim narodima (Iliri, Tračani, Avari, Vlasi), prvo romanizovanim od strane Rimljana a potom slovenizovanim. Zajednička socijalno-ekonomska osobina ovih pra-predaka Bunjevaca odnosi se na to da
su oni bili pastirska plemena, nomadi i polu-nomadi (katunsko, transhumantno stočarstvo). Njihova staništa u planinskim predelima činile su
kamene građevine – bunje a naselje (slovenski naziv vas, ves – selo)
takvih bunja označavano je sa bunje-vas. Otuda se može nazreti poreklo
naziva Bunjevac – osoba koja stanuje u naselju bunja.
Pokretan, selilački način života ovih pra-predaka Bunjevaca objašnjava
zašto se o njihovom pra-zavičaju, kao nekoj stalnoj teritoriji, ne može
govoriti.
23
A. Raič
Slika 2: Bunja
U dužem istorijskom vremenu posmatrano, etnogenetski areal prapredaka Bunjevaca se može povezati sa prirodnim uslovima bisesilnog,
transhumantnog stočarstva. Borba za letnjim ispašama stoke u višim
planinskim predelima, radi rešavanja problema sušnih perioda u nizinama (gde su bila locirana “zimišća”, sa selima stalnog boravišta), određivala su “postojbinu” takog pastirskog naroda. Kad se izuče stočarska
kretanja u planinskim predelima Balkana, mogu se odrediti lokacije
moguće “prapostojbine” Bunjevaca. U slidećoj mapi stočarski kretanja
na zapadnom Balkanu, mož se zapaziti područje donjeg toka Neretve, ko
i južniji Dinarski Alpi, crnogorski brda i severne Albanije, ko i severniji
područja visoki planina zapadne Hercegovine, Dalmacije i Bosne, di su
postojali odvajkad uslovi održanja polu-nomadski pastirski plemena tzv.
Vlaha. Tu se može tražit prapostojbina Bunjevaca. Vikovno stalno boravište, zavičaj ovog tipa stanovništva, ne može se pouzdano utvrdit jer
su za taka plemena kretanja, promene mista, selenje sa stokom tamo di je
njen opstanak moguć, bilo pravilo života.
24
Otkrivanje Bunjevaca
Slika 3: Stočarska kretanja u Dinarskim Alpima - putevi kretanja stoke ishodište u traganju za poreklom Bunjevaca
Poznavanje prirodni uslova života antički Slovena, ko prvenstveno poljoprivredno-stočarskog stanovništva, može objasnit njegove migracije i
nastanjivanje na zapadnom Balkanu.
Posle dužeg boravka u dolinama sadašnje južne Rumunije, Sloveni su
prišli Dunav (5-6 vik) i prošli moravsko-vardarskom dolinom sve do
Soluna pa i Peloponeza (mapa u nastavku). Teškoće prilagođavanja prirodnim uslovima proizvodnje (toplije podneblje) ko i opasnostima koje
su pritile od Rimljana i Avarski provala, uticale su na dio slovenski plemena da potraže skloništa u planinama Dinarski Alpi. Priuzimanjem
veštine transhumantnog stočarenja od zatečeni starosidilaca (vlaha), ova
slovenska plemena su počela svoju viševikovnu borbu za opstanak.
25
A. Raič
Slika 4 - Slovenska plemena na Balkanu u vreme doseljavanja Bugara,
Hrvata i Srba
Izvor: http://www.slavorum.com/index.php?topic=511.0
http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Medieval_Slavic_tribes
Napomena: Vainuiti – Vojnići, Abordities – Bodrići, Braniches – Branići,
Timochans – Timočani, Moravians – Moravljani, Bersites – Brzići, Draguvites
– Dragovići, Sagudates – Sagudići, Smoleanoi – Smoljani, Rynchites – Rinčići,
Belegezites – Belegžići, Milings – Milinići, Ezerites – Jezerjani, Guduscans –
Gudušćani, Neretvians – Neretvljani, Zahlumians – Zahumljani, Terbunians –
Trabunjani, Konavlians – Konavljani, Diokletians - Dukljani
U toj etapi adaptacije ti plemena prispela su ratnička plemena Hrvata i
Srba koja su doprinila etnogenezi i organizovanju ovi staro-slovinski
plemena. Poznavanje ovi okolnosti ranog sridnjeg vika uslov je za
26
Otkrivanje Bunjevaca
razumivanje predistorije Bunjevaca (ko i kasniji Hrvata i Srba nastali
pod uticajom stvaranja država staro-Hrvata i Srba).
Slika 5: Seobe slovenskih-vlaških i bunjevačkih plemena značajne za
etnogenezu Bunjevaca u 16-17 veku
U novije vrime, u 19-tom viku, što može važiti i za 17-18 vik, izučeno je
polu-nomadsko stanovništvo u području donjeg toka Neretve, pa se na
toj osnovi može tvrdit da su istoriski Bunjevci (o kojima postoje
dokunenti koje istoričari uvažavaju) poriklom iz tog dila Hercegovine. Iz
važne monografije Jevte Dedijera “Hercegovina”, vidi se način
društvene organizacije i stočarenja u tom pridilu (izdig stoke na planine
Raška Gora, Rakitno). Iz opisa baština u okolini Subotice i organizacije
života (salaš-selo, itd.) Bunjevaca nakon doselenja u Bajski trougao,
zapaža se sličnost tog organizovanja sa onim koje je, krajom 19. vika,
izučavo J. Dedijer. To je jedan virodostojan trag porikla bački Bunjevaca.
27
A. Raič
Zavičaj Bunjevaca se može pouzdano odrediti tek nakon njihovog
prelaska na fiksiranu, salašarsku poljoprivredu, a to se dogodilo tek
njihovim seljenjem na zemljišta Vojne krajine i dodeljivanjem, od strane
austrijski careva, statusa zemljovlasnika (nasuprot interesima feudalne
aristokratije). – D. Mandić navodi da hrvatski Sabor nikada nije priznao
carske dekrete o statusu Vlaha-graničara, odakle potiče politička netrpeljivost prema Vlasima-pravoslavcima-Srbima od strane hrvatskog
državotvornog pokreta u 19. veku, koji se oslanjao na feudalnu državnopravnu tradiciju Sabora. U toj protivrečnosti feudalizma i slobodnog
krajiškog – sitnoplemićkog zemljovlasništva, može se tražiti takođe i
klica bunjevačko-hrvatskih protivrečnosti.
Etnogeneza katoličkog stanovništva (kasnijih Bunjevaca i Šokaca), koje
je tokom 17. veka, posebno 1687. godine, masovno iseljeno iz Dalmacije
i Bosne u Slavoniju i Hrvatsku (teritorije na koje je polagalo istorijsko
pravo hrvatsko plemstvo, kasnije građanska klasa), odnosno, manjim
delom u južnu Ugarsku (Bačka i na sever do Budima), dovela je do
izdvajanja bačkih Bunjevaca kao posebnog etniciteta.
Na teritoriji Trojedne kraljevine (Dalmacija, Hrvatska, Slavonija) počeci
etničkog oblikovanja Vlaha u Bunjevce zabeleženi su sredinom 17. veka
(„senjski biskup Sebastijan Glavinić (1630-1690) veli da prihvaćaju
naziv "Bunjevci", ali da ne trpe da ih se zove Vlasima“). Ali, pod uticajem Zagreba, kao centra državno-političkih aspiracija hrvatske feudalne aristokratije, ovaj proces etnogeneze Bunjevaca biva politički usmeren ka razvoju hrvatskog političkog identiteta. O tome svedoči „zagrebački biskup Benko Vinković (1581-1642) kaže da su oni Bunjevci
Hrvati i da hoće da ih se broji među Hrvate“ i već početkom 19. veka
etnonim Bunjevci dobio je u Hrvatskoj pogrdno značenje nepoželjnog,
prostačkog nadimka. (Oba citata iz URL: http://vrilo-mudrosti.hr/raznopovijest.htm#bunjevci). Bunjevci su potpali pod proces hrvatizacije koji
je potiskivao i brisao sadržinu bunjevačkog (i svakog drugog „regional-
28
Otkrivanje Bunjevaca
nog“) etničkog identiteta a razvijao konstruisani hrvatski nacionalni
identitet.
Potiskivanje bunjevačkog etničkog identiteta u Hrvatskoj ostvareno je
tokom poslednjih 150 godina u visokom stepenu, iako se, u poslednje
vreme, zapažaju znaci očuvanog bunjevačkog etničkog identiteta (Nogometni klub „Bunjevac“ iz Krivog Puta, Rečnik ikavice izdan nedavno
u Gospiću).
Kada je reč o etnogenezi bačkih Bunjevaca ona je od 17. veka do
polovine 19. veka dovela do etničke integracije i razvoja posebnih etnokulturnih karakteristika ovog naroda. To su osobine koje su nastajale
pod uticajem tadašnje nemačke kulture (tokom vojne službe, usvajanjem
visoke kulture od strane bunjevačke aristokratije i građanske klase, prihvatanjem poljoprivrednog sistema, panonske arhitekture, načina odevanja, itd.). Ove kulturne promene dovele su do tzv. fisije9 (Eriksen,
Etnicitet i nacionalizam, str. 123), koja je od ovog ogranka nekadašnjeg
proto-bunjevačkog etničkog korpusa, razvila posebni etnicitet – narod
bačkih Bunjevaca. Prosperitet bunjevačkog naroda ostvaren je pre
nacionalnih pokreta Mađara, Srba i, naposletku, Hrvata (sredinom 19.
veka).
Stvaranje nacija-država – posebno Mađarske posle 1867. godine, značila
je prekid u dotadašnjem etničkom usponu bačkih Bunjevaca. Strategija
mađarizacije svih nacionalnih manjina u ovoj zemlji, poduprta industrijalizacijom i urbanizacijom, izazvala je asimilaciju građanskih slojeva
bunjevačkog naroda i stvaranje brojne kategorije mađarizovanih Bunjevaca. Malobrojna izvorna bunjevačka inteligencija (primer Ivana Antunovića sa njegovim nastojanjem da stipendijama podstakne školovanje
narodne bunjevačke inteligencije) krajem 19. veka i početkom 20. veka
(do Prvog svetskog rata), pokrenula je proces nacionalnog buđenja Bunjevaca ali je taj proces bio otežan, kako opstrukcijom mađarskih vlasti,
29
A. Raič
tako i početkom hrvatske nacionalno-političke kampanje među Bunjevcima (posebno siromašnijim gradskim slojevima).
Nakon stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, u
bunjevačkom narodu Bajskog trokuta (deo Bačke je ostao u granicama
Mađarske), zbio se prvi etnokulturni udar koji je stvorio uslove fragmentacije ovog naroda. Kao državotvorna nacija, Hrvati (hrvatska
politička elita) su na teritoriji Bačke (Vojvodine) legitimno promicali
svoj nacionalni program, čiji princip je bio, i do danas ostao, polaganje
istorijskog prava na teritorije nad kojima je ikada uspostavljen formalni
hrvatski državno-pravni status (stanovnici podložni političkom autoritetu-vlasti hrvatske države su politički narod Hrvata, nezavisno od
nasleđenog etničkog ideniteta, o tome vidi Fine (2009)10.
Navedeni princip se mogao primeniti na Srem, koji je istorijski, pre
propasti Mađarske feudalne aristokratije u bitci kod Mohača 1526
godine, pripadao Slavoniji kao delu Trojedne kraljevine. Na Bačku, na
zavičaj Bunjevaca, ovaj princip se nije mogao primeniti jer južna
Ugarska nije nikada bila u sastavu srednjevekovne hrvatske države . To
je bio razlog da se na bačke Bunjevce primeni kvazi-enički princip uz
pozivanje na sličnosti bačkih i hrvatskih Bunjevaca (zajedničko poreklo,
zajednički jezik ikavski dijalekt, katoličanstvo). Logika ubeđivanja Bunjevaca da su Hrvati je bila, i do danas je ostala: bački Bunjevci su istog
porekla, iste vere, istog jezika... kao i vlasi-Bunjevci koji su se integrisali
u hrvatsku naciju, dakle, i bački Bunjevci su u nacionalnom pogledu
Hrvati. (Ova logika zanemaruje posebnosti bačkih Bunjevaca, koje ih
razlikuju od Hrvata bunjevačkog porekla; osim toga ostavljaju se izvan
fokusa nedoslednosti argumentovanja istorijskog toka integracije
različitih etniciteta u hrvatsku naciju. O tome Fine, isti izvor).
Strategija hrvatske integracije severozapadne Bačke, kao osnova
međuratne propagande hrvatststva među Bunjevcima, pridstavljena je na
30
Otkrivanje Bunjevaca
mapi “hrvatski zemalja” u istoimenoj knjigi Dominika Mandića (slika u
nastavku).
Slika 6: Hrvatske zemlje (Velika Hrvatska) prema D. Mandiću
Između dva svetska rata u severnoj Bačkoj stvorena je značajna infrastruktura (intelektualci obrazovani u Zagrebu, hrvatski stručnjaci doseljeni u Suboticu, itd.) neophodna za promociju hrvatskih nacionalnih
interesa. Ta insfrastruktura servisirala je značajnu populaciju, pre 1918
godine mađarizovanih Bunjevaca, koji su se posle 1920. godine nacionalno izjasnili kao Hrvati (bilo ih je preko 34 hiljade). Potomci ovog
stanovništva predstavljaju jezgro savremene hrvatske nacionalne
31
A. Raič
zajednice severne Bačke. Tom hrvatskom jezgru, pridruživalo se bunjevačko stanovništvo (uglavnom siromašnije gradsko stanovništvo)
koje je prihvatilo hrvatski nacionalni projekt između dva svetska rata,
kao i stanovništvo koje je, posle 1945. godine, iz različitih pobuda, prihvatilo taj program. Ovo stanovništvo čini savremenu nacionalnu
zajednicu vojvođanskih Hrvata.
Etnogeneza bačkih Bunjevaca obuhvata takođe posebnu kategoriju bunjevačkih Hrvata kao specifičnu etničku anomaliju (Eriksen, isti izvor,
str. 112-117). To su Bunjevci koji su, na osnovu dekreta iz 1945. godine,
prisilno kategorizovani kao Hrvati, koji nisu sami definisali svoj etnički
odnosno nacionalni identitet. Svoj etnički identitet ovi ljudi mogu da
odrede orijentišući se prema etničkim Bunjevcima, koji prema hrvatskom nacionalnom identitetu gaje rezervisan odnos. Ukoliko su to ljudi
urbanizovanih sredina, njihovo oklevanje da izađu iz etape zapostavljenog identiteta (trofazni model definisanja i razvoja etničkog identiteta obuhvata 1) zapostavljeni identitet, 2) istraživanje/ moratorijum, 3)
ostvarenje etničkog identiteta, videti Phinney, 1992) može da bude
uslovljeno nametnutim stereotipom o Bunjevcima kao prostom, salašarskom narodu koji se ne snalazi u gradu i biva marginalizovan. (Takav
stereotip o Bunjevcima šire antibunjevački aktivisti, na primer, tvrdnja
da je ikavica govor zaostalih, odumirućih salašara... ). Zadržavanje formalno nametnutog, administrativnog hrvatskog nacionalnog identiteta,
kod ove kategorije Bunjevaca-Hrvata prvenstveno je posledica negativnih signala iz okruženja dominantne nacije (marginalizacija Bunjevaca i priznavanje Hrvata, pogotovo na bazi međudržavnih sporazuma Srbije i Hrvatske, nagodbe na račun Bunjevaca) kao i „opipljivosti“
hrvatskih institucija u Vojvodini (još od 1945. godine uglavnom neprekinuto delovanje Matice hrvatske, hrvatskih medija, publikovanje literature, podrška Katoličke crkve liturgiji na hrvatskom jeziku, itd.).
Anomalija bunjevačkih Hrvata, i pored navedenih faktora zadržavanja
pat-pozicije u definisanju etničkog identiteta, može se razumeti ako se
32
Otkrivanje Bunjevaca
ima u vidu da se ovi ljudi u privatnom, porodičnom životu ne razlikuju
od etničkih Bunjevaca. Njihovo hrvatstvo je njihovo javno lice. Ostaje
otvoreno pitanje: kakve su akulturacione posledice takvog ponašanja i
kako se ta dugotrajna anomalija etničkog bunjevaštva i nacionalnog
hrvatstva odražava na njihovu ličnost.
Buđenje i uspostavljanje bunjevačke nacionalne zajednice kao organizovane, moderno institucionalizovane organizacije, treba da dovede do
njihove odluke o jednoj od dve moguće opcije: ili će se asimilovati u
dominantnu grupu ili će se udružiti na etničkoj osnovi. Ovde se etnička
osnova odnosi na bunjevačku nacionalnu zajednicu, jer se hrvatski
nacionalni identitet izražava kao negacija bunjevačkog etničkog identiteta. A šta može da znači „dominantna grupa“? Hrvatska nacionalna
zajednica kao manjinska u Vojvodini, može da bude „dominantna“ na
lokalnom nivou (ako hrvatska preduzeća daju prioritet pri zapošljavanju
Bunjevcima koji se izjašnjavaju kao Hrvati, i sl.), i ukoliko ta zajednica
ima nesumnjivu i dugoročno neupitnu podršku srpske nacionalne
zajednice, prvenstveno njene države. Ukoliko se u položaju i proceni
dugoročne perspektive ove podrške hrvatskoj zajednici, kao dominantnoj
„na lokalu“, jave sumnje i pesimističke procene, može se očekivati da se
bunjevački Hrvati privole neposredno globalno dominantnoj zajednici i
krenu putem asimilacije u srpsko kulturno okruženje.
Analiza korišćenja jezika kao maternjeg jezika Bunjevaca i Hrvata (u
tome je, kako smo videli, rastući udeo bunjevačkih Hrvata) osvetljava u
znatnoj meri ovo pitanje.
Drugi temeljni atribut etničkog identiteta Bunjevaca je njihova kultura
(jezik, vrednosti, običaji, pravila ponašanja, verovanja, itd.). Korišćenje
bunjevačkog jezika-ikavskog dijalekta, svojstvenog za kulturu i identitet
Bunjevaca kao etnokulturne grupe, važan je indikator njihove
uključenosti u društvo, u kojem oni egzistiraju kao manjinska zajednica.
Shodno naučnom saznanju (Vahtre i Viikberg, 2000) podatak, da svojim
33
A. Raič
etničkim jezikom govori ispod 70% pripadnika etnokulturne grupe,
kvalifikuje kao ugroženi mali narod. Kakvo je stanje u ovom pogledu u
današnjoj Vojvodini i u zavičaju Bunjevaca?
Uvidom u podatke Popisa stanovništva Srbije 2002, knjiga 3., tabela 2,
može se zapaziti da je, od ukupnog stanovništva Vojvodine u 2002.
godini, 76,63% identifikovalo srpski jezik kao svoj maternji jezik, iako
se, kao pripadnik srpske nacionalnosti, izjasnilo 65,05% ovog stanovništva. Odatle proističe da 235.213 osoba ili 17,79% osoba, koje se nisu
nacionalno izjasnile kao Srbi, koristi srpski jezik kao svoj svakodnevni
govor. Najhomogenija je, u pogledu korišćenja svog nacionalnog jezika,
mađarska nacionalna manjina u Vojvodini; ovde rezultati popisa stanovništva 2002. godine pokazuju da samo 6.002 osobe ili 2,1% koristi neki
drugi, a ne mađarski jezik, kao svoj maternji jezik (prevashodno srpski
jezik). U opštini Subotica mađarski, kao maternji jezik, koristi 516 osoba
nemađarske nacionalnosti; u opštini Sombor 582 osobe mađarske
nacionalnosti (4,7%) ne koristi mađarski kao svoj maternji jezik.
Kada je reč o Hrvatima u Vojvodini, zapaža se da 35.493 pripadnika ove
nacionalnosti ili 62,8% koristi drugi, a ne hrvatski, jezik (pretežno srpski) kao svoj maternji jezik. U opštini Subotica, Hrvata koji ne koriste
hrvatski kao svoj maternji jezik popisano je 2002. godine 7.862 ili
47,1% a u opštini Sombor bilo je 5.254 osobe ili 64,8% takvih slučajeva.
Na osnovu procene, u opštini Subotica je među Bunjevcima, iste godine
bilo 7.677 osoba, koje nisu koristile bunjevački govor kao svoj maternji
jezik (47,2%), a u opštini Sombor je bilo oko 2.429 ili oko 89% takvih
slučajeva.
Ukoliko se nacionalni-etnički svakodnevni govor posmatra kao znak
raspoznavanja i medijum komunikacije unutar etnokulturne grupe, bez
kojeg unutrašnja kohezija slabi a asimilacija u većinsko etnokulturno
okruženje preovladava, može se zaključiti da je stepen unutrašnje integracije hrvatske i, pogotovo, bunjevačke zajednice, u Vojvodini kao i u
34
Otkrivanje Bunjevaca
obe opštine, koje čine zavičaj bunjevačkog naroda, relativno nizak. U
opštini Subotica i hrvatska i bunjevačka zajednica u blizu 50% slučajeva
svojih pripadnika nije identifikovala svoj etnički jezik kao maternji jezik
(ostaje otvoreno pitanje koliko su izjave o maternjem jeziku verodostojne, koliko su standardni hrvatski jezik odnosno izvorna bunjevačka
ikavica, u živoj svakodnevnoj upotrebi). U opštini Sombor nivo etnokulturne integracije putem jezika, kao markera pripadanja obim analiziranim zajednicama, nesumnjivo se može okarakterisati kao problematičan.
Za mađarsku, a pogotovo srpsku nacionalnu zajednicu, u Vojvodini i u
dve posmatrane opštine, problem etnokulturne integracije njihovih pripadnika, ne može se postavljati kao problem. Između segmenata bunjevačkog naroda, obe jezičke varijante (hrvatska ijekavica i bunjevačka
ikavica) povlače linije razgraničenja, razlikovanja, što ukazuje na problem njegove etnokuluturne dezintegracije. Široko prihvatanje srpskog
jezika, kao maternjeg jezika, od strane oba segmenta bunjevačkog naroda, upućuje na njegovu ulogu zajedničkog lingua franca, koji relativizuje
etnokulturno diferenciranje tog naroda.
Iz gornje analize možemo zaključiti da su za opstanak i razvoj Bunjevaca kao moderne etničke zajednice neophodni organizovani, institucionalizovani napori koji doprinose 1) unutrašnjoj integraciju bunjevačkog naroda i 2) uspostavljaju ravnopravnih, kooperativnih odnosa
ove zajednice sa kulturnim i društveno-političkim okruženjem u kojem
se savremeni razvoj Bunjevaca odvija.
Dva su bitna institucionalna uslova prevazilaženja gore opisane fragmentacije i ostvarivanja integracije bunjevačkog naroda u njegovom
zavičaju – Bajskom trouglu. Prvi je uslov Zavod za kulturu nacionalne
zajednice Bunjevaca – bez kojeg je neostvarljiva rekonstrukcija etničkog
identiteta Bunjevaca, izučavanje njihovog porekla i zajedničke istorije,
jezika, kulture, obrazovanja, privrede... Drugi uslov je pokretanje 24/7
programa radija neophodnog za uspostavljanje živih komunikacija, za
35
A. Raič
obnovu bunjevačke ikavice kao svakodnevnog govora, za promociju
kulturnih vrednosti i stvaralaca, društvenih ideja i projekata koji pružaju
referentni okvir (sve na šta se pojedinac može da osloni i čime da se orijentiše) za integraciju realne etničke zajednice Bunjevaca.
Za Bunjevce kao dugo vremena obespravljenu, „izbrisanu“ etničku
zajednicu, sagledavanje jasnih granica sopstvene kulture prema kulturama i naciotvornim projektima naroda u čijoj sredini egzistiraju i bore
se za očuvanje svog etničkog identiteta, važna je pretpostavka ostvarivanja ravnopravnosti i sticanja osećanja prihvaćenosti kao manjinske
zajednice. Ovde se prvenstveno postavlja potreba otklanjanja posledica
osporavanja i svojatanja praktikovanog prema svemu što je bunjevačko
u Bačkoj u interesu hrvatske nacionalne zajednice u Vojvodini.
Podvođenje svega što čini elemente etničkog identiteta bunjevačkog
naroda pod hrvatsku baštinu, znači negaciju tog identiteta. Nalaženje
puteva saradnje dve bliske, ali različite, manjinske nacionalne zajednice
u Vojvodini, Bunjevaca i Hrvata, čini neophodnim proces razjašnjenja
atributa bunjevačkog versus hrvatskog etničkog identiteta. Bez takvog
razjašnjenja svaki nacionalni identitet (osećanje pripadnosti naciji Benedikta Andersona kao „izmišljenoj zajednici“) ostaje dnevno-politički,
ideološki konstruisani, politički otkroisani identitet (tako su 1945.
godine Bunjevci doživeli svoju kategorizaciju kao pripadnika hrvatske
narodnosti).
Isto se odnosi i na nastojanja asimilacije bunjevačke kulture i istorije u
okvir srpske kulture i istorije (prećutkivanje uloge Bunjevaca u istorijskim procesima stvaranja modernog društva u Vojvodini).
Stavljanjem multikulturalizma u osnove ustavnosti Srbije, stvoren je
oslonac za afirmaciju Bunjevaca kao „malog naroda“, koji u okvirima
srpske državnosti i vojvođanske autonomije, dobija šansu za ubrzani
razvoj i za dovođenje svih atributa svog etničkog identiteta do nivoa koji
36
Otkrivanje Bunjevaca
odgovara kriterijima ravnopravnosti sa drugim nacionalnim zajednicama
Srbije.
* „Bunjevačke novine“ broj 58. na str. 21-23. za april 2010. godine.
37
A. Raič
Izvori etno-kulturne autohtonosti bačkih
Bunjevaca
J
oš u pra-postojbini, pre Osmanlijskog osvajanja Bosne 1463.
godine, pretci Bunjevaca su, zahvaljujući franjevcima, imali
organizovane redovničke škole nižeg stupnja u kojima se predavalo
pisanje, čitanje, veronauka, računanje i pevanje. Franjevci su ćelije
svojih samostana pretvorili u škole. Ograničenost uslova školovanja u
Bosni i zainteresovanost neofita (patarena koji su, zahvaljujući
misionarstvu franjevaca, prešli u katoličanstvo) za školovanje radi
stupanja u redove sveštenstva, navelo je bosanskog bana Stevana
Kotromanovića „da zatraži od pape Klementa VI da dozvoli bosanskom
(franjevačkom) vikaru Peregrinu de Saxonia da po potrebi mlade, koji su
novi u redovima vere, pošalje u samostane susednih zemalja da bi tamo
učili latinski jezik i osnove dogmatike11.“ Franjevci, pridošli iz tuđine
(zapadne Evrope), rado su slali mlade iz Bosne u samostane svoje
domovine radi školovanja, kako bi od njih dobili pomoćnike koji
savršeno govore slovenske jezike.
I pod Osmanlijskom vlašću, franjevci su uspevali da, krajem 16. i
početkom 17. veka, u Bosni organizuju škole, posebno posle odobrenja
dobijenog 1609. godine od Budimskog paše. Krajem 17. veka, franjevci
su u samostanima u Srebrenici, Kreševu i Gradovaru smestili i
podučavali 10-20 dečaka. „Veliki deo progonjenog i ugnjetavanog
bosanskog naroda se uzdigao iz rudarskog i zemljoradničkog sloja u sloj
slobodnih i materijalno bolje stojećih trgovaca, što mogu da zahvale
franjevcima.“
Pre masovnijeg doseljavanja Bunjevaca iz Bosne, u južnoj Ugarskoj i
temišvarskom kraju, koje su okupirali Osmanlije, obrazovno stanje
katoličkih vernika je bilo nepovoljno, o čemu svedoči pismo trgovaca iz
38
Otkrivanje Bunjevaca
Dubrovnika i Bosne pisano ćirilicom upućeno papi Grguru XIII 1582.
godine. Ovaj papa je, u svom odgovoru, podsticao otvaranje „redovnih
škola, u kojima će mladi, pored pisanja i čitanja, naučiti i gramatiku i
veronauku, kako zbog nedostatka škola, oni mladi koji žele da uče, ne bi
bili prinuđeni da odu u škole šizmatika.“ Vek kasnije, doseljavanjen
75.000 Bunjevaca i Šokaca iz Bosne, pismenost stanovništva Dalmacije,
Slavonije i južne Ugarske se znatno poboljšala. Prema pismu Antala
Gabeljaka gvardijana redodržave Bosna-Srebrena iz 1685 godine, kojim
je odgovorio na optužbe zadarskog biskupa: „Kod nas u Bosni je broj
samo žena i pastira koji znaju da pišu i čitaju toliki, koliki je sveukupan
broj onih koji na teritoriji zadarske biskupije znaju da čitaju i pišu.“
Prateći svoje vernike, franjevci su u južnoj Ugarskoj nastavili
organizovanje škola za Bunjevce i Šokce o čemu izveštava Janoš de
Vietri 1708. godine navodeći da „pored svakog samostana i županije
članovi reda (franjevci) imaju i gramatičku školu.“ Za vreme
gvardianstva Franje Travničkog (1699-1702) u Baji je otvorena
gramatička škola a u Budimu filozofski licej. Franjevci su 1708. godine
su Budimski filozofski institut razvili u teološki institut.
Izuzetna uloga franjevaca u obrazovanju i razvijanju narodne svesti/
identiteta Bunjevaca, došla je do posebnog izražaja u vreme buđenja
nacija krajem 18. i početkom 19. veka. Na predlog redovničkog generala
Kelemana iz Panormoa iznetog 8. juna 1757. godine, uz saglasnost Svete
stolice, ukinuta je, na teritoriji Austro-Ugarske monarhije, franjevačka
redodržava Bosna Srebrena i umesto nje formirana mađarsko-slavonska
redodržava, koja je, kako Unyi ocenjuje, „uključena u rad na novom
mađarskom duhovnom preporodu“12. Novoformirana Kapistranska
provincija je imala samostane takođe u Budimu, Baji, Baču i Somboru.
Ovim su franjevci izgubili poziciju u oblasti dušebrižništva nad bačkim
Bunjevcima i Šokcima (ono je prešlo u nadležnost svetovnih sveštenika),
ali su se tim više posvetili organizovanju škola pri samostanima, ne
samo osnovnih, nego i humanističkih, gramatičkih i nacionalnih škola a
kasnije i gimnazija. U srednjim školama franjevci su radili sve do 1814.
39
A. Raič
godine (u Baji je 1764. otvorena humanistička škola sa dva razreda, u
Subotici u gramatičkoj školi sa tri razreda nastava je počela 1746.
godine, u Somboru je 1767. godine otvorena humanistička škola). U
humanističkim školama i gimnazijama opšti jezik nastave je bio latinski,
a na zahtev bunjevačkih roditelja, od decembra 1779. godine u trivijumu
u Baji kao i u Somboru i Subotici, nastava je izvođena na tri jezika: na
mađarskom, na bunjevačkom i na nemačkom jeziku. Posle 1844. godine
po naređenju mađarski jezik je postao jezik nastave. U Subotici godine
1859-1860. nastavu od franjevaca preuzimaju svetovni nastavnici13.
Bosanski franjevci su, od 14. veka stvarali književnost na latinskom
jeziku, potom, od 16. do kraja 18. veka, na bunjevačko-šokačkoj ikavici
(nazivanoj i „ilirskim“ jezikom), da bi od početka 19. veka, pod uticajem
hrvatskog nacionalnog preporoda, ikavica bila potisnuta hrvatskim
jezikom (ijekavicom), čija standardizacija je bila u toku (jezik svog
prevoda Novog i Starog zaveta izdatog u Budimu 1809. godine, Petar
Katančić kvalifikuje kao „hrvatski jezik sa bosanskim dijalektom“)14.
Bunjevačko-šokačka ikavica je bio jezik značajne populacije
raznorodnog etničkog porekla (od Vlaha, do Srba i Hrvata, koje su
franjevci etno-kulturno oblikovali kao Bunjevce), koja je tokom 19 veka
inkorporirana u hrvatsku naciju. Ova raznorodnost je, nesumnjivo, jedan
od razloga degradacije ikavice i „pučke“ tradicije bunjevačkog naroda, u
njegovoj pra-postojbini, koja prati razvoj hrvatske nacije. Izraz ove
unutrašnje protivrečnosti stvaranja hrvatske nacije predstavlja odbojnost
savremene hrvatske inteligencije prema nastojanju da se obnovi,
modernizuje i standardizuje bunjevačko-šokačka ikavica u Vojvodini.
Pokušaj nacionalnog preporoda bačkih Bunjevaca krajem 19. i početkom
20. veka u Austro-Ugarskoj monarhiji nije ostvario svoje ciljeve (obnova
i izgrađivanje modernih obrazovnih, kulturnih, informativnih institucija).
Posle 1918. godine u Mađarskoj je, Hortijev režim uspeo da ukine
ostatke bunjevačkih obrazovnih institucija i, surovim metodima
administrativnog negiranja, ne samo jezika, nego i bunjevačkih ličnih
imena, toponima, itd., uspeo da do 1930. godine u svim naseljima
40
Otkrivanje Bunjevaca
obezbedi većinski udeo Mađara u stanovništvu. Institucionalizovanjem
samouprave hrvatske nacionalne manjine u Mađarskoj posle 1990.
godine, obnovljeni su elementi školstva, književnosti i medija na
hrvatskom jeziku (potvrđena je strategija izgrađivanja hrvatske nacije
putem negacije svih „reliktnih“ etniciteta, „subetnija“ hrvatskog naroda,
u koje su kategorizovani i Bunjevci u Mađarskoj). Imajući u vidu
pretežnu sadržinu lokalnih medijskih programa, mađarski Hrvati su
svedeni na „igrajuću i pevajuću“, folklornu naciju.
Bunjevci koji su posle 1918. godine pripali Državi Srba, Hrvata i
Slovenaca/ Jugoslaviji, takođe nisu ostvarili očekivane uslove svoje
političke, obrazovne, kulturne i druge nacionalne afirmacije.
Nemogućnost ostvarivanja bačke/ vojvođanske autonomije, orijentisao
je deo Bunjevaca ka hrvatskim strankama i podstakao takođe nerealna
očekivanja od njihovog nacionalnog izjašnjavanja kao Hrvata.
„Ideologija Bunjevac-Hrvat i Šokac-Hrvat rodila se 1936. godine kada je
čelniku hrvatske stranke, Mačeku, uspelo da obezbedi uspostavljanje
posebne pokrajine kao hrvatske narodne interesne teritorije, unutar
jugoslovenske države. Narodni naziv Bunjevac-Hrvat i Šokac-Hrvat,... s
pravom je izazvao iste zahteve kod Srba. ... Ocenjujući objektivno i
nepristrasno, Bunjevac i Šokac se isto tako može nazvati Hrvatom, kao i
Srbinom. Kao što su Hrvati, tako su i Srbi tokom istorije vladali
Bosnom. Ne jednom je pripadala i Mađarskoj. Samo što se vere tiče,
Bunjevci i Šokci su bliži Hrvatima15.“
Posle 1945. godine, Bunjevci i Šokci u Vojvodini su administrativnim
dekretom kategorisani kao Hrvati, čime je, sve do 1990. godine, njihova
etničko-nacionalna posebnost negirana. U ovom periodu, i kao Hrvatima
nije obezbeđeno posebno školovanje i informativni sistem, što je za
posledicu imalo prihvatanje srpskog jezika i obrazovanje u duhu srpske
kulture. Bunjevačko-šokačka ikavica i literatura na tom tradicionalnom
jeziku Bunjevaca iščezla je iz javne komunikacije i zakržljala na nivou
„salašarskog govora“. Ovi nedostaci jezika, visoke kulture i stvaralaštva
41
A. Raič
Bunjevaca u Vojvodini pokazali su se u momentu obnove njihovog
statusa kao posebne etničko-nacionalne skupine u stanovništvu Srbije i
uspostavljanja elemenata manjinske samouprave u 1990. godini.
Ispoljile su se i protivrečnosti unutar bunjevačkog naroda u Vojvodini
koje poprimaju oblik političkih konfrontacija bunjevačkih i hrvatskih
stranaka i politički angažovane inteligencije, koje slabe demokratski
potencijal tog naroda u celini.
Bosanski franjevci su, od početka svoje misije među balkanskim
Slovinima do početka 19. vika, bili duhovni i intelektualni faktor
stvaranja osnova autohtone bunjevačke kulture i svesti o etničkoj
(kasnije i nacionalnoj) posebnosti Bunjevaca. Kao disciplinovani dio
katoličke crkve, franjevci su svoju bosansko-bunjevačku misiju
realizovali sve dok se nisu pojavile moderne nacije – hrvatska na tlu
Bosne i Hercegovine, Dalmacije, Hrvatske i Slavonije, i mađarska na
području Ugarske (Bajskog trougla). Iako katolički klir prihvata
hrvatsku nacionalnu propagandu već početkom 18. vika (zagrebački
biskup), bosanski franjevci nastavljaju sa svojom misijom razvoja
bunjevačke kulture. Ta misija je posebno istrajna među Bunjevcima u
Bačkoj i traje sve do ukidanja franjevačke redodržave Bosne srebrene na
tlu Ugarske (i Slavonije) na osnovu političke intervencije (zabrane
prosvetne delatnosti i izgona bosanskih franjevaca iz Ugarske)
austriskog cara Ferdinanda 1807. godine.
Nakon prestanka duhovne i kulturne misije bosanskih franjevaca u
Bačkoj, Bunjevci su ostali bez svoje viševikovne autentične
inteligencije. Ali, sime posebne, autohtone bunjevačke svisti, koje su
bosanski franjevci posijali međ Bunjevcima, očuvano je i niklo je čim se
bunjevački narod u Bačkoj našao pritišnjen bujanjom mađarskog,
kasnije i hrvatskog i srpskog, nacionalizma. Bunjevci su u Bačkoj
naslidili od bosanski franjevaca književnost i književni jezik na svojoj
ikavici. Do prid kraj 19. vika, Bunjevci u Ugarskoj su nastavili borbu za
očuvanje svoji škula i književnosti na ikavici. Na tome je posebno
42
Otkrivanje Bunjevaca
poradio biskup Ivan Antunović svojim preporoditeljskim programom
koji je publikovo u svojoj „Raspravi....“. Tom programu su se odazvali i
za njegovu realizaciju se zauzeli, bunjevački pisci, novinari, učitelji pa i
dikoji klirik (B. Rajić).
Za razvoj nacionalne svisti kod Bunjevaca posebno je bilo važno
rekonstruisat istoriju, od mitski vrimena, o kojim je sačuvano sićanje, do
moderni vrimena, o kojima postoje pisani tragovi. Nacionalni identitet se
temelji na idejama koje su u stanju da sačuvaje posebnost, kulturnu
različitost, a za to su potribna pisana dila, istorije, pismama opivana
prošlost (stvarna el mitska), sačuvani artifakti (slike, odilo, rukotvorine
sviju vrsta). Za bačke Bunjevce, za njevu svist o autohtonom
bunjevačkom identitetu, važno je nasleđe iz tradicije bosanski franjevaca
(posebno i različito od dalmatinskog, hrvatskog, slavonskog) al je još
značajnija kultura i svist o zajedničkoj sudbini Bunjevaca, razvijene na
tlu Bajskog trougla. Hrvatska nacionalna propaganda započeta s kraja
19. vika a nastavljena između dva svitska rata međ Bunjevcima u
Bačkoj, dovela je do rascipa međ stvaralačkom inteligencijom ovog
naroda šta je usporilo razvoj njegove autohtone kulture i nacionalne
svisti. Posle 1990 godine omogućen je nastavak razvoja kulturni i idejni
uslova autohtonog nacionalnog identiteta bački Bunjevaca16.
43
A. Raič
Tragom porikla Bunjevaca
Istraživači Bunjevaca
O
tkad sam svatio kako su Bunjevce, ode u Bačkoj, milom el silom, pritapali u Mađare, i, posli Prvog i Drugog svitskog rata, u
Hrvate, kopkalo me kako je tekla stvarna istorija Bunjevaca.
Jesul Bunjevci od pantivika Hrvati? Kako su, kad i zašto, počeli da se
priklanjaje Hrvatima. Šta i zašto divane svi oni šta ubeđivaje Bunjevce
da su Hrvati. A ima i oni šta Bunjevcima divane da su Srbi-katolici.
Nije lako izać iz tog začaranog kruga. O tom mi je malo ko mogo raztolmačit. Sićam se da su mi dva čovika, koje sam poštivo, samo u par
riči poručili da su Bunjevci - Hrvati. Jedan je bio Milenko Beljanski,
novinar i hroničar Sombora, a drugi istoričar profesor doktor Nikola
Gaćeša. Otkaleg su oni znali pa bili tako ubiditi u to šta su mi kazali?
Milenko je bio stari partiski čovik i njegovo gledište, koje je jasno napiso u nikolko svoji knjiga, bilo je "na liniji", pa tako ga i svaćam. Al za
razumivanje poruke poštivanog profesora Gaćeše bila su potribna
ozbiljna študiranja istorije. To me uputilo da se privatim izučavanja svi
pisaca za koje sam sazno da su se bavili Bunjevcima.
Već kod čitanja prve ozbiljne naučne knjige o Bunjevcima, one koju je
napiso dr Jovan Erdeljanović, ugledni član Srpske akademije nauka, još
1930. godine, svatio sam da se oko Bunjevaca vodi borba za njevo potvrđivanje ko pripadnika jedne od južnoslovenski nacija - Srba el Hrvata.
A bilo mi to nikako čudno: zašto tolko srdžbe i prepirke med nacionalistima i ozbiljnim istraživačima oko malog bunjevačkog naroda?
44
Otkrivanje Bunjevaca
Erdeljanović je bio jedan od naučnika etnologa, koji je naginjo
tolmačenju porikla Bunjevaca ko Srba. Tom krugu pisaca - naučnika el
publicista - pripada, kako sam kasnije svatio, čitajuć njegovu knjigu o
Bunjevcima, takođe Ivan Ivanić.
Med piscima ovog kruga, koji je istovrimeno jedan od vodeći ideologa
savrimenog srpskog nacionalizma, je dr Vojislav Šešelj. On je u svojoj
"Ideologiji srpskog nacionalizma" jasno poručio svoje gledište da su
Bunjevci Srbi-katolici, čime je ponovio mišljenje profesora Laze
Kostića, pa i Vuka Karadžića (“Srbi svi i svuda”), akademika Jovana Cvijića, Jevte Dedijera i drugi znameniti srpski pisaca etnologa iz
doba nabujalog nacionalizma, izmed dva
svitska rata.
Na drugoj strani, med piscima knjiga o Bunjevcima, koji ji svrstavaje med Hrvate, našo
sam tušta oni koji se pridržavaje uvirenja
(premisa) hrvatskog nacionalizma. Jedan od
najčuveniji taki pisaca je franjevac otac
Dominik Mandić, koji je, obuhvatno i koristeć
obimnu dokumentaciju, napiso nikolko knjiga
u kojima daje i svoje tolmačenje porikla Bunjevaca (“Hrvati i Srbi, dva
stara različita naroda”). Med Hrvatima, zabavitim dokazivanjom
hrvatstva Bunjevaca, imade dosta pisaca - bilo profesionalni naučnika,
bilo publicista, u poslidnje vrime i oni koji etnogenezu Hrvata dovode u
vezu s Vlasima i Morlacima, s kojima su povezani i Bunjevci. Posebno
su zavrnili rukave i trošili tintu, pisci bunjevačkog porikla, odavle iz
Bačke, koji su natrukovali veliku literaturu o hrvatstvu bački (podunavski) Bunjevaca. Ante Sekulić je jedan od najozbiljniji taki pisaca. Ovi
pisci traže oslonac svog hrvatstva i u idejama i dilovanju biskupa Ivana
Antunovića, pokretača borbe Bunjevaca za njev nacionalni identitet a
protiv asimilacije u druge nacije u 19. viku.
