JP Elektroprivreda BiH d.d – Sarajevo,
ZAVISNO DRUŠTVO RMU "ZENICA" doo ZENICA
PLAN AKTIVNOSTI
Za izdavanja okolinske dozvole za RMU »Zenica« d.o.o. Zenica pogon »Stranjani«
DOPUNE PO PRIMJEDBAMA STRUĈNE KOMISIJE
Br. UP- I/O5-23-49-1/09-2 SN od 19.08.2011. godine.
Zenica, Januar 2012 god.
1
JP Elektroprivreda BiH d.d – Sarajevo,
ZAVISNO DRUŠTVO RMU "ZENICA" doo ZENICA
PLAN AKTIVNOSTI
Za izdavanja okolinske dozvole za RMU »Zenica« d.o.o. Zenica pogon »Stranjani«
DOPUNE PO PRIMJEDBAMA STRUĈNE KOMISIJE
Br. UP- I/05-23-49-1/09-2 SN od 19.08.2011. godine
Direktor:
___________________
Esad Ćivić
2
PREDMET:
Dopuna Plana aktivnosti za izdavanje okolinske
dozvole, a u skladu sa Zakonom o zaštiti okoliša.
INVESTITOR:
JP Elektroprivreda BiH d.d. – Sarajevo, ZAVISNO
DRUŠTVO RUDNICI RMU "ZENICA" d.o.o.
Zenica
IZVRŠILAC:
RMU "ZENICA" d.o.o. Zenica
BROJ IZVJEŠTAJA:
____________
NA ZADATKU RADILI:
…………………………………....
(Pašalić Senada, dipl.inž. sigurnosti i pomoći)
…………………………………....
(Merhun Arnaut, dipl. inž. rudarstva)
…………………………………....
(Muhedin Bakrač, dipl.inž.maš.)
………………………………….....
(Zakir Imamović, inž.elektrotehnike)
…………………………………......
(Dr. Mehmed Saletović dipl.inž.geologije)
…………………………………....
(Alija Karamuratović,dipl.inž.elektrotehnike)
…………………………………....
(Gakić Nermin dipl.inž.rudarstva)
…………………………………...
(Ivanka Zvekić dipl.inž.rudarstva)
..................................................
(Jasmina Mekanić dipl.inž.rudarstva)
..................................................
(Hadžo Osmanović rud.tehničar)
3
1.0. IME I ADRESA OPERTORA/ INVESTITORA POGONA I POSTROJENJA.........9
2.0. LOKACIJA POGONA I POSTROJENJA PRIKAZANA NA PLANU.......................9
3.0. OPIS DJELATNOSTI PRAVNOG LICA, VRSTA PROIZVODA I GODIŠNJI
KAPACITET PROIZVODNJE, BROJ ZAPOSLENIKA ..................................................11
4.0. OPIS POGONA I POSTROJENJA (TEHNOLOŠKE I TEHNIĈKE CJELINE
SA SHEMAMA I POMOĆNE OBJEKTE, UKLJUĈUJUĆI OPREMU ZA
SMANJENJE NEGATIVNOG UTICAJA)..........................................................................14
4.1. U V O D ......................................................................................................................... 14
4.2. GEOLOŠKE PRILIKE U EKSPLOATACIONOM POLJU "STRANJANI" ..............15
4.2.1. Geološka graĊa leţišta .......................................................................................... 15
4.2.2 Tektonika leţišta ....................................................................................................16
4.2.3. Hidrogeološke karakteristike...............................................................................17
4.2.4. Rezerve uglja .........................................................................................................18
4.2.5. INŢENJERSKO–GEOLOŠKE KARAKTERISTIKE I GEOMEHANIĈKE
KARAKTERISTIKE LEŢIŠTA ........................................................................................... 21
4.3. PRIRODNI USLOVI EKSPLOATACIJE.....................................................................23
4.3.1. Samozapaljivost uglja ........................................................................................... 23
4.3.2. Plinonosnost ugljenih slojeva ..............................................................................23
4.3.3. Osnovna svojstva ugljene prašine .......................................................................25
Eksplozivna svojstva .......................................................................................................25
Zapaljiva svojstva ugljene prašine ................................................................................26
Agresivna svojstva ugljene prašine ...............................................................................28
Sprijeĉavanje nastajanja opasne ugljene prašine ........................................................28
Uklanjanje nastale ugljene prašine ..............................................................................29
Spreĉavanje upale nastale prašine ................................................................................29
Prekidanje toka eksplozije ............................................................................................. 29
4.4. OPIS OSNOVNIH TEHNOLOŠKIH SISTEMA....................................................29
4.4.1. Metoda otkopavanja ........................................................................................... 29
4.4.2. Transportni sistem ................................................................................................ 30
Otkopni transport ..................................................................................................................30
Revirni transport ...................................................................................................................31
Glavni transport ....................................................................................................................31
4.4.3 Sistem za dopremu opreme i repromaterijala ....................................................33
4.4.4. Sistem odvodnjavanja........................................................................................... 33
4.4.5. Izrada jamskih prostorija ....................................................................................34
4.4.6. Provjetravanje jame ............................................................................................. 36
Glavno provjetravanje...........................................................................................................36
Separatno provjetravanje ......................................................................................................36
Difuzno provjetravanje .........................................................................................................38
Postrojenja za glavno provjetravanje ....................................................................................38
4.4.7. Sistem za zamuljivanje u jami ............................................................................39
4.4.8. Sistem daljinske kontrole plinskih i ventilacionih parametara ........................39
4.4.9. Sistem za klasiranje uglja.....................................................................................40
Sprijeĉavanje nastajanja opasne ugljene prašine ........................................................41
Uklanjanje nastale ugljene prašine ..............................................................................41
Spreĉavanje upale nastale prašine ................................................................................41
Prekidanje toka eksplozije ............................................................................................. 41
4.5. OBJEKTI I POSTROJENJA U INDUSTRIJSKOM KRUGU POGONA
"STRANJANI" .....................................................................................................................42
4.5.1. Nova upravna zgrada (1) .....................................................................................42
4
4.5.2. Stara upravna zgrada (2) .....................................................................................42
4.5.3. Radniĉka banja ( kupatilo) (3) ............................................................................43
4.5.4. Kotlovnica (4) ........................................................................................................43
4.5.5. Magacin rezervnih dijelova (5) ...........................................................................44
4.5.6. Klasirnica (6) .........................................................................................................45
4.5.8. Mašinska radionica (8) ......................................................................................... 45
4.5.9. Elektro radionica (9) ............................................................................................ 46
4.5.10.Stanica za spasavanje (10) ...................................................................................46
4.5.11. Zgrada GTS "Stranjani" ...................................................................................47
4.6. OSNOVNA INFRASTRUKTURA POGONA ............................................................ 47
4.6.1 Putna mreţa............................................................................................................47
4.6.2 Vodoprivredni objekti na lokaciji pogona "Stranjani" .....................................47
Mreţa za snadbijevanje objekata pitkom vodom u industrijskom krugu
pogona "Stranjani", .......................................................................................................48
Sistem za protivpoţarnu zaštitu i obaranje prašine ....................................................49
Kanalizacioni sistem pogona "Stranjani" ....................................................................49
4.7. IZVORI I EMISIJE IZ POGONA I POSTROJENJA ..................................................50
4.7.1.Emisije u zrak.........................................................................................................50
4.7.2.Emisije u vodu ........................................................................................................51
4.7.3. Buka .......................................................................................................................51
4.7.4. Degradacija površine terena prouzrokovane podzemnim radovima ...............51
4.7.5. Otpadne materije ..................................................................................................51
5.0. DATUM POĈETKA RADA POGONA ODNOSNO POSTROJENJA .......................51
6.0. STUDIJA O ZAGAĐENOSTI U NULTOM STANJU KOJA OBRAĐUJE
TRENUTNO STANJE OKOLIŠA NA DATOJ LOKACIJI , POPIS MJESTA
NASTANKA I KANTITATIVNE I KVALITATIVNE KARAKTERISTIKE SVIH
OTPADNIH TOKOVA (OTPAD, BUKA, EMISIJE U ZRAK, OTPADNE VODE),
UZ PRIKAZ EMISIONIH MJESTA NA MAPI LOKACIJE. .............................................51
6.1 .UTICAJ OTKOPAVANJA NA POVRŠINU TERENA ...............................................51
6.1.1.Geodetska mjerenja nultog stanja površine terena šireg podruĉja naselja
Janjac u eksploatacionom polju "Stranjani" ............................................................... 54
SPISAK KOORDINATA PROFILA PI ...........................................................................56
SPISAK KOORDINATA PROFILA PII .........................................................................57
SPISAK KOORDINATA PROFILA PIII ........................................................................58
SPISAK KOORDINATA PROFILA PIV ........................................................................59
6.2. OTPADNE VODE .........................................................................................................60
6.3. ZAGAĐENJE ZRAKA .................................................................................................62
Emisija dimnih plinova ..................................................................................................62
Emisije stakleniĉkih plinova: ......................................................................................... 63
Emisije prašine ................................................................................................................64
6.4. IZVOD IZ ELABORATA O SNIMANJU NULTOG STANJA NA ........................... 65
POGONU "STRANJANI" RMU "ZENICA" doo ZENICA ...............................................65
6.4.1. Uvod .......................................................................................................................65
6.4.1.1. Zakonske osnove ispitivanja zagaĊenosti zraka, zaprašenosti radne sredine i
buke na pogonu "Stranjani" RMU "Zenica" .........................................................................65
6.4.1.2. Instrumenti i metodologija ispitivanja i mjerenja na pogonu "Stranjani"................66
Ispitivanje temperature zraka .......................................................................................66
Ispitivanje relativne vlaţnosti ........................................................................................66
Ispitivanje kretanja zraka .............................................................................................. 66
Ispitivanje hemijske štetnosti ......................................................................................... 67
Ispitivanje buke ...............................................................................................................67
5
Ispitivanje zaprašenosti ..................................................................................................67
6.4.2. Rezultati mjerenja ................................................................................................ 68
6.4.3.Analiza rezultata ispitivanja .................................................................................72
Mikroklimatski pokazatelji ............................................................................................ 72
Temperatura zraka .........................................................................................................72
Relativna vlaţnost ...........................................................................................................72
Brzina strujanja zraka ...................................................................................................72
Efektivna temperatura ( mikroklimatski uslovi ) ........................................................72
Buka .................................................................................................................................72
Amplituda ........................................................................................................................73
Zaprašenost .....................................................................................................................74
Hemijski sastav zraka .....................................................................................................75
GLAVNI VENTILATOR............................................................................................... 78
KOTLOVNICA ...............................................................................................................79
6.4.4.Prikaz mjerenja zagaĊenosti zraka i emisija štetnih ĉestica u atmosferu
na lokocijama u gradu Zenica za 2007 i 2008 .............................................................. 79
6.4.4.1.Prikaz mjerenja zagaĊenosti zraka i emisija štetnih ĉestica u atmosferu 2007
god (u sezoni grijanja) ..........................................................................................................80
Metode mjerenja .............................................................................................................80
Graniĉne vrijednosti zagaĊenosti zraka .......................................................................80
7.0. LISTA SIROVINA I POMOĆNIH MATERIJALA UKLJUĈUJUĆI HEMIJSKE
SUPSTANCE I GORIVO (NAZIV SIROVINE, GODIŠNJA POTROŠNJA ,
POTROŠNJA PO JEDINICI PROIZVODA, UKUPNI GODIŠNJI TROŠAK, OPIS
KOMPONENTI ILI OSOBINA SA ZNAĈAJNIM EFEKTIMA PO OKOLIŠ,
METODE NABAVKE, SKLADIŠTENJA I TRANSFERA) ..............................................82
Manipulacija eksplozivnim sredstvima ........................................................................83
Pomoćno skladište eksplozivnih sredstava u (PSES) jami "Stranjani" ....................83
Metanski sigurnosni eksplozivi ......................................................................................84
Ulja i maziva ....................................................................................................................86
Drvena jamska graĊa-rudno drvo,................................................................................87
Ĉeliĉna luĉna podgrada ..................................................................................................87
Kvašeni pepeo TE, ..........................................................................................................87
Plin i kisik ........................................................................................................................88
8.0 IZVOR VODOSNADBIJEVANJA, UKUPNA POTROŠNJA VODE I
POTROŠNJA PO JEDINICI PROIZVODA, IZVORI ENERGIJE UKUPNA
POTROŠNJA I POTROŠNJA PO JEDINICI PROIZVODA ..............................................89
8.1. NAPAJANJE ELEKTRIĈNOM ENERGIJOM ............................................................ 89
8.2. SNADBIJEVANJE VODOM .......................................................................................92
9.0. MJERE ZA ODRŢAVANJE I ĈIŠĆENJE OPREME .................................................95
9.1. MJERE ZA ODRŢAVANJE ELEKTRO OPREME.....................................................95
9.2. MJERE ZA ODRŢAVANJE MAŠINSKE OPREME ..................................................96
10.0 OPIS POSTOJEĆEG MONITORINGA ......................................................................98
- Monitoring emisije stakleniĉkih plinova ....................................................................98
-Monitoring emisije kiselih plinova ...............................................................................99
-Monitoring zaprašenosti zraka ..................................................................................99
-Monitoring otpadnih voda .......................................................................................... 100
-Monitorig buke ............................................................................................................100
-Monitorig slijeganja površine terena .........................................................................100
-Monitorning otpada ...........................................................................................................100
-Monitoring tla ....................................................................................................................100
6
11.0 OPIS POSTOJEĆIH MJERA PREVENCIJE NASTANKA EMISIJA,
POSTOJEĆIH MJERA ZA SVOĐENJE UPOTREBE SIROVINA, VODE I
ENERGIJE NA MINIMUM, OPIS KONAĈNOG TRETMANA OTPADNIH
TOKOVA (PREĈIŠĆAVANJE I KONAĈNO ZBRINJAVANJE) I NJIHOVA
USPOREDBA SA ONIM DATIM U NAJBOLJOJ RASPOLOŢIVOJ
TEHNOLOGIJI. .................................................................................................................101
11.1.Emisija stakleniĉkih plinova ....................................................................................... 101
11.2.Emisije prašine ............................................................................................................101
11.3.Otpadne vode ..............................................................................................................102
11.4.Otpadne materije .........................................................................................................102
11.5.Degradacija površine terena prouzrokovane podzemnim radovima ........................... 102
11.6.Mjere za smanjenje utroška elektriĉne energije .......................................................... 102
11.7.Mjere za smanjenje utroška vode................................................................................103
11.8.Smanjenje emisija u zrak ............................................................................................ 104
11.9.Smanjenje emisija u vode ........................................................................................... 104
11.10.Smanjenje emisija u tlo ............................................................................................. 104
11.11.Postojeće aktivnosti za smanjenje upotrebe sirovina, vode i energije na
minimum ............................................................................................................................. 104
11.12.Opis zbrinjavanja otpada na pogonu „Stranjani“ ......................................................105
11.13.Jalovina kod prerade uglja ........................................................................................ 105
11.14.Drvena piljevina (pilota) kod rezanja drvene jamske graĊe .....................................106
11.15.Otpadno drvo – polomljena jamska graĊa i zalog ....................................................106
11.16.Otpadno ţeljezo ........................................................................................................106
11.17.Otpadni obojeni metali – bakar, bronza, mesing ......................................................106
11.18.Pepeo sa loţišta kotlovnica ....................................................................................... 107
11.19.Komunalni otpad.......................................................................................................107
11.20.Otpadna ulja i maziva ............................................................................................... 107
12.0. ANALIZA PODATAKA O POTROŠNJI SIROVINA I EMISIJAMA U
SKLADU SA GRANIĈNIM VRIJEDNOSTIMA EMISIJA I PREPORUKAMA
DATIM U DOKUMENTU NAJBOLJOJ RASPOLOŢIVOJ TEHNOLOGIJI .................111
Eksplozivna sredstva ....................................................................................................111
Ulja i maziva ..................................................................................................................112
Ugalj za loţenje u kotlovnici ........................................................................................ 112
13.0. SPISAK AKTIVNOSTI I MJERA ZA SMANJENJA EMISIJA IZ POGONA I
POSTROJENJA I RACIONALIZACIJU POTROŠNJE SIROVINA I PRIRODNIH
RESURSA (VODE I ENERGIJE) U SKLADU SA NAJBOLJOM
RASPOLOŢIVOM TEHNOLOGIJOM I ROKOVE ZA PREDUZIMANJE
PREDVIĐENIH AKTIVNOSTI I MJERA ........................................................................113
13.1. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE METANA ........................... 114
13.2. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE UTROŠKA ELEKTRIĈNE
ENERGIJE .......................................................................................................................... 115
13.3. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE POTROŠNJE VODE .......................... 116
13.4. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE OTPADNIH VODA............117
14.0. PRIJEDLOG MONITORING PLANA U SKLADU SA PROPISIMA I
ROKOVI ZA PREDUZIMANJE PREDVIĐENIH AKTIVNOSTI I MJERA ..................118
14.1.Monitoring emisije kiselih plinova sa dimnjaka kotlovnice "Stranjani" ....................120
14.2.Monitorig emisije ĉestica sa dimnjaka kotlovnice "Stranjani" ...................................120
14.3. Montoring emisije stakleniĉkih plinova iz jame "Stranjani" (glavnog
ventilatora) .......................................................................................................................... 121
14.4.Monitoring zaprašenosti jame "Stranjani" i inustrijskog kruga pogona
"Stranjani" ........................................................................................................................... 121
7
14.5.Monitoring buke .........................................................................................................122
14.6. Monitoring otpadnih voda ......................................................................................... 122
14.7. Monitorig slijeganja površine terena .........................................................................123
15.0. MJERE PLANIRANE ZA MONITORING PROIZVODNJE, NASTANKA
OTPADA I EMISIJA..........................................................................................................125
15.1 MJERE ZA MONITORING KVALITETA UGLJA ................................................127
Na kvalitet rovnog uglja, .............................................................................................. 127
Prerada uglja .................................................................................................................127
Kontrola kvaliteta uglja ............................................................................................... 127
Analiza pepela ...............................................................................................................128
16.0. PLAN ZA SPREĈAVANJE NESREĆA VELIKIH RAZMJERA ROKOVI ZA
PODUZIMANJE PREDVIĐENIH AKTIVNOSTI I MJERA, ODGOVORNE
OSOBE U SKLADU SA PRAVILNIKOM O SADRŢAJU IZVJEŠTAJA O
STANJU SIGURNOSTI, SADRŢAJU INFORMACIJA O SIGURNOSNIM
MJERAMA I SADRŢAJU UNUTRAŠNJIH I SPOLJNJIH PLANOVA
INTERVENCIJE ................................................................................................................129
16.1. PLAN ODBRANE I SPASAVANJE OD SKUPNIH OPASNOSTI I UDESA .......129
16.2. PLAN ZAŠTITE OD POŢARA ................................................................................130
Globalne mjere unapreĊenja zaštite ...........................................................................131
Operativno kontrolne mjere ........................................................................................ 131
17.0. NAĈIN IZVJEŠTAVANJA O REZULTATIMA IZVRŠENJA MJERA .................132
18.0.FINANSIJSKA PROCJENA ZA IZVRŠENJE PLANA NA GODIŠNJEM
NIVOU................................................................................................................................ 135
19.0. PLAN ZA PRESTANAK RADA UKOLIKO POSTROJENJE ODNOSNO
POGON PRESTAJE SA RADOM PRIJE 31.12.2007 GODINE ......................................137
20.0. PRILOG-IZVOD IZ PROSTORNO PLANSKE DOKUMENTACIJE,
PRIJEPIS SVIH DOZVOLA, PRIJEPIS POSTOJEĆIH ELABORATA (ZAŠTITA
OKOLIŠA, PROTIVPOŢARNA ZAŠTITA, SIGURNOST NA RADU) ........................ 137
20.1. SPISAK RJEŠENJA ZA POGON "STRANJANI" RMU "ZENICA" doo
ZENICA .............................................................................................................................. 137
20.2
SPISAK PROJEKTNO TEHNIĈKE DOKUMENTACIJE ZA
IZVOĐENJE RADOVA NA POGONU "STRANJANI" RMU .......................................138
"ZENICA" doo ZENICA ....................................................................................................138
20.3. SPISAK TEHNIĈKIH UPUTSTVA PO KOJIMA SE IZVODE RADOVI NA
POGONU "STRANJANI" RMU "ZENICA" doo ZENICA .............................................140
20.4 SPISAK ISPRAVA O ISPITIVANJU UREĐAJA NA POGONU
"STRANJANI" RMU "ZENICA" doo ZENICA ............................................................... 143
21. U SLUĈAJU DA JE POSTOJEĆI POGON DEPONIJA OSIM
PODATAKA IZ TAĈ. 1. – 20. OVOG ĈLANA PLAN MORA SADRŢAVATI I
PRIJEDLOG MJERA PRILAGODBE PO FAZAMA I MINIMUM UVJETA
PROPISANIH U PRAVILNIKU O SADRŢAJU PLANA PRILAGOĐAVANJA,
UPRAVLJANJA OTPADOM ZA POSTOJEĆA POSTROJENJA ZA TRETMAN
ILI ODLAGANJE OTPADA I AKTIVNOSTIMA KOJE PREDUZIMA
NADLEŢNI ORGAN (SL.NOVINE F BiH, Br. 9/05) I TADA SE PLAN
AKTIVNOSTI SMATRA PLANOM PRILAGOĐAVANJA U SMISLU OVOG
PRAVILNIKA ....................................................................................................................... 144
21.1.GRAFIĈKI PRILOZI .................................................................................................145
8
1.0. IME I ADRESA OPERTORA/ INVESTITORA POGONA I POSTROJENJA
1.
Naziv investitora
JP Elektroprivreda BiH d.d – Sarajevo,
ZAVISNO DRUŠTVO RMU "ZENICA"
d.o.o. ZENICA
2.
Adresa investitora
Stjepana Radića br 2, Zenica
3.
4.
5.
Pravni oblik
Naziv pogona
Telefon
Društvo sa ograniĉenom odgovornošću
6.
Kontakt osoba
pogon "Stranjani"
+387 62 986 706
+387 32 401 144(lokal 654)
Pašalić Senada, dipl.ing.sig i pom.
2.0. LOKACIJA POGONA I POSTROJENJA PRIKAZANA NA PLANU
Eksploataciono polje "Stranjani", koje se nalazi na podruĉju općine Zenica, i zauzima
ukupnu površinu od 700 ha, upisano je u katastar eksploatacionih polja na listu br 57,
knjiga I. Rješenje za eksploataciju broj: 16-4719-1/62 od 31.12.1962 god, izdato je od
SEKRETERIJATA ZA INDUSTRIJU I GRAĐEVINARSTVO IZVRŠNOG VIJEĆA
NR BiH, Narodna republika Bosna i Hercegovina.Kopija rješenja priloţena je u prilogu
br 20.1.
Industrijski krug pogona "Stranjani", koji posluje u sastavu RMU "Zenica" doo Zenica,
smješten je pored lokalnog puta Zenica-Poljske-Ovnak-Travnik, u naselju Stranjani, na
cca 10 km od grada Zenice.U industrijskom krugu smještene su upravne zgrade,
kupatila, radionice i druge prateće pogonske zgrade.Industrijski krug sa istoĉne, juţne i
sjeverne strane okruţen je individualnim stambenim objektima naselja Stranjani.U
zapadnom dijelu eksploacionog polja nalazi se dio industrijskog kruga u kome je
smješteno ventilaciono postrojenje.
Pogon je infrastrukurno povezan na telefonsku i elektro mreţu grada Zenice te na
mjesnu vodovodnu mreţu.Kanalizaciona mreţa riješena je lokalno preko rjeĉice
Koĉeve, koja se ulijeva u rijeku Bosnu.Na grafiĉkom prilogu br 20.5.1 prikazano je
eksploataciono polje "Stranjani" a na prilogu br 20.5.2 industrijski krug pogona
"Stranjani".
Kad je u pitanju praĉenje slijeganja terena na podruĉju eksploatacionog polja jame
Stranjani , izvršeno je mjerenje nultog stanja na podruĉju jugozapadnog dijela
eksploatacionog polja, na širem podruĉju naselja Janjac, u vrijeme kad su se izvodili
rudarski radovi u dubinskom dijelu jame.
S obzirom da su trenutno aktivirani radovi na otkopavanju meĊukomornih stubova u
centralnom dijelu jame, projektovane su profilne linije na širem podruĉju naselja Bare i
u toku su pripreme za iskoliĉavanje taĉaka na terenu. Nakon ukopavanja taĉaka i
povezivanja na drţavnu mreţu, moći će se pristupiti snimanju terena.
-
u prilogu 1 dostavljamo kartu izvoda iz Prostornog plana ZE-DO kantona
,razmjere 1:25 000, sa granicama eksploatacionih podruĉja Mošĉanica, Raspotoĉje,
Stranjani i Stara jama-SiĊe i sa zonama gradnje na rudnim poljima,
9
-
u prilogu 2 dostavljamo detaljnu topografsku kartu rudnika Stranjani 1:2500 i
pratećih objekata,
u prilogu 3 dostavljamo plan industrijskog kruga razmjere 1:500 sa oznaĉenim
objektima.
Zeniĉko-sarajevski ugljonosni bazen se nalazi u centralnom dijelu Bosne i
Hercegovine, zbog ĉega je u upotrebi bio i naziv srednjobosanski bazen.
U okviru tog bazena krajnji sjeverozapadni dio zauzimaju eksploataciona polja
zeniĉkih rudnika mrkog uglja, ukljuĉujući i doskorašnji pogon – A.L.Bila, kao krajnji
sjeverozapadni dio Zeniĉko-sarajevskog bazena.
Poloţaj eksploatacionih polja Rudnika “Zenica”, obzirom na njihovo geografsko
mjesto i postojeće saobraćajne prilike, je povoljan.
Dobrim dijelom ovog prostora, idući od krajnjeg jugo-istoka (eksploataciono
polje “Mošćanica”), preko “Raspotoĉja”, do granice polja “Stare jame” i “Stranjana”,
protiĉe rijeka Bosna, ĉijom dolinom prolaze putne i ţeljezniĉke saobraćajnice, koje
Rudnik “Zenicu” povezuju sa svim dijelovima drţave BiH.
Osim navedenih putnih i ţeljezniĉkih komunikacija dolinom rijeke Bosne,
postoji i regionalni asfaltni put dolinom rijeke Lašve prema Travniku i dalje, tako da se
moţe reći da su saobraćajne prilike prema potencijalnim potrošaĉima i dobavljaĉima
zaista povoljne.
Eksploataciono polje i sama jama Stranjani su od centralne separacije u Zenici
udaljeni cca 9 km i veţe ih takoĊer lokalni asfaltni put.
Što se tiĉe geomorfoloških karakteristika eksploatacionog polja Stranjani, odnos
krednog i tercijarnog terena je oštar i jasan, jer taj tektonski odnos erozija nije uspjela
iznivelisati. Obodni kredni reljef najvećim dijelom izgraĊuju istovjetne stijene i sve
pozitivne morfološke forme ostaci su horstovsko – tektonskog tipa kao inicijalnog
reljefa.
Tercijarni reljef izgraĊuju razliĉite petrografske stijene sa razliĉitom otpornošću
prema agensima erozije, pa su i reljefni oblici raznovrsni i izrazito kontrastni, što se
ogleda i u razliĉitim nadmorskim visinama terena. Prisustvo negativnog reljefa ogleda
se u prisustvu dolina kojima teku rijeke i potoci sa širokim i prostorno razuĊenim
aluvijalnim ravnicama koje prolaze u brdovite terene.
Geomorfološki posmatrano šire podruĉje Stranjana predstavlja brdovit teren na
kome se istiĉe nekoliko uzvišenja meĊu kojima su najviši slijedeći: Goli brijeg (879 m),
Orlac (843 m), Bukova glava (826 m) i Ovnak (750 m). Najniţi dio eksploatacionog
polja Stranjani ĉini dolina stranjanske rijeke (cca 450 m).
U hidrološkom smislu ovaj prostor predstavlja vododjelnicu sliva stranjanske
rijeke na istoku i rijeke Bile na zapadu. U pravcu I – JI teĉe Stranjanska rijeka (na
podruĉju grada Zenice naziva se Koĉeva), koja se ulijeva u Zenici u rijeku Bosnu. U
pravcu Z – JZ teku Brajkovićki i Crni potok koji se ulijevaju u rijeku Bilu, koja se zatim
ulijeva u rijeku Lašvu.
Klima ovog podruĉja je umjereno kontinentalna sa temperaturnim kolebanjima i
do 45º C, tako da u ljetnom periodu zna iznositi i preko 30 º C, a zimi opada i do - 15 º
C.
Prosjeĉne godišnje kišne padavine, prema podacima Hidrometeorološkog
zavoda Sarajevo, iznose 704 mm, dok prosjeĉna visina snijega iznosi 16 cm.
10
3.0. OPIS DJELATNOSTI PRAVNOG LICA, VRSTA PROIZVODA I GODIŠNJI
KAPACITET PROIZVODNJE, BROJ ZAPOSLENIKA
Rudnik mrkog uglja "Zenica" doo Zenica (skraćena oznaka: RMU "Zenica" doo
Zenica) sa sjedištem u Zenici, Stjepana Radića br 2, registriran je za obavljanje
djelatnosti u oblasti rudarstva, geologije, energetike i industrije a prema rješenju
FEDERALNOG MINISTARSTVA ENERGIJE, RUDARSTVA I INDUSTRIJE:Up/I
broj: 09-18-38/99 od 20. 04. 2000 godine te Dopunskim rješenjem: UP/I broj: 07-18380/99, od 24. 12. 2002 godine
Rješenjem Općinskog suda u Zenici broj: U/I-750/96, upisan je u sudski registar općine
Zenica.
Kopije rješenja FMERI i općinskog rješenja priloţene su u prilogu br 20.1.
Pogon "Stranjani" posluje u sastavu RMU "Zenica", a osnovna djelatnost pogona je
proizvodnja i prerada (klasiranje) mrkog uglja.
Osnovni proizvod pogona je komercijalni ugalj u slijedećim asortimanima:
-komad + 60 mm
-kocka 30-60 mm
-orah 15-30 mm
-grah 5-15 mm
i
-sitni 0,5-15 mm.
Navedeni asortimani komercijalnog uglja plasiraju se na trţište kao proizvod pogona
"Stranjani", i u mješavini sa ugljevima pogona "Stara jama" i "Raspotoĉje" kada se na
trţište plasiraju kao proizvod RMU "Zenica"
Osnovni parametri-Imediatna analiza navedenih asortimana komercijalnog uglja dati su
na narednim stranama .
11
HEMIJSKA ANALIZA PEPELA
Parametar
% m/m
50% Raspotoĉje, 25 % Stara jama i
Stranjani (mješavina asortimana)
SiO2
40,29
Al2O3
15,59
Fe2O3
11,25
CaO
15,60
MgO
9,68
TiO2
1,65
SO3
4,12
K2O
1,00
Na2O
0,50
Ukupno
99,68
Godišnja proizvodnja uglja na pogonu "Stranjani" u prethodne tri godine iznosila je
kako slijedi:
Godina
Proizvodnja (t)
2005.
2006.
2007.
Ukupno
35402,0
5673,1
45369,8
86444,9
Trogodišnjim planom rada RMU "Zenica" doo "Zenica" za period 2008-2010god,
planirana je godišnja priozvodnja uglja i izrada jamskih prostorija , kako slijedi:
-2008 god.: 76500 t i 2126 m
-2009 god.. 82 000 t i 2895 m
-2010 god.: 88000 t i 2790m
Jamske prostorije potrebno je izraditi da bi se ostvario planirani nivo proizvodnje i
odrţao kontinuitet proizvodnje u narednom periodu.
12
Rb.
1
2
3
4
5
6
Asortiman
Komad
Kocka
Orah
Grah
Sitni
Ukupno
2008.
2009.
7.650
4.590
5.355
5.355
53.550
76.500
2010.
82.000
82.000
88.000
88.000
Za planirani obim poslova na pogonu "Stranjani" uposleno je 279 zaposlenika.
U narednim tabelama dat je pregled kvalifikacione strukture i rasporeda zaposlenih.
Tabela br 1: Pregled zaposlenika na RMU "Zenica" doo Zenica, po kvalifikacionoj
strukturi na dan 30.06.2008. godine.
KVALIFIKACIJA
POGON
RADNA JEDINICA
NK
KV
SSS
VKV
VŠ
VSS
Mr
Dr
UKUPNO
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
2
137
159
87
69
35
9
3
9
5
515
142
145
123
37
25
1
11
35
29
548
6
58
67
38
23
5
32
19
16
6
7
277
33
28
25
9
1
9
2
1
108
1
1
3
1
1
9
2
1
21
6
6
6
5
3
11
2
1
2
40
2
Uprava rudnika
Stara jama
Raspotočje
Stranjani
Separacija
RJ Obezbjeđenje
RJ EPP
RJ ZTZ, P i GM
RJ EMR i O
RJ Transport
SZR-u
UKUPNO:
3
1
17
378
408
279
141
67
62
38
71
42
10
1513
1
1
Tabela br.1.1: Struktura uposlenika pogona “Stranjani”
POGON
RADNA JEDINICA
2008.
2009.
2010.
2011.
1
Stranjani
Stranjani
Stranjani
Stranjani
KVALIFIKACIJA
NK
KV
SSS
VKV
VŠ
VSS
Mr
Dr
UKUPNO
2
87
87
87
48
3
123
123
123
92
4
38
38
38
35
5
25
25
25
19
6
1
1
1
1
7
5
5
5
5
8
9
10
279
279
279
200
13
Tabela br 2: Pregled zaposlenika na pogonu "Stranjani" RMU "Zenica" doo
Zenica, po sluţbama
Sluzba
I OPŠTI POSLOVI
II SLUŢBA RUDARSKIH RADOVA
III SLUŢBA VJETRENJA I ODRŢAVANJA
IV MAŠINSKA SLUŢBA
V ELEKTRO SLUŢBA
UKUPNO POGON "STRANJANI"
Broj zaposlenika
5
97
42
31
24
199
4.0. OPIS POGONA I POSTROJENJA (TEHNOLOŠKE I TEHNIĈKE CJELINE
SA SHEMAMA I POMOĆNE OBJEKTE, UKLJUĈUJUĆI OPREMU ZA
SMANJENJE NEGATIVNOG UTICAJA)
4.1. U V O D
Jama “Stranjani” posluje u okviru RMU “Zenica” Zenica, koji u svom sastavu pored
ove jame ima još dva jamska kapaciteta :“Stara jama” i jama “Raspotoĉje” Jame su
organizaciono ustrojene kao proizvodni pogoni.
U dosadašnjem radu jame “Stranjani”, koji je zapoĉet otvaranjem leţišta 1959.godine
problematika vezana za pojavu metana iskazana je 1968.godine, kada je jama
Rješenjem Republiĉkog sekretarijata za industriju i trgovinu br.14-3679-2/68 od
11.12.1968.godine, kategorisana kao metanska jama
Leţište je otvoreno potkopom “Gaj” sa kote + 578,24 m do povlatnog ugljenog sloja,
niskopim po povlatnom i glavnom ugljenom sloju sloju do kote + 340 m i niskopom
“Jagodići” sa kote + 462,73 m do kote + 251,61 m.
Eksploatacija uglja u dosadašnjem radu jame vršena je u glavnom i povlatnom
ugljenom sloju.Rezeve ugljenih slojeva (glavni i povlatni) u plićem dijelu leţišta (iznad
centralnog rasjeda) otkopane su primjenom komorne otkopne metode, sa zarušavanjem
krovnih naslaga u otkopani prostor.
Od jula 2005 do novembra 2006 god izvršena je izrada glavnih prostorija otvaranja
rezervi uglja glavnog ugljenog sloja u dubinskom-zapadnom dijelu jame, ispod
centalnog rasjeda.Izradom prostorija transportnih niskopa br 50 i 51 te ventilacione
prostorije (uskop - niskop) br 52, uspostavljena je prva ventilaciona petlja kroz dubinski
dio jame. Najniţa kota jame izradom ovih prostorija spustila se na 65 m a relativna
dubina jame porasla je na cca 400 m.Apsolutna dubina radova nije znaĉajnije porasla
obzirom da su elementi zalijeganja sloja sliĉni elementima površine terena, te
maksimalna apsulutna dubina iznosi: cca 450 m.
Otkopavanje rezevi u dubinskom dijelu jame provodi se primjenom komorne metode
otkopavanja (Mostarska metoda), sa zarušavanjem krovnih naslaga u otkopani prostor.
Sve do sada korištene metode zasnovane su na zarušavanju otkopanih prostora, bez
popunjavanja-zasipavanja otkopanog prostora.Poslijedice ovakvog naĉina otkopavanja
su degradacije površine terena iznad otkopanih prostora.
14
4.2. GEOLOŠKE PRILIKE U EKSPLOATACIONOM POLJU "STRANJANI"
4.2.1. Geološka graĊa leţišta
Eksploataciono polje "Stranjani" izgraĊuju sedimenti oligomiocena i starijeg
miocenskog polifacijalnog kompleksa.Dosadašnjim istraţnim radovima koji su se
spustili do nivoa podinske ugljene zone utvrĊeno je postojanje povlatnog, glavnog i
podnih ugljenih slojeva.
Prema litološkom sastavu oligomiocenski sedimenti eksploatacionog polja "Stranjani"
su istovjetni oligomiocenskim sedimentima u Sarajevsko-zeniĉkom bazenu.
Od ekonomskog interesa za eksploataciju su najpovoljniji glavni i povlatni ugljeni
sloj.Miocenski kompleks sedimenata, koji je nosilac ugljenih zona, rasĉlanjuje se na pet
litostrtigrafskih ĉlanova: podinska ugljena zona, glavna ugljena zona, povlatna
kreĉnjaĉka zona, prelazna zona i lašvanska serija.Na slici br 1 prikazan je
litostratifrafski stub u eksploatacionom polju "Stranjani".
Glavni ugljeni sloj je razvijen na cijelom eksplatacionom podruĉju jame "Stranjani", i u
eksploatacionom smislu predstavlja najznaĉajniji ugljeni sloj.GraĊa mu je sloţena radi
prisustva jalovih proslojaka, mada je ugljeni sloj izgraĊen od kvalitetnog mat
uglja.Neposrednu krovinu ĉini paket od dva sloja, debljine do 4 m: ţuti, jako tvrdi
kreĉnjak i zeleni laporoviti kreĉnjakŢuti kreĉnjak zarušava u krupnim blokovima i do
10 m3, a zelni laporoviti kreĉnjak drobi se na sitnije komade , teţine do 10 kilograma.
Neposredna podina predstavljena je pjeskovitim glinama,
Prosjeĉna debljina varira od 14 m u plićim dijelovoma do 10 m u dubljim dijelovima
leţišta. Pad leţišta kreće se od 200-400 , od SZ-JI.
Eksploataciona polja Rudnika mrkog uglja “Zenica” zauzimaju centralni i
sjeveroistoĉni dio Zeniĉko-sarajevskog ugljonosnog bazena.
Eksploataciono polje rudnika “Stranjani” zahvata krajnji sjeverozapadni dio
eksploatacionog prostora RMU “Zenica” i naslanja se na eksploataciono polje danas
izdvojenog RMU “Abid Lolić” Bila, kao krajnjeg sjeverozapadnog dijela Zeniĉkosarajevskog ugljonosnog bazena.
Košćanski ugljeni sloj sa ploĉastim kreĉnjacima i kreĉnjaĉkim laporima u
krovini, na podruĉju rudnika Stranjani sluţi kao paralelizirajuća oligomiocenska
sedimentna tvorevina.
U ovom eksploatacionom polju nisu utvrĊeni sedimenti Bazalne zone (1Ol,M),
pa su sedimenti 2Ol,M najstariji sedimenti na ovom podruĉju i javljaju se
sjeveroistoĉnim obodom u vidu izduţenog uzanog pojasa.
Veće rasprostranjenje na podruĉju rudnika Stranjani zauzimaju sedimentne
tvorevine crvene serije 3Ol,M, koje u paralelizirajućem smislu predstavljaju terigene
crvenkasto obojene glinovite stijene.
U korelacionom i paralelizirajućem smislu posebno su izraţeni sedrasti
šupljikavi kreĉnjaci, 4Ol,M, a pojavljuju se sjeverno od Jagodića, gdje direktno nalijeţu
na sedimente gornjokrednog fliša.
U ploĉastim kreĉnjacima iznad Košćanskog ugljenog sloja na lokalitetu sela
Fazlići utvrĊeni su fosilni ostaci Sphaerium sp. i Pisidium sp.
Podinsku ugljenu zonu (M1) eksploatacionog polja Stranjana u paralizirajućem
smislu karakterišu pjeskovite gline i glinoviti lapor. U okviru ove zone, na površini
terena, nalazi se mnoštvo aktivnih i fosilnih klizišta, kao i uslovno-stabilnih padina, pa
se moţe reći da ta osobina nestabilnosti tla sedimenata Podinske ugljene zone moţe biti
paralelizirajuća i identifikaciona ĉak za cijeli Zeniĉko-sarajevski ugljonosni bazen.
15
U okviru Glavne ugljene zone (M1-2) utvrĊeno je prisustvo III, II i I podinskog,
II i I predpodinskog i glavnog ugljenog sloja kao završnog sedimentacionog ĉlana ove
zone.
U paralelizirajućem i korelacionom smislu znaĉajni su debeli (50 m) slojevi
ţućkasto-sivih kreĉnjaka, koji se nalaze iznad II podinskog ugljenog sloja i
predstavljaju njegovu neposrednu i dalju krovinu, kao i podinu II predpodinskom
ugljenom sloju, kao i terigeni plitkovodni sedimenti izmeĊu I predpodinskog i glavnog
ugljenog sloja.
Poseban znaĉaj u istom smislu ima glavni ugljeni sloj sa svojom uvijek
kreĉnjaĉkom krovinom i glinovitom podinom. Prvi i drugi predpodinski sloj imaju bliţu
i dublju podinu, sve do II podinskog sloja, izgraĊenu od razliĉito obojenih kreĉnjaka.
Podina III podinskog sloja izgraĊena je od sivo-zelenih glinovitih stijena. Sivo-zelena
boja je od identifikacionog znaĉaja za pojavu sredine koja ne sadrţi ugljene slojeve,
tako da se pri istraţnom bušenju lako prepoznaje da su to sedimenti koji se nalaze ispod
III podinskog ugljenog sloja.
Iznad glavnog sloja nalaze se ţuto-sivi pjeskoviti kreĉnjaci Povlatne ugljene
zone (1M2) ukupne debljine oko 70 metara. U završnom dijelu ove zone nalazi se
povlatni (krovni) ugljeni sloj sa uvijek kreĉnjaĉkom podinom i krovinom.
Iznad kreĉnjaka istaloţeni su sedimenti koji pripadaju Prelaznoj zoni (2M2), a
predstavljaju ih sivi lapori, sivi glinoviti lapori sa proslojcima od sivih pješĉara duţ
ĉitavog profila. Debljina ovih sedimenata je oko 120 metara.
Sedimenti Lašvanske serije sedimenata prekrivaju ĉitavo podruĉje rudnika
Stranjani.
Debljina ovih gruboklastiĉnih stijena iznosi oko 400 metara.
Pošto su pri istraţivanjima i u rudniku Bila utvrĊeni sliĉni litološki ĉlanovi,
moţe se konstatovati da je na ovom podruĉju postojala jedinstvena jezerska i moĉvarna
sedimentaciona sredina u kojoj se vršilo taloţenje terestriĉko-jezerskih sedimenata sa
ugljenim slojevima.
U neposrednoj kreĉnjaĉkoj krovini glavnog i povlatnog ugljenog sloja
eksploatacionog polja Stranjani, B.Stojĉić je 1964.godine odredila slijedeću faunu:
Fossarulus tricarinatus Brus, Pisidium sp., Sphaerium sp., Lymnaea bullata klein,
Lymnaea subullata Sandb., Lymnaea girondica Neulet i Unio cf.flabullatus Munst.
Ugljeni slojevi od ekonomskog znaĉaja razvijeni su u Glavnoj (M1-2) i Povlatnoj
(1M2) ugljenoj zoni.
Sjevernim i sjeverozapadnim obodom rudnika Stranjani istraţivana je Podinska
ugljena zona (M1) u kojoj su nabušeni samo predstavnici IV, V, VI i VII podinskog
ugljenog sloja, izgraĊeni od ugljevitih glina i izrazito zaglinjenog uglja, sliĉno kao i u
susjednoj Biloj.
4.2.2 Tektonika leţišta
Eksploataciono polje "Stranjani" ima veoma sloţenu tektonsku strukturu.Leţište je
izrasijedano nizom većih i manjih rasjeda koji formiraju tektonske blokove razliĉite
veliĉine i oblika. Karakteristiĉna su tri tipa rasjeda: popreĉni, uzduţni i
dijagonalni.Generalno leţište je rasjedima podijeljeno na 7 tektonskih blokova od kojih
je najplići TB-I a najdublji TB-VII:
Na podruĉju eksploatacionog polja Stranjana, kao i u ostalim podruĉjima
utvrĊeni su uzduţni, dijagonalni i popreĉni rasjedi. Od uzduţnih, najznaĉajnija su dva
markantna rasjeda koji se nazivaju sjeverni i centralni. Sjeverni rasjed predstavlja
16
sjevernu granicu jamskim radovima u jami Stranjani i ovim rasjedom je izvršeno
spuštanje sjevernog krila rasjeda za cca 100 metara. Ovaj rasjed ujedno ĉini produktivnu
granicu jame Stranjani prema sjeveru, a on se prema zapadu produţava i na
eksploataciono polje rudnika Bila.
Centralni rasjed je najmarkantniji rasjed u eksploatacionim poljima rudnika
Zenica i on podruĉje jame Stranjani dijeli na sjeverni, tzv. centralni, i juţni-dubinski dio
jame. Duţ ovog rasjeda juţno krilo spušteno je škarasto, a skok rasjeda se kreće u
rasponu 40, pa ĉak do 150 metara.
Ovaj rasjed je u Biloj poznat kao “Horoţinski”, dok se u Staroj jami naziva
“Podbreţanskim rasjedom”.
Grupa dijagonalnih rasjeda u jami Stranjani je pruţanja SI-JZ i nešto je brojnija
od prethodnih uzduţnih rasjeda. MeĊu tim rasjedima u trenutno aktivnom dijelu jame
posebno se istiĉe rasjed koji prolazi izmeĊu bušotina B-18 i B-25 u centralnom dijelu
jame, te ide preko sela Janjac na jugozapadu, pa je ovaj rasjed poznat kao “Janjaĉki
rasjed”. Duţ ovog rasjeda zapadno krilo je spušteno za cca 80 metara.
Zapadno od tzv.Janjaĉkog rasjeda, nalazi se i rasjed koji prolazi preko bušotina
B-2 i B-9, gdje je spušteno istoĉno krilo rasjeda.
Na udaljenosti od 190 m zapadno od navedenog, prolazi pribliţno paralelan
rasjed koji ujedno predstavlja zapadnu granicu do koje su dolazili rudarski radovi. Duţ
ovog rasjeda spušteno je jugoistoĉno krilo.
Na krajnjem istoĉnom dijelu eksploatacionog polja rudnika Stranjani prolazi
tzv.”Jagodićki rasjed”, nazvan po mjestu Jagodići.
Od posebnog znaĉaja je tzv. “Stranjanski rasjed” koji ĉini prirodnu strukturnotektonsku granicu eksploatacionih podruĉja Stranjani i Stare jame. Ovaj rasjed je
pribliţnog pruţanja sjever-jug sa spuštenim zapadnim krilom u iznosu do 200 metara.
Karakteristike tektonskih odnosa u jami Stranjani, naroĉito u otvorenom
dubinskom dijelu jame, ukazuju na sloţenost, odnosno prisustvo velikog broja rasjeda
razliĉitog pravca pruţanja i spuštanja rasjednih krila, što za posljedicu ima usitnjenost
tektonskih blokova, a time i negativnog uticaja na intenzivan razvoj ove jame, odnosno
uvoĊenje savremenijih otkopnih metoda.
Pruţanje sedimenata, a time i ugljenih slojeva u ovoj jami je SI-JZ, ĉak bliţe
pravcu I-Z, dok je prisutna tektonika uslovila nagibe ugljenih slojeva izmeĊu 30-500.
4.2.3. Hidrogeološke karakteristike
Krovinski sedimenti koje ĉine kreĉnjaci, u rasjednim zonama sadrţe neznatne koliĉine
podzemnih voda.Podzemne vode koje se nalaze u kreĉnjaĉkoj formaciji i rasjednim
zonama zatvorene su izmeĊu glinovite podine glavnog ugljenog sloja i glinovitolaporovite formacije koja se nalazi iznad krovinskih kreĉnjaka a koja je slabo
vodopropusna, te se jama "Stranjani" odlikuje malim dotocima voda.Dotok vode u jamu
"Stranjani" iznosi: 500-700l/min (8,3 l/s-11,67 l/s),
Hidrogeološke karakteristike i odnosi u svim eksploatacionim poljima RMU “Zenica”
uslovljeni su litološkim sastavom i njihovim tektonskim sklopovima. U
litostratigrafskom stubu ugljonosnih sedimenata svih eksploatacionih polja, a prema
hidrogeološkim osobinama, prisutni su hidrogeološki kolektori i izolatori.
U eksploatacionom polju rudnika Stranjani, prema dosadašnjem iskustvu u
eksploataciji uglja, sa sigurnošću se moţe reći da ne postoje hidrogeološke prilike koje
su, niti koje bi ugrozile kontinuitet u proizvodnji uglja.
Razlozi za ovako povoljne hidrogeološke uslove su hidrogeološke karakteristike
prisutnih sedimenata, povoljna morfologija terena i hidrološka mreţa. Posmatrano sa
aspekta površinske hidrologije, najveći vodeni tok na ovom podruĉju je Stranjanska
17
rijeka u koju se slijevaju oborinske vode, najvećim dijelom putem strmih i
slabovodopropusnih padina. Doduše, u eksploatacionom polju postoji i nekoliko potoka
koji se ulijevaju u Stranjansku rijeku, koja se od ulaska u grad Zenicu naziva Koĉevom.
U litostratigrafskom stubu rudnika Stranjani utvrĊena su tri vodonosna
horizonta.
Prvi vodonosni horizont izgraĊuju konglomerati, pješĉari, lapori i breĉasti
kreĉnjaci prelazne zone (2M2). Ovaj vodonosni horizont se najĉešće napaja
površinskim-oborinskim vodama.
Drugi vodonosni horizont izgraĊuju pjeskoviti i laporoviti kreĉnjaci krovine
povlatnog (krovnog) i glavnog ugljenog sloja. U ovom hidrogeološkom kolektoru se
najĉešće i nalaze znatnije koliĉine podzemnih voda.
Napominjemo da se sa napredovanjem rudarskih radova po dubini, znatno
sniţava nivo podzemnih voda i ĉesto dolazi i do isušivanja viših horizonata.
Treći vodonosni horizont izgraĊuju glinoviti, pjeskoviti i rjeĊe laporoviti
sedimenti dublje podine glavnog ugljenog sloja. Moţe se reći da je uticaj ovog
horizonta na dotok vode u jamske prostorije gotovo iskljuĉen, jer podinu glavnom sloju
ĉine vodonepropusni glinoviti sedimenti.
Vode, koje se najvećim dijelom javljaju u fazi otvaranja novih otkopnih polja,
uglavnom vode porijeklo iz kreĉnjaka iznad glavnog ugljenog sloja, odnosno iz drugog
vodonosnog horizonta, a vezane su za primarnu i sekundarnu poroznost stijena.
Samo odvodnjavanje jame Stranjani vrši se kaskadno, tako što se vode sa niţih
horizonata pumpama izbacuju na više horizonte, a zatim iz centralnog vodosabirnika sa
kote +231 m pumpom izbacuju vani.
Na osnovu koliĉina vode i uspostavljenog periodiĉnog sistema odvodnjavanja, moţe se
zakljuĉiti da troškovi odvodnjavanja ne utiĉu znaĉajno na proizvodnu cijenu uglja.
4.2.4. Rezerve uglja
Bilansne rezerve jame “Stranjani” , po stanju 31. 12. 2007 god, iznose: 39,14
miliona tona uglja. Prvi ugljeni sloj od mogućeg ekonomskog znaĉaja za podruĉje
rudnika Stranjani jeste III podinski, a koji se pojavljuje iznad zeleno obojenih stijena.
Debljina ovog sloja prosjeĉno iznosi 3 m.
Prosjeĉna debljina II podinskog sloja iznosi oko 6 m, a izgraĊen je od mat uglja,
laporovitog i glinovitog uglja, kao i proslojaka ţućkastog kreĉnjaka sredinom sloja.
Drugi podinski sloj uvijek ima kreĉnjaĉku krovinu do 10 m debljine, na koje je istaloţen
I podinski sloj.
U ovom eksploatacionom polju, vertikalno rastojanje od glavnog do II
podinskog sloja iznosi cca 90 m, a prvih 50 m iznad I podinskog sloja izgraĊuju
ţućkasti i sivi pjeskoviti kreĉnjaci. Na ovim kreĉnjacima istaloţeni su II i I
predpodinski sloj.
Drugi predpodinski ugljeni sloj je prosjeĉene debljine oko 3,5 metara, sa
karakteristiĉnom krovinom i podinom od ţućkastog pjeskovitog kreĉnjaka, dok se
sredinom ugljenog sloja pojavljuje proslojak ţućkastog pjeskovitog kreĉnjaka debljine
oko 0,5 metara.
Prvi predpodinski ugljeni sloj nalazi se odmah iznad II predpodinskog sloja i u
nekim sluĉajevima ĉine jedinstvenu cjelinu. Ovaj sloj je prosjeĉne debljine 3,4 m sa
uvijek kreĉnjaĉkom podinom i glinovitom krovinom, a najvećim dijelom je izgraĊen od
laporovitog i glinovitog, i neznatno i od mat uglja.
18
Rastojanje od podine II predpodinskog do glavnog ugljenog sloja (osim
navedenih predpodinskih slojeva) iznosi 30 metara, a izgraĊeno je od glina i glinovitih
pješĉara.
Glavna ugljena zona (M1-2), u kojoj su razvijeni III, II i I podinski, II i I
predpodinski, završava se sa taloţenjem glavnog ugljenog sloja.
Glavni sloj u rudniku Stranjani debljine je do 15 m, a izgraĊen je od mat i
sjajnog uglja, te proslojaka ţućkasto-sivog kreĉnjaka u gornjem dijelu sloja, dok je u
predmetnom dijelu dubinskog revira utvrĊena debljina ovog sloja cca 12 m. (prilog
br.3)
Osnovne odlike glavnog ugljenog sloja su ujednaĉena i relativno velika debljina,
dobar i nepromjenjljiv kvalitet uglja, glinovita podina i kreĉnjaĉka krovina, te
kreĉnjaĉki jalovi proslojci u gornjem dijelu sloja.
Iznad glavnog sloja na rastojanju od 60 metara nalazi se povlatni (krovni)
ugljeni sloj sa uvijek kreĉnjaĉkom krovinom i podinom, a izgraĊen je od mat i sjajnog
uglja. Ovaj ugljeni sloj je jako promjenljive debljine, a tamo gdje je u potpunosti
razvijen, prosjeĉne debljine je 7 metara. Sredinom ugljenog sloja pojavljuje se jalovi
proslojak ţućkastog pjeskovitog kreĉnjaka debljine 0,5 m.
Po dubini leţišta mrkog uglja Stranjani, povlatni sloj se postepeno istanjuje i u
potpunosti isklinjava.
Svi ugljeni slojevi od ekonomskog znaĉaja, u eksploatacionom polju rudnika
Stranjani, zastupljeni su u ugljenim sedimentima debljine oko 180 metara. Ovo se
odnosi na sedimente Glavne i Povlatne ugljene zone, a ti sedimenti se nalaze izmeĊu III
podinskog i povlatnog ugljenog sloja.
19
Slika br 1: Litostrtigrafski stub u eksploatacionom polju "Stranjani"
20
4.2.5. INŢENJERSKO–GEOLOŠKE KARAKTERISTIKE I GEOMEHANIĈKE
KARAKTERISTIKE LEŢIŠTA
Na prostoru svih eksploatacionih polja zeniĉkih rudnika supstrat terena je
heterogen u pogledu litološkog sastava sa znatnim razlikama kvantitativnih i
kvalitativnih pokazatelja fiziĉko-mehaniĉkih svojstava, tako da se ĉesto smjenjuju krute
i plastiĉne litološke sredine.
Iz navedenih razloga, sa inţenjersko-geološke karte je vidljivo da su u okviru
Podinske ugljene zone, koju izgraĊuju uglavnom razliĉito obojene gline (crvene, zelene,
sive), podreĊeno glinoviti lapori i sitnozrni i alevrolitiĉki pješĉari, najĉešće formirana
klizišta, kako trenutno umirena, tako i aktivna.
Taj pojas stijena Podinske ugljene zone je razliĉite debljine i kreće se od 140 m
(Mošćanica) do oko 300 m (Stara jama), ali geomorfološki i inţenjersko-geološki je
znaĉajan u paralelizirajućem smislu, jer se u okviru njega najĉešće pojavljuju klizišne
forme.
Jedno takvo je sistem aktivnih i umirenih klizišta na podruĉju izmeĊu
sedimenata Crvene serije i Glavne ugljene zone eksploatacionog polja Stranjani, gdje su
se dugogodišnjim odlaganjem separcijske jalovine u okviru polja (lokalitet Bare),
pogoršale i onako loše inţenjersko-geološke karakteristike niţeleţećih sedimenata.
Prestankom odlaganja jalovine na ovom podruĉju, trenutno su procesi klizanja u
okviru Podinske i Glavne ugljene zone, znatno umireni, ali regulisanom odvoĊenju svih
površinskih voda sa tog podruĉja i dalje se mora posvećivati duţna paţnja.
Ostala klizišta i druge inţenjersko-geološke forme nećemo detaljno opisivati, ali
ćemo navesti da se na prostoru svih eksploatacionih polja RMU “Zenica” mogu
izdvojiti tri kategorije terena: stabilni, uslovno stabilni i nestabilni.
Stabilni tereni su najvećim dijelom izgraĊeni od miocenskih kreĉnjaka,
laporovito-pjeskovitih kreĉnjaka, lapora i pješĉara, krednog obodnog fliša i aluvijalnih
sedimenata. U okviru terena koji su izdvojeni kao stabilni, lokalno se mogu oĉekivati
smicanja blokova duţ meĊuslojnih ili pukotinskih diskontinuiteta.
Uslovno stabilni tereni su najvećim dijelom izgraĊeni od deluvijalnih naslaga, te
od oligomiocenskih i miocenskih sedimenata u ĉijem sastavu dominiraju glinovitolaporovite komponente.
Nestabilni tereni su dijelovi površina koje su zahvaćene pojavama klizanja.
Generalno još jednom ponavljamo da se klizišne forme najĉešće pojavljuju u
oligomiocenskim i donjemiocenskim sedimentima i to u većem broju manjih klizišta
koja se znaju meĊusobno povezati, naroĉito pri erozionom uticaju postojećih vodotoka
ili antropogenim savremenim rudarskim ili graĊevinskim radovima.
Iz dosadašnjeg iskustva, sva ova klizišta su relativno plitka i ne prelaze dubinu
od 10 m, a terene sa uslovno stabilnim i klizišnim formama prati valovita morfologija i
ĉesta zamoĉvarenja.
Treba napomenuti da ranije i aktuelno izvoĊenje podzemnih eksploatacionih
radova dovodi do slijeganja višeleţećih stijena što na odreĊenim prostorima dovodi do
destabilizacije i promjene fiziĉko-mehaniĉkih karakteristika i odnosa u tlu, a time
ulijeganja i formiranja klizišta na površini terena. Iz razloga maksimalnog obezbjeĊenja
od negativnog uticaja eksploatacije na površinske objekte, vodotoke, putne i
ţeljezniĉke saobraćajnice i kapitalne rudarske prostorije, postavljaju se zaštitni stubovi
sa znatnim, trenutno “zarobljenim” rezervama uglja.
Pri odreĊivanju uglova mogućih uticaja rudarskih radova na gore pomenute
površinske objekte, kao ulazni parametri su posluţili dosadašnja iskustva i mnogobrojna
obavljena geomehaniĉka ispitivanja svih litoloških jedinica, od površine terena do
eksploatacionih ugljenih slojeva.
21
Što se tiĉe eksploatacionog polja Stranjana, kao i u ostalim poljima RMU
“Zenica”, izvršena su brojna ispitivanja geomehaniĉkih parametara stijena krovine i
podine, kao i samih ugljenih slojeva, a rezultati su sintetizovani u studijama koje su
uradile specijalizovane ustanove-Rudarski institut i fakultet iz Tuzle.
Pošto se uglavnom svi rudarski radovi izvode u stijenama dalje i neposredne
krovine i podine povlatnog i glavnog ugljenog sloja, kao i u samim slojevima, u
narednim tabelama ćemo i navesti srednje vrijednosti tako dobijenih parametara. U
prvoj tabeli su navedene geomehaniĉke karakteristike povlatnog sloja i pratećih stijena
krovine i podine.
TABELA 1.
Parametar
Zapreminska
teţina
Vlaţnost
Otpornost na
pritisak
Otpornost na
zatezanje
Otpornost na
savijanje
Kohezija
Ugao unutrašnjeg
trenja
Modul
elastiĉnosti
Modul
deformacija
Poissonov
koeficijent
Specifiĉna teţina
Poroznost
Jedinica
t/m3
VRSTA STIJENE
KROVINA
Povlatni sloj
Osnovna
Neposredna
2,513
2,42
1,37
Podina
kreĉnjaci
2,274
%
MN/m2
1,73
38,40
2,17
38,0
15,10
7,80
4,78
39,48
MN/m2
3,48
3,39
0,81
4,08
MN/m2
15,65
15,60
0,86
-
MN/m2
0
6,9
53
6,0
58
1,78
45
6,68
51,5
MN/m2
3867
3495
1320
4017
MN/m2
3212
3270
1023
2465
0,08
0,175
0,21
0,21
2,637
5,03
2,58
4,87
1,479
7,42
2,538
4,76
t/m3
%
22
4.3. PRIRODNI USLOVI EKSPLOATACIJE
4.3.1. Samozapaljivost uglja
Prema izvršenim ispitivanjima glavnog i povlatnog ugljenog sloja utvrĊeno je da oba
ugljena sloja pripadaju grupi ugljeva sklonih samozapaljenju.
Prirodni indeks samozapaljivosti glavnog sloja iznosi Szp = 117-172 0C/min (ispitivanja
vršio RI Beograd 1979.godine). Prirodni indeks samozapaljivosti povlatnog ugljenog
sloja iznosi Szp = 101-115 0C/min (ispitivanja vršio RI Beograd 1982.godine).
Obzirom na ove karakteristike i uticaj tehnoloških faktora u jami “Stranjani” ĉesto
dolazi do pojave oksidacionih procesa odnosno endogenih poţara.Najĉešće pojave
endogenih poţara su u starim radovima komornih otkopa, nastali usljed
neblagovremenog zatvaranja, odnosno izolacije nakon njihove eksploatacije.Manji broj
poţara dogodio se u jamskim prostorijama sa protoĉnim provjetravanjem a evidentirani
su i sluĉajevi otvorenog poţara u separatno provjetravanim prostorijama.
Dio prostorija u zapadnom izlazu jame, bliţe glavnom ventilatoru, kroz stare radove
ostvaruje vezu sa površinom terena, te su u ovom dijelu jame u prostoriji na koti
550,0m, u periodu 1980-1998 ĉesto evidentirani otvoreni poţari u bokovima
prostorije.Da bi se ovo sprijeĉilo 1998 god uraĊeno je betoniranje stropa i bokova
prostorije, a prostor izmeĊu betonske obloge i bokova dodatno je zamuljivan
(zapunjavan). Sa povećanjem depresije glavnog ventilatora, koja je uslijedila po
otvaranju zapadnog-dubinskog dijela jame, ĉeste su pojave ugljen monoksida na zidu br
31, koji se nalazi sa zapadne (gornje) strane prostorije.
U periodu snimanja iz jame „Stranjani“ je izlazilo 1279 m3/min
Depresija glavnog ventilatora bila je 686 Pa
Barometarski pritisak 97,19 kPa
Apsolutni pritok metana iznosi 9,46 m3CH4/min
Apsolutni pritok ugljendioksida je 4,22 m3CO2/min
Ni minimalni sadrţaj ugljenmonoksida nije izmjeren na ventilatoru,glavnom izlazu iz
jame, a poţar se gasi na dubini od 700,0 m u jami gdje se potpuno izoluje od dotoka
kisika pa nema ni teoretske šanse da ugljenmonoksid izlazi na ventilator.
4.3.2. Plinonosnost ugljenih slojeva
Istraţivanjima je utvrĊeno da miocenski ugljeni slojevi srednjebosanskog ugljenog
bazena, kome pripada i jama “Stranjani”, uglavnom sadrţe smješu plinova nastalih
procesom karbonizacije uglja (razlaganje, dijageneza i metamorfizam organskih
materijala).
Izdvajanja metana u rudarske prostorije jame «Stranjani» vrši se uglavnom
kontinuirano-eshalacijom iz ugljenih slojeva i pratećih naslaga, ali radovima
istraţivanja i otvaranja dubinskog–zapadnog dijela jame, otvorene su veće akumulacije
slobodnog metana, koje se u vidu jakih izvorišta (puhaĉa) metana izdvajaju u
ventilacioni sistem jame.Pojave izvorišta metana vezana su za veće rasjedne zone a
naruĉito u krovinskim naslagama povlatnog i glavnog ugljenog sloja, dok su u podnim
slojevima ove pojave puno rjeĊe sa izvorištima manjeg inteziteta.
Prvi znaĉajniji izboj metana iz krovnih naslaga glavnog ugljenog sloja, desio se 1988
god, kod bušenja jamske bušotine BGL-10, koja je iz drugog podnog sloja sa k 106,0m,
bušena prema zapadnom-dubinskom dijelu jame.Bušotina je dijagonalno nabušila
23
glavni ugljeni sloj-od neposredne podine do neposredne krovine.Nailaskom na rasjed u
pratećim stijenama osnovne krovine došlo je do izboja metana pod velikim pritiskom i
koliĉinama cca 10 m3/min. Obzirom da je bušotina bila prethodno propisno injektirana
na ventil bušotine montiran je do izlaza iz jame na potkop Gaj «okiten» cjevovod
preĉnika 100 mm, kojim je metan izvoĊen direktno vani (u atmosferu).Zbog nedostatka
cjevovoda ratne 1993 god, ventil bušotine je zatvoren, a cjevovod demontiran i korišten
za odvodnjavanje.U maju 2006 god ventil bušotine je ponovno otvoren, i podešen tako
da se u ventilacioni sistem jame kontrolisano ispušta 1,5-2 m3CH4, a da koncentracije
CH4 u ogranku zraĉne struje sa bušotinom ne prelaze 1,5% CH4.Na ovaj naĉin u
znaĉajnoj mjeri smanjene su koliĉine metana koje su se izdvajale kod izrade prostorija
otvaranja za zapadni-dubinski dio jame.Razvojem radova pripreme i otkopavanja u
tektonskom bloku TB-IV došlo je do prestanka izdvajanja metana na jamsku bušotinu
BGL-12.
Kod izrade, pomenutih prostorija otvaranja zapadnog.dubinskog dijela jame, na cca 200
m od poĉetka izrade prostorije transportnog niskopa br 50, pojavila su se prva manja
izvorišta metana. Daljim napredovanjem i presijecanjem povlatnog ugljenog sloja
intezitet izdvajanja metana porastao je na cca 3,0 m3/min, a onda prolaskom kroz
rasjednu zonu Janjićkog rasjeda (rasjed po padu ugljenog sloja) izdvajanje metana
povećalo se na cca 10 m3/min.
Pribliţavanjem glavnom ugljenom sloju prostorijom br 51, koja je raĊena kroz naslage
osnovne krovine glavnog ugljenog sloja-paralelno uzduţnom rasjedu koji odvaja
tektonske blokove 4 i 5 od tektonskih blokova 6 i 7, intezitet izdvajanja CH4 povećao se
na maksimalnih cca 12 m3/min.Na ovom potezu u prostorijama br 50 i 51, registrovano
je pet (5) izvorišta CH4, koja su i danas aktivna, ali sa smanjenim intezitetom.Izradom
prostorije kroz glavni ugljeni sloj br 52 otvorena su još dva izvorišta metana: br 6 i br 7.
Razvojem radova pripreme i otkopavanja u tektonskom bloku TB-IV, na ovim
izvorištima prestalo je izdvajanje metana (izvorišta br 6 i br 7).
U ovom dijelu jame, preko uzoraka uglja iz jamskih bušotina, izvršeno je ispitivanje
plinonosnosti glavnog ugljenog sloja.Ispitivanja je 1988 god izvršio IRI Tuzla, a
dobiveni su slijedeći rezultati:
-za metan
qCH4 =3,316 m3CH4/tĉus,
-za ugljen dioksid
qCO2 =0,156 m3CO2/tĉus.
Prema bilansima metana jame «Stranjani» za 2005 i 2006 god, prosjeĉna apsolutna
metanoobilnost jame (glavni izlaz iz jame) iznosila je:
2005 god, qa= 1,74 m3CH4/min, a
2006 god qA=9,48 m3CH4/min.
Do enormnog povećanja izdvajanja metana u ventilacioni sistem jame tokom 2006 god,
došlo je otvaranjem zapadnog-dubinskog dijela jame.U ukupnom bilansu jeme za 2006
god, na zapadni-dubiski dio jame otpada 87% izdvojenog metana ( prosjeĉno: 8,3
m3CH4/min) a na ostale dijelove ventilacionog sistema jame 13% (1,18 m3CH4/min).
Bilans metana za 2007 godinu ukazuje na postepeno smanjenje izdvajanja metana u
ventilacioni sistem jame.
U periodu snimanja iz jame „Stranjani“ je izlazilo 1279 m3/min
Depresija glavnog ventilatora bila je 686 Pa
Barometarski pritisak 97,19 kPa
Apsolutni pritok metana iznosi 9,46 m3CH4/min
Apsolutni pritok ugljendioksida je 4,22 m3CO2/min
24
Ni minimalni sadrţaj ugljenmonoksida nije izmjeren na ventilatoru,glavnom izlazu iz
jame, a poţar se gasi na dubini od 700,0 m u jami gdje se potpuno izoluje od dotoka
kisika pa nema ni teoretske šanse da ugljenmonoksid izlazi na ventilator.
4.3.3. Osnovna svojstva ugljene prašine
Agresivna, zapaljiva i eksplozivna svojstva ugljene prašine povlatnog i glavnog
ugljenog sloja vršena su u više navrata od strane struĉnih institucija, a pregled rezultata
dat je u tabeli br 3.
Prema ovim istraţivanjima utvrĊeno je da ugljena prašina oba ugljena sloja moţe biti
zapaljiva i eksplozivno opasna.
EKSPLOZIVNOST
Elaborat
IRI Tuzla 1984.g.
IRI Tuzla 1985.g.
IRI Tuzla 1987.g.
IRI Tuzla 1991.g.
Elaborat
IRI Tuzla 1984.g.
IRI Tuzla 1985.g.
IRI Tuzla 1987.g.
IRI Tuzla 1991.g.
Elaborat
IRI Tuzla 1984.g.
IRI Tuzla 1985.g.
IRI Tuzla 1987.g.
Lokacija
dio jame
plići dio
plići dio
dub.dio
plići dio
Lokacija
dio jame
plići dio
plići dio
dub.dio
plići dio
Lokacija
dio jame
plići dio
plići dio
dub.dio
Ugljeni sloj
Donja granica
Napomena
uzroci uglj.sloja
Uzr.natal.praš.
bez CH4
sa CH4
bez CH4
sa CH4
glavni dio
100
- raĉunski GIG
II pod.sloj
210
- raĉunski GIG
povlatni sloj
390
80
750
125
glavni sloj
ZAPALJIVOST
Ugljeni sloj
Temperatura trajanja
Temper.palj.
Prašina uglj.sloja
Nataložena prašina
Pali se na
temperaturi
temperat.
vrijeme
temperat.
vrijeme
glavni dio
250
II pod.sloj
270
povlatni sloj
250
250
520
glavni sloj
AGRESIVNOST
Ugljeni sloj
Prašina
% SiO2
MDK
MDK
Napomena
(mg/m3)
(č/cm3)
glavni dio
0,63
11,4
1,440 ukupna prašina
II pod.sloj
0,40
4,16
1,629 respirabilna prašina
povlatni sloj
1,30
3,00
1,5
Tabela br 3:Pregled rezultata istraţivanja osobina ugljene prašine
Prema vaţećem elaboratu uraĊenom na o,,,,,, RI u Tuzli, dobiveni su slijedeći rezultati:
-donja granica eksplozivnosti ugljene prašine:104 gr/m3,
Eksplozivna svojstva
UtvrĊivanjem eksplozivnih karakteristika ugljene prašine dobiveni su sljedeći rezultati:
- maksimalni nadpritisak eksplozije:
pmax = 7,8  0,4 bar
- maksimalna brzina prirasta pritiska eksplozije: (dp/dt)max = 238 bar/s
- eksplozivnost – eksplozivna karakteristika:
Ek = 134,9 bar/s
- minimalna temperatura upale oblaka prašine
Tcl = 544  3,6 oC
- minimalna energija upale oblaka prašine
48,6<MIE < 64,0 mJ
“Prašina otvorenog ugljenog sloja smatra se eksplozivno neopasnom ako nijedan
uzorak, ne pređe granicu pritiska eksplozije 70 bar/s”.
“Ako se maksimalna eksplozivna karakteristika utvrđena laboratorijski kreće između 70
i 95 bar/s prašina se mora smatrati eksplozivno opasnom”.
25
“Ako prašina pri ispitivanju kod najmanje jedne koncentracije i jednog uzorka smješe
prašina-vazduh pređe karakteristiku eksplozivnosti od 95 bar/s smatra se u smislu ovog
Standarda eksplozivno opasnom”.
Na osnovu izvršenih istraţivanja za definisanje ocjene eksplozivnosti ugljene prašine, a
prema standardima JUS B.Z1.063 i B.Z1.065, te odredbama Pravilnika o tehniĉkim
normativima za podzemnu eksploataciju uglja, predlaţe se donošenje Rješenja da:
„JAMA “STRANJANI” RMU ZENICA SADRŢI EKSPLOZIVNO OPASNU
UGLJENU PRAŠINU”
Obrazloženje:
Prema rezultatima izvršenih laboratorijskih ispitivanja, prašina glavnog ugljenog sloja
sadrţi preko 14 % volatilnih sastavnih dijelova, sadrţaj nesagorive supstance je ispod
80 % u svim aktivnim rudarskim prostorijama a utvrĊena donja granica eksplozivnosti u
sistemu ugljena prašina-vazduh-1,5 % metana od 24 g/m3 je prekoraĉena na 74%
mjernih mjesta.
Na osnovu naprijed iznesene ocjene neophodno je preduzimanje odgovarajućih mjera
zaštite od eksplozije ugljene prašine.
Zapaljiva svojstva ugljene prašine
Taloţenjem ugljene prašine u jamskoj prostoriji dolazi do nastajanja slojeva koji u
datim uslovima djeluju kao toplotni izolatori u odnosu na plohu na kojoj su istaloţeni.
Usljed toga, pri povećanju temperature dolazi do slabog odvoĊenja toplote, odnosno
njene akumulacije unutar nataloţenog sloja, što uzrokuje pojaĉanu oksidaciju, odnosno
pojavu samozagrijavanja.
Za ocjenu samozapaljivosti potrebno je utvrditi najniţu temperaturu na kojoj se sloj
ugljene prašine debljine 5 mm uţari.
Maksimalna temperatura paljenja prašine dobiva se na taj naĉin što se izmjerena
temperatura zapaljenja prašine umanjuje za koeficijent sigurnosti (75oC), prema ĉlanu 4.
stav 6.2.1.3. Propisa za elektriĉna postrojenja u rudnicima sa podzemnom
eksploatacijom i ĉlana 328. Pravilnika o tehniĉkim normativima za elektriĉna
postrojenja, ureĊaje i instalacije u rudnicima sa podzemnom eksploatacijom.
Rezultati ispitivanja samozaljivosti ugljene prašine
Zapaljivost nataloţene ugljene prašine predstavlja temperaturu na kojoj se upali 5 mm
debeo sloj nataloţene ugljene prašine na zagrijanoj površini, u vremenu do 90 minuta.
Za ispitivanje zapaljivosti ugljene prašine korišteni su uzorci koji su uzeti za ispitivanje
eksplozivnosti ugljene prašine. Temperatura samozapaljenja 5 mm debelog sloja
nataloţene ugljene prašine se odreĊuje prema normi EN 50281-2-1:2002, na test
aparaturi Goodberg-Grünwald, simuliranjem zagrijavanja uzoraka ugljene prašine na
zagrijanoj površini.
26
Rezultati ispitivanja zapaljivih karakteristika ugljene prašine prikazani su u tabeli
Debljina sloja prašine
mm
5
5
5
5
Temperatura
o
C
303
294
295
293
Vrijeme postizanja ţara
min
20
10
13
18
Minimalna temperatura samozapaljenja 5 mm debelog sloja prašine (T5mm) za ispitivanu
prašinu iznosi:
T5mm = 300  5,8 oC
Ocjena zapaljivosti ugljene prašine
Ispitivani uzorak ugljene prašine iz jame „Stranjani” RMU Zenica ima temperaturu
samoupale 300  5,8 oC.
Maksimalno izmjerena temperatura strojeva u jami iznosila je 35 oC.
Prema rezultatima ovih mjerenja u postojećim uslovima kod normalnog rada
postrojenja i opreme u jami, rudarske prostorije nisu ugroţene od samozapaljenja
ugljene prašine, jer je temperaturna razlika izmeĊu samoupale ugljene prašine i
temperature opreme u jami, na kojoj se taloţi ugljena prašina veća od 75 oC.
Na bazi laboratorijskih ispitivanja samoupale ugljene prašine te mjerenja u “in situ”
uslovima predlaţe se da se na osnovu ĉlana 328. Pravilnika o tehniĉkim normativima za
elektriĉna postrojenja, ureĊaje i instalacije u rudnicima sa podzemnom eksploatacijom
donese riješenje da se:
UGLJENA PRAŠINA JAME „STRANJANI” RMU ZENICA PROGLASI
BEZOPASNOM OD SAMOZAPALJENJA
Obrazloženje:
Temperatura samozapaljenja ispitivanih uzoraka ugljene prašine iznosi 300  5,8 oC.
Maksimalno izmjerena temperatura strojeva u jami je 35oC. Temperaturna razlika
izmeĊu temperature samozapaljenja i temperature strojeva je 265 oC što je više od 75
o
C.
Na osnovu navedenog, temperatura vrućih površina na kojim se izdvaja ugljena prašina
ne smije prelaziti 225 oC.
27
Agresivna svojstva ugljene prašine
Pod agresivnim osobinama ugljene prašine podrazumjeva se prisustvo slobodnog SiO2 u
formi kvarca, tridimita ili kristobalita, u respirabilnoj prašini.
Za ocjenu agresivnosti ugljene prašine potrebno je utvrditi:
koncentraciju lebdeće respirabilne prašine u radnoj atmosferi,
procenat slobodnog SiO2 i forme u kojoj se SiO2 nalazi u respirabilnoj prašini,
maksimalno dozvoljenu koncentraciju prašine u jamskom vazduhu.
Uzimanje uzoraka i ocjena agresivnosti ugljene prašine vrši se shodno odredbama JUSa Z.B0.001 i JUS-a B.Z1.084.
Prijedlog za kategorizaciju ugljene prašine sa aspekta agresivnosti
Na osnovu izvršenih ispitivanja predlaţe se da se, shodno odredbama JUS-a Z.B0.001 i
Pravilnika o tehniĉkim normativima za podzemnu eksploataciju uglja (Sl.list SFRJ broj
4/89), donese rješenje da je
UGLJENA PRAŠINA JAME “STRANJANI” RMU “ZENICA” AGRESIVNO
OPASNA
Obrazloženje:
Na osnovu izvršenih ispitivanja koncentracija ukupne lebdeće i respirabilne prašine,
procenta slobodnog SiO2, koji je u formi kvarca, i uporeĊenja sa MDK vrijednostima,
konstatuje se prekoraĉenje maksimalno dozvoljene koncentracije za ukupnu prašinu na
50% radnih mjesta, a za respirabilnu prašinu na svim aktivnim radnim mjestima u jami.
Poslednji elaborat o osbinama ugljene prašine uradio je RGGF-et Tuzla u oktobru 2008
god, a isti je u postupku odobrenja od strane FMERiI-e.
Sprijeĉavanje nastajanja opasne ugljene prašine
Mjere koje se odnose na prvu liniju odbrane zasnivaju se na definisanju tehniĉkih
rješenja za sprijeĉavanje nastajanja opasne ugljene prašine. Osnovna mjera koja se
primjenjuje za navedeni cilj je izrada i ugradnja prskalica za orošavanje svih izvora
nastajanja i emisije prašine. U tom smislu bi trebalo Tehniĉkim projektom precizirati:
mjesta ugradnje prskalica, tip prskalica, potrošnju vode, proraĉun cjevovoda, proraĉun
koliĉine i naĉina zbrinjavanja otpadnih voda, koje mogu nastati pri provoĊenju ove
zaštitne mjere.
28
Uklanjanje nastale ugljene prašine
Mjere koje se odnose na drugu liniju odbrane zasnivaju se na definisanju tehniĉkih
rješenja za uklanjanje nastale ugljene prašine. Ove mjere se mogu izvesti na dva naĉina:
-redovnim ĉišćenjem, sakupljanjem prašine u vreće i uklanjanjem nastale prašine iz
pogona u kojem se stvara i
-redovnim pranjem radnih prostorija u kojima se izdvaja i taloţi ugljena prašina u
radnim prostorijama.
Spreĉavanje upale nastale prašine
Mjere koje se odnose na ovu liniju odbrane odnose se na pravilno odrţavanje i
rukovanje elektriĉnim postrojenjima i ureĊajima koji mogu proizvesti varnicu dovoljne
duţine trajanja ĉija energija je dostatna za iniciranje upale oblaka prašine.
Svi dijelovi elektrouraĊaja koji se u toku rada zagrijavaju moraju biti pod stalnom
kontrolom, kako ne bi došlo do postizanja zagrijanosti ureĊaja ili dijela ureĊaja, koji bi
mogao izazvati samozapaljenje nataloţene ugljene prašine.
Prekidanje toka eksplozije
Prekid toka eksplozije ugljene prašine predstavlja skup mjera i sredstava koji se koriste
kada do eksplozije već doĊe, usljed loše realizacije prve tri linije borbe protiv eksplozije
ugljene prašine, odnosno za svoĊenje posljedica eksplozije na minimum. Ova linija
podrazumjeva primjenu sistema za suzbijenje eksplozije koji su tako dizajnirani da
otkriju i zaustave poĉetnu eksploziju, prije nego što se pritisak popne do praga štete za
zatvoreni prostor. Osnovne komponente sistema za suzbijanje eksplozija su: detektori
pritiska, elektriĉna instalacija, kontrolni sistemi i sistemi brzih aparata za gašenje.
Tehniĉkim projektom bi trebalo definisati izbor pouzdanog i efektivnog sistema za
suzbijanje eksplozije.
4.4.
OPIS OSNOVNIH TEHNOLOŠKIH SISTEMA
Tehnološki proces proizvodnje i prerade uglja veoma je sloţen i satoji se od više
osnovnih sistema, od kojih su najbitniji: metoda otkopavanja, transportni sistem, sistem
za dopremu materijala i opreme, sistem odvodnjavanja, sistem provjetravanja, izrada
jamskih prostorija, sistem daljinske kontrole i nadzora plinskih i ventilacionih
parametara u jami, sistem za zamuljivanje i sistem za preradu uglja.
4.4.1. Metoda otkopavanja
U jami “Stranjani” već dugo su u primjeni dvije varijante komorne otkopne metode.
Otkopavanje glavnog ugljenog sloja provodi se komornom tkz «Mostarskom
komornom metodom» a za otkopavanje povlatnog ugljenog sloja primjenjuje se
«Komorna metoda dubokominskih bušotina sa lepeznim rasporedom».
Mostarsku komornu metodu karakteriše izrada podne i krovne otkopne prostorije u
ugljenom sloju, koje se meĊusobno spajaju izradom šahta-lijevka.Proširivanjem šahtalijevka formira se radni prostor komore, koji je predstavljen radnom kosinom komore
od krovne na podnu postoriju.Radna kosina podijeljena je na radne stepenice, koje se
izraĊuju od krovine prema podini sloja, ĉiji broj ovisi od moćnosti sloja (od 3-5
stepenica).Strop radnog prostora koji predstavalja neposredna kreĉnjaĉka krovina,
29
podgraĊuje se odgovarajućom ankernom podgradom (ankeriše).Zajedno sa ankerima, za
dodatno osiguranje stropa komore ugraĊuju se drvene polutice ili se izmeĊu boĉnih
ankera ipod stropa komornog otkopa, za povećanje nosivosti, ugraĊuje ĉeliĉna sajla.
Geometrija Mostarske komorne otkopne metode definisana je slijedećim osnovnim
parametrima:
osni razmak izmeĊu komornih otkopa…………….. 20 m
širina komornog otkopa .............................................12,0 m
širina meĊukomornih stubova ..............………….…..8,0 m
visina (u zavisnosti od debljine sloja) ..………..10– 12,5 m
Smjer otkopavanja komornih otkopa je od ventilacionog ka transportnom hodniku,
pribliţno padu sloja, ĉime je uslovljeno da fronta radova otkopavanja u polju ima smjer
pribliţno pruţanju sloja.Na slici br 2 prikazane su osnovne veliĉine Mostarske komorne
otkopne metode.
Slika br 2: Komorna Mostarska metoda otkopavanja-osnovne veliĉine
4.4.2. Transportni sistem
Sistem transporta u jami «Stranjani» je kontinuirani, a moţe se podijeliti na:
-otkopni transport
-revirni transport
-glavni transport
Otkopni transport
Transport iskopine sa komornog otkopa, obavlja se pomoću dva grabuljasta transportera
tipa «SKAT», kojima je izvršena izrada podnog komornog uskopa. Dalje se iskopina
preko sabirnog grabuljastog transportera tipa « SKAT», koji se nalazi u preĉnom
hodniku, transportuje do traĉnog (gumenog) transportera br 7 (GT-7).
30
Revirni transport
Revirni transport predstavlja sistem od tri traĉna (gumena) transportera: GT-7, GT-6 i
GT 5, kojima se iskopina transportuje iz zapadnog-dubinskog dijela jame do glavnog
transportnog sistema, na k 180,79.
Glavni transport
U glavnom transportnom sistema nalazi se šest traĉnih (gumenih) trasportera: GT1,
GT-1A, GT-2, GT-2A, GT-3 i GT-4 i jedan grabulasti transporter tipa «LOT2».Grabuljastim transporterom koji je ugraĊen u hodnik na k 251,70 m, povezani su
traĉni transporteri GT-3 i GT-2A. Glavnim transportom vrši se transport iskopine sa k
180,79 do pogonske klasirnice.
Opisani sistem transporta prikazam je na sl br 3
31
Slika br 3: Šema transporta u jami "Stranjani"
32
4.4.3 Sistem za dopremu opreme i repromaterijala
Doprema repromaterijala i opreme do hodnika na k 251,70m obavlja se donjom
prugom i dva navlaĉna vitla, postavljena u GTN “Jagodići”.Sa hodnika na k 251,70 m
doprema se obavlja gornjom šinom i dva navlaĉna vitla do k 180,59 m, odakle se dalje
doprema vrši ruĉno.