45
A. Raič
Nije bilo jednostavno snać se u tom krugu autora. Moro sam izbeć one
od nji koji o Bunjevcima divane sa strašćom, odbacujuć sva drugačija
svaćanja. U tom su pomogli ozbiljni naučnici drugog porikla, osobito
oni koji u svitu uživaje naučni ugled. Med njima našo sam da su vridni
izučavanja vizantolog Georgije Ostrogorski, američki balkanolozi John
Fine i Florin Curta, turski istoričar Osman Karatay, politikolog Alex
Belami, etnolog H.I. Bidermann, sociolog Ludvig Gumplovič. Kod nji
sam dobio oslonac za razumivanje praistorije Balkana, nastanka Slovena
i njevog dolaska na Balkan, a i posebno važnog pitanja porikla i dolaska
Srba i Hrvata na Balkan. Brez razumivanja ti antički zbivanja, nije
moguće ni razumivanje nastanka razlike med Hrvatima i Srbima, koja
sve do naši dana iskrivljava sliku u čiji okvir se smišća i problem porikla
Bunjevaca.
Već više od pet godina izučavam pomenite, a i sve druge, pisce o Bunjevcima. Pritvorilo se to moje izučavanje u otkrivanje nepoznate istorije
Bunjevaca. Al samo istorisko gledanje na Bunjevce nije dovoljno (kako
je o tom piso jedan od prvi sociologa, poljski profesor Ludvig Gumplovič u svojoj raspravi “Hrvati i Srbi”). Razumivanje porikla i razvoja
Bunjevaca zahtiva etnološke, al i sociološke, ekonomske i politikološke
studije. Iz ti izučavanja stvorio sam svoj pogled na Bunjevce, ovlašnu
sliku njevog nastajanja, razvoja i savrimene krize. (To je slika koja se
minja, dopunjiva, retušira, šta je osobina naučnog metoda stvaranja
znanja, koje traži i mož pritrpit kritiku kad se upoređiva sa stvarnošću.
Svoje, dosad, stvoreno znanje svaćam ko naučnu hipotezu, a ne ko ideološku pridrasudu). Najvažnije u tome je slideće.
Moje otkrivanje porikla Bunjevaca
Tušta tog sam pročito al mozaik porikla Bunjevaca još mi nije razgovitan.
Kad krenemo od magloviti vrimena, do koji vode niki od istoriski,
lingvistički el sociološki tragova, moglo bi cili život provist tragajuć za
46
Otkrivanje Bunjevaca
poriklom Bunjevaca a, ipak, ne stić do razgovitne slike otom poriklu.
Kad sam to svatio, okanio sam se rovanja po svakojakoj literaturi. Postavio sam sebi metodološki kompas po kojem do porikla Bunjevaca mož
stić, ne iduć od pritpostavljeni početaka, neg odnatrag, od pouzdani
znanja i dokumenata o dolasku Bunjevaca u Bajski trougao.
Kad znamo kad su Bunjevci došli, koliko ji je bilo, kako su organizovali
svoj život, možmo ić unatrag, po tragovima njevi seoba, borbi za
opstanak, buna i mirni vrimena, načina privređivanja i kulturni običaja.
To je metod istraživanja koji se mož uporedit s ponovnim namotavanjom
Arijadnine niti.
Iduć putom na koji upućiva navideni metod, izučio sam nikolko knjiga i
članaka na kojima se mož započet sinteza istoriski putova kojim su Bunjevci prošli do svog naseljavanja u južnoj Ugarskoj 1686. godine. Kad
sam povezo glavne, istoriski dokumentovane tačke od značaja za poriklo
Bunjevaca, sastavio sam krećanje Bunjevca u realnom vrimenskom redoslidu. Ukratko, moj pogled na poriklo Bunjevaca sastoji se u slidećem.
Nastanak etničkog jezgra Bunjevaca
Za razumivanje porikla Bunjevaca važno je utvrdit di, u koje vrime i u
kakim okolnostima je postalo etničko jezgro od kojeg je krenio proces
etnogeneze Bunjevaca. Tradicija Bunjevaca zabilužila je da oni potiču
od “rike Bune” u Hercegovini, otkaleg su se, vrimenom, selili na druga
mista, u Dalmaciju, Primorje, Liku i u Podunavlje (južnu Ugarsku/
Bačku).
Ako uzmemo da je tu rič o velikoj riki Buni-Bojani (sadašnja granica
Crne Gore i Albanije), a ne o maloj ričici Buni (Bunici), nedaleko od
starog grada Blagaja u Hercegovini, onda kraj te rike možmo tražit prostor, na kojem je počela etnogeneza Bunjevaca. To se moralo događat
još za vrime doseljavanja Slovina, prije stvaranja države Hrvata (tzv.
47
A. Raič
Crvene el južne Hrvacke) ko i Srba (severna Albanija, onaj njezin dio
koji se nadoveziva sa Metohijom tzv. Altin). Tu je virovatno živilo niko
pleme koje se kasnije selilo “priko Bune”. Trag tog plemena mogu bit
Bunjani o kojima govori I. Ivanić u svojoj pritpostavki o poriklu Bunjevaca. Tu možmo tražit korenove Bunjevaca, plemena Buna, Bunjana,
Bunijevaca (oni šta žive nuz riku Bunu).
Dovođenjom u vezu ovi činjenica, mož se svatit da su slovinska plemena, koja su se smistila na razvijenijem jugu zapadnog Balkana, tamo
di je bilo primorje s bogatim vizantiskim gradovima i njevom slovinskovlaškom pozadinom, čijim seljenjom priko Bune/ Bojane, je nastala
plemenska skupina važna za etnogenezu Bunjevaca. U toj plemenskoj
skupini, s jakim vezama s “albanskim elementom” (kako piše Srđan Đaja) i sa svojstvima vlaškog načina privređivanja (transhumantno
stočarstvo poznato kod Vlaha-Cincara sa planine Pind), možmo tražit
etničko jezgro kasniji Bunjevaca.
Tokom više vikova, etničko jezgro Bu-njevaca potpadalo je pod vlast
hrvatski i srpski župana i knezova, i bilo je prisiljeno da se pokorava i
oslobađa od feudalni vlastelina ulazeć u
odbrambene saveze s drugim sličnim
slovinsko-vlaškim plemenima. Na taj
način dolazilo je do etničkog zbližavanja i
širenja kulture koja je, pod jakim uticajom franjevaca u vrime privlasti Osmanskog carstva u Hercegovini, sve do
izvorišta Cetine, dobijala bunjevačke
karakteristike. U čitavom tom periodu,
kako je utvrdio Fine (u knjigi “Kada etnicitet na Balkanu nije imao važnosti”),
za vladajuću hrvatsku vlastelu, činjenica
da njevi potčinjeni Vlasi-Bunjevci ne
svrstavaje sebe u Hrvate ko etničku
skupinu, nije imala značaja. O uključivanju Bunjevaca u hrvatsku naciju,
48
Otkrivanje Bunjevaca
med hrvatskom vladajućom klasom, počelo se vodit računa tek krajom
18. vika.
Etnolozi tolmače proces nastajanja Bunjevaca ko etniciteta ko posledicu
podile vlaški plemena po virskoj osnovi (Bunjevci katolici, oni vlasi koji
“bunjaju” na latinskom, nerazumljivo za slovinski svit, nasuprot,
“Rkaća”, pravoslavaca, koji kasnije prilaze u nacionalnom pogledi u
Srbe). Taka podila (problematična s naučnog stanovišta) bila je moguća
na prostoru priko kojeg je prolazila linija podile izmed istočnog i zapadnog crkvenog obreda, pravoslavlja i katoličanstva. Donji tok rike
Neretve, dio Zahumlja oko Velež planine, grada Blagaja, di je i mala
rika Buna (Bunica), zadovoljavao je taj neopkodni uslov neposridnog
dodira vlaha pravoslavaca i vlaha katolika. Taj pridio Hercegovine zadovoljavo je i drugi uslov, dugotrajno postojanje vlaški plemena s razvijenim transhumantnim stočarstvom (o tom piše Jevto Dedijer u knjigi
“Hercegovina”), čije osobine su Bunjevci doneli naseljavajuć se u okolini Subotice (opisano u knjigi Branka Peruničića “Postanak i razvitak
baština na području Subotice”). Navedeni uslovi su pritpostavke
nastanka etniciteta Bunjevaca. Za sazrivanje tog etniciteta bio je potriban
društveno-politički faktor – vođstvo, inteligencija, koja bunjevačku etnički svist koristi ko način mobilizacije stanovništva radi svoje afirmacije ko nove feudalne klase (slično ko za nastajanje nacija o čemu piše
Miroslav Hroh).
Početak razvoja slovinski vlaški plemena u Hercegovini ko Bunjevaca
dobio je politički zamajac kad su se plemena iz okoline Bune rike na
livoj obali Neretve, pobunila protiv Mostarskog sandžak-bega Muhameda. To se dogodilo u vrime kad su Turci vojnički oslabili, a Mlečani
obećali vlaškim prvacima da će oslobodit Hercegovinu. Zato su VlasiBunjevci iz donjeg toka Neretve 1624. godine podigli bunu protiv Mostarskog sandžak-bega. Al nakana Mlečana nije uspila, pa su se Bunjevci
našli na udaru osvite Turaka. To je bio početak velike seobe Bunjevaca,
čiji najveći talas se dogodio 1687. godine.
49
A. Raič
Spasavanje Bunjevaca iz 1624. godine ima velik značaj za tolmačenje
njevog porikla. U borbama koje su prithodni godina vodili protiv Turaka, plemena pastira i ratnika-Vlaha iz okoline rike Bune (planina Velež,
Podveležje, Raška planina, Rakitno) stvorili su ratničku organizaciju,
sposobnu da se suprotstavi Turcima. Na način kako su to radili vikovima, izabrali su vojvode, serdare, harambaše, knezove, koji su se
pokazali sposobni. Ovim vođama Bunjevaca Mlečani su obećali podršku
i, kako su to činili da bi pridobili Morlake iz Zagorja (zapadna Hercegovina, od Neretve do rike Cetine), i ode su vojskovođama Bunjevaca podarili plemićke titule, platu i pravo na nasliđivanje privilegija. Tako su
se Bu-njevci od rike Bune med prvima organizovali na onda nov, feudalni način (raslojavanje rodovskog društva). To je bilo privlačno za sve
slovinske vlaške vojvodske familije, rodove i plemena. Ova grupa plemena s donjeg toka Neretve, od rike Bune i grada Blagaja, postala je
etničko jezgro kasnijeg formiranja Bunjevaca. Oko nji su se okupljala
druga plemena rado prihvaćajuć bunjevačko ime. Tako je počo razvoj
bunjevačkog naroda (etnije).
Bunjevci i Hrvati: dvi različite etnije
U vrime svojeg nastajanja ko etniciteta (etnije), Bunjevci nisu mogli bit subetnija
Hrvata. Hrvati su početkom 17. vika već
formirani ko etnija na osnovu svojeg feudalnog društveno-političkog uređenja. Kod
Vlaha-Bunjevaca u to vrime, u njevom
herce-govačkom prazavičaju, održala se
stara organizacija života i polu-nomadskog
(alpskog, transhumantnog) stočarstva (o
tom još krajom 19 vika, svidoči pomenito
istraživanje J. Dedijera). Na osnovu
poređenja načina privređivanja i društvenog
života bunjevački plemena i opisa načina života i organizovanja hrvatski
50
Otkrivanje Bunjevaca
plemena (M.Šarić), dobija se osnovica za etničko razlikovanje Bunjevaca i Hrvata.
Marko Šarić (u članku “Predmoderne etnije u Lici i Krbavi prema popisu iz 1712./14. godine”) navodi osobine Hrvata i Bunjevaca po kojima
su to dve različite etnije.
Hrvati su u Lici i Krbavi bili agrarna (zemljodilska) populacija nastanjena oko važniji krajiški tvrđava. Većim dilom su bili povojničeni
seljaci, a manjim dilom sitno plemstvo u vojnoj službi u Krajini. Govorili su naričjima s čakavskom osnovom. Hrvacke familije bile su slične
nuklearnim, inokosnim familijama sridnjeevropskog tipa. Tradicionalna
kultura Hrvata bila je granična, prožeta uticajom četri okružujuća areala
(od dinarskog do panonskog). Jezgro Hrvata su činile starosidilačke
hrvatske strukture. Hrvatsku etniju činili su: vojno plemstvo, obični krajišnici (haramijske i husarske familije) te oslobođeni kmetovi.
Šarić konstatuje da su Bunjevci (katolički Vlasi), ko tradicionalna, pridmoderna i pridnacionalna zajednica, početkom 18. vika, bili nosioci dinarske patrijarhalno-pastoralne kulture dinarskog areala. Ko pripadnici
stanovništva, koje je pribiglo iz Bosne i Dalmacije na područje austriske
vojne krajine, Bunjevci su bili pripoznatljivi po kulturnim osobinama
(kultura “mrkog sukna i gusala”), jeziku (novoštokavština), društvenoj
strukturi i organizaciji (knežine), pastoralnoj ekonomiji (transhumantno
stočarstvo) i osobinama proširene familije, tzv. zapadnobalkanskog
tipa. To su osobine koje su Bunjevce razlikovale od Hrvata, još prije
početka formiranja hrvatske nacije, čineć ji posebnom etnijom. Njev
identitet je bio dinamičan, podložan prominama uslid seljenja i disperzije vlaško-bunjevačkog stanovništva na širokom prostoru od zapadne
Hercegovine do Slavonije i južne Ugarske (Bačke).
Kad su se doselili u Bačku, Bunjevci su od austriske vlasti i zatečenog
srpskog i mađarskog svita nazivani Dalmatincima. Sami su se nazivali
Bunjevcima. Prvi spomen etničkog imena Bunjevac u dokumentima
51
A. Raič
zabilužen je 1612. godine u knjigi kršteni
somborskog župnika. (Mađarska istoričarka Erika Wicker navodi da se oko 1619.
godine ime Bunjevaca i Šokaca pojavilo u
Baji – “Raci i Vlasi u vrime naseljavanja
severne Bačke”, str. 40). To se slaže s
vrimenom pominuti događaja u dolini
Neretve. U svojoj knjigi ”Buni, Bunijevci,
Bunjevci” 2009. Mijo Mandić pokaziva da
su prithodnici kasnijeg doseljavanja Bunjevaca, već bili prisutni na području južne
Ugarske, a najstarija naseobina je bila oko
Budima.
Nakon doseljavanja brojni bunjevački plemena na područje Bajskog
trougla (izmed Baje, Sombora i Subotice), malobrojni autohtoni budimski Bunjevci, rado su se s njima zbližavali i selili u tri gradska naselja tog područja. Tragovi ti zbivanja još se nalaze u bunjevačkim
prizimenima Budimac, Tukuljac, Ostrogonac. Bunjevci doseljeni iz
Hercegovine i Dalmacije tokom 16. i 17. vika, imali su prizimena prema
svojem plemenskom, rodovskom poriklu a ne prema nazivima naselja iz
koji su se njevi prici doseljavali. Na primer, nema bunjevački prizimena
Blagajac, Mostarac, Zadranin, Senjanin… U svojoj hercegovačkoj postojbini, Bunjevci nisu bili stanovnici gradski naselja, koja su pripadala
plemićkim rodovima (hrvatskim, srpskim, bosanskim, dalmatinskim).
Živili su oni u slobodnim, feudalcima nepodložnim plemenima, na prostranim planinskim područjima Dinarski Alpi.
Stvaranje nacija i fragmentacija Bunjevaca (bunjevačke
subetnije)
Na osnovu ove istorijsko-sociološke analize možmo dat odgovor na pitanje: dal su Bunjevci Hrvati, Srbi, el samo Bunjevci? Samo pitanje ima
52
Otkrivanje Bunjevaca
smisla kad polazimo s primordijalističkog stanovišta. [Primordijalizam =
svatanje etniciteta, etnički svojstava, ko nepromenljivi, davno nastali,
izraženi materijalizovanim opipljivim kulturnim i biološkim karaktristikama neke narodne grupe.] Pitanje u tom smislu triba da glasi: imadul
Bunjevci svoj etnički koren u antičkim Hrvatima el Srbima, el u svom
sopstvenom vlaško-bunjevačkom etnicitetu? Moj je zaključak da Bunjevci mogu imat koren svoje etnogeneze u mišavini plemena – Slovina
i Vlaha starosidilaca Balkana, iz vrimena prije doseljenja Srba i Hrvata.
(Lingvisti kažu da su prije dolaska Slovina, ovi Vlasi, Makedono-vlasi, s
bilim odilima, bili romanizovani, primili romanski jezik. Trag ovog pridslovinskog porikla kod Bunjevaca su imena njevi plemena-brastava koja
se završavaju na –ul, Sekulići od Sekul, Dulići, od Dul, itd.). Pod vlašću
hrvatski i srpski vojnički zadruga, kasnije feudalni vlastelina, stvarali su
se i širili i njevi narodi. Fine objašnjava da su se pod hrvatskim narodom
u sridnjem viku mogla podrazumivat plemena kojima su hrvatski banovi,
župani i vlastelini vladali, a ne hrvatski narod u etničkom smislu. Za
Hrvate o tom piše dr Neven Budak.
Iz ovi daleki vrimena ne mož se izvodit hrvatsko el srpsko poriklo Bunjevaca. O tom svidoče u novije vrime poznata genetska istraživanja
prema kojima je na Balkanu, a najviše u Hercegovini, u genima tamošnji
savrimeni stanovnika, najmanje slovinski tragova. To znači da su, po
biološkoj liniji, i Bunjevci, čije je istorisko ishodište Hercegovina, genetski povezani sa starosidiocima Balkana, da je njevo genetsko ishodište
starije od Slovina, pa i još kasnije doseljeni Hrvata i Srba. (Ode se upliće
genetska komponenta koju su doneli staro-Rvati i Srbi ko narodi dilom
neslovinskog porikla. Al to je posebno pitanje o kojem se u nauki još
raspravlja.)
Dakle, Bunjevci mogu tražit svoje poriklo u mišavini naroda, koja je
nastala putom etnogeneze stanovnika zapadnog Balkana izmed antičkog
vrimena, i naročito, vrimena stvaranja sridnjovikovni naroda pod uticajom pokršćavanja (dva glavna pravca – pravoslavlja i katoličanstva).
53
A. Raič
Podila na Hrvate i Bunjevce pocipala je etnički istorodni bunjevački
narod (etniju) zafaljujuć stvaranju hrvatske nacije od sridine 19. vika.
Razumivanje tog procesa zahtiva drugačiji naučni pristup od onog primordijalističkog, ko i onog šta polazi od sridnjovikovne virske podile, na
koji se pozivaje nacionalisti, kojima je stalo da Bunjevce utope u svoje
nacije.
Šta genetska istraživanja pokazivaje?
"Frekvencija I1b* (xM26) [karakteristika starosidilaca zapadnog Balkana] dostiže vrhunac kod Hercegovaca (64%) i Bosanaca (52%) dok
zadržava značajne (30%) frekvencije u svim SEE [Jugoistočne Evrope]
populacijama... Ustvari, homogene distribucije relevantni frekvencija
praćene sa visokim diverzitetom I1b* (xM26) linija med različitim SEE
populacijama mogu se posmatrat ko genetska oznaka njeve zajedničke
istorije po ocu tokom dugog vrimenskog perioda.. Halpogrupa R1a
[karakteristika Slovena] javlja se sa 16% frekvencija u SEE....
Frekvencije R1a i STR [standardizovani podaci o genotipu prema
STaRCall™ software-u] varijansa raste u pravcu sever-jug u SEE, od
34%-25% kod glavnine Hrvata i Bošnjaka do 12%-16% kod Hercegovaca, Makedonaca i Srba..."
54
Otkrivanje Bunjevaca
Izvor: Marijana Perišić, et all. (2005), High-Resolution Phylogenetic Analysis of
Southeastern Europe Traces Major Episodes of Paternal Gene Flow Among Slavic
Populations. Molecular Biology and Evolution, 2005
22(10):1964-1975;
doi:10.1093/molbev/msi185 URL:
http://mbe.oxfordjournals.org/content/22/10/1964.full
Kad na Bunjevce primenimo analitičke, teoriske pojmove “etnija”, pod
čim se podrazumiva cilina Bunjevaca (zapadnohercegovački, primorskodalmatinski, lički i bački-podunavski), i “subetnija”, onda se pomenita
četri istoriski nastala dila bunjevačkog naroda mogu podrazumivat ko
take subetnije. Teško je razumit šta znači kad se čitav bunjevački narod
podvodi pod hrvatsku naciju (koja se, ako je moderna nacija, ne mož
definisat ko “etnija”) ko njezina “subetnija”. Drugo je pitanje integracije
el asimilacije dilova (subetnija) bunjevačkog naroda u hrvatsku el niku
55
A. Raič
drugu naciju, na čijoj državnoj teritoriji su dilovi tog naroda imali sriću
el nesriću da se zateknu kad je počo proces stvaranja ti nacija.
Politička uslovljenost savrimene podile na Bunjevce i
Hrvate
U najnovije vrime pitanje Hrvat el Bunjevac dobilo je praktičan značaj.
Za one, šta su se upregli u poso hrvaćenja Bunjevaca, ubiđivanje Bunjevaca da su Hrvati, pitanje je opstanka, ko političkog faktora u Vojvodini. Pitanje je kako očuvat uticaj na već pohrvaćene Bunjevce. Nije
tu rič o privođenju Bunjevaca na “višlju”, razvijeniju nacionalnu hrvatsku kulturu, neg o zadržavanju formalnog izjašnjavanja što većeg broja
Bunjevaca ko Hrvata. Što više taki Hrvata, sotim više glasača na izborima. To je ono glavno u trudu pohrvaćivanja Bunjevaca.
Do oživljavanja Bunjevaca posli 1990. godine, činilo se da je 40 iljada
bunjevački Hrvata u Vojvodini jak oslonac u političkim prigovaranjima,
sklapanjima koalicija i nagodbama o mistima u važnim državnim organima i u raspodili ograničeni resursa (finansija). Činilo se da je kategorizacija, administrativno etiketiranje Bunjevaca ko Hrvata, dovoljna za
njevo zadržavanje u orbiti hrvatskog nacionalnog interesa. Kad je polak
taki formalni Hrvata, posli 1990. godine, pokazalo da je ostalo virno
svojem izvornom etničkom identitetu, i počelo tražit nacionalna prava ko
ravnopravne nacionalne manjine u Vojvodini, vidilo se da tako
hrvatstvo, koje sam proživljavo na drugoj štaciji svojeg bunjevačkog
kruga, nije čvrst temelj asimilacije Bunjevaca u hrvatsku naciju.
56
Otkrivanje Bunjevaca
Pokazalo se da nacionalna ideologija, sama za sebe, ne dospiva do korena bunjevačkog etničkog identiteta. I najvatreniji bunjevački Hrvati
ostaju u duši Bunjevci. Tu dublju sadržinu niki od nji pokušali su prikrit
zamagljujuć prirodu bunjevaštva, divanom o Bunjevcima ko “subetniji”
Hrvata ko “etnije”. Al se ne mož priskočit razlika izmeđ stvaranja
hrvatske nacije, ko političke tvorevine 20. vika, i postojanja Bunjevaca,
ko posebnog etniciteta s dugljim pridnacionalnim razvojom, etnogenezom.
Stvaranje nacije je proces koji organizuje i kojim upravlja nacionalna
država, jedan krug nacionalne elite, čiji pripadnici potiču iz različiti “etnija” (hrvatske, bunjevačke, dalmatinske, talijanske, i sl.), narodnih
zajednica sa specifičnim kulturama, tradicijama, istoriskim putovima.
57
A. Raič
(Franjo Tuđman je ovaj problem nastojo otklonit izvrgavajuć etničku
strukturiranost hrvatske nacije kritiki ko “regionalizma”.) Ma kolko se
osićali ideološko-politički integrisani u naciju, koju stvaraje i u tom
uživaje časti i koristi, “ocovi i sinovi nacije” ostajedu u dubini duše izdanci svoji etnički kolivki.
Niki od taki “nacionalni radenika” s grižnjom savisti proživljavaje svoje
učešće u gašenju svoji “subetnija”. Kad sam to svatio kod samog sebe,
počo sam razumit one “pretelje”, bunjevačke Hrvate, šta osićadu da se
nacionalno osvisćivanje i opridilivanje Bunjevaca ne mož postignit brez
razvoja, bilo autentične bunjevačke društvene i kulturne zajednice, bilo
take hrvatske zajednice. I to integrisane u multikulturnu vojvođansku
sridinu s većinskom srpskom nacionalnom zajednicom.
Složen zadatak, koji se ne mož izvršit brez jačanja one osnovne bunjevačke etničnosti, a ne njezinim konzerviranjom i gušenjom nacionalno-političkom ideologijom. Ako uguše bunjevačko osićanje, lipotu bunjevačke pisme, tugu, koju svaki Bunjevac osića kad se siti šta su njegovi
didovi izdurali otkad su se doselili u nepriglidna polja i pašnjake Bajskog trougla, dilatnici formalne nacionalne kategorizacije Bunjevaca,
pobudiće u njima onaj bol šta je i mene podstako da se okrenem svojim
bunjevačkim korenovima. Tako razumim i ambivalentne osićaje Hercegovaca (hercegovački Hrvata – vidi članke dr N. Raspudića).
*Dio memoara Moj bunjevački krug, objavljenog u “Bunjevačkom
prigledu” sveska 2012/1. str. 92-105.
58
Otkrivanje Bunjevaca
Empirijske studije i istraživanja
Uvod u bunjevačko pitanje
S
tudija Feher Ištvana, sa opominjućim naslovom „U poslednjem
minutu“ o teoriji i istoriji narodnosti u Mađarskoj 1945-1990,
objavljena 1993. godine u Budimpešti, zaslužuje posebnu pažnju
Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini (pogledati web-stranicu:
http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kot
etei/ Az_utolso_percben/index.htm). Osim što razjašnjava pojmove, čija
konfuzija služi instrumentalizaciji „rađanja nacija“, Feherova studija
otkriva naličje principa nacionalnih politika, koje su, posle 1945. godine,
proklamovale države realnog socijalizma – posebno Republika
Mađarska - ali kojih se, u stvarnosti, nisu pridržavale. Ova studija je
usredsređena na „poslednje minute“ procesa asimilacije etniciteta
(etničkih skupina) u Mađarskoj, čije otkrivanje – po uverenju Fehera –
omogućuje borbu za usporavanje i obustavljanje njihove asimilacije u
„homogenizovanu“ državu-naciju. Feher tretira nacionalno pitanje kao
sferu međunarodnih odnosa, a ne samo kao unutrašnje pitanje ljudskih
prava, što naglašava dužnost matičnih država-nacija da se bore - na
osnovu međunarodnih normi - za svoju narodnost u drugim državama.
U ovom ogledu nastojim da razjasnim glavne komponente bunjevačkog
pitanja, čija sadržina se može obuhvatiti sa nekoliko sledećih pitanja.
Koji su razlozi i kakve su posledice podele bačkih Bunjevaca na
nekoliko njihovih evolutivnih modaliteta: na asimilovane bunjevačke
Mađare, na bunjevačke Hrvate, obuhvaćene procesom homogenizacije
hrvatske nacije, i na etnicitet-nacionalnost Bunjevaca, otvoren procesu
integracije u države u kojima žive (Srbija, Madžarska)? Kakve su šanse i
šta su prepreke savremenog razvoja bačkih Bunjevaca?
59
A. Raič
Prolog bunjevačkog pitanja
Razvoj mađarske nacije je primer homogenizacije moderne državenacije putem ubrzane asimilacije mnoštva raznorodnih etničkih skupina
(Nemaca, Slovaka, Hrvata, Srba, Bunjevaca, Rumuna, Ukrajinaca,
Rusina, Grka, Roma i drugih). Početkom 18. veka blizu polovine
stanovništva na tlu, na kojem je otpočeo proces formiranja mađarske
države-nacije, činili su ne-mađarske etničke skupine. To je realna
osnova političkog asimilacionog napora, kojim je stvorena savremena
mađarska nacija.
Stvaranje hrvatske i srpske države-nacije, tokom 19. i 20. veka, takođe
se odlikuje sličnim procesom homogenizacije, zatečenih raznorodnih
etničkih skupina, oko državotvornih nacija Hrvata i Srba. To se odnosi i
na druge evropske nacije, i pored istorijskih konstrukcija i mitova o
primordijalnom (iskonskom) etničkom ishodištu nacija (videti studije
Valerija
Tiškova
na
URL:
http://valerytishkov.ru/
cntnt/publikacii3/knigi.html, i Thomas Hyland Eriksena na URL:
http://folk.uio.no/ geirthe/ Thematic_index.html).
Izgrađivanje moderne hrvatske nacije, sredinom 19. veka, odvijalo se
kao kontrapunkt germanizovanog i mađarizovanog građanskog sloja, u
Trojedinoj kraljevini Dalmaciji-Hrvatskoj-Slavoniji, i bunjevačkog
etniciteta, koji se razvijao od Like do Hercegovine. Bunjevci su
posedovali
politički
potencijal
zahvaljujući
viševekovnom
misionarskom, duhovnom i kulturnom delovanju franjevačke redodržave
Bosne Srebrene i uključivanju u militarne formacije Vojne krajine,
suprotstavljene Osmanlijskoj invaziji (uskoci). Oni su dospeli do etnokulturnog osećanja zajedništva posle duge etape povezivanja
raznorodnih skupina Vlaha-polunomadskih stočara (Mauro ili Crni
Vlasi, Iliri, itd.) putem hristijanizacije (privođenje katoličanstvu,
prevođenje „šizmatika“, muhamedanaca i bogumila-patarena, etničkih
grupa sa predhrišćanskim elementima u svojoj kulturi).
60
Otkrivanje Bunjevaca
Iz redova ličkih, dalmatinskih i hercegovačkih Bunjevaca, u drugoj
polovini 19. veka, regrutovana je elita stvaranja moderne hrvatske nacije
(uključujući „oca nacije“ A. Starčevića, videti web-stranicu http://vrilomudrosti.hr/razno-povijest.htm#bunjevci). Uspostavljanje hrvatske
države-nacije, što korelira sa izdvajanjem i otuđivanjem bunjevačke
inteligencije od prostog bunjevačkog puka, etnonim Bunjevci je potisnut
i zamenjen nazivom Hrvati. Kao i Bunjevci asimilovani u vladajuće
slojeve u Austro-Ugarskoj (plemstvo, klerici), Hrvati bunjevačkog
porekla postali su energični faktor u borbi za promociju nastajuće
hrvatske nacije.
Ovaj istorijski proces nastajanja Bunjevaca od „Vlaha“ i asimilacije
Bunjevaca u hrvatsku naciju, odvijao se u konfrontaciji sa paralelnim
procesom rađanja srpske nacije (videti: Holm Zundhausen, Istorija
Srbije od 19. do 21. veka, Beograd: Clio, 2008). S obzirom da nacije
stvara država (klerikalna, vojna, birokratska inteligencija u periodu
proto-nacije tj. etničko-religijskog oblikovanja, kasnije takođe školovano
građanstvo – literate, prosvetari, novinari, naučnici - u periodu
nacionalizma i „etničke topionice“), realnu osnovu pomenutog
istorijskog procesa geneze Bunjevaca u Hrvate, i sličnog procesa
obrazovanja Srba, asimilacije niza etničkih skupina .u srpsku naciju, još
tokom Osmanske vladavine, činile su strukture Rimokatoličke crkve i
Srpske pravoslavne crkve. Proces privlačenja, tokom 17., 18. i početkom
19. veka, raznorodnih skupina „Vlaha“ u etnicitete, koji su od druge
polovine 19. i tokom 20. veka, asimilovani u hrvatsku ili srpsku naciju,
odvijao se u okolnostima preklapanja interesa i borbe oko prevlasti ovih
crkvenih struktura na tlu zapadnog Balkana, koje čini prapostojbinu
Bunjevaca. Iz tog antagonističkog procesa proistekao je kasniji
antagonizam i isključivost srpskog i hrvatskog etno-nacionalizma.
61
A. Raič
Slika 1 - Dva imidža Bunjevaca : velebitski pastiri (oko 1925) i građani
Sombora (oko 1900)
Razvoj hrvatske države-nacije oslanjao se na tradiciju srednjevekovne
Hrvatske države (Trojedne kraljevine) sa njenom viševekovnom
simbiozom sa Mađarskom kraljevinom. Malobrojno jezgro izvornog
hrvatskog etniciteta, potisnuto na obod Habzburške imperije, bilo je
baštinik hrvatske državnosti. Ovo jezgro moglo je da se razvije u
modernu nacionalnu državu, uz oslonac na etnicitet Bunjevaca iz
područja zapadnog Balkana (Lika, dalmatinska Zagora, zapadna Bosna i
Hercegovina, bunjevački naseljenici u Slavoniji), koji je bio formiran
sredinom 17. veka („senjski biskup Sebastijan Glavinić (1630-1690) veli
da prihvaćaju naziv "Bunjevci", ali da ne trpe da ih se zove Vlasima“).
Pod uticajem nastajanja hrvatske nacije, ime Bunjevaca je u njihovoj
prapostojbini potiskivano („zagrebački biskup Benko Vinković (15811642) kaže da su oni Bunjevci Hrvati i da hoće da ih se broji među
Hrvate“) i već početkom 19. veka dobilo je značenje nadimka pripadnika
prostog, pastirskog puka. (Oba citata iz URL: http://vrilomudrosti.hr/razno-povijest.htm#bunjevci )
62
Otkrivanje Bunjevaca
Zahvaljujući izolaciji od svoje prapostojbine, bački Bunjevci u opisanom
procesu nisu učestvovali. Nasuprot asimilaciji zapadnobalkanskih
Bunjevaca u hrvatsku naciju, tokom 18. i 19. veka, etnički identitet
bačkih Bunjevaca se razvijao, prvenstveno kao opozicija asimilatorskom
nemačkom i mađarskom nacionalizmu. Ovaj razvoj bio je uplivisan
procesima stvaranja nacionalnih država Mađara i Srba na tlu Južne
Ugarske. Otpor asimilaciji, i težnja ka integraciji kao ravnopravnih
sudeonika u političkim zajednicama većinskih, državotvornih etniciteta,
s kojima su delili sudbinu, postali su komponente bunjevačkog etničkog
identiteta, koji je njihovu socio-kulturnu zajednicu u Bajskom trouglu
očuvao do današnjeg dana.
Asimilacija Bunjevaca u Mađarskoj
Pretci bačkih Bunjevaca kolonizovani su u njihov zavičaj – Bajski
trougao (područje između gradova Baja-Sombor-Subotica) – pretežno
tokom 17. veka, na tada opustelo zemljište izloženo napadima sa
teritorije Otomanske imperije. Posle potiskivanja Osmanlija i
uspostavljanja kontrole Austrijske carevine nad Bačkom, tokom 18. veka
nastavljena je kolonizacija ove teritorije (interes države da obezbedi
poreske obveznike i populaciju koja omogućuje regrutaciju vojnika). Do
polovine 18. veka, tokom postojanja Vojne granice u Bačkoj (do 1751.
godine), oko 98% stanovnika ovog prostora činili su etnički Srbi i
Bunjevci i Šokci (Tabela 1). U momentu raspuštanja Vojne granice u
Bačko-Bodroškoj županiji moglo je biti oko 82.000 Srba, 28.000
Bunjevaca i Šokaca, 35.000 Mađara i oko 27.000 Nemaca, sveukupno
oko 173.000 stanovnika.
Proces kolonizacije južne Ugarske se ubrzano odvijao posle raspuštanja
Vojne granice (dio militara graničara Srba i Bunjevaca je odseljen – deo
Srba u Rusiju, a deo Bunjevaca u Šajkašku, u Srem kao i u slavonsku
Posavinu). Ovo iseljavanje je podstaklo Austrijske vlasti da u Bačku
63
A. Raič
kolonizuju Nemce, Slovake i Rusine. Migracije Mađara odvijale su se
kao izraz interesa mađarskih zemljoposednika da formiraju klasu
bezemljaša-biroša (njihov bezemljaški status rešen je u Vojvodini
agrarnom reformom posle 1945. godine).
Uoči Prvog svetskog rata, 1910. godine, stanovništvo Bač-Bodroške
županije poraslo je na oko 850.000 osoba, s tim da je udeo Mađara kao
pripadnika državotvorne nacije, porastao na oko 45 procenata.
Populacija Bačkih Bunjevaca i Šokaca dosegla je u tom trenutku svoj
istorijski maksimum od 70.545 osoba (oko 8,3%) (njihova ukupna
populacija morala je obuhvatati takođe znatan broj asimilovanih
bunjevačkih Mađara – koji se nacionalno izjašnjavaju kao Mađari, ali
navode da im je maternji jezik bunjevačka ikavica, kasnije, hrvatski
jezik).
Posle Prvog svetskog rata, svođenjem Mađarske u njene današnje
granice, prema podacima Feher Ištvana, odvijao se ubrzani proces
asimilacije manjinskih etniciteta. Od nepunih 12% ukupnog stanovništva
Mađarske u 1920. godini, manjinske etničke skupine u ovoj zemlji su
posle završetka Drugog svetskog rata, 1949. godine svedene na oko
1,5% a u momentu pada „Berlinskog zida“, 1990. godine, na ispod
0,5%. U periodu između 1920. i 1990. godine ukupno stanovništvo
mađarske nacionalnosti poraslo je za oko tri miliona, u čemu je značajan
udeo asimilovane etničke populacije.
Sve do druge polovine 19. veka u Bač-Bodroškoj županiji u popisima
stanovništva ne pominju se Hrvati kao etnonim; kao ime etničke
skupine, oni su evidentirani u Baranjskoj i Zalskoj županiji na
jugozapadu i krajnjem zapadu Ugarske (posebno etnička skupina
Gradišćanskih Hrvata). Popisom stanovništva iz 1910. godine
evidentirano je u Bač-Bodroškoj županiji 1.279 Hrvata.
64
Otkrivanje Bunjevaca
Tabela 1 – Etničke promene u Bač-Bodroškoj županiji i Mađarskoj od
18 veka do danas
*Izjašnjavanje prema jeziku koji ispitanici koriste u krugu porodice.
Izvor:http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kot
etei/A_magyarorszagi_horvatok_1910_1990/pages/000_konyveszeti_adatok.ht
m)
Posle 1921. godine iz zvanične evidencije „trianonske“ Mađarske nestali
su etnonimi Bunjevci i Šokci a uvedena je nacionalna oznaka Hrvati (reč
je o nominalnoj kategorizaciji koja prekim putem briše prisustvo etničke
skupine u javnom životu i razvoju društva). (U popisu stanovništva
1920. u Mađarskoj, po osnovu identifikovanja jezika (ikavice)
evidentirano je 22.928 Bunjevaca i Šokaca.) Ovaj proces ubrzan je
tokom Drugog svetskog rata i, pogotovo, tokom sukoba Mađarske i
Jugoslavije u periodu Informbiroa kada su protiv etničkih skupina
južnoslovenskog porekla (Srbi, Hrvati) primenjeni mehanizmi političkog
pritiska, posebno ukidanje institucija školovanja za ove etnicitete. No, i
65
A. Raič
pored ove surove politike, u jeku antijugoslovenske kampanje režima
Rakoši Maćaša, potisnuto osećanje pripadanja bunjevačkoj etničkoj
skupini se prilikom popisa 1949. godine pokazalo u odgovorima na
pitanje o maternjem jeziku: od 20.123 nominalno izjašnjenih mađarskih
Hrvata, 51,9% su naznačili da privatno, u porodici koriste bunjevačkošokačku ikavicu. (U popisima stanovništva Mađarske iz 1941. i 1949.
evidentirani su građani koji koriste bunjevački-šokački jezik. Posle
1949. evidentirano je korišćenje hrvatskog jezika. Videti URL:
http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kot
etei/A_magyarorszagi_horvatok_1910_1990/pages/000_konyveszeti_ad
atok.htm)
Posle demokratizacije (nakon događaja iz 1956. godine) u Mađarskoj se
kratkotrajno pokazalo oživljavanje javnog života mađarskih Hrvata ali
se, čak i posle demokratskog preloma nakon 1989. godine, i uvođenja
institucionalnih oblika manjinske samouprave, tendencija demografskoetničke revitalizacije pokazala slabom. Prema Dinku Šokčeviću (Videti
URL: http://www.horvatok.hu/index.php?id=22&L=1) „po procjenama
Hrvata u Mađarskoj ima oko 90 tisuća, iako popisi pučanstva pokazuju
znatno manji broj pripadnika hrvatske nacionalnosti“ (u popisu 2006.
evidentirano je 29.731 Hrvata). Razlika od 60.000 osoba predstavlja
populaciju asimilovanih Hrvata, u čemu verovatno 50% onih koji koriste
bunjevačku-šokačku ikavicu kao maternji jezik. Prema proceni Mije
Muića u Madžarskoj danas živi 8.500 do 10.000 Bunjevaca: Baja 2.0002.500, Bacsalmas 500-600, Bacsbokod 150-200, Bacsborsod 50,
Bacsszentgyorgy 10, Bacsszolos 20-30, Borota 10-20, Csavoly 150-200,
Csikeria 200, Dusnok 200-300 (tu najviše Raci žive, ali ih navodimo
zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Felsőszentivan 150-200,
Gara 600-700, Hercegszanto 200 (tu najviše Šokci i Srbi žive, ali ih
navodimo zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Janoshalma 5080, Katymar 600-700, Kunbaja 20-30, Madaras 40-50, Matetelke 150200, Melykut 50-80, Rem 20-30, Tatahaza 40-50, Tompa 100-150,
Vaskut 100-130”.
66
Otkrivanje Bunjevaca
Postojanje potisnutog bunjevačkog etniciteta među mađarskim Hrvatima
otkriva građanska inicijativa za priznavanje Bunjevaca kao posebne
nacionalne manjine, koja je podneta Parlamentu Madžarske 2001.
godine. Inicijativa je podržana s oko 1.000 potpisa (Baja 263, Gara
telepulesen 201, Katymar 136 ko i do 70 potpisa u naseljima Csavoly,
Felsőszentivan, Bacsalmas, Csikeria, Bacsbokod, Matetelke, Vaskut).
Ovi potpisi reprezentuju ne manje od trećine ukupne populacije
Bunjevaca i Šokaca u Madžarskoj (izvedeno iz gore utvrđene proporcije
madžarskih Hrvata koji koriste bunjevačku-šokačku ikavicu). Na osnovu
mišljenja Madžarske akademije nauka, Parlament Madžarske nije
izglasao prihvatanje ove inicjative (sa 334 protiv, 18 za i 7 uzdržanih
glasova poslanika). Prema podacima Mije Muića, koji je bio organizator
skupljanja potpisa, ponovljena inicijativa iz 2006. godine podržana je od
strane oko 2.000 Bunjevaca: Baja 900, Bacsalmas 60, Bacsbokod 80,
Bacsborsod 30, Bacsszentgyorgy 10, Csavoly 30, Csikeria 30,
Felsőszentivan 20, Gara 350, Katymar 300, Madaras 20, Matetelke 80,
Tatahaza 20 i iz drugih delova Madžarske 100-150. Ni ova inicijativa
nije dobila podršku od strane nadležnih institucija Mađarske.
Bunjevci i bunjevački Hrvati u Vojvodini
Učestvovanje bunjevačkih predstavnika (Blaško Rajić) 1918. godine na
skupštini u Novom Sadu, na kojoj je doneta odluka o prisajedinjenju
Vojvodine (Južne Ugarske) Kraljevini Srbiji, bio je istorijski ishod
njihovih očekivanja da će integracija, a ne asimilacija, u novoj državi
biti ostvariva perspektiva razvoja.
Nakon formiranja Kraljevine SHS/ Jugoslavije, takva bunjevačka
očekivanja nisu se ostvarila. To je izazvalo podvajanje u njihovim
redovima. Hrvatska orijentacija među Bunjevcima, podržana rastućim
uticajem hrvatskih političkih težnji u Kraljevini SHS (Jugoslaviji),
dovela je do političko-nacionalnog izjašnjavanja dela Bunjevaca kao
67
A. Raič
Hrvata (začetak modaliteta bunjevačkih Hrvata u Vojvodini). Jačanje
hrvatskog nacionalizma, sa njegovim aspiracijama prema Bačkoj i
Sremu, izazvala je oprez kod dela Bunjevaca, koji su ostali privrženi
svom bunjevačkom identitetu. Oprez se pokazao opravdan imajući u
vidu otvoreni sukob hrvatskog i srpskog nacionalizma tokom Drugog
svetskog rata i njihov tinjajući konflikt koji je krajem 20. veka doveo do
etničkog čišćenja nad hrvatskim Srbima i u Vojvodini stvorio stanje
"krizne zone" na njenoj severnoj granici prema Mađarskoj (videti
memoare generala V. Kadijevića).
Ove istorijske okolnosti doprinele su podeli vojvođanskih Bunjevaca na
Bunjevce kao etnicitet sa identitetom koga čuvaju bez prihvatanja
asimilacije u neku od nacija, koje polažu pravo na njihov zavičaj „Bajski
trokut“, i na Bunjevce evoluirale u hrvatsku naciju sa očuvanim (manje
ili više potisnutim) bunjevačkim etničkim identitetom. No, imajući u
vidu političku intervenciju države u 1945. godini (dekret o ukidanju
bunjevačkog etnonima i bunjevačkih institucija u severnoj Bačkoj),
ovakvo izjašnjavanje bunjevačkih Hrvata, kao slobodno samoodređenje,
ostaje upitno. Toj upitnosti se može dodati sadejstvo Katoličke crkve sa
nacionalnim politikama Mađarske i Hrvatske. U liturgiji ove crkve u
Mađarskoj bunjevačka ikavica je potisnuta mađarskim jezikom, s
neznatnim izuzecima korišćenja hrvatskog jezika (videti "Hrvatski
glasnik", 17. siječnja 2007., izveštaj iz Dušnoka: " Zanimljivo je kako je
nekada i u Dušnoku hrvatski bio liturgijski jezik, primjerice, između
1735. i 1835. g. crkveni obredi tekli su isključivo na našem jeziku.
Hrvatski je još dugo živio u crkvi, a nakon II. svjetskog rata, zbog
bojazni od prisilnog iseljavanja nemađarskoga stanovništva, službenim
postaje mađarski. Zavičajni govor i dalje je ostao molitvenim jezikom,
rabio se u obitelji i u određenim crkvenim obredima. Nažalost, danas
nema redovite nedjeljne mise, ali se rackohrvatska misa služi svake
mlade nedjelje, dakle mjesečno jedanput“). U Vojvodini je potiskivanje
ikavice nadomešteno hrvatskim standardnim jezikom.
68
Otkrivanje Bunjevaca
Tabela 2 – Etničke promene u Vojvodini posle Prvog svetskog rata,
1910/1921-2002.
Bold - državotvorni etniciteti/ nacionalnosti. Podaci za 1910., 1921. i 1953.
URL:
http://www.rastko.org.yu/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosevvojvodina.html
Bunjevci u Vojvodini 1921.: Ukupan broj Bunjevaca i Šokaca u Bač-Bodroškoj
županiji prema popisu 1910. godine 70.545 minus broj Bunjevaca (9.850) i
Šokaca (947) ostalih u Mađarskoj Bačkoj županiji (stanje 1920. posle
razgraničenja) 59.748 minus broj Šokaca u vojvođanskom delu Bačke (prema
proporciji Šokaca u ukupnoj populaciji Bunjevaca i Šokaca 0,08771 u Bačkoj
županiji 1920.). Broj Bunjevaca i Šokaca u Bačkoj županiji u Mađarskoj 1920.:
Izvor: Jubilarni zbornik života i rada SHS 1.XII 1918., Izdanje Matice živih i
mrtvih SHS 1928., str. 771-773. Broj Bunjevaca u Vojvodini 1921. bi trebalo
povećati sa Bunjevcima koji su doseljeni kao optanti (primer Bunjevaca
doseljenih u Riđicu, Stanišić). Hrvati 1921. godine stanje 1910. (34.089) plus
povećanje za 40.000. Đurić, Ćurčić, Kicošev ovo povećanje objašnjavaju
promenom nacionalnog izjašnjavanja ranije mađarizovanih Bunjevaca i Šokaca
(delimično i Mađara) „suština ovih promena pokazuje da se približno isto
toliko Hrvata deklartisalo kao Mađari u popisu stanovništva 1910. godine“
(prema
http://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosevvojvodina.html).
69
A. Raič
U svetlu opisanih okolnosti mogu se tumačiti podaci o odnosima i
karakteristikama Bunjevaca u Vojvodini posle Drugog svetskog rata.
Analiza etničkih promena u Vojvodini posle stvaranja Kraljevine Srba,
Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije) pokazuje, slično Mađarskoj,
nastojanje država, kojima je Vojvodina pripadala, da homogenizuju
stanovništvo i stvore dominantnu, državotvornu naciju. Između dva
svetska rata taj proces je tekao usporeno s obzirom da je na tlu
Vojvodine postajalo brojno mađarsko i nemačko stanovništvo, i da su,
osim Srba, državotvorni etnicitet predstavljali (pored Slovenaca) Hrvati.
Broj Srba u Vojvodini se 1921. godine, u poređenju sa 1910. godinom,
povećao za oko 16.000 (optanti iz Mađarske, doseljavanja kolonistaagrarnih interesenata) a broj Hrvata se povećao za preko tri ipo puta
(index 359,9) (Đurić, Ćurčić, Kicošev objašnjavaju ovo povećanje
izjašnjavanjem Bunjevaca i Šokaca kao Hrvata koji su se ranije
deklarisali kao Mađari, uglavnom iz bačkih gradova Subotice, Sombora,
Bajmoka a iz interesa očuvanja državne službe. Videti gore navedeni
URL).
Kardinalni preobražaj etničke strukture Vojvodine izvršen je posle
Drugog svetskog rata u dva maha uz pomoć državne intervencije
(eksodus Nemaca i Mađara i kolonizacija srpskog stanovništva 19461947. godine, ukupno 214.078 osoba u čemu 73,5% Srba i 10,5%
Crnogoraca, i naseljavanje srpskih izbeglica iz Hrvatske sredinom 1990tih godina i iseljavanje pripadnika manjinskih etniciteta podstaknuto
napetošću međuetničkih odnosa i opštom neizvesnošću izazvanom ratom
na tlu susednih područja Hrvatske i Bosne i Hercegovine) kao i putem
spontanog naseljavanja srpskog stanovništva iz južnijih regiona
prethodne Jugoslavije (osobito iz Bosne i Hercegovine). Posledica ovih
preobražaja, nakon formiranja Republike Srbije, čiji državotvorni
etnicitet čine Srbi, homogenizacija ove zajednice je dostigla visok nivo
(udeo etničkih manjina u stanovništvu Vojvodine sveden je 2002. godine
na 35%).
70
Otkrivanje Bunjevaca
Prema dva poslednja popisa stanovništva Vojvodine kao pripadnici
bunjevačkog etniciteta izjasnilo se 21.236 osoba u 1991. godini,
odnosno, 19.776 u 2002. godini. Uzimajući kao orijentaciju proporciju
Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u opštinama Subotica i Sombor 2002.
godine (odnos 1:1,31), u ukupnom broju Hrvata u Vojvodini bunjevački
Hrvati činili su 27.735 ili 38,24% u 1991. godini, odnosno, 25.828 ili
45,68% u 2002. godini. Ostali vojvođanski Hrvati (nisu bunjevačkog
etničkog porekla) činili su 1991. godine 44.793 osobe a 2002. godine
30.718 osoba. Tendencija opadanja pogađa znatno više Hrvate nego oba
bunjevačka etniciteta u Vojvodini; može se očekivati da će se tokom
tekuće decenije ova tri etniciteta brojčano izjednačiti. (Broj Hrvata se
može smanjiti takođe za nekoliko hiljada osoba u korist onih koji se
izjašnjavaju kao Šokci.)
Pristup empirijskom istraživanju bunjevačkog pitanja
Većina manjinskih etničkih skupina u Mađarskoj i Vojvodini zahvaćene
su depopulacijom. To je proces koji karakteriše celokupnu populaciju
Srbije i Vojvodine, ali ne u istom stepenu kada je reč o pojedinim
regionima i etnicitetima. Studija Feher Ištvana „U poslednjem minutu“,
na primeru Mađarske, pokazuje povezanost procesa nominalne
depopulacije manjinskih etničkih skupina sa njihovom „prirodnom“
asimilacijom u dominirajuću državotvornu naciju. To je glavna sadržina
manjinskih etničkih pitanja, kakvo je i Bunjevačko pitanje, koje u ovom
ogledu nastojim da razjasnim. No, kako sledeće analize pokazuju,
zapažaju se razlike u domašajima i brzini depopulacionih procesa kod
pojedinih etničkih i nacionalnih skupina. Za Bunjevce i bunjevačke
Hrvate su značajna pitanja: (1) kako njihova depopulacija teče u
poređenju sa drugim etnicitetima, i (2) koji od dva etnička modaliteta
Bunjevaca, i zašto, su manje ili više otporni prema depopulaciji?
U ovom ogledu reč je o Bunjevačkom pitanju kao problemu ukupnog
stanovništva Bajskog trokuta sa očuvanim etničkim identitetom
71
A. Raič
Bunjevaca. Sadašnji različiti nacionalni identiteti ovog stanovništva su
ideološko-politička nadgradnja, koju su tokom 19. i 20. veka stvarale, i
još stvaraju, nacionalne mađarske, hrvatske i srpske državotvorne elite, a
etnički identitet Bunjevaca je najmanje dva veka stariji. Iz tog ugla
posmatrajući, naredne konkretne empirijske analize uzimaju za predmet
uzorak dvadeset naselja iz subotičke i somborske opštine sa najmanje 30
osoba koje su se na poslednjem popisu stanovništva Srbije 2002. godine
izjasnile kao Bunjevci. Na grafikonu 1. predstavljena su ova naselja sa
procentualnom zastupljenošću Bunjevaca i Hrvata. Uzorkom naselja
nisu obuhvaćeni grad Novi Sad sa 229 evidentiranih Bunjevaca, ni grad
Beograd, u kojem su evidentirana 183 Bunjevca. Analizom su
obuhvaćeni samo Bunjevci nastanjeni na vojvođanskom delu Bajskog
trokuta kao tradicionalnog zavičaja ove etničke zajednice.
Grafikon 1 – Bunjevci i bunjevački Hrvati – zastupljenost u ukupnom
stanovništvu 20 naselja i opštinama Subotica i Sombor, u procentima,
2002 godine
90.00
80.00
70.00
60.00
50.00
Hrvati
40.00
Bunjevci
30.00
20.00
10.00
bo
r
in
a
So
m
So
m
bo
r
O
pš
t
Ke
le
bi
ja
Lj
ut
M
ov
al
o
a
Bo
sn
a
No
vi
Že
dn
ik
St
ar
iŽ
ed
Su nik
bo
Ha tica
jd
uk
ov
O
pš
Šu o
tin
pl
a
Su jak
bo
tic
a
Ba
jm
ok
Bi
k
Vi ov o
G
or šnje
nj
i T va
Do a v c
nj an
k
iT
av ut
an
ku
t
0.00
Izvor: Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2002. Stanovništvo.
Nacionalna ili etnička pripadnost, Podaci po naseljima, knj. 1. Beograd, februar
2003. ISBN 86-84433-00-9
72
Otkrivanje Bunjevaca
Koliko mogu biti verodostojni zaključci o celini stanovništva
bunjevačkog etničkog porekla na osnovu ovako izabranog uzorka
naselja? Podaci pokazuju da 20 ovih naselja obuhvataju 99,29%
Bunjevaca i 83,43% Hrvata iz popisa stanovništva subotičke i
somborske opštine 2002. godine. Procenat obuhvaćenih Hrvata je u
subotičkoj opštini 99,77% a u somborskoj 49,79%. U somborskoj
opštini, osim bunjevačkih Hrvata, kojih je u četiri obuhvaćena naselja
4.036 osoba, znatan je udeo šokačkih Hrvata koji, zajedno sa
bunjevačkim Hrvatima, čine po popisu, 8.106 osoba. Ako se ukupno
popisano stanovništvo bunjevačkih Hrvata u somborskoj opštini svede
na broj utvrđen u četiri navedena naselja, obuhvat Hrvata bunjevačkog
etničkog porekla dostiže 99,82%. Reprezentativnost uzorka 20 naselja
je, dakle, nesumnjiva: na osnovu podataka iz ovih naselja se može
pouzdano zaključivati o vojvođanskim Bunjevcima i bunjevačkim
Hrvatima nastanjenim na severu Bačke.
Demografski, obrazovni i društveno-ekonomski profil
Bunjevaca i bunjevački Hrvata
Demografski profil vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih
Hrvata
Analiza demografskog profila stanovništva bunjevačkog etničkog
porekla - Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, potvrđuje da se njihov život u
većini tradicionalnih bunjevačkih naselja vojvođanskog dela Bajskog
trokuta, u poslednjih pet decenija, odvija u sumornoj perspektivi
smanjivanja i starenja stanovništva. Prosečna godišnja stopa rasta
ukupnog stanovništva u 15 od 20 posmatranih naselja u periodu 1948. do
2002. godine je negativna: ukupno stanovništvo se smanjuje od 0,36 do
1,06 posto godišnje. Povećanje ukupnog stanovništva zapaža se samo u
većim gradovima (Subotica, Sombor) i u nekoliko manjih naselja (Palić,
73
A. Raič
Hajdukovo, Aleksa Šantić) u kojima Bunjevci i bunjevački Hrvati čine
neznatni udeo stanovništva (2% do 4%). Posmatrajući indeks starenja
stanovništva (odnos starijih od 65 godina prema mlađim od 15 godina)
samo pet naselja su demografski vitalna (indeks starenja manji od 1) –
Bikovo, Donji Tavankut, Đurđin, Kelebija i Subotica. Prosečna starost
stanovništva u analiziranim naseljima je oko 41 godine, s tim da je ova
starost niža u velikim gradskim naseljima. Oba pokazatelja starenja
stanovništva su nepovoljniji u naseljima somborske opštine.
Navedeni nepovoljni proces depopulacije i starenja stanovništva naselja
u kojima se odvija život Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata povezan je sa
urbanizacijom i nestankom salašarskog načina života, karakterističnog
za Bunjevce od 17-tog do polovine prošlog veka. Druga okolnost
značajna za depopulaciju je turbulentno mehaničko kretanje stanovništva
u Vojvodini posle 1945. godine.
U posmatranih 20 naselja tokom poslednjih 50 godina doseljeno je preko
45% (44,33% Tabela 2a) njihovog sadašnjeg stanovništva. U šest naselja
doseljeno stanovništvo čini preko 50%
čak do 70% (Palić).
Doseljavanje do 1960. godine (uključuje kolonizaciju posle 1945.
godine) doprinelo je u subotičkoj opštini formiranju 6,09% a u
somborskoj 8,91% stanovništva iz 2002. godine u naseljima značajnim
za demografiju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. Ovaj relativno mali
udeo stanovništva naseljenog u periodu 1948-1960. godine posledica je
odseljavanja mlađih naraštaja tog stanovništva u gradove, van pomenute
dve opštine, iz Vojvodine, pa i iz Srbije. Poslednji talas migracija
između 1991. i 2002. godine doprineo je formiranju oko 17% sadašnjeg
stanovništva 20 posmatranih naselja.
Detaljnija analiza migracija stanovništva popisanog 2002. godine u
posmatranih dvadeset naselja subotičke i somborske opštine (Tabela 2a),
pokazuje da autohtono stanovništvo, osobe koje od rođenja stanuju u
istom mestu, obuhvataju 56% ukupnog stanovništva i da dodatnih 13%
čine osobe doseljene u naselje sa područja iste opštine. Doseljavanje
74
Otkrivanje Bunjevaca
osoba iz naselja iste opštine, uglavnom u vezi sa urbanizacijom
autohtonog stanovništva, zahvatilo je dvadeset posmatranih naselja,
važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke,
u značajno većem stepenu nego većinu vojvođanskog stanovništva (u
poređenju sa vojvođanskim prosekom indeks je 150).
Tabela 2a - Poreklo i vreme migracija stanovništva, stanje 2002 godine
Iz podataka Tabele 2a se nazire da se ovaj proces naglašenije odvijao u
periodu 1971-1980. godine. Iz ovog podatka proističe da se migracije,
koje uspostavljaju kontakt autohtonog stanovništva sa doseljenim
stanovništvom različitih kulturnih i etničkih karakteristika, odnose na
75
A. Raič
44% sadašnjeg stanovništva posmatranih naselja. Kakvi kulturno-etnički
efekti na zajednice Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke se
mogu nazreti iz podataka o migracijama stanovništva od nastanka
Vojvodine?
Poslednji talas migracija, izazvan posledicama rata posle 1991. godine,
doprineo je, u posmatranih dvadeset naselja, formiranju blizu 20%
njihovog aktuelnog stanovništva. Iz bivših republika SFRJ (prvenstveno
Hrvatske i Bosne i Hercegovine) doseljeno je 15% ukupnog stanovništva
što predstavlja trećinu osoba koje su uopšte doseljene u posmatrana
naselja s tim da je uticaj ovih migracija za 17% ispod vojvođanskog
proseka. Doseljavanja iz druge republike-pokrajine (Crne Gore kao
druge republike SRJ ili iz AP Kosova i Metohije) obuhvataju 3,5%
ukupnog stanovništa ovih naselja s tim da uticaj ovog pravca
doseljavanja ne prelazi 50% onoga koji je zabeležen kao vojvođanski
prosek.
Posmatrajući dinamiku doseljavanja posle 1940. godine, zapaža se da je
ona bila najintenzivnija u periodu 1941-1945 godine (tada je doseljavano
prosečno godišnje 4,8% ukupnog doseljenog stanovništva posmatranih
naselja iz 2002. godine). Intenzitet doseljavanja se, od vremena
kolonizacije iz perioda 1945-1960. (doseljavano prosečno 2,89%
godišnje), smanjivao (1961-1970. prosečno godišnje doseljavanih 1,6%,
1971-1980. prosečno godišnje 1,56%, 1981-1990. prosečno godišnje
1,26% ukupno deseljenih), da bi se u periodu 1991-2002. godine prosek
godišnjeg doseljavanja popeo na 2,7% ukupno doseljenog stanovništva.
Osim u periodu 1971-1980. godine (indeks u poređenju sa Vojvodinom
103), intenzitet doseljavanja u posmatranih dvadeset naselja je bio ispod
vojvođanskog proseka.
U kakvom se odnosu analizirane demografske promene nalaze sa
etničkim sastavom stanovništva posmatranih 20 naselja? Rezultati
analize korelacije (Pearsonovi koeficijenti), otkrivaju snagu i pravac
povezanosti glavnih etniciteta koji čine etničko-nacionalnu strukturu
76
Otkrivanje Bunjevaca
zajednice u kojoj se odvija život Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u
Vojvodini. Najsnažniju uzajamnu pozitivnu korelaciju konstatujemo
između Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (sa porastom udela Bunjevaca
raste takođe udeo Hrvata u ukupnom stanovništvu naselja, i obrnuto,
koeficijent korelacije r=0,677 uz p<0,001). Između rasporeda Bunjevaca
i Mađara i obrnuto, može se konstatovati relativno snažna negativna
korelacija (r=-0,584 uz p<0,001) a između bunjevačkih Hrvata i Srba i
obrnuto (r=-0,511 uz p<0,005) i Hrvata i Mađara i obrnuto (r=-0,510 uz
p<0,005) takođe snažna negativna korelacija. Test korelacije sa Ostalim
etnicitetima nisu statistički pouzdani. Ovako utvrđene korelacije upućuju
samo na snagu i pravac povezanosti nastanjenosti posmatranih etniciteta
ali ne i na kvalitativna svojstva tih povezanosti (to zahteva posebno
produbljeno istraživanje).
Test korelacije omogućuje pouzdano zaključivanje o povezanosti
posmatranih etniciteta sa nekim od navedenih demografskih pokazatelja
za 20 naselja važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata.
Zastupljenost Bunjevaca u ukupnom stanovništvu naselja nalazi se u
osrednje snažnoj negativnoj korelaciji sa godišnjom stopom rasta
stanovništva (r=-0,476 uz p<0,005), drugim rečima, što je udeo
Bunjevaca u stanovništvu naselja veći, tim je negativna godišnja stopa
rasta tj. stopa opadanja ukupnog stanovništva naselja veća. Bunjevci
doprinose ubrzavanju depopulacije u naseljima u kojima žive. Isto se
može reći za Hrvate ali je taj doprinos usporavanju depopulacije
posredan, putem smanjivanja indeksa starenja (r=-0,562 uz p<0,001).
Srbi u analiziranim naseljima povezani su sa rastućim stopama
depopulacije, o čemu svedoči snažna pozitivna korelacija njihovog udela
u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja sa indeksom starenja
(r=0,566 uz p<0,001). Udeo pripadnika ostalih etniciteta u ukupnom
stanovništvu naselja u kojima žive zajedno sa Bunjevcima i bunjevačkim
Hrvatima, takođe je povezan sa smanjivanjem depopulacije posredstvom
osrednje snažne negativne korelacije sa indeksom starenja (r=-0,488 uz
p<0,005). Udeo Mađara u stanovništvu posmatranih 20 naselja se ne
77
A. Raič
može dovesti u odnos korelacije sa demografskim procesima od uticaja
na Bunjevce i bunjevačke Hrvate.
Kada je reč o povezanosti etničkog sastava stanovništva 20 analiziranih
naselja i migracija stanovništva tokom poslednjih 50 godina, zapaža se
osrednje snažna negativna korelacija između udela Bunjevaca i indeksa
doseljavanja u pomenuta naselja u periodima 1948. do 2002. godine (r=0,495 uz p<0,005) i u periodu poslednjih velikih migracija stanovništva
1991. i 2002. godine (r=-0,528 uz p<0,005). Drugim rečima, što je udeo
Bunjevaca u naseljima veći, tim je indeks doseljavanja manji i obrnuto,
u naseljima sa manjim udelom Bunjevaca doseljavanja su više izražena.
Kod bunjevačkih Hrvata, njihova veća zastupljenost u naseljima nalazi
se u srednje snažnoj pozitivnoj korelaciji sa procentom autohtonog
stanovništva (žive u naselju od rođenja, r=0,485 uz p<0,005) kao i
srednje snažnoj negativnoj korelaciji sa procentom stanovništva
doseljenog u poslednjem talasu migracija (r=-0,526 uz p<0,005) kao i
istoj takvoj negativnoj korelaciji sa indeksom (brzinom) doseljavanja
između 1981. i 1991. (r=-0,475) i između 1991. i 2002. godine (r=0,510). Ovi rezultati analize korelacije ukazuju na statičnost i otpornost
autohtonog stanovništva bunjevačkih Hrvata prema doseljavanju
stanovništva iz drugih sredina. Imajući u vidu podatak o snažnoj
pozitivnoj korelaciji udela Srba u ukupnom stanovništvu posmatranih 20
naselja sa procentom doseljenog stanovništva u periodu 1948. do 1960.
godine (r=0,665 uz p<0,001), može se konstatovati veća otpornost
naselja sa bunjevačkim Hrvatima, u poređenju sa naseljima sa
Bunjevcima, prema doseljavanju srpskog stanovništva.
Detaljnija analiza povezanosti relativnog udela etničkih skupina u
ukupnom stanovništvu na demografske promene u 20 naselja sa
bunjevačkim stanovništvom, izvršena je primenom metoda višestruke
linearne regresije. Procenjujući prediktivnu vrednost (pouzdanost
predviđanja) udela Bunjevaca, bunjevačkih Hrvata, Srba i ostalih
etniciteta u ukupnom stanovništvu ovih naselja (Mađare je statistički
postupak formiranja modela povezanosti prediktorskih i kriterijskih
78
Otkrivanje Bunjevaca
varijabli izostavio), konstatovano je da se takva predviđanja mogu vršiti
u odnosu na tri demografska pokazatelja. Prvo, na indeks starenja
stanovništva ovih naselja pozitivan, povećavajući uticaj se može
predvideti ako u ukupnom stanovništvu raste udeo Bunjevaca (beta
koeficijent B=0,296) i Srba (B=0,416) a smanjivanje tog koeficijenta
ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=-0,400) i Ostalih etniciteta (B=0,373). Drugo, na udeo doseljenih u periodu 1946. do 1960. godine u
naseljima sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj
može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=0,221) i Ostalih etniciteta (B=-0,192) a pozitivan, povećavajući uticaj
ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=0,473) i Srba (B=0,806). Treće,
na indeks (brzinu) doseljavanja u periodu 1991. do 2002. godine u
naselja sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj
može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=0,401), Hrvata (B=-0,538) i Srba (B=-0,155) a pozitivan, povećavajući
uticaj ako u stanovništvu raste udeo Ostalih etniciteta (B=0,547).
Prethodna analiza je statistički pouzdana i ona objašnjava 57%
varijabiliteta tri statistički izdvojena pokazatelja demografskih procesa u
stanovništvu 20 naselja od značaja za život i razvoj vojvođanskih
Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata.
Iz prethodnih razmatranja naziru se odgovori na oba istraživačka pitanja
postavljena u uvodu: (1) depopulacija bunjevačkog stanovništva u
Vojvodini je nesumnjiva i odvija se u povezanosti sa demografskim
procesom drugih etniciteta, posebno Srba, i (2) oba etnička modaliteta
bunjevačkog stanovništva suočena su sa zajedničkim generatorima
depopulacije.
79
A. Raič
Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca
Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca, prema popisu stanovništva
Srbije 2002. godine, je u velikom neskladu sa neophodnostima
savremenog društva znanja na kojem se temelji uspeh pripadnika svake
etničke skupine na tržištu rada i u konkurenciji kreativnosti u svim
područjima društvene prakse, uključujući posebno nauku, komunikacije
(medije) i kontrolu političke i ekonomske moći. Podaci upozoravaju na
zaostajanje vojvođanskih Bunjevaca u pogledu nivoa školskog
obrazovanja za većinom drugih etniciteta ove Pokrajine, s izuzetkom
Mađara, koji su u sličnom položaju.
Osnovno obrazovanje je kod Bunjevaca nadprosečno zastupljeno (28%),
kao i kod vojvođanskih Mađara (29,84%); za Vojvodinu je prosek
stanovništva sa ovim najnižim nivoom školskog obrazovanja 24,89%.
Čak 23% Bunjevaca je sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem (4 do 7
razreda osnovne škole); to je znatno iznad proseka ove obrazovne
kategorije u Vojvodini (14,37%). U ovoj poslednjoj obrazovnoj
kategoriji vojvođanski Hrvati su u povoljnijem položaju (samo 18,55%).
Bunjevci su u nepovoljnijem položaju i u obrazovnoj kategoriji srednje
obrazovanog stanovništva: ima ih tog nivoa školske spreme 38,66%
nasuprot vojvođanskom proseku od 43,93%. U poređenju sa većinskim
srpskim stanovništvom (46,6%) Vojvodine Bunjevci, slično kao i
Mađari (37,29%), znatno zaostaju. Bunjevci se orijentišu na školovanje
u stručnim školama u dvogodišnjem i trogodišnjem trajanju (18,63%).
Karakteristično je da su najmanje od svih posmatranih etničkih i
nacionalnih skupina Vojvodine Bunjevci orijentisani prema školovanju u
gimnazijama (2%). Bunjevci takođe zaostaju u školovanju u srednjim
stručnim školama (17,31%). Najnepovoljniji je položaj Bunjevaca u
pogledu školovanja na nivou višeg (2,97%) i visokog obrazovanja
(2,62%); u ovom poslednjem zaostaju za svim drugim etničkim i
nacionalnim skupinama vojvođanskog stanovništva (prosek za
Vojvodinu je 5,18%). Školovanje studenata bunjevačkog etničkog
80
Otkrivanje Bunjevaca
porekla u univerzitetskim centrima izvan Vojvodine, prvenstveno u
Zagrebu, jedan je od uzroka „odliva mozgova“ koji se izražava u
pomenutom zaostajanju Bunjevaca u pogledu stanovništva najvišeg
nivoa obrazovanja. Tomislav Žigmanov u studiji Hrvati u Vojvodini
danas navodi da se „tijekom petnaestak godina na neki od fakulteta u
Hrvatskoj upisalo više od 350 mladih Hrvata iz Vojvodine. Međutim,
problem u svezi sa školovanjem na fakultetima u Hrvatskoj je u tome što
se relativno mali broj njih vratio u Vojvodinu“ (URL:
http://www.zkvh.org.rs/index.php/batina/hrvati-danas/6-hrvati-uvojvodini-danas?start=6)
Tabela 2b – Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca 2002 godine
Izvor: Popis stanovništva 2002, knj.
Kakav je položaj Bunjevaca, kao komponente etničke strukture
Vojvodine, u odnosima uspostavljanja opšteg obrazovnog nivoa ove
Pokrajine? Uvid u rezultate analize višestruke linearne regresije
primenjene na podatke popisa stanovništva Vojvodine po nivou
obrazovanja iz 2002. godine omogućuje odgovor na ovo pitanje.
81
A. Raič
Kada je reč o ženskom stanovništvu Vojvodine, bunjevački etnicitet je u
pogledu doprinosa opštem nivou obrazovanja (B=-0,002), kao i Hrvati
(B=0,016), u velikom zaostajanju za srpskim stanovništvom (B=0,735).
Još izrazitije je zaostajanje Bunjevaca (B=-0,198) i Hrvata (B=-0,059) za
većinskim srpskim stanovništvom (B=0,896) u determinisanju opšteg
nivoa obrazovanja muškog stanovništva Vojvodine. Iako u celini u
nezavidnom položaju, kao faktor postizanja obrazovne konkurentnosti
stanovništva Vojvodine, žensko bunjevačko stanovništvo je uspešnije
prilagođeno zahtevima konkurencije na tržištu kvalifikovanog, naučno
utemeljenog rada. Nedovoljan obrazovni nivo muškog bunjevačkog
stanovništva, jedan je od razloga zaostajanja ove nacionalne zajednice u
Vojvodini u ostvarivanju ravnopravnog društveno-ekonomskog i
političkog položaja.
Društveno-ekonomski profil bunjevačkog stanovništva
Vojvodine
Stereotip o vojvođanskim Bunjevcima kao “paorskom“ i salašarskom
narodu, izgubljenom u nepreglednim bačkim pustarama i oranicama,
koji se okuplja na proštenjima, i povremeno viđa na vašarima u Subotici,
Somboru, Bajmoku, danas je daleko od stvarnosti. Bunjevci i bunjevački
Hrvati su danas jedan od najurbanizovanijih etniciteta Srbije. U dvadeset
naselja subotičke i somborske opštine, u kojima je koncentrisano 99%
Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, u četiri gradska naselja – Bajmoku,
Paliću, Subotici i Somboru – živi i razvija se 84% stanovništva
bunjevačkog porekla nastanjenog u Vojvodini. U ostalih 16 naselja, sa
pretežno ruralnim obeležjima, stanuje samo 16% pripadnika ovog
stanovništva (Tabela 3). Prema rezultatima popisa stanovništva Srbije iz
2002. godine, urbanizacija stanovništva je u Republici ukupno, kao i u
Vojvodini, dostizala 56% ; opština Subotica je znatno iznad republičkog
i pokrajinskog proseka urbanizacije (73%), dok je opština Sombor
neznatno ispod pomenutih proseka urbanizacije (53%).
82
Otkrivanje Bunjevaca
Urbanizacija donosi rađanje urbanih socijano-ekonomskih struktura u
kojima se gube razgraničenja etničkih zajednica. U takvim okolnostima
etnogeneza Bunjevaca je prestala da prevashodno zavisi od seoskihsalašarskih zajednica, koje, na tradicionalan način, neguju svoju kulturu i
čuvaju svoj etnički identitet.
Tabela 3 – Urbanizacija stanovništva Srbije 2002
Ekonomsko i demografsko iscrpljivanje tradicionalnih ruralnih
zajednica, kao posledica agrarno-svojinskih državnih intervencija
(agrarna reforma, kolektivizacija, komasacija zemljišta u Vojvodini
između 1945. i 1960.) i tehnološko-ekonomskog napretka poljoprivrede,
doprinelo je korenitim promenama u ruralnom sektoru bunjevačkog
etniciteta u Vojvodini. Rezultati popisa stanovništva Srbije iz 2002.
godine pokazuju (Tabela 4) da u dvadeset bunjevačkih naselja severne
Bačke poljoprivredno stanovništvo učestvuje sa svega 7,15%, što je za
83
A. Raič
jednu trećinu manji udeo u ukupnom stanovništvu od vojvođanskog
proseka.
Tabela 4 – Poljoprivredno stanovništvo u bunjevačkim naseljima 2002
U okviru ukupnog poljoprivrednog stanovništva dvadeset bunjevačkih
naselja, aktivno poljoprivredno stanovništvo, koje obavlja svoje
zanimanje, čini 58%, a individualne poljoprivrednike 46% (razliku od
12% čine poljoprivredni radnici zaposleni kod poslodavacapoljoprivrednika). U ženskom poljoprivrednom stanovništvu svoje
zanimanje obavlja samo 20% u čemu 17% u svojstvu individualnog
poljoprivrednika (samo 3% zaposlenih kao poljoprivrednih radnica).
Izdržavano poljoprivredno stanovništvo u posmatranim bunjevačkim
naseljima iznosi 42% (u ženskom stanovništvu 27%) što je na nivou
vojvođanskog
proseka.
Najbrojnija
kategorija
izdržavanog
poljoprivrednog stanovništva čine domaćice (12%) što je za jednu petinu
iznad vojvođanskog proseka. Deca predškolskog uzrasta (7%) i učenici
osnovne škole (9%) u ovde posmatranom poljoprivrednom stanovništvu
84
Otkrivanje Bunjevaca
zastupljeni su neznatno ispod vojvođanskog proseka, dok su učenici
srednjih škola (4%) i studenti (1,5%) zastupljeni u većem procentu od
vojvođanskog proseka (učenika srednjih škola ima više za skoro jednu
petinu).
Agrarna struktura, vlasništvo nad zemljištem i posedovanje
poljoprivrednog gazdinstva, važni su za razumevanje ruralnih
bunjevačkih etničkih zajednica. Na osnovu popisa stanovništva Srbije
2002. godine može se konstatovati da gazdinstvo poseduje 5,29%
ukupnog stanovništa dvadeset naselja vojvođanskih Bunjevaca i
bunjevačkih Hrvata, što obuhvata tri četvrtine poljoprivrednog
stanovništva ovih naselja, dok jednu četvrtinu (25,69%) čine
„bezemljaši“, stanovništvo bez poljoprivrednog gazdinsta. U poređenju
sa prosekom Vojvodine, poljoprivredno stanovništvo koje poseduje
gazdinstvo u dvadeset posmatranih naselja je znatno manje zastupljeno
(na nivou od 67% vojvođanskog proseka).
Realne društvene, potrošačke i demografsko-reproduktivne jedinice
etničkih zajednica predstavljaju domaćinstva koja obuhvataju pojedince
ili članove porodice (roditelje bez ili sa decom, pripadnike starijih
generacija). Domaćinstva su, osobito u poljoprivrednom stanovništvu, u
simbiozi sa gazdinstvom kao svojim proizvođačkim sektorom. Na
osnovu rezultata popisa stanovništva Srbije 2002. godine (Tabela 5),
može se konstatovati da u dvadeset naselja značajnih za bunjevačku
populaciju Vojvodine, ima nešto više od 73 hiljade domaćinstava sa
prosečno 2,76 člana po domaćinstvu.
85
A. Raič
Tabela
5 - Domaćinstva prema broju članova i posedovanju
poljoprivrednog gazdinstva 2002
Među svim domaćinstvima, značajan je udeo samačkih domaćinstava
(23%), posebno kod poljoprivrednih domaćinstava koja ne poseduju
gazdinstvo (25%). Preko 56% ukupnog broja domaćinstava u
posmatranim naseljima, čine ona sa dva, tri ili četiri člana. Brojnija
domaćinstva, sa preko pet članova, ne prelaze 10% ukupnog broja
domaćinstava. U poređenju sa Vojvodinom, za posmatranih dvadeset
naselja karakteristična su domaćinstva sa jednim ili dva člana. Za
poljoprivredna domaćinstva, koja poseduju gazdinstvo, karakteristična
su ona sa tri ili četiri člana s tim da je takva brojnost ovih domaćinstava
iznad vojvođanskog proseka. Domaćinstva sa pet i više članova, bilo da
poseduju ili ne poseduju domaćinstvo, u pogledu brojnosti svojih
članova su ispod vojvođanskog proseka (zaostaju od 15% do 50%). Ovo
zaostajanje, depopulacija domaćinstava u naseljima važnim za
vojvođanske Bunjevce i bunjevačke Hrvate, još je izrazitije u poređenju
sa Centralnom Srbijom (indeks prosečnog broja članova domaćinstava
ukupno je na nivou 91,73, poljoprivrednih domaćinstava sa
gazdinstvima na nivou 87,56 a onih bez gazdinstava na nivou 97,31).
86
Otkrivanje Bunjevaca
Iz uvida u brojnost domaćinstava u dvadeset naselja važnih za
reprodukciju bunjevačkog stanovništva severne Bačke, naziru se neke od
karakteristika porodica kao izvora i osnovnog oslonca demografskog
procesa ovog stanovništva. Prostu reprodukciju stanovništva obezbeđuje
tek 28% domaćinstava a bezmalo 50% ukupnog broja domaćinstava u
posmatranih dvadeset naselja (sa jednim ili dva člana) dospelo je u zonu
gubljenja potencijala za sopstvenu demografsku reprodukciju. To su
domaćinstva u odumiranju. Detaljnija analiza porodica prema tipu i
broju dece u pomenutim naseljima potpunije osvetljava ovu
zabrinjavajuću demografsku situaciju vojvođanskih Bunjevaca i
bunjevačkih Hrvata (Tabela 6).
Tabela 6 - Porodice prema tipu, broju dece i ukupnom broju dece mlađe
od 25 godina 2002
Popisom stanovništva Srbije 2002, godine u dvadeset naselja važnih za
opstavak i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata
utvrđeno je postojanje ukupno 57,769 porodica, od čega 30% porodica
bez dece, 34% porodica sa jednim detetom i 30% porodica sa dvoje
dece. Preostalih 5 do 6% porodica uspele su da podignu tri ili više
potomaka. U 57% porodica sa decom konstatovano je da žive potomci
mlađi od 25 godina starosti i to u proseku 1,6 dece po porodici (potomci
87
A. Raič
mlađi od 25 godina osamostalili su se u oko 12% anketiranih porodica).
Ovi podaci su neznatno iznad vojvođanskog proseka (102,41), kada je
reč o zastupljenosti porodica sa decom do 25 godina starosti, a neznatno
su ispod vojvođanskog proseka (96,27), kada je reč o prosečnom broju
takve dece po porodici.
Analiza tipa porodice u dvadeset posmatranih naselja, pokazuje da u toj
sredini, među ukupno 40.339 porodica, preovlađuju porodice bračnih
parova sa decom (77,15% slučajeva), ali su konstatovane takođe krnje
porodice majke (18,78%) ili oca (4,07%) sa decom. U poređenju sa
vojvođanskim prosekom, u dvadeset relevantnih naselja naglašeno je
prisustvo pomenutih krnjih porodica majki sa decom mlađom od 25
godina (indeks 116,04) i otaca sa takvom decom (indeks 111,20).
Malopre analizirane demografske karakteristike domaćinstava i porodica
u naseljima važnim za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i
bunjevačkih Hrvata, mogu se povezati sa položajem pripadnika tog
stanovništva u društvenoj podeli rada i na tržištu rada. Iz činjenice da se
većina ovog stanovništva preselila u četiri gradska naselja severne
Bačke, proizlazi da poljoprivreda i seoska ekonomija ne zadovoljavaju
njegova ekonomska i socijalna očekivanja. Šta se, pak, može
konstatovati o mogućnostima koje pripadnicima stanovnoštva
bunjevačkog etničkog porekla stoje na raspolaganju u pogledu
ekonomske aktivnosti, prvenstveno u četiri gore naznačene gradske
sredine u kojima većina traži oslonac svoje ekonomske egzistencije?
Rezultati popisa stanovništva Srbije 2002. godine pokazuju da, u
posmatranih dvadeset naselja, ukupno ekonomski aktivno stanovništvo
obuhvata 71.150 osoba ili 35,64% ukupnog stanovništva, u čemu žensko
aktivno stanovništvo obuhvata 31.168 osoba ili 30% ukupnog ženskog
stanovništva (Tabela 7). U poređenju sa vojvođanskim prosecima, nivo
ekonomske aktivnosti ukupnog stanovništva posmatranih dvadeset
naselja saobražen je sa odgovarajućim vojvođanskim prosekom (indeks
88
Otkrivanje Bunjevaca
103) dok je nivo ekonomske aktivnosti ženskog stanovništva dvostruko
viši nego u celini Vojvodine (indeks 211).
Tabela 7 - Aktivno stanovništvo koje obavlja zanimanje prema
delatnosti 2002 godine
Posmatrajući raspored aktivnog stanovništva dvadeset relevantnih
naselja, na tri osnovna sektora ekonomije, može se konstatovati da je u
primarnom sektoru (proizvodnja sirovina) angažovano 15,44% ukupnog
aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje (ukupno žensko aktivno
stanovništvo je u ovom sektoru angažovano sa 11,17%), u sekundarnom
sektoru (prerađivačka industrija) angažovano je 34,37% ukupnog
aktivnog stanovništva (29,18% aktivnog ženskog stanovništva) a u
tercijarnom sektoru (usluge, društvene delatnosti) angažovano je 50,19%
ukupnog aktivnog stanovništva (59,65% aktivnog ženskog stanovništva).
89
A. Raič
Žensko aktivno stanovništvo je srazmerno više angažovano u delatnosti
trgovine (17,33% prema 15,26%), kao i u delatnosti hotela i restorana
(5,43% prema 2%), obrazovanja (7,57% prema 4,6%) i zdravstvenog i
socijalnog rada (13,56% prema 7,68%). U poređenju sa vojvođanskim
prosecima, angažovanost aktivnog stanovništva odskače u delatnostima
zdravstvenog i socijalnog rada (indeks 129), saobraćaja, skladištenja i
veza (indeks 144), trgovini i servisnim uslugama (indeks 119),
prerađivačkoj industriji (indeks 112), finansijskom posredovanju (indeks
114), ostalim komunalnim, društvenim i ličnim uslugama (indeks 117).
Ukupni demografski proces i društveno-ekonomske aktivnosti
stanovništva dvadeset naselja važnih za opstanak i razvoj vojvođanskih
Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata dobija izraz u ekonomskoj strukturi
ovog stanovništva (Tabela 8).