4.4.4. Sistem odvodnjavanja
Odvodnjavanje jame “Stranjani ” obavlja se kaskadno, sa tri osnovna nivoa
- vodosabirnik na K 231,0 m
- vodosabirnik na K 180,0 m
- vodosabirnik na K 75,0 m
U pumpnoj stanici na K 231 m ugraĊena je pumpa, kapaciteta 1080 l/min i visine
dizanja 225m.. Za pokretanje pumpe koristi se motor snage 110 kW.Iz ove pumpne
stanice izbacuju se ukupne koliĉine vode iz jame. Ova voda koristi se kao tehnološka u
sistemu zamuljivanja ili se, kada sistem zamuljivanja ne radi, preko preliva cjevovodom
odvodi u rjeĉicu Koĉevu, koje se ulijeva u rijeku Bosnu.
Sa vodosabirnika na K 180 m otpumpavaju se prema vodosabirniku na K 231 m vode
koje se gravitaciono sakupljaju iz starih radova centralnog i zapadnog dijela jame, te
voda iz produktivniog dijela jame.
U pumpnoj stanici na K 75 m sakupljaju se vode iz produktivnog dijela jame, koje se
prebacuju u vodosabirnik na K 180 m..
Za odvodnjavanje na aktivnim radilištima koriste se potapajuće pumpe (muljarice).
Opisani sistem odvodnjavanja prikazan je šematski na sl br.4
Pitka voda se koristi za sanitarne potrebe ( kupanje radnika, odrţavanje higijene radnog
prostora, pranja mašinskih dijelova itd. )Vlastiti bazen pitke vode se redovno odrţava i
ĉisti, a voda se povremeno hloriše.Kako je bazen izraĊen za potrebe pogona „Stranjani“
kapitaţom postojećeg izvora ne vodi se evidencija o potrošnji vode.
Analiza vode sa utvrĊivanjem EBS- a se redovno radi u skladu sa Propisima, a izvještaji
se dostavljaju Agenciji za vodno podruĉje rijeke Save u Sarajevu.
Voda koja se ispumpava iz jame puni spremnik zapremine 50 m3 i „umirena“ ispušta u
rijeku Koĉevu. Ista voda se koristi za potrebe protivpoţarne zaštite i u sistemu za
zamuljivanje.
Za potrebe „zamuljivanja“ (zatvaranja jamskih prostorija ) na prostoru glavnog
jamskog ventilacionog postrojenja „Gaj“ koristi se voda iz rijeke Koĉeve.
Centrifugalnim pumpama ova voda se cjevovodom dovodi od Koĉeve do spremnika
odakle se u muljnoj pumpi miješa sa pepelom i transportuje cjevovodom do ugroţenih
mjesta u jami.
Na slici br 9 šematski je prikazano napajanje vodom pogona "Stranjani".
33
4.4.5. Izrada jamskih prostorija
Radovi pripreme locirani su u dubinskom dijelu jame, u TB-IV na pripremi otkopnog
polja OP-3.
Izrada jamskih prostorija u jami „Stranjani“ izvodi se klasiĉnim naĉinom izrade, sa
slijedećim osnovnim fazama:
- predvrtavanje,
- bušenje i punjenje minskih bušotina,
- miniranje i ruĉni utovar iskopine i
- podgraĊivanje.
Osnovni hodnici: transportni i ventilacioni rade se u uglju, u krovnom dijelu sloja.
PodgraĊivanje osnovnih hodnika vrši se drvenom, a u ugroţenim dionicama ĉeliĉnom
luĉnom podgradom, svijetlih profila (Fs) 7-10 m2.
Otkopni prostorije u polju rade se u uglju (krovne okopne prostorije u krovnoj ploĉi
ispod neposredne kreĉnjaĉke krovine a podne u podnom dijelu sloja sa ostavljanjem
zaštitne ugljene ploĉe pema neposrednoj podini od 0,5 – 1 m) a podgraĊuju se drvenom
podgradom, svijetlih profila 7-9 m2..Zalaganje prostorija vrši se hrastovim ili borovim
zalogom debljine d = 4 cm.
Bušenje minskih bušotina vrši se elektriĉnim jamskim bušilicama snage 1,1-1,5 kW.
Minske bušotine buše se sa preĉnikom Φ 42, duţine 1,2 – 1,5 m, a bušotine za
predvrtavanje istim preĉnikom bušotine sa duţinom 4,0 m.
Utovar iskopine vrši se ruĉno, a odvoz grabuljastim transporterima tipa SKAT ili PF-1.
34
Slika br 4: Šema odvodnjavanja jame "Stranjani"
35
4.4.6. Provjetravanje jame
Glavno provjetravanje
Provjetravanje jame “Stranjani”, koja je kategorisana kao metanska jama, vrši se
mehaniĉki, depresiono, pomoću glavnog ventilatora ugraĊenog u ventilatorskoj stanici
lociranoj kod ulaza u potkop “Gaj”.
Svjeţa zraĉna struja uvodi se u jamu preko GTN “Jagodići”, u kome se kratkim spojem
odvaja manja koliĉina zraka u izlaznu zraĉnu struju kroz centralni dio jame.Dva
ogranka zraĉne struje za provjetravanje prostorija i objekata u istoĉnom dijelu jame:
ogranak za provjetravanje glavne pumpne stanice na k 231,30 m i ogranak za
provjetravanje jamskog magacina eksplozivnih sredstava (MES), spajaju se i ĉine
revirni izlaz iz istoĉnog dijela jame a spajanjem sa koliĉinom zraka iz kratkog spoja,
formiraju izlaznu zraĉnu struju kroz centralni dio jame (centralni izlaz).
Glavnina svjeţe zraĉne struje uvodi se prostorijama otvaranja u zapadni dio jame.Od
ove koliĉine minimalne koliĉine zraka uvode se u prostorije II podnog sloja u
zapadnom dijelu jame, za provjetravanje aktivnih prostorija u II podnom sloju-.
Svjeţa zraĉna struja u aktivni dio jame (zapadni-dubinski dio jame) uvodi se preko
transportne prostorije: transportni niskop br 50 (niskop sa k 181,51 na k 89,51) ,
transportni niskop br 51 (niskop sa k 89,51 na k 65,0 m) i transportni uskop br 55
(uskop sa k 77,30 na k 94,55m9.U fazi izrade ovih prostorija registrovana su jaka
izvorišta (puhaĉi) metana, koji su i danas aktivna, ali s manjim intezitetom izdvajanja
(dotoka) metana.
Koliĉine zraka za provjetravanje prostorija i aktivnih rudarskih radova u otkopnom
polju OP-2, TB-IV: komornog otkopa (koja se dijeli na potebne koliĉine zraka za
podnu i krovnu prostoriju) i prostorije pripreme, formiraju izlaznu zraĉnu struju
aktivnog dijela jame. Separatni ventilatori za provjetravanje radilišta uţe pripreme i šire
pripreme smješteni su u ulaznoj zraĉnoj struji.
Spajamjem izlazne zraĉne struje aktivnog dijela jame sa ograncima kojima se
provjetravaju prostorije II podnog ugljenog sloja u zapadnom dijelu jame, formira se u
izlazna zraĉna struja iz zapadnog dijela jame (zapadni izlaz).Prostorijama zapadnog
izlaza, ukupne duţine od cca 780 m, izlazna zraĉna struja iz zapadnog dijela jame izvodi
se do potkopa "Gaj", gdje se spaja sa izlaznom zraĉnom strujom sa centralnog izlaza.
Ukupna izlazna zraĉna struja iz jame formira se kada se sa ukupnim koliĉinama
istrošenog zraka iz zapadnog i centralnog izlaza spoji manja koliĉina svjeţeg zraka, koja
se u jamu uvodi preko ulaza u jamu ispod glavnog ventilatora ( potkop Gaj).Ukupna
izlazna zraĉna struja vodi se dalje po ventilacionom kanalu na glavni ventilator preko
koga se zrak izbacuje vani (u atmosferu).
Opisani sistem provjetravanje prikazan je na linearnoj šemi provjetravanja, slka br 5.
Separatno provjetravanje
Provjetravanje se provodi kompresionim naĉinom pomoću cijevnih ventilatora i
ventilacionih cjevovoda Φ 400 mm, Φ 600 mm i Φ 800 mm.Lokacija cijevnih
ventilatora odreĊuje se po propisu, najmanje 10 m od ulaza u separatno provjetravano
radilište, u ulaznoj zraĉnoj struji.U ograncima u kojima su ugraĊeni ventilatori
obezbijeĊena je rezerva koliĉina zraka veća za 30 % u odnosu na kapacitete ventilatora.
Ventilacione cijevi i ventilatori koji se ugraĊuju moraju posjedovati atest za metanske
uslove rada.Potrebne koliĉine zraka kojima se provjetravaju aktivna radilišta u jami
odreĊena su upotrebom klasiĉnih obrazaca za proraĉun.Na osnovu proraĉuna usvojene
su potrebne koliĉine zraka i odgovarajući cijevni ventilatori.
36
Slika br 5: Linearna šema provjetravanje jame "Stranjani"
37
Difuzno provjetravanje
Difuzno se provjetravaju dijelovi prostorija ispred izolacionih objekata koji zatvaraju
stare radove.
Maksimalna duţina difuzno provjetravanih prostorija iznosi 10 m.U sluĉajevima kada
se difuznim provjetravanjem prostora ispred muljnih ĉepova ne obezbjeĊuje sigurno
provjetravanje dograĊuju se za provjetravanje razni sistemi za poboljšanje kvaliteta
provjetravanja.Najĉešće su to kombinacije regulacionih pregrada sa ventilacionim
zavjesama ili cjevovodima (metalni cjevovod ili rebrasta ventilaciona cijev), kojima se
zrak dovodi do izolacionoh objekta.
Postrojenja za glavno provjetravanje
Ventilatorsko postrojenje koga ĉine glavni i rezervni ventilator, ugraĊeno je u
ventilatorskoj stanici u neposrednoj blizini potkopa “Gaj”.
Glavni ventilator je aksijalni, tip –AMV (proizvoĊaĉ “Ventilator”, Zagreb), sa
slijedećim konstruktivnim karakteristikama:
Q = 15 – 50 m3/s
h = 196 – 785 Pa
n = 400 – 800 0/min.
Pogonski elektromotor je tipa 4AZ 280 (proizvoĊaĉ “Rade Konĉar”, Zagreb)
karakteristika:
N = 55 KW
I = 102 A
U = 380 V
h = 980 0/min.
Promjena koliĉina zraka na glavnom ventilatoru moţe se vršiti na slijedeće naĉine:
-promjenom broja obrtaja radnog kola ventilatora (promjena prenosnog odnosa: motor
radno kolo ventilatora),
-promjenom ugla lopatice ventilatora u radnom kolu ventilatora i
- pomijeranjem (otvaranjem-zatvaranjem) zasuna (šibera) ventilatora.
Rezervni ventilator je centrifugalni, tip NVLr-20 (proizvoĊaĉ “Ventilator” Zagreb) sa
slijedećim konstruktivnim karakteristikama:
Q = 10 – 40 m3/s
h = 294 – 962 Pa
n = 200 – 500 0/min.
Pogonski elektromotor rezervnog ventilatora je tip ZK-280-M6 (proizvoĊaĉ “Sever”
Subotica) karakteristika:
N = 55 KW
I = 107/62 A
U = 380/500 V
h = 980 0/min.
Promjena koliĉina zraka na rezervnom ventilatoru moţe se vršiti na slijedeće naĉine:
38
-promjenom broja obrtaja radnog kola ventilatora (promjena prenosnog odnosa: motor
radno kolo ventilatora) i
- pomjeranjem (otvaranjem- zatvaranjem) zasuna (šibera) ventilatora.
Kod postojećeg stanja rudarskih radova glavno ventilatorsko postrojenje je radilo u
slijedećem reţimu rada:
V = 1145 m3/min
h = 686 Pa
4.4.7. Sistem za zamuljivanje u jami
Sistem za zamuljivanje sastoji se od pumpe sa mješaĉem i cjevovoda za zamuljivanje.U
mješaĉ se pepeo ubacuje ili nagrće ruĉno a posebnim cjevovodom dozira se (dodaje)
voda.Izmiješana pulpa se pumpom ubacuje u cjevovod za zamuljivanje, kojim se pulpa
vodi do pripremljenog izolacionog objekta.Za zamuljivanje se koristi tkz "kvašeni
pepeo" koji se do postrojenja doprema kamionima sa otvorenim sandukom.
U pogon "Stranjani" u funkciji su dva odvojena sistema za muljanje (istih
karakteristika):
-sitem za muljanje sa cjevovodom poloţenim u prostorijama sa ulazne strane jame
(preko niskopa "Jagodići") i
-sistem za muljanje sa cjevovodom poloţenim u prostorijama sa izlazne strane jame
(preko potkopa "Gaj")
4.4.8. Sistem daljinske kontrole plinskih i ventilacionih parametara
Sistem za daljinsko praćenje i nadzor ventilacionih parametara instaliran je na jami
1982. godine tipa CTT 63/40 U proizvodnje "Oldham" Francuska.
Rekonstrukcija sistema za daljinsko praćenje i nadzor ventilacionih parametara vršena
je 1999. godine i 2003.godine.
Rekonstrukcija sistema 2003. godine izvršena je na osnovu "DRP rekonstrukcije
sistema za daljinsko praćenje i nadzor ventilacionih parametara na pogonu "Stranjani"
RMU "Zenica" Zenica - rudarski i elektro dio (Zenica, august 2003.godine)-odobren od
FMERiI Mostar pod brojem Up/I br:07-18-884/03 od 18.12.2003.godine.
Jamski dispeĉerski centar pogona "Stranjani" smješten je u prostoriji u upravnoj zgradi
Stranjani.Sastoji se od dva sistema koji se meĊusobno funkcionalno dopunjuju i to:
-
Sistem daljinske kontrole ventilacionih, gasnih i poţarnih parametara i
Sistem za alarm i govornu komunikaciju.
Sistem daljinske kontrole ventilacionih, gasnih i poţarnih parametara treba da omogući
stalnu daljinsku kontrolu.
- procentualnog sadrţaja metana u vazduhu jamskih prostorija u opsegu 0-5%,
- koncentracija ugljen monoksida u opsegu od 0-100 PPM,
- koncentracija kisika u opsegu od 0-30 procenata,
- brzina vazdušne struje u jamskim prostorijama u opsegu 0,3 do 8 m/s,
39
-
temperatura vazduha u jamskim prostorijama u opsegu od 10-100 ºC,
modul prijema alarma I
pomoćni ureĊaji za iskljuĉivanje.
Pored mjerenja i prenošenja informacije u JDC gdje se iste registruju ovaj sistem
mora da omogući zvuĉne i svjetlosne alarme signalizacije u DC, pri pojavi prekoraĉenja
dopuštenih vrijednosti mjernih parametara.
Isto tako ovaj sistem mora da omogući automatsko iskljuĉenje elektriĉne energije
u ugroţenim jamskim prostorijama, ukolio doĊe do prekoraĉenja dopuštene vrijednosti
koncentracije metana i poremećaja vazdušne struje.
Oprema u JDC sastoji se od:
-
-
Centrala CTT 63/40 sistema daljinske kontrole, kablovskih odvoda, mjernih ureĊaja,
ispravljaĉko inventorskog ureĊaja za rezervno napajanje VSF 500 sa
akumulatorskom baterijom,
Signalno govornog sistema tipa: iV 8-al FUNKER-HUSTER NJEMAĈKA I
(12g15) v/17 Ma.
Sistem daljinske kontrole plinskih i ventilacionih parametara
4.4.9. Sistem za klasiranje uglja
Sistem za klasiranje uglja već duţi period nije u funkciji, obzirom da je strategija
preduzeća da se ugljevi iz jama RMU "Zenica" miješaju da bi se postigao potreban
kvalitet. Ukupne koliĉine uglja sa klasirnice "Stranjani" prevoze se kamionima na
pogon "Separacija", smještene u pogonu „Stara jama“,gdje se vrši prerada uglja u
komercijalne asortimane.
Za klasiranje uglja, koristi se rezonantno siti tipa: SS 2000 6 x 8,7, sa kojim se
odsijava komercijalni ugalj u slijedećim asortimanima:
-komad + 60 mm,
-kocka 30-60 mm,
-orah 15-30 mm,
-grah 5-15 mm
i
40
-sitni 0,5-15 mm.
Osnovne karakeristike sita su:
-širina sita 2000 mm,
-duţina sita 8700 mm,
-hod sita 21,5-24,5 mm
Sito se pokreće motorom slijedećih karakteristika:
-snaga motora N=11kW
-broj obrtaja motora n=1450 min-1
Ugalj se po odisjavanju lageruje u ĉeliĉne bunkere -"firbanke", koji su sa sitima
povezani traĉnim (gumenim) transporterima.
Sprijeĉavanje nastajanja opasne ugljene prašine
Mjere koje se odnose na prvu liniju odbrane zasnivaju se na definisanju tehniĉkih
rješenja za sprijeĉavanje nastajanja opasne ugljene prašine. Osnovna mjera koja se
primjenjuje za navedeni cilj je izrada i ugradnja prskalica za orošavanje svih izvora
nastajanja i emisije prašine. U tom smislu bi trebalo Tehniĉkim projektom precizirati:
mjesta ugradnje prskalica, tip prskalica, potrošnju vode, proraĉun cjevovoda, proraĉun
koliĉine i naĉina zbrinjavanja otpadnih voda, koje mogu nastati pri provoĊenju ove
zaštitne mjere.
Uklanjanje nastale ugljene prašine
Mjere koje se odnose na drugu liniju odbrane zasnivaju se na definisanju tehniĉkih
rješenja za uklanjanje nastale ugljene prašine. Ove mjere se mogu izvesti na dva naĉina:
Redovnim ĉišćenjem, sakupljanjem prašine u vreće i uklanjanjem nastale prašine iz
pogona u kojem se stvara i
Redovnim pranjem radnih prostorija u kojima se izdvaja i taloţi ugljena prašina u
radnim prostorijama.
Spreĉavanje upale nastale prašine
Mjere koje se odnose na ovu liniju odbrane odnose se na pravilno odrţavanje i
rukovanje elektriĉnim postrojenjima i ureĊajima koji mogu proizvesti varnicu dovoljne
duţine trajanja ĉija energija je dostatna za iniciranje upale oblaka prašine.
Svi dijelovi elektrouraĊaja koji se u toku rada zagrijavaju moraju biti pod stalnom
kontrolom, kako ne bi došlo do postizanja zagrijanosti ureĊaja ili dijela ureĊaja, koji bi
mogao izazvati samozapaljenje nataloţene ugljene prašine.
Prekidanje toka eksplozije
Prekid toka eksplozije ugljene prašine predstavlja skup mjera i sredstava koji se koriste
kada do eksplozije već doĊe, usljed loše realizacije prve tri linije borbe protiv eksplozije
ugljene prašine, odnosno za svoĊenje posljedica eksplozije na minimum. Ova linija
podrazumjeva primjenu sistema za suzbijenje eksplozije koji su tako dizajnirani da
otkriju i zaustave poĉetnu eksploziju, prije nego što se pritisak popne do praga štete za
41
zatvoreni prostor. Osnovne komponente sistema za suzbijanje eksplozija su: detektori
pritiska, elektriĉna instalacija, kontrolni sistemi i sistemi brzih aparata za gašenje.
Tehniĉkim projektom bi trebalo definisati izbor pouzdanog i efektivnog sistema za
suzbijanje eksplozije.
4.5. OBJEKTI I POSTROJENJA U INDUSTRIJSKOM KRUGU POGONA
"STRANJANI"
U industrijskom krugu pogona "Stranjani", prikazanom na grafiĉkom prilogu br 20.5.2,
smješteni su slijedeći objekti/postrojenja:
4.5.1. Nova upravna zgrada (1)
Nova upravna zgrada sastoji se od: kancelarijskog dijela (na spratu ), te raportne
kancelarije, frleze (prozivaone) i prostorija metanometrije (u prizemlju zgrade). U
kancelarijskom dijelu smeštene su kancelarije rukovodstva pogona, u raportnoj
kancelariji odrţavaju se primopredaje posla izmeĊu proizvodnoh smjena-raporti a u
frlezi vrši se prozivanje radnika prije smjene, te daju radni zadaci.U zgradi se nalaze
dva sanitarna ĉvora, koji su uvezani u kanalizacini sistem pogona.
Nova upravna zgrada
4.5.2. Stara upravna zgrada (2)
Stara upravne zgrada je sa izgradnjom nove upravne zgrade preureĊena, te su u nju
smještena:kupatila za radnike, kupatila za NTO, kafe kuhinja i lampara-prostorija za
smještaj i izdavanje rudarskih naglavnih svjetiljki i samospasilaca.I u ovoj zgradi se
nalaze dva sanitarna ĉvora, koji su uvezani u kanalizacini sistem pogona.
42
Prostorije u staroj upravnoj zgradi
4.5.3. Radniĉka banja ( kupatilo) (3)
U zgradi su smještena kupatila za kupanje radnika.Potrošena voda za kupanje kao i dva
sanitarna ĉvora u zgradi uvezana su u kanalizacioni sistem pogona.
Radniĉka banja
4.5.4. Kotlovnica (4)
Kotlovnica
U kotlovnicu su ugraĊena dva kotla proizvodnje "Grijamje" Zagreb-R Hrvatska, tipa:
GUp-50, snage (instalisanog kapaciteta) kotlova : 2x 520 kW, od kojih je jedan u
rezervi, te aktivni instalisani kapacitet iznosi 520 kW.OdvoĊenje dimnih plinova vrši se
preko dimnjaka visine 20 m.Radni medij je para a kotao sluţi za zagrijavanje vode za
kupanje radnika i u funkciji je tokom cijele godine, svakog dana u tri proizvodne smjene
(24 h/dan).
43
Potrošnja uglja za loţenje kotla iznosi: cca 250t/godinu (odnosno 0,7 t/dan).Za loţenje
kotlova koristi se ugalj-asortimani: orah i grah, iz vlasite proizvodnje.
Rezervni dio kotlovnice
4.5.5. Magacin rezervnih dijelova (5)
U zgradi se pored prostorija za smještaj opreme nalaze kancelarije sluţbe bušenja i
kancelarija referenta SZR-u.Zgrada posjeduje jedan snitarni ĉvor koji je uvezan u
kanalizacioni sistem pogona.
Magacin rezervnih dijelova
44
4.5.6. Klasirnica (6)
Opisana u poglavlju 4.2.
Klasirnica
4.5.7. Pilana (7)
Pod nadstrešnicom pilane smještena je kruţna pila za rezanje graĊe, sa snagom motora
12 kW. U pilani vrši se povremeno rezanje graĊe u dasku odgovarajuće debljine (2,5 i 4
cm) a u suterenu pored pilane vrši se gruba pripreme graĊe za jamu.
Pilana
4.5.8. Mašinska radionica (8)
U radionici se obavljaja grubi remont mašinske opreme.To su uglavnom poslovi
zamjene kompletnih sklopova ili dijelova, poslovi defektaţe, poslovi demontaţe,
poslovi elektro i plinskog varenja te poslovi ispitivanja opreme prije spuštanja u jamu.
45
Mašinska radionica
4.5.9. Elektro radionica (9)
U radionici se obavlja grubi remont elektro opreme.To su uglavnom poslovi zamjene
kompletnih sklopova ili dijelova, poslovi defektaţe, poslovi demontaţe, poslovi elektro
i plinskog varenja te poslovi ispitivanja opreme prije spuštanja u jamu.
Elektro radionica
4.5.10.Stanica za spasavanje (10)
U stanici za spasavanje smještena je oprema koju sluţba, shodno zakonskim normama
mora imati. U stanici su obezbijeĊeni propisani uslovi za drţanje opreme.
46
Stanica za spasavanje
.
4.5.11. Zgrada GTS "Stranjani"
U zgradi su smješeni ureĊaji za napajanje elektriĉnom energijom pogona "Stranjani"
GTS „Stranjani“
4.6. OSNOVNA INFRASTRUKTURA POGONA
4.6.1 Putna mreţa
Industrijski krug pogona "Stranjani" (grafiĉki prilog br 20.5.2) nalazi se pored lokalnog
puta Zenica-Poljske-Ovnak-Travnik.Objekti unutar industrijskog kruga asfaltnim
putevima povezani su na lokalni asfaltni put, ukljuĉujući sve pogonske zgrade.Dio
kruga u kome je instaliran glavni ventilator (potkop Gaj) povezan je na lokalni asfaltni
put ĉvrstim makadamskim putem.
4.6.2 Vodoprivredni objekti na lokaciji pogona "Stranjani"
Na pogonu "Stranjani" nalaze se slijedeći vodoprivredni objekti:
-Sitemi za snadbijevenje pogona „Stranjani“ pitkom vodom (dva sistema)
-Sistem za protivpoţarnu zaštitu i obaranje prašine,
-Sistem odvodnjavanja jame,
47
-Sistem za zamuljivanje u jami,
-Kanalizacioni sistem pogona "Stranjani"
Muljeve iz septiĉkih jama odvozi VIK Zenica na osnovu usmenog poziva.
Rezervoar pitke vode
Sistem za odvodnjavanje i zamuljivanje u jami
Mreţa za snadbijevanje objekata pitkom vodom u industrijskom krugu pogona
"Stranjani",
Sistem za snadbijevanje pitkom vodom sastoji se iz dva podsistema:
-snadbijevanje vodom sa izvora u industrijskom krugu za potrebe: kupatila, bojlera i
kotlova u kotlovnici.Vodom se puni spremnik zapremine 21 m3 za potrebe hidrofora, a
dalje se vodom snabdijevaju parni kotlovi i bojleri . Voda se cjevovodom 2“ dovodi
do potrošaĉa u kupatilima pogona.
48
-snabdijevanje pitkom vodom pogona prikljuĉkom na seoski vodovod. Sa seoskog
vodovoda snabdijeva se pitkom vodom upravna zgrada pogona i jedan vanjski
umivaonik.
Snadbijevanje vodom pogona "Stranjani" detaljnije je opisano u poglavlju br.8, a na
slici br. 9 prikazana je mreţa snadbijevanja pogona "Stranjani" pitkom vodom.
Sistem za protivpoţarnu zaštitu i obaranje prašine
Kao sistem protivpoţarne zaštite i obaranja prašine jame "Stranjani" koristi se mreţa
sistema odvodnjavanja u kojoj je obezbijeĊeno dvostrano napajanje.Sa ulaza u jamu
(Jagodićki niskop) povezan je na rezervoar zapremine cca 30 m3 vode a iz jame
povezan je i na sisteme za odvodnjavanje jame.
Kanalizacioni sistem pogona "Stranjani"
Iskorištena voda iz kupatila , kotlovnice i drugih potrošnih mjesta cjevovodom se
dovodi do septiĉke jame locirane pored objekta „ lampare“.U sluĉaju preljevanja iz
septiĉke jame otpadna voda se preko preljevne cijevi odvodi u rijeku Koĉevu.
Septiĉke jame se po potrebi prazne angaţovanjem specijaliziranih ustanova.
Na slici br.6 prikazan je šematski kanalizacini sistem pogona "Stranjani".
Sistem odvodnjavanja jame i sistem za zamuljivanje , opisani su u poglavlju 4.4.4
Kanalizacioni sistem
49
Slika br 6 : Kanalizacioni sistem pogona "Stranjani"
4.7. IZVORI I EMISIJE IZ POGONA I POSTROJENJA
U opisanom tehnološkom sistemu javljaju se slijedeće emisije štetnih i otpadnih
materija: emisije u zrak, emisije u vodu, buka, otpadni materijali i degradacije površine
terena prouzrokovane podzemnim radovima.Na prilogu br 20.5.2 (industrijski krug
pogona "Stranjani") oznaĉeni su izvori emisija a na prilogu br 20.5.1 ( sitacioni plan
eksploatacinog polja "Stranjani") dosadašnji jamski radovi sa zaštitnim granicama.
4.7.1.Emisije u zrak
Emisije u zrak u opisanim tehnološkim sistemima emituju se iz:
-dimjaka kotlovnice "Stranjani" (kiseli plinovi, stakleniĉki plinovi i ĉestice),
-difuzora glavnog ventilatora (stakleniĉki plinovi i prašina),
-klasirnice za suhu preradu uglja (prašina) i
-sa kamiona za prevoz uglja (prašina).
50
4.7.2.Emisije u vodu
Emisije u vodu u opisanim tehnološkim sistemima emituju se iz:
-kanalizacioni sistema jamskih otpadnih voda jame "Stranjani" i
-kanalizacioni sistem fekalnih otpadnih voda sa industrijskog kruga "Stranjani"
4.7.3. Buka
U opisanom sitemu izvori buke su:
-rad glavnog ventilatora
-rad pogonske klasirnice
4.7.4. Degradacija površine terena prouzrokovane podzemnim radovima
Slijeganje terena i oštećenja infrastrukture i graĊevinskih objekata iznad zona
zahvaćenih podzemnom eksploatacijom.
4.7.5. Otpadne materije
U procesu proizvodnje javljaju se slijedeće otpadne materije:
-jalovina kod prerade (suhog klasiranja) uglja,
-drvena piljevina (pilota) kod rezanja drvene jamske graĊe,
-otpadna ulja iz reduktora transporetera i drugih ureĊaja,
-otpadno ţeljezo,
-otpadni obojeni metali (bakar, olovo) i
-drugi otpadni materijali.
5.0. DATUM POĈETKA RADA POGONA ODNOSNO POSTROJENJA
Radovi otvaranja jame "Stranjani" zapoĉeli su u aprilu 1962 god.
Ovaj datum poĉetka eksploatacije pogona „Stranjani“ potvrĊen je rješenjem broj
16-4719-1/62 priloţenom u planu.
6.0. STUDIJA O ZAGAĐENOSTI U NULTOM STANJU KOJA OBRAĐUJE
TRENUTNO STANJE OKOLIŠA NA DATOJ LOKACIJI , POPIS MJESTA
NASTANKA I KVANTITATIVNE I KVALITATIVNE KARAKTERISTIKE SVIH
OTPADNIH TOKOVA (OTPAD, BUKA, EMISIJE U ZRAK, OTPADNE VODE),
UZ PRIKAZ EMISIONIH MJESTA NA MAPI LOKACIJE.
6.1 .UTICAJ OTKOPAVANJA NA POVRŠINU TERENA
Podzemnom eksploatacijom ugljenih slojeva otkopnim metodama sa zarušavanjem
krovine u otkopane jamske prostore, koje su krištene u dosadašnjoj ekspolataciji
jame"Stranjani", narušava se prirodna ravnoteţa masiva što dovodi do pokretanja
naslaga iz prvobitnog ravnoteţnog poloţaja.Naslage koje zalijeţu iznad eksploatisanih
51
slojeva nastoje popuniti prazninu nastalu otkopavanjem ugljenih slojeva.Ovo
prouzrokuje poremećaj masiva iznad otkopanih prostora koji ide sve do površine terena,
prouzrokujući razne oblike deformacija u masivu i na površini terena.Gotovo u svim
ugljenim bazenima u BIH, ekspolatacija uglja do dubine od 100 m izaziva zarušavanje
površine terena, a sa povećanjem dubina eksploatacije površina terena se kontinuirano
slijeţe, uz pojavu većih ili manjih pukotina.Sa daljnim povećenjam dubine radova
eksploatacije, deformacije površine se smanjuju te na dubinama preko 1000 m, postaju
neznatne. Iznad otkopanog prostora prema površini terena formiraju se u principu
slijedeće zone (od otkopanog prostora prema površini terena): zona rušenja, zona
drobljenja, zona pukotina i zona savijanja. Zona savijanja karakteristiĉna je za velike
dubine, kod kojih su deformacije površine terena najmanje. Deformacija terena koja se
pojavi na površini iznad podzemnih radova naziva se korito slijeganja.
Razaranja masiva i terena iznad otkopanih prostora manifestuju se kroz slijedeće
pojave:
-vibracije i seizmiĉki udari kao poslijedica masovnih miniranja,
- manje potrese i seizmiĉke udare kao poslijedica gorskih udara,
-slijeganje terena na površini iznad otkopanih prostora (formiranje korita slijeganja,
klizišta, bara i dr),
-presijecanje tokova podzemnih voda, presušivanje izvora, narušavanje hidro-geološkog
reţima voda,
-uništavanje, odnosno oštećenje graĊevinskih objekata i druge infrastrukturne mreţe i
-izmjena prirodnog reljefa, devastacije pejsaţa i druge pojave.
Uticaj jamskih radova na površinu terena zavisi od više faktora koji se mogu podijeliti u
dvije grupe:
-prirodno geološki uslovi i
-rudarski uslovi
U prirodno geološke uslove spadaju: elementi poloţaja sloja (pad, pruţanje i
zalijeganje), litološki sastav okolnih stijena, strukturna svojstva mineralne supstance,
dubina otkopavanja, debljina ugljenog sloja i drugo.
Rudarski uslovi vezani su za sistem eksploatacije: geometrije metode otkopavanja
(širina i visina zahvata-fronte rudarskih radova, iskorištenje ugljenog sloja, površine
zaštitnih stubova), geometrije otkopnih polja (duţina, širina i površina otkopnih polja),
brzine i pravca otkopavanja i drugih faktora.
U cilju praćenja ponašanja površine terena iznad zona eksploatacije, u proteklom
periodu vršena su geodetska mjerenja deformacija površine terena.Na osnovu ovih
mjerenja odreĊene su slijedeće osnovne veliĉine: graniĉni uglovi zarušavanja krovinskih
naslaga, veliĉine pomjeranja površine terena sa rasporedom u koritu ulijeganja (taĉke
infleksije), vrijednosti o veliĉini i stepenu oštećenja objekata na površini terena i druge
potrebne vrijednosti.
U narednoj tabeli prikazani su rezultati izvršenih mjerenja za naselje Obrenovci po
profilu P-1, tokom 2005 i 2006 god.
52
Obračun slijeganja
tačaka
RUDNIK
Područje
ZENICA
OBRENOVCI
Serija opažanja
Broj tačke
Redni
Lokalni
1
1/1
1/13
1/14
1/15
1/16
1/17
1/18
1/19
1/20
1/2
1/3
1/4
1/5
1/6
1/7
1/8
1/9
1/10
1/11
1/12
PROFIL 1
MAJ 2005
Koordinate m
Y
6 488 457,339
6 488 497,188
6 488 904,463
6 488 953,135
6 488 986,623
6 489 024,888
6 489 070,684
6 489 108,972
6 489 133,900
6 489 152,068
6 488 524,567
6 488 558,432
6 488 590,902
6 488 621,388
6 488 666,015
6 488 692,215
6 488 730,015
6 488 759,332
6 488 787,103
6 488 838,089
6 488 873,078
Linija opažanja
X
4 897 190,998
4 897 190,176
4 897 182,188
4 897 180,583
4 897 179,590
4 897 178,394
4 897 176,921
4 897 175,734
4 897 174,890
4 897 174,295
4 897 189,663
4 897 189,044
4 897 188,488
4 897 187,980
4 897 187,146
4 897 186,589
4 897 185,950
4 897 186,154
4 897 185,360
4 897 183,921
4 897 182,898
"O"
OKTOBAR 2005
"I"
MAJ 2006
Kota
Kota
Raz.s mm
Kota
Z m
623,3620
619,7906
549,6966
542,2890
531,8393
520,1451
515,5019
509,1153
503,4024
Zm
623,3611
619,7795
549,6897
542,2931
531,8455
520,1549
515,5022
509,1214
503,4102
UNIŠTENA
"I" - "O"
-8,9
-11,1
-6,9
+4,1
+6,2
+9,8
+0,3
+6,1
+7,8
Zm
UNIŠTENA
UNIŠTENA
549,6791
542,2851
531,8392
520,1492
515,5046
509,1192
503,4074
611,5868
605,5977
598,1367
586,6734
582,6624
577,0305
572,1327
564,3130
559,9317
552,2246
-6,4
-24,0
-18,5
-33,7
-42,4
-50,8
-71,2
-69,9
-46,4
-21,2
UNIŠTENA
UNIŠTENA
UNIŠTENA
UNIŠTENA
586,6596
582,6402
576,9962
572,0942
564,2706
559,9043
552,2031
616,2533
611,5932
605,6217
598,1552
586,7071
582,7048
577,0813
572,2039
564,3829
559,9781
552,2458
"II"
Raz.s mm
"II"-"O"
"II"-"I"
-17,5
-3,9
-0,1
+4,1
+2,7
+3,9
+5,0
-10,6
-8,0
-6,3
-5,7
+2,4
-2,2
-2,8
-47,5
-64,6
-85,1
-109,7
-112,3
-73,8
-42,7
-13,8
-22,2
-34,3
-38,5
-42,4
-27,4
-21,5
Tabela br 4:Rezultati obraĉuna slijeganja taĉaka terena za naselje Obrenovci po profilu P-1
53
Aktivni i budući radovi otkopavanja u jami "Stranjani" vezani su za tektonske blokove:
TB-4, TB-5, TB-6 i TB-7 dubinskog dijela jame.
U Elaboratu uticaja otkopavanja na površinu terena i tehniĉko-ekonomske
opravdanosti otkopavanja rezervi glavnog ugljenog sloja u tektonskim blokovima TB-4,
TB-5, TB-6 i TB-7 dubinskog dijela u jami "Stranjani" RMU"Zenica"d.o.o. Zenica
(Tuzla, maj 2008.godine) u odnosu na raspoloţiva saznanja o strukturno tektonskim
odnosima unutar eksploatacionog podruĉja dubinskog dijela jame "Stranjani" (TB-4,
TB-5, TB-6 i TB-7) i prikaza primjenjivih metoda otkopavanja, odreĊena je juţna
granica prema naselju Janjac, jugoistoĉna prema naselju Obrenovci i jugozapadna
prema naselju Osojnica.
U Elaboratu je definisan i prognozni parametar deformacija površine terena, te su
obraĊene lokacije uraĊenih objekata na površini terena, a u predjelu šire zone
eventualnog uticaja od posljedica izvoĊenja planiranih rudarskih radova. Na terenu su
odreĊene i profilne linije za geodetsko snimanje površine terena lokacijski u predjelu
šire zone iznad planiranih rudarskih radova otkopavanja.
Pošto u okviru samog industrijskog kruga pogona „Stranjani“, kao niti u neposrednom
okruţenju, nisu vršena ispitivanja kvaliteta tla, u narednom periodu uzeti će se uzorci i
izvršiti laboratorijska ispitivanja svih potrebnih parametara kvalitativnih svojstava tla, te
u zavisnosti od rezultata periodiĉno će se ta ispitivanja ponavljati i narednih godina.
6.1.1.Geodetska mjerenja nultog stanja površine terena šireg podruĉja naselja
Janjac u eksploatacionom polju "Stranjani"
Geodetsko mjerenje nultog stanja površine terena uraĊeno je na podruĉju jugozapadnog
dijela eksploatacionog polja jame „Stranjani“, taĉnije u širem podruĉju naselja Janjac.
Mjerenje je izvršeno pomoću postavljene mreţe koju ĉine profilne linije i to jedna po
pruţanju (P-1) i tri po padu sloja (P-II, P-III, PIV).
Geodetske taĉke su postavljene u široj zoni koja je prognozno ograniĉena uticajem
otkopavanja na površini terena na meĊusobnom rastojanju od 20-45m, zavisno od
uslova na terenu.
Osnovni reperi su postavljeni izvan granice uticaja na meĊusobnom rastojanju 30-45m,i
udaljeni od radnih repera najmanje 300m.
Sve geodetske taĉke u profilnim linijama sa izraĉunatim vrijednostima koordinata
(x,y,z) snimane su sa stalnih taĉaka drţavne triangulacije i to: drţavni premjer
Zmajevac, antenski relej Klopĉe, te poligona taĉka 37 koja se nalazi na naselju Krivaĉe.
U tabelama su date vrijednosti koordinata (x,y,z) svih taĉaka iz profilnih linija, kao i
koordinate osnovnih repera postavljenih izvan granice uticaja.
Sva geodetska mjerenja izvršena su pomoću preciznih geodetskih instrumenata.
Na slikama br 7 i br 8. prikazani su raĉunski dijagrami ulijeganja, nagiba i specifiĉnih
horizontalnih deformacija terena g.u.s. u TB-4,TB-5, TB-6 i TB-7, a u tabelama br
5,6,7 i 8 dati su rezultati snimanja nultog stanja terena po profilima.
54
Slika br 7: Raĉunski dijagram ulijaganja, nagiba i specifiĉnih horizontalnih deformacija
za y=-109,2 pri otkopavanju GUS-a u TB-4 i TB-5
Slika br 8: Raĉunski dijagram ulijaganja, nagiba i specifiĉnih horizontalnih deformacija
za x = 0 pri otkopavanju GUS-a u TB-4 i TB-5
55
SPISAK KOORDINATA PROFILA PI
BR.TAĈKE
Y
X
Z
PI-1
6 488 044.417
4 896 655.150
542.857
PI-2
6 488 066.399
4 896 667.093
PI-3
6 487 967.067
4 896 678,822
550,622
PI-4
6 487 928,287
4 896 688,446
554,980
PI-5
6 487 879,009
4 896 692,145
558,480
PI-6
6 487 846,170
4 896 695,177
563,536
PI-7
6 487 809,658
4 896 711,234
568,930
PI-8
6 487 772,253
4 896 724,707
569,496
PI-9
6 487 7296,941
4 896 739,476
569,717
PI-10
6 487 691,295
4 896 754,038
574,016
PI-11
6 487 650,248
4 896 764,880
580,050
PI-12
6 487 610,774
4 896 772,750
585,732
PI-13
6 487 573,175
4 896 786,934
587,880
PI-14
6 487 535,651
4 896 802,156
586,982
PI-15
6 487 498,093
4 896 813,924
595,457
PI-16
6 487 460,818
4 896 825,302
603,085
PI-17
6 487 419,185
4 896 831,495
611,688
PI-18
6 487 384,953
4 896 850,702
617,231
PI-19
6 487 384,350
4 896 868,612
624,030
PI-20
6 487 317,394
4 896 893,399
630,945
PI-21
6 487 282,538
4 896 927,165
638,152
PI-22
6 487 256,107
4 896 960,346
648,950
PI-23
6 487 229,541
4 896 991,823
652,665
PI-24
6 487 199,921
4 897 017,120
659,175
PI-25
6 487 164,641
4 897 044,896
672,520
PI-26
6 487 136,873
4 897 074,725
674,388
PI-27
6 487 113,728
4 896 109,212
Tabela br 5: Rezultati snimanja nultog stanja po profilu P I
56
SPISAK KOORDINATA PROFILA PII
BR.TAĈKE
Y
X
Z
PII-1
6 487 906,805
4 896 977,258
600,295
PII-2
6 487 895,557
4 896 939,765
596,356
PII-3
6 487 887,274
4 896 899,645
592,320
PII-4
6 487 878,732
4 896 860,732
586,237
PII-5
6 487 871,382
4 896 821,554
579,413
PII-6
6 487 863,400
4 896 782,079
572,918
PII-7
6 487 854,976
4 896 742,733
568,540
PII-8
6 487 841,708
4 896 673,048
561,790
PII-9
6 487 842,734
4 896 635,571
550,586
PII-10
6 487 842,962
4 896 600,840
541,951
PII-11
6 487 841,304
4 896569,007
536,439
Tabela br 6: Rezultati snimanja nultog stanja po profilu PII
57
SPISAK KOORDINATA PROFILA PIII
BR.TAĈKE
Y
X
Z
PIII-1
6 487 581,445
4 897 202,423
657,374
PIII-2
6 487 578,117
4 897 164,392
651,731
PIII-3
6 487 580,747
4 897 108,027
PIII-4
6 487 574,366
4 897 044,089
PIII-5
6 487 563,326
4 897 005,193
PIII-6
6 487 554,383
4 896 963,993
616,990
PIII-7
6 487 546,888
4 896 924,395
614,361
PIII-8
6 487 548,053
4 896 881,349
607,300
PIII-9
6 487 532,381
4 896 842,331
593,631
PIII-10
6 487 538,600
4 896 761,841
584,237
PIII-11
6 487 841,304
4 896 569,007
536,439
PIII-12
6 487 538,809
4 896 686,833
586,160
PIII-13
6 487 532,621
4 896 647,697
582,096
PIII-14
6 487 524,455
4 896 608,949
575,611
PIII-15
6 487 516,143
4 896 570,017
573,165
PIII-16
6 487 509,856
4 896 529,532
578,490
PIII-17
6 487 509,626
4 896 479,492
567,226
PIII-18
6 487 511,114
4 896 447,897
563,474
PIII-19
6 487 509,294
4 896 416,039
560,463
632,176
STABILNE TAĈKE
S
6 487 157,312
4 895 640,847
614,394
T
6 487 178,794
4 895 639,745
614,257
V
6 487 198,188
4 895 647,644
611,320
Tabela br 7: Rezultati snimanja nultog stanja po profilu P III
58
SPISAK KOORDINATA PROFILA PIV
BR.TAĈKE
Y
X
Z
PIV-1
6 487 257,465
4 897 202,524
671,979
PIV-2
6 487 264,635
4 897 162,025
663,487
PIV-3
6 487 275,005
4 897 123,711
658,766
PIV-4
6 487 281,015
4 897 087,656
656,267
PIV-5
6 487 273,461
4 897 038,794
652,587
PIV-6
6 487 264,478
4 896 999,063
648,519
PIV-7
6 487 244,585
4 896 926,941
641,451
PIV-8
6 487 236,066
4 896 900,220
637,660
PIV-9
6 487 227,451
4 896 866,956
626,749
PIV-10
6 487 218,968
4 896 831,804
613,850
PIV-11
6 487 208,984
4 896 794,637
603,913
PIV-12
6 487 196,942
4 896 760,738
600,077
PIV-13
6 487 162,925
4 896 742,909
594,770
PIV-14
6 487 177,887
4 896 721,022
592,260
PIV-15
6 487 165,970
4 896 682,481
582,848
PIV-16
4 897 150,165
4 896 648,548
575,031
Tabela br 8: Rezultati snimanja nultog stanja po profilu P IV
59
6.2. OTPADNE VODE
Shodno zakonskim obavezama na pogonu "Stranjani" RMU "Zenica", vrše se
ispitivanja otpadnih voda.Ova mjerenja u proteklom periodu izvršena su, kako slijedi:
-Septembar 2001, Metalurški institut "Kemal Kapetanović" Zenica,
-Avgust 2003, Zavod za javno zdravstvo kantona Sarajevo,
- Januar 2004, Institut za hemijsko inţinjerstvo Tuzla
Zadnja ispitivanja izvršena su od strane Metalurškog instituta "Kemal Kapetanović"
Zenica, u junu 2007 god.Rezultati ispitivanja i proraĉun EBS-a dati su u narednom
izvještaju.