Ukupno aktivno stanovništvo u analiziranim naseljima obuhvata 90.704
osobe što čini 45,44% ukupnog stanovništva tih naselja. U momentu
popisa stanovništva (31. mart 2002. godine) 68,26% ovog ukupno
aktivnog stanovništva obavljalo je zanimanje dok ostalih 31,74% nije
bilo uključeno u ekonomski proces. U slučaju ženskog stanovništva, u
kategoriju ukupnog aktivnog stanovništva spadalo je 38,22% ukupnog
ženskog stanovništva od čega je zanimanje obavljalo 78.25% a van
ekonomskog procesa je bilo 21,75% žena. Iz ovim podataka je očigledna
disproporcija u nivou aktivnosti ženskog i muškog stanovništva. Od
ukupno 95.387 osoba muškog pola, u ukupno aktivno stanovništvo
računa se 50.873 osobe ili 53,33%, a od 104.227 osoba ženskog pola u
ukupno aktivno stanovništvo računa se 39.831 osoba ili 38,22% (u
odnosu na ukupno stanovništvo, u 2002. godini zanimanje je obavljalo
41,92% muškaraca i samo 29,9% žena). Delimično ova rodna
disproporcija u ekonomskoj aktivnosti je posledica dužeg životnog veka
žena ali se time razlozi diskriminacije žena u ekonomskoj delatnosti ne
iscrpljuju. U odnosu na vojvođanski prosek, ove disproporcije su u
posmatranih dvadeset naselja nešto izraženije (indeks 104).
90
Otkrivanje Bunjevaca
Tabela 8 - Ekonomska struktura stanovništva dvadeset naselja 2002
U odnosu na vojvođanski prosek, za dvadeset naselja važnih za život i
razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, karakteristične su
još dve dirpoporcije: veća zastupljenost lica sa ličnim prihodom i manja
zastupljenost izdržavanog stanovništva. Lica sa ličnim prihodima
(penzioneri, primaoci stipendija, i sl.) u ukupnom stanovništvu
analiziranih naselja je 23,2% a u ženskom stanovništvu udeo ove
kategorije ekonomski obezbeđenih osoba je 25.74%. Oba ova
pokazatelja su u dvadeset posmatranih naselja značajno iznad
vojvođanskog proseka (indeksi 115 odnosno 122). Kada je reč o
izdržavanom stanovništvu (maloletni članovi porodice, članovi bez
prihoda, nezaposleni i sl.) u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja
udeo takvih osoba iznosi 31,24% a u ženskom stanovništvu 35,95%.
Oba ova pokazatelja su značajno ispod vojvođanskog nivoa (indeksi 90
odnosno 85),
91
A. Raič
Za posmatranih dvadeset naselja, važnih za razumevanje društvenoekonomskog položaja vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata,
može se zapaziti kao karakterističan podatak o licima na radu – boravku
u inostranstvu do jedne godine (u momentu popisa stanovništva 2002.
godine). Podatak o samo 239 lica na radu – boravku u inostranstvu, što
iznosi samo 0,12% ukupnog stanovništva, i, u odnosu na vojvođanski
prosek rada – boravka u inostranstvu dostiže jedva 73%, upućuje na
slabu pokretljivost posmatranog stanovništva i, u daljoj analizi (ne
računajući prepreke viznog režima i sl.), na nedovoljnu pripremljenostobrazovanost za nastup na inostranom, prvenstveno evropskom tržištu
rada. Može se zapaziti da na rad u inostranstvo odlaze pojedinci bez
članova porodice, što ukazuje na sezonski, privremeni karakter takvih
radnih nastojanja, odnosno, na odlazak na rad u inostranstvu
neoženjenih-neudatih mlađih osoba.
Bunjevci – mali autohtoni ugroženi narod
Ne postoji univerzalno dogovorena tipologija za razvrstavanje
etnokulturnih grupa. Najčešće korišćeni termini za etnokulturne grupe
su: "narodi", "narodnosti", "nacionalne manjine", "etničke skupine",
"plemena", "dijaspora", "migranti", itd. Jedna od često korišćenih
tipologija etno-kulturnih grupa, na koju se oslanja analiza u ovom
ogledu, jeste ona koju je razvio Tedd Gurr (2000) (Tabela u nastavku).
Ova tipologija omogućuje da se Bunjevci definišu kao „autohtoni
(starosedelački) narod“ unutar opštije kategorije nacionalnih grupa.
Treba ovo određenje precizirati, jer shodno W. Kymlicki: „Autohtoni
narodi su narodi čije tradicionalne zemlje su preplavljene doseljenicima,
i koji su potom nasilno, ili putem ugovora, uključeni u države upravljane
od strane ljudi koje oni smatraju strancima. ... Jedan način da se
razlikuju narodi bez države i autohtoni narodi u Zapadnom kontekstu je
da su prethodni bili rivali ali gubitnici u procesu formiranja evropskih
92
Otkrivanje Bunjevaca
država, dok su potonji (autohtoni narodi) bili do nedavno izolovani od
tog procesa, i tako zadržali pred-moderni način života još duboko u
poslednjem veku. (Will Kymlicka, Culturally Responsive Policies,
Human Development Report Office, UNDP, pp. 22, 23).
Tabela 9 - Gurr-ova tipologija etnokulturnih grupa
Naseljavanje etničkih skupina, od kojih se razvio bunjevački narod,
teklo je nakon Mohačke bitke (1526. godine) i masovnog iseljavanja
dotadašnjeg stanovništva (Mađara, Srba). Ranije srpsko stanovništvo, sa
područja Bajskog trokuta, odseljeno je 1598. godine na sever Ugarske u
okolinu Estergoma. Naseljavanje opustelog plodnog zemljišta Bačke,
započeli su Osmanski (naseljavanje Dalmatinaca i Bosanaca, katolika i
muslimana), a nastavili Austrijski upravljači tog prostora (posebno
masovno naseljavanje Bosanaca i Dalmatinaca 1686. i Srba 1689.
godine). Ove demografske promene, dospele su u stanje stabilizacije,
93
A. Raič
počev od formiranja Vojne granice na području Bačke. Od tada
naseljenici dobijaju status zemljovlasnika (dodela zemljišta prema
vojnim zaslugama i činovima, I. Antunović, Rasprava o podunavskih i
potiskih Bunjevcih i Šokcih, Beč 1882. str. 120-122.). Slovenske etničke
skupine, koje su početkom 18. veka (Lambergova relacija od 3. maja
1702.) stekle status zemljovlasnika na teritoriji Bajskog trougla, mogu se
smatrati autohtonim na tom prostoru (Bunjevci i Srbi). Doseljavanja
nakon 1751. godine (od raspuštanja bačke vojne granice) se ne odvijaju
na nenaseljenom zemljištu, u okolnostima egzistencijalne ugroženosti
naseljenika, nego se odvijaju na bezbednoj, kontrolisanoj državnoj
teritoriji, u okviru posebne etno-nacionalne strategije Austrijske i,
potom, Austro-Ugarske države (postizanje demografske većine
državotvornih nacija na području Bač-Bodroške županije, u prigraničnim
reonima, i sl.).
Imajući u vidu gore obrazloženi kriterijum naseljavanja na pusto
zemljište, i dobijanje statusa primarnog zemljovlasnika, kao i činjenicu
da se bunjevački narod etno-kulturno formirao na osnovu takvog
zajedničkog zemljovlasničkog statusa, i da je (posebno salašarki deo
Bunjevaca) do nedavno ostao izolovan od procesa stvaranja državanacija (mađarske, hrvatske, srpske), i tako zadržao pred-moderni način
života još duboko u dvadesetom veku, može se govoriti o Bunjevcima
kao autohtonom narodu na prostoru Bajskog trougla.
Pojam „mali narodi“ iskovao je češki pisac Milan Kundera. Njegova
definicija tog pojma glasi: Mali narodi. Pojam nije kvantitativan; on
upućuje na jedno stanje; sudbinu; mali narodi nemaju ono srećno
osećanje večne prošlosti i budućnosti; u određenom trenutku svoje
istorije, svi su oni prošli kroz predsoblje smrti; u stalnom sukobljavanju
sa drskom neukošću moćnika, oni vide svoje postojanje kao stalno
ugroženo ili pod znakom pitanja visećim nad njim; jer njihovo
postojanje je u pitanju. –Milan Kundera, Testaments Betrayed, essay in
9 parts, 1992.
94
Otkrivanje Bunjevaca
Prema Urielu Abulofu, „„mali narodi“ su etničke zajednice koje
karakteriše trajna i duboko ukorenjena neizvesnost u pogledu njihove
sopstvene egzistencije. U današnje vreme, „mali narodi“ sumnjaju u
validnost svog u prošlosti izgrađenog etničkog identiteta i u ostvarljivost
svoje nacionalne samouprave (national polity) u budućnosti.“ (Abulof,
Uriel (2009), “Small Peoples”: The Existential Uncertainty of
Ethnonational Communities, International Studies Quarterly, Volume
53, Number 1, March 2009 , pp. 227-248(22)).
Prema Lauri Vahtre i Jüri Viikberg-u (1991), The Red Book of the
Peoples of the Russian Empire, (Crvena knjiga naroda Ruskog carstva)
(videti URL: http://www.eki.ee/books/ redbook/foreword.shtml) kriteriji
za identifikovanje malih autohtonih ugroženih naroda su:
a. još nisu iščezli;
b. njihovo glavno područje naseljenosti je na teritoriji jedne države
(izgrađene od strane drugog naroda, a njihovi delovi mogu biti podeljeni
na više administrativnih područja - država);
c. čiji broj je ispod 30 hiljada;
d. od kojih manje od 70% govori svoj maternji jezik;
e. koji čine manjinu na svojoj zavičajnoj teritoriji;
f. čija naseljenost je rasejana pre nego kompaktna;
g. koji nemaju škole, literaturu ili medije na svom svakodnevnom
(vernacular) govoru.
Primenimo ove kriterije na rezultate analize podataka o Bunjevcima
saopštene u prethodnim odeljcima ovog ogleda.
a. Nisu iščezli
Bunjevci nisu iščezli ali je njihov istorijski razvojni proces zahvaćen
ugrožavajućom depopulacijom, prvenstveno nominalnom (asimilacija),
95
A. Raič
ali i realnom „belom kugom“ karakterističnom za podneblje srednje i
jugoistočne Evrope.
Slikovito predstavljen, demografski proces bačkih Bunjevaca, posmatran
počev od formiranja njihovog etno-kulturnog identiteta kao posebnog
naroda u Južnoj Ugarskoj početkom 18. veka, pokazuje generalni
dugoročni trend brzog povećanja stanovništva (Grafikon 2, oznaka 1).
Posle dvovekovnog demografskog uspona u okviru Austrijske monarhije
(druga polovina 18-tog i prva polovimn 19-tog veka čine „zlatno doba“
prosperiteta bačkih Bunjevaca), dospevši nakon Prvog svetskog rata u
dve novostvorene države – Mađarsku i Kraljevinu Srba, Hrvata i
Slovenaca/ Jugoslaviju, bunjevački narod se našao u žrvnju procesa
izgradnje država usredsređenih na formiranje sopstvenih nacija (procesa
političkog strukturisanja "nacije-države" - od formiranja državnog
centra, preko izgrađivanja sistema lojalnosti i solidarnosti, uključujući
formiranje nacije, do unutrašnje političke strukturacije, videti: Stefano
Bartolini (2006), A Comparative Political Approach to the EU
Formation, URL:
http://www.arena.uio.no/publications/workingpapers2006/papers/wp06_04.pdf), koji su rezultirali njegovom
fragmentacijom, asimilacijom i, sledstveno, početkom demografskog
nestajanja.
Grafikon 2. pokazuje da se deo bunjevačkog naroda sa očuvanim
etničkim identitetom – Bunjevci sa područja Bajskog trougla u
Mađarskoj i Srbiji-Vojvodini – smanjio od ukupno 70.545 osoba iz
1910. godine na 28.266 osoba u 2002. godini ili za 42.279 osoba
(smanjenje za 60%). Obuhvatajući takođe Bunjevce iz Peštanske
varmeđe 1920. godine (3.916 osoba) smanjenje dostiže 53.086 osoba
(65,3%). Pri tome zapaža se da svi fragmenti bunjevačkog naroda,
uključujući njegove delove koji su evoluirali usvajajući elemente
hrvatskog nacionalnog identiteta, u obe države trpe dugoročnu
tendenciju depopulacije, demografskog iščezavanja.
96
Otkrivanje Bunjevaca
Taj proces se, posle 1918. godine, odvijao podjednako burno i u
Vojvodini i u Mađarskoj.
Zajednica nacionalno izjašnjenih Hrvata bunjevačkog etničkog porekla u
Vojvodini (Grafikon 2, oznaka 2), do 2002. godine brojno se smanjivala
(sa 40.000 u 1920. na 30.718 u 2002. godini) po prosečnoj godišnjoj
stopi od 0,29%. (Broj od 40.000 Hrvata, koji su se u Austro-Ugarskoj
izjašnjavali kao Mađari, preuzet od Đurić, Ćurčić, Kicošev-a, videti
URL:
http://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosevvojvodina.html). U isto vreme, populacija nacionalno neizjašnjenih
Bunjevaca u Vojvodini (oznaka 3 na Grafikonu 2) smanjena je sa 54.508
osoba u 1920. godini na 19.766 osoba u 2002. godini (smanjenje za
44.742, opadanje po prosečnoj godišnjoj stopi od 0,8%).
Brojno povećanje bunjevačkih Hrvata i smanjivanje Bunjevaca na
popisima stanovništva su protivrečna demografska kretanja koja
izražavaju, prvo, nominalnu kategorizaciju Bunjevaca kao Hrvata u
periodu od 1945. do 1980. godine, a potom, obnovu etniciteta Bunjevaca
omogućavanjem njihovog izjašnjavanja kao Bunjevaca na popisima
stanovništva počev od 1990. godine.
Ukupna populacija vojvođanskih Hrvata – oznaka 6 na Grafikonu 2 (prema nominalnoj kategorizaciji u popisima stanovništva do 1990.
godine, u ovaj zbirni podatak uključeni su Bunjevci, bunjevački Hrvati,
Šokci i ostali Hrvati), smanjivala se posle svoje kulminacije 1960.
godine sa 145.341 osobe na 56.564 osobe u 2002. godini, pri čemu je
udeo bunjevačkih Hrvata u ovoj populaciji porastao od 43,29% u 1980.
na 54,32% u 2002. godini. Stopa depopulacije hrvatske nacionalne
zajednice u Vojvodini, između 1920. i 2002. godine dostiže prosečno
godišnje 0,63%. Posle 1960. godine, do 2002. godine ova stopa dostiže
skoro 1% godišnje (0,97%), što znači da hrvatska nacionalna zajednica
u Vojvodini sve više zavisi od demografskog potencijala bunjevačkih
Hrvata, u čemu se može tražiti jedan od uzroka senzitivnosti aktivista
97
A. Raič
hrvatskih stranaka u Vojvodini, i bunjevačko-hrvatske dijaspore u
Hrvatskoj, na težnje bačkih Bunjevaca da obnove svoj status posebne
etničko-nacionalne skupine.
Grafikon 2 - Demografija i etape razvoja Bunjevaca-Šokaca/ Hrvata u
Austro-Ugarskoj, Mađarskoj i Vojvodini
Populacija Bunjevaca i Šokaca u Mađarskoj (nepriznata nacionalna
manjina, oznaka 5 na Grafikonu 2) se smanjila od 1930. sa 23.228 osoba
na 8.500 osoba u 2006. godini (opadanje po prosečnoj godišnjoj stopi od
0,85%) a populacija mađarskih bunjevačkih Hrvata (deo priznate
hrvatske nacionalne manjine, oznaka 4 na Grafikonu 2) smanjena je sa
36.864 osobe u 1930. na 19.731 osobu u 2006. godini (opadanje po
prosečnog godišnjoj stopi od 0,62%). Stopa depopulacije hrvatske
nacionalne zajednice u Mađarskoj od 1920. do 2002. godine (obuhvata
nepriznate Bunjevce i populaciju bunjevačkih i ostalih Hrvata priznatih
98
Otkrivanje Bunjevaca
od mađarske države kao nacionalne manjine, oznaka 7 na Grafikonu 2)
dostiže 0,72% prosečno godišnje.
Proces nestajanja bunjevačkog naroda, u njegovom tradicionalnom
zavičaju i prirodnom-ruralnom okruženju, postaje očigledan na osnovu
analize dugoročnih trendova rasta stanovništva dvadeset vojvođanskih
bunjevačkih naselja severne Bačke koju omogućuje Grafikon 3.
Podaci sa grafikona izdvajaju dva opštinska gradska centra, Suboticu i
Sombor, kao razvojne generatore bunjevačkog naroda u Vojvodini. Od
ukupnog broja Bunjevaca u 2002. godini u dvadeset posmatranih naselja
severne Bačke (18.894) skoro tri četvrtine (73,82%) bilo je nastanjeno u
pomenuta dva grada i tri manja naselja (oznaka A na Grafikonu 3) a od
ukupno 20.683 bunjevačkih Hrvata 71,12% nastanjeno je u istim
naseljima. U ostalih petnaest naselja (oznaka B na Grafikonu 3),
zahvaćenih depopulacijom, stanovalo je 2002. godine 4.933 (26,17%)
Bunjevaca i 5.974 (28,88%) bunjevačkih Hrvata. U ovoj drugoj grupi
naselja B, tokom poslednjih pola veka (između 1948. i 2002. godine)
stanovništvo je opalo na 67,33% njegovog broja u 1948. godini (sa
51.770 na 34.857 osoba ili smanjenje za 16.913 osoba). Ovaj proces
došao je do ispoljavanja posle 1961. godine a naglašeno ubrzanje dobio
je između 1971. i 1981. godine. Ukoliko se ova depopulacija nastavi
istim tempom, oko 2050. godine pad stanovništva ovih naselja može
dostiću 45% a do kraja 21. veka 30% pomenutog nivoa stanovništva iz
1948. godine. Ovo su nesumnjivi signali nestajanja bunjevačkog naroda
u njegovim tradicionalnim ruralnim životnim okruženjima.
99
A. Raič
Grafikon 3 - Dugoročni trendovi rasta stanovništva dvadeset
bunjevačkih naselja u Vojvodini, 1948-2002.
Može li porast bunjevačkog naroda (Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata) u
naseljima grupe A da nadoknadi opadanje populacije ovog naroda u
grupi B naselja? U naseljima iz grupe A ponderisani indeks porasta
stanovništva bunjevačkog porekla u periodu 1948-2002. godine dostigao
je 163,88 (povećanje stanovništva za 63,88%). Račun pokazuje da je u
navedenom periodu od 54 godine porast stanovništva u grupi naselja A
iznosio ukupno 65.723 osobe u čemu 15.660 pripadnika bunjevačkog
naroda (23,83% prema nacionalnoj strukturi stanovništva opština
Subotica i Sombor iz 1981. godine) a smanjenje stanovništva u grupi
naselja B iznosilo 16.913 osobe, što pokazuje da rast gradskog dela
bunjevačkog naroda ne uspeva da kompenzira opadanje seoskog dela
ovog naroda (smanjenje seoskog nadmašuje porast gradskog
stanovništva za 1.253 osobe ili za 8%).
100
Otkrivanje Bunjevaca
Prethodne računice povrđuju da je bunjevački narod – mali narod koji
nije iščezao ali čiji je razvoj, pa i opstanak, nesumnjivo ugrožen u
doglednoj budućnosti.
b. Područje nastanjenosti Bunjevaca
Glavno područje nastanjenosti bunjevačkog naroda – Bajski trougao - je
na teritoriji bivše Austro-Ugarske, koje je, nakon 1918. godine,
podeljeno na dva državna administrativna područja – Mađarsku i
Jugoslaviju-Srbiju. Mađarskoj dodeljeni deo ovog područja (sa 33%
populacije bunjevačkog naroda u 1920. godini) podeljen je na dve
varmeđe (Bač-Kiškunsku i Peštansku) a u savremenoj Srbiji-AP
Vojvodini (sa 67% populacije bunjevačkog naroda u 1920. godini) na
dva administrativna okruga (Severno-bački i Zapadno-bački) i dve
opštine (Subotica i Sombor). Stanovništvo na područjima zapadnog
Balkana, koja čine pra-postojbinu Bunjevaca (Bosna, Hercegovina,
Dalmacija), nije razvilo bunjevački identitet kao poseban narod, nego je
evoluiralo u hrvatsku naciju, tako da se bački Bunjevci mogu smatrati
narodom koji je autohtono razvio svoj etničko-kulturni identitet u
društveno-istorijskom i geografskom ambijentu Bajskog trougla
(uključujući severnija naselja do Pešte) kao svog zavičaja.
101
A. Raič
Slika : Područje Bajskog trougla (na osnovu mape Subotičke biskupije)
c. Populacija Bunjevaca je ispod demografske kritične tačke
Sadašnji broj Bunjevaca je ispod 30 hiljada - on je nominalno 2002.
godine dostigao 19.766 osoba u Vojvodini i 8.5 hiljada osoba u
Mađarskoj. Deo pripadnika bunjevačkog naroda u periodu između 1945.
i 1990. godine izjašnjavao se kao Jugosloven ili se nacionalno nije
izjašnjavao, odnosno, ostajao je neopredeljen. Da li su ove kategorije
nacionalnog izjašnjavanja, odnosno, neizjašnjavanja, potencijalni izvor
nominalnog povećavanja dveju kategorija bunjevačkog naroda? Sudeći
na osnovu analize korelacija (Pearsonovi r-koeficijenti), u sredinama sa
naglašenijim udelom Bunjevaca (r=0,478 uz p=0,032) odnosno
bunjevačkih Hrvata (r=0,475 uz p=0,034) izjašnjavanje stanovništva kao
Jugoslovena (korelacije za neizjašnjavanje odnosno neopredeljenost kod
obe kategorije bunjevačkog naroda nije statistički značajno p>0,05)
102
Otkrivanje Bunjevaca
podjednako je izraženo (srednjeg intenziteta). Primenom analize
parcijalne korelacije, može se konstatovati da je uzajamni uticaj dve
komponente bunjevačkog naroda na izjašnjavanje kao Jugoslovena
odnosno na neizjašnjavanje ili neopredeljenost, neznatan (koeficijenti
parcijalne korelacije 0,233 i 0,244 uz nisku pouzdanost zaključivanja
p>0,30). Koeficijenti parcijalne korelacije na nivou bliskom statističkoj
signifikantnosti, upućuju na značajnije izjašnjavanje i Bunjevaca
(r=0,446 uz p=0,056) i bunjevačkih Hrvata (r=0,441 uz p=0,059) kao
Jugoslovena, odnosno, kao neizjašnjenih i neopredeljenih, u sredinama
sa većim udelom sugrađana srpske nacionalnosti. Iz ove analize sledi
zaključak da obe komponente bunjevačkog naroda mogu očekivati
eventualno povećanje u podjednakom broju (iz „rezerve“ od ukupno
4,370 osoba – izračunato prema proporciji Bunjevaca i bunjevačkih
Hrvata u ukupnom stanovništvu 20 naselja tj. 19,8%). Sa pomenutim
hipotetskim povećanjem, ukupan broj Bunjevaca u Bajskom trokutu
mogao bi da se poveća za približno 15% što dostiže oko 30.400 osoba.
d. Govorna zajednica Bunjevaca
Manje od 70% pripadnika bunjevačkog naroda govori ikavicu kao svoj
maternji jezik. Prema popisu stanovništva Vojvodine 2002. godine,
34,9% Bunjevaca govori izvornim etničkim govorom (ikavicom), 58,7%
koristi srpski, a 3,6% hrvatski kao maternji jezik. Vojvođanski Hrvati
(blizu polovine čini stanovništvo bunjevačkog etničkog porekla) u
33,2% slučajeva govore hrvatskim kao maternjim jezikom a 63,9%
koristi srpski kao maternji jezik. Može se zaključiti da je standardni jezik
većinske nacije, srpski jezik, od strane većine pripadnika oba modaliteta
Bunjevaca u Vojvodini, usvojen kao maternji jezik. U isto vreme, jezik
kao etnički-nacionalni marker (bunjevačka ikavica ili standardni hrvatski
jezik), koristi trećina svakog od dva bunjevačka modaliteta. Vidi se da,
kako šest decenija nominalnog pohrvaćenja bačkih Bunjevaca, tako i
decenija ipo obnove uslova javnog izražavanja bunjevačkog identiteta,
ne uspevaju da obezbede realizaciju ni strategije asimilacije bunjevačkih
103
A. Raič
Hrvata u jezičku kulturu standardne hrvatske ijekavice, ni strategiju
obnove izvorne jezičke kulture bunjevačke ikavice. U oba modaliteta
Bunjevaca, dve trećine pripadnika predstavlja jezgro (mainstream)
okrenuto integraciji u kulturu dominantne državotvorne nacije. To je
efekt prećutne, Feherove prirodne asimilacije.
e. Manjina u Bajskom trouglu
Bunjevački narod čini manjinu na svojoj zavičajnoj teritoriji - Bajskom
trouglu. Na području vojvođanskog dela Bajskog trougla (ukupno 28
naselja subotičke i somborske opštine, od kojih u osam naselja broj
Bunjevaca je sveden na manje od 30 osoba), prema popisu 2002. godine,
Bunjevci (18.945) i bunjevački Hrvati (21.314) zajedno čine 17,83%
ukupnog stanovništva (225.749). Na tom području najbrojnije
nacionalne skupine čine Srbi (87.713 ili 38,85%) i Mađari (96.742 ili
42,85%). Pomenute četiri etničko-nacionalne skupine čine 84,92%
ukupnog stanovništva. Ovakva etničko-nacionalna struktura stanovništva
Bajskog trougla rezultat je nekoliko kolonizacija od 18. do 20. veka, kao
i neprekidne migracije stanovništva u okviru država koje su obuhvatale
ovu zavičajnu teritoriju bunjevačkog naroda. Od svog masovnijeg
doseljavanja s početka 17 veka, Bunjevački narod je činio kompaktno
stanovništvo Bajskog trougla s tim da se u susedstvu, uglavnom na jugu
i jugoistoku, graničio sa brojnim srpskim stanovništvom. Od polovine
18. veka počinje kolonizacija Bajskog trougla, uglavnom doseljavanjem
Nemaca, a kasnije, tokom 19. veka, Mađara. Do početka Prvog svetskog
rata uspostavljena je multietnička struktura stanovništva Bajskog trougla
koja se održala do završetka Drugog svetskog rata, kada je, posle
eksodusa Nemaca, uspostavljena savremena struktura sa naglašenim
udelom srpskog i mađarskog stanovništva.
104
Otkrivanje Bunjevaca
f. Podeljenost bunjevačkog korpusa
Naseljenost Bunjevaca je radije kompaktna nego rasejana. Od svih
Bunjevaca u Srbiji 2002. godine 20.012 osoba 94,67% živi u 28 naselja
vojvođanskog dela Bajskog trokuta. U rasejanju izvan područja Bajskog
trougla, u Vojvodini živi 821 (4,1%), a u centralnoj Srbiji 246 (1,23%)
Bunjevaca. Prema Šokčeviću, „Bunjevački Hrvati danas u Mađarskoj
stanuju u Bačkoj (grad Baja i šira okolina), ali su ranije u velikom broju
stanovali u većini naselja Fejerske i Peštanske varmeđe.“ „Bunjevački
Hrvati su najbrojniji manjinski etnicitet u Bács-Kiskun varmeđi.
Bunjevci, koji su se pre više od 300 godina doselili u Mađarsku (veći
deo je posle Trianonskog sporazuma dospeo u Jugoslaviju) u najvećem
broju žive u Baji i okolini Baje: u Bácsalmás-u, Csávoly-u,
Felsőszentiván-u, Gari, Katymáru, Mátételki, Csikériji, Bácsbokodu i u
Vaskutu.“ Prema istom autoru, „postoje pretpostavke, podržane
računicama, prema kojima je gotovo četvrtina hrvatstva bunjevačkog
porekla.“ (Sokcsevics Dénes, A magyarországi horvátok története. Dr.
Barics Ernő, Blazsetin István, Frankovics György, Sokcsevics Dénes
(1998), Magyarorszagi horvatok, Budapest: Körtánc Egyesület,
navedeni URL.). Ova poslednja Šokčevićeva napomena ukazuje na
razmere doprinosa bunjevačkog naroda u njegovoj pra-postojbini, kao i
u Slavoniji, Lici i drugim područjima današnje Hrvatske, formiranju
hrvatske nacije. Ovaj pra-bunjevački etnicitet utopio se u hrvatsku
naciju, dok su bački Bunjevci nastavili svoju autohtonu etnogenezu
započetu na tlu Bajskog trougla dva veka pre ovog procesa stvaranja
hrvatske nacije. Taj proces etnogeneze bačkih Bunjevaca otežan je
posle podele njihove narodne celine na mađarsko i jugoslovensko/
srpsko administrativno područje posle 1918. godine. U tom smislu
administrativne razdvojenosti, na bačke Bunjevce se može primeniti
kriterijum rasejane naseljenosti.
105
A. Raič
g. Narod bez priznatog jezika, sprečen u kulturnom razvoju
Bunjevci nemaju škole, literaturu i medije na svom svakodnevnom
jeziku. U Mađarskoj, Bunjevci su „izbrisani“ iz nomenklature
nacionalnih zajednica i subsumirani su pod nacionalnu manjinu
mađarskih Hrvata. Povremeno, o Bunjevcima se u publicistici
komemorativnog karaktera (kakve su monografije Feher Istvana, Barics
Ernőa et al., i sl.) raspravlja kao o „reliktnoj“ etničkoj skupini mađarskih
Hrvata.
Vojvođanski Bunjevci su tek 2007. godine, posle jednoipovekovnog
prekida, uspeli da obnove elemente osnovnog školovanje na svom
izvornom govoru (ikavici), sa elementima nacionalne kulture. Izdavačka
delatnost odvija se u okviru Bunjevačkog izdavačkog centra (periodična
publikacija „Bunjevačke novine“ i niz drugih publikacija) i Bunjevačke
matice (periodična publikacija „Rič bunjevačke matice“ i niz drugih
publikacija). Publikovana literatura uglavnom ima beletristički i
istorijsko-lingvistički karakter. Prepreku u nastojanjima da se literatura i
javna reč bačkih Bunjevaca dovede na nivo savremenog kulturnog i
naučnog diskursa, predstavlja nestandardizovana ikavica - jezik bačkih
Bunjevaca i Šokaca. U elektronskim medijima Bunjevci dobijaju
prostor na Radio Novom Sadu – 100 MHz (petak 22.00 – 22.30 sati),
Radio Subotici - 89,6 MHz (subota 20.00 – 20.30 sati) i Radio Somboru
- 90,9 MHZ (nedelja od 13.30 - 14.0) u okviru emisije „Bunjevačka rič”
i na Televiziji Novi Sad – II program (subotom od 15.30, a repriza je
naredne subote od 15.30 sati) u okviru emisije „SPEKTAR”. Bunjevci,
kao mali narod, po pravilu su nevidljivi u visokoj kulturi Srbije;
incidentno postaju tema javnog interesovanja u kontekstu srpskohrvatskih konfrontacija. Poslednja decenija nastojanja da se vojvođanski
Bunjevci revitalizuju u oblasti školstva, literature i medija, nije uspela da
nadoknadi jednoipovekovni prekid njihovog stvaralaštva i udela u
javnom životu, koji su ranije postizali. Takvo stanje Bunjevaca datira od
polovine 19. veka, kada je, dotadašnji četvorovekovni razvoj školstva i
106
Otkrivanje Bunjevaca
literature na narodnom jeziku Bunjevaca i Šokaca, državnom
intervencijom Austro-ugarske monarhije, prekinut. Da bi se shvatila
dubina i sagledale posledice ove jednoipovekovne krize u razvoju bačkih
Bunjevaca, potreban je uvid u istoriju njihove pismenosti i književosti
(pogledati monografiju B. Unyi (1947), Istorija Šokaca, Bunjevaca i
franjevaca, Budimpešta: Mađarsko bratstvo).
Šta iz svega gore izloženog možemo zaključiti?
Primena kriterija za definisanje malih autohtonih ugroženih naroda na
bačke Bunjevce opravdava prihvatanje pretpostavke da je ova mala
etnička skupina savremeni primer takvog malog ugroženog naroda. Od
šest kriterija za Bunjevce nije primeren jedino kriterijum rasejanja:
njihova kompaktnost teritorijalne naseljenosti u Bačkom trouglu
argument je u prilog dr Barić Erneove ocene o istrajnosti Bunjevaca u
očuvanju njihove građanske, materijalne i intelektualne, književne i
kulturne tradicije, koja ih čini posebnom narodnom skupinom različitom
od drugih hrvatskih narodnih skupina u Mađarskoj. (Dr. Barics Ernő, A
magyarországi horvátok nyelve) Dr. Barics Ernő, Blazsetin István,
Frankovics György, Sokcsevics Dénes (1998), Magyarorszagi horvatok,
Budapest: Körtánc Egyesület. URL: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/
data/magyarorszagi_kisebbsegek/Kortanc_sorozat/Magyarorszagi_horva
tok/index.htm) Ugroženost Bunjevaca kao malog naroda je pokazana i
utvrđivanje faktora, koji tu ugroženost uslovljavaju, kao i faktora
podrške revitalizaciji i razvoju ovog naroda kao modernog nacionalne
zajednice, predstavlja ključ za razumevanje bunjevačkog pitanja.
107
A. Raič
Faktori ugrožavanja i otpornosti, identitet i egzistencija
bačkih Bunjevaca
Šta ugrožava etno-kulturni identitet, opstanak i razvoj
Bunjevaca?
Retko koji evropski narod je iscepkan toliko koliko bunjevački narod
danas. To je posledica asimilacionih politika kojima su Bunjevci bili
podvrgavani od strane država-nacija, pod čiju dominaciju su dospevali,
kao i sopstvenih frustrirajućih protivrečnosti.
Spoljašnje opasnosti, one na koje ne mogu da utiču kao pojedinci,
rezultiraju iz asimilatorskih pritisaka koji potiskuju i obeshrabruju
etničko-kulturni identitet Bunjevaca kao malog naroda. Otvorena
prisilna ili prikrivena asimilacija, koja je primenjivana od druge polovine
19. veka do stupanja Mađarske u Evropsku uniju, dovela je, kako smo
utvrdili u prethodnim odeljcima ovog ogleda, do iščezavanja dve trećine
bunjevačkog naroda dospelog u državne granice Mađarske posle 1918.
godine. Intervencija Evropske unije otvara perspektivu revitalizacije
ostatka bunjevačkog naroda u Mađarskoj, iako se to događa u
„poslednjem minutu“ dovršavanja prirodnog procesa asimilacije (Feher
Ištvan), i uz uporni otpor mađarskih institucija priznavanju Bunjevcima
statusa nacionalne manjine.
Homogenizacija, inače raznorodnog etno-kulturnog supstrata - etničkih
skupina, radi stvaranja državotvornih nacija, je manje ili više otvoreno
proklamovana nacionalna politika balkanskih država, od njihovog
osnivanja u 19. veku, do naših dana. U tom smislu mogu se razumeti
strategije hrvatizacije i srbizacije bačkih Bunjevaca. Kako primer
Mađarske pokazuje, nacionalne strategije homogenizacije državotvornog
naroda gube svoju dublju, prikrivenu svrsishodnost, tek kada proces
asimilacije manjinskih etničkih skupina dosegne prag Feherove prirodne
asimilacije.
108
Otkrivanje Bunjevaca
Posle poslednjeg balkanskog rata, stepen homogenizacije hrvatske nacije
je dosegao visok nivo, ali unutrašnja stabilnost i etno-kulturna
identifikacija raznorodnog etničkog supstrata ove nacije, još nisu u
potpunosti ostvarene. Otuda visoka osetljivost i nesrazmerne ideološkopolitičke reakcije hrvatske inteligencije na nastojanja vojvođanskih
Bunjevaca da afirmišu svoj poseban, ni hrvatski ni srpski, nacionalni
identitet.
Unutrašnja trenja u hrvatskom nacionalnom identitetu ispoljavaju se
naročito otvoreno u medijskom kvalifikovanju „južnjaka“, Hrvata
hercegovačkog porekla. Izvod iz članka Nina Raspudića upućuje na
prirodu ovog nedovršenog procesa integracije hrvatske nacije:
„„Hercegovac“ se u antihercegovačkim mitskim medijskim
konstrukcijama, bez iznimke prikazuje kao epski nastrojen, ruralni
katolički desničar. Veliki Hrvat... Stereotipni Hercegovac iz medija je
definiran kao primitivac kockaste glave, koji se nakrao na račun hrvatske
sirotinje pa sad živi u viletini i vozi najnoviji mercedes, iz kojeg kroči u
mokasini i bijeloj čarapi pa se, dok mu kilo zlata zvecka oko šije i
čačkalica viri između rijetkih zuba, ubacuje preko reda podići lažnu
ratnu invalidninu ... Uza sve navedeno, znakovito je da se u Republici
Hrvatskoj nikada ne govori o „istarskoj“, „zagorskoj“, „dalmatinskoj“ i
sl. mafiji u tranzicijom poharanom gospodarstvu.“ dr. sc. Nino Raspudić,
Naša ognjišta, siječanj-veljača 2009.
http://www.hardomilje.info/index.php?option=com_content&task=view
&id=189&Itemid=72 .
109
A. Raič
Slika 2 - Iz aktivnosti Zavičajne udruge Ličana „Vrilo mudrosti“
Slavonski Brod
Aktivnost zavičajne udruge Ličana „Vrilo mudrosti“ iz Slavonskog
Broda pokazuje revitalizaciju lokalnog etničkog identiteta Hrvata ličkog
porekla. Taj identitet sadrži trag bunjevačke prošlosti dela ove etničke
skupine. Negovanje ikavice je takav trag. Na veb-stranici ovog
udruženja dato je sledeće obaveštenje: „ "Ričnik ličke ikavice" autora
Marka Čuljata, objavljen u izdanju gospićkog Lika pressa, bit će
predstavljen danas u Slavonskom Brodu. Organizator promocije, koja će
biti u Katehetsko-pastoralnom centru Vida Mihaljeka danas u 17,30 sati,
Zavičajna je udruga "Vrilo mudrosti" iz Slavonskog Broda. O rječniku
će govoriti prof. dr. Marko Samardžija i prof. dr. Ante Bežen, a program
će oplemeniti nastup Muškog komornog zbora crkve Presvetog Trojstva.
110
Otkrivanje Bunjevaca
Posavska Hrvatska, 10.09.2004.
(vm-rijecnik2004-002)„
http://www.vrilo-mudrosti.hr/ostalo/ostalo1.htm#rijecnik2004-01 .
Unutrašnje protivrečnosti etničkog identiteta Bunjevaca, koje blokiraju
njihov razvoj kao malog ugroženog naroda, mogu se fokusirati na
njihovo katoličanstvo i na oportunističko ponašanje njihove
inteligencije.
Katoličanstvo je jedan od znakova prepoznavanja bunjevačkog
identiteta, koji doprinosi njihovom etničkom razgraničenju prema
pravoslavnim Srbima i protestantskim Mađarima, ali je, istovremeno, i
mehanizam potiskivanja bunjevačkog identiteta putem promocije
hrvatskog nacionalnog identiteta. Katoličanstvo bosanskih franjevaca je
postavilo temelj etno-kulturnog identiteta Bunjevaca ali je, nakon
ukidanja franjevačke redodržave Bosne srebrene 1757. godine, ono
poprimilo obrnutu, asimilatorsku ulogu u mađarizaciji Bunjevaca.
Ostvarenjem elemenata hrvatske državnosti u Kraljevini Jugoslaviji
(formiranja 1936. godine Savske banovine i 1939. Hrvatske banovine)
katoličanstvo je postalo oslonac asimilacije Bunjevaca u hrvatski
nacionalni identitet. Ovo izokretanje nacionalne uloge katoličanstva je
važan izvor frustracije i kolebanja u identitetu Bunjevaca.
Kolebanje oko bunjevačkog identiteta izazvano je takođe brisanjem
istorijskog pamćenja o predhrvatskoj prošlosti Bunjevaca. Bunjevci u
njihovoj prapostojbini Dalmaciji, Bosni i Hercegovini, kao i u Lici i
Slavoniji, dali su značajan doprinos formiranju moderne hrvatske nacije
i, kao etnicitet, apsorbovani su u tu naciju. Danas se u Hrvatskoj,
prilikom popisa stanovništva, niko ne izjašnjava kao Bunjevac.
Naučna kritika primordijalističkog poimanja hrvatske nacije (gledišta o
čistom etnosu, koji vodi podeklo direktno od svojih pra-predaka,
doseljenih u 7. veku iz područja Visle u Karpatima) stvorila je podlogu
za razumevanje etnogeneze, istorijskog „stvaranja“, moderne hrvatske
nacije na tlu zapadnog Balkana, putem integracije različitih etničkih
111
A. Raič
skupina (Budak, 2003). Takav naučni pristup etničkoj istoriji prapostojbine Bunjevaca razvejava izmaglicu sa vizure prošlosti Bunjevaca.
Oslanjajući se na mutno tradicionalno sećanje Bunjevaca o svom
poreklu sa „rike Bune“, stvorena je istoriografska konstrukcija o
zapadnoj Hercegovini i zapadnoj Bosni kao njihovom pra-zavičaju.
Slika 3 - Rekonstrukcija mape pra-postojbine Bunjevaca
http://www.vrilo-mudrosti.hr/razno/razno-povijest.htm#bunjevci
Autor značajnog prikaza o Bunjevcima na veb-stranici „Vrila mudrosti“,
iznosi sledeća dva stava važna za tumačenja porekla Bunjevaca.
(1) „Bunjevci su bili pokretno stočarsko stanovništvo koje se prilično
selilo u vrijeme dok su te seobe bile. Živjeli su od stočarstva, po
malenim kamenim kućicama poznatim kao "bunje" (jedn. bunja).
Bunjevci govore štokavski ikavskim govorom. Spadaju u jednu od
112
Otkrivanje Bunjevaca
najbrojnijih skupina Hrvata. Bunjevcima se naziva — kako napisa
Rikard Pavelić — »jedan od najvitalnijih ogranaka hrvatskog naroda
koji i dan danas živi u većim skupinama u Madžarskoj, Bačkoj, Baranji,
Dalmatinskoj zagori, Ravnim kotarima, Lici, Hrvatskom primorju,
Gorskom kotaru, zapadnoj Bosni i zapadnoj Hercegovini.«“
Prvi deo gornjeg stava upućuje na poreklo Bunjevaca od „vlaha“,
nomadskih i polunomadskih (transhumantnih) stočarskih plemena. Ta
plemena su kao svoju etničku podlogu imala mešavinu slovenskih i
romanizovanih, potom sloveniziranih, ilirskih i drugih starosedelačkih
etniciteta (najpoznatiji su Vlasi sa Pindskih planina u severozapadnoj
Grčkoj, na granici sa savremenom Albanijom). Pripadnost ovih
gorštačkih etničkih skupina „jednoj od najbrojnijih skupina Hrvata“ (R.
Pavelić), što je drugi deo gornje tvrdnje, može da se odnosi na noviji
period etnogeneze Bunjevaca (18. vek), kada je njihova integracija u
nastajuću hrvatsku naciju, već dostigla nivo, na kojem je njihov „vlaški“,
bunjevački ili pred-bunjevački etno-kulturni identitet, potisnut hrvatskim
nacionalnim identitetom.
(2) „U govoru bačkih Bunjevaca nalaze se mnoge riječi grčkog
porijekla, napisaćemo ih latinicom onako kako se izgovaraju:
dromos=drum, perkijon=prćija, sarksma=sarma. Isto kako smo sa
imenom ,,Bunjevac”, bunos znači brdo, bunios=brđanin, gorski,
bunemo=stoku napasati, pastirovati. Otud dolazi korijen riječi bun, a
dalje se izvodi po nastavku - vac, kao Franciskus, Fran, pa Franjevac,
tako Bunos, Bun - dalje Bunjevac i to znači pastiri iz brda, brđani,
gorani, pastiri. Osim bačkih Bunjevaca i sada stanuju svi Bunjevci po
gorama i pastiri su, tako je grčki naziv ostao na cijelom narodu po
njihovom glavnom zanimanju pastirovanju.“
Gornji, drugi stav, je orijentacija za razumevanje „predhrvatske“, protobunjevačke, „vlaške“ prošlosti ovog naroda. Uticaj grčke kulture na
etničke pretke Bunjevaca upućuje na njihove seobe sa juga, stazama
113
A. Raič
planinskog stočarenja, verovatno od Pindskih planina, preko albanskih i
crnogorskih, do hercegovačkih i zapadnobosanskih planinskih područja.
Na ovu predistoriju Bunjevaca upućuje zapažanje I. Ivanića (1899) o
mogućem poreklu Bunjevaca iz severne Albanije. Toponim sela Bunjani
(u blizini ušća reke Valbone u Drim) može se razumeti kao letnje selište
plemena, koje stoku u zimskom periodu napaja na reci Buni, što je raniji
naziv reke Bojane. Čudno je da istoriografi poreklo Bunjevaca vezuju
isključivo za neznatnu reku Bunu u blizini hercegovačkog grada Blagaja,
a da region reke Bune-Bojane ostaje van njihovog vidokruga. Razlog
tome je, verovatno, nastojanje da se Bunjevci svrstaju kao ogranci
hrvatskog ili srpskog naroda, koji se upravo u području hercegovačke
reke Bune dodiruju i prepliću.
Nacionalna integracija, metodima državne intervencije, koji su bili
svojstveni u stvaranju evropskih nacija u 19. i 20. veku, izvedena je uz
konstrukciju istorije hrvatskog naroda, koja briše tradicije, istorijsko
sećanje na prošlost svih integrisanih etničkih skupina, stvarajući jednu,
homogenizovanu nacionalnu svest o iskonskoj prošlosti državotvornog
naroda. U okviru tako konstruisanog nacionalnog identiteta iščezli su
mali etniciteti, njihovi dijalekti, a jedan dijalekt je dignut na pijedestal
standardnog nacionalnog jezika. Sličan proces stvaranja moderne nacije
prošao je i srpski narod uz posredovanje državno-političke intervencije
radi integracije i asimilacije različitih etničkih skupina. „Hegemonija
vladajućih (hegemony of rulers) uništava različitost. … oni mogu lako
da eliminišu male dijalekte. Kako lingvisti kažu, "Jezik je dijalekt sa
armijom." (Gene Hammel).
Ovaj proces stvaranja hrvatske nacije odvijao se, preplitao i sukobljavao
sa sličnim procesom stvaranja srpske nacije, pogotovo na području
Bosne i Hercegovine.
Druga protivrečnost bunjevačkog naroda proističe iz ponašanja njegove
inteligencije. Bunjevački etničko-kulturni identitet razvijali su bosanski
114
Otkrivanje Bunjevaca
franjevci, nastojeći da narod pridobiju za katoličanstvo, a da ga odvrate
od patarenstva/ bogumilstva, pravoslavlja i muhamedanstva. To su
postizali u manastirima, u okviru svoje redodržave Bosne srebrene,
putem školovanja omladine kao izvorišta budućih svećenika i
obrazovanih društvenih slojeva (trgovci, oficiri i državni činovnici).
Bosanski franjevci su, od 15. do početka 19. veka delovali kao
zainteresovani, u to vreme visokoobrazovani i organizovani sloj
inteligencije, posvećen razvoju bunjevačkog naroda. Bosanski franjevci
su ovakvo svoje obrazovno delovanje nastavili još skoro čitav jedan vek
nakon ukidanja njihove redodržave, posle doseljavanja dela Bunjevaca u
sadašnji Bački zavičaj, učvršćujući njihov etno-kulturni identitet.
Potiskivanjem bosanskih franjevaca od strane mađarskih klerika
(manastir u Đenđešu) i građanske prosvetne inteligencije, bunjevački
narod je izgubio svoju viševekovnu privrženu inteligenciju,
zainteresovanu za razvoj njegovog etničkog identiteta. Našavši se u
vrtlogu mađarske nacionalne revolucije 1848. godine, kao i nakon
uspostavljanja mađarske nacije-države u okviru Austro-Ugarske
monarhije (posle austro-ugarske nagodbe 1867. godine), bunjevački
narod u Bajskom trouglu je ostao sa malobrojnom sopstvenom
inteligencijom, odolelom pritisku mađarizacije, zainteresovanom za
njegov razvoj kao moderne nacije. Kratak period nacionalnog buđenja
Bunjevaca u Ugarskoj (Antunović, Rajić, i dr.) bio je orijentisan vizijom
jugoslovenstva, potom očekivanjem da se ostvari vojvođanska
autonomija. sa mogućnostima modernog etničkog, kulturnog,
privrednog, političkog organizovanja bunjevačkog naroda.
Dva su razloga političke dezintegracije Bunjevaca posle 1920. godine.
Prvo, tokom perioda mađarizacije (nakon ukidanja srpske Vojvodine u
okviru Austrijske imperije), prioritet srpsko-bunjevačkih odnosa
predstavljala je sinergija, koja je potiskivala u drugi plan projekte
uređivanja političkih odnosa ovih etničkih zajednica posle očekivanog
uspostavljanja zajedničke jugoslovenske, odnosno, srpske države. Zbog
115
A. Raič
toga, nije razvijena usaglašena bunjevačko-srpska vizija i projekt
autonomije primerene očekivanjima Bunjevaca. Drugo, kada je takva
država, Kraljevina SHS uspostavljena, tokom kratkog perioda od vojnog
posedanja Vojvodine od strane Srbije (novembar 1918. godine) do
povlačenja državne granice sa Mađarskom 1921. godine, u Subotici i
Somboru su počeli da se harmonizuju srpsko-bunjevački odnosi. Taj
proces je prekinut birokratskom intervencijom vlade iz Beograda (smena
vlasti izabranih od strane lokalnih zajednica Bunjevaca i Srbastarosedelaca i postavljanjem kadrova u koje su imale poverenje
centralne vlasti, tzv. "kuferaša"). Ovaj politički udar imao je za
posledicu razočaranje u novu državu i okretanje dela Bunjevaca ka
hrvatskim političkim projektima, prvenstveno ka agitaciji Hrvatske
seljačke stranke braće Radić. (Analiza na osnovu rezultata istraživanja I.
Sedlaka).
Konstituisanje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca / Jugoslavije 1918.
godine, na način koji je bunjevački identitet podredio hrvatskom
nacionalnom interesu, predstavljalo je istorijsku vododelnicu, koja je
bunjevački narod opteretila protivrečnošću, koja ga do današnjih dana
frustrirajući opterećuje i blokira u njegovom razvoju. Priroda i uzrok ove
protivrečnosti zapaža se iz činjenice da se, prema Đuriću, Ćurčiću i
Kicoševu, 1920. godine 40 hiljada pripadnika gradskog sloja
inteligencije, koji su se za mađarske vlasti pre Prvog svetskog rata,
izjašnjavali kao Mađari, preko noći izjasnili kao Hrvati. Iza ove nagle
formalne promene nacionalnosti je višestruki nacionalni identitet,
interesno orijentisan, površno ukorenjem u bunjevačkom etno-kulturnom
identitetu. Ovakvo ponašanje tog građanskog sloja bila je osnova
prihvatanja dekreta KPJ iz 1945. godine o etničkom negiranju Bunjevaca
i njihovoj nominalnoj kategorizaciji u hrvatsku nacionalnost, koji je
povredio ponos i samosvest ovog naroda. Takav oportunizam objašnjava
takođe skoro poluvekovnu anonimnost bunjevačkog naroda u
društvenom, kulturnom životu Srbije i Vojvodine, odsustvo reagovanja
Jugoslavije na asimilaciju Bunjevaca u vreme staljinističkog režima u
116
Otkrivanje Bunjevaca
Mađarskoj, kao i savremeni ambivalentan odnos dela državnih autoriteta
prema bunjevačko-hrvatskim konfrontacijama u Vojvodini.
Slika 4 - Faksimil cirkularnog dopisa GNOOV Odeljenja za unutrašnje
poslove iz maja 1945. godine o kategorizaciji Bunjevaca i Šokaca kao
Hrvata
117
A. Raič
Priroda posmatrane protivrečnosti nazire se iz „Otvorenog pisma“ grupe
svetovnih i crkvenih dostojanstvenika i intelektualaca, vojvođanskih
bunjevačkih Hrvata, vrhovnim nacionalnim institucijama Hrvatske, 25.
srpnja 2007. godine, povodom uvođenja nastavnog predmeta
„bunjevački govor s elementima nacionalne kulture“. Potpisnici ovog
pisma očekuju da se, nagodbom srpsko-hrvatskih državno-političkih
elita, ne dovede u pitanje dekret KP Jugoslavije iz 1945. godine o
administrativnoj kategorizaciji Bunjevaca kao Hrvata, plašeći se da
svaka promena u takvom statusu Bunjevaca, vodi „denacionalizaciji
hrvatske nacionalne manjine u Vojvodini“.
Pozivanje na međudržavni Sporazum o zaštiti hrvatske manjine u
Republici Srbiji i srpske manjine u Republici Hrvatskoj, upućuje na
otpor potpisnika Otvorenog pisma odluci vlade Srbije iz 1990. godine,
da obnovi pravo Bunjevaca na očuvanje svog nacionalnog identiteta.
Tom odlukom je de facto anuliran dekret KPJ iz 1945. godine o
administrativnoj kategorizaciji Bunjevaca, kao pripadnika hrvatske
nacije. Potpisnici Pisma, insistiraju na nepriznavanju ispravljanja
državnog nasilja izvršenog nad Bunjevcima 1945. godine.
Ispravljanje ove nepravde je polazna tačka razumne rasprave između
svih frakcija „bunjevačkog roda“, čija konfrontacija je štetna za celinu
bunjevačkog naroda. Pozivanje na činjenicu da je, odluku iz 1990.
godine, donela vlada Socijalističke partije Srbije (nakon kontakta
predstavnika Bunjevačko-šokačke stranke sa dr. Vojislavom Šešeljom),
može da izaziva podozrenje o političkim motivima ove odluke u vreme
njenog donošenja, ali ne može da ospori njenu istorijsku opravdanost.
Kontaktiranje vođstva Bunjevačko-šokačke stranke, sa vođom Srpske
radikalne stranke dr V. Šešeljom, bio je izraz egzistencijalne strepnje za
sudbinu Bunjevaca i Šokaca u vreme zaoštravanja ratnog sukoba između
Srbije i Hrvatske. No, priroda „podrške“, koju su bački Bunjevci i Šokci
mogli od vođe SRS da očekuju, krajnje je dubiozna. U vreme ubrzo
118
Otkrivanje Bunjevaca
posle pomenutog kontakta sa vođstvom Bunjevačko-šokačke stranke,
Vojislav Šešelj je izjavio: "Smatram da svi Hrvati treba da se sele, osim
onih koji su se odazvali mobilizaciji. Treba izuzeti Srbe katolike (Šokce
i Bunjevce) koji uživaju punu ravnopravnost. Hrvatima ćemo dati adrese
prognanih Srba iz Zagreba i Varaždina." (Večernje novosti, 17. april
1992.).
Ideološku pozadinu ove „podrške“, čini kategorizacija Bunjevaca i
Šokaca kao „Srba katolika“, koja predstavlja srpsku varijantu
administrativne asimilacije, kakvoj su oni bili podvrgnuti prilikom
nasilne kategorizacije kao Hrvata u 1945. godini.
Slika 5 - Letak iz februara 1993. godine distribuiran u Novom Sadu
119
A. Raič
Ideologija srpskog nacionalizma dobila je praktično-politički izraz u
akciji distribucije letka u Novom Sadu gradskih odbora četiri stranke na
čelu sa Srpskom demokratskom strankom (Srpskih zemalja) i Srpskom
radikalnom strankom sredinom februara 1993. godine (slika 5),
usmerenoj ka podsticanju međunacionalnog razdora u Novom Sadu i
aktivizaciji "patriotski" nastrojenih građana. Letak je značio poziv na
homogenizaciju Srba oko ideologije antijugoslovenstva, stigmatizaciju
svih ne-srba i srpskih izdajnika (demokratski orijentisanih Srba koji
prihvataju multikulturalizam).
Segmentacija i problem integracije bunjevačkog naroda
Vraćanje Bunjevcima statusa nacionalne manjine, u skladu sa
međunarodnim pravom, bila je i ostala obaveza države Srbije prema
jednoj od manjinskih etno-kulturnih skupina srpskog društva.
Istovremeno, obaveza je srpske države takođe obezbeđivanje uslova
ravnopravnog položaja i razvoja nacionalne manjine Hrvata u Srbiji, uz
uvažavanje međunarodnog prava Hrvatske kao matične države ove
manjinske zajednice. Pri tome, pristup obe države ovom pitanju ne može
ignorisati činjenicu da su odnosi između Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata
takođe osetljivo unutrašnje pitanje bunjevačkog naroda.
Kakvi su sadašnji unutrašnji etnički i politički odnosi u bunjevačkom
narodu? Koji interesni segmenti se u ovom narodu mogu konstatovati i
šta izaziva napetost između njih?
Iz prethodnih analiza u ovom ogledu može se zaključiti da su dva
istorijski presudna događaja uticala na procese segmentacije
bunjevačkog naroda. Prvi je povlačenje državne granice između
Mađarske i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1921. godine, koje je, u
potonjoj Vojvodini, dovelo do naglog povećanja zastupljenosti
nacionalno samokategorizovanih Hrvata. Drugi događaj je dekret KPJ iz
1945. godine o kategorizaciji Bunjevaca kao Hrvata, koji je značio
120
Otkrivanje Bunjevaca
nepriznavanje postojanja i administrativnu zabranu kolektivnih prava
Bunjevaca.
Procena segmenata bunjevačkog naroda u 1971. godini (pola veka nakon
izjašnjavanja 34 hiljada ranije mađarizovanih Bunjevaca kao Hrvata**),
uz pretpostavku depopulacije od 50% (porodice sa jednim potomkom),
segment Hrvata, potomaka mađarizovanih Bunjevaca, dostiže 20 hiljada.
Ovaj broj se može dalje smanjiti za oko 5 hiljada na račun izjašnjavanja
kao Jugoslovena (radi olakšavanja promocije na poslu, mešovitih
brakova, etničke mimikrije, i sl.). Projekcija ovih cifri na 1991. godinu
(Tabela 9) (smanjenje srazmerno indeksu rasta Hrvata u AP Vojvodini
od 53,6%), svodi se na 14,6 odnosno 10,92 hiljade.
Kategorija kategorizovanih Hrvata 1971. godine u donjoj tabeli (ukupno
45.339 osoba) je raščlanjena na dva segmenta: na (1) administrativno
hrvatizovane Bunjevce (između 25 i 30 hiljade osoba) i (2) na potomke
mađarizovanih Bunjevaca samokategorizovanih 1921. godine kao
Hrvata.
Tabela 9 - Bunjevci, bunjevački Hrvati i Hrvati u Vojvodini 1971 i
1991.
*Max deluje samo faktor opadanja prirodnog priraštaja (porodica sa jednim
naslednikom); Min Osim prirodnog faktora, deluju fakori oportunitetnog
121
A. Raič
identifikovanja (izjašnjavanje kao Mađara između 1941 i 1944), kao
Jugoslovena posle 1945. (procena izjašnjenih dostiže 4.370 osoba), itd.
**Kategorija samokategorizovanih Hrvata iz 1921. godine je utvrđena na
osnovu podatka od 34.089 Hrvata, popisanih na teritoriji potonje Vojvodine
izvan Bač-Bodroške županije u 1910. godini; odbijanjem tog broja i ranije
utvrđenog broja Bunjevaca u vojvođanskom delu pomenute županije, ukupno
58.508, od ukupnog broja Hrvata popisanih 1921. godine u Vojvodini,
122.687 (ovo koriguje – smanjuje broj od 40.000 utvrđen od strane Đurića,
Ćurčića, Kicoševa, na verovatniji broj od 34.087 Mađara samokategorizovanih
kao Hrvata). U 1971. godini od 138.561 popisanih Hrvata u Vojvodini,
bunjevački Hrvati i Bunjevci su verovatno učestvovali – shodno napred
primenjenom načinu računanja - sa oko 43,5% ukupno 60.231 osoba;
naknadnom evidencijom rezultata popisa iz 1971. godine utvrđeno je da se
14.892 osobe izjasnilo kao Bunjevac, što omogućuje da se konstatuje da je
kategorija hrvatizovanih Bunjevaca u 1971. godini obuhvatala 45.339 osoba.
Potomci
Bunjevaca,
mađarizovanih
pre
1918.
godine,
samokategorizovanih kao Hrvata nakon te godine, danas u Vojvodini
predstavljaju već drugu i treću generaciju Hrvata, te se kod njih može
očekivati stabilizovan nacionalni identitet. Zajedno sa etničkim
Hrvatima, ova kategorija je 1971. godine obuhvatala 67,3% do 70,9% a
1991. godine 59,5% do 63,4% ukupnog nominalno hrvatskog
nacionalnog „korpusa“ (svi građani Vojvodine koji su pre 1991.
popisivani kao Hrvati). Istovremeno, bunjevački korpus u nominalno
hrvatskom stanovništvu Vojvodine 1971. godine – Bunjevci i 1945.
godine hrvatizovani Bunjevci, koji se izjašnjavaju kao Hrvati - je
obuhvatao 29,1% do 32,7% a 1991. godine 36,5% do 40,5%. Zapaža se
tendencija apsolutnog opadanja broja oba korpusa, s tim da je opadanje
hrvatskog korpusa izraženije, što dozvoljava procenu da relativni udeo
bunjevačkog korpusa u ukupnom, nominalno hrvatskom stanovništvu
Vojvodine, raste sa oko 30% u 1971. na oko 38% u 1991. godini.
Već je napred konstatovano da, pomenuto obrnuto proporcionalno
ukrštanje demografskih tendencija u nominalno hrvatskom stanovništvu
Vojvodine, predstavlja jednu od osetljivih protivrečnosti u odnosima
122
Otkrivanje Bunjevaca
unutar bunjevačkog naroda. Apsolutni broj izjašnjenih Bunjevaca je
stabilizovan (oko 20 hiljada od 1991. godine), dok broj bunjevačkih
Hrvata pokazuje tendenciju smanjivanja, što rezultira porastom udela
Bunjevaca u bunjevačkom korpusu stanovništva Vojvodine (povećanje
od 35,3% u 1971. godini na 42,8% u 1991. godini). Ovo zapažanje
pokazuje da se problem opstanka i razvoja bunjevačkog naroda može
dovesti u vezu, prvenstveno sa egzistencijom i identitetom bunjevačkih
Hrvata, onog segmenta bunjevačkog naroda, koji je, dekretom iz 1945.
godine, prisilno kategorizovan kao pripadnik hrvatske nacije.
Razumevanje promena u segmentu bunjevačkih Hrvata zahteva posebno
empirijsko istraživanje međugeneracijske dinamike njihovog etničkog i
nacionalnog identiteta. No, neka prethodna naziranja o ovom pitanju
mogu se formulisati na osnovu koncepcije malih naroda (Uriel Abulof,
2006).
Egzistencija bunjevačkih Hrvata, kao pripadnika hrvatske nacionalne
zajednice u pograničnoj „kriznoj zoni“ Subotice, bila je stigmatizovana
(prokažena) tokom srpsko-hrvatskog rata krajem prošlog veka (strah od
Hrvata kao „pete kolone“). Dugi period (1945-1990) dvostruke negacije
etnokulturnog identiteta i kolektivnih prava Bunjevaca, od strane
„lokalne“ kao i hrvatske države, potisnuo je „bunjevaštvo“
administrativno kategorizovanih Hrvata u drugi plan. Omogućavanje,
nakon stvaranja samostalne hrvatske države 1992. godine, da Hrvati iz
vojvođanske „dijaspore“, mogu da stupe u državljanstvo i da se koriste
putnim ispravama Hrvatske, bio je snažan stimulans nacionalnog
izjašnjavanja bunjevačkih Hrvata. Posle sticanja bezviznog, šengenskog
statusa Srbije, a posebno posle očekivanog prijema Srbije u članstvo
Evropske unije, ovaj motiv će gubiti dosadašnji značaj. Osporavanje
vojvođanske autonomije, od strane srpskih nacionalističkih stranaka,
takođe je jedan od „pozadinskih“ motiva strepnje bunjevačkih Hrvata u
pogledu perspektive „večne“ egzistencije Bunjevaca, kao samoupravne
etnokulturne zajednice u Srbiji.
123
A. Raič
Korišćenje jezika-dijalekta, svojstvenog za kulturu i identitet
etnokulturne grupe, važan je indikator uključenosti te grupe u društvo, u
kojem takva grupa egzistira kao manjinska. Videli smo da se podatak,
da svojim etničkim jezikom govori ispod 70% pripadnika etnokulturne
grupe, kvalifikuje kao indikator ugroženosti malog naroda. Kakvo je
stanje u ovom pogledu u današnjoj Vojvodini i u zavičaju Bunjevaca?
Tabela 10 - Stanovništvo prema maternjem jeziku i etnicitetu/
nacionalnosti, Vojvodina i opštine Subotica i Sombor, 2002
Izvor: Popis stanovništva Srbje 2002, knjiga 3.
Uvidom u podatke tabele 10, može se zapaziti da je, od ukupnog
stanovništva Vojvodine u 2002. godini, 76,63% identifikovalo srpski
jezik kao svoj maternji jezik, iako se, kao pripadnik srpske
nacionalnosti, izjasnilo 65,05% ovog stanovništva. Odatle proističe da
235.213 osoba ili 17,79% osoba, koje se nisu nacionalno izjasnile kao
Srbi, koristi srpski jezik kao svoj svakodnevni govor. Najhomogenija je,
u pogledu korišćenja svog nacionalnog jezika, mađarska nacionalna
manjina u Vojvodini; ovde rezultati popisa stanovništva 2002. godine
124
Otkrivanje Bunjevaca
pokazuju da samo 6.002 osobe ili 2,1% koristi neki drugi, a ne mađarski
jezik, kao svoj maternji jezik (prevashodno srpski jezik). U opštini
Subotica mađarski, kao maternji jezik, koristi 516 osoba nemađarske
nacionalnosti; u opštini Sombor 582 osobe mađarske nacionalnosti
(4,7%) ne koristi mađarski kao svoj maternji jezik.
Kada je reč o Hrvatima u Vojvodini, zapaža se da 35.493 pripadnika
ove nacionalnosti ili 62,8% koristi drugi, a ne hrvatski, jezik (pretežno
srpski) kao svoj maternji jezik. U opštini Subotica, Hrvata koji ne koriste
hrvatski kao svoj maternji jezik popisano je 2002. godine 7.862 ili
47,1% a u opštini Sombor bilo je 5.254 osobe ili 64,8% takvih slučajeva.
Na osnovu procene, u opštini Subotica je među Bunjevcima, iste godine
bilo 7.677 osoba, koje nisu koristile bunjevački govor kao svoj maternji
jezik (47,2%), a u opštini Sombor je bilo oko 2.429 ili oko 89% takvih
slučajeva.
Ukoliko se nacionalni-etnički svakodnevni govor posmatra kao znak
raspoznavanja i medijum komunikacije unutar etnokulturne grupe, bez
kojeg unutrašnja kohezija slabi a asimilacija u većinsko etnokulturno
okruženje preovladava, može se zaključiti da je stepen unutrašnje
integracije hrvatske i, pogotovo, bunjevačke zajednice, u Vojvodini kao i
u obe opštine, koje čine zavičaj bunjevačkog naroda, relativno nizak. U
opštini Subotica i hrvatska i bunjevačka zajednica u blizu 50% slučajeva
svojih pripadnika nije identifikovala svoj etnički jezik kao maternji jezik
(ostaje otvoreno pitanje koliko su izjave o maternjem jeziku
verodostojne, koliko su standardni hrvatski jezik odnosno izvorna
bunjevačka ikavica, u živoj svakodnevnoj upotrebi). U opštini Sombor
nivo etnokulturne integracije putem jezika, kao markera pripadanja obim
analiziranim zajednicama, nesumnjivo se može okarakterisati kao
problematičan.
Za mađarsku, a pogotovo srpsku nacionalnu zajednicu, u Vojvodini i u
dve posmatrane opštine, problem etnokulturne integracije njihovih
125
A. Raič
pripadnika, ne može se postavljati kao problem. Između segmenata
bunjevačkog naroda, obe jezičke varijante (hrvatska ijekavica i
bunjevačka ikavica) povlače linije razgraničenja, razlikovanja, što
ukazuje na problem njegove etnokuluturne dezintegracije. Široko
prihvatanje Srpskog jezika, kao maternjeg jezika, od strane oba
segmenta bunjevačkog naroda, upućuje na njegovu ulogu zajedničkog
lingua franca, koji relativizuje etnokulturno diferenciranje tog naroda.
Nema bunjevačkog naroda bez organizovanih Bunjevaca
Razlog postavljanja bunjevačkog pitanja, u istorijskoj retrospektivi i u
savremenosti, proističe iz nerazvijenosti institucionalnog okvira koji
obezbeđuje održanje i razvoj bunjevačkog naroda. Bunjevački narod se
razvijao i napredovao u vreme postojanja i funkcionisanja franjevačke
redodržave Bosne srebrne. Kada je ta versko-politička struktura ukinuta,
pod naletom stvaranja mađarske nacije, Bunjevci su doživeli zastoj i
dezintegraciju. Bosanske Franjevce je nasledila malobrojna autentična
bunjevačka inteligencija, koja se, posle 1918. godine, dezintegrisala,
zahvaćena centrifugalnim uticajima Zagreba i Beograda. To je doprinelo
nacionalnim podelama i protivrečnostima u bunjevačkom narodu, koje
traju do današnjeg dana.
Depopulacija, perspektiva iščezavanja bunjevačkog naroda, postavlja
problem integracije segmenata ovog naroda, koji javno, ili „u porodičnoj
privatnosti“, čuvaju bunjevački etnokulturni identitet. Imajući u vidu
primere revitalizacije etnokulturnih grupa, malih naroda u savremenoj
Evropi, mogu se sagledati šanse takvog procesa, koje se pružaju
bunjevačkom narodu. Institucionalna struktura Lužičkih Srba, sa
njihovom krovnom organizacijom „Domovina“, predstavlja model
ostvarivanja razvojne šanse i za Bunjevce. Stvaranje „Domovini“ slične,
krovne, politički nezavisne organizacije Bunjevaca, predstavlja takvu
šansu egzistencijalnog održanja, očuvanja, osavremenjavanja i razvoja
126
Otkrivanje Bunjevaca
bunjevačke kulture, obogaćivanja etno-kulturnog identiteta i revitalizuje
tradicije ovog malog ugroženog naroda.
Otvaranje evropske perspektive zemalja jugoistočne Evrope pruža
mogućnost revitalizacije ekonomskih, kulturnih i svih drugih odnosa u
celokupnoj populaciji bunjevačkog etničkog porekla u Bajskom trokutu.
Osim uspostavljenih pravno-političkih okvira uživanja ljudskih prava i
kolektivnih prava nacionalnih manjinskih zajednica Bunjevaca u Srbiji i
Mađarskoj, bunjevačkih Hrvata u Srbiji i Hrvata bunjevačkog etničkog
porekla u Mađarskoj, novi, širi okvir Evropske unije donosi mogućnost
razvoja struktura civilnog društva, nevladinih organizacija, lokalnih i
regionalnih inicijativa važnih za revitalizaciju bunjevačkog etnokulturnog identiteta pripadnika ovih zajednica.
Primer organizovanosti Lužičkih Srba u savremenoj Nemačkoj (Lusatian
Sorbs in Germany) može da posluži kao uzor za bačke Bunjevce.
Brojnost Lužičkih Srba u Nemačkoj dostiže približno 60 hiljada (40
hiljada u Gornjoj Lužici - saveznoj državi Brandemburgu, i 20 hiljada u
Donjoj Lužici - saveznoj državi Saksoniji) neznatno nadmašuje brojnost
ukupne populacije bunjevačkog porekla u Bajskom trokutu. Ovaj
autohtoni mali narod ima razgranatu institucionalnu strukturu čiju
krovnu organizaciju predstavlja „Domovina – Savez Lužičkih Srba“
(Videti URL: www.domowina.de). Zajedničkom nastupu ovog naroda
ne smetaju razlike jezika i kultura njegove dve etničke zajednice – Srba
iz Gornje i iz Donje Lužice.
Savez lužičkih Srba „Domovina“ je nevladina ne-profitna organizacija
koju osnivaju pojedinci i pravna lica, sorbijanska udruženja i grupe sa
ili bez pravnog kapaciteta, lokalna udruženja, savezi i klubovi koji mogu
da dobiju članstvo ukoliko prihvate statut „Domovine“. Nezavisnu
prirodu „Domovine“ najbolje izražavaju izvori njenog finansiranja koje
čine: članarine, namenski dobrovoljni prilozi, prihodi od priredbi,
prihodi projekata prikupljanja sredstava, donacije. U Statutu ove
organizacije posebno je utvrđeno da „Domovina“ deluje nesebično i teži
127
A. Raič
jedino ciljevima koji su ne-profitni u skladu sa fiskalnim zakonima. Ona
ne teži pretežno sebičnim ekonomskim ciljevima.
Slika 6 - Organogram organa upravljanja „Domovine“
http://www.domowina.sorben.com/index.htm
U skladu sa tako određenom prirodom ovog Saveza lužičkih Srba,
formulisana je struktura upravljanja tom organizacijom (videti sliku 6).
Neprofitna priroda i jasna demokratska struktura ove organizacije
ograničavaju uplitanje stranačko-političkih pristrasnosti i usredsređuju
njenu delatnost na egzistencijalne probleme i bitne etnokulturne sadržaje
lužičkosrpskog naroda, koji je, tokom svoje duge istorije, bio izložen
pritiscima asimilacije i denacionalizacije (germanizacije). Savez lužičkih
Srba „Domovina“ je nastavljač delatnosti „Domovina-Lige“ Lužičkih
Srba, koja je delovala do ukidanja nakon dolaska na vlast Nacionalsocijalističke partije Nemačke 1933. godine.
Iz pregleda članstva „Domovine“ zapaže se širok opseg njene delatnosti:
od akademskih studija i šireg vrednovanja Sorbskog jezika, istorije i
128
Otkrivanje Bunjevaca
kulture, čime se bavi lužička Matica Srpska, preko unapređenja
sorbijanskog obrazovanja, delatnosti saveza sorbijanskih sportskih
udruženja, udruženja sorbijanskih zanatlija i preduzetnika, saveza
sorbijanskih pevačkih društava, umetnika i studenata, do promocije
sorbijanskog kulturnog turizma. „Domovina“ ima međunarodnu podršku
svojih pridruženih članova: udruženja prijatelja Sorba i društava vendske
baštine, iz Nemačke, Češke, Australije i SAD. Domovina je takođe
učlanjena u nekoliko međunarodnih organizacija za podršku i
unapređenje jezika i kulture nalih naroda Evrope.
Slika 7 - Organogram organa Nacionalnog saveta nacionalne manjine
Bunjevaca (BNS)
http://www.ljudskaprava.gov.rs/dokumenti/zakon_nsnm.pdf
Sadašnja organizacija Bunjevaca u Vojvodini, regulisana je Zakonom o
Nacionalnim savetima nacionalnih manjina, kao sastavni deo državnog
upravljanja pitanjima nacionalnih manjina u Srbiji. Nacionalni savet
bunjevačke nacionalne manjine nije krovna organizacija, koja se gradi
„od baze“, nego je oblik autonomije na koji centralni državni autoritet
129
A. Raič
delegira deo svojih, ustavom i statutom utvrđenih nadležnosti. Struktura
uticaja u BNS se izvodi iz političkih izbora (neposrednih ili putem
elektorskog tela) koji se odvijaju na isti način, kao i izbori drugih
državno-predstavničkih organa u Srbiji. Finansiranje BNS izvedeno je iz
budžeta Republike odnosno Autonomne Pokrajine. Način upravljanja
BNS, kao organom političke autonomije nacionalnih manjina,
prilagođen je ovoj ulozi tog oblika organizovanja bunjevačke (i drugih)
etnokulturnih manjinskih grupa (slika 7).
Za Bunjevce delovanje BNS je od vitalnog značaja. Ali, iskustva malih
naroda u Evropi, posebno Lužičkih Srba, pokazuju da autonomija takvih
malih etnokulturnih grupa ne može da se izvodi isključivo iz države
dominantne nacije. Potencijal samoodržanja takvih grupa razvija se iz
„bića“ malih naroda. Dugoročni opstanak i razvoj etnokulturnog
identiteta, ususret modernom vremenu, izvire iz revitalizacije narodnih
inicijativa, individualnog i grupnog stvaralaštva, što zahteva prihvatanje
izazova oslanjanja na sopstvene snage i na realno lokalno i
međunarodno, posebno Evropsko okruženje.
Ugledajući se na lužičko-srpsku „Domovinu“, nedostajući politički
nezavisni savez vojvođanskih Bunjevaca bi morao da zastupa interese
bunjevačkog naroda, rukovodeći se principima ustavnog poretka slobode
i demokratije. Njegovi ciljevi bi, poput „Domovine“, morali da
obezbede: očuvanje, razvoj, promociju i širenje bunjevačke kulture,
jezika i tradicije, kao i podupiranje nacionalnog samopouzdanja
Bunjevaca i njihovih udruženja; ujedinjavanje i unapređenje Bunjevaca i
bunjevačkih društava i grupa u njihovom radu; zastupanje bunjevačkih
interesa u javnosti, parlamentima i institucijama vlasti u selima,
gradovima, opštinama, okruzima, Autonomnoj Pokrajini Vojvodini,
Republici i u inostranstvu; zaštitu i unapređivanje nacionalnih manjina u
Srbiji i osiguravanje pridržavanja zakonskih propisa i međunarodnog
prava; toleranciju i razumevanje između bunjevačkog i srpskog naroda i
ostvarivanje njihove ravnopravnosti; održavanje prijateljskih odnosa sa
srednjeevropskim narodima, posebno sa narodima Hrvatske, Bosne i
130
Otkrivanje Bunjevaca
Hercegovine i Mađarske, sa nacionalnim manjinama i njihovim
međunarodnim udruženjima, i borbu za njihove zajedničke interese.
Poželjni proces etničke revitalizacije Bunjevaca (revitalizacija jezika,
susedstva u gradovima, građanskih inicijativa i partnerstava za etničku
saradnju i jednake mogućnosti, uključenje ranjivih socijalnih grupa,
izgradnju razvojnih kapaciteta i ekonomsku ravnopravnost, i sl.) izlazi iz
okvira postojećih memorijalnih oblika negovanja elemenata identiteta
etničkih manjina u zavičaju Bunjevaca (folklor, religijski utemeljeni
oblici kulture, tradicionalni običaji, i sl.). Šanse koje donose procesi
evropske integracije, mogu se sagledati u okvirima regionalizacija Srbije
i razvoja autonomije Vojvodine. Izlaz iz položaja marginalizovane,
skrajnute, „venuće“ etničke skupine, bački Bunjevci mogu da postignu,
ako uspeju da se mobilizuju kao demokratski činilac ovih procesa
evropske integracije i regionalizacije Srbije i razvoja vojvođanske
autonomije.
Bunjevački narod dobija šansu da izađe iz vekovne krize svoje
etnogeneze/ nacionalnog razvoja, ukoliko njegova inteligencija preuzme
odgovornost za izgradnju moderne strukture nacionalnih institucija,
sposobnih za razvoj u budućnosti. Takva struktura postaje održiva,
ukoliko skup obrazovanih Bunjevaca ostane u vezi sa organizovanom
narodnom bazom, uz njenu podršku i pod njenom demokratskom
kontrolom. Zato je od najvećeg značaja stvaranje savremenih kulturnih,
sportskih, obrazovnih, privredno-kooperativnih, omladinskih, ženskih,
građanskih organizacija izvedenih iz realnih interesa različitih grupa
bunjevačkog naroda.
*„Bunjevačke novine“, Subotica, Godina V Brojevi 47. do 51. MajSeptembar 2009. Tekst iz novina je dopunjen i inoviran.
131
A. Raič
Uzdržavanje od nacionalnog izjašnjavanja :
Bunjevci i Hrvati
ašto se, u popisu stanovništva u mistima sa bunjevačkim i
hrvatskim stanovništvom, nađe čeljadi koja se ne izjašnjava kojoj
nacionalnosti pripada? Šta na tako odbijanje izjašnjavanja utiče?
Imal to nike veze sa nacionalno izmišanim stanovništvom? Na
ovi nikolko pitanja u ovoj studiji tražimo odgovore.
Z
Prija neg šta se udubimo u podatke o Bunjevcima, a to nas prija sveg
zanima, važno je da se obavistimo o pojavi nacionalnog neizjašnjavanja
u širem okruženju, u ciloj Srbiji i Vojvodini. Imamo pritom u vidu, četri
načina na koje se ljudi u popisima nacionalno ne izjašnjavaje. Najčešće
se dobivaje odgovori "ne mogu da se izjasnim, nisam ciguran kojoj
nacionalnosti pripadam", onda slidi odgovor "ne želim da se izjasnim",
na koji građani imaje pravo pozivajuć se na Ustav Republike Srbije.
Druga vrsta odgovora je kad se, umisto pridviđeni nacionalnosti (i
etnički grupa)1, čeljad izjasni birajuć regionalni identitet (Vojvođan,
Bačvan, Subatičan, i sl.). Naposlitku, ima dosta primira kad ukućani,
prilikom popisa stanovništva, ne znaje kako se opridiliva odsutna čeljad,
pa njeva nacionalnost ostaje nepoznata.
U svima ovim slučajovima, nacionalne zajednice, kojima bi mogli da
pripadaje niki od navedeni kategorija neizjašnjeni stanovnika, ostaje
brez jednog dila svoji pripadnika. To uzdržavanje, apstinencija od
Određivanjem „dozvoljeni“ nacionalnosti, nacionalni manjina i etnički grupa,
ili tzv. kategorizacija, način je na koji nacionalne države utiču na nacionalno
oblikovanje stanovništva. Tako se uspostavlja odnos većine i manjine, al to
pokazuje administrativno svrstavanje koje ne mora da se slaže sa
samoodređivanjem građana koje je jedno od ljudskih prava utvrđeni u Povelji
Ujedinjenih Nacija.
1
132
Otkrivanje Bunjevaca
nacionalnog samoodređivanja, glavni je razlog zanimanja javnosti za
ovu pojavu. O njoj se malo zna. Pretežno se pritpostavlja kako su ljudi
siti nacionalizma, dosta nji se uljuljkalo u uvirenje kako "mi znamo šta
smo" a drugima do tog i nije stalo (jel smo mala etnička grupa), kako je
lipče kad i ne znamo ko je šta i kako se brez ti razlika mož složno živit
(kako je bilo za vrime Jugoslavije). Ova i slična uvirenja o gubljenju
značaja nacionalnog samoodređivanja (otkrivanja i nigovanja etničkog i
nacionalnog identiteta) znak su uznapridovale asimilacije, utapanja u
kulturno okruženje većinskog naroda.
Drugi razlog uzdržavanja od nacionalnog izjašnjavanja izvire iz osićanja
stra il nelagode od mogući neprijatnosti od bliske čeljadi koja na niki
način na nacionalno izjašnjavanje gledi "popriko" a ponikad zanovita
neprijatnim ričima. Iđe to "zalađenje" odnosa ponikad i do izopštavanja
iz druženja i uskraćivanja prava, šta već spada u diskriminaciju i
narušavanje ravnopravnosti.
Ma kolko pojava nacionalnog neizjašnjavanja građana prilikom popisa
stanovništva izgledala neznatna (u Srbiji je u popisu 2002. godine
utvrdito postojanje 2,6% taki građana), podaci o toj pojavi su važan
pokazatelj dublji odnosa u društvu, koji zasluživaje najozbiljniju pažnju
istraživača. Iz rezultata slideće analize raspoloživi podataka, vidićemo
da je zaista tako.
U Srbiji se 2002. godine, po svim osnovama, nacionalno nije izjasnilo
ukupno 194.700 građana: 107.732 neizjašnjeni i neopridiljeni, 11.485
regionalna pripadnost, 75.483 nepoznato. U Vojvodini je, u isto vrime,
ukupno neizjašnjeni građana bilo 88.944 (u tom 55.016 neizjašnjeni i
neopridiljeni, 10.154 regionalna pripadnost, 23.774 nepoznato), šta je
obuvaćalo 4,38% stanovništva ove Pokrajine. Kad se upoređiva
Vojvodina sa Centralnom Srbijom, zapaža se da se zastupljenost
neizjašnjeni i neopridiljeni u ukupnom stanovništvu ova dva dila Srbije,
u većoj miri razlikuje (2,71% odnosno 0,96%) ko i u zastupljenosti
133
A. Raič
izjašnjeni regionalno (0,5% Vojvodina, 0,02% Centralna Srbija) al samo
u maloj miri kad je rič o zastupljenosti građana nepoznate nacionalnosti
(1,17% Vojvodina, 0,95% Centralna Srbija). Vojvodina u ovdi
promatranom pogledu, slična je Gradu Beogradu, pogotovo njegovim
gradskim naseljima.
Tabela 1 – Oblici apstinencije od nacionalnog izjašnjavanja, Srbija,
2002. godine
Neizjašnjeni
i neoprediljeni (1)
REPUBLIKA SRBIJA
Gradska
Ostala
Centralna Srbija
Gradska
Ostala
Vojvodina
Gradska
Ostala
Grad Beograd
Gradska
Ostala
Beograd-naselje
1.44
1.87
0.88
0.96
1.32
0.51
2.71
3.34
1.88
1.86
2.14
0.65
2.28
Regionalna
pripadnost
(2)
Nepoznato
(3)
Ukupno
(1 do 3)
% ukupnog stanovništva
0.15
1.01
2.6
0.22
1.2
3.29
0.07
0.76
1.71
0.02
0.95
1.93
0.03
1.14
2.49
0.02
0.7
1.23
0.5
1.17
4.38
0.73
1.37
5.44
0.2
0.91
2.99
0.04
1.32
3.22
0.04
1.43
3.61
0.03
0.85
1.53
0.04
1.51
3.83
Izvor: Popis stanovništva Republike Srbije 2002. godine, knjiga 1.
Zapažaju se, također, razlike izmeđ Vojvodine i Centralne Srbije kad je
rič o zastupljenosti pomeniti načina neizjašnjavanja građana u
gradovima i ostalim (pretežno selskim) naseljima. Kod svi dilova
Republike Srbije, pojava apstinencije od nacionalnog izjašnjavanja je
naglasitija u gradskim naseljima neg u ostalim (uglavnom selskim)
134
Otkrivanje Bunjevaca
naseljima. Pri tome ova pojava je u gradskim naseljima Vojvodine za
65,35% zastupljenija neg u Republiki u cilini (slideći je Beograd-naselje
sa 16,41% iznad republičkog prosika). Iz ovi zapažanja možmo zaključit
da je urbanizacija, život sve većeg stanovništva u gradovima, iseljenje iz
manji, selski naselja, okolnost koja doprinosi apstinenciji stanovništva
od nacionalnog izjašnjavanja. S čim tu pojavu možmo objasnit? Posebno
kad je rič o Bunjevcima2.