60
Detaljna ispitivanja otpadnih voda prikazana su u Elaboratu o ispitivanju fiziĉkohemijskih karakteristika otpadnih voda – Monitoring RMU „Zenica“ doo, pogon
„Stranjani“ Zenica prilog broj 4, a prilog broj 3 prikazano je mjesto uzrokovanja
otpadne vode. U naednom tekstu opisana je metoda uzorkovanja otpadne vode, mjesto
uzorkovanja i zakljuĉak analize. Analize obradio „Inspekt-RGH“ d.o.o. Sarajevo.
61
Odvodnjavanje viška vode iz jame
6.3. ZAGAĐENJE ZRAKA
Emisija dimnih plinova
Sa kotlovnice "Stranjani" mjeri se shodno zakonskim obavezama jedan puta u toku
godine.Zadnja ispitivanja izvršena su u januaru 2008 god od strane Metalurškog
instituta "Kemal Kapetanović" Zenica.
U narednim tabelama prikazani su rezultati ispitivanja u dimnom kanalu na kotlovnici
pogona "Stranjani"
REZULTATI IZMJERENIH VRIJEDNOSTI
MATERIJA U DIMNOM KANALU KOTLA
KONCENTRACIJA
ŠTETNIH
Firma: Rudnik „Stranjani“-Zenica
Adresa: Zenica
Mjesto mjerenja : Kotlovnica
Datum mjerenja: 08.01.2008.godine
Mjesto mjerenja: Dimni kanal
Podaci o gorivu:
- Vrsta: ugalj
- CO2max 18,4 %
- O2referentno 6 %
62
Rezultati mjerenja:
Rezultati izmjerenih vrijednosti na dimnom kanalu
Parametar
1. mjerenje
2. mjerenje
3. mjerenje
O2
19
Temperatura
dimnog plina
120,8
CO2
1,6
314
CO
392,5
19
NOx
38,95
323
SO2
924
Vrijednosti koncentracija preraĉunate na referentnu vrijednost kisika
Parametar
1. mjerenje
2. mjerenje
3. mjerenje
norma
Koeficijent
preraĉuna
7,5
2355,00
CO
2943,75
1000
142,50
NOx
292
400
2423
SO2
6928
2000
j/m
%
o
C
%
ppm
mg/Nm2
ppm
mg/Nm2
ppm
mg/Nm2
j/m
ppm
mg/Nm2
ppm
mg/Nm2
ppm
mg/Nm2
Emisije stakleniĉkih plinova:
metana (CH4), ugljendioksida (CO2) i ugljen monoksida (CO), izbacuju se u atmosferu
u izlaznom jamskom zraku (glavnoj izlaznoj zraĉnoj struji jame), svakodnevno u tri
smjene, tokom cijele godine, budući da se ventilacija jame odvija neprekidno.Izlazni
zrak se iz jame izbacuje (isisava) pod dejstvom potpritiska (depresije) koju svojim
radom ostvaruje glavni ventilator.Istrošeni zrak se preko radnog kola ventilatora
prebacuje na difuzor ventilatora, koji je ravno poloţen na betonsko postolje, a iz
difuzora izbacuje u atmosferu.Radno kolo ventilatora na pogonski motor povezano je
kardanskim vratilom, tako da se pogonski motor nalazi izvan uticaja izlaznog zraka iz
jame.
Bilansima plinova za jamu "Stranjani" za 2007, na izlazu iz jame, utvrĊeni su slijedeći
prosjeĉni apsolutni dotoci stakleniĉkih plinova:
Prosjeĉni apsolutni dotok metana i ugljendioksida u glavnoj izlaznoj zraĉnoj struji jame
"Stranjani" za 2007 god.
Godina Prosjeĉni apsolutni dotok metana Prosjeĉni apsolutni dotok ugljendioksida
( CH4 m3/min)
(CO2 m3/min)
2007
10,30
4,34
63
Mjerenja koncentracija stakleniĉkih plinova, emisije ĉvrstih ĉestica (prašine) i buke na
glavnom ventilatoru jame "Stranjani" izvšila je u septembru 2008, laboratorija RMU
"Zenica" doo Zenica.Rezultati ispitivanja prikazani su u poglavlju 6.4.
Emisije prašine
vezane su za rad suhe klasirnice "Stranjani", te transport uglja kamionima kroz grad
"Zenicu" od klasirnice "Stranjani" do "Separacije" RMU "Zenica".
Snimanje emisije prašine na suhoj klasirnici "Stranjani" izvšila je u septembru 2008,
laboratorija RMU "Zenica" doo Zenica.Rezultati ispitivanja prikazani su u poglavlju
6.4.
Emisije prašine sa kamiona za prevoz uglja, obzirom da nije moguće izmjeriti emisiju,
odreĊene su raĉunski.
Emisija ĉvrstih ĉestica kod transporta uglja ovisna je o tipu podloge puta (asfaltirani ili
neasfaltirani).Trasa za prevoz uglja sa klasirnice "Stranjani" do "Separacije" RMU
"Zenica" prolazi kroz prigradska naselja i dijelom kroz grad Zenicu, taĉno odreĊenom
trasom koja je cijelom duţinom asfaltirana.Trasa za prevoz uglja prikazana (oznaĉena)
je na grafiĉkom prilogu br 20.5.1.
Koeficijent emisije prašine sa asfaltnih puteva se raĉuna prema obrascu:
a
d
 s  S 
k   
12
30
e     c   c gdje je
M 


 0,5 
e – koeficijent emisije prašine (/b/VMT),
s - sadrţaj prašine na putu, ĉestica manjih od 75 μm(%),
M - sadrţaj vlage na podlozi (%),
S – prosjeĉna brzina kamiona (mph),
c – emisioni faktor koji zavisi od izbora pneumatika.
Za transport uglja koriste se kamioni nosivosti 15 – 35, tona u vlasništvu RMU
"Zenica" u tri proizvodne smjene.
Tabela br.9: Osnovni podaci o transportu uglja
Proizvodnja uglja –jama "Stranjani" (t/god.)
Masa kamiona za prevoz uglja (t)
Nosivost kamiona za prevoz uglja (t)
Rastojanje od mjesta utovara do mjesta istovara uglja (km)
Prosjeĉna brzina kretanja kamiona km/h
45369,8
13,5
15-30
10
30
Na osnovu podataka iz tabele izraĉunata je emisija ĉvrstih ĉestica kod prevoza uglja sa
klasirnice "Stranjani" do pogon "Separacija" RMU "Zenica", i iznosi: 20,35 (t/a)
64
6.4. IZVOD IZ ELABORATA O SNIMANJU NULTOG STANJA NA
POGONU "STRANJANI" RMU "ZENICA" doo ZENICA
Elaborat o snimanju nultog stanja izradila je Suţba ventilacije-Tehniĉki sektor RMU
Zenica.
6.4.1. Uvod
Pogon „Stranjani“ je duţan da tokom pripreme i rada ispuni opće obaveze zaštite
okoliša tako da:
- ne ugroţava niti ometa zdravlje ljudi i ne predstavlja nesnosnu/pretjeranu smetnju za
ljude koji ţive na podruĉju uticaja postrojenja ili za okolinu zbog emisija supstanci,
buke, mirisa, vibracija ili toplote ili saobraćaja ili od postrojenja;
- preduzme sve odgovarajuće preventivne mjere tako da se sprijeĉi zagaĊenje i da se
ne prouzrokuje znaĉajnije zagaĊenje;
- izbjegava produkciju otpada, a ukoliko dolazi do stvaranja otpada koliĉina svede na
najmanju moguću mjeru ili izvrši reciklaţu ili ukoliko to nije tehniĉki ili ekonomski
izvodljivo otpad odlaţe, a da se pri tome izbjegne ili smanji bilo kakav negativan
uticaj na okoliš;
- efikasno koristi energetske i prirodne resurse;
- preduzme neophodne mjere za sprjeĉavanje nesreća i ograniĉavanje njihovih
posljedica;
- ukoliko doĊe do znaĉajnih promjena u radu obavijesti Federalno ministarstvo
prostornog ureĊenja i okoliša.
Radnu sredinu u krugu pogona „Stranjani“ saĉinjavaju:
- radni prostor,
- klimatski faktori i
- drugi uglavnom štetni uticaji kao što su gasovi, zaprašenost, buka, ograniĉena
vidljivost i sliĉno.
6.4.1.1. Zakonske osnove ispitivanja zagaĊenosti zraka, zaprašenosti radne sredine
i buke na pogonu "Stranjani" RMU "Zenica"
Ovim ispitivanjem zaprašenosti, plinskog stanja i buke na pogonu „Stranjani“ vršena su
na osnovu vaţećih propisa i normativa koji regulišu ovu materiju i to:
- Zakon o zaštiti na radu (Sluţbeni list SR BiH, br. 22/90 ),
- Zakon o zaštiti od buke ZD kanton 02/08 godine,
- Pravilnik o opštim mjerama i normativima zaštite na radu za graĊevinske
objekte (Sl.list SR BiH, br. 5/88 ),
- Pravilnik o graniĉnim vrijednostima emisije u zrak iz postrojenja za
sagorijevanje („Sl. Novine FbiH“br.12/05),
- Pravilnik o tehniĉkim normativima za podzemnu eksploataciju uglja,
- Zakona o zaštiti okoliša (“Sluţbene novine Federacije BiH”, br. 33/03),
- Pravilnik o graniĉnim vrijednostima kvaliteta zraka (“Sluţbene novine
Federacije BiH”, br. 33/03),
- Pravilnik o monitoringu kvaliteta zraka (“Sluţbene novine Federacije BiH”, br.
33/03).
65
6.4.1.2. Instrumenti i metodologija ispitivanja i mjerenja na pogonu "Stranjani"
Ispitivanje temperature zraka
Ispitivanje temperature zraka na suhom i vlaţnom termometru vršili smo pomoću
Asmanovog aspiracionog psihrometra .
Taĉnost podjele na suhom i vlaţnom termometru iznosi 2/10 0C, a taĉnost oĉitanja 1/10
0
C.
Ispitivanje relativne vlaţnosti
Rezultati ispitivanja relativne vlaţnosti dobiveni su oĉitanjem iz psihrometrijskih tablica
upotrijebljenog psihrometra.
Ispitivanje kretanja zraka
Za ispitivanje ovog faktora radnog komfora koristili smo termometar po profesoru Hillu i iz dobivenih vrijednosti diferencijalnog hlaĊenja , iz nomograma, odreĊivali smo
vrijednosti katastepeni.
Isto tako , vrijednosti brzine zraĉne struje preko katastepeni moţe se izraĉunati po
formuli:
V 
(
Kv
 0,20)
36,5  tv
0,40
2  1,0m / s
gdje je :
-
tv – temperatura vazduha ( oC )
V – brzina vazdušne struje ( m/s )
Kv – katastepeni
Kv= F/T
gdje je:
-
F – faktor katatermometra
T – vrijeme hlaĊenja
Za brzine veće od 1,0 m/s vaţi obrazac:
V 
kv
 0,13

0,47
2  1,0m / s
66
gdje je:
 =36,5-t
t- temperatura vazduha
Ispitivanje hemijske štetnosti
Uzorci za hemijsku analizu vazduha su uzeti shodno vaţećim standardima «BAS»-a u
gumene dušice zapremine 2-3 litra .
Uzorci su obraĊeni u laboratoriji rudnika Zenica :
-
CO2 – odraĊen je na infracrvenom analizatoru «UNOR-6 N»
CO - odraĊen je na infracrvenom analizatoru «UNOR-6 N»
CH4 - odraĊen je na infracrvenom analizatoru «UNOR-6 N»
O2 - odraĊen je na infracrvenom analizatoru «UNOR-6 N»
Svi uzorci su odraĊeni standardnim postupkom.
Ispitivanje buke
Od mjeraĉa nivoa buke se zahtijeva da mjeri buku razliĉitog nivoa, spektra i oblika
zvuĉnih talasa u razliĉitim uslovima distribucije izvora zvuka i refleksije na granicama
zvuĉnog polja. Najĉešći cilj mjerenja je da se prikupe podaci koji će poboljšati naše
razumijevanje problema i pomoći u rješavanju ostvarenja boljih uslova rada.
Ispitivanje buke vršena su instrumentom za mjerenje ukupnog nivoa buke
ameriĉkog proizvoĊaĉa
RCA-WE-130 A. Prilikom mjerenja mikrofon je okrenut
prema izvoru buke u visini uha radnika, kada se radnik nalazi u normalnom fiziološkom
poloţaju.
Ispitivanje zaprašenosti
Za odreĊivanje zaprašenosti zraka u radnim i pomoćnim prostorijama korišten je
konimetar njemaĉke proizvodnje CARLZEISS –J ena 740327. Rad instrumenta se
zasniva na usisavanju odreĊene zapremine zraka. Prašina se naglim usisavanjem hvata
na ploĉicu premazanu uljnom emulzijom. Uzimanje uzoraka je trenutno. Instrumentom
se lako i brzo rukuje a vrednovanje rezultata se vrši brojanjem pomoću specijalnog
projektora i izraţava se u ĉesticama po cm3 ( ĉ/cm3 ).
Za odreĊivanje zaprašenosti zraka na radnim mjestima postrojenja za usitnjavanje i
separisanje korištena je gravimetrijska metoda pomoću instrumenta "Barbare-3".
Instrument je konstruisan tako da oponaša mehanizam taloţenja prašine u respiratornim
putevima ĉovjeĉijeg organizma.
TakoĊe, uraĊena je granulometrijska metoda nataloţene prašine na vanjskim
objektima prema odredbama ĉlana 538. Pravilnika o tehniĉkim normativima za prašinu.
67
Uzorci nataloţene ugljene prašine su raĊeni po BHS B.Z. 1.063, a utvrĊivanje
granulometrijskog sastava prašine po BHS. LJ. 0.002.
6.4.2. Rezultati mjerenja
Mjerenja su izvršena 24.09.2008. godine a rezultati mjerenja prikazani su u
tabelama br 10 ( od tabele br 10.1. do 10.3.)
Buka je snimljena i prikazana za pogon „Stranjani“ o taĉke 6.4.2. do 6.4.3.
68
69
70
71
6.4.3.Analiza rezultata ispitivanja
Na osnovu rezultata pregleda, ispitivanja i mjerenja mikroklime, vlage, hemijskog
sastava zraka,zaprašenosti i buke na mjrnim mjestma koja su prikazana u tabelama
moţe se zakljuĉiti sljedeće:
Mikroklimatski pokazatelji
Mikroklimatske uslove komfora radne sredine formira niz uticajnih parametara koji
spadaju u fiziĉke veliĉine kao što su:
- temperatura zraka na suhom i vlaţnom termometru,
- brzina strujanja vazduha,
- relativna vlaţnost i
- efektivna temperatura.
Temperatura zraka
Temperatura zraka se kretala u intervalima od 13,4 (o C) do 19,4 (o C), primjetno je da
se temperatura vanjskog zraka razlikuje više od 6 o C od temperature zraka u
zatvorenim prostorijama.
Relativna vlaţnost
Relativna vlaţnost zraka u ispitanim mjernim mjestima kreće se u rasponu od 76 (%)
do 91 (%).
Relativna vlaţnost zraka je u funkciji ukupne vlaţnosti i brzine strujanja zraka.
Sa aspekta relativne vlaţnosti moţe se reći da je na svim mjerenim mjestima u
dozvoljenim granicama.
Brzina strujanja zraka
Brzine strujanja zraka kretale su se u rasponu od 0,25 do 4,2 ( m/s ).
Efektivna temperatura ( mikroklimatski uslovi )
Efektivna temperatura mjerenih mjesta se kretala od ( 3 ef. O ) do (14 ef. O ).
Temperature zraka su bile dosta niske za ovaj period godine što se odrazilo i na
efektivnoj temperaturi.
Buka
Buka moţe djelovati vrlo ometajuće i odvlaĉiti pozornost od rada za koji je potrebna
povećana koncentracija. u ekstremnim sluĉajevima moţe rezultirati i fiziĉkim
poremećajima.
Buka se moţe podijeliti na izravnu i neizravnu. Izravna ili direktna buka je odreĊena
intenzitetom izvora i njegovom udaljenošću. Neizravna buka ovisi o koeficijentima
refleksije poda, zidova, stropa itd. i o poziciji takvih objekata..
72
Razlika bi takoĊer, trebala biti napravljena izmeĊu buke proizvedene ureĊajima
kojima radio i pozadinske buke. Buka moţe postati neugodna ako doĊe do neke
nepravilnosti kao što je naprimjer pokvareni ureĊaj ili motor u nekoj od mašina.
Zvuk je val koji prenosi energiju od toĉke do toĉke. Medij kroz koji se prostire
moţe biti plin, zrak ili tekućina. Mi ćemo ovdje pretpostaviti da se radi o zraku. sam val
se sastoji od malih promjena tlaka zraka oko atmosferskog tlaka. U nekim dijelovima
val ima veći tlak od atmosferskog, a u drugim manji. Ove razlike u tlaku generirane su
izvorom zvuka, obiĉno nekim vibrirajuĉim tijelom, membrana zvuĉnika ili motor u
nekom ureĊaju. Kada val uĊe u uho, bubnjić odgovara jednakim vibracijama i val se
ĉuje kao zvuk.
Amplituda
vala (kolike su promjene tlaka u odnosu na atmosferski) odreĊuje koliko ćemo jako ĉuti
zvuk, dok frekvencija (koliko se brzo tlak mijenja od minimuma do maksimuma)
odreĊuje visinu zvuka.
Ljudsko uho je ĉudo prirodnog inţenjerstva. Njegova struktura je previše kompleksna
da bi ovdje išli u detalje, ali dati ćemo najvaţnija svojstva.
Dijagrami praga ĉujnosti i praga bola
Zvuk ulazi u ušni kanal vanjskog uha i uzrokuje reakciju bubnjića tako da ovaj poĉne
vibrirati. Ove vibracije se prosljeĊuju preko tri sićušne kosti u srednjem uhu do glavnog
osjetilnog organa u unutarnjem uhu, puţnice. Dlaĉice u puţnici prenose ţivĉane impulse
preko ĉujnog ţivca u mozak gdje se pretvaraju u zvuk. Iako postoji nekoliko tipova
oštećenja sluha, oštećenja u puţnici su obiĉno asocirana sa duţom izloţenošću jakom
zvuku.
Ljusko oko ne reagira na tlak i frekvenciju zvuĉnog vala na jednak naĉin kao
elektroniĉki mjerni instrumenti. Mjeraĉ razine zvuka moţe reagirati na zvuĉni tlak
frekvencije 60Hz kao 50dB, a nivo od 1000Hz kao 25dB, ipak slušatelju će ti zvukovi
biti jednako glasni. Ovo se dešava zbog nejednolike karakteristike osjetljivosti uha. Ona
varira s frekvencijom kao i s jakošću zvuka. Na niskim tlakovima srednje frekvencije
73
ĉujemo bolje nego više frekvencije i mnogo bolje nego niţe frekvencije. Pri visokim
tlakovima, ta varijacija nije tako naglašena i ĉujemo sve frekvencije podjednako. Slika
a predstavlja reakciju uha na dva ekstrema, prag ĉujnosti i prag bola.
Postoji mnogo standarda koji propisuju mjerenje buke i to posebno za ureĊaje (npr.
ANSI S12.10. 1985.) i posebno za okolinu(npr. ANSI S1.13 1971.). s druge strane
postoji samo nekoliko standarda koji specificiraju granice dozvoljene buke. Posljednjih
godina novi zahtjevi teţe postizanju maksimalne buke oko vrijednosti navedenih u
tablici:
Okolina
Maksimalni nivo buke
Podruĉje tolerantno na buku
85 dB
Poslovno podruĉje
70 dB
Opće uredsko okruţenje
60 dB
Tiho uredsko okruţenje
50 dB
Prva kategorija moţe vrijediti za proizvodne okoline ili gradilišta, druga za
prodavaonice i hotelska predvorja. Treća za sobe gdje se primaju stranke ili podruĉja za
konferencije, a u ĉetvrtu grupu spadaju privatni uredi i znanstveni laboratoriji. Moramo
naglasiti da su ove veliĉine maksimalne i da bi prosjek trebao biti za nekoliko decibela
manji.
Ispitivanje buke vršeno je sa aspekta njenog ukupnog tehniĉkog i humanog karaktera
posmatrajući njeno štetno djelovanje sa aspekta ne ometanja djelatnosti na radnom
mjestu i dozvoljenog vremena štetnog djelovanja buke u funkciji njenog intenziteta ( 85
Db ).
Štetno djelovanje buke moţe nastupiti na onim radnim mjestima na kojima nivo
buke mjeren na instrumentu prelazi 85 Db, pa se na ovim radnim mjestima, u zavisnosti
od intenziteta buke vrši ograniĉenje dozvoljenog vremena izlaganja štetnog djelovanja
buke i predlaţe obavezna upotreba liĉnih zaštitnih sredstava za zaštitu sluha.
Na svim ispitanim mjerenim mjestima nivo buke je u dozvoljenim granicama,
misli se na propisanoj udaljenosti, odnosno na kraju kruga pogona „Stranjani“,
tako da buka proizvedena radnim strojevima na pogonu nema negativan uticaj
na okolinu, stim što se preporučuje radnicima da nose sintetičke čepove za
vrijeme rada na mjestima koji rade direktno na izvoru buke.
Zaprašenost
Prašinom se smatraju sve sitnodisperzne krute ĉestice koje mogu lebdjeti u zraku.
Lebdeća prašina ĉini sa zrakom disperzni sastav u kojem je zrak disperzna sredina, a
74
prašina disperzna faza. Štetna po zdravlje ljudi je prašina od 75  m do 0  m, a
naroĉito prašina od 10  m do 2  m.
Na pogonu „Stranjani“ imamo tehnološke prašine. U tehnološke izvore spadaju svi
radni procesi na pogonu.
U toku utovara, transporta i pripreme (usitnjavanje i separisanje) uglja na klasirnici
pogona „Stranjani“ dolazi do stvaranja prašine. Zaprašenost zraka na ovim radnim
mjestima uveliko zavisi od vlaţnosti samoga uglja i relativne vlaţnosti zraka.
Najveći izvor prašine na pogonu „Stranjani“ su:
-
radovi na klasirnici uglja i
na dimnjaku kotlovnice.
Prašina stvarana na klasirnici i izvoznom oknu zadrţava se u krugu pogona „Stranjani“,
zatvoreni sistem koji ne ugroţava okolinu, dok prašina koja se stvara na dimnjaku
kotlovnice negativno utiĉe na okolinu i potrebno je ugraditi odgovarajuće filtere kako bi
se izbjeglo zagaĊenje okoline.
Od ukupno uzorkovane koliĉine prašine najsitnija frakcija od 75  m do 0
 m se kretala od 7,4 % od ukupno uzorkovane mase.
Zaprašenost prostora vani se kretala od 12,78 mg/m3 do 399,36 mg/m3, a
dozvoljena granica za ugljenu prašinu je 10 mg/m3.
Kako bi došlo do smanjenja prašine na Klasirnici pogona „Stranjani“ potrebno je
obezbijediti prskalice duţ trakastih transportera vani. U tom sluĉaju prašina bi padala na
tlo i ne bi dolazilo do kovitlanja sitnih frakcija u okolini. TakoĊer je potreno fiziĉko
ĉišćenje sitnog materijala duţ trakastog transportera najmanje jednom u smjeni.
Na izvoznom oknu potrebno je jednom sedmiĉno vršiti fiziko odstranjivanje prašine te
sapiranje vodom okolnog prostora kako ne bi došlo do nagomilavanja iste.
Hemijski sastav zraka
Na mjerenim mjestima ne dolazi do zagaĊenja zraka u atmosferi, sem dimnjaka na
kotlovnici.
Ispitivanjem je ustanovljeno da je sadrţaj kisika u zadovoljavajućim granicama, a
sadrţaj toksiĉnih plinova i metana se kreću u granicama MDK, odrebi vaţećeg BAS-a
ZBO.001., sem dimnjaka kotlovnice gdje se moraju ugraditi filteri za proĉišćavanje
izlazećih plinova.
STRUĈNI IZVJEŠTAJ snimanja buke na pogonu"Stranjani",a po dopuni Plana
aktivnosti pogona Stranjani
Mjerenja su obavljena po dopuni " Plana aktivnosti pogona Stranjani", a obraĊena u
laboratoriji sluţbe Ventilacije, te Vam dostavljam sljedeće rezultate – ponovljena
snimanja
75
76
Zakonske osnoe
Ova ispitivanjem buke na pogonu „Stranjani“ vršena su na osnovu vaţećih propisa i
normativa koji regulišu ovu materiju i to:
-
Zakon o zaštiti na radu (Sluţbeni list SR BiH, br. 22/90 )
Zakon o zaštiti od buke ZD kanton 02/08.godine
Ispitivanje buke
Od mjeraĉa nivoa buke se zahtijeva da mjeri buku razliĉitog nivoa, spektra i oblika zvuĉnih
talasa u razliĉitim uslovima distribucije izvora zvuka i refleksije na granicama zvuĉnog polja.
Najĉešći cilj mjerenja je da se prikupe podaci koji će poboljšati naše razumijevanje problema i
pomoći u rješavanju ostvarenja boljih uslova rada.
Ispitivanje buke vršena su instrumentom za mjerenje ukupnog nivoa buke VOLTCRAFT
PLUS , Digitales schallpegel-Messgerat SL-300. Prilikom mjerenja mikrofon je okrenut prema
izvoru buke u visini uha radnika, kada se radnik nalazi u normalnom fiziološkom poloţaju.
Normativne vrijednosti za buku
- Ovim Zakonom (Zakon o zaštiti od buke ZD kanton 02/08.godine)
utvrĊuju se dozvoljeni nivoi buke, mjere zaštite od buke i naĉin mjerenja
77
buke; graniĉni nivoi buke usklaĊeni sa namjenom prostora i vremenom dana, tako da ne
ugroţavaju ţivot i rad ljudi, a posebno njihovo zdravlje; nadzor nad provoĊenjem ovog
zakona, kao i druga pitanja od znaĉaja za zaštitu od buke.
Okolina
Maksimalni nivo buke
Podruĉje tolerantno na buku
85 dB
Poslovno podruĉje
70 dB
Opće uredsko okruţenje
60 dB
Tiho uredsko okruţenje
50 dB
Zaljuĉak:
Ispitivanje buke vršeno je sa aspekta njenog ukupnog tehniĉkog i humanog karaktera
posmatrajući njeno štetno djelovanje sa aspekta ne ometanja djelatnosti na radnom mjestu i
dozvoljenog vremena štetnog djelovanja buke u funkciji njenog intenziteta ( 85 Db ), te na
štetno djelovanje na okolinu.
.
Na svim ispitanim mjerenim mjestima nivo buke nije u dozvoljenim granicama, misli se
na radna mjesta pogona „Stranjani“, tako da buka proizvedena radnim strojevima na
pogonu ima negativan uticaj na zdravlje radnika, a preporuĉuje se radnicima da nose
sintetiĉke ĉepove za vrijeme rada na mjestima koji rade direktno na izvoru buke, a na
propisno udaljenim mjestima od samog izvora nastajanja, taĉnije na kraju kruga Rudnika
nivo buke je u dozvoljenim granicama pa buka proizvedena na radnim strojevima nema
negativan uticaj na okolinu.
GLAVNI VENTILATOR
U periodu snimanja izmjerene su slijedeće osnovne veliĉine:
- Ukupna emisija izlazne zraĉne struje jame „Stranjani" na difuzoru glavnog
ventilatora (kapacitet glavnog ventilatora) : 1279 m3/min
- Depresija glavnog ventilatora : 686 Pa
- Barometarski pritisak : 97,19 kPa
- Apsolutni dotok metana : 9,46 m3CH4/min
- Apsolutni dotok ugljendioksida: 4,22 m3CO2/min
Detaljno opisano i prikazano u prilozima 5,6 i 7.
Ni minimalni sadrţaj ugljenmonoksida nije izmjeren na ventilatoru,glavnom izlazu iz
jame, a poţar se gasi na dubini od 700,0 m u jami gdje se potpuno izoluje od dotoka
kisika pa nema ni teoretske šanse da ugljenmonoksid izlazi na ventilator.
78
Glavni ventilator
KOTLOVNICA
U periodu snimanja izmjerenie su slijedeće osnovne veliĉine:
- Ukupna emisija izlaznih-dimnih plinova (apsolutni dotok dimnih plinova): 30
m3/min
- Apsolutni dotok metana: 0,018 m3CH4/min
- Apsolutni dotok ugljendioksida : 1,34m3CO2/min
- Apsolutni dotok ugljenmonoksida: 0,024 m3CO/min
Detaljno opisano i prikazano u prilozima 8,9,10 i 11.
6.4.4.Prikaz mjerenja zagaĊenosti zraka i emisija štetnih ĉestica u atmosferu na
lokocijama u gradu Zenica za 2007 i 2008
Prikaz rezultata mjerenja sa mjernih mjesta u gradu Zenica, korišten je da se prikaţe
stanje emisija zagaĊujućih materija u najbliţem okruţenju pogona Rudnika "Zenica".
Pogoni rudnika „Zenica“:
- pogon za proizvodnju uglja „Stara jama“ i pogon za preradu uglja „Separacija“ nalaze
se u neposrednoj blizini mjernog mjesta „Institut“ - cca 100 m,
- u neposrednoj blizini pogona za proizvodnju uglja „Raspotoĉje“ je locirano mjerno
mjesto „Raspotoĉje“ , a
-pogon za proizvodnju uglja "Stranjani" najbliţi je mjernom mjestu "Tetovo".
U narednim taĉkama su obraĊeni podaci zagaĊenosti zraka i mjerenje emisije štetnih
ĉestica u atmosferu na mjerenim mjestima u podruĉju gada Zenica.
Sluţba komunalne poslove i ekologiju je na osnovu rezultata dvije vrste
mjerenja:
-
Mjerenje zagaĊenosti zraka i
Mjerenje emisije štetnih ĉestica u atmosferu,
79
koje prema Ugovoru izvodi Metalurški institut «Kemal Kapetanović» Zenica, uradila
Informaciju o stanju zagaĊenosti zraka u Zenici za period mart-avgust 2007.god.
Mjerenje zagaĊenosti zraka, provodi se već treću godinu, a obuhvata:
-
kontinuirano mjerenje koncetracije ukupnih lebdećih ĉestica (24 satni uzorci) na dva
mjerna mjesta (Institut i Tetovo ),
kontinuirano mjerenje koliĉine taloţnog praha na 8 mjernih mjesta (Institut, Tetovo,
Centar, Kamberovića polje, Crkvice, Raspotoĉje, Lukovo polje, Perin Han),
odreĊivanje sadrţaja olova i kadmija u odabranim uzorcima lebdećih ĉestica i
taloţnog praha.
Mjerenje emisije štetnih ĉestica u atmosferu je obavljeno na zagaĊivaĉima
koji su u navedenom periodu mart – avgust bili u funkciji (pogonu), a to su pogoni
«Mittal Steel» Zenica. Mjerenja emisije štetnih ĉestica u atmosferu na ostalim
zagaĊivaĉima (kotlovima) biće izvedena u toku zimskog perioda (sezone grijanja) kada
budu u funkciji.
6.4.4.1.Prikaz mjerenja zagaĊenosti zraka i emisija štetnih ćestica u atmosferu
2007 god (u sezoni grijanja)
Metode mjerenja
Mjerenje koncentracije sumpornog dioksida u zraku (24-satni uzorci) provedeno je
u skladu sa uslovima navedenim u Britanskom standardu br.1747.
Mjerenje koncentracije ukupnih lebdećih ĉestica (24-satni uzorci) vršeno je prema
njemaĉkim smjernicama VDI 2463, Blatt 4. Mjerenje koliĉine taloţnog praha
(mjeseĉni uzorci) obavljeno je po metodi Bergerhoff-a. Analize sastava lebdećih
ĉestica i taloţnog praha vršene su standardnim metodama u Hemijskom laboratoriju
Metalurškog instituta.
Graniĉne vrijednosti zagaĊenosti zraka
U pristupu samoj analizi treba imati u vidu Pravilnik o graniĉnim vrijednostima
kvaliteta zraka ("Sl.novine FBiH",br.12/2005) u kojem su navedene graniĉne
vrijednosti zagaĊenosti zraka u urbanim sredinama:
- Prosjek koncentracije sumpornog dioksida u toku jedne godine ne smije biti
veći od 90 mikrograma po kubnom metru zraka, s tim da 7 dana
koncentracija ne bude veća od 240 mikrograma po kubnom metru (7 dana
odgovara vrijednosti C98-percentila svih vrijednosti u toku jedne godine),
- Prosjek koncentracija ukupnih lebdećih ĉestica u toku jedne godine ne smije
biti veći od 150 mikrograma po kubnom metru zraka, s tim da 7 dana
koncentracija ne bude veća od 350 mikrograma po kubnom metru zraka.
80
- Godišnji prosjek sadrţaja olova u ukupnim lebdećim ĉesticama ne smije biti
veći od 2 mikrograma po kubnom metru zraka odnosno 40 nanograma kadmija
po kubnom metru zraka.
- Godišnji prosjek koliĉina taloţnog praha ne smije biti veći od 200 miligrama
po kvadratnom metru na dan, s tim da nijedan mjesec ne bude veća od 350
miligrama po kvadratnom metru na dan.
- Godišnji prosjek sadrţaja olova u taloţnom prahu ne smije biti veći od
0,100 mg/m2 dan odnosno kadmija 0,002 mg/ m2 na dan.
11.1: ZagaĊenost zraka SO2 - sumpornim dioksidom (24-satni uzorci) u periodu
mart-avgust 2007.godine
Mjerno mjesto
Mjesec
Tetovo
Mart
April
Maj
Juni
Juli
Avgust
Prosjek
g/m3
100
72
54
39
46
57
Maksimum
g/m3
192
124
94
57
86
85
Tabela 11.2: ZagaĊenost zraka lebdećim ĉesticama (24-satni uzorci)
u periodu mart-avgust 2007.godine
Mjerno mjesto
Tetovo
Mjesec
Mart
April
Maj
Juni
Juli
Avgust
Prosjek
g/m3
85
74
53
46
31
16
Maksimum
g/m3
202
243
121
128
274
54
81
Tabela 11..3 : Sadrţaj olova, kadmija i ţeljeza u lebdećim ĉesticama
u periodu mart-avgust 2007.godine
Mjerno mjesto
Olovo
g/ m3
Kadmij
ng/m m3
Ţeljezo
g/ m3
Tetovo
0,96
0,009
3,7
Tabela 11. 4: Koliĉine taloţnog praha i sadrţaji olova i kadmija u taloţnom prahu
u periodu mart-avgust 2007.godine
Mjerno mjesto
Taloţni prah
Prosjek
mg/ m2.dan
Tetovo
Nova norma
(period: godina)
Maksimum
mg/ m2.dan
Olovo
Prosjek
mg/ m2.dan
Kadmij
Prosjek
mg/ m2.dan
172
680
0,110
0,0004
200
350
0,1
0,002
7.0. LISTA SIROVINA I POMOĆNIH MATERIJALA UKLJUČUJUĆI HEMIJSKE
SUPSTANCE I GORIVO (NAZIV SIROVINE, GODIŠNJA POTROŠNJA ,
POTROŠNJA PO JEDINICI PROIZVODA, UKUPNI GODIŠNJI TROŠAK, OPIS
KOMPONENTI ILI OSOBINA SA ZNAČAJNIM EFEKTIMA PO OKOLIŠ,
METODE NABAVKE, SKLADIŠTENJA I TRANSFERA)
U tehnološkom procesu proizvonje i prerade uglja u jami "Stranjani" koristi se veliki
broj sirovina i materijala.U narednoj tabeli dati su osnovni materijali.
Tabela br12: Osnovni repromaterijali-ukupna i jediniĉna potrošnja u 2007 god
Ukupna
Potrošnja po
Jediniĉna
Naziv materijala (robe)
potrošnja 2007
jedinuci
mjera
god
proizvoda
Drvena jamska graĊa-rudno drvo
m3
667,98
0,00147 m3/t
Metanski sigurnosni eksploziv
kg
16702
0,36813 kg/t
Eletriĉni detonatori (MMHED-Cu)
kom
48750
1,0745kom/t
Ĉeliĉna podgrada
kg
114600
0,01472 kg/t
Ulja
lit.
3920
0,0854 l/t
Maziva
kg
720
0,0158kg/t
Kvašeni pepeo TE
t
476,7
0,0105 t/t
82
Tabela br.13: Osnovni repromaterijali-ukupna potrošnja u 2005 i 2006 god
Naziv materijala (robe)
Drvena jamska graĊa-rudno drvo
Metanski sigurnosni eksploziv
Eletriĉni detonatori (MMHED-Cu)
Ĉeliĉna podgrada
Ulja
Maziva
Filter pepeo TE
Jediniĉna
mjera
m3
kg
kom
kg
lit.
kg
t
Ukupna potrošnja Ukupna potrošnja
2005 god
2006 god
511,28
16941
48350
3380
450
621,6
435,88
10764
30650
800
3490
600
263
Manipulacija eksplozivnim sredstvima
(metanski sigurnosni eksploziv i elektriĉni detonatori) vrši se u skladu sa vaţećim
zakonima a na osnovu Tehniĉkog uputstvo za primanje, smještanje i ĉuvanje, izdavanje,
transportovanje i uništavanje eksplozivnih sredstava u magacinu eksplozivnih sredstava
"Drivuša" (saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 10591/08 od
05.08.2008.godine).
Upustva su uraĊena na osnovu Zakona o prometu eksplozivnih materija i zapaljivih
teĉnosti i plinova /Sl.list SFRJ, br. 39/89 i 36/90), Zakona o prevozu opasnih materija
(Sl.list SFRJ, br. 27/90 i 45/90) i Propisa o mjerama zaštite pri rukovanju eksplozivnim
sredstvima i miniranju u rudarstvu (Sl.list SFRJ, br. 9/67).
Uputstvom se reguliše i odreĊuje naĉin primanja, istovara, prenosa, smještaja, ĉuvanja,
izdavanja, transporta eksplozivnih sredstava od magacina u Drivuši do jamskih pogona i
naĉin uništavanja eksplozivnih sredstava, kao i sve mjere zaštite predviĊene pri
obavljanju ovih poslova.
Po isporuci od dobavljaĉa eksplozivnh sredstava, ista se skladište u Glavni magacin
eksplozivnih sredstava za RMU "Zenica", koji je smješten u "Drivuši" unutar
eksploatacionog polja "Raspotoĉje-Drivuša".Za jamu "Stranjani" eksploziv se
transportuje registrovanim vozilom RMU "Zenica", uglavnom jedan puta sedmiĉno-za
sedmiĉne potrebe, do pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava (PSES-a) u jami
"Stranjani".
Pomoćno skladište eksplozivnih sredstava u (PSES) jami "Stranjani"
Pomoćno skladište eksplozivnih sredstava izraĊeno je i locirano na osnovu "DRP
pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava u jami "Stranjani" RMU
"Zenica"d.o.o.Zenica, rudarsko-mašinski dio, uraĊenog u Zenici, marta 2004.godine a
odobrenog Rješenjem FMERiI Mostar Up/I broj: 06-18-330/04 od 01.06.2004.godine.
Prostorije pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava su smještene u krovnom dijelu
glavnog ugljenog sloja iznad ventilaciono transportne prostorije na K 245,75 m, koja je
spojena sa Jagodiĉkim niskopom.
Rješenjem FMERiI Mostar Up/I broj: 06-18-330/04 od 12.01.2005.godine odobrena je
upotreba pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava lociranog izmeĊu kota 256,71 m i
k 259,41 m u jami "Stranjani".
83
U ovom sladištu eksplozivnih sredstava maksimalno se moţe smjestiti 500 kg
metanskog eksploziva i 2000 elektriĉnih (MMHD-Cu) upaljaĉa u zasebnim komorama,
a te koliĉine mogu zadovoljiti potrebe radilišta sedam dana. Ova lokacija zadovoljava
uslove iz tehniĉkih propisa, a to znaĉi da je projektovana van dotoka podzemne vode, na
suhom je mjestu i van podruĉja velikih pritisaka koji bi mogli izazvati zarušavanje.
Prostorije pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava smještene su zasebnom ogranku
ulazne zraĉne struje a izlazna zraĉna struja iz PSES-a izdvaja se direktmo u centralnu
izlaznu zraĉnu struju.
Pomoćno skladište eksplozivnih sredstava sasoji se od slijedećih prostorija:
-
ulazni uskop u skladište,
komora za elektriĉne detonatore,
preĉni hodnik sa izlaznim dijelom prostorije,
komora za eksploziv i
odbojne komore.
Pogonskim uputstvom "Tehniĉko uputstvo za prevoz, uskladištenje, izdavanje,
prenos,upotrebu i uništavanje eksplozivnih sredstava" pogona "Stranjani" (Saglasnost
SZR-u i odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 8499/04 od 22.10.2004.godine)
reguliše se i odreĊuje naĉin:
- transporta eksplozivnih sredstava od magacina Drivuša do pogona "Stranjani",
- transport i prenos eksplozivnih sredstava od pretovara do pomoćnog skladišta u jami,
- prenos eksplozivnih sredstava u jami,
- uskladištenje eksplozivnih sredstava u pomoćnom skladištu u vidu komora,
- evidencija eksplozivnih sredstava,
- izdavanje eksplozivnih sredstava iz pomoćnog skladišta u vidu komora, prenos istih i
uskladištenje u priruĉnom spremištu u vidu sanduka,
- izdavanje eksplozivnih sredstava iz priruĉnog spremišta u vidu sanduka i prenos istih,
- upotreba eksploziva na radilištu i poništavanje zatajenih mina,
- kao i sve mjere zaštite predviĊene propisima pri rukovanju sa eksplozivnim
sredstvima i miniranju u rudarstvu.
Jama "Stranjani" okarekterisana je kao metanska, sa zapaljivom i eksplozivnom
ugljenom prašinom, shodno ĉlanu 126. Pravilnika o tehniĉkim normativima pri
rukovanju eksplozivnim sredstvima i miniranju u rudarstvu (Sl. list SFRJ, br.26/88 i
63/88), za miniranje u jami koriste se samo metanski sigurnosni eksplozivi, upakovani
u patrone preĉnika do 38 mm. Za iniciranje eksploziva upotrebljavaju se samo metanski
elektriĉni detonatori, trenutni ili milisekundni, sa nazivnim intervalom zakašnjenja od
najviše 34 milisekunde.
Metanski sigurnosni eksplozivi
Metanski sigurnosni eksplozivi odlikuju se velikom sigurnošću pri upotrebi u rudnicima
uglja u kojima postoji ili moţe postojati opasnost od metana ili zapaljive i eksplozivne
ugljene prašine. Njihova povećana sigurnost zasniva se na prisustvu natrijum hlorida ili
kalijum hlorida, koji pri eksploziji prelaze u parno-plinovito stanje, te izazivaju
sniţavanje temperature i skraćuju duţinu i trajanje plamena. Sa druge strane sadrţaj
84
natrijum hlorida ili kalijum hlorida izaziva znatno smanjenje radne sposobnosti ovih
eksploziva.
U jami "Stranjani" upotrebljavaju se metanski amonijum nitratni praškasti eksplozivi.
Amonijum nitratni praškasti eksplozivi su eksplozivi sa pozitivnim bilansom kiseonika
(u produktima sagorijevanja nastalim nakon eksplozije ima i slobodnog kiseonika koji
je preostao poslije potpune oksidacije ugljenika u CO2 i vodonika u H2O).
Kod eksploziva sa pozitivnim bilansom kiseonika, ako se razlaganje vršilo pri
normalnoj eksploziji, plinovi koji nastaju su: azot, ugljendioksid, vodena para i
kiseonik.MeĊutim, sastav plinova poslije miniranja ne zavisi samo samo od hemijskog
sastava eksploziva, već i od obloge patrone eksploziva, uslova miniranja, fiziĉkog stanja
eksploziva, karakteristika stijena, zaĉepljenja i dr. Zbog toga se u produktima razlaganja
eksploziva mogu pojaviti i drugi plinovi: ugljenmonoksid (CO), oksidi azota (NOx), te
sumporni plinovi (SOx).
U jami "Stranjani" prema odobrenoj projektnoj dokumentaciji, vrijeme provjetravanja
nakon miniranja radilišta uţe pripreme iznosi 15 minuta, a vrijeme provjetravanja
radilišta otvaranja i šire pripreme iznosi 30 minuta. Nakon tog vremena radilišta su
provjetrena od zagušljivih i otrovnih plinova nastalih miniranjem, pa radnici mogu
nastaviti sa daljim radovima na radilištu, uz predhodnu provjeru plinskog stanja na
radilištu.
Trenutno u jami "Stranjani" upotrebljava se amonijum nitratni praškasti eksploziv
"Metanvitezit-1" (Vitez, BiH), a upotrebljavani su i amonijum nitratni praškasti
eksplozivi drugih proizvoĊaĉa sa podruĉja Ex Jugoslavije ("Metandetonit-1" Kruševac,
Srbija).
Amonijum nitratni praškasti eksploziv "Metanvitezit-1", izraĊen je na bazi amonijum
nitrata uz dodatak TNT-a radi povećanja osjetljivosti.Sadrţi još aditive i gorive
materije, kao i natrijum hlorid, ĉija je osnovna uloga sniţavanje temperature eksplozije,
a radi sigurnosti upotrebe u metanskim jamama.
Minersko-tehniĉke osobine:
-
Gustoća eksploziva
Brzina detonacije
Prijenos detonacije
Radna sposobnost ( poTrauclu)
Toplinska energija
Dozvoljeno max. punjenje
kg/1
m/s
cm
cm3
KJ
g/buš
1,10-1,21
2.900-3.300
4
175-195
2.412
800 g za patronu od 200 g
600g za patronu od 100 g
Za iniciranje(paljenje) eksploziva koriste se metanski milisekundni hemijski elektriĉni
detonatori sa bakarnom košuljicom, koji se proizvode u "Pobjedi" -Goraţde, slijedećih
oznaka: 34-MMHED-Cu (2x2m/Fe; 2x4/Fe; 2x6m/Fe; 2x8/Fe), sa intervalima paljenja
: 0,1,2,3,4)
85
Ulja i maziva
Ulja i maziva se koriste u tehnološkom procesu proizvodnje za normalan i pouzdan rad
mašinskih postrojenja .
Sva ulja i maziva koja se koriste su na bazi mineralnih ulja .
Pregled potrošnje ulja i maziva po vrstama i koliĉinama na pogonu "Stranjani" za period
2005 – 2007. godina dat je tabelarno kako slijedi :
Tabela br.14
2005. godina
2006. godina
2007. godina
Motorno ulje SAE
15W40
60
60
80
Reduktorska ulja
Reduktol 220 - 320
1820
1800
2200
Hidrauliĉno ulje
HD - 46
1470
1600
1600
Masti za
podmazivanje LIS
450
600
720
–2,3
Emulziono ulje
30
30
40
Hydrol 807 S
Antifriz 100 %
50
50
50
Motorna ulja se koriste za podmazivanje motora putniĉkog automobila i viljuškara.
Reduktorska ulja se koriste za podmazivanje zatvorenih zupĉastih prijenosnika
postrojenja ( reduktora ).
Hidrauliĉna ulja se koriste u zatvorenim hidrauliĉnim sistemima za podmazivanje i
prijenos snage.
Masti sluţe za podmazivanje leţajeva zatvorenih zupĉastih prijenosnika.
Antifriz se koristi kao sredstvo za prenos toplote u rashladnim sistemima postrojenja,
kao i sredstvo protiv zamrzavanja kondezata u pneumatskim instalacijama.
Nabavka ulja i maziva se vrši mjeseĉno na nivou RMU Zenica za potrebe svih
korisnika (pogona i Radnih jedinica ).
Ulja i maziva se skladište u glavnom magacinu ulja i maziva koji je lociran na lokalitetu
pogona „ Stara jama", a uraĊen je na osnovu projektnog rješenja datog u projektu pod
nazivom „ DRP ulja i maziva „ uraĊenog 1991 godine.
Nabavka ulja i maziva se vrši u originalnoj ambalaţi , limenim baĉvama i u pakovanju
od 200 litara ( u zavisnosti od pakovanja dobavljaĉa ).
Pogon "Stranjani" za svoje potrebe vrši sedmiĉno izuzimanje potrebnih koliĉina ulja i
maziva , koje se u baĉvama odlaţe u sekundarni magacin ulja i maziva koji se nalazi u
pogonu „Stranjani“.
Iz ovog magacina lica zaduţena za podmazivanje izuzimaju potrebne vrste ulja i maziva
na osnovu internih odobrenja (doznaka) ovjerenih od strane rukovodioca pogona.
86
Lica zaduţena za podmazivanje vode knjigu utroška ulja i maziva u koju unose koliĉine
potrošenih ulja i maziva kao i mjesta podmazivanja odnosno doljevanja ulja.
Ulja se u sisteme sipaju po sistemu doljevanja potrebnih koliĉina izuzev kod ugradnje
novih pogonskih jedinica kada se u iste stavlja kompletna koliĉina novog ulja.
Stara i izraĊena ulja se odlaţu u baĉve i koriste za podmazivanje otvorenih lanĉanih
prijenosnika kao i podmazivanje kliznih staza odvozišta i navozišta u cilju smanjenja
trenja klizanja na mjestima kontakta metalnih površina.
Magacin ulja i maziva
Drvena jamska graĊa-rudno drvo,
predstavlja oblo drvo srednjeg preĉnika ф=20 cm, duţine 3-5 m, pravo po uzduţnoj osibez izraţenih ĉvorova, najĉešće jelovo, mada se mogu koristiti i druge vrste drveta koje
ispunjavaju propisane uvjete. Naruĉuje se prema potrebama i skladišti u industrijskom
krugu pogona "Stranjani" u prostoru pilane.Uglavnom se na skladištu nalaze
petnaestodnevne potebe pogona-do 30 m3 jamske graĊe.Manji dio jamske graĊe izreţe
se na pogonskoj pilani u dasku za zalaganje podgrade debljine d= 4 cm ili dasku za
pregrade standardne debljine 2,5 cm (1,) Drvena piljevina (pilota) koja nastaje kao
sekundarni produkt rezanja drvene graĊe prodaje se kupcima za dalju upotrebu
(briketiranje, sušnice i dr).
Ĉeliĉna luĉna podgrada
skladišti se u industrijskom krugu pogona, odakle se prema potrebama spušta u
jamu.Ostaci ĉeliĉne podgrade, ili povaĊena (izraubana) ĉeliĉna podgrada, koja se dalje
ne moţe koristiti, odlaţe se u odreĊenom dijelu industrijskog kruga za otpadno ţeljezo,
odakle se povremeno, sa ostalim otpadnim ţeljezom, putem licitacije prodaje.
Kvašeni pepeo TE,
doprema se iz Termoelektrane Kakanj do industrijskog kruga pogona kamionima sa
otvorenim sandukom.Iz kamiona pepeo se odlaţe na industrijski krug pored postrojenja
za muljanje a po potrebi, se pomoću pumpe i mješaĉa ubacuje u jamski cjevovod za
muljanje.Pepeo se u muljnim ĉepovima, obzirom na vezivne osobine pepela
termoelektrane, po odvajanju-cijeĊenju vode vezuje u ĉvrsto stanje, solidnih nosivih
osobina.Na ovaj naĉin muljni ĉepovi preuzimaju dio jamskih pritisaka na mjestu
87
ugradanje, a obzirom da se pod dejstvom pritiska slijeţu (ne lome), skoro hermetiĉki
zatvaraju prostore starih radova.Upotreba pepela, obzirom na ispitana fiziĉko hemijaske
osobine pepela, nije opasna za uposlene radnike.
Plin i kisik
nabavljaju se prema sedmiĉnim potrebama RMU "Zenica" i skladište u Centalni
magacin koji se nalazi u industrijskom krugu Stare jame.Za potebe pogona "Stranjani"
plin i kisik prevoze se vozilima RMU "Zenica", gdje se plin u elektro i mašinskoj
radionici koristi za poslove remonta opreme.Upoteba plina i kisika za radove u jami,
odobrava se posebnim odobrenjem koje na zahtjev upravnika pogona "Stranjani", uz
saglasnost rukovodioca SZR-u, odobrava tehniĉki direktorr RMU "Zenica".Po istom
postupku (uz posebno odobrenje) koriste se i elekroureĊaji (brusilica, autogeni aparat, i
drugi ureĊaji koji nisu u "S" izvedbi) ako se remonti i zahvati vrše u jamskim
prostorijama.
Skladište plina i kisika
Kako se u konkretnom sluĉaju koriste razliĉite vrste ulja i maziva, u nastavku
teksta biće opisani negativni utjecaj rabljenih ulja ukoliko bi uslijed nestruĉnog
zbrinjavanja došlo do njihovog dospijeća u okoliš. Rabljena ulja su ulja ĉije su se
izvorne karakteristike u toku upotrebe u tolikoj mjeri promjenila da više nisu prikladne
za izvorno namjenjenu primjenu. Uslijed trošenja, dolazi do povećanja koliĉine
sumpora i sadrţaja metala, te gubitka nekih komponenti aditiva što ukazuje na
88
prisutnost komponenti goriva, s tim u vezi, plamišta rabljenih ulja znatno su ispod
vrijednosti za nova ulja.
Ukoliko doĊe do nekontroliranog izlijevanja pomenutih derivata nafte, potrebno
je imati u vidu slijedeće. Ulje i pogonsko gorivo (diesel) gravitaciono prodiru kroz
porozno tlo do nepropusnih slojeva, gdje se šire horizontalno zagaĊujući podzemne
vode. Uslijed prirodnog pada zemljišta pomenuti polutanti mogu otjecati i površinski i
ukoliko dospiju u veći vodotok na površini grade tanki film koji sprjeĉava rastvaranje
kisika iz zraka u vodu.
Negativan utjecaj rabljenih ulja i maziva na okoliš ovisi od osobinama baznih
ulja, koncentraciji i vrsti dodatih aditiva. Maziva proizvedena od dobro rafiniranih
baznih ulja i savremenih aditiva ne pokazuju primjetan negativan utjecaj, meĊutim, nije
iskljuĉena mogućnost da pri duţem i kontinuiranom kontaktu doĊe do nadraţaja koţe,
alergije ili dermatitisa. Koncentracija polutanata u rabljenim uljima ovise od duţine
upotrebe ulja, uslovima rada i vrsti motora u kojima je korišten, od prisutnih polutanata
u rabljenim uljima mogu se izdvojiti spojevi olova i drugi produkti izgaranja goriva, te
policikliĉki aromati porijeklom iz goriva – kod motornih ulja.
Mogući negativan utjecaj suspendiranih ĉestica uglja koje sadrţe iscrpljene jamske vode
mogu imati na potok Stranjani. Navedeni vodotoci su glavni prijemnici svih otpadnih
voda kao i manjih povremnih vodotoka posmatranog podruĉja.
Koliĉina i vrsta ĉvrstih ĉestica u površinskim vodama uslovljena je hidrološkim
prilikama u slivnom podruĉju, koje se periodiĉno ponavljaju u godišnjem ciklusu, kao i
sastavom otpadnih voda koje se u vodotok izljevaju kao posljedica antropogenog
djelovanja. Povećanje koncentracije ĉvrstih suspendiranih ĉestica uglja kao posljedica
antropogenog utjecaja nepovoljno se odraţava na hidrobionte, uslovljava redukciju
svijetlosti u vodenoj sredini i time ograniĉava opstanak fitoplanktonskih i perifitonskih
zajednica algi, a ĉvrste ĉestice, mehaniĉki, oštećuju zooplanktonske organizme. Ovakvi
vodotokovi ne pruţaju uslove za opstanak i razvoj tipiĉnih planktonskih oblika, tako da
se u njima uglavnom razvijaju perifitonske i bentosne forme. U vodotocima koji su
permanentno opterećeni velikim koliĉinama najfinijih ĉvrstih ĉestica kao što su ugljene
ĉestice, moţe doći do potpune degradacije dna vodotoka. ZagaĊivanje sitnim ĉesticama
uglja onemogućava formiranje prirodnih (reofilnih) zajednica faune dna u ovom tipu
vodotoka, pošto nataloţeni sedimenti prekrivaju njihova staništa, pa se u takvim
izmijenjenim ekološkim nišama javljaju samo pojedinaĉni predstavnici bentosnih
organizama.
8.0 IZVOR VODOSNADBIJEVANJA, UKUPNA POTROŠNJA VODE I
POTROŠNJA PO JEDINICI PROIZVODA, IZVORI ENERGIJE UKUPNA
POTROŠNJA I POTROŠNJA PO JEDINICI PROIZVODA
8.1. NAPAJANJE ELEKTRIĈNOM ENERGIJOM
Elektroenergetska postrojenja i instalacije pogona i jame “Stranjani” RMU “Zenica”
Zenica se napajaju elektriĉnom energijom iz blindirane trafostanice BTS “Jagodići”
instalisane snage energetskih transformatora 2 x 1 MVA za transformatorski odnos
89
napona 10/5 kV i i 1 x 630 kVA napona 5/0.4 kV. Jednopolna šema napajanja
transformatora 35/10 kV u GTS Rudnik data je u prilozima broj 20.5.3 i 20.5.4
Napajanje BTS "Jagodići" naponom 10 kV vrši se iz dva pravca i to:
1. Iz GTS"Rudnik" Zenica dalekovodom sa AlĈe vodićima 3x70 mm2 duţine 4,6 km i
dalje kablom XHP 84 3x700 mm2- duţine 80 m u BTS "Jagodići" kao osnovno
napajanje
Za namjenu napajanja pogona Stranjani instalisan je energetski transformator T
IV- snage 2,5 MVA, transformatorskog naponskog odnosa 35/10 kV.
2. Iz Elektro distribucije Zenica sa AL Ĉe vodićima 3x70 mm2 duţine 315 m i dalje
kablovskim vodom XHP 84 3x50 mm2 -duţine 20 m kao rezervno napajanje.
Dalekovod 10 kV GTS „Rudnik“ – BTS „Jagodići" je dalekovod 10 kV na drvenim
stubovima, djelimiĉno postavljenim na betonskim nogarama sa Al-Ĉe vodićem
presjeka 3 x 70 mm2 ukupne duţine 4,6 km je u vlasništvu RMU Zenica kao i predmet
odrţavanja elektro sluţbi RMU Zenica.
Dalekovod 10 kV GTS „Rudnik“ – BTS „Jagodići" je dalekovod 10 kV sa ţeljezno
rešetkastim stubovima i taj dio je vlasništvo Elektrodistribucije Zenica a dio na drvenim
stubovima sa Al-Ĉe vodićem presjeka 3 x 70 mm2 ukupne duţine 0,315 km je u
vlasništvu RMU Zenica kao i predmet odrţavanja elektro sluţbi RMU Zenica.
Sa sabirnica naponskog nivoa 10 kV se napajaju energetski transformatori 1,0 MVA;
10/5kV kako je to dato u prilogu broj 20.5.5 ovog izvještaja i dalekovod za blindiranu
trafostanicu BTS" Gaj-nova" transformatorskog prenosnog odnosa 10/0,4 kV za
napajanje glavnog ventilacionog postrojenja jame Stranjani.
Tehniĉke karakteristike dalekovoda za BTS "Gaj-nova" su; presjek vodića Al-Ĉe 3x 35
mm2 duţine 1700 m.
Sa istih energetskih transformatora instalisano je napajanje 5 kV instalacija u jami
Stranjani i energetskog transformatora 630 kVA transformatorskog odnosa napona 5/0,4
kV za potrebe niskonaponske mreţe 0,4 kV u krugu pogona "Stranjani".
Tehniĉki podaci odvoda 5 kV su:
-
Energetski transformatori broj III snage 630 kVA; 5/0,4 kV; 50 Hz sa kojih
se napajaju sva niskonaponska 0,4 kV postrojenja i objekti pogona Stranjani
Jama Stranjani i elektroenergetska postojenja jamskih trafostanica TS“A“;
TS“D“;TS“G“; TS“F“, TS“E“ i TS"C" napajaju preko dva paralelna
visokonaponska kabla 5 kV, tip PHP 44 3X 35 mm2 duţine od 650 m, od
kojih jedan spaja direktno BTS “Jagodići” i visokonaponski razvod VN R-1,
nba koti 340 m a drugi tip PHP 44 3X 35 mm2 je spojen preko kote 340
m(VN R1) sa VN R-2 na koti 250 m . Kao glavno napajanje uzima se
visokonaponski kabal koji direktno spaja GTS “Raspotoĉje “ sa
visokonaponskom razvodom VN R-1 i to odvod broj 1 sa ćelije broj 8A BTS
"Jagodići". Druga veza se smatara rezervnom. Ovako napajanje zadovoljava
potrebe elektriĉnom enegijom jame “Stranjani”, za što postoji odobrena
90
tehniĉka dokumentacija.( Dopunski rudarski projekat visokonaponske mreţe
jame »Stranjani« sa podacima o strujama i snagama kratkih spojeva na 5
kV sabirnicama BTS »Jagodići« projektovanih na osnovu podataka o
strujama i snagama kratkih spojeva u elektrodistributivnoj mreţi 10 kV
Elektrodistribucije Zenica –elektro dio-odobren od strane Tehniĉkog
direktora RMU Zenica broj: 282/06 od 16.01.2006. god.
Jednopolna šema napajanja elektroenergetskih postrojenja i instalacija na naponskom
nivou 10 i 5 kV data je u prilogu broj 20.5.5 i 20.5.6. a jednopolna šema napajanja
elektroenergetskih postrojenja i instalacija naponskog nivoa 0,4 kV data je u prilogu
broj 20.5.7
Energetski transformator broj III snage 630 kVA; 5/0,4 napaja elektro energetska
postrojenja niskonaponske mreţe 0,4 kV preko svojih niskonaposkih kablova i to:
-
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 50 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta Seperacije –rezerva,
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 50 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta radionice pogona Stranjani,
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 50 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta kapije i drobilice,
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 50 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta bunkera i pumpe,
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 35 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta hangara,
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 120 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta ulaza u jamu,
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 50 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta upravne zgrade,
Energetski niskonaponski kabal tip PP41 4x 35 mm2
elektropostrojenja i instalacije objekta vitla i gatera.
napajaju
napajaju
napajaju
napajaju
napajaju
napajaju
napajaju
napajaju
Jednopolna šema napajanja elektroenergetskih postrojenja i instalacija na naponskom
nivou 0,4 kV data je u prilogu broj 20.5.7.
Jama "Stranjani" je sa metanskim reţimom rada, sa manjim intenzitetom
metanosti ugljenih slojeva od ostalih jama u RMU Zenica. Glavno provjetravanje jame
se vrši pomoću glavnih ventilatora lociranih na lokalitetu Gaj preko blindiranih
trafostanica BTS „Gaj nova“ i BTS „Gaj stara“ transformatorskih odnosa napona 10/0,4
kV. Za provjetravanje radilišta koriste se ventilatori za kompresiono provjetravanje.
Za normalan rad potrošaĉa u jami pogona "Stranjani", potrebno je imati kvalitetno
napajanje istih elektriĉnom energijom.
Karakteristike VN mreţe sa jamskim trafostanicama date su u jednopolnoj šemi
VN 5kV mreţe jame „Stranjani“ prilog broj 20.5.6. a karakteristiĉne veliĉine VN 5
kV mreţe jame „Stranjani" se vode kroz tehniĉku dokumentaciju pogona i odobrenu
projektnu dokumentaciju.
Na temelju karakteristika instaliranih transformatora (snaga i napon kratkog
spoja), projektom je predviĊeno da transformatori mogu raditi pojedinaĉno i paralelno.
91
Sva elektroenergetska postrojenja posjeduju prekostrujnu zaštitu koja vrši isklop
iste u sluĉaju pojavljivanja struja iznad nazivne, tako da ista u sluĉaju registrovanja
struje kratkog spoja istu prekinu u vremenu manjem od 0,1 sec.
Utrošak elektriĉne energije za pogon Stranjani dat je u tabeli broj 15
UKUPNA
ENERGIJA
( kWh)
RAĈUN RMU
(KM)
2798432
2903502
3001060
4657082
4888932
5035280
138631,5
183865,5
249012,6
1858650
1985430
2034220
35402,0
5673,1
45369,8
131,5
8617,6
110,9
KM/ TONA
REAKTIVNA
ENERGIJA
(kWh)
2005
2006
2007
kWh/TONA
GOD
I
NA
AKTIVNA
ENERGIJA
( kWh)
1
2
3
PROIZVODNJA
(TONA)
Redni br.
Tabela br 15: Utrošak elektriĉne energije za pogon Stranjani
3,915922
32,41005
5,488500
Za sva elektro postrojenja u pogonu Stranjani vrše se redovna periodiĉna mjerenja i
revizije u skladu sa odredbama:
PRAVILNIKA ZA POGON I ODRŢAVANJE ELEKTROENERGETSKIH
POSTROJENJA,
UREĐAJA,
PROTUEKSPLOZIJSKI
ZAŠTIĆENIH
ELEKTRIĈNIH «Ex» UREĐAJA I INSTALACIJA U JAMAMA I VAN JAMA
RMU „ZENICA“ D.O.O ZENICA, TE ODREDABA ZAKONA O RUDARSTVU I
DRUGIH VAŢEĆIH PRAVILNIKA I TEHNIĈKIH PROPISA.
Za protekli period vršena su periodiĉna mjerenja elektro postrojenja i instalacija od
ovlaštene ustanove te izdate odgovarajuće Isprave-zapisnici i izvještaji o struĉnim
nalazima.Spisak Isprava-zapisnika i Izvještaja o struĉnim nalazima dat je u prilogu 20.4
8.2. SNADBIJEVANJE VODOM
Pogon „Stranjani“ pitkom vodom se snabdijeva sa dva izvora i to:
- Iz vlastitog bazena koji se puni sa izvorišta u industrijskom krugu (stara
voda). Vodom se puni spremnik zapremine 21 m3za potrebe hidrofora, a
dalje se vodom snabdijevaju parni kotlovi , bojleri i kupatila. Voda se
cjevovodom 2“ dovodi do potrošaĉa u kupatilima pogona.
- Drugi izvor snabdijevanja pitkom vodom pogona izveden je prikljuĉkom na
seoski vodovod (nova voda). Ova voda snabdijeva pitkom vodom upravnu
zgradu pogona i jedan vanjski umivaonik.
Pitka voda se koristi za sanitarne potrebe ( kupanje radnika, odrţavanje higijene radnog
prostora, pranja mašinskih dijelova itd. )Vlastiti bazen pitke vode se redovno odrţava i
ĉisti, a voda se povremeno hloriše.Kako je bazen izraĊen za potrebe pogona „Stranjani“
kapitaţom postojećeg izvora ne vodi se evidencija o potrošnji vode.
Analiza vode sa utvrĊivanjem EBS- a se redovno radi u skladu sa Propisima, a izvještaji
se dostavljaju Agenciji za vodno podruĉje rijeke Save u Sarajevu.
92
Voda koja se ispumpava iz jame puni spremnik zapremine 50m3 i „umirena“ ispušta u
rijeku Koĉevu. Ista voda se koristi za potrebe protivpoţarne zaštite i u sistemu za
zamuljivanje.
Za potrebe „zamuljivanja“ (zatvaranja jamskih prostorija ) na prostoru glavnog
jamskog ventilacionog postrojenja „Gaj“ koristi se voda iz rijeke Koĉeve.
Centrifugalnim pumpama ova voda se cjevovodom dovodi od Koĉeve do spremnika
odakle se u muljnoj pumpi miješa sa pepelom i transportuje cjevovodom do ugroţenih
mjesta u jami.
Na slici br 9 šematski je prikazano napajanje vodom pogona "Stranjani"
93
.
Slika br 9: Šema napajanja vodom pogona "Stranjani"
94
9.0. MJERE ZA ODRŢAVANJE I ĈIŠĆENJE OPREME
9.1. MJERE ZA ODRŢAVANJE ELEKTRO OPREME
Odrţavanje elektroenergetske opreme u pogonu Stranjani i jami Stranjani
potrebno je sprovoditi redovno a u skladu sa :
Odredbama pravilnika za pogon i odrţavanje elektroenergetskih
postrojenja, ureĊaja, protueksplozijskih zaštićenih elektriĉnih Ex ureĊaja i
instalacija u jamama i van jama RMU »Zenica« d.o.o. Zenica,
Odredbama
Pravilnika o tehniĉkim normativima za elektriĉna
postrojenja , ureĊaje i instalacije u
rudnicima sa podzemnom
eksploatacijom ( Sl. List broj 21/88 i dopuna broj 90/91),
Odredbama Zakonom o rudarstvu (Sl.list broj 13/94).
Remont, odrţavanje i ĉišćenje elektro opreme se sprovodi u elektro radionic ovlaštenoj
za odrţavanje, remont, popravak ureĊaja koji su izgraĊeni u protueksplozijskim
zaštitama zbog metanskog reţima jame Stranjani. Remont, odrţavanje i ćišćenje elektro
opreme se radi u skladu sa Rješenjem Ministarstva rudarstva,energije i industrije
Federacije Bosne i Hercegovine broj: Up/I broj: 09-18-380/99 od 03.03.2000. godine i
Rješenja broj Up/I broj:07-18-380/99 od 24.12.2002. godine.
U ovlaštenoj radionici se vrši remont i odrţavanje:
- niskonaponskih motora do 55 kW izgraĊenih u protueksplozijskoj zaštiti »Neprodoran
oklop« ExdI. Veće snage elektro motora se remontuju u ovlaštenim radionicama van
rudnika na osnovu radova objavljenim po javnom oglasu ili konkuretskom zahtjevu,
- niskonaponske potapajuće muljne pumpe snage do 3,7 kW izgraĊenih u
protueksplozijskoj zaštiti »Neprodoran oklop« ExdI,
- niskonaponski sklopni ureĊaji svih karkteristika za instalisane elektromotorne pogone
u jami izgraĊenih u protueksplozijskoj zaštiti »Neprodoran oklop« ExdI,
- remont i odrţavanje se vrši po propisanoj tehnologiji remonta, a zamjena rezervnih
dijelova se mora vršiti iskljuĉivo orginalnim rezervnim dijelovima. Svi remonti i
odrţavanje se evidentiraju u liĉni karton (Ex- karton) ureĊaja. Svaka promjena u
tehniĉkim karakteristikama koja odstupa od orginalnih tehniĉkih karakteristika zahtjeva
ponovno reatestiranje Ex ureĊaja. Svi instalisani ureĊaji u jami koja je karakterisana
kao metanska jama moraju posjedovati pojedinaĉni atest ovlaštene ustanove odnosno
Ex komisije Bosne i Hercegovine,
- Elektro ureĊaji i instalacije podlijeţu redovnom remontu, pregledu i ispitivanju po
odredbama navedene zakonske regulative i Pravilnika RMU »Zenica« d.o.o. Zenica,
- Za svako elektroenergetsko postrojenje ima odobreno tehniĉko uputstvo odrţavanja,
pregleda, remonta te svi uposlenici koji obavljaju te poslove moraju biti upoznati sa
upustvima i moraju se pridrţavati navedenih odredbi izdatog uputstva.
Redovno ĉišćenje elektro opreme se sprovodi sredstvima za ĉišćenje u sprej ambalaţi i
to WD 40 te kontakt sprej takoĊe u sprej ambaţi zapremine 100 ml, brusnim papirom,
bezkiselinskom masti - vazelin i otpadnim tekstilima ili industriskim tekstilnim
pomoćnim sredstvom(tkz »pucvala«). Odlaganje pet ambalaţe se vrši u kontejnere koji
se nalazi u krugu Stranjani. Odlaganje nabavljenih sredstava se vrši u priruĉno skaldište
a odlaganje se vrši u odreĊene police – stalke namjenjene za tu namjenu.
Proceduru nabavke razliĉitih vrsta repromaterijala pokreću Rukovodioci sluţbi
a na odreĊenim obrascima, popunjeni obrasci dostavljaju se Glavnom inţenjeru za
strukovnu djelatnost( elektro, mašinski , rudarski ) koji nakon evidencije predlaţe
95
tehniĉkom direktoru na saglasnost predmetnu nabavku . Nakon ovjere, obrasci se
prosljeĊuju nabavnoj sluţbi, koja ih dostavlja sektoru ekonomsko - finansijskih poslova
Rudnika „Zenica“. Obrasci se sortiraju po potrebama i pogonima. Sektor ekonomskofinansijskih poslova na osnovu dostavljenih obrazaca izraĊuje narudţbenice koje
ovjerava Rukovodilac pomenutog sektora, narudţbenice se zatim šalju poslovnim
partnerima.
Nakon nabavke, kupljena roba se skladišti u centralnom skladištu odakle se
distribuira na pogone / radne jedinice i sektore Rudnika „Zenica “.
Potrebna koliĉina je odreĊena planom nabvake za svaku godinu i ista iznosi 24 sprej
boce na godinu, 30 komada A4 formata brusnog papira i 4 kg bezkiselinske masti –
vazelin.
9.2. MJERE ZA ODRŢAVANJE MAŠINSKE OPREME
U mašinskoj radionici pogona „Stranjani“ obavljaju se slijedeći poslovi :
- Remont svih grupa zupĉastih prijenosnika ,
- Remont hidrodinamiĉkih spojnica,
- Izrada novih konstrukcija dijelova grabuljastih i traĉnih transportera,
- Remont postojećih dijelova grabuljastih i traćnih transprtera( pogonske
jedinice,povratne stanice,valjci za grabuljare, bubnjevi za pogone svih
klasa traĉnih transportera itd,
- Remont centrigugalnih pumpi,
- Remont jamskih vagoneta,
- Oštrenje i pokivanje alata,
Kod remonta mašinskih postrojenja i ureĊaja iz pogonskih ureĊaja vade se stara ulja i
maziva,a u iste se sipaju nova ulja.
Stara ulja i maziva se odlaţu u baĉve i ustupaju pogonima koji ista koriste za
podmazivanje otvorenih lanĉanih prijenosnika i kliznih staza.
Odrţavanje vodoinstalacione mreţe pogona vrše uposlenici iz Radne jedinice Elektro
mašinskog remonta i odrţavanja ( „ EMRIO „ ) u sklopu koje se nalazi odjeljenje
vodoinstalacija i grijanja.U sklopu ovog odjeljenja nalaze se kvalifikovana lica za ovu
vrstu posla.
Zadatak ove sluţbe je stalni nadzor nad vodoinstalacionom mreţom od cjevovoda do
potrošnih mjesta i blagovremeno djelovanje u sluĉaju neracionalne potrošnje.
Pored gore navedenog ova sluţba vrši redovna dnevna oćitavanja potrošnje, a na kraju
svakog mjeseca se prave mjeseĉni izvještaji.
Redovno odrţavanje opreme po upustvu proizvoĊaĉa je jedan od preduvjeta za
siguran rad i za spremnost opreme za obezbjeĊenje proizvodnje. TakoĊer, redovno
ĉišćenje je i faktor za mobilnost opreme. Iskorištenost opreme i njena dugotrajnost i
pouzdanost provodi se mjerama preventivnog odrţavanja koje su propisane godišnjim i
mjeseĉnim planovima.
U rudniku “Zenica“, pogon „Stranjani“ odrţavanje je podijeljeno na rudarski
dio, mašinsko i elektro odrţavanje. Navedene organizacione jedinice su glavna podrška
procesu dobivanja uglja.
96
Redovno odrţavanje mašinske opreme i ureĊaja podrazumjeva:
-
redovan vizualni pregled opreme,
pregled nivoa ulja (reduktori),
pregled zaptivenosti,
pregled zaštitne opreme,
zamjena dotrajalih rotirajućih dijelova.
Kljuĉna oprema kao što je: kompresorska stanica, dizel-hidrauliĉna lokomotiva,
jamske trafostanice i pumpna postrojenja podlijeţu redovnom (svakodnevnom
odrţavanju u eksploataciji), šestomjeseĉnom i godišnjem pregledu. U sluĉaju kvara na
motorima, reduktorima, trafostanicama itd. isti se šalju na popravak ovlaštenim
organizacijama van kruga rudnika.
Kotlovska postrojenja se ĉiste po potrebi (vodena strana) od ovlaštenih
institucija koja upotrijebljena sredstva za ĉišćenje prije ispusta u kanalizacioni sistem
moraju neutralizirati.
Ukoliko doĊe do kvara na opremi, radnik isti prijavljuje glavnom majstoru i ako
su u mogućnosti vrše popravku, ako je kvar većeg obima obavještava se nadzornik
smjene i poslovoĊa odrţavanja koji preduzimaju dalje korake. Opisani postupak odnosi
se za eventualne kvarove u I smjeni, za II i III smjenu postupak je sliĉan s tim što glavni
majstor obavještava umjesto poslovoĊe odrţavanja deţurnog Rudnika a on ako je
potrebno poslovoĊu pogona. U sluĉaju da je kvar većeg obima oprema se izvlaĉi vani
do vanjskih radionica.
Radionice na prostoru rudnika namijenjene su za opsluţivanje postrojenja u jami i na
površini. Radionice za mašinsko odrţavanje imaju prostore namijenjene prvenstveno za
obavljanje bravarsko – zavarivaĉkih radova. Pri ovim radovima se koristi acetilen i kisik te
potrošni materijali kao što su elektrode kod elektroluĉnog ili autogenog zavarivanja. U
sklopu mašinske radionice se vrši mašinska obrada za izradu dijelova, a otpadni materijal
(špena, strugotina i sitni komadi) se odlaţu na posebnom mjestu i povremeno odvozi kao
sekundarna sirovina.
Odrţavanje ĉistoće objekata i opreme svodi se na:
-
-
ĉišćenje i pranje sanitarnih ĉvorova i kupatila,
redovno ĉišćenje površina unutar objekata-radne površine (suho ĉišćenje). U
radionicama vrši se redovno ĉišćenje prostora od metalnih otpada (strugotinašpena odnosno metalnih opiljaka, te drugih ostataka od metala),
ĉišćenje i pranje upravne zgrade-kancelarijskih prostora i restorana,
odrţavanje opreme (suho ĉišćenje).
Od sredstava za ĉišćenje na mjeseĉnom nivou potroši se 10 kg deterdţenta za
pranje veša, 3 l sone kiseline, 1 l teĉnog sapuna, 250 komada sapuna, ostalih teĉnih i
praškastih sredstava za ĉišćenje oko 3 kg. Ĉišćenje radnih mjesta u radionicama vrše
uposlenici na kraju radne smjene po usmenim uputama rukovodioca.
97
10.0 OPIS POSTOJEĆEG MONITORINGA
Cilj monitoringa je mjerenje ekoloških parametara koji mogu imati negativan
utjecaj na okolinu, biljni i ţivotinjski svijet kao i zdravlje okolnog stanovništa, ukoliko
bi došlo do zagaĊenja zraka, vode i tla ili prekoraĉenja dozvoljenog nivoa buke.
Dosadašnji monitorig emisija štetnih materija provoĊen je u skladu sa zakonom o
rudarstvu i pratećim propisima i normama i drugim zakonima i normama vezanim za
rudarsku djelatnost.
Monitoring emisija zagaĊujućih materija provoĊen je kako slijedi:
- Monitoring emisije stakleniĉkih plinova
Emisija stakleniĉkih plinova vezana je za glavni ventilator, odnosno emisiju plinova u
izlaznom zraku kojim se provjetrava jama, te za emisiju dimnih plinova iz dimnjaka
kotlovnice "Stranjani". Emisiju stakleniĉkih plinova iz dimnjaka kotlovnice, kako je već
reĉeno, snima Metalurški Institut "Kemal Kapetanović"-Zenica, a emisiju stakleniĉkih
plinova na glavnom ventilatoru sluţba ventilacije pogona "Stranjani".
Po propisima za podzemnu eksploataciju mineralnih sirovina, predviĊena su slijedeća
mjerenja:
-Svakodneva operativana mjerenja koliĉina i temeperature zraka, sadrţaja štetnih
plinova u jamskom zraku (u svim jamskim prostorijama i radilištima) i stanja na
izolacionim objektima (muljnim ĉepovima).
Za ova mjerenja na pogonu je formirana je Sluţba ventilacije, sa vjetrenim
nadzornicima koji "pokrivaju"-rade sve smjene u toku godine (non stop).Za mjerenja
parametara koriste se prenosni ruĉni instrumenti a redovno se uzimaju i uzorci za
hemijsku analizu zraka. Rezultati mjerenja unose se u Glavnu knigu ventilacije pogona
"Stranjani".
-Mjerenja koliĉina, kvalteta i temperature jamskog zraka te sadrţaja štetnih plinova u
jamskom zraku po vjetrenim stanicama u jami (granama jamske mreţe za razvoĊenje
zraka) -najmanje 1 x mjeseĉno.
Ova mjerenja u jami "Stranjani" provode se 2x mjeseĉno. Mjerenja koliĉina zraka,
temperature zraka i sadrţaja štetnih plinova u jamskom zraku provodi se ruĉnim
prenosnim instrumentima a sadrţaj štetnih plinova i kiseonika u jamskom zraka
paralelno se odreĊuje hemijskom analizom na uzorcima zraka koji se uzimaju tokom
mjerenja. U laboratoriji rudnika "Zenica" radi se hemijska analiza uzoraka zraka na
ĉetiri plina: kiseonik (O2), ugljen dioksid (CO2), metan (CH4) i ugljen monoksid
(CO).Rezultati mjerenja unose se u Glavnu knjigu vjetrenih stanica, a hemijske analize
pohranjuju u knjigu hemijskih analiza.
-Mjerenja koliĉina, kvaliteta i temperture zraka te sadrţaja štetnih plinova u separatno
provjetravanim prostorijama-1 x sedmiĉno.
Mjerenja se provode redovno 1x sedmiĉno, prenosnim ruĉnim instrumentima a sadrţaj
jamskih plinova paralelno se odreĊuje i hemijskom analizom.Rezultati mjerenja i
analiza unose se u Knjigu separatno provjetravanih prostorija.
98
-Mjerenja plinskog stanja iza izolacionih objekata (muljnih ĉepova)-1x mjeseĉno
Mjerenja se provode redovno a rezultati pohranjuju u Knjigu hemijskih analiza iza
izolacionih objekata(muljnih ĉepova).
-Snimanja mikroklimatskih uvjeta rada u jamskim prostorijama -1x u tri mjeseca.
Ova snimanja provode se redovno 1x mjeseĉno od strana Sluţbe ventilacije RMU
"Zenica", koja pogonu dostavlja Izvještaje o snimanju mikroklimatskih uvjeta rada u
jami "Stranjani".
Izvještajem su obuhvaćena mjerenja temperature, vlaţnosti i brzina (koliĉina zraka) na
radnim mjestima u jami, preko kojih se odreĊuje efektivana tempertura kojom se
definiše kvalitet uslova na radnom mjestu.
Konstantno snimanje plinsko ventilacionih parametara u jami vrši se i Sistemom
daljinske kontrole i nadzora plinskih i ventilacionih parametara u jami, koji je opisan u
poglavlju 4.
U jami je za mjerenje koncentracija plinova instaliarano 10 (deset) davaĉa za CH4
(metan), 2(dva) davaĉa za CO (ugljenmoksid) i 2(dva) davaĉa brzine (koliĉine)
jamskog zraka.
Koristeći rezultate snimanja tokom godine, pogon je po zakonu duţan, za svaku godinu,
a najkasnije do 31 januara, saĉiniti bilans metana jame za prethodnu godinu.Bilansi
metana izraĊeni su za sve prethodne godine.Rezultati mjerenja mogu se koristiti i za
pravljenje bilansa odnosno ukupnih emisija CO i CO2, što se u prethodnom periodu nije
radilo.
-Monitoring emisije kiselih plinova
Emisija kiselih plinova na pogonu "Stranjani" vezana je za dimne plinove sa dimnjaka
kotlovnice "Stranjani".Dosadašnji monitoring provoĊen je u skladu sa zakonom,
snimanjima emisije dimnih plinova od strane "Metelurškog instituta "Kemal
Kapetanović" Zenica, 1 x godišnje.Ovim mjerenjima obuhvaćena je i emisija
stakleniĉkih plinova.
-Monitoring zaprašenosti zraka
Dosadašnjim monitoringom obuhvaćeana su samo snimanja zaprašenosti jamskog
zraka.
-Snimanje zaprašenosti jamskog zraka nataloţenom ugljenom prašinom, shodno
zakonskim odredbama, vrši se 1x sedmiĉno.