U objašnjavanju polazimo od naprid već postavitog očekivanja da
nacionalno mešovit sastav stanovništva doprinosi, izmeđ ostalog,
apstinenciji jednog dila građana od nacionalnog izjašnjavanja. Iz
rezultata korelacione analize podataka o nacionalnom sastavu
stanovništva svi naselja subotičke i somborske opštine (tabela 2), u
kojima živi 95% bunjevačkog stanovništva u Srbiji, zaključivamo da se
ovo očekivanje mož privatit ko pouzdan oslonac objašnjenja pojave koju
izučavamo. Najpri, iz bivarijantne korelacije, koja pokaziva snagu i
pravac (pojačanje ili slabljenje) direktne povezanosti pojave nacionalnog
neizjašnjavanja građana sa svakom od četri grupacije nacionalno
izjašnjeni građana (Bunjevci, Hrvati, Srbi, Madžari), konstatujemo jaku
pozitivnu povezanost uz visoku pouzdanost zaključivanja (Pearsonov
statistički Hi-kvadrat test sa vridnošću p<0,01). Najjaču povezanost sa
nacionalnim neizjašnjavanjem nalazimo kod Srba i Hrvata, nešto manju
kod Bunjevaca, a relativno najmanja je povezanost ove pojave sa
Madžarima.
Iz istraživanja Bunjevaca ne možmo izostavit Hrvate koji žive u istim
naseljima siverne Bačke, jer je najveći njev dio bunjevačkog porikla. Iz redova
Bunjevaca, hrvacka nacionalna inicijativa, od druge polovice 19. vika do danas,
pridobiva Bunjevce i nastoji i integrisat u hrvacku naciju. Ovi bunjevački
Hrvati se po malo čemu razlikuje od ostali Bunjevaca: nacionalno se
izjašnjavaje ko Hrvati, poniki divani književnim hrvackim jezikom, koristi
beneficije hrvacki i rimokatolički institucija i osića se pripadnikom kulturno i
politički priznate i državno zaštićene nacionalne manjine.
2
135
A. Raič
Dopunska analiza povezanosti nacionalnog neizjašnjavanja sa odnosima
parova nacionalno izjašnjeni grupacija stanovništva, triba da odgovori na
pitanje: dal međunacionalni odnosi izazivaje uzdržavanje dilova ti
nacionalnosti od izjašnjavanja svoje pripadnosti nikoj od tih
nacionalnosti? Primenom parcijalne korelacije dobivamo uvid u
nacionalne odnose koji su virovatni izvor ove apstinencije3.
Iz odnosa Bunjevaca i Srba, gdi je prisustvo srpskog stanovništva
značajnije (uzima se ko kontrolna varijabla), osnovni odnos Bunjevaca
naspram nacionalnom neopridilivanju se minja. Bivarijantni koeficijent
Pearsonove korelacije povećava se od rbn = 0,907 na rbsn = 0,948. To
znači da se nacionalna apstinencija Bunjevaca, u značajnijem srpskom
okruženju, neznatno povećava. Isto se mož konstatovat i u odnosima
Hrvata i nacionalno neopridiljenog stanovništva. Koeficijent korelacije
ovdi se povećava od rhn = 0,926 na rhsn = 0,949. To je nešto manje
povećanje nacionalne apstinencije Hrvata od apstinencije Bunjevaca u
okruženju srpskog stanovništva.
Naposletku, šta možmo kast o uzajamnom uticaju Bunjevaca i Hrvata na
njevo nacionalno neizjašnjavanje. Kad je rič o apstinenciji Hrvata od
izjašnjavanja ko Hrvata, u značajnijem okruženju bunjevačkog
stanovništva, osnovni koeficijent rhn = 0,926 značajno se smanjiva na
rhbn = 0,454 (upolak je manji). Otud možmo konstatirat da se Hrvati,
naspram Bunjevaca, odlučnije izjašnjavaje ko Hrvati, bunjevačko
prisustvo na nji diluje podstrekački na održanje svoje hrvatske
nacionalnosti. U još većoj miri se nastojanje, da se očuva bunjevačko
nacionalno opridilenje, javlja kod Bunjevaca u značajnijom hrvatskom
okruženju: koeficijent korelacije rbn = 0,907 smanjiva se čak na rbhn =
Parcijalna korelacija pokaziva promene osnovne, bivarijantne korelacije pod
uticajom trećeg faktora, na primer, bivarijantni koeficijent korelacije Hrvata i
neizjašnjeni građana iznosti rh=0.926 a kada se, uz Hrvate, u međunacionalnim
odnosima nađu Srbi, koeficijent parcijalne korelacije dobiva vrednost rhsn=
0,949 što znači da se apstinencija od nacionalnog izjašnjavanja Hrvata
povećava.
3
136
Otkrivanje Bunjevaca
0,080. Ovaj zaključak ne možmo uzet ko pouzdan jel test statističke
značajnosti pokaziva da je p = 0,653 šta je daleko od praga statističke
značajnosti p<0,05.
Grafikon 1 - Nacionalno izjašnjavanje i neopridilivanje / neizjašnjavanje
građana, posebno Bunjevaca i Hrvata, u subotičkoj i somborskoj opštini,
2002. godine
137
A. Raič
Napomene uz Grafikon 1: U ovim grafikonima (modelima povezanosti
varijabli) pravougaonici označavaje empirijske varijable (kolone podataka za
sva naselja subotičke i somborske opštine) a strelice pretpostavljene
povezanosti varijabli. Iznad strelica su navedeni indikatori snage i pravca
povezanosti dve varijable (regresioni Beta koeficijenti). Ukupan efekt neke
staze povezanosti varijabli dobija se množenjem Beta koeficijenata varijabli u
izabranoj stazi. Cilj analize je da se utvrdi staza sa najjačim uticajom na
istraživanu pojavu (označenu krajnjom desnom varijablom tzv. kriterijskom
varijablom). Krajnje leve varijable (povezane dvostranom strelicom koja znači
njevu korelaciju) su egzogene varijable (uzima se da one utiču na druge
varijable u modelu al se ne izučava šta na nji utiče izvan modela). Skup
varijabli u sridini modela su endogene / posridujuće varijable sa ulaznim i
izlaznim strelicama. Varijable u kružićima (e1, e2, e3) su latentne varijable koje
označavaje procent ukupnog varijabiliteta varijable na koju njeva strelica
pokaziva (na primer, ako je za e2 indikator Kvadrat višestruke korelacije
R2=0,900, onda je, svim varijablama koje pridnjače u modelu, objašnjeno 90%
varijabiliteta posmatrane empirijske varijable a 10% potiče od neki nepoznati,
latentni varijabli, koje nisu unete u model). Analiza je izvršena u programu
Amos 18.
Prithodna analiza oslanjala se na korelacije varijabli nacionalne
apstinencije (neizneop), kao zavisno promenljive, i po dvi varijable koje
su uzete u analizu kao nezavisno promenljive. Iz analize korelacija taki
trojki varijabli dobijeni su odgovori koji zanemaruje povezanost svi
posmatrani varijabli. Ovaj nedostatak otklanja primena tzv. Path-analize
(analize staza povezanosti sviju varijabli u modelu) koja je jedan način
analize iz programa modelovanja strukturni jednačina (SEM).
Analiza je pripravljena izradom dva puna modela (sa strelicama između
sviju navedeni varijabli). U prvom modelu predviđena je povezanost od
Bunjevaca naspram Hrvata a u drugom od Hrvata naspram Bunjevaca.
Našli smo da je kod prvog modela povezanost Bunjevaca naspram
Hrvata jača (B = 0,920) neg obratno (B = 0.550). Upoređivanjem ova
dva modela, našli smo da prvi model bolje privaća (fituje) empirijske
138
Otkrivanje Bunjevaca
podatke neg drugi, pa je analiza nastavita primenom prvog modela. Ovaj
nalaz analize važan je jel pokaziva da bunjevačka etnička osnova ima na
Bunjevce, koji se nacionalno izjašnjavaje ko Hrvati, jači uticaj od uticaja
nacionalne ideologije Hrvata bunjevačkog porikla na Bunjevce, koji ne
minjaje svoj etnički identitet.
Iz analize direktni povezanosti, prigledani varijabli u punom modelu
(Grafikon 1), sa kriterijskom varijablom, koja miri pojavu nacionalnog
neizjašnjivanja, nalazimo da su sa ovom pojavom najviše, sa sridnjom
mirom, povezani Srbi (B = 0,580) i, u slabijoj miri, Hrvati (B = 0,276),
dok Madžari (B = 0,185) i, naročito Bunjevci (B = 0,042), izmeđ
prigledani nacionalni grupa stanovništva, imaje sasvim slabu povezanost
sa nacionalnom apstinencijom. Indirektna povezanost, gledano priko
staze MadžariBunjevciHrvati Neizjašnjeni, ima vridnost B =
0,833 * 0,922 * 0,276 = 0,211 šta znači, također, slab doprinos
Bunjevaca pojavi nacionalne apstinencije. Pokazatelji R2 (kvadrati
višestruki korelacija) podržavaje ove konstatacije (varijable e1, e2, e3
imaje R2 veći od 0,9 šta znači da je više od 90% varijabiliteta ukupno
neizjašnjeni građana, Hrvata i Bunjevaca, objasnito faktorimavarijablama unetim u puni model). Prigled punog modela, također,
pokaziva da su, u pogledu nacionalnog izjašnjavanja, međusobno najjače
povezani Bunjevci i Hrvati (B = 0,922) i Madžari i Bunjevci (B =
0,833). Objašnjenje ovi odnosa jačanja sklonosti nacionalnoj apstinenciji
zaktiva dalje izučavanje.
Zarad boljeg uvida u odnos Bunjevaca i Hrvata u pogledu nacionalne
apstinencije, puni model je skraćen izostavljanjem staza (strelica) koje se
odnose na direktne veze egzogeni varijabli Srbi i Madžari sa
kriterijskom varijablom (Neizneop). Prigledom pokazatelja dobrog
privatanja (fitovanja) podataka od strane modela je procinito da su dva
redukovana modela (sa dva pravca povezanosti Bunjevci Hrvati il
obratno), jednaka (na granici dobrog fitovanja podataka). Zato su
analizirana obadva redukovana modela.
139
A. Raič
Tabela 2 – Stanovništvo opština Subotica i Sombor, po naseljima, 2002.
godine - Baza podataka
Mesto
Subotica
opština
Bajmok
Bački
Vinogradi
Bačko
Dušanovo
Bikovo
Višnjevac
Gornji
Tavankut
Donji
Tavankut
Đurđin
Kelebija
Ljutovo
Mala Bosna
Mišićevo
Novi Žednik
Palić g
Stari Žednik
Subotica g
Hajdukovo
Čantavir
Šupljak
Sombor
opština
Aleksa Šantić
Bački Breg
Bački
Monoštor
Bezdan
Gakovo
140
Ukupno
Bunjev
-ci
Hrvati
Srbi
Mađari
Neizjašnjeni
neopredeljeni i dr.
148401
16254
16688
35826
57092
6470
8586
2039
1266
10
700
14
2900
48
2450
1927
529
22
741
1
2
239
463
15
1824
639
1381
411
41
481
563
7
546
421
302
100
259
224
44
56
3
60
2631
787
1234
190
117
73
1746
2168
1181
1245
446
2848
7745
2230
99981
2482
7178
1310
97263
251
133
379
283
150
398
335
327
10870
49
24
58
4952
677
138
308
621
35
206
399
727
10424
40
22
25
8106
484
367
91
69
208
1805
1930
248
26242
89
54
39
59799
124
1275
162
92
18
240
4178
567
34983
2191
6632
1146
12386
53
75
94
70
17
82
315
165
4653
43
115
30
4983
2172
1388
3920
508
78
4
129
738
2043
1630
344
371
124
34
211
78
93
249
5263
2201
7
11
424
101
1256
1805
2983
46
273
66
Otkrivanje Bunjevaca
Doroslovo
Kljajićevo
Kolut
Rastina
Riđica
Svetozar
Miletić
Sombor g
Stanišić
Stapar
Telečka
Čonoplja
1830
6012
1710
566
2590
3169
10
16
1
2
9
217
84
52
128
7
63
581
659
5603
1359
543
2165
549
952
31
28
3
217
1455
40
175
39
2
40
164
51471
4808
3720
2084
4359
2222
24
10
6
113
3197
367
50
13
129
32988
3511
3494
429
3093
3743
363
20
1508
668
3189
334
65
61
115
U modelu koji pokaziva povezanost Hrvata sa Bunjevcima (BuHr)
odnos ove dvi nacionalne grupacije stanovništva ima najveći Beta
koeficijent (B = 0,922) iza čeg je povezanost Bunjevaca sa Madžarima
(B = 0,833) i, naposlidak, povezanost Neizjašnjeni sa Hrvatima (B =
0.803). Iz ovog se mož konstatovat da je indirektna povezanost
MadžariBunjevci HrvatiNeizjašnjeni glavna staza kojom iđu
uticaji koji vode do manje il veće nacionalne apstinencije Hrvata (mira
ove staze je B = 0,833 * 0,922 * 0,803 = 0,637 šta je povizanost iznad
sridnje snage). Na nacionalnu apstinenciju Hrvata nemaje veći uticaj
Srbi (B = 0,111), ko ni Madžari (-0,032). Negativni pridznak Beta
koeficijenta Madžara znači smanjivanje sklonosti Hrvata nacionalnoj
apstinenciji al, zbog zdravo male snage tog uticaja, u ovom modelu taj
uticaj se mož zanemarit. Mira proporcije objašnjenja varijabiliteta
varijabli Hrvati (R2 = 0,949) i Bunjevci (R2 = 0,939) ista je ko i u punom
modelu a ta se mira smanjila za kriterijsku varijablu zbog izostavljanja
dve egzogene varijable.
Kad je rič o modelu u kojem se provirava povezanost Bunjevaca
naspram Hrvata (HrBu) vidi se da je tudan povezanost slabija (B =
0,55) neg obratno (B = 0,92). Vidi se, također, da je doprinos Madžara
nacionalnoj apstinenciji Bunjevaca veći (B = 0,83) a doprinos Srba
zanemarljiv (B = 0,035) i, nuz sve to, da se mira ove apstinencije
141
A. Raič
Bunjevaca ne minja, ostajuć na niskom nivou (B = 0,13). Iz ovog se mož
konstatovat da je za Bunjevce glavna staza kojom struje uticaji na njevu
nacionalnu apstinenciju MadžariBunjevci Neizjašnjeni (mira ove
staze je 0,83 * 0,13 = 0,108 šta spada u slabu sklonost nacionalnoj
apstinenciji). Druga moguća staza indirektne povezanosti Bunjevaca sa
nacionalnom
apstinencijom
u
gornjem
modelu
MađariHrvatiBunjevci Neizjašnjeni ima vridnost sasvim slabe
povezanosti B = 0,74 * 0,55 * 0,13 = 0,053 šta iz analize nacionalne
apstinencije Bunjevaca isključuje Hrvate kao značajniji faktor.
Prija neg odgovorimo na naprid postavita pitanja, ukratko triba da
utvrdimo šta su glavni nalazi naše analize.
Prvo, Vojvodina je, u Srbiji, sridina sa najvišom apstinencijom od
nacionalnog izjašnjavanja (za 68,5% više nacionalno neizjasniti građana
neg u Srbiji ukupno, i to pretežno neizjasniti i neopridiljeni, ko i izjasniti
regionalno). Opšti razlog ove pojave nacionalne apstinencije je
urbanizacija. Za Vojvodinu, posebno njen siverni dio (gdi živi 95%
Bunjevaca), urbanizacija je bila povezana sa brzim nestankom salašarske
poljoprivrede i salaški naselja. Bunjevci su se, za razliku od vikovne
etničke istorodnosti njevog života na salašima, našli u nacionalno
raznolikoj gradskoj sridini, pa s tim triba povezivat i pojavu njeve
nacionalne apstinencije (ko i kod drugi nacionalni grupacija
stanovništva).
Drugo, našli smo da je sklonost uzdržavanja od nacionalnog
izjašnjavanja zdravo slična kod Srba, Hrvata i Bunjevaca dok je kod
Mađara manje prisutna. Najjaču povezanost sa nacionalnim
neizjašnjavanjem nalazimo kod Srba i Hrvata, nešto manju kod
Bunjevaca, a relativno najmanja je povezanost ove pojave sa Mađarima.
Treće, našli smo da su mađunacionalni odnosi, međusobni uticaj,
povezani sa pojavom apstinencije od nacionalnog izjašnjavanja.
142
Otkrivanje Bunjevaca
Zapažamo kako se nacionalna apstinencija Bunjevaca, u značajnijem
srpskom okruženju, neznatno povećava. Isto se mož konstatovat, al u
manjoj miri, i u odnosima Hrvata i nacionalno neopridiljenog
stanovništva. Našli smo, također, kako se Hrvati, u znatnijem prisustvu
Bunjevaca, odlučnije izjašnjavaje ko Hrvati, kako bunjevačko prisustvo
na nji diluje podstrekački na održanje svoje hrvatske nacionalnosti. U još
većoj miri se nastojanje, da se očuva bunjevačko nacionalno opridilenje,
javlja kod Bunjevaca u značajnijom hrvatskom okruženju.
Četvrto, preciznijom analizom primenom modelovanja strukturnih
jednačina (Path-analiza), utvrdili smo kako bunjevačka etnička osnova
ima na Bunjevce, koji se nacionalno izjašnjavaje ko Hrvati, jači uticaj od
uticaja nacionalne ideologije Hrvata bunjevačkog porikla na Bunjevce,
koji ne minjaje svoj etnički identitet. Pokazalo se kako Bunjevci, izmeđ
prigledani nacionalni grupa stanovništva, imaje relativno slabiju
povezanost sa nacionalnom apstinencijom; da su, u pogledu nacionalnog
izjašnjavanja, međusobno najjače povezani Madžari, Bunjevci i Hrvati, i
kako sa nacionalnom apstinencijom Hrvata, Srbi nemaje značajniju
povezanost. Naposlidak, našli smo da u pogledu apstinencije od
nacionalnog izjašnjavanja zasluživa pažnju povezanost Bunjevaca sa
Madžarima, da je, možda s tim povezana, nesklonost Bunjevaca takoj
apstinenciji i da su Hrvati iz ove povezanosti isključeni.
Kako ovi nalazi doprinose razumivanju postaviti istraživački pitanja?
Pođimo redom.
Na pitanje: Zašto se, u popisu stanovništva u mistima sa bunjevačkim i
hrvackim stanovništvom, nađe čeljad koja se ne izjašnjivaje kojoj
nacionalnosti pripadaje, odgovor se mora tražit u bunjevačko-hrvackim
odnosima. To su odnosi dila bunjevačke etničke zajednice (naroda) koji
je privatio ideologiju hrvacke nacije, bilo da je prominio glavne odlike
svog etničkog identiteta (vridnosti, uvirenje o hrvackom poriklu
Bunjevaca, kulturu oblikovanu tokom stvaranja hrvacke nacije – sa
143
A. Raič
Zagrebom ko centrom visoke kulture, književnosti, umetnosti, nauke), el
da je osto sa svojim tradicionalnim, „pučkim“ bunjevačkim identitetom,
brez dubljeg ukorenjivanja hrvackog nacionalnog identiteta, već samo sa
nominacijom Hrvata (zadržavanje po inerciji il iz praktični razloga,
nacionalnog imena iz vrimena svrstavanja Bunjevaca i Šokaca u hrvacku
naciju po administrativnom dekretu iz 1945 godine). Ovo drugo je
virovatno najčešći slučaj, čime se mož objasnit zašta je gore utvrdita
povezanost Hrvata sa Bunjevcima jača neg obratna povezanost
Bunjevaca sa Hrvatima. Ovo dublje dvojstvo, u vrimenu zaoštravanja
društvene, političke situacije, kad savest proradi, mož da dovede do
uzdržavanja čeljadi bunjevačkog porikla od nacionalnog izjašnjavanja
(pre ko Hrvata neg ko Bunjevaca).
Oslonac za odgovor na drugo pitanje također možmo nać u gore
navedenim nalazima. Vidili smo da na odbijanje nacionalnog
izjašnjavanja, osim subjektivnih razloga, mogu uticat okolnosti
multinacionalnog okruženja u kojem Bunjevci i Hrvati žive. To je
povezano sa nacionalno izmišanim stanovništvom siverne Bačke,
prvenstveno sa značajnim mađarskim a manje neposredno sa srpskim
stanovništvom. Kolektivno iskustvo Bunjevaca o mađarizaciji ali i o
potencijalima mađarske kulture i društvenog razvoja (pogotovo nakon
ulaska Madžarske u Evropsku Uniju), mož da dovede do protivrečja iz
kojeg nacionalno neizjašnjavanje mož da izgleda ko najmanje
opterećujući izlaz. Ovo je jedno od mogućih objašnjenja protivrečnosti
apstinencije Bunjevaca i Hrvata od nacionalnog izjašnjavanja. Nalaženje
uverljivi objašnjenja ove pojave u multinacionalnoj sridini, zaktiva
istraživanja zasnovana na složenijim modelima odustajanja od
nacionalnog izjašnjavanja.
*„Rič Bunjevačke matice“,
144
Otkrivanje Bunjevaca
Etno-demografske promine i perspektiva
bunjevačke nacionalne zajednice: rezultati
popisa stanovništva Srbije 2011. godine
B
unjevci u Srbiji su mali narod koji živi koncentrisan u dvi
opštine – Subotici (13.553 ili 81,13%) i Somboru (2.058 ili
12,3% ukupnog broja u Srbiji). Značajniji broj Bunjevaca živi u
gradu Novom Sadu (287), opštinama Bačka Topola (206), Apatin (49),
Kula (42) i Kanjiža (33) kao i u oblasti Beograda (172). U deset ostali
gradova Vojvodine i dve opštine centralne Srbije žive manje grupe
Bunjevaca (10 do 20) a pojedinci ili nekoliko ih živi u skoro svim
drugim opštinama Vojvodine i centralne Srbije. Za društveni život i
razvoj Bunjevaca posebno su važne opštine Subotica i Sombor zbog
čega ovde nastojimo da analiziramo svećeg podatke koji su objavljeni u
prvoj knjigi Republičkog Zavoda za statistiku Srbije o konačnim
rezultatima popisa stanovništva iz 2011. godine.
U slidećim grafikonima prikazane su nacionalne strukture stanovništva
iz oktobra 2011. godine u dve opštine u kojima živi 93,43% Bunjevaca u
Srbiji. Za svaku opštinu prikazana su gradska naselja (Sombor,
Subotica) i ostala naselja (seoska naselja).
Prvo šta zapažamo jeste da je u Somboru srpska nacionalnost većinska
sa nadpolovičnom zastupljenosti, kako u samom gradu tako i u ostalim
seoskim naseljima. U Subotici nema većinske nacionalnosti, pogotovo u
samom gradu di su Mađari i Srbi skoro izjednačeni po zastupljenosti u
ukupnom stanovništvu (33%, odnosno, 30%).
145
A. Raič
Druga je karakteristika visoka apstinencija od nacionalnog izjašnjavanja
čak 11-12% stanovništva obadva posmatrana gradska naselja (u seoskim
naseljima ima 7-9% takog stanovništva).
Grafikon 1 -
Bunjevci u Somboru su mala nacionalna zajednica sa 3% ukupnog
stanovništva (u selima su zastupljeni sa 1%) dok su u gradu Subotici
relativno brojna nacionalna zajednica, četvrta iza dvi najuticajnije
zajednice (8,74% dok je zastupljenost Hrvata 9,18%). U seoskim
naseljima subotičke opštine Bunjevci su nešto više zastupljeni (12,03%
skoro izjednačeni sa Hrvatima 12,41%).
146
Otkrivanje Bunjevaca
Tabela 1 - Promine nacionalnog sastava stanovništva u periodu 20022011 godine – opštine Sombor i Subotica
Vrste naselja
Sombor
gradska
Godina
Pokazatelji
2002
Bunjevci
Hrvati
3197
Jugosloveni
3325
2222
2011
1629
2863
594
Ostali
32988
Mađa
ri
3743
2233
Ukupno
51471
32180
2851
1837
47623
-26,69
-10,45
-82,14
-2,45
-23,83
-17,73
-7,48
Priraštaj
-113
-163
-170
-1682
-191
-114
Apstinencija
-194
-341
-71
-3831
-339
-219
Ostali
faktori
-286
170
-2491
4705
-362
-63
2002
508
4909
1773
26811
8643
1187
45792
2011
429
4207
258
22190
7023
1610
38280
-15,55
-14,3
-85,45
-17,24
-18,74
35,64
-16,4
Priraštaj
-26
-250
-90
-1367
-441
-61
Apstinencija
-29
-282
-17
-1486
-470
-108
Ostali
faktori
-24
-170
-1407
-1768
-709
591
2002
11205
10823
7138
28172
39161
5529
107726
2011
9236
9698
2728
31558
34511
6645
105681
-17,57
-10,39
-61,78
12,02
-11,87
20,18
-1,9
Index
Faktori
promene*
Sombor ostala
Faktori
promene
Index
Subotica
gradska
Index
Faktori
promene
Priraštaj
-571
-552
-364
-1437
-1997
-282
Apstinencija
-988
-1037
-292
-3376
-3692
-711
Ostali
faktori
-410
464
-3754
8199
1039
2109
2002
5049
5865
1424
7654
17931
1106
40675
2011
4317
4453
474
6696
15958
835
35873
Index
-14,5
-24,08
-66,71
-12,52
-11
-24,5
-11,81
Priraštaj
-257
-299
-73
-390
-914
-56
Apstinencija
-378
-390
-41
-586
-1396
-73
-97
-723
-836
18
338
-142
Subotica
ostala
Faktori
promene
Srbi
Ostali
faktori
Izračunati pokazatelji. Prirodni priraštaj stanovništva za period 2002-2011
računat za sve nacionalnosti po istoj stopi od -5% za posmatrani period.
Apstinencija obuhvata tri popisom utvrđene kategorije (Nisu se izjasnili,
147
A. Raič
Regionalna pripadnost i Nepoznato) s tim što je za svaku vrstu naselja
izračunat specifični koeficient za 2011. godinu (Sombor gradska 0,119039,
Sombor ostala 0,066954, Subotica gradska 0,106973, Subotica ostala
0,087531). Ostali faktori uticaj drugih nedefinisanih faktora: umanjenje
odgovarajuće kategorije stanovništva (2002. manje 2011.) minus zbir promene
usled prirodnog priraštaja (većeg mortaliteta od nataliteta) i apstinencije. Izvor:
stopa prirodnog priraštaja za prvo polugodište 2011. godine, (SGS_2012, str.
37).
http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/repository/documents/00/00/80/91/MSB-072012.pdf
Opisana slika položaja bunjevačke nacionalne zajednice u dvi
posmatrane opštine poslidica je promina koje karakterišu perijod izmeđ
dva popisa stanovništva (2002-2011.). Iz priložite tabele vidi se kako je
opadanje ukupnog stanovništva u gradu Somboru (-7,48%) izraženije od
opadanja ukupnog stanovništva grada Subotice (-1,9%) šta je poslidica
njenog ekonomski boljeg položaja kao i većeg doseljavanja stanovništva
iz drugi krajova Srbije itd. U seoskim naseljima ove dvi opštine
opadanje stanovništva je još izraženije, s tim da je i tu somborska
opština u nepovoljnijem položaju od subotičke opštine (opadanje
somborskih sela za -16,4% naspram opadanja subotički sela za 11,81%). U cilini gledano, seoska naselja su u kritičnom stanju
depopulacije šta mora imat uticaja i na stanje bunjevačke nacionalne
zajednice u tim sridinama.
Analizirajuć podatke o demografskim prominama bunjevačke
nacionalne zajednice (posmatrajuć Indeks ko pokazatelj procenta
opadanja stanovništva izmeđ dva popisa), zapaža se kako je u gradu
Somboru (-26,69%) i Subotici (17,59%), u poređenju sa opadanjom
ukupnog stanovništva ti gradova (-7,48% odnosno 1,9%), relativno
smanjivanje bunjevačkog stanovništva u Somboru veće za tri ipo puta a
u Subotici za devet puta. U seoskim naseljima ove dve opštine relativno
kretanje bunjevačkog stanovništva je za 5% sporije a u subotičkoj
opštini je za 12,28% ubrzanije od kretanja (smanjivanja) ukupnog
148
Otkrivanje Bunjevaca
stanovništva. Iz tog možemo zaključit kako su gradski uslovi života
bunjevačke nacionalne zajednice dinamičniji i kritičniji od oni u seoskim
uslovima pa od ti, gradski sridina, u većoj miri zavisi budući razvoj ove
zajednice.
Opisana slika sa poslidnjeg popisa stanovništva Srbije pokaziva kako je
počo proces smanjivanja bunjevačkog korpusa. (Ukupno u Srbiji broj
popisani Bunjevaca 2002. godine je bio 20.012 a 2011. godine je pao na
16.706 ili opadanje iznosi 3.306 osoba ili -16,52%; istovrimeno je broj
Hrvata u Srbiji smanjen za 12.702 osobe el za -17,99%. U opštini Subotici, ko najvećoj naseobini Bunjevaca, njev broj je smanjit za 2.701
osobu el –16,62%, a broj Hrvata smanjen je za 2.537 osoba el za –
15,20%. Manje opadanje broja Hrvata ovdi je virovatno poslidica doseljavanja pripadnika ove nacionalnosti u grad Suboticu ko i
nekontrolisani okolnosti popisivanja). Time se zaoštrava problem
egzistencije, samog održanja bunjevačke nacionalne zajednice.
Šta na taj zabrinjavajući proces utiče? Poznati faktori su: prirodni
priraštaj (negativan kad broj umrli nadmašiva broj novorođeni), apstinencija - odbijanje nacionalnog izjašnjavanja, i ostali faktori migracije
- doseljavanje-iseljavanje, izjašnjavanje za drugu nacionalnost, i dr.).
Gledano prema opštinama Subotica i Sombor a po dve vrste naselja –
gradska i ostala-seoska, salaši i sl., dobijamo gornji prigled relativnog
uticaja pominiti faktora smanjivanja bunjevačkog nacionalnog korpusa.
Poređenjom sa Hrvatima (međ kojima je značajan udio pohrvaćeni Bunjevaca) ko i sa Srbima i Mađarima, ko okružujući brojniji nacionalni
zajednica, mogu se bolje sagledat etničko-demografske promine u bunjevačkom korpusu.
Kad analiziramo promine kod Bunjevaca, vidi se da je apstinencija, odbijanje nacionalnog izjašnjavanja, najjači faktor „nestajanja“ Bunjevaca
iz njevog nacionalnog korpusa (polak nestali u subotičkoj opštini je
zafaljujuć tom načinu ponašanja, u Varoši i na selima). U somborskoj
opštini, u gradu Somboru, di živi najviše Bunjevaca (2.058), najjači je
149
A. Raič
uticaj, blizu polak, ostali faktora (odseljavanje a virovatno još više privatanje druge nacionalnosti zbog stupanja u mišoviti brak, itd.). Uticaj
većeg mortaliteta (više umrlih od novorođeni) dostiže najviše oko jedne
trećine i to više na selima neg u gradu (posebno u Somboru).
Poređenje uticaja posmatrani faktora na etničko-demografske promine
kod Bunevaca i kod tri navedene nacionalnosti, pokaziva kako su Bunjevci karakteristični potom šta nemaje pozitivan uticaj nijednog od tri
analizirana faktora. Takođe bunjevačko stanovništvo nema demografsku
rezervu u drugim krajovima Srbije (posebno Vojvodine) iz koji bi mogli
crpit mehanički priraštaj svog stanovništva u obadva gradska naselja,
kako je to slučaj sa tri ostale nacionalne zajednice u Subotici i Somboru.
Prisicanje Bajskog trougla državnom granicom još 1918. godine, pristalo
je postojat “tržište života” u cilini bunjevačkog naroda, a kasniji godina
državna granica je postala neprolazna pa otud subotički i somborski
Bunjevci u Bajskoj i Bačalmaškoj opštini savrimene Mađarske nemaje
demografsku rezervu za mehanički priraštaj svoji nacionalni zajednica
(osim tog, savrimeni ekonomski uslovi u Srbiji nisu stimulativni za
eventualno doseljavanje Bunjevaca iz Mađarske).
Kad se zna kako je u hrvatsko stanovništvo o obadve posmatrane opštine
uključen velik procent stanovništva bunjevačkog porikla, važno je analizirat etničko-demografske promine u tom stanovništvu i uporedit ji sa
prominama stanovništva bunjevačke nacionalne zajednice.
Kod obadva gradska naselja za hrvatsko stanovništvo vidimo kako je
apstinencija najjači faktor etničko-demografski promina. Ovdi je takođe
karakteristično pozitivno dejstvo ostali faktora, virovatno doseljavanje u
Sombor Hrvata ko i prilaz iz drugi nacionalnosti (možda Bunjevaka koje
sklapaje mešoviti brak) u hrvatsku nacionalnost. Kod seoski naselja subotičke opštine vidimo jak negativni uticaj ostali faktora, virovatno odseljavanje stanovništva i prilaz Hrvatica u druge nacionalnosti radi
sklapanja mešoviti brakova. U somborskim seoskim naseljima apstinencija ima jak uticaj na hrvatsko stanovništvo ko i uticaj mortaliteta.
150
Otkrivanje Bunjevaca
Najpovoljniji su pokazatelji kod srpskog stanovništva u obadva grada,
pogotovo u Subotici, di je priliv ovog stanovništva značajan (možda je u
pitanju i izjašnjavanje drugi nacionalnosti u korist Srba). Triba imat u
vidu da je Subotica univerzitetski grad u koji na studije dolaze mladi
ljudi iz čitave Srbije, pa otud mogućnost trajnog ostajanja njevog dila u
tom gradu. I u Somboru je imigracija ovog stanovništva važan izvor
povećanja srpskog dila ukupnog gradskog stanovništva. Za Suboticu je
karakteristično da je kod srpskog stanovništva najmanji uticaj mortaliteta
i apstinencije, šta može poticat od njegovog relativno mlađeg sastava, ko
i opšteg položaja kao dominantne, državotvorne nacionalnosti. Važan je
podatak o malom prilivu srpskog stanovništva u seoska naselja subotičke
opštine ko i visok pokazatelj apstinencije Srba u seoskim naseljima šta
se mož dovest u vezu sa relativnom starošću tog stanovništva a i sa uticajom multietničnosti u seoskim sridinama (apstinencijom sviju radi
očuvanja dobri međusobni, rodbinski, vršnjački i sl. odnosa).
Za mađarsko stanovništvo u Subotici zapaža se jak uticaj apstinencije i
slabiji doprinos povećanju ovog stanovništva putom imigracije i, možda,
rekategorizacije pripadnika drugi nacionalnosti ko Mađara, a u Somboru
relativno jak uticaj ostali faktora (emigracija, drugačije nacionalno
izjašnjavanje) ko i značajan uticaj apstinencije. Na seosko mađarsko
stanovništvo u subotičkoj opštini sličan je uticaj apstinencije i pozitivni
doprinos doseljavanja Mađara i, virovatno, rekategorizacije pripadnika
drugi nacionalnosti, a u somborskoj opštini na selu je jak uticaj ostali
faktora (emigracija) i manje uticaj apstinencije. U obadve opštine seosko
stanovništvo je u većoj miri podložno uticaju relativno velikog mortaliteta.
Ovo su prve naznake relativnog značaja faktora s kojim moraju računat
politički, državni i privatni (Nevladine organizacije, NVO) subjekti odgovorni za razvoj bunjevačke nacionane zajednice. Apstinencija, uzdržavanje od nacionalnog izjašnjavanja oni građana, koji su se tako
izjašnjavali u prithodnim popisu, mož se dilom pripisat razočarenju koje
151
A. Raič
je izazvalo strančarenje (potpadanje bunjevački stranaka pod „šapu“
nebunjevački patronski stranaka) i gloženje međ sedam listi sa izbora za
Bunjevački nacionalni savit, čiji pripadnici nastoje prigrabit taj važan
organ kulturne autonomije Bunjevaca, ko svoj stranački plen. Od takog
ponašanja članova „bunjevačke vlade“, bunjevačka nacionalna zajednica
mož samo nazadovat u vrime kad je jasno da asimilacija i zaostajanje za
demokratskim, kulturnim, obrazovnim, naučnim razvojom, Bunjevce
ostavlja na repu važni društveni procesa.
152
Otkrivanje Bunjevaca
Rasprave i eseji
Rasprava o jednom anonimnom antibunjevačkom eseju
M
aximus Confessor (Najveći Vernik) sam sebi je nadenuo ovaj
preuzvišeni nadimak. Greške u tipkanju su njegove a
anonimnost ga ne obavezuje na odgovornost za činjenice i
argumentaciju.
Opravdavanje administrativne zabrane narodnosti
Bunjevaca i Šokaca
MC - Komunistička vlast u prvim godinama poslije rata htjela je što
prije staviti točku na sva međunacionalna gloženja.
AR – Znači li ova tvrdnja da je 1944/45. godine između Bunjevaca i
Hrvata na severu Bačke postojalo nacionalno gloženje? Titovo
obrazloženje dekreta o zabrani bunjevačke i šokačke narodnosti navodi
na zaključak da je takvo gloženje postojalo i da je administrativni pritisak bio neophodan da se pruži podrška „Bunjevcima antifašistima kod
kojih (partizana) je postojala snažna hrvatska svijest“. Težnje Bunjevaca
i Šokaca da ostvare dugo očekivanu slobodu razvoja kao narodnosti
(nacionalnosti) bila je uzrok dekreta KPJ koji je nacionalno obespravio
Bunjevce. To obespravljenje je činjenica a ne izmišljotina „memorandumskih Bunjevaca“. (Uzmimo promenu naziva ulica, preimenovanje
bunjevačkih u hrvatske kulturne organizacije, itd.). MC izgleda da
pogađa problem kada tvrdi da su hrvatski svesni partizani bili u manjini
naspram narastajućih nacionalnih težnji Bunjevaca. A da li je kod Ta-
153
A. Raič
vankutskih partizana bila „snažna hrvatska svijest“ o tome nedostaju
činjenice neophodne za pouzdano zaključivanje.
Bunjevački jezik je „suludi projekt“ jer ugrožava politički
privilegij čuvara „hrvatskog etničkog prostora Bačke“
MC - Suludi projekt standardizacije "Bunjevačkog jezika" bi trebao
poslužiti toj provincijalizaciji kako kulturnoj tako i gospodarskoj hrvatskih etničkih prostora Bačke... taj projekt ... je u osnovi nemoguć ... s
obzirom da je njegova demagoška funkcija stalno politički potrebna ...
da se osigura nekoliko ... jeftinih marginalnih lokalnih političkih funkcija.
AR - MC uporno krstari „svojim“ „hrvatskim etničkim prostorom
Bačke“. To je bio pola veka neprikosnoveni prostor propagiranja MC
ideologije ali koji to prestaje da bude. Zato zabrinuti MC kaže da je
sulud narod koji progovara svojim jezikom, sulud kada ne prihvata jezik
s kojim se teško snalaze i lokalni politički funkcioneri „hrvatskog etničkog prostora Bačke“. Suludo je sve što remeti monopol nad „hrvatskim etničkim prostorom Bačke“. Ali taj se monopol osipa ne zbog subverzije „memorandumskih Bunjevaca“. Statistika o izjašnjavanju Hrvata
i Bunjevaca o svojim maternjim jezicima pokazuje da je sam narod Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u znatnoj proporciji optirao za kulturu
domicilne zajednice.
MC - „Bunjevački jezik“ ne postoji nego samo „bunjevački govor“.
Pitanje jezika... prvorazredno političko pitanje ne možemo primijeniti na
bunjevački slučaj. Bunjevci ne govore bunjevačkim jezikom jer njihov
govor nema kapacitet jezika.
AR – Jezik država-nacija (Jezik sa armijom) jeste jezik po meri MC-a.
Po njemu, samo autoritet države obezbeđuje kapacitet jeziku. To je situacija 19. i 20. veka. Kapacitet jezika malih naroda, što se razvijaju kao
154
Otkrivanje Bunjevaca
nacionalne zajednice, izvodi se danas iz političkog okvira Evropske unije i principa OUN.
Koliko će Bunjevci biti sposobni da razviju svoj jezik, da ga učine medijem promišljanja, osećanja, komunikacije primeren savremenom životu,
to zavisi od razvoja obrazovanosti, od učenja i stvaralaštva bunjevačkog
naroda (od privržene inteligencije, koja se, od rane mladosti, ne stidi
kulture, običaja, jezika svojih didova i otaca). A za to su potrebne kulturne, obrazovne institucije koje ne zaostaju za sličnima kod drugih
nacionalnih zajednica.
MC - Je li njihov jezik jezik njihove nacije ili jezik njihove domicijlne
države?
AR - Jezik njihove nacije = hrvatski jezik (jer MC a priori Bunjevce
podrazumeva kao „subetniju“ hrvatske etnije a koja je etnička osnova
hrvatske nacije) a jezik njihove domicilne države = srpski jezik. MC je
žrtva nacionalističke apercepcije mogućnosti razvoja Bunjevaca kao
nacije bez države, sa elementima nacionalne organizacije (kulturne autonomije, učesnika demokratskog saveza u kakav se razvija Evropska
unija, pa i vojvođanska autonomija unutar demokratske Srbije). MC ne
zapaža problem i Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (potiskivanje bunjevačkog govora od strane srpskog jezika, ali isti takav proces je odmakao i kod kategorizovanih Hrvata u Vojvodini, i oni više govore srpski
nego hrvatski). Odijum „provincijalnog, primitivnog, zatucanog, izoliranog“, koji MC pripisuje bunjevštini, uz propagiranje dubioznog projekta pohrvaćenja Bunjevaca, ide u prilog „prirodnoj asimilaciji“
zajednica Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u kulturu većinske nacije. -MC-ov antibunjevački „neohrvatski nacionalizam“ ne doprinosi kulturnom prosperitetu i bogaćenju identiteta Bunjevaca, a istovremeno povlađuje površno folklorno hrvatstvo.
155
A. Raič
Hrvatski državno-politički nacionalni identitet kao srž i
temelj bunjevačkog (etničkog) identiteta?
MC - Nikada se hrvatstva odreći nećemo,ono je srž i temelj naše bunjevačke duše i našeg bunjevačkog identiteta!
AR – Šta je „hrvatstvo“? Onaj skup ideja, vrednosti, mitova, jezika,
književnih i umetničkih tvorevina koji su nastali tokom stvaranja
hrvatske nacije (druga polovina 19. i 20. vek). Ideologija koja povezuje,
identifikuje Dalmatince, Hrvate, Slavonce, Istrijane, Vlahe i Morlake,
pohrvaćene Bunjevce? Ideje koje su u narod usađene tokom napona
hrvatskog državotvornog nacionalizma (od Starčevića do Tuđmana)?
Onaj preklapajući deo (jezgro) identiteta ovih različitih „subetničkih
skupina“, dok svaka od njih zadržava ostatak kao svoj specifični,
„subetnički“ identitet? Hrvatstvo kao obloga povrh koje dolazi čaura
katoličanstva? – Bunjevački identitet kao dublji sloj, recidiv „inferiornog“ etniciteta, „nepostojećeg“ bunjevačkog jezika (samo 400 reči paorskog divana), ispražnjene kulturne baštine (sve je hrvatsko, preimenovano, upakovano u baštinu nacije koja je nastala tri veka nakon doseljavanja Bunjevaca u bačke ravnice). – Podeljeni, alijenirani bunjevački
identitet čini srž i temelj hrvatstva bez etničkog identiteta (suprotno
tvrdnji u navedenoj rečenici MC-a.). To je višeslojni identitet – bunjevački, koji postoji više vekova, ali koji je (za gornje društvene slojeve, a ne pastire i paore) „pučki“, „prost“ i kojeg je poželjno zameniti
hrvatstvom kao znakom pripadanja višoj kasti „plemenitih“, „gospode“?
Ova težnja promaknuća u hrvatstvo je relativno noviji oblik otuđivanja,
pogospođivanja školovanih Bunjevaca (ranije je to dobijalo oblik
pomađarenja, ponemčenja).