Mjerenja se vrše redovno 1 x sedmiĉno od strana Sluţbe ventilacije RMU "Zenica, koja
pogonu "Stranjani" dostavlja Izvještaj o mjerenjima nataloţene ugljene prašine.Po
potrebi sluţba vrši i snimanja lebdeće ugljene prašine u jamskom zraku, o ĉemu se
pogonu isto tako dostavljaju Izvještaji u pisanoj formi. Mjerenjima je obuhvaćeno 15-20
karakteristiĉnih mjernih mjesta u jami, koja se odreĊuju na osnovu odgovarajućeg
pravilnika o obavezama periodiĉnim pregledima radnih mjesta i prostroija „Sl.SRBiH
2/91“, a najmanje jedan puta u toku godine. Ovi izvještaji nisu obuhvatali snimanja na
glavnom ventilatoru, odnosno emisiju prašine u atmosferu.
Elaborat o osobinama ugljene prašine (eksplozivnost, zapaljivost i agresivnost), prema
odredbama zakona, radi se svake dvije godine od strane ovlaštenih institucije (RGGEet Tuzla, RI Tuzla). Elaboratom se utvrĊuju osobine ugljene prašine, vrši kategorizacija
99
jamskih prostorija po stepenu opasnosti od opasne ugljene prašine, te propisuju mjere
zaštite od opasne ugljene prašine. Poslednji elaborat o osbinama ugljene prašine uradio
je RGGF-et Tuzla u oktobru 2008 god, a isti je u postupku odobrenja od strane
FMERiI-e.
-Monitoring otpadnih voda
Shodno zakonskim obavezama na pogonu "Stranjani" RMU "Zenica", vršena su
ispitivanja otpadnih voda.Ova mjerenja u proteklom periodu izvršena su od strane
ovlaštenih ustanova svake dvije godine.
-Monitorig buke
Snimanja buke u industrijskom krugu pogona "Stranjani" vršena su povremeno,
odnosno nije postojao monitoring buke.Snimanje buke po krakteristiĉnim lokacjamapostrojenjima u pogonu "Stranjani" uradila je u septembru 2008 god Sluţba ventilacije
RMU "Zenica". Rezultati snimanja buke obraĊeni su taĉkom 6.4.
-Monitorig slijeganja površine terena
Vršena su povremena snimanja površine terena u podruĉjima eksploatacionog polja
zahvaćenih eksploatacijom.Ova snimanja vrše se shodno potrebama i prema projektnim
rješenjima, a vezana su za dijelove eksploatacionog polja u kome se nalaze izgraĊeni
industrijski ili stambeni objekti, infrastrukturni objekti, groblja i drugo.Opširniji opis
dosadašnjeg monitoringa dat je u poglavlju 6.1.
-Monitorning otpada
U pogonu „Stranjani“ prikupljanje otpada vrši se prema kategoriji otpada na mjestima
odraĊenim za prikupljanje i pripremu otpada unutar industrijskog kruga pogona, a
odvoz otpada (odlaganje ili prodaja) vrši se centralizovano preko odgovarajućih sluţbi
Društva. Prikupljanje otpada vrši se svakodnevno. Prikupljanje i odvoz otpada vrši se
prema planu upravljanja otpada na industrijskim krugovima pogona ZD RMU „Zenica“
doo Zenica-industrijski krug „Stranjani“. Na pogonu je otvorena knjiga evidencije
koliĉina otpada po vrstama otpada u koju se upisuju podaci o koliĉinama otpada u krugu
pogonu svaka tri mjeseca.
-Monitoring tla
Pošto u okviru samog industrijskog kruga pogona „Stranjani“, kao niti u neposrednom
okruţenju, nisu vršena ispitivanja kvaliteta tla, u narednom periodu uzeti će se uzorci i
izvršiti laboratorijska ispitivanja svih potrebnih parametara kvalitativnih svojstava tla, te
u zavisnosti od rezultata periodiĉno će se ta ispitivanja ponavljati i narednih godina.
100
11.0 OPIS POSTOJEĆIH MJERA PREVENCIJE NASTANKA EMISIJA,
POSTOJEĆIH MJERA ZA SVOĐENJE UPOTREBE SIROVINA, VODE I
ENERGIJE NA MINIMUM, OPIS KONAĈNOG TRETMANA OTPADNIH
TOKOVA (PREĈIŠĆAVANJE I KONAĈNO ZBRINJAVANJE) I NJIHOVA
USPOREDBA SA ONIM DATIM U NAJBOLJOJ RASPOLOŢIVOJ
TEHNOLOGIJI.
11.1.Emisija stakleniĉkih plinova
Mjere za smanjenje emisije stakleniĉkih plinova iz jame veoma su sloţene i ograĉene su
primjenom propisa za podzemnu eksploataciju mineralnih sirovina.Stakleniĉki plinovi
(CH4 i CO2) redovni su pratioci kako radova na eksploataciji uglja tako i radova na
istraţivanju leţišta uglja.Obzirom na raznovrsnu prirodu pojava ovih plinova u leţištima
uglja, ekstremni sluĉajevi se dešavaju kada se jamskim radovima ili sa radovima
istraţivanja otvore akumulacije slobodnih plinova.Ovi izvori (puhaĉi) ne smiju se
zatvarati (odredba propisa) te se ukupna emisija plinova odvodi u atmosferu.
U zadnje vrijeme u svijetu se metan iz ovakvih akumulacija kontrolisano spaljuje i
koristi za proizvodnu toplotne energije. Emisija stakleniĉkih plinova u atmosferu u
znaĉajnoj mjeri spreĉava se i pravilnim provoĊenjem radova na eksploataciji uglja,
odnosno kvalitetnim i pravovreminim zatvaranjem starih radova (otkopanih prostora).
Zatvaranje starih radova u jami "Stranjani" se obavlja uredno, izradom muljnih ĉepova
od kvašenog pepela TE standardne duţine 5-8 m, koji gotovo hermetiĉki zatvaraju stare
radove.Pravovremenim i kvalitetnim zatvaranjem starih radova spreĉavaju se i na
najmanju mjeru svode pojave oksidacionih procesa, koji su takoĊe znaĉajan izvor
emisije stakleniĉkih plinova i kiselih plinova.
11.2.Emisije prašine
Ugljena prašina u jami "Stranjani", na osnovu niza elaborata o osobinama prašine
uraĊenih od strane ovlaštenih institucija, spada u: eksplozivno opasne, zapaljive i blago
agresive prašine.
U jami su odgovarajućim elaboratima porpisane mjere za smanjenje zaprašenosti
nataloţenom i lebećom prašinom.
Duţ transportnog sistema poloţen je protivpoţarni cjevovod na kome se shodno
propisima instalirani hidranti za protivpoţarnu zaštitu i prskalice za obaranje ugljene
prašine na presipnim mjestima.Na radilištima pripreme i otkopu flaksibilnim
cjevovodima razavedena je voda kojom se vrši vlaţenje i natapanje materijala prije i
poslije miniranja.Pored vlaţenja na radilištima i otkopima kod miniranja koriste se i
vodene patrone-ĉepovi, koji smanjuju emisije prašine.Obaranje prašine u prostorijama
izlazne zraĉne struje obavlja se preko fleksibilnih cjevovoda koji se vodom snadbijevaju
sa cjevovoda pitke vode, sa cjevovoda za odvodnjavanje ili cjevovoda za zamuljivanje.
Nataloţena prašina sa elektroureĊaja u jami (trafoi, kablovi, sklopke, motori i dr)
redovno se ĉisti, kako bi se sprijeĉile upale prašine.
Doslijednim sprovoĊenjem navedenih mjera otklanja se mogućnost upale, eksplozije i
agresivnog djelovanja ugljene prašine u jami.Isto tako, provoĊenjem navedenih mjera,
smanjuje se emisija prašine preko glavnog ventilatora u atmosferu.
Emisija prašine na vanjskim postrojenjima (vanjski transport i klasirnica uglja)
smanjuje se prskanjem i vlaţenjem uglja preko instaliranog sistema protivpoţarnih
cjevovoda.Vlaţenjem uglja smanjuje se i emisija prašine sa kamiona za prevoz uglja na
relaciji: klasirnica "Stranjani" -"Separacija" RMU Zenica. Nataloţena prašina sa
101
betoniranih površina i puteva u industrijskom krugu pogona "Stranjani" povremeno se
ĉisti-pere od strane vanjskih radnika sluţbe vjetrenja i odrţavanja ili vatrogasnog
odjeljenja pogona "Stranjani" u sklopu redovnih vjeţbi.
11.3.Otpadne vode
Kako je već raĉeno emisije u vodu u opisanim tehnološkim sitemima emituju se iz:
-kanalizacioni sistem jamskih otpadnih voda jame "Stranjani",
-kanalizacioni sistem fekalnih otpadnih voda sa industrijskog kruga "Stranjani".
Jamske otpadne vode u jami prikupljaju se u jamskim vodosabirnicima, koji s obzirom
na izmjereni pritok voda, prema pravilniku za podzemnu eksploataciju mineralnih
sirovina, moraju imati zapreminu da prihvate 24 ĉasovni dotok vode.Ispred
vodosabirnika na ulaznoj strani postavljaju se pregrade za filtriranje vode, na kojima se
odvajaju grube ĉvrste ĉestice (talog), a na izlaznoj strani vodosabirnika postavlja se
pumpa za pumpanje vode.Naneseni talog sa filtera se redovno ĉisti i transportnim
sistemom odvozi.Taloţenje finih ĉestica odvija se u vodosabirnicima, te se isti
povremeno moraju ĉistiti, a nataloţeni materijal transportovati vani.
Pored fiziĉkih oneĉišćenja vode u jami se provode i mjere zaštite od hemijskih
oneĉišćenja vode.Potrošena ulja i maziva iz ureĊaja prilikom izmjene iznose se van
jame u odgovarajućoj amabalaţi i dalje koriste.
11.4.Otpadne materije
Otpadne materije koje se javljaju u procesu proizvodnje: jalovina kod prerade (suhog
klasiranja) uglja, drvena piljevina (pilota) kod rezanja drvene jamske graĊe, otpadna
ulja iz reduktora transporetera i drugih ureĊaja, otpadno ţeljezo i otpadni obojeni metali
(bakar, olovo), odlaţu se na posebno mjesto unutar industrijskog kruga pogona-na
suterenu ispred elektro-mašinske radionoce, pakuju u dogovarajuću amabalaţu i prodaju
ili dalje koriste u tehnološkim procesima na nivou RMU "Zenica".
11.5.Degradacija površine terena prouzrokovane podzemnim radovima
Do sada provoĊene mjere prevencije odnose se na izradu studija uticaja za zaštitu
objekata koji se nalaze u eksploatacionom polju (industrijski ili stambeni objekti,
infrastrukturni objekti, groblja i drugo), te mjerenja slijeganja terena (provjeru
raĉunskih rezultata) i oštećemja objekata na površini.
11.6.Mjere za smanjenje utroška elektriĉne energije
Mjerenje utroška elektriĉne energije za pogon Stranjani se mjeri multifunkcijskim
elektronskim brojilima aktivne, reaktivna elekektriĉne energije i snage sa ugraĊenim
satom realnog vremena tip MT 851 –T1A42R52 na naponskom nivou 35 kV, koja su
instalisana 2008. godine. Za namjenu napajanja pogona Stranjani instalisan je
energetski transformator T IV transformatorskog naponskog odnosa 35/10 kV. Na
primarnom dovodu za energetski transformator T IV instalisano je navedeno
multifunkcijsko brojilo.Mjerenje utroška elektriĉne energije funkcionira u sklopu
centralnog sistema mjerenja utroška elektriĉne energije na nivou RMU Zenica koji se
nalazi u GTS Rudnik. Centralni sistem mjerenja utroška elektriĉne energije i nadzora na
utrošku elektriĉne energije posjeduje programsku podrušku preko softver-a
102
ISKRAMATC SEP 2W i SEP2 Lite odnosno u istom se registruju podatci daljinskog
oĉitavanja brojlia i obrada podataka sa programima i parametrima.
U dispeĉerskom centru nadzorovanja utroška elektriĉne energije instalisana je
oprema sumiranja utroška elektriĉne energije i snage pomoću registratora podataka tip
Poreg 2 na lokaciji u GTS Rudnik.
U elektro sluţbi odrţavanja trafostanica svaki mjesec se vrši obraĉun elektriĉne
energije na nivou RMU Zenica sa raspodjelom utroška elektriĉne energije po pogonima
i karakteristikom elektriĉnih veliĉina mreţe. U prilogu ovog izvještaja dati su primjeri
obarĉuna elektriĉne energije za mjesec januar, juli i avgust 2008. godine. Po potrebi
koriste se dijagrami utroška aktivne i reaktivne elektriĉne energije i to skupe i jeftinije
tarife, dijagrami faktora snage, dijagrami optereĉenja i sl.
Nakon ugraĊenog postrojenja za kompenzaciju reaktivne elektriĉne energije i
popravka faktora snage na naponskom nivou 5 kV u postrojenju GTS Rudnik ( koja ne
utiĉe na kompenzaciju reaktivne elektriĉne energije) i analiza strukture utroška
elektriĉne energije za pogon Stranjani, evidento je:
- da pogon Stranjani utroši aktivna elektriĉna energija cca 13-16 % od
ukupno utrošene elektriĉne energije na nivou RMU Zenica,
- da je pogon Stranjani trošio reaktivna elektriĉna energija cca 20-25 % od
ukupno utrošene elektriĉne energije na nivou RMU Zenica prije instaliranja
ureĊaja za kompenzaciju a da je udio utroška reaktivne elektriĉne energije
pogona Stranjani sada iznosi 50-60% ,
- da pogon Stranjani utroši reaktivna elektriĉna energija cca 50-60 % od
ukupno utrošene elektriĉne energije pogona Stranjani,
- da pogon Stranjani koristi cca 16-22 % od ukupno korištene snage vršnog
opterećenja na nivou RMU zenica i
- da je proscjećni faktor snage na nivou pogona Stranjani iznosi 0,55-0,59.
Navedeni parametri se mogu provjeriti iz priloga obraĉuna elektriĉne energije za
mjesec januar, juli, avgust. Iz istih izvještaja se moţe evidentirati cijena koštanja
elektriĉne energije po jednici proizvoda za taj mjesec (Prilog br.12).
Povećanje faktora snage odnosno smanjenje utroška reaktivne elektriĉne energije na
nivou pogona se nevrši, pošto je instalisana oprema za kompenzaciju na nivou RMU
ugraĊena na 5 kV a naponski nivo u GTS Rudnik za Stranjane je 10 kV.
11.7.Mjere za smanjenje utroška vode
U cilju smanjenja potrošnje pitke vode sprovedene su slijedeće aktivnosti :
- Napajanje pitkom vodom industrijskog kruga izvršen je direktnim prikljuĉkom na
magistralni mjesni (seoski) cjevovod ,
- Sa mreţe su izolirani svi objekti koji nisu u funkciji,
- Izvršena je racionalizacija potrošnih mjesta,
- Izvršena je zamjena dijela oštećenih cjevovoda,
- Izvršena je sanacija i zamjena ošteĉenih dijelova sanitarne instalacije i
- Uvedena je stalna kontrola i evidencija potrošnje pitke vode.
Provedene mjere rezultirale su drastiĉnim smanjenjem utroška vode na pogonu
"Stranjani".
103
Podzemna eksploatacija uglja na ovom podruĉju traje blizu 50 godina, zbog otkopane
mase, prvenstveno uglja eksploataciono podruĉje sadrţi niz hodnika i šupljina, te je
kroz duţi niz godina došlo do njihovog postepenog zatrpavanja urušavanjem materijala.
Ovaj proces traje dosta dugo a za posljedicu ima klizanje i propadanje površinskih
slojeva što izaziva deformacije na površini zemljišta i poremećaje u pogledu hidroloških
prilika.
Od postojećih mjera za smanjenje svog negativnog utjecaja na okoliš pogon “Stranjani“,
poduzima slijedeće mjere:
11.8.Smanjenje emisija u zrak
-
korištenje goriva (teĉno diesel, i kruto ugalj) sa što manjim
sadrţajem sumpora,
odrţavanjem optimalnog reţima sagorjevanja u kotlovima i njihovim
redovnim odrţavanjem (ĉišćenje vodene strane kotla),
ograniĉenjem brzine kretanja transportnih sredstava u krugu rudnika,
redovnim ĉišćenjem objekata separacije od ostataka ugljene prašine.
11.9.Smanjenje emisija u vode
-
periodiĉno ĉišćenje septiĉke jame i odvodnih kanala oborinskih voda,
redovno odrţavanje pumpnih stanica.
11.10.Smanjenje emisija u tlo
-
rabljeno ulje se sakuplja u metalne baĉve postavljene u radionicama i dalje
koristi u tehnološkom procesu na nivou RMU Zenica,
vrši se redovno ĉišćenje i odrţavanje površina i saobraćajnica unutar kruga
rudnika,
otpadno ţeljezo se prikuplja dio koristi za internu upotrebu, ostatak se
prodaje zaintereovanim firmama,
popravak vozila, zamjena ulja, filtera i akumulatora vrši se eksterno,
jalovina koja nastaje tijekom procesa separacije uglja se odvozi na
odlagalište gdje se odlaţe šljaka i pepeo nastali u procesu sagorjevanja uglja
u kotlovima.
Navedene aktivnosti direktno ili indirektno utjeĉu na smanjenje emisija u zrak,
vodi i tlo, korištenje energenata opštu ĉistoću pogona i zato ih je potrebno navesti i
provoditi.
11.11.Postojeće aktivnosti za smanjenje upotrebe sirovina, vode i energije na
minimum
Smanjenje upotrebe sirovina vrši se kroz kontinuiranu kontrolu ulaznih sirovina,
na ovaj je naĉin moguće utjecati na koliĉinu sirovina, njihovo povećanje ili smanjenje.
Aktivnosti koje se odnose na smanjenje upotrebe vode ogledaju se prije svega na
104
preventivnom odrţavanju cijele vodovodne instalacije (zamjena ĉesmi, ventila, dihtunga
i cjevovoda).
Racionalna potrošnja sirovina i energenata postiţe se praćenjem slijedećih
parametara.
potrošnja energije po fazama procesa,
vrijeme rada kljuĉne opreme,
broj zastoja kljuĉne opreme,
obim proizvodnje, prijem sirovina, dodataka i energenata,
potrošnja maziva,
vrijeme efektivnog rada proizvodnje,
vrijeme utrošeno za remont i
troškovi materijala za odrţavanje.
Osim gore navedenih mjera, trenutno se ne primjenjuju druge mjere za
sprjeĉavanje emisija ili smanjenja potrošnje sirovina, vode i energije.
11.12.Opis zbrinjavanja otpada na pogonu „Stranjani“
U pocesu proizvodnje na industrijskom krugu javljaju se slijedeće otpadne materije:
-jalovina kod prerade uglja,
-drvena piljevina (pilota) kod rezanja drvene jamske graĊe,
-otpadno drvo-polomljena jamska graĊa i zalog,
-otpadno ţeljezo-dijelovi deformisane jamske podgrade,cjevovodi,otpisani dijelovi
jamskih
postrojenja i sl,
-otpadni obojeni metali-bakar,bronza,mesing,
-pepeo sa loţišta kotlovnica,
-komunalni otpad i
-otpadna ulja i maziva.
11.13.Jalovina kod prerade uglja
Za klasiranje uglja na pogonu „Stranjani“, instalirana je klasirnica uglja sa rezonantnim
sitom tipa: SS 2000, dimenzija: 6 x 8,7, kojim se moţe odsijavati komercijalni ugalj u
slijedećim asortimanima:
-komad + 60 mm,
-kocka 30-60 mm,
-orah 15-30 mm,
-grah 5-15 mm, i
-sitni 0,5-15 mm.
Ugalj se po odsijavanju lageruje u ĉeliĉne bunkere –„firbanke“,koji su sa sitima
povezani traĉnim (gumenim) transporterima.Sistem za klasiranje uglja već duţi period
nije u funkciji,obzirom da je strategija preduzeća da se ugljevi iz jama RMU „Zenica“
miješaju da bi se postigao potreban kvalitet.Ukupne koliĉine uglja sa klasirnice
„Stranjani“ prevoze se kamionima na pogon „Separacija“, gdje se vrši prerada uglja u
komercijalne asortimane.
105
Za poboljšanje kvaliteta proizvedenog uglja na pogonu „Stranjani“, u liniji transporta na
gumenom transporteru GT – 1, vrši se ruĉno odvajanje krupnih komada kamen i uglja
sraslaca. Ugalj se sa transportera izbacuje u ograniĉeni prostor ispod transportera
kapaciteta cca 500 t iskopine. Odvoz nagomilane iskopine vrši se po potrebi, na daljnu
preradu u pogon „Separacije“.
Prostor oko utovarnog mjesta na klasirnici (iz bunkera na kamione), te drumska vaga i
dio trase puta kroz industrijski krug do lokalnog puta, redovno se ĉisti od rasutog uglja.
Za redovno odrţavanje i ĉišćenje nagomilanog uglja zaduţena je Sluţba proizvodnje
pogona. Od avgusta 2009. godine na pogonu „Stranjani“ obustavljeni su radovi na
proizvodnji, te su koliĉine uglja koje se otpremaju prema pogonu „Separacija“ neznatne.
U jami se radi na odrţavanju osnovnih infrastrukturnih sistema te radovima istraţnog
bušenja.
11.14.Drvena piljevina (pilota) kod rezanja drvene jamske graĊe
U industrijskom krugu „Stranjani“ u krajnjem sjeverozapadnom dijelu, smještena je
pogonska pilana sa depoom drvena jamske graĊe. Na pilani vrši se osnovna priprema
drvene jamske graĊe te rezanje manjih koliĉina daske, pragov za jamsku prugu i zaloga
za potrebe pogona „Stranjani“. Pri ovim procesima kao otpadni materijal pojavljuje se
drvena piljevina (pilota) te manje koliĉine otpadnog drveta.
Otpadni materijal skladišti se na odreĊeno mjesto u neposrednoj blizini pilane, odakle se
povremeno odvozi. Drvena piljevina prodaje se na dalju upotrebu zainteresovanim
pravnim i fiziĉkim licima a otpadno drvo fiziĉkim licima (zaposlenicima RMU
„Zenica“).
11.15.Otpadno drvo – polomljena jamska graĊa i zalog
Kod sanacije jamskih prostorija vrlo ĉesto vrši se zamjena dotrajale i polomljene drvene
jamske podgrade, te se dio uništene podgrade javlja kao otpadna sirovina. Otpadno
jamsko drvo izvozi se vani i slaţe na odreĊeni dio kruga u neposrednoj blizini pilane,
odakle se prodaje na daljnu upotrebu zainteresovanim fiziĉkim licima (zaposlenicima
RMU „Zenica“).
11.16.Otpadno ţeljezo
U procesu proizvodnje u jami, kao i kod remonta materijala vani ĉeste su pojave
otpadnog ţeljeza, kao što su: dijelovi deformisane ĉeliĉne luĉne jamske podgrade,
dijelovi jamskih cjevovoda, dijelovi transportnih sistema, dijelovi pumpi, neupotrebljivi
reslovi lima i drugi otpadni materijali od ţeljeza.
Otpadna luĉna jamska podgrada izvozi se iz jame i odlaţe se na suterenu pored glavnog
izvoznog niskopa (Jagodićkog niskopa). Otpadni materijali iz mašinske radionice
skupljaju se na platou ispred radionice. Otpadni materijali se nakon komisijskog
pregleda, licitiraju za prodaju zainteresovanim pravnim i fiziĉkim licima, te po prodaji
odvoze.
11.17.Otpadni obojeni metali – bakar, bronza, mesing
U procesu proizvodnje, prerade, transporta i odrţavanja opreme koristi se veliki broj
sirovina i ureĊaja koji sadrţe obojene metale, kao što su: razne vrste kablova, motori,
akumulatori i drugo. Otpadni kablovi iz jame „Stranjani“ i otpadni bakar i kablovi iz
106
elektroradionice pogona odlaţu se na depou u industrijskom krugu, nedaleko od
glavnog izvoznog niskopa (pored odloţene ĉeliĉne jamske podgrade).
Otpadni materijali se nakon komisijskog pregleda, licitiraju za prodaju zainteresovanim
pravnim i fiziĉkim licima, te po prodaji odvoze.
11.18.Pepeo sa loţišta kotlovnica
U kotlovnici pogona „Stranjani“, su ugraĊena dva kotla proizvodnje „Grijanje“ ZagrebR Hrvatska, tipa: GUp-50, snage (instaliranog kapaciteta) kotlova: 2 x 520 kW, od kojih
je jedan u rezervi , te aktivni instalirani kapacitet iznosi 520 kW.OdvoĊenje dimnih
plinova vrši se preko dimnjaka visine 20 m. Radni medij je para a kotao sluţi za
zagrijavanje vode za kupanje radnika i u funkciji je tokom cijele godine, svakog dana u
tri proizvodne smjene (24 h/dan).
Potrošnja uglja za loţenje kotla iznosi: cca 250 t/godinu (odnosno 0,7 t/dan). Za loţenje
kotlova koristi se ugalj-asortimani:orah i grah, iz vlastite proizvodnje.
Sa loţišta kotlovnice pepeo se svakodnevno ruĉno ĉisti i odlaţe u postavljene
kontejnere za otpadne materijale, koji se nalaze na suterenu pored kotlovnice.
Kontejneri se povremeno odvoze na regionalnu deponiju „Mošĉanica“, a za prevoz
kontejnera koriste se kamioni RJ „Transport“ RMU „Zenica“.
11.19.Komunalni otpad
Za prikupljanje komunalnog otpada u industrijskom krugu „Stara jama-Rudnik“ nalazi
se kontejner za odlaganje otpadaka komunalnog preduzeća „Alba“, koje po ugovoru
povremeno odvozi komunalni otpad na regionalnu deponiju „Mošĉanica“.
11.20.Otpadna ulja i maziva
Ulja i maziva se koriste u tehnološkom procesu proizvodnje za normalan i pouzdan rad
mašinskih postrojenja. Sva ulja i maziva koja se koriste su na bazi mineralnih ulja.
Pregled potrošnje ulja i maziva po vrstama i koliĉinama na pogonu „Stranjani“ za
period 2005-2007. godina dat je tabelarno kako slijedi:
Tabela br.14
2005. godina
Motorno ulje SAE 60
15W40
Reduktorska
ulja 1820
Reduktol 220-320
Hidrauliĉno
ulje 1470
HD-46
Masti
za 450
podmazivanje
LIS – 2,3
Emulziono
ulje 30
Hydrol 807 S
Antifriz 100 %
50
2006. godina
60
2007. godina
80
1800
2200
1600
1600
600
720
30
40
50
50
107
Nabavka ulja i maziva se vrši mjeseĉno na nivou RMU „Zenica“ za potrebe svih
korisnika (pogona i Radnih jedinica). Ulja i maziva se skladište u glavnom magacinu
ulja i maziva koji je lociran na lokalitetu pogona „Stara jama“, a uraĊen je na osnovu
projektnog rješenja datog u projektu pod nazivom „DRP ulja i maziva“ uraĊenog 1991
godine.
Nabavka ulja i maziva se vrši u originalnoj ambalaţi, limenim baĉvama i u pakovanju
od 200 litara (u zavisnosti od pakovanja dobavljaĉa).
Pogon „Stranjani“ za svoje potrebe vrši sedmiĉno izuzimanje potrebnih koliĉina ulja i
maziva koje se u baĉvama odlaţe u sekundarni magacin ulja i maziva koji se nalazi u
pogonu „Stranjani“. Iz ovog magacina lica zaduţena za podmazivanje izuzimaju
potrebne vrste ulja i maziva na osnovu internih odobrenja (doznaka) ovjerenih od strane
rukovodioca pogona.
Lica zaduţena za podmazivanje vode knjigu utroška ulja i maziva u koju unose koliĉine
potrošenih ulja i maziva kao i mjesta podmazivanja odnosno doljevanja ulja.
Ulja se u sistem sipaju po sistemu doljevanja potrebnih koliĉina izuzev kod ugradnje
novih pogonskih jedinica kada se u iste stavlja kompletna koliĉina novog ulja.
Za privremeno zbrinjavanje starih ulja na nivou industrijskog kruga „Stranjani“, na
platou pored klasirnice pogona, postavljene su baĉve za privremeno zbrinjavanje starog
ulja, zapremine 100 l.Ovdje će se privremeno zbrinjavati stara ulja sa pogona
„Stranjani“, a ista će se povremeno odvoziti ovlaštenoj organizaciji za prikupljanje
starih ulja.
11.21. Opis konaĉnog tretmana otpadnih tokova
Proces podzemne eksploatacije uglja prati nastajanje razliĉitih vrsta otpada.
Naĉin konaĉnog zbrinjavanja otpada dat je u slijedećoj tabeli.
Tabela - Naĉin konaĉnog zbrinjavanja otpada
Vrsta
otpada
Klasifikacija otpada
Naĉin konaĉnog zbrinjavanja
01
OTPAD KOJI NASTAJE KOD
ISTRAŢIVANJA I KOPANJA UGLJA,
OD ISKOPAVANJA I DROBLJENJA
KAMENJA
01 01
Otpad od iskopavanja uglja
01 04 otpad od fiziĉke prerade uglja
Jalovina sa
separacije
10
OTPAD
IZ
TERMIĈKIH
Odvoz na postojeće odlagalište
PROCESA
10 01 01
šljaka sa rešetki loţišta,
šljaka i prašina iz kotlova
(osim prašine iz kotlova
navedene pod 10 01 04)
10 01 02
leteći pepeo od izgaranja
uglja
108
Otpadna
ulja, masne
i zauljene
krpe
13
OTPADNA ULJA I OTPAD OD
TEKUĆIH GORIVA (osim jestivih ulja
i ulja iz poglavlja 05,12 i 19)
13 01
otpadna hidrauliĉna ulja
13 01 11* sintetska hidrauliĉna ulja
13 02
otpadna ulja za motore, pogonske
ureĊaje i podmazivanje
*
13 02 06 sintetska ulja za motore,
pogonske ureĊaje i podmazivanje
15
OTPADNA AMBALAŢA;
APSORBENSI, MATERIJALI ZA
UPIJANJE, FILTERSKI MATERIJAL I
ZAŠTITNA ODJEĆA KOJA NIJE
SPECIFICIRANA NA DRUGI NAĈIN
15 02
apsorbensi, filterski materijali,
materijali za upijanje i zaštitna
odjeća
15 02 02* apsorbensi, filterski materijali,
materijali
za upijanje i zaštitna odjeća
oneĉišćena
opasnim tvarima
12
Otpadno
ţeljezo
12 01
i
Skupljanje u namjenske posude burad
OTPAD OD
MEHANIĈKOG
OBLIKOVANJA I FIZIĈKE
I MEHANIĈKE
Metalni otpad se sakuplja u
POVRŠINSKE OBRADE
namjenske posude – kontejnere, veći
METALA I PLASTIKE
dio se koristi za internu upotrebu,
ostatak se prodaje firmama na
otpad od oblikovanja fiziĉke
osnovu ugovora o kupoprodaji
sekundarnih sirovina i otpadnog
mehaniĉke obrade metala i
materijala
plastike
12 01 01
strugotine i opiljci koji
sadrţe ţeljezo
20
Muljevi iz
septiĉkih
jama,
komunalni i
drveni
otpad
20 01 01
KOMUNALNI
OTPAD
(OTPAD
IZ
DOMAĆINSTAVA
I
SLIĈNI
OTPAD
IZ
INDUSTRIJSKIH
I
ZANATSKIH POGONA I
IZ
USTANOVA
UKLJUĈUJUĆI
ODVOJENO
PRIKUPLJENE
SASTOJKE)
papir i karton
Muljevi iz septiĉkih jama odvozi
Alba „Zenica“ na osnovu usmenog
poziva. Miješani komunalni otpad
odvozi Alba „Zenica“
Otpadno drvo se spaljuje u
kotlovnici ili prodaje
zainteresovanim licima
109
20 01 38
20 01 37
20 01 39
20 03
20 03 01
20 03 04
20 03 99
specificiran
drvo koje nije navedeno pod
plastika
ostali komunalni otpad
miješani komunalni otpad
muljevi iz septiĉkih jama
komunalni otpad koji nije
na drugi naĉin
Šljaka i pepeo su ĉvrsti otpad koji nastaje u procesu sagorijevanja ugljeva i,
prema Pravilniku o kategorijama otpada sa listama, svrstani su u neopasan otpad.
Orijentacione osobine šljake i pepela su slijedeće:
-
gustoća
nasipna masa
gubitak ţarenjem
CaO
MgO
SO3
SiO2+Al2O3+ Fe2O3
2.300 kg/m3
586 kg/m3
10 %
10 %
2%
1%
74 %
Oĉekivani sadrţaj SiO2+Al2O3+Fe2O3 iznosi preko 70 %, a to su komponente inertne na
djelovanje vode.
Najbolje raspoloţive tehnike koje se mogu primjeniti za podzemnu eksploataciju
uglja preuzete su iz Best available techniques for the management of tailings and wasterock in mining activities, iako se dokument izmeĊu ostalih odnosi samo na kameni i
mrki ugalja ipak on sadrţi nekoliko slijedećih općih mjera koje se mogu primjeniti na
podzemnu eksploataciju uglja.
-
minimiziranje volumena jalovine izborom odgovarajuće metode miniranja,
maksimiziranje mogućnosti korištenja jalovine,
kondicioniranje jalovine u cilju smanjenja rizika po okoliš, i
aktivnosti nakona prestanka eksploatacije uglja.
TakoĊe, pomenutim BAT dokumentom se preporuĉuje zapunjavanje napuštenih
hodnika i drugih podzemnih prostorija ĉime se postiţe slijedeće:
-
smanjenje površinske destrukcije zemljišta,
smanjenje koliĉine jalovine koja se odlaţe na vanjskim jalovištima,
manje koliĉine jalovine smanjuju troškove manipuliranja jalovinom,
poboljšanje u radu ventilacionog sistema, i
pod odreĊenim uvjetima smanjuju otjecanje podzemnih voda.
Zapunjavanje se izvodi samo u ovisnosti od geoloških i tehniĉkih zahtjeva koja
moraju biti usklaĊena sa ekonomskom opravdanošću jer proces zapunjavanja zahtjeva
velika ulaganja, dakle, mjera zapunjavanja se moţe izvoditi jedino ako je ona
ekonomski isplativa. Dodatne mjere i aktivnosti koje je potrebno sprovesti odnosile bi
110
se prije svega na: zbrinjavanje komunalnog otpada, reguliranje odvodnje oborinskih
otpadnih voda i zbrinjavanje otpada kao što su zamašćene krpe i otpadna maziva.
12.0. ANALIZA PODATAKA O POTROŠNJI SIROVINA I EMISIJAMA U
SKLADU SA GRANIĈNIM VRIJEDNOSTIMA EMISIJA I PREPORUKAMA
DATIM U DOKUMENTU NAJBOLJOJ RASPOLOŢIVOJ TEHNOLOGIJI
Osnovne i pomoćne sirovine koje se koriste u tehnološkom procesu proizvodnje uglja i
pratećim procesima, izuzev nekoliko sirovina, nisu štetne po uposlene u pogonu a
njihov uticaj na okolinu je ograniĉen.
Sirovine ĉija upotreba moţe biti štetna po zdravlje uposlenih i koje proizvode štetne
emisije koje zagaĊuju okolinu su slijedeće:
-eksplozivna sredstva (metanski sigurnosni eksploziv i detonatori),
-ulja i maziva i
-ugalj za loţenje u kotlovnici.
Kod ostalih korištenih sirovina kao što su: rudno drvo, ĉeliĉna luĉna podgrada, obojeni
metali, cement, hidratisani kreć, termoelektranski filter pepeo, mineralna vuna i drugi
materijali, pojavljuje se sekundarni otpad.
Eksplozivan sredstva
Iako je tehnologija dobijanja (proizvodnje) uglja u jami "Stranjani" zasnovana na
miniranju, ukupan utrošak eksplozivnih sredstava je relativno mali.Ukupna godišnja
potrošnja eksploziva za 2007 god iznosi: 16702 kg, a prosjeĉna mjeseĉna potrošnja
eksploziva od cca 1400 kg, manja je od potrošnje eksploziva za 1 (jedno ) miniranje na
površinskom kopu.Maksimalna koliĉina eksploziva za jedno miniranje u jami, nizom
sigurnosnih uslova, ograniĉana je na 30 kg eksploziva na komornom otkopu a 15 kg na
radilištima za izradu prostorija, tako da se smjenska potrošnja eksploziva od 50-20 kg
utroši na 4-5 odvojenih i vremenski usklaĊenih miniranja.Miniranjem sa smanjenim
koliĉinama eksploziva te korištenjem milisekundnih elektiĉnih detonatora za miniranje,
višestruko se umanjuju efekti miniranja, a pogotovo seizmiĉki efekti miniranja, što
smanjuje potrese na površini terena. Obzirom na ukupnu koliĉinu zraka kojom se
provjetrava jama od Q=1150 m3/min, te ukupno osloboĊene koliĉine plinova kod
miniranja, ovi plinovi ne utiĉu zanaĉajnije na izmjene plinskog stanja u jamskom
zraku.Opasnost za uposlene moţe predstavljati pojava kiselih plinova (NOx i SOx) kod
nepravilnog miniranja i izrazito lošeg provjetravanja radilišta na kome se vrši miniranje,
obzirom da su i minimalne koncentracije ovih plinova u jamskom zraku štetne po
ljudsko zdravlje (dozvoljene koncentacije: SO2 =0,0007 % V/V a NOx=0,0005 %
V/V).MeĊutim pravilnim radom ova mogućnost svedena je na minimum, obzirom da se
prije miniranja obavezno vrši povlaĉenje zaposlenika u ulaznu zraĉnu struju a povratak
na radilište uslovljen je vremenski, uz obavaeznu provjeru koncentacije plinova
prilikom povrataka na radilište od strane odgovornh lica.
Emisije plinova od miniranja koje se jamskim zrakom preko glavnog ventilatora
iznose u atmosferu su neznatne, a njihove koncentracije ne mogu se praktiĉno izmjeriti.
Najveći problem kod upotrebe eksploziva jesu moguće eksplozije u skladištima
eksploziva.U jami "Stranjani" u priruĉno spremište eksplozivnih sredstava (PSES), kao
što je već reĉeno, skaladišti se maksimalno 500 kg metanskog sigurnosnog
eksploziva.Spremište je smješteno u odvojenom ogranku zraĉne struje, tako da se u
sluĉaju havarije plinovi eksplozije izvode direktno u glavnu izlaznu zraĉnu struju jame,
111
odnosno sprijeĉena je mogućnost da se plinovi eksplozije glavnom ulaznom zraĉnom
strujom prenesu u aktivni dio jame.Potencijalna eksplozija eksploziva u PSES obraĊena
je kao jedna od potencijalnih opasnosti u Planu odbrane i spasavanja od skupnih udesa u
jami "Stranjani".
Ulja i maziva
U odrţavanju postrojenja i ureĊaja u pogonu "Stranjani" koriste se maziva i
ulja.Rasipanje preraĊenih maziva i ulja osim negativnih uticaja na okolinu, u jamskim
uslovima moţe biti vrlo opasno.Upala rasutog ulja u jamskim uslovima, obzirom na
ograniĉene koliĉine zraka i izraţenu mogućnost brzog širenja poţara u jamskim
uslovima (ugalj, drvo, velike brzine zraĉne struje), moţe prouzrokovati katastrofalne
poslijedice.Zbog toga se velika paţnja posvećuje pravilnim zamjenama maziva i goriva
u jamskim uslovima, te zamjenu vrše iskljuĉivo struĉna i obuĉena lica zaduţena za ove
poslove.IzraĊena ulja pretaĉu se u odgovarajuću amabalaţu i transportuju van jame,
gdje se dalje koriste.
Ugalj za loţenje u kotlovnici
Za loţenje u kotlovnici koristi se ugalj iz vlastite proizvodnje asortimani Grah i Orah,
ĉije su imedijatne analize i hemijski sastav pepela dati u poglavlju br 3.Rezultati
mjerenja emisija dimnih plinova i ĉestica sa dimnjaka kotlovnice "Stranjani" dati su u
poglavlju br 6. U kotlovnicu su ugraĊena dva kotla proizvodnje "Grijanje" Zagreb R
hrvatska, tipa: GUp-50, snage (instalisanog kapaciteta) kotlova : 2x 520 kW, od kojih
je jedan u rezervi, te je aktivni instalisani kapacitet iznosi 520 kW.
Iz imedijatnih analiza uglja vidi se da je ukupni sadrţaj sumpora ispod 5%, što je u
skladu sa odredbom "Pravilnika o monitoringu emisije u zrak iz postrojenja za
sagorijevanje", ĉlan 11, pod taĉkom 2.
Iz elementarnih analiza pepela vidimo da je prisustvo karbonta (MgO i CaO) cca 30%.
Rezultatati mjerenja štetnih materija u dimnim kanalu kotla pokazuju da su emisije
NOx u dozvoljenim granicama a emisije SOx i CO daleko iznad dozvoljenih
granica.Ovako velike emisije SOx poslijedica su sadrţaja sumpora u uglju za loţenje a
CO nepravilnog loţenja kotla.
U poreĊenju sa kotlovima sa naprednijim tehnologijama za zagrijavanje vode iste
snage, naprimjer kotlovi na zemni plin, izostale bi gotovo u potpunosti emisije SO x a
drastiĉno bi se smanjile i emisije drugih plinova.
Ipak, izmjerena ukupna emisiju dimnih plinova na dimnjaku kotlovnice od: Q=30
m3/min (0,5 m3/s), potrošnja uglja za loţenje od 0,7 t/dan te aktivna snagu kotla od 520
kW , bez obzira na izmjerene emisije štetnih plinova, svrstavaju kotlovnicu "Stranjane"
u male (taĉkaste) zagaĊivaĉe.
Analiza emisije u zrak
Mjerenje emisije u zrak izvršeno je u skladu sa Zakonom o zaštiti zraka (“Sluţbene
novine F BiH“, br. 33/03), Pravilnikom o graniĉnim vrijednostima emisije u zrak iz
postrojenja za sagorijevanje ("Sluţbene novine F BiH", br. 12/05), Pravilnikom o
graniĉnim vrijednostima emisije zagaĊujućih materija u zrak (“Sluţbene novine F BiH“,
br. 33/03), te Pravilnikom o graniĉnim vrijednostima kvalitete zraka (“Sluţbene novine
F BiH “, br. 12/05). Uvidom u objavljeni BAT dokument (Best available techniques for
the management of tailings and waste-rock in mining activities) nisu pronaĊene
112
graniĉne vrijednosti emisija u zrak te je usporedba izvršena sa graniĉnim vrijednostima
emisija datim u Pravilniku o graniĉnim vrijednostima emisije u zrak iz postrojenja za
sagorijevanje ("Sluţbene novine F BiH", br. 12/05) i Pravilnikom o graniĉnim
vrijednostima kvalitete zraka (“Sluţbene novine F BiH “, br. 12/05). Prilog broj 8.
izvještaj broj 06/11 EKO.
Emisije u zrak u opisanim tehnološkim sistemima emituju se iz:
-dimjaka kotlovnice "Stranjani" (kiseli plinovi, stakleniĉki plinovi i ĉestice),
-difuzora glavnog ventilatora (stakleniĉki plinovi i prašina),
-klasirnice za suhu preradu uglja (prašina) i
-sa kamiona za prevoz uglja (prašina).
Analiza emisije u vodu
Emisije u vodu u opisanim tehnološkim sistemima emituju se iz:
-kanalizacioni sistema jamskih otpadnih voda jame "Stranjani" i
-kanalizacioni sistem fekalnih otpadnih voda sa industrijskog kruga "Stranjani"
Analiza emisije buke
U opisanom sitemu izvori buke su:
-rad glavnog ventilatora
-rad pogonske klasirnice
Analiza emisije na tlo
Pošto u okviru samog industrijskog kruga pogona „Stranjani“, kao niti u neposrednom
okruţenju, nisu vršena ispitivanja kvaliteta tla, u narednom periodu uzeti će se uzorci i
izvršiti laboratorijska ispitivanja svih potrebnih parametara kvalitativnih svojstava tla, te
u zavisnosti od rezultata periodiĉno će se ta ispitivanja ponavljati i narednih godina.
13.0. SPISAK AKTIVNOSTI I MJERA ZA SMANJENJA EMISIJA IZ POGONA
I POSTROJENJA I RACIONALIZACIJU POTROŠNJE SIROVINA I
PRIRODNIH RESURSA (VODE I ENERGIJE) U SKLADU SA NAJBOLJOM
RASPOLOŢIVOM TEHNOLOGIJOM I ROKOVE ZA PREDUZIMANJE
PREDVIĐENIH AKTIVNOSTI I MJERA
Aktivnosti i mjere za smanjenje emisije iz pogona i postrojenja usmjerene su na
smanjenje ili, ukoliko je to moguće, potpunu eliminaciju opisanih izvora zagaĊenja.
Najbolje raspoloţive tehnike koje se mogu primjeniti za podzemnu eksploataciju
uglja preuzete su iz Best available techniques for the management of tailings and wasterock in mining activities, iako se dokument izmeĊu ostalih odnosi samo na kameni i
mrki ugalja ipak on sadrţi nekoliko slijedećih općih mjera koje se mogu primjeniti na
podzemnu eksploataciju uglja:
minimiziranje volumena jalovine izborom odgovarajuće metode miniranja,
maksimiziranje mogućnosti korištenja jalovine,
kondicioniranje jalovine u cilju smanjenja rizika po okoliš i
113
-
aktivnosti nakona prestanka eksploatacije uglja.
TakoĊe, pomenutim BAT dokumentom se preporuĉuje zapunjavanje napuštenih
hodnika i drugih podzemnih prostorija ĉime se postiţe slijedeće:
smanjenje površinske destrukcije zemljišta,
smanjenje koliĉine jalovine koja se odlaţe na vanjskim jalovištima,
manje koliĉine jalovine smanjuju troškove manipuliranja jalovinom,
poboljšanje u radu ventilacionog sistema i
pod odreĊenim uvjetima smanjuju otjecanje podzemnih voda.
Zapunjavanje se izvodi samo u ovisnosti od geoloških i tehniĉkih zahtjeva koja
moraju biti usklaĊena sa ekonomskom opravdanošću jer proces zapunjavanja zahtjeva
velika ulaganja, dakle, mjera zapunjavanja se moţe izvoditi jedino ako je ona
ekonomski isplativa. Dodatne mjere i aktivnosti koje je potrebno sprovesti odnosile bi
se prije svega na: zbrinjavanje komunalnog otpada, reguliranje odvodnje oborinskih
otpadnih voda i zbrinjavanje otpada kao što su zamašćene krpe i otpadna maziva.
PredviĊena izgradnja separatora ulja i maziva, Prilog br.3.
13.1. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE METANA
Emisija stakleniĉkog plina metana iz jame "Stranjani", koja se odvija kontinuirano, je
po veliĉini i štetnosti najveći izvor zagaĊenja okoline (prosjeĉno izdvajane CH4 = 10,3
m3 /min ili 14 832 m3/ dan ili 5 413 680 m3/god).Smatra se da je emisija metana preko
20 puta štetnija od emisije ugljendioksida.
U svijetu se zadnjih godina pojavila tehnologija koja je zasnovana na spaljivanju
metana na niskim koncentracijama od 0,2% do 1,2 % V/V, tkz VAM tehnologija.
Upotrebom VAM tehnologije moguće je spaliti ukupne emisije metana iz jame sa
koncentracijama od 0,2-1,2 %V/V, dobijenu energiju pretvoriti u toplotnu a zatim u
druge vidove energije, pri ĉemu se spaljivanje metana u sistemima sa koncentacijom
većom od 0,5 % V/V, smatra isplativim.Obzirom na izmjerene koncentracije i apsolutni
dotok metana u jami "Stranjani" opravdana je i potrebna upotreba VAM tehnologije za
spaljivanje ukupnih emisija metana iz jame.
Po protokolu iz Kjota ustanovljeni su tkz CDM projekti, po kojima bogate zemlje
pomaţu realizaciju projekata za smanjenje emisija štetnih materija u siromašnim
zemljama, a zasluge u smanjenju emisija pripisuju sebi.Na ovaj naĉin potencijalno
uspješni ekološki projekti u potpunosti se finansiraju iz inostranstva a ostvareni prihodi
u realizaciji projekta dijele se sa investitorom (prema ugovoru).
Sredinom 2007 god RMU "Zenica" obavila je preliminarne razgovore o ugradnji i
korištenju VAM tehnologije na jamama RMU "Zenica" i potpisala ugovore o saradnji sa
konsultanskim firmama "Ceteor" Sarajevo i "Petrolinvest" Sarajevo. Ove firme u
saradnjim sa struĉnim osobljem RMU "Zenica" rade na izradi Studija izvodljivosti
primjene VAM tehnologije na jamama RMU "Zenica".
Centar za ekonomski, tehnološki i okolinski razvoj – CETEOR d.o.o Sarajevo Put
ţivota bb Sarajevo uz investiciju Tvrtke „One Carbone“ Njemaĉka su izradili studiju
pod nazivom „Korištenje metana u ventilacionom zraku u Rudniku mrkog uglja Zenica“
( januar –februar 2009. godine) gdje preliminarni rezultati ukazuju na mogućnost
primjene navedene tehnologije uz proizvodnju odreĊene koliĉine toplotne energije, koja
bie se u prvom redu mogla koristiti za grijanje vode za potrebe pogona (kupanje radnika
i druge potrebe). U navedenoj studiji dati su svi tehniĉki podaci i investiciona sredstva
114
za primjenu navedene tehnologije. Po planovima investitora „One carbone“ svaki kg
spaljenog metana bi se finansirao iz Evropskih i svjetskih fondova za smanjivanje
emisije stakleniĉkih plinova u atmosferu.
Na ovaj naĉin mogle bi se paralelno prestanku emisija metana eliminisati i emisije
plinova i ĉestica sa kotlovnice "Stranjani", koja bi se realizacijom projekta spaljivanja
metana, iskljuĉila iz rada.
U realizaciju projekta RMU "Zenica" ne bi ulagala vlastita sredstva, a ugovorno bi
ustupila na korištenje zemljište i postojeću infrastrukturu za realizaciju projekta.
13.2. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE UTROŠKA ELEKTRIĈNE
ENERGIJE
Mjerenje utroška elektriĉne energije za pogon Stranjani se mjeri multifunkcijskim
elektronskim brojilima aktivne, reaktivna elekektriĉne energije i snage sa ugraĊenim
satom realnog vremena tip MT 851 –T1A42R52 na naponskom nivou 35 kV, koja su
ugraĊena 2008. godine. Mjerenje utroška elektriĉne energije funkcionira u sklopu
centralnog sistema mjerenja utroška elektriĉne energije na nivou RMU Zenica koji se
nalazi u GTS Rudnik. Centralni sistem mjerenja utroška elektriĉne energije i nadzora na
utrošku elektriĉne energije posjeduje programsku podrušku preko softver-a
ISKRAMATC SEP 2W i SEP2 Lite odnosno u istom se registruju podaci daljinskog
oĉitavanja brojila i obrada podataka sa programima i parametrima.
U dispeĉerskom centru nadzorovanja utroška elektriĉne energije instalisana je
oprema sumiranja utroška elektriĉne energije i snage pomoću registratora podataka tip
Poreg 2 na lokaciji u GTS Rudnik.
Na osnovu mjerenja i mjeseĉnih analiza strukture utroška elektriĉne energije za
pogon Stranjani izgleda ovako:
- da pogon Stranjani utroši aktivna elektriĉna energija cca 13-16 % od
ukupno utrošene elektriĉne energije na nivou RMU Zenica,
- da je pogon Stranjani trošio reaktivna elektriĉna energija cca 20-25 % od
ukupno utrošene elektriĉne energije na nivou RMU Zenica prije instaliranja
ureĊaja za kompenzaciju a da je udio utroška reaktivne elektriĉne energije
pogona Stranjani sada iznosi 50-60% ,
- da pogon Stranjani utroši reaktivna elektriĉna energija cca 50-60 % od
ukupno utrošene elektriĉne energije pogona Stranjani,
- da pogon Raspotoĉje koristi cca 16-22 % od ukupno korištene snage vršnog
opterećenja na nivou RMU zenica i
- da je proscjećni faktor snage na nivou pogona Stranjani iznosi 0,56 a na
nivou RMU Zenica iznosi 0,93.
U narednom periodu potrebno je sprovoditi aktivnosti na smanjenju utroška aktivne
elektriĉne energije, posebno reaktivne elektriĉne energije i smanjenje vršnog
opterećenja na nivou pogona Stranjani. Spisak aktivnosti se odnosi na:
1. Smanjenje utroška aktivne i reaktivne energije te vršnog opterećenja
-
Prije svega neophodno je izvršiti mjerenja parametara viskonaponske mreţe
od ovlaštene ustanove( koja posjeduje instrumentarij i struĉno osoblje, te
115
-
-
registrovana od Ministarstva energije, rudarstva i industrije za te poslove) na
sabirnicama 5 kV u BTS Jagodići u trajanju od 48 sati. Mjerenja će se
koristiti u svrhu izrade projektne dokumentacije za odabir tehniĉkih i
elektriĉnih karakteristika opreme u svrhu smanjenja reaktivne elektriĉne
energije i vršnog opterećenja. Cilj projektne dokumentacije i instaliranja
opreme za kompenzaciju reaktivne elektriĉne energije je povećanje faktora
snage na zakonski prihvatljivi nivo od 0,95-1. Trenutna oprema za
kompenzaciju reaktivne elektriĉne energije uopšte ne postoji. Ugradnjom
opreme za kompenzaciju reaktivne elektriĉne energije i kontrole vršnog
opterećenja smanjio bi se utrošak reaktivne elektriĉne enenergije, odnosno i
utrošak aktivne elektriĉne energije.
Analizom strukture potrošaĉa u jami i vani uraditi interna upustva za radom
istih, u periodima tkz. jeftine tarife kada se vršno opterećenje ne uzima kao
faktor plaćanja a to je period od 0100-0400 i od 2200 -0700. U sluĉajevim
potreba ukljuĉivanja istih potrebno je definisati i pridrţavati se takvih
upustava za redosljedom ukljuĉivanja. Na taj naĉin bi se smanjilo vršno
opterećenje, odnosno maksimalna registrovana snaga koja po vrijednosti u
KM iznosi cca 50 % ukupnog raĉuna.
Smanjenje uticaja vršnog opterećenja se moţe postići i ugradnjom opreme
automatizacije ukljuĉivanja elektro energetskih potrošaĉa veće snage kao što
su pumpne stanice koje imaju instalisane elektro motore 110 kW na
naponskom nivou 0,5 kV .
a. Rok za aktivnosti smanjenja vršnog oterećenja internim upustvima na osnovu
postupka o redosljedu ukljuĉivanja većih potrošaĉa je 03.2009. godine.
b. Rok za aktivnosti za mjerenja i izradu projektne dokumentacije u svrhu
smanjenja vršnog oterećenja i utroška reaktivne energije je 06.2009. godine.
c. Rok za aktivnosti za ugradnju opreme za kompenzaciju reaktivne elektriĉne
energije i smanjenje vršnog opterećenja je 09.2009. godine.
d. Rok za aktivnosti za ugradnju opreme automatizacije rada i kontrole
ukljuĉivanja potrošaća većih snaga za vršnog opterećenja je 10.2009. godine.
13.3. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE POTROŠNJE VODE
U cilju kontrolisane potrošnje pitke vode potrebno je provesti slijedeće aktivnosti :
-
Utvrditi kvalitet pitke vode i vode za kupanje izradom bakteriološke analize vode.
Rok za realizaciju mjere , decembar 2010 godine.
-
Izvršiti ugradnju mjeraĉa protoka vode ( vodomjera) sa ciljem praĉenja potrošnje
vode i praviti mjeseĉne izvještaje o potrošnji.
Rok za realizaciju mjere , juni 2009 godine.
-
Uraditi rekonstrukciju i sanaciju razvoda pitke vode u radniĉkim kupatilima.
Rok za realizaciju mjere , decembar 2011 godine.
116
13.4. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE OTPADNIH VODA
U cilju smanjenja emisije otpadnih voda potrebno je izvršiti sanaciju bazena (septiĉkih
jama) za prijem fekalnih otpadnih voda. Rok za realizaciju , decembar 2012 god.
Spisak aktivnosti i mjera za smanjenje emisije
Vrsta
Spisak aktivnosti
mjere
- uvesti radno mjesto referenta za zaštitu okoliša ili
Opće
odrediti tim za praćenje i provoĊenje obaveza iz
mjere
okolinske dozvole,
- organizirati program obuke uposlenih o naĉinima
smanjenja zagaĊivanja i naĉinima uštede sirovina,
- organizirati vršenje monitoring plana, analizirati
podatke dobivene monitoringom, redovno izvještavati
nadleţne organe o izvršenom monitoringu.
- vršiti monitoring emisije dimnih plinova
Mjere
zaštite
zraka
- vršiti monitoring ukupnih lebdećih ĉestica
i taloţnog praha
Rok provedbe
2012
svake godine u
vrijeme vaţenja
okolinske dozvole
svake druge
godine u vrijeme
vaţenja okolinske
dozvole
- izvršiti podešavanje dotoka zraka u loţište kotlova
kako bi se osigurala optimalna koliĉina zraka za
sagorijevanje.
sklopiti ugovor sa ovlaštenom
institucijom za
zbrinjavanje rabljenih ulja i maziva
Sklopiti ugovor sa ovlaštenom
institucijom za zbrinjavanje piljevine
nastale u procesu obrade drvene graĊe.
Mjere za
BAT preporuke:
zaštitu
- izgradnja taloţnih bazena za otpadne
voda
vode iz jame,
- monitoring kvalitete otpadne vode
- oborinske vode sa :
- radnih platoa ispred mašinskih
radionica
- parking prostora
- manipulativnim saobraćajnica unutar
kruga rudnika idr .
Usmijeriti odvodnim kanalima ka
seperatorima ulja i masti koje je
2012
2012
- u jamskim prostorijama postoje
izgraĊeni taloţni bazeni, uraĊena je
projektna dokumentacija na nivou
dopunskog rudarskog projekta na
izgradnji predtaloţnika i taloţnika
na površini, izgradnju navedenih
objekata uraditi do kraja vaţenja
okolinske dozvole 2014.
- monitoring otpadnih voda vršiti
kontinuirano
prema
planu
monitoringa u roku vaţenja
okolinske dozvole.
117
potrebno ugraditi za tretman ove vrste
otpadnih voda.
Projektinu dokumentaciju odvodnje
i tretmana oborinskih zagaĊenih
voda sa navedenih površina izraditi
u toku 2012.god., a odvodne kanale
i
seperatore
ugraditi
do
2013.godine.
BAT preporuka:
- odlaganje otkrivke (jalovine) vršiti u
otvorene prostore koji se više ne
koriste.
Odlaganje se vrši kontinuirano na
vanjsko odlagalište.
Mjere za
zaštitu
- izvršiti sklapanje ugovora za
tla
zbrinjavanje nastalog opasnog otpada
(zamašćene krpe i radna odijela),
- sklopiti ugovor za odvoz
komunalnog otpada.
2012.
14.0. PRIJEDLOG MONITORING PLANA U SKLADU SA PROPISIMA I
ROKOVI ZA PREDUZIMANJE PREDVIĐENIH AKTIVNOSTI I MJERA
Monitorig emisije zagaĊujućih materija na pogonu "Stranjani" u narednom periodu,
provoditi će se u skladu sa vaţećim zakonskim normama.Rezultati mjerenja prezentirati
će se kroz "Godišnji izvještaj o rezultatima izvršenja mjera prema Planu aktivnosti za
pogon "Stranjani" RMU "Zenica" doo Zenica".
Tabela - Prijedlog monitoring plana
MEDIJ U
KOJI SE
ISPUŠT
A
MJERNO
MJESTO
PARAMETAR
- lebdeće ĉestice (LĈ (10))
- taloţni prah
µg/m3
mg/m2d
Zrak
- ugljik (IV) oksid, (CO2)
- ugljik (II) oksid, (CO)
- sumpor (IV) oksid, (SO2)
- azot (IV) oksid, (NO2)
- ĉvrste ĉestice
mg/m3
mg/m3
mg/m3
mg/m3
mg/m3
Na rubnim
dijelovima
klasirnice
i ispred
najbliţeg
stambenog
objekta
Kotlovnic
au
objektu
upravne
zgrade i
objektu
prozivaon
e
UĈESTALOST
MJERENJA
Jednom
godišnje, sedam
dana u
kontinuitetu
Jednom
godišnje, u toku
grejne sezone
118
-
- buka, Leq dB(A)
Na rubnim
dijelovima
rudniĉkog
kruga i
oko
klasirnice
kao i
ispred
najbliţeg
stambenog
objekta
Medij u
koji se
ispušta
Parametar
Mjerno
mjesto
Uĉestalost
mjerenja
Na
mjernim
mjestima
E1,E2
Minimalan broj
potrebnog
godišnjeg
uzorkovanja
tehnološke
otpadne vode,
prema protoku,
na
mjernom
mjestu E1 , E2,
je 12 (dvanaest)
puta u toku
godine.
Mjesta
odlaganja
krutog
otpada
Voditi
sedmiĉne
izvještaje koji
su osnova
godišnjeg
izvještaja
Voda
Tlo (kruti
otpad)
Temperatura vode
0C
pH vrijednost
P-alkalitet (utrošak ml 0,1 NHCl /l
uzorka)
M-alkalitet (utrošak ml 0,1 NHCl /l
uzorka)
Ukupni alkalitet
mg/l CaCO3
Elektrovodljivost
μS/cm
Ukupno suspendirane materije
mg/l
Ukupni isparni ostatak
mg/l
Gubitak ţarenjem
mg/l
Hemijska potrošnja kisika, (HPK)
(bihromatna metoda)
mgO2/l
Biološka potrošnja kisika, (BPK5) mgO2/l
Amonijum jon (NH4+)
mg/l
Nitriti (NO2)
mg/l
Nitrati (NO3)
mg/l
Ukupni azot (N)
mg/l
Ukupni fosfor (P)
mg/l
Ukupna ulja i masti
(Ekstrak. u petroleteru)
mg/l
Toksikološki bioogled Daphnia magna
Straus,48hLC50 (% otpadne vode u
razblaţenju)
%
Protok, (Q)
m3/dan
Pratiti koliĉine nastajanja komunalnog
krutog otpada, otpadnog ţeljeza i jalovine
Jednom
godišnje u
dnevnom
periodu
119
Operator je duţan bez odlaganja prijaviti svaku vanrednu situaciju koja znaĉajno utjeĉe
na okoliš. Lokacije mjernih mjesta date su u (Prilogu 3). Monitoring vrši za to ovlaštena
institucija na osnovu zakonske regulative.
14.1.Monitoring emisije kiselih plinova sa dimnjaka kotlovnice "Stranjani"
Shodno zakonskim normama, ova mjerenja obavljati će se 1x godišnje.Ovim
mjerenjima obuhvatit će se i emisije stalkeniĉkih plinova sa dimjaka kotlovnice.
Mjerenja dimnih plinova sa dimnjaka, toplana i kotlovnica organizovana su i sprovode
se od strane nadleţnih sluţbi općine "Zenica". Za izvoĊenje mjerenja angaţovan je
Metelurški instititut "Kemal Kapetanović" Zenica, koji je registrovan i posjeduje
opremu za provoĊenje propisanih mjerenja.
14.2.Monitorig emisije ĉestica sa dimnjaka kotlovnice "Stranjani"
Monitoring emisija u zrak vršiti u skladu sa Zakonom o zaštiti zraka - "Sluţbene
novine F BiH", br. 33/03, Pravilnikom o graniĉnim vrijednostima emisije u zrak iz
postrojenja za sagorijevanje "Sluţbene novine F BiH", br. 12/05), Pravilnikom o
graniĉnim vrijednostima kvalitete zraka (“Sluţbene novine F BiH “, br. 12/05) i
Pravilnikom o monitoringu emisija zagaĊujućih materija u zrak ("Sluţbene novine F
BiH", br. 12/05). U tabeli 14.2. date su graniĉne vrijednosti pojedinih polutanata iz
navedenog Pravilnika. Broj mjerenja emisija, za ispust iz stacionarnog izvora, odreĊuje
se na osnovu odnosa izmeĊu emitiranog masenog protoka ( Qemitirani) i graniĉnog
masenog protoka ( Qgraniĉni): Uĉestalost mjerenja = Qemitirani/Qgraniĉni, ako je:
`1 –nema zahtjeva za mjerenjem,
>1-2-povremena mjerenja, najmanje jednom u tri godine,
>2-5 –povremena mjerenja, najmanje jedanput godišnje,
>5-kontinuirano mjerenje.
Mjerenja emisije ĉestica iz dimnih plinova sa dimnjaka, toplana i kotlovnica
organizovana su i sprovode se od strane nadleţnih sluţbi općine "Zenica".Za izvoĊenje
mjerenja angaţovan je Metelurški instititut "Kemal Kapetanović" Zenica, koji je
registrovan i posjeduje opremu za provoĊenje propisanih mjerenja.
120
Tabela – Granične vrijednosti NOx, čvrstih čestica i CO
Granične vrijednosti emisije NOx, (mg/m3)
vrsta goriva
kategorija izvora
čvrsta goriva
tekuća goriva
prirodni plin
> 0,35 - 10 MW
400
150 - 450
100 - 125
10 - 50 MW
350
150 - 350
100
3
Granične vrijednosti emisije čvrstih čestica, (mg/m )
vrsta goriva
kategorija izvora
čvrsta goriva
tekuća
tekuća
tekuća
goriva, EL
goriva, L
goriva, S,T
> 2 - 50 MW
50
30
0,35 - 2 MW
150
30 - 50 MW
35
50
2 – 30 MW
50
60
Granične vrijednosti emisije CO, (mg/m3)
vrsta goriva
kategorija izvora
čvrsta fosilna goriva
tekuća goriva
> 1 - 50 MW
150
0,35 - 1 MW
1000
10 - 50 MW
1700
14.3. Monitoring emisije stakleniĉkih plinova iz jame "Stranjani" (glavnog
ventilatora)
Mjerenja koncentacija i koliĉina (apsolutnih dotoka) stakleniĉkih plinova iz jame
"Stranjani", provoditi će sluţba ventilacije pogona "Stranjani" i sluţba ventilacije RMU
"Zenica".Shodno zakonskim normama za podzemnu eksploataciju mineralnih sirovina,
mjerenja koliĉina i kvaliteta jamskog zraka obavljaju se 1x mjeseĉno.Iz dobijenih
rezultata (koliĉina zraka i hemijskih analiza zraka) na glavnom izlazu iz jame-glavnom
ventilatoru, raditi će se mjeseĉni i godišnji bilansi emisije stakleniĉkih plinova (CH4 i
CO2).
Pored radovne kontrole plinskog stanja u jami od strane odgovornih lica sluţbe
ventilacije, kontrola plinskog stanja provoditi će se i preko Sistema daljinske kontrole i
nadzora plinskih i ventilacionih parametara u jami, gdje se preko centrale vrši grafiĉko
unošenje rezultata mjerenja na papirnu traku.Grafiĉko unošenje rezultata je konstantno,
trake se redovno mijenjaju a potrošene-ispisane trake pohranjuju u sluţbi ventilacije
pogona.
14.4.Monitoring zaprašenosti jame "Stranjani" i industrijskog kruga pogona
"Stranjani"
Shodno propisima za podzemnu eksploataciju mineralnih sirovina, mjerenja
zaprašenosti po karakteristiĉnim mjernim mjestima u jami vršiti će se 1x sedmiĉno.O
izvršenim mjerenjima sluţba ventilacije RMU "Zenica" dostavlja izvještaje u pisanoj
formi pogonu "Stranjani".Koristeći rezultate mjerenja, sluţba ventilacije RMU
"Zenica", raditi će Analizu pojava ugljene prašine u jami"Stranjani" na godišnjem
nivou.
Mjerenje zaprašenosti u industrijskom krugu pogona "Stranjani" vršit će se u skladu sa
"Pravilnikom o obaveznim periodiĉnim pregledimaa radnih mjesta i prostorija" SL
SRBiH 2/91.
121
14.5.Monitoring buke
Mjerenje ekvivalentnog nivoa buke vrši se na osnovu Zakona o zaštiti od buke,
navedena lokacija se svrstava u VI zonu (Industrijsko, skladišno, servisno i saobraćajno
podruĉje bez stanova) za koju najviši dopušteni nivo buke iznosi Leq=70 dB (A) danju i
Leq=70 dB (A) noću. U smislu navedenog Zakona... dan je od 06:00 do 22:00 sata, a noć
od 22:00 do 06:00 sati. Nivo buke se izraţava ekvivalentnim nivoom buke (Leq) i
vršnim vrijednostima (L1) kao ilustraciji kritiĉnih promjenjivih nivoa. To znaĉi da
dopuštena vanjska buka od izvora buke moţe 1 % od ukupnog vremena trajanja buke
tijekom dana odnosno noći biti prekoraĉena. U ovom sluĉaju za zonu VI. to je L1 = 85
dB (A). Ukupan broj mjernih mjesta definirati tokom izvoĊenja mjerenja, obzirom na
eventualne promjene na terenu (izgradnja novih ili uklanjanje postojećih objekata kao i
pojavu novih izvora buke).
Mjeremja monitoringa buke na karakteristiĉnim lokacijama u industrijskom krugu
pogona "Stranjani" vršit će se u skladu sa "Pravilnikom o obaveznim periodiĉnim
pregledima radnih mjesta i prostorija" SL SRBiH 2/91.
14.6. Monitoring otpadnih voda
Proces monitoringa tehnoloških otpadnih voda koje nastaju pri proizvodnom
procesu dobivanja uglja u rudniku “Zenica“, pogon „Stranjani“ treba provoditi u skladu
sa odredbama Pravilnika o graniĉnim vrijednostima opasnih i štetnih materija za
tehnološke otpadne vode prije njihovog upuštanja u sistem javne kanalizacije odnosno
u drugi prijemnik “Sluţbene novine F BiH“, br. 50/07), a u laboratoriji ovlaštenoj od
strane Federalnog ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva. U prilogu 10
(Elaborat o ispitivanju fiziĉko-hemijskih karakteritika otpadnih voda-Monitornig RMU
„ZENICA“ doo pogon „Stranjani“ Zenica) , date su graniĉne vrijednosti opasnih i
štetnih materija za tehnološke otpadne vode prije njihovog ispuštanja u površinski
vodotok. U prilogu dostavljamo Vam „ELABORAT O ISPITIVANJU FIZIĈKOHEMIJSKIH KARAKTERISTIKA OTPADNIH VODA-MONITORING RMU
„ZENICA“ D.O.O. POGON „STRANJANI“ ZENICA (Prilog br.4)
Tabela – Graniĉne vrijednosti emisije opasnih štetnih materija za tehnološke otpadne
vode prije njihovog u taloţne bazene.
Parametar
Temperatura vode
pH vrijednost
P-alkalitet
M-alkalitet
Ukupni alkalitet
Elektrovodljivost
Ukupno suspendirane
materije
Ukupni isparni ostatak
Gubitak žarenjem
Hemijska
potrošnja
Mjerna jedinica
0
C
utrošak ml 0,1 NHCl /l
uzorka
utrošak ml 0,1 NHCl /l
uzorka
mg/l CaCO3
μS/cm
mg/l
mg/l
mg/l
mgO2/l
Granična vrijednost
30
6,0-9,0
35
125
122
kisika, (HPK) (bihromatna
metoda)
Biološka
potrošnja
kisika, (BPK5)
Amonijum jon (NH4+)
Nitriti (NO2)
Nitrati (NO3)
Ukupni azot (N)
Ukupni fosfor (P)
Ukupna ulja i masti
(Ekstrak. u petroleteru)
Toksikološki
bioogled
Daphnia
magna
Straus,48hLC50 (% otpadne
vode u razblaženju)
Protok, (Q)
mgO2/l
25
mg/l
mg/l
mg/l
mg/l
mg/l
mg/l
10
0,5
10
10
1,0
20
> 50
%
m3/dan
-
Tabela – Broj ispitivanja tehnoloških otpadnih voda u ovisnosti od protoka
Protok otpadne vode, m3/dan
0-50
50-100
100-500
>500
Broj ispitivanja u toku godine
4
6
8
12
14.7. Monitorig slijeganja površine terena
U skladu sa projektnim rješenjima, Sluţba mjerništva RMU "Zenica", najmanje 2x
godišnje vršiti će snimanja terena, po projektovanim profilnim linijama.Interpretaciju
dobivenih rezultata raditi će ovlaštene ustanove angaţovane od strane RMU "Zenica",
svake tri godine.Pored sluţbe mjerništva na ovim poslovima anagaţovana je i Komisija
za ocjenu šteta nastalih radovima podzemene eksploatacije, formirana na nivou RMU
"Zenica".Zadatak komisije je redovan obilazak ugroţenih dijelova eksploatacionih polja
i snimanja stanja površine, graĊevinskih objekata i infrastrukture o ĉemu komisija
podnosi pisane periodiĉne izvještaje menaĊmentu preduzeća.
14.8. Monitorning otpada
U pogonu „Stranjani“ prikupljanje otpada vrši se prema kategoriji otpada na mjestima
odraĊenim za prikupljanje i pripremu otpada unutar industrijskog kruga pogona, a
odvoz otpada (odlaganje ili prodaja) vrši se centralizovano preko odgovarajućih sluţbi
Društva. Prikupljanje otpada vrši se svakodnevno. Prikupljanje i odvoz otpada vrši se
prema planu upravljanja otpada na industrijskim krugovima pogona ZD RMU „Zenica“
doo Zenica-industrijski krug „Stranjani“. Na pogonu je otvorena knjiga evidencije
123
koliĉina otpada po vrstama otpada u koju se upisuju podaci o koliĉinama otpada u krugu
pogonu svaka tri mjeseca.
14.9.Monitoring tla
Pošto u okviru samog industrijskog kruga pogona „Stranjani“, kao niti u neposrednom
okruţenju, nisu vršena ispitivanja kvaliteta tla, u narednom periodu uzeti će se uzorci i
izvršiti laboratorijska ispitivanja svih potrebnih parametara kvalitativnih svojstava tla, te
u zavisnosti od rezultata periodiĉno će se ta ispitivanja ponavljati i narednih godina.
Parametar
Temperatura vode
pH vrijednost
P-alkalitet
M-alkalitet
Ukupni alkalitet
Elektrovodljivost
Ukupno suspendirane materije
Ukupni isparni ostatak
Gubitak ţarenjem
Hemijska potrošnja kisika, (HPK)
(bihromatna metoda)
Biološka potrošnja kisika, (BPK5)
Amonijum jon (NH4+)
Nitriti (NO2)
Nitrati (NO3)
Ukupni azot (N)
Ukupni fosfor (P)
Ukupna ulja i masti (Ekstrak. u
petroleteru)
Toksikološki bioogled Daphnia magna
Straus,48hLC50 (% otpadne vode u
razblaţenju)
Protok, (Q)
Mjerna jedinica
0
C
utrošak ml 0,1 NHCl /l uzorka
utrošak ml 0,1 NHCl /l uzorka
mg/l CaCO3
μS/cm
mg/l
mg/l
mg/l
mgO2/l
Graniĉna
vrijednost
30
6,0-9,0
35
125
mgO2/l
mg/l
mg/l
mg/l
mg/l
mg/l
mg/l
25
10
0,5
10
10
1,0
%
> 50
m3/dan
20
-
Tabela – Graniĉne vrijednosti emisije opasnih štetnih materija za tehnološke
otpadne vode prije njihovog u površinski vodotok
124
Tabela – Broj ispitivanja tehnoloških otpadnih voda u ovisnosti od protoka
Protok otpadne vode, m3/dan
0-50
50-100
100-500
>500
Broj ispitivanja u toku godine
4
6
8
12
15.0. MJERE PLANIRANE ZA MONITORING PROIZVODNJE, NASTANKA
OTPADA I EMISIJA
U poglavlju br 4, detaljno je opisan tehnološki proces priozvodnje, i kako je već reĉeno,
proces je sloţen a sastoji se iz slijedećih osnovnih sistema: metoda otkopavanja,
transportni sistem, sitem za dopremu materijala i opreme, sistem odvodnjavanja, sistem
provjetravanja, izrada jamskih prostorija, sistem daljinske kontrole i nadzora plinskih i
ventilacionih parametara u jami, sistem za zamuljivanje i sistem za preradu uglja.
Monitoring proizvodnje podrazumijeva niz mjera po sistemima kojima se obezbjeĊuje
odrţanje fiziĉkog obima proizvodnje, kontinuiteta proizvodnje, sigurnosti zaposlenika,
objekata i opreme te odrţanje emisije štetnih materija u granicama dozvoljenih
vrijednosti..Mjere za monitoring proizvodnje mogu se podijeliti na opće (strateške) i
operativne.
Strateške mjere monitoringa podrazumjevaju:
-izrada srednjoroĉnih i dugoroĉnih planova razvoja,
-izrada trogodišnjih planova poslovanja,
-izrada godišnjih planova poslovanja,
-pravovremena izrada izvedbene projektne dokumentacije,
-izrada studija, elaborata i izvještaja prema vaţećoj zakonskoj regulativi i
-izrada godišnjeg izvještaja o rezultatima izvršenja mjera prema Planu aktivnosti za
pogon "Stranjani" RMU "Zenica" doo Zenica".
Osnovne operativne mjere za monitoring proizvodnje su slijedeće:
-redovno provoĊenje mjerenja emisija zagaĊujućih materija prema zakonskim
normama,
-konstantno provjetravanje svih aktivnih dijelova jame dovoljnim-projektovanim
koliĉinama zraka,
-stalna kontrola koliĉina i kvaliteta jamskog zraka provoĊenjem propisanih mjerenja
(smjenska, dnevna, semiĉna, mjeseĉna, polugodišnja, godišnja) i kvalitetno odrţavanje
ureĊaja za daljinsku kontrolu,
-uredno otpumpavanje jamskih voda,
-kvalitetno odrţavanje transportnog sistema i sistema za dopremu repromaterijala,
-pravovremeno i kvalitetno zatvaranje starih radova (poţarnih prostora).
125
-pravovremena i kvalitetna izrada izrada jamskih prostorija,
-uredno i kvalitetno otkopavanje komornih otkopa,
-uredno i kvalitetno odrţavanje elektroenergtske mreţe i elektriĉnih ureĊaja,
-uredno i kvalitetno odrţavanje sistema za snadbijevanje vodom,
-uredno i kvalitetno odrţavanje ostalih sistema koji se koriste u pogonu jami i druge
mjere
Prema Reference Document on the General Principles of Monitoring, July
2003. osnovni tipovi industrijskog monitoringa su:
-
-
monitoring emisije, (monitoring emisija u okoliš),
procesni monitoring, monitoring fiziĉkih i hemijskih parametara (npr.
pritisak, temperatura, itd), koristeći se kontrolom procesa i optimiziranjem
procesne tehnike, postrojenje smanjuju svoj negativni utjecaj na okoliš i
monitoring utjecaja, (monitoring nivoa polutanata koji zahvat emitira u
okoliš i njihov utjecaj na lokalni ekosistem).
-
Uvidom u objavljeni BAT dokument Best available techniques for the
management of tailings and waste-rock in mining activities, July
2004. nisu date mjere za monitoring proizvodnje. Sa aspekta zaštite
okoliša ne postoje posebne mjere monitoringa procesa proizvodnje,
obzirom da se vodi uredna evidencija potrošnje: energenata, ulja i maziva,
eksplozivnih sredstava, drvene graĊe i ĉeliĉnih podgrada itd. U cilju
smanjenja svog utjecaja na okoliš potrebno je poduzeti slijedeće dodatne
mjere:
-
na mjestima gdje se vrši remont odreĊenih sklopova osigurati dovoljnu koliĉinu
upijajućeg materijala koje će apsorbirati eventualno prosuto ulje, upijajući
materijal obezbjediti i za sve radionice u kojima se manipulira razliĉitim
vrstama ulja i maziva, organizirano prikupljati iskorišteno ulje,
sa ovlaštenom institucijom sklopiti ugovor o zbrinjavanju prikupljenog
komunalnog otpada, starog ţeljeza, zamašćenih krpa, iskorištenog ulja,
otpadno drvo i piljevinu sakupljati i koristiti kao gorivo u vlastitim
kotlovnicama ĉime bi se smanjila upotreba uglja, poboljšalo sagorijevanje i
smanjila koliĉina šljake,
proširiti sistem oborinske odvodnje na ona podruĉja koja istom nisu pokrivena,
otpadne vode iz radionica ukoliko sadrţa ulja i masti trebaju se tretirati u
separatoru ulja i masti u koji bi trebalo usmjeriti i oborinske vode sa parkinga i
saobraćajnica ukoliko je to tehniĉki izvodivo,
osigurati da prilikom hemijskog ĉišćenja vodene strane kotlova, ispuštena voda
mora biti pH neutralna.
-
-
-
Mjere koje se provode za monitoring procesa proizvodnje vidljive su iz
Smjenskog izvještaja I,II i III smjene gdje se upisaju podaci koji su neophodni za
normalno funkcioniranje proizvodnje. Na otkopnim radilištima upisuju se slijedeći
podaci: broj radilišta, broj radnika, broj miniranja. prisutnost plinova (CO2, CO i CH4).
Na pripremnim radilištima upisuju se: broj radilišta, broj radnika, broj miniranja,
obavljeni radovi na koritu grabuljastog transportera, postavljenim okvirima i
postavljenim segmentima okvira kao što su greda, stupac i zalog. TakoĊe, prati se rad
glavnih jamskih ventilatora, barometarski pritisak i temperatura.
126
15.1 MJERE ZA MONITORING KVALITETA UGLJA
Pred navedenih mjera monitoringa za proizvodnju, veoma su znaĉajne mjere
monitoringa nad kvalitetom proizvoda-uglja.Ove mjere provode se u tri nivoa:
-monitoring na proizvodnji rovnog uglja,
-monitoring na preradi uglja i
-kontrola kvaliteta rovnog i preraĊenog uglja.
Na kvalitet rovnog uglja,
pored prirodnih uslova u leţištu, utiĉe i niz tehniĉko tehnoloških faktora.Veliki uticaj
na kvalitet rovnog uglja ima odabrana metoda otkopavanja, odnosno doslijednost u
pridrţavanju projektovanog naĉina otkopavanja.Za odrţanje kvaliteta uglja u
primijenjenoj komornoj otkopnoj Mostarskoj metodi, mora se voditi raĉuna da se
podna otkopna prostorija izradi na projektom predviĊenoj mikrolokaciji unutar ugljenog
glavnog sloja-pri neposrednoj podini a krovna otkopna prostorija-ispod neposredne
krovine sloja.Na ovaj naĉin otkopava se maksimalno krovna ugljena ploĉa (obzirom da
se kod utovara koristi gravitaciona sila), koja je najkvalitetniji dio glavnog ugljenog
sloja u jami "Stranjani".Veoma se negativno odraţava na kvalitet i istakanje na
transporter zarušenih krovnih naslaga kod zarušavanja otkopa, te je u ovim sitacijama
nuţno skraćivanje transporetera i pononovno formiranje otkopa.
Pored uticaja metode otkopavanja na kvalitet uglja zanaĉajno utiĉe i broj i razmještaj
radilišta na izradi jamskih prostorija te intenzitet radova sanacije i ĉišćenja
prostorija.Izradu radilišta na izradi prostorija potrebno je uskladiti tako da se
istovremeno pojavljuje što manji broj radilišta u jalovini, obzirom da se najćešće ne vrši
odvajanje, odnosno poseban transport, materijala sa ovih radilišta.Ukoliko je na
pojedinim radilištima moguće odvajanje materijala-iskopine, onda se obavezno vrši
odvajanje-poseban transport materijala sa radilišta.Na isti naĉin postupa se i sa
radovima na sanaciji i ĉišćenju jamskih prostorija.
Prerada uglja
zapoĉinje na pogonu "Stranjani", gdje se na pogonu vanjskog transporetera GT-1A, vrši
fiziĉko izdvajanje krupnih komada jalovine i sraslog uglja sa transportera. Odvajanje se
vrši ruĉno, sa jednim ili dva zaposlenika, a izdvojeni materijal obara se na zemlju-ispod
transportera.Iskopina se kamionima otprema za separaciju gdje se dalje preraĊuje. Kod
prerade uglja na "Separaciji" ugljevi sa jama RMU "Zenica" se miješaju u odreĊenom
omjeru, koji odgovara ţeljenom izlaznom kvalitetu uglja (prema zahtjevima kupaca).
Kontrola kvaliteta uglja
Uzorkovanje uglja, te odreĊivanje kvaliteta na RMU „Zenica“ vrši se u više faza, tako
da su analizama obuhvaćene ukupno proizvedene koliĉine rovnog uglja na pogonima i
preraĊene koliĉine uglja na pogonu „Separacija“.Konkretno, odreĊivanje kvaliteta uglja
na pogonu „Stranjani" vrši se u više faza, a to su:
- konstantno uzorkovanje rovnog uglja,
- uzorkovanje asortimana uglja pogona, samo kada se iskaţe potreba Rudnika,
- uzorkovanje asortimana preraĊenog uglja u mješavini sa drugim pogonima i
- uzorkovanje uglja kako je to predviĊeno u Ugovorima sa našim kupcima.
127
Kvalitet uglja na pogonu „Stranjani“ prikazan je u priloţenim certifikatima o kvalitetu
uglja, kako u asortimanima pogona „Stranjani“ tako i u mješavini sa drugim pogonima.
Redovno se vrši Imedijatna analiza uglja i to:
- gruba vlaga,
- higro vlaga,
- ukupna vlaga,
- sadrţaj pepela,
- sadrţaj sagorivih materija,
- sadrţaj nesagorivih materija,
- sadrţaj hlapljivih materija,
- GTV (kJ/kg) i
- DTV (kJ/kg).
A po potrebi kupca vrši se odreĊivanje i
- sagorivog sumpora,
- sumpora u pepelu i
- ukupnog sumpora.
Sadrţaj vodonika i azota u uglju vrši se jednom godišnje, a skupa sa našim najvećim
kupcima.
Analiza pepela
u uglju se vrši povremeno i po potrebi, obavezno kod znaĉajnije promjene lokacije
otkopavanja u jamama (otkopavanja uglja u jami u novom tektonskom bloku ili u
drugom ugljenom sloju) i drugih zanaĉajnih promjena u otkopavanju koje mogu uticati
na promjenu kvaliteta uglja.
Imedijatna analiza uglja se radi po ISO standardima već duţi vremenski period (cca pet
godina), što se moţe potvrditi u sklopljenim ugovorima sa našim najvećim kupcem TE
„Ćatići“.
RMU „Zenica“ vrši prodaju uglja raznim kupcima, a najveći kupci našeg uglja su:
-
TE „Ćatići“,
„Acelor steel“ Zenica,
JP „Grijanje“ Zenica,
Kanton Zenica i dr.
Najveći dio proizvodnje se prodaje po certifikatima o kvaliteti uglja, koji se rade u
laboratoriji RMU Zenica, a manje koliĉine proizvedenog uglja plasiraju se kroz
maloprodaju, po fiksnim cijenama Rudnika.
U narednom tekstu prilaţemo plan aktivnosti mjera planirane za monitoringe emisija i
svih otpadnih tokova.