MC - Nacionalna pripadnost nije voluntaristička kategorja(kao
n.pr.političko opredjeljenje) nego povijesna i stoga se s njom ne može
licitirati kroz neku formu političkog izjašnjavanja,tj.nije pravilno govoriti o "nacionalnom opredjeljivanju" nego o "nacionalnom pripa-
156
Otkrivanje Bunjevaca
danju".Nasuprot tomu,u političkoj sferi ne može biti govora o
"političkom pripadanju" nego o "političkom opredjeljivanju",dakle ne
može biti pojedinaca ili skupina kojima se unaprijed predodređuju i pripisuju bilo kakva politička uvjerenja,nego ona moraju biti rezultat slobodnog indiidualnog izbora.Nacionalna pripadnost(dakle ne "nacionalno opredjeljenje") jest povijesna kategorija i ako bismo na nju primijenili politički princip isključili bismo povijesni analitički metod i izgubili
elementarno razumijevanje pojma nacije.
AR – Iz ovog teoretisanja izostavljen je pojam etniciteta koji obuhvata
pripadnost (poreklo). Etnička pripadnost se može razumeti kao povjesna
kategorija, promenljiva, razvojna (osim ako se ne prihtava primordijalistička koncepcija etniciteta). U vremenu promenljivo, povijesno u
sferi etniciteta (etničkog identiteta) zapaža se na dugi rok (ljudi pamte
svoje poreklo više kolena unazad, tradicijom prenose vrednosti, običaje,
jezik...). Nacionalna pripadnost je uslovljena državnom intervencijom (u
kratkom roku), nametanjem jezika, propagiranjem vrednosti, propisivanjem praznika, i iz toga MC verovatno izvodi svoje poimanje nevoluntarističkog karaktera nacionalne pripadnosti. Ona je nametnuta,
administrativno kontrolisana, ne može da se menja ako je takva politika
države (vladajuće elite). On suprotstavlja voluntarističkom – povijesni
karakter ove pripadnosti što je pogrešno definisanje. Verovatno je
nameravao da kaže da smatra da je nacionalna pripadnost dugotrajna,
teško promenljiva, čak apsolutna određenost građanina. Osim toga, šta je
(na primer u SAD) nacionalna pripadnost nego stupanje u državljanstvo,
prihvatanje političkog suvereniteta (vlasti) neke nacionalne države. –
Problem nacionalne pripadnosti je tesno povezan sa etničkom pripadnosti, pogotovo kad je reč o manjinskim etničkim skupinama. Kod nacija
izgrađenih na etnicitetu većinskog naroda, ulazak u državotvornu naciju
pretpostavlja asimilaciju manjina. – Čemu ovo MC-ovo razmatranje
naizgled sasvim teorijskog razlikovanja nacionalne pripadnosti i
političkog opredeljenja? Verovatno mu je cilj da dokaže kako je nacionalna pripadnost Bunjevaca povijesno određena (izvedena iz mita o et-
157
A. Raič
ničkom hrvatstvu svih građana savremene Hrvatske). Da se, u oktobarskom popisu stanovništva, Bunjevci ne mogu nacionalno opredeljivati,
jer je, po MC-u, njihova nacionalnost a priori i jednom za svagda određena – hrvatska. No, s tim se ne može usaglasiti višeslojnost etniciteta
bunjevačkih Hrvata. Činjenice o nacionalnoj pripadnosti bivših Bunjevaca i Hrvata, sadašnjih Mađara u Mađarskoj, dovoljna je da se
ospori teorija nacionalnog primordijalizma MC-a. – Naposletku, skarednosti, koje MC pripisuje manjinskoj nacionalnoj zajednici Bunjevaca,
samo su izraz njegovog zaziranja od pripadnosti državnoj zajednici Srbiji i neophodnosti učešća u njenom demokratskom evropskom razvoju.
Reče i izgubi dušu svoju
MC - Ako taj duh opet pobjegne iz boce Srbija će morati opet primiti
dodatnu dozu NATO bombi,samo toliko koliko je nužno da se stvari
prema susjedstvu dovedu u normalu ....
AR – MC se ovde pokazuje u pravom svetlu „milosrdnog anđela“! Suzbijanje Srbije kao hegemona po svaku cenu. Hrvati kao „realna smetnja
i opasnost toj konstantnoj srbijanskoj velikodržavnoj ideji“. Bunjevačko
„mikropitanje“ je deo ove srpske velikodržavne ideje. Dakle, suzbijanje
„umjetne nacije Bunjevaca“ je deo hrvatskog istorijskog zadatka
sprečavanja da velikosrpski duh pobegne iz boce. Asimilacija Bunjevaca
u Hrvate je samo sredstvo “ideje državotvorne konsolidacije hrvatskog
naroda“. Prizivanje „milosrdnog anđela“ ne haje o katastrofi koju bunjevački narod može da pretrpi kao „kolateralna šteta“ ove hrvatske
državotvorne vere MC-a.
*Blog “Bunjevački rodoslov”, 9.4.11
158
Otkrivanje Bunjevaca
Bunjevačko i hrvatsko pitanje u Vojvodini :
rasprava o pristupu dr S. Bačića “tzv. Bunjevačkom pitanju”
P
ridsidnik Hrvatskog nacionalnog vijeća u Srbiji, dr Slaven Bačić
(SB), sažeto i precizno je izložio stajalište hrvatskih nacionalnih
aktivista u Vojvodini prema „tzv. bunjevačkom pitanju“. Analiza
tog stajališta otkriva da dr Bačić govori o hrvatskom pitanju u Vojvodini
a da je „tzv. bunjevačko pitanje“ zastor koji kamuflira strategiju
„subetničke skupine“ Hrvata-Bunjevaca, da uspostave kontrolu nad tzv.
„hrvatskim etničkim prostorom Bačke“. Nastupima SB u vojvođanskim
informativnim glasilima stigao je i odgovarajući odjek, koji svedoči da
je „tzv. bunjevačko pitanje“ mistifikovani izraz još nedovršenog procesa
konsolidacije hrvatskih i srpskih nacionalnih odnosa. Realno bunjevačko
pitanje je, pri tome, u konfrontacijama političkog vođstva vojvođanskih
Hrvata sa srpskom državom, efemerni povod. To korišćenje Bunjevaca
kao rekvizita u utakmici nacionalističkih elita je pravi problem.
Nesklonost vojvođanskih političkih i kulturnih elita demistifikaciji
bunjevačkog pitanja čini upitnim, kako ostvarivanje ravnopravnosti
bunjevačke nacionalne zajednice u Vojvodini, tako i temelje
vojvođanske autonomije (njenu multietničnost, njenim Statutom
garantovanu ravnopravnost manjinskih nacionalnih zajednica). U
nastavku su marginalije uz tekstove dr Bačića.
1. Bunjevci i hrvatsko pitanje u Vojvodini
Ako se prizna pravo da se "nekoliko" Bunjevaca osećaju samo kao
Bunjevci (ne kao subetnička grupa hrvatskog naroda, nego kao poseban
mali narod, koji traži ravnopravno priznanje među nacionalno
konstituisanim manjinskim zajednicama AP Vojvodine), i ako to pravo,
159
A. Raič
bez državne intervencije, iskoristi 20 hiljada Bunjevaca, onda se
"bunjevačko pitanje" ne može izvesti iz favorizovanja Bunjevaca od
strane države Srbije, što je centralni stav SB. Stagnacija i opadanje
populacije Hrvata u Vojvodini, usled emigracije u uslovima
Miloševićevih ratova, ali i usled mimikrijskog nacionalnog
neizjašnjavanja oko 80 hiljada stanovnika Vojvodine u popisu
stanovništva Srbije 2002. godine, tiče se Hrvata, nezavisno od njihovog
etničkog porekla (da li su autohtoni Bunjevci ili su mađarizovani
Bunjevci što su optirali za hrvatsku nacionalnost posle 1920. godine ili
su Hrvati imigrirali iz Hrvatske i BiH u periodu nakon 1920. sve do
naših dana). Tako postavljeno, to je hrvatsko a ne bunjevačko pitanje u
Vojvodini.
Kontrapunkt Bunjevci-Hrvati ne može biti središte realnog hrvatskog
problema, pa je pravo pitanje zašto SB poteže "bunjevačko pitanje" kao
kamuflirano hrvatsko pitanje? Zašto je potreban galimatijas hrvatskih
Bunjevaca, Bunjevaca-Hrvata? Zašto se SB za hrvatsko pitanje bori
ističući potrebu i očekivanje da srpska država pruži zaštitu hrvatskoj
manjini od politikantskog izvrtanja – koje sadrži dokazivanje da svi
Bunjevci nisu Hrvati? (Ko su politikanti? SANU, Matica srpska,
Filozofski fakultet u Novom Sadu, konzervativna politička i kulturna
elita u Srbiji?). Odgovor: SB poziva na anšlus bunjevačke nacionalne
manjine u Vojvodini zato što hrvatska nacionalna inicijativa u Vojvodini
preostali korpus Bunjevaca nije u stanju da asimilira (da ubedi "šačicu"
Bunjevaca koji se ne osećaju Hrvatima) pa mu je potrebna nova
administrativna kategorizacija Bunjevaca kao Hrvata (ponavljanje
zabrane narodnosti Bunjevaca i Šokaca iz 1945. godine).
Problem hrvatskog pitanja u Vojvodini je, kako misli SB, što srpska
država ne sprečava bunjevačku etničku grupu u njenom nastojanju da se
konstituiše kao nacionalna manjina - da poveže "nekoliko" Bunjevaca,
koji se ne osećaju Hrvatima, u autonomnu kulturnu zajednicu (što je
ostvareno potvrđivanjem Statuta AP Vojvodine u Skupštini Srbije čime
160
Otkrivanje Bunjevaca
su Bunjevci u Vojvodini 30.11.2009. dobili status nacionalne manjine
ravnopravne sa drugim manjinama i sa većinskim narodom).
Zašto prvaci vojvođanskih Hrvata-Bunjevaca otvoreno ne postave svoje
pitanje kao hrvatsko pitanje, kao problem svog statusa pred srpskom
državom, nego ga postavljaju u obliku bunjevačkog pitanja?
Odgovor se nazire iz prigovora koje SB upućuje hrvatskim
dužnosnicima. On upozorava da "potrebe i glas hrvatske zajednice u
Vojvodini/Srbiji (nisu) zbiljski integralni dio hrvatske vanjske politike",
"poput srpskoga pitanja u Hrvatskoj koje je integralni dio vanjske
politike Republike Srbije prema Republici Hrvatskoj". Dalje, da
"hrvatski dužnosnici otvoreno ne govore o položaju Hrvata u Vojvodini i
Srbiji u hrvatskim medijima, na isti način kako srpski dužnosnici govore
o Srbima u Hrvatskoj u srbijanskim medijima". (Sličnu ocenu, u debati
na jednom ranijem skupu, daje i T. Žigmanov, kritikujući neosetljivost
hrvatskih medija prema problemima vojvođanskih Hrvata). SB takođe
izražava podozrenje prema dužnosnicima Republike Hrvatske koji se „u
svezi stvarnoga stanja manjinskih prava Hrvata u Republici Srbiji...
konzultiraju preko dužnosnika Republike Srbije i njima sklonim
savetnicima i političarima iz Republike Hrvatske... a ne izravno s
predstavnicima hrvatske manjinske zajednice u Srbiji.."
Kada srpski dužnosnici pristupaju problemima srpske manjine u
Hrvatskoj, oni ne dovode u pitanje prava nijedne druge nacionalne
manjine u toj zemlji. Kada hrvatski dužnosnici, na isti način, nastoje da
pristupe problemima Hrvata u Vojvodini/ Srbiji, oni ne mogu da dovode
u pitanje opstanak Bunjevaca kao priznate nacionalne manjine u Srbiji.
Ako se oslone na sliku stanja hrvatske nacionalne manjine u Srbiji /
Vojvodini, koju podastire SB i njegovi sledbenici, suočiće se sa mučnim
zahtevom anšlusa bačkih Bunjevaca kao dosadašnjeg ključnog
opravdanja delovanja hrvatsko-bunjevačkih dužnosnika u nacionalnoj
zajednici Hrvata u Vojvodini. To je zahtev kojem nijedna država ne
161
A. Raič
može (otvoreno) da izađe u susret. Otuda oprez koji hrvatski dužnosnici
pokazuju prema interpretacijama položaja Hrvata u Vojvodini / Srbiji
koje (novom državnom vođstvu Hrvatske, sa I. Josipovićem i Z.
Milanovićem na čelu) SB et alliis predočavaju. Otuda i izjava I.
Josipovića o onima među prvacima vojvođanskih Hrvata koji teraju
vojvođanske Bunjevce od sebe.
2. Antihrvatski refleks tzv. bunjevačkog pitanja
Šta donosi pravo "nekoliko" Bunjevaca, koji se ne osećaju Hrvatima, na
izjašnjavanje samo kao Bunjevaca?
Iz uzgredno iznešenog stava SB o nespornosti izjašnjavanja isključivo
kao Bunjevaca, nazire se njegovo poimanje takvih "isključivih
Bunjevaca" kao marginalizovane, nevidljive, društveno i politički
nepostojeće etničke grupe. To odgovara statusu Bunjevaca nakon
zabrane nacionalnog izjašnjavanja 1945. godine.
Ovo stanje anihilacije Bunjevaca kao nacionalnosti, izvor je
antihrvatstva, na koje se SB žali, pripisujući takav odbrambeni odnos
Bunjevaca neHrvata,
instrumentalizaciji od strane srpskih
konzervativnih elita. Antihrvatstvo - zahlađenje odnosa čak i između
rođaka različite nacionalne orijentacije - manifestacija je odbrambenog
refleksa koji su Bunjevci stekli tokom otpora asimilatorskoj praksi
državotvornih nacionalizama 19-tog i 20-tog veka (naročito tokom
mađarizacije). Posebno nemili slučaj takve prakse bila je zabrana
njihove narodnosti u 1945. godini. Ova reakcija je mogla da se koristi od
strane pomenutih srpskih konzervativnih elita, ali je njen izvor u
razočarenju koje je nasilna hrvatizacija izazvala u momentu kada su
Bunjevci očekivali ostvarenje jugoslovenske nade u mogućnosti
afirmacije bunjevaštva u zajednici ravnopravnih naroda. Insistiranje SB
et alliis na "bunjevačkom pitanju" kao antihrvatskom projektu, je
162
Otkrivanje Bunjevaca
kontraproduktivno, odbija Bunjevce, kako opravdano prigovara dr Ivo
Josipović.
3. Bunjevački jezik: rashrvaćenje ikavice?
Bačićevi primeri antihrvatske logistike konzervativne srpske elite u
sklopu projekta "bunjevačkog pitanja", ukazuju na njegovu apercepciju
realnih odnosa Bunjevaca i Hrvata u sredini u kojoj hrvatska politička i
kulturna elita vodi antibunjevačku kampanju poslednje dve decenije.
Krunski dokaz instrumentalizacije bunjevačkog pitanja od strane srpskih
elita, SB nalazi:
1 - u standardizaciji bunjevačkog "jezika" koju vodi Matica srpska i
srpski univerzitetski profesori a ne bunjevačke institucije ili bunjevačka
kulturna i naučna elita;
2 - u učestvovanju SANU u organizovanju nakaradnih kvazi-naučnih
skupova ... gde su pretežni deo učesnika Srbi a ne Bunjevci ... kojima se
žele naučno opravdati politikantska stajališta kako Bunjevci nisu Hrvati.
Argument u obe ove tvrdnje je da pomenute, za nacionalni razvoj
Bunjevaca važne naučne aktivnosti, ne vode Bunjevci, bunjevačke
institucije ili bunjevačka kulturna i naučna elita, nego da to čine Srbi,
srpske institucije i srpski intelektualci.
SB sve navedene aktivnosti oko jezika i porekla i razvoja Bunjevaca
kvalifikuje kao naučno opravdavanje politikantskog stajališta kako
Bunjevci nisu Hrvati. Politikantsko stajalište - a ne naučno - ovde se
izvodi iz nastojanja rashrvaćivanja Bunjevaca radi njihove srbizacije,
dokazivanja da su Srbi-katolici. Naučno stajalište, implikacija je SBovog
stajališta, bilo bi ono koje dokazuje da su svi Bunjevci Hrvati, kako oni,
što su ostali na hrvatskim zemljama (Primorci, Ličani, Dalmatinci,
163
A. Raič
Hercegovci) tako i bački Bunjevci, koji su, krajem 17. veka, izašli iz
sfere političkog uticaja hrvatske vlastele. Takvih naučnih skupova, sa
aksiomom o hrvatskom poreklu Bunjevaca, organizovale su, takođe,
institucije čiji su učesnici bili Hrvati, prvenstveno oni bunjevačkog
porekla. Oba stajališta - i prosrpsko i prohrvatsko - Bunjevcima
pristupaju kao "egzotičnoj" temi, kao subetničkoj grupi, polemišući sa
svojim ideološkim antipodom, posmatrajući Bunjevce kao efemerni
objekt debate a ne kao istorijski subjekt koji nastoji da se izvuče iz
marginalizacije i ugroženosti.
Bunjevci raspolažu skromnim timom istraživača, lingvista, sociologa,
istoričara kojima na raspolaganju ne stoje naučne institucije kakvima
raspolažu srpske i hrvatske elite, poduprte državnim institucijama, na
koje računa SB. Nigde u tekstovima koje objavljuju publikacije koje
informišu o stajalištima SB, ne mogu se naći ideje o eventualnom
hrvatskom doprinosu nastojanjima Bunjevaca da standardizuju svoju
ikavicu (SB precizira – hrvatsku ikavicu), iako ikavica u Hrvatskoj nije
tabu tema. Otuda se stanovište, sa kojeg kreću kritike doprinosa srpskih
intelektualaca naučnom utemeljenju bunjevačkog jezika, kritike koje
bačke Bunjevce vide a priori kao pripadnike hrvatske nacije, ne može
razumeti drugačije nego kao politikantska posvećenost hrvatizaciji
Bunjevaca.
4. Hrvatsko bunjevački dijalog
SB: Takav dijalog je teško očekivati zato što se projekt "bunjevačkog
pitanja" temelji na antihrvatstvu, na insistiranju konzervativne srpske
političke i kulturne elite, da Bunjevci nisu Hrvati (nego da su Srbikatolici, srpsko pleme Bunjevaca - AR.)
SB ignoriše autohtoni etničko-nacionalni proces u bunjevačkoj zajednici
(ona postoji kao veza etniciteta i bez nacionalne institucionalizacije). Taj
proces može biti sprečavan, administrativno-politički blokiran, ali ne
164
Otkrivanje Bunjevaca
može da se iskoreni. Bunjevci nisu nestali nakon zabrane njihovog
nacionalnog izražavanja 1945. Čim su prilike dozvolile, bački Bunjevci
su obnovili svoj javni kulturni i društveno-politički život. Isto se zapaža
u Mađarskoj: gde posle jednog ipo veka mađarizacije, stigmatizacije,
Bunjevci (barem 8 do 10 hiljada) već više od decenije vode borbu za
priznavanje kao nacionalne manjine.
(Subotički Bunjevci su se obratili dr Markoviću, ministru u vladi
Republike Srbije 1990. godine - imali su i razgovor sa Šešeljem - i
pokrenuli proces svoje nacionalne obnove. Možda se taj korak
Bunjevaca podudarao sa političkim interesima tadašnje vladajuće elite u
Srbiji, ali je taj postupak nemoguće tumačiti isključivo kao
instrumentalizaciju radi stvaranja bunjevačke nacionalne manjine kao
"pete kolone" u hrvatskoj manjini u Vojvodini. Kasniji politički proces
pokazuje da su se u bunjevačkoj zajednici razvile disparatne nacionalne i
ideološko-političke tendencije koje su "memorandumske Bunjevce",
sklone konzervativnim srpskim političkim i kulturnim elitama, učinile
jednom od tendencija, pored onih koje tragaju za obnovom autentičnog
bunjevaštva odupirući se, kako panhrvatskom poimanju Bunjevaca, tako
i njegovom pansrpskom antipodu.)
5.Perspektive Bunjevaca kao malog naroda
Bačićevo izvođenje „tzv. bunjevačkog pitanja“ iz subverzivnog
delovanja srpske države, njenog konzervativnog elitnog jezgra (pisci
Memoranduma, organizatori kvazi-naučnih skupova, istorijske i
lingvističke katedre srpskih univerziteta) opterećeno je nacionalističkim
animozitetom i atmosferom hladnog hrvatsko-srpskog rata. Taj pristup je
druga strana medalje onome pristupu kojeg SB kritikuje – pristupa
konzervativne nacionalističke srpske elite. Takav karakter Bačićeve
vizure Bunjevaca, jasno se ocrtava u svetlu Josipovićeve kritike onih
koji „Bunjevce teraju od sebe“, dakle, onih koji se mogu identifikovati
kao zastupnici ideologije konzervativne elite pohrvaćenih Bunjevaca
165
A. Raič
(čuvara „hrvatskog etničkog prostora Bačke“ - MC). Nezgoda je
Bačićevog stanovišta u tome što je ono opterećeno protivrečnošću:
očekuje od srpske države (koja je pod uticajem konzervativne srpske
elite) da reši bunjevačko pitanje u korist Hrvata. Druga nezgoda je u
odbijanju dr Josipovića, reprezentanta ne-desnih snaga Hrvatske, da
takvu politiku anšlusa bačkih Bunjevaca, prihvati i sprovodi.
Da li ova Bačićeva aporija bunjevačkog (u suštini hrvatskog) pitanja u
Vojvodini, ima realno rešenje?
SB nalazi odgovor u ne-desnim snagama u Srbiji i njihovom uticaju na
srpsku državu („Dugoročno posmatrano, dalji odnosi između dvaju
institucija (srpske i hrvatske države kao faktora rešavanja bunjevačkog
pitanja – AR) zavisiće od toga kako budu jake desne snage u Srbiji...“).
To je u skladu sa poimanjem uloge države, njenih snaga građenja nacije.
Desne snage, koriste državu za homogenizaciju nacije, „peglajući“
etničku konfiguraciju stanovništva zatečenog na svojoj državnoj teritoriji
i stvarajući – po slici svog zamišljenog većinskog naroda - jedinstvenu, u
suštini političku naciju. Od ne-desnih snaga se može očekivati da ne
sprečavaju procese etničkog dozrevanja „subetničkih grupa“, kako onih
koje su na putu nacionalnog identifikovanja i integracije, tako i
nacionalnih manjina kao „džepova“ malih naroda / etničkih grupa
zaustavljenih u svom nacionalnom konstituisanju. (SB ne identifikuje
desne snage, osim što daje naznake da je reč o „srpskim snagama“, što
vodi ka ambivalentnom zaključku: da su ne-desne snage prohrvatske
etno-nacionalističke snage, ili, pak, nad-etničke snage građanskog
patriotizma).
Prevlast desnih snaga u srpskoj i hrvatskoj državi može da donese
nastavak odmeravanja recipročnog uticaja odgovarajućih nacionalizama
(za hrvatskog partnera uticaj se kamuflira bunjevačkim pitanjem). Uticaj
ne-desnih snaga u obe države može da otvori procese re-konstituisanja
„subetničkih grupa“, obnavljanja „regionalnih“ kultura i identiteta i
166
Otkrivanje Bunjevaca
ranije nevidljivih etničkih grupa. To je situacija koja slobodu
nacionalnog opredeljenja diže, od puke proklamacije o ličnim pravima,
na nivo kulturno-političkih kolektivnih prava na kojima mogu da se
odvijaju realni procesi integracije i/ili akulturacije malih naroda.
Kojim pravcem će ovi procesi krenuti, zavisi od unutrašnjih odnosa i
tendencija različitih interesnih struktura u svakoj od etno-nacionalnih
grupacija / zajednica. Za bačke Bunjevce se nazire (izbori za BNS na to
ukazuju) da su aktivne, kako tendencije strančarenja, disparatnih
interesa, koje se stavljaju pod politički kišobran i desnih i ne-desnih
snaga, tako i tendencija autentičnog nacionalnog razvoja (s nastojanjem
da se izbegne paternalizam jakih republičkih i pokrajinskih stranaka). To
znači, da se u situaciji samoidentifikovanja malih naroda, zaostalih u
modernizaciji, nacionalni razvoj ostvaruje u demokratskoj utakmici i
kooperaciji, čiji ishod se manifestuje u kontinuumu od različitih etničkih
veza do različitih nacionalnih svrstavanja.
Bačićevo „tzv. bunjevačko pitanje“ ima rešenje u demokratskom
procesu, u demokratskoj Srbiji, u društveno-kulturnom okviru AP
Vojvodine, a ne u paktu konzervativnih elita susednih država
(uključujući i Mađarsku). Etnička povezanost bačkih Bunjevaca,
uključujući i Bačićevu „subetničku skupinu“ Hrvata-Bunjevaca, osnova
je na koju normalizacija bunjevačko-hrvatskih odnosa u Vojvodini može
da se osloni.
*Blog „Bunjevački rodoslov“, 9.2.12
167
A. Raič
Autonomija Vojvodine i nacionalna zajednica
Bunjevaca
Potvrđivanjem predloga Statuta AP Vojvodine 30. novembra 2009.
godine u Skupštini Republike Srbije, i proglašavanjem Statuta od strane
Skupštine AP Vojvodine 14. decembra 2009. godine, Bunjevci su u
Srbiji dobili de jure priznanje svoje etnokulturne i nacionalne
egzistencije. Članom 6. Statuta, koji glasi: „U AP Vojvodini, Srbi,
Mađari, Slovaci, Hrvati, Crnogorci, Rumuni, Romi, Bunjevci, Rusini i
Makedonci, kao i druge, brojčano manje nacionalne zajednice koje u
njoj žive, ravnopravni su u ostvarivanju svojih prava”, Bunjevci su
priznati kao ravnopravna nacionalna zajednica ove multikulturne
autonomne pokrajine Republike Srbije. Više nisu „nepostojeća
narodnost“, čiji pripadnici su još 1945. godine, potezom pera
administratora unutrašnjih poslova, izbrisani iz evidencije narodnosti
Vojvodine i kategorizovani kao Hrvati (videti faksimil dekreta o brisanju
Bunjevaca i Šokaca iz nomenklature narodnosti Vojvodine).
Činom donošenja Statuta AP Vojvodine stvaraju se uslovi za
prevazilaženje višedecenijskog apsurda negacije bačkih Bunjevaca, od
strane država koje na ovaj mali ugroženi narod imaju sudbonosan uticaj
– Srbije, Hrvatske i Mađarske.
Srbija ovim činom preuzima obaveze domovine i matične države bačkih
Bunjevaca, onih koji su državljani Srbije, kao i matične države
Bunjevaca koji su, sticajem istorijskih okolnosti (povlačenje granice
1921. godine između Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Mađarske),
danas državljani Republike Mađarske.
Hrvatska dobija razlog za orijentisanje svoje strategije brige za
nacionalnu zajednicu Hrvata u Vojvodini, ka otklanjanju straha ove
168
Otkrivanje Bunjevaca
zajednice od njene „denacionalizacije“ i doživljavanja Bunjevaca kao
„veštačke nacije“, kreirane od strane srpskih nacionalista. Proces
samoodređenja dela bunjevačkih Hrvata kao Bunjevaca, smanjio je
nacionalnu zajednicu Hrvata u Vojvodini u 2002. godini, u odnosu na
stanje iz 1991. godine, za oko 1,9 hiljada osoba (6,9%). Glavni razlog
depopulacije ove zajednice povezan je sa opadanjem broja Hrvata
nebunjevačkog porekla u Vojvodini, od 44,8 hiljada u 1991. godini, na
30,7 hiljada u 2002. godini (smanjenje za 31,4%), što je problem za
sebe.
Već deceniju duga borba Bunjevaca u Mađarskoj za dobijanje statusa
nacionalne manjine, različite od hrvatske manjine, dobija realan oslonac,
pod uslovom da Srbija, u okviru razvoja svojih odnosa sa Mađarskom,
na temeljima evropskih standarda u oblasti ravnopravnosti svojih
manjina na tlu ove susedne države, to pitanje unese u svoju agendu.
U Statutom APV projektovanom okruženju demokratske, evropske
Vojvodine, obe zajednice bunjevačkog naroda, bački Bunjevci i
bunjevački Hrvati, dobijaju oslonac za svoj dalji razvoj. Za Bunjevce,
kao mali ugroženi narod, oslobađanje pritiska „igre nulte sume“ (dobitak
jednog igrača je gubitak drugog) sa konkurentnom zajednicom
vojvođanskih Hrvata, je od vitalnog značaja. Atmosfera multietničke i
multikonfesionalne autonomije otvara prostor za etnokulturnu
modernizaciju i oslobađanje Bunjevaca od sindroma „reliktne“,
„egzotične“, „venuće“ manjine bez prošlosti i bez budućnosti. (Na
Bunjevce se odnosi Kunderin i Abulofljev pojam „malih naroda“
ophrvanih egzistencijalnom zebnjom i preispitivanjem sopstvenog
etnokulturnog identiteta.) Za bunjevačke Hrvate novi pravno-politički
okvir daje oslonac za njihovo neprisilno samoodređenje i produbljavanje
etnokulturnog identiteta.
Početkom tekuće decenije, bunjevački narod, ukupnost populacije
bunjevačkog etničkog porekla sa područja Bajskog trougla - oivičenog
169
A. Raič
gradovima Baja-Sombor-Subotica – državljana Srbije i Mađarske, koji
se izjašnjavaju kao Bunjevci, i onih koji se, u obe države, izjašnjavaju
kao Hrvati, dostizao je oko 52,6 hiljada osoba, od čega su Bunjevci 28,3
hiljade, u Vojvodini 19,8 hiljada (u Srbiji ukupno 21,079. osoba) i 8,5
hiljada
u Mađarskoj. Populacija Bunjevaca, u ovom njihovom
tradicionalnom zavičaju, pokazuje dugoročni trend smanjivanja (od 70,5
hiljada u 1910. godini, njihov broj je, u 2002. godini, opao na 40,1% te
populacije; deo ove bunjevačke populacije iz 1910. godine, u proteklom
stoleću je obuhvaćen hrvatskom nacionalnom zajednicom u Vojvodini i
Mađarskoj).
Na Bunjevce strictu senso, kao etnokulturnu grupu koja se, shodno
tipologiji etnokulturnih grupa Tedda Gurra (Minorities at Risk, 2000),
može definisati kao starosedelački narod (za razliku od bunjevačkih
Hrvata, koji u susednoj Hrvatskoj imaju svoju matičnu državu, i po tome
se definišu kao transnacionalna manjina) mogu se primeniti kriteriji
„malog ugroženog naroda“
Posledice negiranja etniciteta Bunjevaca 1945. godine su nerazvijenost
socijalnog sloja inteligencije, etno-folklorni karakter njihove kulturne
produkcije (Dužijanca, kulturno-umetnička društva) i mali broj
institucija visoke kulture (Bunjevačka Matica, Bunjevački izdavački
centar, nasuprot institucionalne infrastrukture koja servisira kulturne
potrebe nacionalne zajednice Hrvata - Odeljenje Matice Hrvatske u
Subotici, Zavod za kulturu vojvođanskih Hrvata, bunjevačke studije pri
Filozofskom fakultetu u Zagrebu i kroatistika pri filološkim studijama u
Srbiji, programi Matice iseljenika Hrvatske, hrvatske rimokatoličke
crkve – Instituta „Ivan Antunović“ u Subotici, i dr.). Pred bačkim
Bunjevcima, postavlja se problem revitalizacije i modernizacije. Sa ovim
problemom se suočavaju i drugi mali narodi Evrope, koji su prošli sličan
trnoviti put viševekovne borbe za opstanak i očuvanje kulturnog
identiteta (među slovenskim narodima su takvi Lužički Srbi, Karpatski
Rusini, Pomaci, i dr.).
170
Otkrivanje Bunjevaca
Ovaj osvrt na problem etnokulturne revitalizacije i nacionalnog razvoja
bačkih Bunjevaca, u perspektivi primene Statuta AP Vojvodine i ukupne
politike ravnopravnosti nacionalnih zajednica u Srbiji, upućuje na dva
zaključka. Prvo, posledice višedecenijske diskriminacije nacionalne
zajednice Bunjevaca, postavlja zahtev da se na nju, u projektovanju i
podršci razvojnih programa njene etnokulturne revitalizacije, primeni
princip pozitivne diskriminacije. Drugo, ugroženost ukupnog
bunjevačkog naroda procesima depopulacije, akulturacije i nacionalne
fragmentacije, čini akutnim zahtev demokratskog samoorganizovanja
Bunjevaca, stvaranja politički nezavisne nevladine ne-profitna krovne
organizacije, koja se gradi „od baze“, sposobne da ograniči uplitanje
stranačko-političkih pristrasnosti i da svoju delatnost usredsredi na bitne
egzistencijalne i etnokulturne probleme ove male zajednice (uzor može
da bude Savez Lužičkih Srba „Domovina“ u Nemačkoj). Sticanje „onog
srećnog osećanja večne prošlosti i budućnosti“ i oslobađanje od
teskobnog osećanja, da im je „postojanje stalno ugroženo ili pod znakom
pitanja“ (M. Kundera), koje Bunjevce, kao mali narod onespokojava već
skoro vek ipo, u velikoj meri zavisi od procesa razvoja nacija, s kojima
dele sudbinu, kao modernih građanskih nacija, okrenutih evropskim
integracijama.
*Objavljeno u listu „Danas“, Beograd, broj 4460, od 15. decembra
2009. na str. 6. pod naslovom „Oslobađanje od teskobe“.
171
A. Raič
Podile i razvojne prilike Bunjevaca
S
olidarnost Bunjevaca je danas nasušna potriba od koje zavisi njev
opstanak i razvoj.
Podile međ Bunjevcima, na one koji se odrođavaje, okriću opakliju i
prilaze u povlašćeni sloj gospode, i na one koji ostaju virni amanetu
didova, okreniti svojoj tradiciji, jeziku, „paorskim“ običajima, nije od
juče. Još u vrime nastajanja bunjevačkog naroda (15-17. vik), plemenske
vojvode, serdari, knezovi, zarad učvršćivanja svoji privilegija i dobijanja
plemićki, feudalni titula, od Mlečana, Austrijanaca pa i Osmanlija (age i
begovi), privatali su pripadanje tuđim političkim interesima, minjali
identitet i viru. A s njima su i njeva bunjevačka plemena minjala svoj
politički, mada ne i etnički, identitet. Isto se događalo i u vrime stvaranja
savrimeni nacija (od 19-tog vika), kad je odlazak na škulovanje u Beč,
Peštu, Zagreb, značio prvi korak u svit obrazovani na drugačijem jeziku,
u dobro plaćenu službu koja uključuje zaboravljanje materinskog
bunjevačkog divana, stid od nasliđa bunjevački didova i otaca,
privatanje učešća u poslu asimilacije, odnarođivanja Bunjevaca, brisanja
njeve tradicije i narodnog identiteta.
Ova osnovna podila danas se pokaziva u nacionalno-političkom
nasrtanju dila hrvatski politički aktivista u Vojvodini na izvornu
bunjevačku zajednicu šta nastoji da se obnovi ko ravnopravni društveni
subjekt u današnjoj Srbiji.
Al i u bunjevačkom korpusu postoje zabrinjavajuće podile. Pokazalo se
to prilikom izbora za članove Bunjevačkog nacionalnog savita. Rezultat
izbora je bila podila BNS na dva dila: s jedne strane, predizborna
koalicija "Sad i uvik-samo Bunjevci" sa još dvi izborne liste, na čelu sa
mr S. Kujundžić Ostojić, a s druge, posleizborna koalicija četri liste
172
Otkrivanje Bunjevaca
pridvođena M. Bajićom. Čini se da je razlog ove podile više praktičnointeresne nego idejno-političke naravi.
Dublji razlozi ove podile se mogu tražit u uticajima političko-stranačke
pozadine na koju se oslanjaje pojedine od navedeni listi koje su
učestvovale na izborima za BNS. Ove političke pozadine daju podršku
bunjevačkim strankama al za uzvrat uslovljavaje njevo političko
nastupanje, vezujuć im ruke u političkoj aktivnosti.
Izmeđ ovi strana (Bunjevačka narodna koalicija, Sad i uvik samo
Bunjevci i Jugoslovenski Bunjevci) postignit je koalicioni sporazum
(potpisan 20. Juna 2011.), što je dobra vist, al je pitanje kolko je on
održiv na duglje staze.
Pitanje je da li je i kako moguće dugoročno i stabilno političko jedinstvo
Bunjevaca? Moguća su tri odgovora.
1) Taktički politički savez – kratkoročne nagodbe pod pritiskom posebni
situacija (aktuelna situacija popisa stanovništva - neizvesnost oko
mogućeg daljeg smanjivanja korpusa nacionalno izjašnjeni Bunjevaca,
rezultati izbora i formiranje posleizborni koalicija).
2) Strateški savez – pitanje je ko sa kime dili zajedničku viziju razvoja
bunjevačkog naroda i u kojem organizacionom obliku su taki savezi
ostvarivi? Za taki trajan savez je potribna demokratska vanstranačka
organizacija kojoj ulozi je najbliža Bunjevačka matica. Za taku ulogu
danas je potriban konsensus međ Bunjevcima o podrški da BM izraste u
krovnu organizaciju bunjevačkog naroda urbi et orbi. Izvor legitimiteta
BM može da bude veliki divan (forum, savitovanje) pridstavnika
bunjevački NVO i svi zainteresovani Bunjevaca.
173
A. Raič
3) Naposlitku, dal je moguć i oko koji realni zajednički interesa se može
postignit miroljubiva aktivna koegzistencija Bunjevaca i bunjevački
Hrvata?
Stvarni problemi Bunjevaca obadvi nacionalno-političke orijentacije su
depopulacija, negativni prirodni rast stanovništva, i zaostajanje u nivou
obrazovanja. Rešavanje ovi egzistencijalni problema obadvi zajednica je
njev pravi interes. Priduslov dijaloga o tome je neupitnost etničkog
identiteta Bunjevaca (da su Bunjevci, šta su se zatekli na teritoriji koja
je, politički, dospila u okvir stvaranja hrvatske nacije, jedan od istorijski
izvora ove nacije, a ne a priori Hrvati). Jer etnički Bunjevci mogu da
opstanu ako se budu razvijali ko zajednica sa neophodnim elementima
nacionalne zajednice (institucije obrazovanja, informisanja, kulture,
nigovanja jezika). O tim svidoči nestanak Bunjevaca u krajovima
Hrvatske iz koji su, još u 17. viku, pritci bački Bunjevaca doseljeni u
njev sadašnji zavičaj – Bajski trougao (mada tragova bunjevačkog
etniciteta u nikim dilovima hrvatskog Primorja i Like još ima).
Oko nacionalne kategorizacije Bunjevaca neophodno je poštivanje
principa samoodređenja brez agresivne propagande, brez ometanja
traganja Bunjevaca (posebno mladi) za sopstvenim poriklom i
razumivanjem etnogeneze i položaja Bunjevaca u procesu stvaranja
nacija na tlu Bajskog trougla. Oko ovi pitanja poželjna je rasprava na
osnovu činjenica i savremeni istoriografski metoda utvrđivanja istine a
ne nacionalistička mitologija bilo koje provenijencije. Pogotovo
otklanjanje dnevno-politički pritisaka na običan bunjevački svit zarad
pridobijanja glasačkog tila za nacionalne stranke.
Na toj osnovi mogo bi započet divan međ Bunjevcima različite
nacionalne orijentacije oko rišavanja međusobni problema brez
pozivanja na srpsko-hrvatske državne sporazume na štetu autentičnog
razvoja Bunjevaca. Time bi se olakšalo i rasplitanje zamršenog čvora
174
Otkrivanje Bunjevaca
oko narodne inicijative Bunjevaca u Madžarskoj za priznanje statusa
nacionalne manjine.
Makar koliko sve naprid kazano bilo jasno i razborito, zasad je teško
pritpostavit da će do dijaloga Bunjevaca o njevim zajedničkim
problemima moć doći. Sve dok politički pristup problemima
bunjevačkog naroda bude oslonit na nacionalističke ideologije i
strategiju nulte sume (dobitak jedni je gubitak drugi), nemož bit
ozbiljnog divana o izgledima razvoja tog malog ugroženog naroda.
*Bunjevački rodoslov, 29.9.11.
175
A. Raič
Strategijski zaokret dr Iva Josipovića prema
Bunjevcima
D
r Ivo Josipović je na pitanje „..„Hrvati u Vojvodini očekuju i
konkretniji odnos matice kada je reč o tzv. bunjevačkom pitanju i hoće li se i na koji način zvanični Zagreb angažovati po
tom pitanju“? u intervjuu objavljenom 31. 12. 2011. u listu „Dnevnik“,
odgovorio:
...„Što se tiče bunjevačkog pitanja, nije Zagreb pozvan da bilo kome
određuje kako će se osećati ili izjašnjavati. Pitanje identiteta je lično
pitanje i temeljno ljudsko pravo. Međutim, želimo se aktivnije uključiti u
kontakt među zajednicama da pokušamo otvoriti neku pozitivnu komunikaciju, pa se može na kraju ispostaviti da razlike nisu tako velike ako
ih uopšte ima. Upravo bi i hrvatska zajednica u Srbiji trebala nastojati da
deluje integrativno, da otvori komunikaciju sa onima koji se osećaju
Bunjevcima, a ne da ih tera od sebe“...
http://www.dnevnik.rs/svet/josipovic-danas-smo-i-bolji-ljudi-i-boljadrustva
Savez Bačkih Bunjevaca izdao je 5. Januara 2012. godine saopštenje u
kojem pozdravlja izjavu dr Josipovića.
(videti http://www.subotica.info/press.php?press_id=3769).
Navedena izjava Hrvatskog Predsednika je prva lasta koja najavljuje
dugo proleće normalizacije bunjevačko-hrvatskih odnosa u Vojvodini.
Razmišljao sam o ovoj temi (videti posting na blogu Bunjevački
rodoslov od 29.09.2011) i zaključio „zasad je teško pritpostavit da će do
dijaloga Bunjevaca o njevim zajedničkim problemima moć doći“.
Poruka dr Josipovića pruža realniji okvir za razmišljanje o ovom važnom
pitanju.
176
Otkrivanje Bunjevaca
Dr Josipović je saopštio važan, strateški stav o odnosu Hrvatske prema
vojvođanskim Bunjevcima. On znači zaokret od dosadašnje krute,
nacionalističke strategije (iz vremena Radićevsko-Mačekovske strategije
bačke Hrvatske) prema uvažavanju multietničke, multikulturne Vojvodine u kojoj Bunjevci nalaze okvir svoje revitalizacije. Ovaj zaokret
ne može biti lak za vođstvo (za nacionalno-političku i klerikalnu elitu)
hrvatske zajednice u Vojvodini (i za njihove oslonce u matici) koje je u
asimilaciji Bunjevaca u Hrvate nalazilo reason d' etre svog delovanja.
Oko kojih pitanja hrvatska zajednica može da "otvori pozitivnu komunikaciju sa onima koji se osećaju Bunjevcima"? Pozitivna komunikacija
ima za pretpostavku otklanjanje dva problema, na čijem rešavanju će se
pokazati spremnost hrvatskih prvaka na komunikaciju za koju se zalaže
dr Josipović.
Prvo, promena pristupa hrvatskih političkih, kulturnih aktivista, prema
Bunjevcima. Odustajanje od negatorskog stava, prihvatanje poštovanja
prema autohtonosti kulture i identitetu Bunjevaca. Jedna od ključnih
pretpostavki u tome je revizija poimanja zabrane narodnosti Bunjevaca
iz 1945. godine. Drugo, prihvatanje Srbije - Vojvodine kao društvenopolitičkog i kulturnog okruženja u čijem demokratskom razvoju obe
zajednice ravnopravno učestvuju. Odustajanje od očekivanja da hrvatska država, na osnovu međudržavnih sporazuma sa Srbijom, preduzme
suzbijanje bunjevačke zajednice (zahtevi izraženi u dva otvorena pisma
intelektualne i političke elite vojvođanskih Hrvata uglavnom bunjevačkog porekla), kao i od stigmatizacije Bunjevaca kao "umjetne
nacionalne manjine, koju je stvorio Miloševićev režim, radi negiranja
nacionalne zajednice vojvođanskih Hrvata".
Drugo, program pozitivne komunikacije može da se smesti u širok dijapazon miroljubive aktivne koegzistencije dve zajednice (ne samo
177
A. Raič
političkog i dr. vođstva). Za bunjevačku zajednicu su u tome posebno
značajni aspekti komuniciranja:
Uzajamno poštovanje bunjevačkog odnosno hrvatskog etnonima – jasno
razlikovanje dve nacionalne orijentacje među Bunjevcima (u nazivima
organizacija, manifestacija i sl.).
Podrška ostvarivanju ravnopravnosti bunjevačke zajednice – najmanje
odustajanje od opstrukcije razvoja institucija neophodnih za nacionalni
razvoj Bunjevaca (primer Dužijance, Zavoda za kulturu Bunjevaca,
obrazovnog centra).
Prihvatanje zajedničke bunjevačke istorijske etape u kulturi, književnosti
itd. do početka nacionalnog preporoda Bunjevaca i početka stvaranja
moderne hrvatske nacije od sredine 19. veka – potom poseban razvoj
dve nacionalne orijentacije (Bunjevci i Hrvati).
Pomoć (najmanje odustajanje od opstrukcije) Bunjevcima u Mađarskoj
da dobiju status nacionalne manjine.
Poštovanje srazmerne zastupljenosti Bunjevaca i Hrvata u organima,
radnim telima, zaposlenosti, i sl. u sredinama gde je to od vitalnog
značaja za ravnopravnost pripadnika dve zajednice.
Uzajamna saradnja, zajednički nastupi na manisfestacijama bunjevačkih
i hrvatskih kulturno-umetničkih i drugih organizacija (takođe u povezanosti sa srpskim i drugim manjinskim organizacijama). (I niz drugih, ovde ne pomenutih, područja komuniciranja od zajedničkog interesa.)
Dr Josipović, takođe, pominje „integrativno delovanje hrvatske
zajednice“. Imajući u vidu nesumnjivu finansijsku i kadrovsku snagu
hrvatske zajednice, i zaostajanje bunjevačke zajednice usled poluvekov-
178
Otkrivanje Bunjevaca
ne izopštenosti i administrativne zabrane, „integrativno delovanje“
zahteva „otvaranje četiri oka“. Integracija je moguća između zajednica
sa sličnim kapacitetima a to u ovde posmatranom slučaju nije tako. O
integraciji (razvoju, jačanju svoje zajednice do nivoa koji omogućuje
emitovanje, razmenu kulturnih i drugih vrednosti i dobara, uz otvaranje i
prihvatanje koristi i vrednosti koje pruža druga zajednica) može se govoriti nakon perioda revitalizacije bunjevačke zajednice, njenog postizanja potencijala koji se mogu oceniti kao zaista ravnopravni. Bez toga
(verovatno decenijskog) perioda, „integracija“ može da se pokaže kao
drugi način asimilacije Bunjevaca u hrvatski nacionalni korpus. Kako
bunjevačka zajednica svoju egzistenciju zasniva na finansijskim i drugim potencijalima Srbije (Vojvodine), trajanje ovog perioda revitalizacije zavisiće od podrške sa strane ove njene matice.
Pažnju zaslužuju kritička zapažanja dr Josipovića o tome kako neki od
arogantnih ideološki „potkovanih“ Hrvata teraju Bunjevce od sebe. Primer je Maximus Confessor čije uvrede i potcenjivanja Bunjevaca su
navedeni na blogu “Bunjevački rodoslov” (09.04.2011).
Dr Josipović izražava nadu „da razlike nisu tako velike ako ih uopšte
ima“ između Bunjevaca i Hrvata u Bačkoj. Nažalost, razlike su znatne i
neće ih biti lako prevazići. Bunjevci su mali ugroženi narod čiji opstanak
zavisi od uspostavljanja elementarnih modernih nacionalnih institucija.
A to se ne može postići bez razvoja stvaralačkih potencijala, modernog
obrazovanja i demokratske inicijative bunjevačkog nacionalnog korpusa.
U svakom slučaju, strategijski zaokret čestitog hrvatskog Predsednika
prema Bunjevcima zaslužuje pažnju i pohvalu.
*Blog “Bunjevački rodoslov”, 9.1.12
179
A. Raič
Epilog
Bunjevci – mali narod na kraju el prid novim
početkom?
K
o su Bunjevci? Šta im preti? Koje su priprike njevog razvoja?
Imal prilika za njev opstanak i razvoj u budućnosti?
Imal odgovora na prvo od ovi pitanja, šta ga postavila sida gospođa s
početka ove knjige? Imal osnove za uverljive odgovore na slideće od ovi
pitanja? Šta možmo odgovorit na pitanje postavito u naslovu ovog
zaključnog eseja u knjigi o otkrivanju Bunjevaca?
Odgovor na pitanje side gospođe postoji, al on nije jednostavan.
Bunjevci su jedan od mali autohtoni naroda jugoistočne Evrope, suočen
sa gubitkom zavičaja i osporavanjem svog identiteta, prid kojim je
dilema o kraju, ko ugroženog etničkog relikta, el o novom početku, ko
male nacionalne zajednice brez države. Taki odgovor zaktiva
tolmačenje.
Bunjevci su mali narod brez države
Savremene Bunjevce triba gledat ko izdanak malog naroda, koji je, na
tlu Bajskog trougla, tokom 17. i 18. vika, razvio svoj autohtoni etničkokulturni identitet, i tokom poslidnja dva vika, i pored nepovoljni
društveno-istorijski okolnosti, i svoji sopstveni unutrašnji protivričnosti,
sačuvo svoj status, koji savremeni istraživači obuvataje pojmom „mali
ugroženi naroda brez države“. Termin „mali narodi“ iskovo je češki
pisac Milan Kundera kako bi označio zajednice koje nemaje „osićanje
večite prošlosti i budućnosti“. Prema Urielu Abulofu, „„mali narodi“ su
etničke zajednice koje karakteriše trajna i duboko ukorenjena
180
Otkrivanje Bunjevaca
neizvesnost u pogledu njeve sopstvene egzistencije. U današnje vrime,
„mali narodi“ sumnjaje u validnost svog u prošlosti izgrađenog etničkog
identiteta i u ostvarljivost svoje nacionalne samouprave (national polity)
u budućnosti“17.
Zašto Bunjevci nemaje osićanje večite prošlosti? Zašto su narod brez
istorije? Zato jel je bunjevačko pitanje ideološki18 značajno za tri nacije
koje vladaje prostorom na kojem su Bunjevci zatečeni u vrime stvaranja
ti nacija. Bunjevci pobuđujedu pažnju i Hrvata i Srba i Mađara jer su u
stvaranju ti nacija učestvovali i najvećma se integrisali u nji. Bački
Bunjevci, o kojima je ovdi rič, su relikt nestali slovinski naroda
zapadnog Balkana koje nacionalne istorije nerado, samo uzgred,
spominju. Bunjevci su svidok i važan učesnik stvaranja pominiti nacija.
U nacionalnim istorijama su zaboravljeni jel nisu prispili u mitove o
kojima piše Emil Cioran19.
Zašto se oko bunjevačkog problema ukrštaje protivrične teorije i
nedokazane tvrdnje? Odgovor na to pitanje je povezan sa sve tri
spominite savrimene nacije, sa njevim nastankom i sukobljavanjom
tokom poslidnja dva vika.
Bunjevci su priživili svidok oni brojni slovinski plemena, koja su
naseljavala teritoriju savrimeni srpski, hrvatski i mađarski zemalja i koja
su, nacionalizmi 19. i 20. vika, koristili kao svoju državotvornu
supstancu. Za hrvatsku naciju postoje procine da barem jedan milion
savrimeni Hrvata (oko jedne četvrtine) vodi poriklo od bunjevački
plemena. Za srpsku naciju, Dominik Mandić tvrdi, da više od polovine
čine potomci vlaški plemena. U slučaju stvaranja mađarske nacije,
demografski ulog bunjevačkog naroda je, takođe, značajan.
181
A. Raič
Bunjevci su suočeni sa najstarijim problemom u Evropi
Sa bunjevačkim problemom su, prema tome, povezane istorije nastajanja
dve najveće, od savrimeni šest južnoslovenski nacija a, na poseban
način, i sa nastajanjem mađarske nacije. Tragajuć za istinom o
Bunjevcima, otkrivamo stvarnu istoriju danas dominirajući nacija na
prostorima koji su činili male domovine mnogi slovinski plemena. Šta se
s njima tokom realne istorije događalo, kako su diljeni, asimilirani,
pritapani u nacije oni naroda koji su, ognjem i mačem, križom i krstom,
postali gospodari njevi zemalja. O tome profesor Gene Hammel
razgovitno piše:
"Najstariji problem u Evropi je razlika izmeđ naroda i narodnosti, u
jugoslovenskom smislu, da prvi tip ima svoju domovinu, dok drugi
nemaje. Na početku pridpostavljamo da su sve grupe bile narodi sa
svojom malom teritorijom. Polako, procesom imperijalizacije, niki
narodi su izgubili svoju teritoriju [i dovedeni su u položaj] da budu
narodnosti u zemlji drugih. Često, na kraju, oni su izgubili, ne samo
svoju zemlju, nego i svoju individualnost.
Ali, to je veliki problem. To možete viditi u jezicima. Nekada se
govorilo mnogo hiljada jezika u svitu, danas ji je mnogo manje.
Hegemonija vladajući (hegemoni of rulers) uništava različitost.
Ponekada je ova različitost sačuvana ili obnovljena putom politički
oživljavanja jezika (Irski, Jevrejski, Češki). Obično je najmanji narod
onaj koji pati. Ratovi u Jugoslaviji neće eliminisat srpski ili hrvatski ili
slovenački jezik, ali oni mogu lako da eliminišu male dialekte. Kako
lingvisti kažu, "Jezik je dialekt sa armijom." (Objavljeno sa dozvolom
autora).
Istorija koju znamo je istorija vladara, gopodara i osvajača. U toj istoriji
Bunjevaca nema. Spominju se ponikad ko moćni i virni vitezovi,
vojvode i serdari, martolozi el uskoci u službi pominiti gopodara istorije.
182
Otkrivanje Bunjevaca
Minjat nacionalne istorije ne možemo al istinu o Bunjevcima možemo
otkrivat. Makar da se znade kako je postojo mali narod šta je sačuvo
sićanje na vrimena što ji zameo vitar istorije.
Bunjevci su ugroženi etnički relikt prid opasnošću iščezavanja el prid
prilikom novog početka
Kada je, posle administrativne zabrane 1945. godine bunjevački etnicitet
prestao da postoji kao organizovani sistem priznat kao ravnopravna
nacionalna zajednica u Srbiji-Vojvodini, ostao je brojni salašarski narod
i grupe gradski Bunjevaca. Ostali su agilni pojedinci (Marko Peić i još
dosta nji) koji su nastavili da niguju bunjevačku tradiciju, sićanje na
prošlost i osićanje zajedničke sudbine i zavičaja Bunjevaca. Ovi
pojedinci nastojali su da afirmišu bunjevačku kulturu i istoriju ko
markere nacionalnog identiteta Bunjevaca. Obnovili su Bunjevačku
maticu ko krovnu organizaciju nigovanja bunjevačke kulture i jezika,
uslova očuvanja etničkog i razvoja nacionalnog identiteta Bunjevaca. Na
taj način pridali su štafetu bunjevačke tradicije narednim generacijama
Bunjevaca.
Ova faza opstanka Bunjevaca, u privatnosti porodičnog života, izvan
domašaja javnosti i u zanemarenosti, karakterisana nigovanjem folklora i
starinski salašarski običaja, može se nazvati memorijalnom fazom bački
Bunjevaca kao etničkog relikta (L.Gumilev)20. Čuvajući svoju prošlost u
sićanjima, u usmenim pridanjima, Bunjevci su sačuvali svoj etnički
identitet, stariji od nacija koje ji okruživaje. Makoliko izgledali
"zastareli" u svojoj ručnoj radinosti (slamarstvo), odeći iz 19. vika, sa
svojim "salašarskim" govorom ikavicom, Bunjevci u svojem pamćenju
nalaze snažan oslonac svoje nacionalne obnove poslednji godina.
Obnova i nastojanja razvoja, osavrimenjivanja kulture i drugi elemenata
svog etničkog identiteta, bački Bunjevci pokazivaje da sadašnja
"memorijalna" etapa njevog razvoja nije kraj, nego je nov početak
njevog razvoja, sad u etapi modernog nacionalnog razvoja.
183
A. Raič
Sadašnje stanje Bunjevaca se može označit ko memorijalna faza njevog
etniciteta na prilomu izmeđ postepenog nestajanja, gašenja njeve
govorne zajednice, s jedne, i početka obnovljenog etničkog razvoja, na
osnovi novog nacionalnog identiteta, s druge strane. To je prilaz od
folklorni sadržaja kulture prema modernom profesionalnom autorskom
stvaralaštvu, od kolektivnog pamćenja prošlosti, prema pisanoj,
rekonstruisanoj istoriji, koja jasno i argumentovano identifikuje njevo
poriklo, ključne istoriske događaje šta su doprinili opstanku i odupiranju
Bunjevaca asimilacionim pritiscima okružujući nacija.
Pogled u budućnost bački Bunjevaca
Dal će bački Bunjevci uspit izać iz ove sadašnje krize sopstvenog kraja
el novog početka?
Pre svega, važno je da se uoči promina šireg istoriskog okvira u kojem
postavljanje pitanja o perspektivi mali naroda u našem podneblju dobija
realan smiso. Uspostavljanje Evrope regija i labavljenje političkog
monopola država-nacija u procesu evropski integracija, stvara oslonac za
revitalizaciju mali naroda. Za bačke Bunjevce to predstavlja priliku
uspostavljanja unutrašnji integracioni procesa u cilini bunjevačkog
naroda, razvijanje realnih prekograničnih komunikacija u Bajskom
trouglu, povezivanje sa inicijativama revitalizacije mali ugroženi naroda
Evrope. Interes Bunjevaca – pored drugi mali naroda Srbije (Rusina,
Goranaca, Vlaha, Cincara i drugi) – za ostvarivanje evropski integracija
Srbije, posebno za afirmaciju Autonomne pokrajine Vojvodine kao
evropskog regiona, predstavlja priliku za njevu afirmaciju kao realnog
demokratskog faktora u društvenom životu Srbije i Vojvodine. Brez
takog društveno-političkog nastupa Bunjevaca, i svih drugi mali naroda
Srbije, oni ostaju „egzotični“, „reliktni“ etnicitet, „sigrajuća i pivajuća“
nacionalna manjina, folklorni ukras u izlogu demokratije.
184
Otkrivanje Bunjevaca
Važnu priliku za bačke Bunjevce pridstavlja njeva nominacija kao
nacionalne manjine u Vojvodini/ Srbiji. Ova prilika se može razumit
prvenstveno kao mogućnost razvijanja i realizacije strategije integracije
bunjevačkog naroda u društvo demokratske Srbije. To nije stvaranje
socio-kulturne niše (zavetrine, garantovane zone konfora za privaćeni
status nacionalne manjine) nego je istoriska prilika za etno-kulturno i
nacionalno (društveno-političko) oblikovanje bunjevačkog naroda u
Srbiji kao domovini. Program obnovljene Bunjevačke matice predstavlja
okvir pomenite strategije za razvoj nacionalne zajednice Bunjevaca u
Srbiji21.
Ova knjiga je opisala sliku demografskog kopnjenja i razloge koji do
toga vode savrimenu nacionalnu zajednicu Bunjevaca. Prvi, očigledni
razlog je u nespremnosti agilnog dila bunjevačkog korpusa za
organizovan, nesebičan napor stvaranja institucionalnog sistema njeve
nacionalne zajednice. Strančarenje, lične ambicije, nespremnost za
dijalog i uspostavljanje komunikacija sa najširim bunjevačkim narodom,
glavne su „dičije bolesti“ savrimenog demokratskog života bački
Bunjevaca.
Dublji razlog je nespremnost roditelja bunjevačke dice za ulaganje u
njevo škulovanje, sticanje znanja i, zafaljujuć tome, društvenog ugleda,
koji su uslov izlaska Bunjevaca iz margine (zapećka) raspodile
društvenog uticaja i ekonomske konkurentnosti. Ovaj razlog nalaže
stvaranje bunjevački institucija (kulturni, obrazovni, poslovni) za šta
odgovornost pada na društvene organe stvorene u njevoj nacionalnoj
zajednici. Brez više obrazovani Bunjevaca, pak, stvaranje pominiti
institucija ostaje samo želja, i izgovor za fingirano zapošljavanje koje
odbija solidno škulovane, kompetentne bunjevačke stručnjake. A kad
nema ozbiljni, na konkurenciji kvaliteta i znanja zasnovani institucija,
mora se ponovit u prošlosti Bunjevaca dobro poznato i razorno
otuđivanje sloja bunjevačke inteligencije od sopstvenog naroda. Na takoj
osnovi rađa se prirodna asimilacija bunjevačke inteligencije u kulturu i
185
A. Raič
društveni sistem nacija u čijem okruženju Bunjevci žive. Brez
obrazovanog sloja bunjevačka zajednica ostaje pripuštena onima u
njenim redovima koji priuzimaje ulogu privođenja Bunjevaca žedni
priko vode, ulogu isturene ruke interesa politički faktora u senki.
Ovi nikolko zaključni zapažanja zabiluženo je radi opomina zbog koji
Bunjevci imaje razloga za brigu i oprez, držeći se one stare izreke mudri
Latina „Čuvaj se Danajaca i kad darove nose“. Kad se te opomine imaje
u vidu, ostaje dovoljno razloga za ufanje u mogućnost korišćenja prilike
za učvršćenje i razvoj realne, uspišne nacionalne zajednice Bunjevaca.
Brez takog razvitka Bunjevcima ostaje, možda vik, možda podrug vika,
za nastavak memorijalne etape njevog polaganog etničkog gašenja i
demografskog nestajanja.
186
Otkrivanje Bunjevaca
Biluške
Skrivene manjine na Balkanu – SANU, simpozijum Balkanološkog
instituta. Sikimić, B. red. (2004). Skrivene manjine na Balkanu,
Beograd: SANU Balkanološki institut
1
2
Koga zanima, sav matrijal moji studija o Bunjevcima mož se naći na
internet stranici http://www.bunjevackirodoslov.blogspot.com
3
Nikakog zanimanja za pitanja pokrenita u blogu ipak ima. Nikolko puta
anonimnim porukama su dospivale opomine „da pazim šta radim“. Sa
nikolko mista iz inostranstva i iz Beograda takođe redovno prate šta se
zbiva na ovom blogu.
4
Raič, A. (1982). "Jugosloveni u Vojvodini", Naše teme, br. 10/1982.
5
Žigmanov, T. (2011), Osvajanje slobode, Hrvati Vojvodine deset
godina nakon listopadnoga prevrata 2000, Subotica 2011. – U fusnoti
14. autor piše: „U korijenu projekta izgradnje tzv. bunjevačke nacije
Miloševićeva režima bila je ideja da se na temelju, iz povijesti
nasljedovanoga i relativno živućeg fenomena, subetničke osnove i iz
regionalnih imena Hrvata u Vojvodini - isprva Bunjevaca i Šokaca
skupa, a kasnije samo Bunjevaca - podupru procesi „izgradnje nacije"
čiji ishod će vremenom biti onda sadržan u jednom zasebnom
sociokulturnom i institucionalno strukturiranom činitelju: tzv.
bunjevačko-šokačkoj, to jest kasnije tzv. bunjevačkoj naciji, čija je
temeljna noseća ideologijska sastavnica antihrvatstvo. O tome vidi
detaljnije u radnji Tomislava Žigmanova „Izgradnja tzv. bunjevačke
nacije u Srbiji i vanjska politika Republike Hrvatske" u: Identitet bačkih
Hrvata, Hrvatski institut za povijest: Hrvatsko akademsko društvo,
Zagreb-Subotica, 2010., str. 319-355.
6
Taku poruku je uputio vojvođanskim Hrvatima, i onima koji se
nacionalno osićadu ko Bunjevci, sadašnji hrvatski pridsidnik Republike
dr Ivo Josipović.
187
A. Raič
Politički rasporedi, pridstavljeni strankama savrimene Srbije, imaje
različit, al naspram manjinski naroda ustaljen odnos „dužnog poštivanja“
primiren međunarodnim očekivanjima. Programske proklamacije
proevropski stranaka poštivaje vridnosti i principe ravnopravnosti al se,
sa strane manjina, mogu čut žalbe kad je rič o sprovođenju usvojeni
prava. Osim toga, subjektivni stav vodeći čelnika važni državni
institucija ne moraje se podudarat u svakom slučaju sa politikom
nacionalne ravnopravnosti. Izjava Borisa Tadića prithodnog pridsidnika
Republike Srbije, prilikom svojevrimene posite Bačkom Monoštoru,
kojom je, spram Bunjevaca zauzo odbojan stav, pokaziva kolko je
položaj ovog malog naroda podložan nestabilnosti izazvanoj
subjektivnim kolebanjima u politiki. O toj izjavi izvestio je predsjednik
somborske podružnice DSHV-a i potpredsjednik HNV-a Mata Matarić,
prisutan pominitoj positi srpskog i hrvatskog pridsednika: »Istina je da je
predsjednik Tadić rekao kako mu manjina koja se zove samo bunjevačka
nije poznata kao važan faktor u nacionalnim zajednicama Vojvodine.
Oni po Ustavu imaju pravo formirati se kao nacionalna zajednica, kao
manjina, međutim on je u Bačkom Monoštoru rekao kako takvu
delegaciju neće primiti u službeni posjet dok je on predsjednik.« (vidit
nedeljni list hrvatske nacionalne manjine „Hrvatska riječ“ URL:
http://www.hrvatskarijec.rs/vest/30/Razdijeljena-grana-treba-spoznatiistinu/ Pristup: 8.2.2013.).
7
8
Slični udar pogodio je Rusine (Lemke) 1947. godine u Poljskoj kao
odmazda za atentat na poljskog generala. Rusini-Lemki sa Karpata
raseljeni su širom Poljske, naročito na njen zapadni dio koji je Poljskoj
pripao nakon Drugog svitskog rata (Poznanj). Rusini (Lemki) bili su u tri
maha masovno preseljavani sa svojih vekovnih zemalja u Karpatima.
Tokom 1944-1946 godini 70.000 Lemki napustilo je zemlju Lemka u
okviru repatrijacije stanovništva između Poljske i Ukrajine, delom
dobrovoljno a delom putem administrativnog pritiska. Treće raseljavanje
Lemki izvedeno je u okviru akcije "Visla" 1947. godine kada je na zapad
Poljske preseljeno 30 do 35 hiljada Lemki. Ukupno je sa teritorija
Lemka u tri maha iseljeno 105 do 120 hiljada starog stanovništva. Ovo
pogranično područje je ostalo skoro ispražnjeno i na njegovo mesto
naseljeni su pretežno poljski kolonisti. Na svojim novim staništima,
188
Otkrivanje Bunjevaca
preseljeni Rusini-Lemki od poljskog stanovnoštva dočekani su kao
"ukrajinski banditi" (operacija "Visla" bila je odmazda Poljske države
prema atentatu na poljskog generala koji su izvršili pripadnici ilegalne
UPA, Ukrajinske oslobodilačke armije). Stradanja malog naroda RusinaLemka primer je ukrštanja sukobljenih državnih nacionalnih interesa
prema etničkoj-nacionalnog grupi bez države. Reiniuss, 1990, str. 128130.
9
Eriksen,T.H., Etnicitet i nacionalizam, str. 123
John V.A. (2009), When Ethnicity did not Matter in the Balkans, A
Study of Identity of Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia and Slavonia in
the Medieval and Early Modern Periods, The University of Michigan
Press.
10
11
B. Unyi (1947), Istorija Šokaca, Bunjevaca i franjevaca, Budimpešta:
Mađarsko bratstvo, str. 93-97.).
12
Unyi, str. 100
13
Unyi, str. 101.
14
Unyi, str. 108.
15
Unyi, str. 121.
16
Nacionalni razvoj Bunjevaca uključuje rekonstrukciju njihove
„beskonačne prošlosti“ (Kundera, Abulof). Tome daje važan doprinos
knjiga: Mijo Mandić (2009), Buni, Bunievci, Bunjevci, Subotica:
Bunjevačka matica. Autor ispituje tragove naroda Buna i prati ih do
istoriskog vrimena Bunjevaca. Na taj način se produžava poznata
prošlost ovog naroda na mitska vrimena naroda Buna. U skup kulturni
pregnuća na uspostavljanju nacionalnog identiteta Bunjevaca spadaju
napori standardizacije bunjevačke ikavice kao i stvaranje uslova
kulturnog života, moderne literature, likovne i muzičke umetnosti. Ovi
napori nailaze na niz kadrovskih i finansijskih ograničenja, što
189
A. Raič
nacionalnu zajednicu Bunjevaca čini zajednicom u nastajanju, bez svih
uslova održivog razvoja u budućnosti.
Abulof, Uriel (2009), “Small Peoples”: The Existential Uncertainty of
Ethnonational Communities, International Studies Quarterly, Volume
53, Number 1, March 2009 , pp. 227-248(22).
17
Ideologija je celokupnost doktrine, mita, uverenja, itd., koja usmerava
pojedinca, društveni pokret (za formiranje nacije), instituciju, klasu ili
veliku grupu; sa pozivanjem (referencom) na neki politički ili društveni
plan, zajedno sa sredstvima za njegovo ostvarenje.
Nacionalne
ideologije Srba i Hrvata (njihovih obrazovanih elita) usmerene su na
stvaranje država-nacija koje obuhvataju većinu etniciteta (naroda)
zatečenih na teritorijama koje su označene kao „nacionalne“ (velike
nacionalne države „velika Srbija“, „velika Hrvatska“, „velika
(predtrianonska) Mađarska“).
18
Rečima rumunskog filozofa, Emil Cioran 1935. piše: Mitovi nacije su
njene vitalne istine. Oni se možda ne poklapaju sa istinom; to je bez
značaja. Vrhovna iskrenost prema sebi jedne nacije se manifestuje u
odbijanju samokritičnosti, u revitalizaciji preko svojih sopstvenih iluzija.
A, da li nacija traži istinu? Nacija traži moć. (Volovici 1991:187).
19
Gumilev, L., "Конец и вновь начало" URL:
http://gumilevica.kulichki.net/EAB/index.html
20
Sedlak, I. (2012), Bunjevačka matica i uspostavljanje statusa
nacionalne manjine Bunjevaca u Srbiji , Bunjevački prigled, str. 20-23.
21
190
Otkrivanje Bunjevaca
Literatura
Abulof, U. (2009), “Small Peoples”: The Existential Uncertainty of
Ethnonational Communities, International Studies Quarterly, Volume
53, Number 1, March 2009 , pp. 227-248(22)
Antunović, I. (1882), Razprava o podunavskih Bunjevcih i Šokcih,
URL: http://archive.org/details/razpravaopoduna00antugoog
Bara, Mario (2007), Đilasova komisija i sudbina bačkih Hrvata, PRO
TEMPORE, Zagreb, godina 4, broj 4. str. 47.
Barics, Dr. Ernő, A magyarországi horvátok nyelve, Dr. Barics Ernő,
Blazsetin István, Frankovics György, Sokcsevics Dénes (1998),
Magyarorszagi horvatok, Budapest: Körtánc Egyesület. URL:
http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/magyarorszagi_kisebbsegek/Korta
nc_sorozat/Magyarorszagi_horvatok/index.htm
Bartolini, Stefano (2006), A Comparative Political Approach to the EU
Formation, URL: http://www.arena.uio.no/publications/workingpapers2006/papers/wp06_04.pdf)
Bellamy, Alex J.(2003),The formation of Croatian national identity. A
centuries-old dream? Manchester and New York : MANCHESTER
UNIVERSITY PRESS
Bidermann, H.I. (1893), O etnografiji Dalmacije, 2-go izdanje, Zadar:
Pečatnja Ivana Woditzke
Budak, N. (1994), Prva stoljeća Hrvatske, Hrvatska sveučilišna naklada,
Zagreb 1994.
Curta, Florin (2001), Making the Slavs, Cambridge: Univ. Press.
Ćorović, V. (2001), Istorija srpskog naroda, internet izdanje 2001, glava
8. URL: www.rastko.org
191
A. Raič
Дедијер, Јевто (1909), Херцеговина, Српска Краљевска академија,
Српски етнографски зборник, књига дванаеста. URL:
http://www.poreklo.rs/2012/10/21/digitalizovana-knjiga-jevto-dedijerhercegovina-i-jovan-erdeljanovic-bratonozici/
Đurić, Ćurčić, Kicošev-a, URL: http://www.rastko.rs/istorija/srbibalkan/djuric-curcic-kicosev-vojvodina.html)
Erdeljanović, J. (1930), O poreklu Bunjevaca, Beograd: SANU
Eriksen, T.H. (2004), Etnicitet i nacionalizam, Beograd: Knjižara Krug
Eriksen, Thomas Hyland lični sajt URL: http://folk.uio.no/ geirthe/
Thematic_index.html
Feher, I., Utolso percben,
http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kot
etei/Az_utolso_percben/index.htm)
Fine, John V.A. (2009), When Ethnicity did not Matter in the Balkans, A
Study of Identity of Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia and Slavonia in
the Medieval and Early Modern Periods, The University of Michigan
Press.
Gumilev, L."Конец и вновь начало" URL:
http://gumilevica.kulichki.net/EAB/index.html
Gumplovich, Ludvig (1902), Chorwaci i Serbowie; studyum
socyologiczne
Gurr, T.R. (2002), Peoples versus States, minorities at Risk in the New
Century, Washington, D.C.: UN Institute of Peace Press.
Ivanić, I. (1899), Bunjevci i Šokci, Beograd URL:
http://kovceg.tripod.com/1899_Ivanic/1899_Ivanic_Bunjevci_i_Sokci.ht
m
192
Otkrivanje Bunjevaca
Janjetović, Zoran D. (), Srbi, Hrvati i Vlasi, URL: http://dokumenta.scdlunjina.org/free/Srbi,_Hrvati,_Vlasi.pdf
Karatay, O. (2003), In search of the Lost Tribe: The Origins and Making
of the Croatian Nation, Ayse Demiral URL:
http://books.google.rs/books/about/In_search_of_the_Lost_Tribe_The_
Origins.html?id=h_Qu1ywX0-wC&redir_esc=y
Klaić, Nada (1994), Srednjevekovna Bosna, Zagreb: EMINEX
Kymlicka, Will, Culturally Responsive Policies, Human Development
Report Office, UNDP, pp. 22, 23
Korunić, Petar, Hrvatski nacionalni program i društvene promjene za
revolucije 1848.-49. godine, URL: http://mudrac.ffzg.hr/~pkorunic/pdf/
Kužić, K. (2005), Prilog biografiji nekih Kačićevih vitezova te
podrijetlu stanovništva njihova kraja, Rad. Zavoda povij. znan. HAZU u
Zadru, sv. 47/2005., str. 191–224.
Malcolm, N. (), Povijest Bosne, URL:
http://www.camo.ch/povijestbih.htm
Mandić, D. (1973), Croats and Serbs, two old and different nations,
Chicago: Knjižnica Hrvatske revije
Mandić,D.(1973), Crvena Hrvatska (Red Croatia) Chicago-Roma:
ZIRAL
Mandić, M. (2009), Buni, Bunievci, Bunjevci, Subotica: Bunjevačka
matica
Marković, dr Saša (2010), Politički život Bunjevaca u Državi
SHS/Jugoslaviji od 1918.do 1941. godine, Subotica: BIC
Milaš, N. (1901), Pravoslavna Dalmacija istorijski pregled, Novi Sad:
Izd. knjižarnica A. Pajevića.
193
A. Raič
Mužić, I. (2010), Vlasi u starijoj hrvatskoj historiografiji, Split: Muzej
hrvatskih arheoloških spomenika
Nakićenović, S. (1999), Boka, Podgorica: CID
Ostrogorski, G. (), Privreda i društvo u Vizantijskom carstvu, Beograd:
Prosveta
Perišić, Marijana et all. (2005), High-Resolution Phylogenetic Analysis
of Southeastern Europe Traces Major Episodes of Paternal Gene Flow
Among Slavic Populations. Molecular Biology and Evolution, 2005
22(10):1964-1975; doi:10.1093/molbev/msi185 URL:
http://mbe.oxfordjournals.org/content/22/10/1964.full
Peruničić, Branko (1958), Postanak i razvitak baština na području
Subotice: od 1868 godine, Beograd : Naučno delo.
Prelić, Mladena (2006), PITANJE POSEBNOG BUNJEVAČKOG
IDENTITETA U SVETLU SAVREMENIH TEORIJA O
ETNICITETU, Naučni skup u Subotici: Bunjevački nacionalni savet i
SANU - Ogranak u Novom Sadu.
Raič, A. (1982). Jugosloveni u Vojvodini, Naše teme, br. 10/1982.
Raspudić, dr. sc. Nino (2009), Naša ognjišta, siječanj-veljača 2009.
http://www.hardomilje.info/index.php?option=com_content&task=view
&id=189&Itemid=72 .
Reiniuss, R. (1990), Sladami Lemkow, Warszawa: Wydawnictwo PTTK
"Kraj"
Sikimić, B. red. (2004). Skrivene manjine na Balkanu, Beograd: SANU
Balkanološki institut
Sladović, M. (1856), Poviesti biskupijah senjske i modruške ili
krbavske, Trst: Austrianski llojd
194
Otkrivanje Bunjevaca
Sokcsevics, Dénes, A magyarországi horvátok története. Dr. Barics
Ernő, Blazsetin István, Frankovics György, Sokcsevics Dénes (1998),
Magyarorszagi horvatok, Budapest: Körtánc Egyesület, navedeni
Šarić, Marko (2007), Predmoderne etnije u Lici i Krbavi prema popisu iz
1712./14. godine, IDENTITET LIKE: Korijeni i razvitak, knjiga I, str.
326-384.
Šešelj, V. (2002), Ideologija srpskog nacionalizma, Beograd: Velika
Srbija
Toggenburg, Gabriel (2000), A Rough Orientation Through a Delicate
Relationship: The European Union`s Endeavours for (its) Minorities
European Integration online Papers (EIoP) Vol. 4 (2000) N° 16;
http://eiop.or.at/eiop/texte/2000-016a.htm
Tiškov, V. (2003), Epitaf za etnos, Nauka: Moskva „Реквием по
этносу: исследования по социально-культурной антропологии“.
Валерий Тишков - личный сайт. Izdanje: Nauka, Moskva 2003
http://valerytishkov.ru/cntnt/publikacii3/knigi/rekviem_po/rekviem_po1.
html#
Томовић, Гордана (1990), Алтин у XIV и XV веку, "Становништво
словенског поријекла у Албанији" - Зборник радова са
међународног научног скупа одржаног на Цетињу 21, 22. и 23. јуна
1990. године
http://www.rastko.rs/rastko-al/zbornik1990/gtomovic-altin.php
Tuđman, F. (1991) Croatia at the Crossroads: In Search of a Democratic
Confederacy, London: Centre for Policy Studies.
Unyi, B. (1947), Istorija Šokaca, Bunjevaca i franjevaca, Budimpešta:
Mađarsko bratstvo (reprint Bunjevačka matica: Subotica)
195
A. Raič
Vahtre, Laura i Viikberg, Jüri (1991), The Red Book of the Peoples of
the Russian Empire, URL: http://www.eki.ee/books/
redbook/foreword.shtml
Vukčević, N. (1981), Etničko porijeklo Crnogoraca, Beograd
Wicker, Erika (2006), Racok es Vlahok a hodoltsag kori eszakBacskaban, Eotvos Lorand tudomanyedyetem: Budapest
Zundhausen, Holm (2008), Istorija Srbije od 19. do 21. veka, Beograd:
Clio.
Žigmanov, T. (2011), Osvajanje slobode, Hrvati Vojvodine deset godina
nakon listopadnoga prevrata 2000, Subotica 2011
Žigmanov, Tomislav, Hrvati u Vojvodini danas (URL:
http://www.zkvh.org.rs/index.php/batina/hrvati-danas/6-hrvati-uvojvodini-danas?start=6)
Živković, T. (), Južni Sloveni pod Vizantijskom vlašću 600-1025, drugo
izdanje, Beograd: Čigoja
Popis stanovništva Republike Srbije 2002. godine, knjiga 1.
Popis stanovništva Srbije 1991. knjiga 10
Popis stanovništva Srbije 2002. knjiga 20
SGS_2012, str. 37
http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/repository/documents/00/00/80/91/MS
B-07-2012.pdf
http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kot
etei/A_magyarorszagi_horvatok_1910_1990/pages/000_konyveszeti_ad
atok.htm)
Domovina – Savez Lužičkih Srba“URL: www.domowina.de
196
Otkrivanje Bunjevaca
Recenzije
Mišljenje o rukopisu dr A. Raiča „Otkrivanje Bunjevaca: Opomine i
ufanja“
Poštovani,
Zamoljena sam da dam svoje mišljenje o rukopisu dr Aleksandra
Raiča Otkrivanje Bunjevaca: Opomine i ufanja.
Rukopis je posvećen jednoj značajnoj i zanimljivoj temi savremenoj situaciji i procesima identifikacije Bunjevaca u Bačkoj. Ova
tema se, medjutim, ne može adekvatno sagledati bez istorijske
perspektive, pa tako autor zalazi i u bližu i u dalju prošlost ovog naroda,
rasvetljavajući, koliko je to moguće, istorijske okolnosti formiranja i
opstajanja posebne bunjevačke svesti. Zatim aktuelizuje tu problematiku
prelazeći na savremeno "bunjevačko pitanje", koje ima i kulturne, i
sociološke i političke i šire društvene aspekte. Autor dr Raič pristupa
savremenim Bunjevcima kao malom autohtonom, ugroženom narodu,
čiji je identitet bio potisnut tokom nekoliko decenija, razmatrajući iz
različitih perspektiva njihov savremeni društveni položaj, političke
aspekte njihovih nastojanja da se afirmišu, ali takođe razmatrajući i
kulturološke, jezičke i druge aspekte njihovog identiteta. Autor se
znalački upušta u složene i teške teme jedne male zajednice bez
sopstvene države, koja se našla izmedju "ostvarenih" nacija, koje su se u
prošlosti, ali i danas trudile da je u sebe inkorporiraju - od etnogeneze
Bunjevaca i istorijskih problema njihove asimilacije, do njihovog
današnjeg unutrašnjeg konflikta, odnosno podeljenosti na one koji
nastoje da održe svoju posebnost i na one koji se tiho ili otvoreno
asimiluju u hrvatski, ali jednim delom, možda manje primetno, i u srpski
korpus.
197
A. Raič
Tekst se ne bavi samo konstatovanjem činjenica, već i
procenjivanjem i vrednovanjem različitih kulturnih politika koje sami
Bunjevci primenjuju da bi se afirmisali, kao i kulturnih i drugih politika
koje u okružujućem društvu predstavljaju takođe značajan faktor koji
omogućava ili usporava razvoj i održavanje identiteta Bunjevaca, ali i
drugih etničkih manjina u današnjoj Srbiji. Tako tekst nema samo
vrednost analize, već i sagledavanja uspešnosti i krajnjih dometa i
ciljeva određenih politika koje se vode prema manjinama i u okviru
manjina samih. Autor se obraća bunjevačkoj populaciji, ali ovaj rukopis
može biti od interesa za svakoga koga zanimaju složena pitanja etničkih
manjina i njihovog položaja u savremenoj Srbiji.
Zbog toga ovaj rukopis preporučujem za štampu.
15. 2. 2013.
dr Mladena Prelić
Naučni saradnik
Etnografski institut SANU
198
Otkrivanje Bunjevaca
Recenzija knjige: A. Raič „Otkrivanje Bunjevaca“
Svako od nas u određenom trenutku u životu zapito se oni par filozofski
pitanja: ko sam, di sam i zašto sam tu. Pored nji dr Aleksandar Raič
zapito se i „šta sam po nacionalnoj pripadnosti“. Velika je i ritka
hrabrost ova razmišljanja objavit u javnosti. Al je i velik zalog, u isto
vrime, za sve one koji su išli il još uvik iđu sotim putom. Autor knjige je
zapravo svetionik kroz tamne i zamršene istorijske putove, koji nas vode
do konačne istine - ko su Bunjevci.
Za svakog od nas nacionalna pripadnost je štogod drugo. I svako je
poima i doživljava na svoj način, a Raič je doživljava i istraživa u isto
vrime brez zazora od „tabu“ tema. Šta je Bunjevcima dono završetak II
svitskog rata, godine zabrane, lutanja kroz jugoslovenstvo, il šetanje
ruku pod ruku s hrvatstvom.
Kritička misao o Bunjevcima kod dr Raiča dugo je sazrijavala i na kraju
urodila plodom u ovoj knjigi, kroz svojstven istorijski i društven pristup
svojem narodu. Šta je sve to ometalo razvoj Bunjevaca kroz istoriju i
kako se razvijo njev nacionalni identitet, i sve to i kroz prizmu drugi
istraživača koji su se bavili ovom temom, posmatra sistematično autor.
Raič razmatra i političku uslovljenost savrimene podile na Bunjevce i
Hrvate. Kaki je obrazovni i društveno - ekonomski profil ova dva
naroda. Ništa manje nije važno ni razmatranje demografskog stanja kod
obadva naroda, ko i faktori njevog ugrožavanja i otpornosti na gubljenje
identiteta.
Zašto se povećo broj oni koji se nacionalno ne izjašnjavaje i koliko je
med njima Bunjevaca, takođe razmatra Raič. Za razliku od drugi autora
on promatra i aktuelna dešavanja i daje vrlo hrabro i jasno svoj stav. Šta
očekiva Bunjevce u okviru Autonomije Vojvodine, i kako će se dalje
razvijat podile med ovim narodom. Raič smatra da je došlo i do
199
A. Raič
strategijskog zaokreta u stavu prema Bunjevcima koji je izno 2012.
godine dr Ivo Josipović, pridsidnik Republike Hrvatske.
I na kraju autor se pita dal su Bunjevci – mali narod koji je na kraju el
prid novim početkom svojeg bitisanja. Odgovor nije lako dat, i on zavisi
od sviju nas, prija svega oko svaćanja di smo danas i šta nam triba za
sutra da bi bili bolji i prosperitivniji.
Knjiga dr A. Raiča zaslužuje pažnju ne samo bunjevački čitaoca pa je
njeno objavljivanje opravdano i triba je podržati.
15.2.2013.
dr Jelisaveta Zidarević Kalajdžić
200
Otkrivanje Bunjevaca
Aleksandar Raič je rođen u Somboru 1938.
godine di je završio osnovno škulovanje i gimnaziju. Osnovne i magistarske
poslidiplomske studije završio na Ekonomskom fakultetu u Beogradu. Doktorat
iz oblasti političke ekonomije stekao na Poljoprivrednom fakultetu u Novom
Sadu. Profesor na Univerzitetu u Novom Sadu od 1974. do 2004. godine i na
Sportskoj Akademiji u Beogradu od 1993. do 2008. godine. Bio urednik
omladinskog lista za književnost i društvena pitanja „Pokret“ u Somboru i
časopisa „Privredna izgradnja“ i „Savremenost“ u Novom Sadu.
201
Download

OBAR6a_B5Finn - WordPress.com