128
16.0. PLAN ZA SPREĈAVANJE NESREĆA VELIKIH RAZMJERA ROKOVI
ZA PODUZIMANJE PREDVIĐENIH AKTIVNOSTI I MJERA, ODGOVORNE
OSOBE U SKLADU SA PRAVILNIKOM O SADRŢAJU IZVJEŠTAJA O
STANJU SIGURNOSTI, SADRŢAJU INFORMACIJA O SiGURNOSNIM
MJERAMA I SADRŢAJU UNUTRAŠNJIH I SPOLJNJIH PLANOVA
INTERVENCIJE
Oblast nesreća velikih razmjera definisana je ĉlanovima 75-85 "Zakona o ţaštiti
okoliša". Prema ĉlanu 75, operator pogona i postrojenja duţan je preduzeti preventivne
mjere neophodne za spreĉavanje nesreća velikih razmjera i ograniĉiti njihov utiaj na
ljude i okoliš, a prema ĉlanu 77 operator je duţan da izradi Plan spreĉavanja nesreća
velikih razmjera.Materija je bliţe definisana Pravilnikom o sadrţaju izvještaja o stanju
sigurnosti, sadrţaju informacija o sigurnosnim mjerama i sadrţaju unutarnjih i spoljnjih
planova intervencije.Na sliĉan naĉin ova materija obraĊena je propisima i pravilnicima i
u oblasi rudarstva, te je u nastavku teksta dat izvod iz odobrenih planova koji tertiraju
ovu oblast, za pogon "Stranjani" RMU "Zenica".
16.1. PLAN ODBRANE I SPASAVANJE OD SKUPNIH OPASNOSTI I UDESA
Na osnovu ĉlana 14. Propisa o tehniĉkim mjerama i zaštiti na radu pri
rudarskim podzemnim radovima (Sl. list SFRJ, br. 11/67) izraĊen je plan odbrane i
spasavanja od skupnih opasnosti i udesa koje mogu nastati u jami "Stranjani".
Planom odbrane obraĊeno je:
- potencijalne opasnosti koje mogu nastati u jami "Stranjani",
- mjere koje su poduzete u vezi zaštite od poţara od potencijalnih opasnosti,
- zaštitne mjere koje treba poduzeti,
- postupak u sluĉaju pojave opasnosti,
- plan akcije povlaĉenja radnika,
- plan akcije spasavanja u sluĉaju udesa,
- plan rada pojedinih ekipa za spasavanje i intrvenciju po nareĊenju rukovodioca
akcije,
- duţnosti pojedinih lica u sluĉaju nastanka opasnosti i
- plan zaštite od poţara, raspored protupoţarnih aparata i hidrantska mreţa.
Potencijalne opasnosti koje mogu nastati u jami "Stranjani" su:
I Poţar na površini, oko niskopa Jagodići i na gumenim transporterima u jami
TT-2, TT2-A, TT-3, TT-4, TT-5, TT-6 i TT-7
II Upala ili eksplozija metena i ugljene prašine na pripremnim radilištima i komornom
otkopu
III Upala ili eksplozija u pomoćnom skladištu eksplozivnih sredstava na koti K 257/259
IV Provala vode u dubinskom dijelu jame "Stranjani"
129
Plan odbrane i spasavnja od skupnih opasnosti i udesa radi Upravnik pogona sa
saradnicima a odobrava, uz saglasnot SZR-u, tehniĉki direktor rudnika (izvršni direktor
za proizvodnju). Odgovorna lica za provoĊenje preventivnih mjera su:
-upravnik pogona,
-rukovodioci sluţbi na pogonu (rukovodilac sluţbe Priozvodnje, rukovodilac sluţbe
Vjetrenja i odrţavanja, rukovodilac Elektro sluţbe i rukovodilac Mašinske sluţbe)
-NTO-e pogona (poslovoĊe, nadzornici, mineri).
Lica koja imaju zaduţenja po planu odbrane u sluĉaju nastanka opasnosti su: smjenski
poslovoĊa rudarski, starije tehniĉko lica koje u vrijeme udesa zatekne u jami, nadzornik
komornog otkopa, smjenski nadzornik vjetrenja, lagumaši, signalista na odvozištu okna,
deţurni pogona (deţurni na metanometrijskoj centrali), rukovaoc ventilatorskog
postrojenja, pumpar i deţurni ĉete za spasavanje.
Nakon svake bitne izmjene jamskih radova, šeme provjetravanja i izlaznih puteva, Plan
odbrane se odmah aţurira sa novim stanjem.
Dva puta godišnje i nakon svake znaĉajne promjene puteva povlaĉenja odrţe se u jami
odgovarajuće vjeţbe sa osobljem koji imaju duţnosti prema Planu odbrane a koji su
duţni upoznati sve radnike sa putevima povlaĉenja.
Shodno zakonskim odredbama na pogonu je organizovana Sluţba spsavanja, koji su
organizovani u ekipe od po pet (5) ĉlanova. Na ĉelu sluţbe spasavanja-ĉete za
spasavanje nalazi se Rukovodilac (upravnik jame), na ĉelu ekipa-voĊe ekipa (iz reda
iskusnog rudarskog nadzora). U ĉlanstvu ĉete moraju biti zastupljeni ĉlanovi svih struka
uposlenih na pogonu a u satavu ekipe najmanje po jedan ĉlan rudarske, mašinske i
elektro struke. Svi ĉlanovi ĉete moraju proći obuku i imati poloţen ispit za ĉlana ĉete za
spasavanje. Oprema koju sluţba, shodno zakonskim normama mora imati, smještena je
u posebnom osiguranom prostoru-stanici za spasavanje, u kome su obezbijeĊeni
propisani uslovi za drţanje opreme.
Prostorije stanice za spasavanje pogona "Stranjani", nalaze se industrijskom krugu
pogona "Stranjani".
16.2. PLAN ZAŠTITE OD POŢARA
Na osnovu ĉlana 446 Tehniĉkih propisa iz oblasti rudarstva, Zakona zaštie od poţara
(Sl. list SR-BiH, br. 20/95) te Pravilnika zaštite od poţara RMU "Zenica" d.o.o. Zenica
izraĊen je plan zaštite od poţara pogona "Stranjani".
Plan zaštite od poţara pogona "Stranjani" uraĊen je u februaru 2000. godine, kao i
saglasnost Sluţbe zaštite na radu na primjenu istog pod brojem 1258/02. od 09.02.2000.
godine.
Planom ZOP-a obuhvaćeno je sljedeće:
- organizacija zaštite od poţara,
- procjena ugroţenosti od poţara,
- poţarno opterećenje,
- uzroci nastanka poţara,
- izgraĊenost, vatrootpornost i vrste objekata,
- naĉin gašenja poţara,
- mjere zaštite i postupak poslije gašenja poţara.
130
Generalno zaštita od poţara na pogonu "Stranjani" zasniva se na sprovoĊenju
preventivnih mjera zaštite od poţara. Jedna od mjera je raspored aparata za poĉetno
gašenje poţara po objektima, prostorijama i prostorima a prema poţarnoj optereĉenosti.
Pogon "Stranjani" nalazi se u Stranjanima, podruĉje općine Zenica udaljeno 10 km od
grada Zenice.
Objekti pogona povezani su na mreţu za napajanje vodom (pumpom hidrofora) koji
radi u reţimu 1,5 do 3,5 bara. Osim pomenute hidrantske mreţe na ulazu u jamu K464,00 m visinski iznad svih objekata, smještena je cisterna zapremine 30 m3 koja se
puni jamskom vodom i ista je uvijek puna za potrebe intervencije.
Na osnovu poţarnog opterećenja postavljeni su aparati za poĉetno gašenje poţara koji
se kontrolišu svakih šest mjeseci.
Svakodnevnim preventivnim djelovanjem spreĉava se mogućnost nastanka upale i
pojave poţara.
Pogon ima organizovano vatrogasno odjeljenje, koje prilikom svojih redovnih
vatrogasnih vjeţbi vrši otklanjanje zapaljivog i nepotrebnog materijala kao i sapiranje
prašine po krugu pogona.
Globalne mjere unapreĊenja zaštite
Praćenje savremenih dostignuća u tehniĉko –tehnološkim procesima
eksploatacije ugljeva sa jamskom eksploatacijom te sagledavanja mogućnosti
primjene istih u jamskim pogonima RMU Zenica, odnosno unapreĊenja kroz
izvedbenu projektnutehniĉku dokumentaciju.
- U okvirima realnih mogućnosti planiraju se investiciona ulaganja u nabavku
nove opreme umjesto nedostajuće i zamjenu dotrajale u svrhu racionalizacije
tehniĉko tehnoloških procesa kao i postizanja većeg nivoa kolektivne I liĉne
sigurnosti zaposlenika.
- Stalna edukacija radnika i nadzorno tehniĉkog osoblja.
Operativno kontrolne mjere
-
-
-
-
-
Neposredne kontrole sprovoĊenja mjera zaštite na radu,
Kontrola parametara ventilacije, mikro klime, zaprašenosti, stanja i
korištenja instrumenata za operativnu I daljinsku kontrolu ventilacionih
parametara,
Kontrola izvoĊenja radova sa aparatima za autogeno varenje, termiĉko
rezanje, bušenje, lemljenje i elektro varenje u jamama,
Kontrola mjera zaštite pri rukovanju, transportu, prijenosu i smještaju
eksplozivnih sredstava, teĉnih goriva i maziva,
Kontorla uslova rada na svim radilištima, otkopima u jami, te radovima vani i
uklaĊivanje radova sa odobrenim tehniĉkim uputstvima i odobrenim
projektima,
Aktivno uĉešće inţinjerskog osoblja u obuci i kontroli znanju radnika iz
oblasti mjera zaštite na radu, protivpoţarne zaštite i struĉne osposobljenosti
za obavljanje poslova u jami i vani,
Kontorla postrojenja u smislu periodiĉnog pregleda,
Obuka novoprimljenih radnika putem seminara, kao i radnika pri rasporedu
na nove poslove,
131
-
Kontrola zdravstvenog stanja radnika i obavljanje ljekarskih pregleda
radnika, a naroĉito ĉlanova ĉete za spašavanje i palioca mina,
- Kontorla snadbjevanja stanica za spasavanje sa propisnom opremom,
priborom i rezervnim djelovima i ljudstvom,
- Kontrola nošenja i posjedovanja liĉnih zaštitnih sredstava,
- Da li se prijevoz ljudi i materijala vrši u skladu sa propisima i mjerama,
- Kontrola sprovoĊenja protivpoţarne zaštite, sredstava i opreme kao i rad
industrijskog vatrogasnog društva i vatrogasnih vodova po pogonima,
- Organizacija i sprovoĊenje struĉnih ispita i ispita za obuku za radna mjesta u
saradnji Federalnom rudarskom inspekcijom,
- Blagovremena izrada plana odbrane,
- Kontorla Planova odbrane i njihove aţurnosti sa stanjem rudarskih radova u
jami, upoznavanje radnika sa istim, zaduţenjima sa izvodima odgovornih lica
i lica zaduţenim po pojedinim opasnostima i istaknutost izvoda na svim
vaţnijim mjestima vani i u jami,
- Rad i saradnja sa Federalnim rudarskim inspektorom i drugim inspekcijskim
organima na nivou Općine i Kantonima i sa Sudskim vještacima po osnovu
ozljeda na radu,
- Stalne aktivnosti po pitanju otklanjanja nedostataka konstatovanih
Rješenjima Federalne rudarske inspekcije, inspektora protiv-poţarne zaštite i
drugih inspekcijskih organa i naloga sluţbe zaštite.
Propisivanjem dodatnih i posebnih mjera zaštite kada radovi dijelom odstupaju od
predviĊenih projektnom dokumentacijom.
VoĊene evidencije i analiza povreda na radu,
Prati se zdravstveno stanje radnika i donose se prijedlozi za poboljšanje
zdravstveno-higijenskih uslova pri radu,
- Tokom godine vrši se kontorla zaštite na radu iz oblasti rudarstva,
elektrotehnike, mašinstva i protiv-poţarne zaštite.
Saĉinjavaju se mjeseĉni izvještaji o stanju zaštite na radu sa prijedlogom mjera i
rokovima za njihovo otklanjanje, te se izriĉu mjere zabrane rada u sluĉajevima kada
bitno narušavaju tehnološki proces i mogu prouzrokovati havarije i povrijeĊivanje
radnika do otklanjanja.
-
17.0. NAĈIN IZVJEŠTAVANJA O REZULTATIMA IZVRŠENJA MJERA
Prema Zakonu o zaštiti okoliša, operator je duţan redovno saĉinjavati izvještaje o
preduzetim mjerama po pitanju zaštite okoliša te iste publikovati, kako bi se o njima
mogla informisati zainteresovana javnost (graĊani i organizacije), ali isto tako duţan je
izvještaje periodiĉno dostavljeti odgovarajućim ministarstvima.
Informisanje javnosti moţe se vršiti na slijedeće naĉine:
-posredstvom elektronskih i štampanih medija na lokalnom, kantonalnom ili federalnom
nivou,
-posredstvom internog obavještavanje na oglasnim ploĉama.
O provoĊenju mjera predviĊenih "Planom aktivnosti sa mjerama i rokovima za potpuno
smanjenje emisija, odnosno zagaĊenja i za usaglašavanje sa najboljom raspoloţivom
tehnikom na pogonu "Stranjani" RMU " "Zenica" doo Zenica", RMU "Zenica" će
132
izvještavati nadleţna ministarstva (Federalno ministarstvo za zaštitu okoliša i turizma i
Federalno minisarstvo za energiju , rudarstvo i industriju) u formi izveještaja pod
nazivom "Godišnji izvještaj o rezultatima izvršenja mjera prema Planu aktivnosti za
pogon "Stranjani" RMU "Zenica" doo Zenica".Godišnji izvještaj će sadrţavati rezultate
mjerenja emisija zagaĊujućih materija i rezultate realizacije predviĊenih aktivnosti i
mjera.
Pored slanja godišnjeg izvještaja Federalnim Ministarstvima nastaviti će se sa redovnim
slanjem Mjeseĉnih i Godišnih izvještaja o potrošnji vode Agenciji za vodno podruĉje
rijeke Save u Sarajevu.
U okviru društva analizirati će se periodiĉno rezultati izvršenja mjera, kroz slijedeće
aktivnosti:
-mjeseĉnim, kvartalnim, plugodišnjim i godišnjim Izvještajima o poslovanju koji se
podnose Nadzornom odboru rudnika Zenica i skupštini društva.
- polugodišnjim i godišnjim izvještajima Izvještajima o stanju zaštite na radu, koji se
podnose upravi društava a usvajaju na nadzornom odboru rudnika Zenica.
Na nivou RMU "Zenica" formirana je Sluţba zaštite na radu (SZR-u), koja sprovodi
kontrolu provoĊenja mjera zaštite po svim segmentima tehnološkog procesa. SZR-u za
svoje poslove odgovorna je direktoru društva.Pored kontrole provoĊenja propisanih
mjera zaštite prema sijedećim zakonima:
Zakonom o rudarstvu,
Zakonom zaštite na radu,
Zakonom zaštite od poţara i drugih normativnih akata iz oblasti rudarstva,
duţna je pratiti i kontrolisati provoĊenje propisanih mjera iz oblasti zaštite ĉovjekove
okoline.
Inspektori SZR-u vrše redovnu kontrolu (najmanje tri puta sedmiĉno) obavljanja
poslova po svim fazama rada u objektima, postrojenjima i ureĊajima i o tom podnose
izvještaj nadleţnim licima. Poslije svakog obilaska pogona, podnose se kroz knjigu
izvještaja-pisani izvještaji koji potpisuju upravnik pogona koji je predmet pragleda i
rukovodilac SZNR-a.
U sluĉaju neţeljenog incidenta-kolektivnih udesa ili smrtne povrede zaposlenika,
obavještava se inspekcija Federalnog ministarstva energije, rudarstva i industrije a
Federalni inspektori dolaze na lice mjesta i vrše uviĊaj.Federalni inspektori vrše i
neposredni nadzor nad rudarskim objektima u RMU "Zenica" (jamskih pogona svakih
6 mjeseci, a vanjskih 1 x godišnje), o ĉemu se saĉinjavaju izvještaj koji dostavljaju:
RMU "Zenica", nadleţnom ministarstvu ZE-DO kantona i FMREI-e.
Inspektor protivpoţarne zaštite polugodišnje vrši inspekcijski pregled, te izvještaj
dostavlja nadleţnom Ministarstvu ZE-DO Kantona i RMU "Zenica".
U tabeli dat je naĉin izvještavanja o rezultatima izvršenja mjera
133
Naziv izvještaja
Kome se dostavlja
Izvještaj o mjerenju
emisije dimnih plinova
Federalno
Ministarstvo okoliša
i turizma
Elaborat o ispitivanju
kvalitativnih i
kvantitativnih
karakteristika efluenta sa
programom praćenja
stanja voda (monitoring)
i rezultatima monitoringa
JP “Vodno podruĉje
slivova rijeke Save“
Izvještaj o ispitivanju i ocjeni kvaliteta
otpadnih voda potrebno je dostaviti do 15 u
mjesecu za prethodni mjesec.
Ministarstvo
prostornog ureĊenja
i zaštite okoliša ZEDO kantona
Ministarstvo
prostornog ureĊenja
i zaštite okoliša ZEDO kantona
Operator je duţan dostaviti izvještaj o
rezultatima mjerenje emisije nadleţnom
ministarstvu u roku od 30 dana
od dana izvršenja mjerenja.
Operator je duţan dostaviti izvještaj o
rezultatima mjerenje emisije nadleţnom
ministarstvu u roku od 30 dana
od dana izvršenja mjerenja.
Izvještaj o mjerenju
ekvivalentnog nivoa
vanjske buke
Izvještaj o mjerenju
ukupnih lebdećih ĉestica
i taloţnog praha
Rok za dostavljanje izvještaja
Operator je duţan dostaviti izvještaj o
rezultatima mjerenje emisije nadleţnom
ministarstvu u roku od 30 dana
od dana izvršenja mjerenja.
Mjerenje emisije u zrak iz postrojenja za sagorijevanje je potrebno vršiti za
polutante koji su obavezni prema Zakonu o zaštiti zraka ( “Sluţbeni list F BiH“ br.
33/03), a prema poglavlju IV evidentiranje i dostava podataka, ĉlan 24. Pravilnika o
monitoringu emisija zagadujućih materija u zrak (“Sluţbeni list F BiH“ br. 12/05),
izvodaĉ mjerenja je duţan izraditi izvještaj o mjerenju. Izvještaj mora sadrţavati
podatke o:
-
izvoĊaĉu mjerenja,
obvezniku i njegovoj djelatnosti,
glavnim tehniĉkim karakteristikama procesa i izvora zagaĊivanja,
namjeni i vrsti mjerenja, te o naĉinu nastanka emisija koje se mjere,
mjestu i vremenu uzorkovanja i mjerenja,
upotrebljenim mjernim postupcima i mjernim ureĊajima,
izvoĊenju pojedinaĉnih mjerenja, uslovima rada i drugim posebnostima,
rezultate svakog pojedinaĉnog mjerenja,
vrjednovanje izmjerene emisije sa propisanim graniĉnim vrijednostima,
ocjeni godišnjeg opterecenja okoliša zbog ispuštanja ispusnih plinova,
izraţeno u masi emitovanih zagaĊujućih materija,
Izvještaj treba da sadrţi i podatke o vrsti upotrijebljenog goriva i sirovine.
Podatke o izvršenim mjerenjima izvoĊaĉ mjerenja je duţan ĉuvati u svojoj arhivi
najmanje pet godina. TakoĊe, na temelju ĉlana 8. Pravilnika o monitoringu emisija
zagaĊujućih materija u zrak ("Sluţbene novine F BiH", br. 12/05) operator je duţan da
vrši periodiĉna mjerenja emisija i to: jednom godišnje za loţište snage preko 50 kW.
134
Prema odredbama Pravilnika o graniĉnim vrijednostima opasnih i štetnih
materija za tehnološke otpadne vode prije njihovog ispuštanja u sistem javne
kanalizacije odnosno u drugi prijemnik (“Sluţbeni list F BiH“ br. 12/05) ĉlan 9. stav 1.
minimalan broj godišnjih uzorkovanja zavisi od proticaja (koliĉine tehnološke otpadne
vode) i iznosi:
Protok otpadne vode, m3/dan
0-50
50-100
100-500
>500
Broj ispitivanja u toku godine
4
6
8
12
Prema ĉlanu 12 citiranog pravilnika, Izvještaj o ispitivanju i ocjeni kvaliteta
otpadnih voda dostavlja se mjerodavnom javnom poduzeću za vodno podruĉje u ovom
sluĉaju Agenciji za vodno podruĉje rijeke Save. TakoĊe, operator je duţan bez
odlaganja prijaviti svaku vanrednu situaciju koja znaĉajno utjeĉe na okoliš.
18.0.FINANSIJSKA PROCJENA ZA IZVRŠENJE PLANA NA GODIŠNJEM
NIVOU
Za realizaciju predviĊenih aktivnosti i mjera za smanjenje emisije iz pogona i
postrojenja i racionalizaciju potrošnje sirovina i energije, potrebno je u narednim
godinama izdvojiti ukupno 86 500,00 KM.
U narednim tabelama prikazani su troskovi na godišnjem nivou.
Za 2009 god
Red
br
Naziv aktivnosti
1
. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE
METANA
2
AKTIVNOSTI I MJERE ZA RACIONALIZACIJU
POTROŠNJE ELEKTRIĈNE ENERGIJE
AKTIVNOSTI I MJERE ZA RACIONALIZACIJU
POTROŠNJE VODE
AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE
OTPADNIH VODA
AKTIVNOSTI I MJERE ZA MONITRORING SLIJEGANJA
POVRŠINE TERENA ZAHVAĆENIH EKSPLOATACIJOM
(IZRADA STUDIJE)
3
4
5
Porebna sredstva
(KM)
Finansiranje iz
inostranstva (CDMprojekat)
20 000,00
1500,00
-
Ukupno za 2009 god: 21 500,00 KM
135
Za 2010 god
Red
br
. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE
METANA
1
2
3
4
5
Naziv aktivnosti
Porebna sredstva
(KM)
Finansiranje iz
inostranstva (CDMprojekat)
AKTIVNOSTI I MJERE ZA RACIONALIZACIJU
POTROŠNJE ELEKTRIĈNE ENERGIJE
AKTIVNOSTI I MJERE ZA RACIONALIZACIJU
POTROŠNJE VODE
AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE
OTPADNIH VODA
AKTIVNOSTI I MJERE ZA MONITRORING SLIJEGANJA
POVRŠINE TERENA ZAHVAĆENIH EKSPLOATACIJOM
(IZRADA STUDIJE)
5 000,00
20 000,00
Ukupno za 2010 god: 25 000,00 KM
Za 2011 god
Red
br
. AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE
METANA
1
2
3
4
5
Naziv aktivnosti
Porebna sredstva
(KM)
Finansiranje iz
inostranstva (CDMprojekat)
AKTIVNOSTI I MJERE ZA RACIONALIZACIJU
POTROŠNJE ELEKTRIĈNE ENERGIJE
AKTIVNOSTI I MJERE ZA RACIONALIZACIJU
POTROŠNJE VODE
AKTIVNOSTI I MJERE ZA SMANJENJE EMISIJE
OTPADNIH VODA
AKTIVNOSTI I MJERE ZA MONITRORING SLIJEGANJA
POVRŠINE TERENA ZAHVAĆENIH EKSPLOATACIJOM
(IZRADA STUDIJE)
20 000,00
-
Ukupno za 2011 god: 20 000,00 KM
Planirano
Sklapanje ugovora za
zbrinjavanje komunalnog otpada
i otpadnog željeza
Monitoring nivoa buke
Monitoring emisije dimnih
plinova
Monitoring ukupnih lebdećih
čestica
i taložnog praha
Izvršiti podešavanje dotoka
zraka u ložište kotlova kako bi
se osigurala optimalna količina
zraka za sagorijevanje
Vrijeme izvršenja
Potrebna
sredstva (KM)
2010.
oko 3500
2012. i 2014. godine u vrijeme
intezivne proizvodnje i u
ljetnom periodu
svake godine u vrijeme važenja
okolinske dozvole
svake druge godine u vrijeme
važenja okolinske dozvole
2012.
oko 900
oko 8000
oko 5000
oko 3000
136
Monitoring emisije u vodu
Ugradnja separatora ulja i masti
sa pripadajućom odvodnim i
dovodnim kanalima
Proširiti sistem oborinske
odvodnje na područja koja istom
nisu pokrivena
Sklopiti ugovor sa ovlaštenom
institucijom za
zbrinjavanje rabljenih ulja i
maziva kao i mulja iz
septičkih jama
Monitoring slijeganja površine
terena zahvaćenim
eksploataciom
2014
oko 10000
do 2013.
oko 25000
do 2014.
oko 10000
2012.
oko 3000
2012.
oko 5000
U vrijeme izrade plana aktivnosti 2008.godine u toku su bile aktivnosti za mogućnost
primjene CDM-projekta. Aktivnosti ako mogućnosti primjene vodile su se u
koordinaciji sa projektnom kućom CTEOR-Sarajevo i firmom „One Carbone“. Nakon
elaboriranja mogućnosti primjene CDM –projekta u zakljuĉku studije navedena su
opravdanosti primjene navedenog projekta u pogonu „Stranjani“. I pored navedene
konstatacije zainteresovana strana „One Carbone“ odustala je od realizacija CDMprojekta
19.0. PLAN ZA PRESTANAK RADA UKOLIKO POSTROJENJE ODNOSNO
POGON PRESTAJE SA RADOM PRIJE 31.12.2007 GODINE
U narednom petogodišnjem razdoblju nije planiran prestanak rada pogona niti nekih od
postrojenja na pogonu.
20.0. PRILOG-IZVOD IZ PROSTORNO PLANSKE DOKUMENTACIJE,
PRIJEPIS SVIH DOZVOLA, PRIJEPIS POSTOJEĆIH ELABORATA
(ZAŠTITA OKOLIŠA, PROTIVPOŢARNA ZAŠTITA, SIGURNOST NA RADU)
20.1. SPISAK RJEŠENJA ZA POGON "STRANJANI" RMU "ZENICA" doo
ZENICA
U prilogu spiska priloţena su slijedeća rješenja:
1. Rješenje o upisu RMU"Zenica"d.o.o.Zenica u sudski registar broj: U/I-294/04 od
10.10.2005.godine
2. Rješenje o upisu lica ovlaštenog za zastupanje RMU"Zenica"d.o.o.Zenica u
sudski registar broj:043-0-Reg-07-002114 od 17.10.2007.godine
3. Rješenje Federalnog ministarstva energije rudarstva i industrije- Mostar pod
brojemUp/I 09-18-380/99 od 03.03.2000.godine, kojim se RMU"Zenica" u Zenici
137
odobrava obavljanje registriranih djelatnosti u oblasti rudarstva, geologije,
energetike i industrije
4. Rješenje za eksploataciju na eksploatacionom polju "Stranjani", broj: 16-47191/62 od 31.12.1962 god izdato je od SEKRETERIJATA ZA INDUSTRIJU I
GRAĐEVINARSTVO IZVRŠNOG VIJEĆA NR BiH, Narodna republika Bosna
Hercegovina
5. Dopunsko Rješenje Federalnog ministarstva energije rudarstva i industrijeMostar pod brojemUp/I 07-18-380/99 od 24.12.2002.godine, na Rješenje
Federalnog ministarstva energije rudarstva i industrije- Mostar pod brojemUp/I
09-18-380/99 od 03.03.2000.godine, kojim se RMU"Zenica" u Zenici odobrava
obavljanje registriranih djelatnosti u oblasti rudarstva, geologije, energetike i
industrije, koje se dopunjuje:odobrava se obavljanje novih registriranih djelatnosti
6. Rješenje FMERiI Mostar Up/I broj: 06-18-330/04 od 12.01.2005.godine,
odobrava se upotreba pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava lociranog
izmeĊu kota 256,71 i 259,41 m u jami "Stranjani" RMU"Zenica"d.o.oZenica
7. Rješenje FMERiI, Mostar pod brojem Up/I 07-18-883/03 od 22.04.2004.godine,
kojim se RMU "Zenica" d.o.o. Zenica odobrava upotreba i korištenje
rekonstruiranog postrojenja metanometrijske stanice jame "Stranjani", tipa
CTT-63/40 proizvodnje Oldham Francuska
20.2
SPISAK PROJEKTNO TEHNIĈKE DOKUMENTACIJE ZA
IZVOĐENJE RADOVA NA POGONU "STRANJANI" RMU
"ZENICA" doo ZENICA
1. DRP pripreme i probnog otkopavanja komornom otkopnom metodom glavnog
ugljenog sloja u zapadnom dijelu tektonskog bloka TB-4 u dubinskom dijelu jame
"Stranjani" RMU "Zenica" d.o.o. Zenica, rudarsko-mašinski dio, knjiga I (Tuzla
2007. godine)
2. DRP pripreme i probnog otkopavanja komornom otkopnom metodom glavnog
ugljenog sloja u zapadnom dijelu tektonskog bloka TB-4 i TB-5 u dubinskom dijelu
jame "Stranjani" RMU "Zenica" d.o.o. Zenica, rudarsko-mašinski dio, knjiga II
(Tuzla januar 2008. godine)- odobren Rješenjem FMERiI Mostar Up/I broj. 06-1846/08 od 25.03.2008.godine
3. DRP ventilacije jame "Stranjani" RMU "Zenica" d.o.o. Zenica (Tuzla, februar 2008.
godine) (odobren rješenjem Tehn.direktora broj.4105/08 od 07.04.2008.godine)
4. DRP pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava u jami "Stranjani"
RMU"Zenica"d.o.o.Zenica, rudarsko-mašinski dio, (Zenica, mart 2004.godine)odobren Rješenjem FMERiI Mostar Up/I broj: 06-18-330/04 od 01.06.2004.godine
5. Elaborat o uticaju otkopavanja na površinu terena i tehniĉko-ekonomske
opravdanosti otkopavanja rezervi glavnog ugljenog sloja u tektonskim blokovima
138
TB-4, TB-5, TB-6 i TB-7 dubinskog dijela u jami "Stranjani" RMU "Zenica"
(Tuzla, maj 2008. godine
6. Elaborat o ispitivanju agresivnih, zapaljivih i eksplozivnih osobina ugljene prašine,
kategorizacija jame i klasifikacija jamskih prostorija po stepenu opasnosti od opasne
ugljene prašine u jami "Stranjani" RMU "Zenica" (RI Tuzla,maj 2004. godine)
7. Elaborat o klasifikaciji i kategorizaciji jamskih prostorija prema stepenu opasnosti
od metana u jami "Stranjani" RMU "Zenica" (Zenica, juni 2008. godine)
8. Bilans metana u vazdušnim strujama ventilacionog sistema jame "Stranjani" RMU
"Zenica" d.o.o. Zenica (Zenica, mart 2008. godine)
9. Plan odbrane od potencijalnih opasnosti koje bi mogle nastupiti prilikom izvoĊenja
planiranih rudarskih radova u jami "Stranjani" RMU "Zenica" (juni 2008. godine)
10. Plan protivpoţarne zaštite "Stranjani" (Zenica 2000.godine)
11. DRP transporta uglja u istoĉnom i dubinskom dijelu jame "Stranjani"
RMU"Zenica"d.o.o Zenica (odobren rješenjem Tehn.direktora broj.1482/2004 od
09.03.2004.godine)
12. DRP rekonstrukcije sistema za daljinsko praćenje i nadzor ventilacionih parametara
na pogonu "Stranjani" u RMU"Zenica"d.o.o. Zenica-rudarski i elektro dio /Zenica,
august 2003.godine/ odobren Rješenjem FMERiI Mostar Up/I broj: 07-18-884/03
od 18.12.2003.godine
13. DRP telefonske centrale "Stranjani" sa pripadajućom vanjskom i jamskom
instalacijom i ureĊajima za potrebe telefonije u jami "Stranjani" RMU "Zenica"
Zenica /Geoprojekt Tuzla, august 2006.godine/ odobren rješenjem tehn.direktora
broj: 7758/06 od 10.10.2006.godine
14. DRP visokonaponske mreţe "Stranjani" RMU "Zenica" sa podacima o strujama i
snagama kratkih spojeva u elektrodistributivnoj i rudniĉkoj mreţi 10 kV
elektrodistribucije Zenica /Zenica, oktobar 2005.godine/ odobren rješenjem
tehn.direktora broj: 6393/05 od 19.08.2005.godine
15. DRP pripreme i probnog otkopavanja komornom otkopnom metodom glavnog
ugljenog sloja u zapadnom dijelu tektonskog bloka TB-4 u dubinskom dijelu jame
"Stranjani" RMU "zenica" d.o.o. Zenica, elektro dio, /Geoprojekt Tuzla, februar
2007. godine) odobren Rješenjem FMERiI Mostar Up/I broj: 06-18-151/07 od
24.05.2007.godine
16. DRP pripreme i probnog otkopavanja komornom otkopnom metodom glavnog
ugljenog sloja u zapadnom dijelu tektonskog bloka TB-4 i TB-5 u dubinskom dijelu
jame "Stranjani" RMU "Zenica" d.o.o. Zenica,elekto dio (Multiteh Tuzla, april
2008.
godine)odobren
Rješenjem
tehn.direktora
broj:6139/08
od
06.05.2008.godine
139
17. DRP pomoćnog skladišta eksplozivnih sredstava u jami "Stranjani" RMU
"Zenica"d.o.o.Zenica, elektro dio, (Zenica, juli 2004.godine)- odobren Rješenjem
FMERiI Mostar Up/I broj: 06-18-841/04 od 25.10..2004.godine
18. Upotrebne dozvole o pregledu i ispitivanju sredstava rada i opreme i sredstava liĉne
zaštite u jami i vani u pogonu "Stranjani" RMU"Zenica"d.o.o.Zenica (Zenica, juli
2007.godine)
20.3. SPISAK TEHNIĈKIH UPUTSTVA PO KOJIMA SE IZVODE RADOVI
NA POGONU "STRANJANI" RMU "ZENICA" doo ZENICA
1. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje radova na izradi ventilacione prostorije sa kote
114,67 na kotu 138,00 (radilište br.62) jame "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i
odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 14258/08 od 13.10.2008.godine)
2. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje rudarskih radova otkopavanja u glavnom ugljenom
sloju po komornoj otkopnoj metodi u dubinskom dijelu jame otkopnog polja OP-1 u
tektonskom bloku TB-4 u jami "Stranjani"(Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora pod brojem 1617/07 od 23.02.2007.godine)
3. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje radova na otkopavanju uglja u komornom otkopu
br.6 u jami "Stranjani"(Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog direktora pod
brojem 10699/07 od 10.12.2007.godine)
4. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje rudarskih radova na pripremi i otkopavanju
komornih otkopa br.7, 8 i 9 u glavnom ugljenom sloju tektonskog bloka TB-IV
dubinskog dijela jame "Stranjani"(Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora pod brojem 1836/08 od 21.02.2008.godine)
5. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje rudarskih radova na pripremi i otkopavanju
komornih otkopa br.10, 11 i 12 u glavnom ugljenom sloju tektonskog bloka TB-IV
dubinskog dijela jame "Stranjani"(Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora pod brojem 5842/08 od 25.04.2008.godine)
6. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje rudarskih radova na izradi transportno-ventilacione
veze u OP-2 (radilište br.55) u jami "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i odobrenje
Tehniĉkog direktora pod brojem 8750/07 od 10.10.2007.godine)
7. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje radova na izradi transportnog uskopa sa kote 94,77
na kotu 150,00 (radilište br.55) jame "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i odobrenje
Tehniĉkog direktora pod brojem 3557/08 od 27.03.2008.godine)
8. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje radova na izradi transportne prostorije sa kote
121,55 na kotu 150,00 (radilište br.55) jame "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i
odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 13591/08 od 25.09.2008.godine)
9. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje radova na izradi transportne prostorije sa kote
112,00 na kotu 137,51 (radilište br.59) jame "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i
odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 8267/08 od 18.06.2008.godine)
140
10. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje rudarskih radova na izradi transportne prostorije
OP-2 (prostorija br.53) jame "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora pod brojem 5220/07 od 08.06.2007.godine)
11. Tehniĉko uputstvo za izvoĊenje rudarskih radova na izradi ventilacione prostorije
OP-2 (prostorija br.53) jame "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora pod brojem 8418/07 od 28.09.2007.godine)
12. Tehniĉko uputstvo za bušenje istraţnih bušotina u skladu sa projektom detaljnih
geoloških istraţivanja glavnog ugljenog sloja u dubinskom dijelu jame "Stranjani"
RMU"Zenica" d.o.o.Zenica (Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog direktora pod
brojem 2891/07 od 03.04.2007.godine)
13. Tehniĉko uputstvo za bušenje bušotina (BG-23A, BG-23B i BG-23C) u skladu sa
projektom detaljnih geoloških istraţivanja glavnog ugljenog sloja u dubinskom
dijelu jame "Stranjani" RMU"Zenica" d.o.o.Zenica (Saglasnost SZR-u i odobrenje
Tehniĉkog direktora pod brojem 10773/08 od 08.08.2008.godine)
14. Tehniĉko uputstvo za prevoz, uskladištenje, izdavanje, prenos, upotrebu i
uništavanje eksplozivnih sredstava pogona "Stranjani" (Saglasnost SZR-u i
odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 8499/04 od 22.10.2004.godine)
15. Uputstvo za upotrebu,rukovanje i odrţavanje kotlovnice "Stranjani"
16. Uputstvo za rukovanje transporterima sa gumenom trakom
17. Tehniĉko uputstvo za rukovanje grabuljastim transporterima (Saglasnost SZR-u i
odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 3922/04 od 08.06.2004.godine)
18. Tehniĉko
uputstvo
za
rukovanje
ventilatorskom
stanicom
jame
"Stranjani"(Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 2245/99
od 15.03.1999.godine)
19. Uputstvo za rukovanje vitlovima i prijevoz materijala jednošinskom visećom
prugom u dubinskom dijelu jame "Stranjani" od niskopa Jagodići K+251,6 do
natezne stanice transportera GT-6 K+71,3 (Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora pod brojem 11290/08 od 21.08.2008.godine)
20. Uputstvo za rukovanje vitlovima i prijevoz materijala donjom prugom u jami
"Stranjani" niskopom Jagodići K+462,7 do natezne stanice transportera GT-2A na
K+250 (Saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog direktora pod brojem 11291/08 od
21.08.2008.godine)
21. Uputstvo za rad i odrţavanje elektroenergetskih postrojenja u jamskoj TS "E" sa
saglasnošću SZR-u i odobrenja Tehniĉkog direktora br. 330/08. od 10.01.2008.
godine.
141
22. Uputstvo za rad i odrţavanje elektroenergetskih postrojenja u jamskoj TS "C" sa
saglasnošću SZR-u i odobrenja Tehniĉkog direktora br. 9940/04. od 23.12.2004.
godine.
23. Uputstvo za rad i odrţavanje elektroenergetskih postrojenja u jamskoj trafostanici
"A" sa saglasnošću SZR-u i odobrenja Tehniĉkog direktora br. 9941/04. od
23.12.2004. godine.
24. Uputstvo za rad i odrţavanje elektro postrojenja u TS "D" sa saglasnošću SZR-u i
odobrenja Tehniĉkog direktora br. 9935/04. od 23.12.2004. godine.
25. Uputstvo za rad i odrţavanje elektroenergetskih postrojenja u jamskoj TS "G" sa
saglasnošću SZR-u i odobrenja Tehniĉkog direktora br. 9936/04. od 23.12.2004.
godine.
26. Uputstvo za rad i odrţavanje elektroenergetskih postrojenja u jamskoj TS "F" sa
saglasnošću SZR-u i odobrenja Tehniĉkog direktora br. 9939/04. od 23.12.2004.
godine.
27. Uputstvo za rad, rukovanje i odrţavanje BTS "Jagodići" uz saglasnost SZR-u i
odobrenje Tehniĉkog direkotora br. 9937/04 od 23.02.2004.godine.
28. Uputstvo za rad i odrţavanje elektro ureĊaja i kablova u pomoćnom skladištu
eksplozivnih sredstava jame "Stranjani" uz saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora br. 9934/04. od 20.12.2004. godine.
29. Uputstvo za pruţanje prve pomoći pri udaru elektriĉne energije uz saglasnost SZR-u
i odobrenje Tehniĉkog direktora br. 9943/04 od 23.12.2004. godine.
30. Uputstvo za rad i odrţavanje kablova i vodova uz saglasnost SZR-u i odobrenje
Tehniĉkog direktora br. 9947/04 od 23.12.2004. godine.
31. Uputstvo u sluĉaju poţara u trafostanici uz saglasnost SZR-u i odobrenje
Tehniĉkog direktora br. 9946/04 od 23.12.2004. godine.
32. Uputstvo za rad i odrţavanje elektro postrojenja u BTS "Gaj nova" i BTS "Gaj
stara" i ventilatorskih postrojenja uz saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora br. 9938/04 od 23.12.2004. godine.
33. Uputstvo za rad i odrţavanje elektro postrojenja VN razvoda smještenog u glavnom
prekopu kota 340 kod jamske TS "A" uz saglasnost SZR-u i odobrenje Tehniĉkog
direktora br. 9944/04 od 23.12.2004. godine.
34. Uputstvo za rukovanje sklopkom 8SN2-VN uz saglasnost SZR-u i odobrenje
Tehniĉkog direktora br. 9945/04 od 23.12.2004. godine.
142
20.4 SPISAK ISPRAVA O ISPITIVANJU UREĐAJA NA POGONU
"STRANJANI" RMU "ZENICA" doo ZENICA
Za 2008 godinu:
1. Izvještaj o struĉnom nalazu o izvršenom struĉnom nalazu broj 173-26/2008 od
Aprila 2008 godine za ispitivanje NN prekidaĉa u jami pogona Stranjani
izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
2. Izvještaj o struĉnom nalazu o izvršenom struĉnom nalazu broj 173-25/2008 od
Aprila 2008 godine za ispitivanje VN prekidaĉa u jami pogona Stranjani
izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o Zenica
3. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 17324/2008 od Aprila 2008 godine za reviziju I ispitivanje jamskih energeskih
transformatora u jami Pogona Raspotoĉje izvršen od Multiteh Inţinjering
d.o.o. Zenica
4. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 17303/LS/2008 od Aprila 2008. godine za mjerenje intenziteta lutajućih struja u
jami Pogona Stranjani izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
5. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 173-01PM/2008 za ispitivanje elektriĉnih ureĊaja za aktiviranje mina pogona Stranjani
izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
6. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 173-01OM/2008 za ispitivanje elektriĉnih ureĊaja ommetara pogona Stranjani izvršen
od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
7. Isprava –zapisnik o izvršenom struĉnom pregledu broj 173-17/2008 za reviziju
ventilatorskog postrojenja MVA izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
8. Isprava –zapisnik o izvršenom struĉnom nalazu broj 173-14/2008 za reviziju
BTS Jagodići, 10/5/0,4 kV; 2,63 MVAu pogonu Stranjani izvršen od Multiteh
Inţinjering d.o.o. Zenica
9. Isprava –zapisnik o izvršenom struĉnom nalazu broj 173-16/2008 za reviziju
BTS „Gaj nova“ ; 10/0,4 kV; 400 kVA u pogonu Stranjani izvršen od Multiteh
Inţinjering d.o.o. Zenica
10. Isprava –zapisnik o izvršenom struĉnom nalazu broj 173-13/2008 za reviziju
BTS „Gaj stara“ ; 10/0,4 kV; 250 kVA u pogonu Stranjani izvršen od Multiteh
Inţinjering d.o.o. Zenica
11. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 173-11ZDN/TN/2008 za ispitivanje zaštite od indirektnog dodira na elektriĉnim
instalacijam TN mreţe u pogonu Stranjani izvršen od Multiteh Inţinjering
d.o.o. Zenica
12. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 173-16ZDN/IT/2008 za ispitivanje zaštite od indirektnog dodira na elektriĉnim
instalacijam IT mreţe u pogonu Stranjani izvršen od Multiteh Inţinjering
d.o.o. Zenica
13. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 173-19ZDN/IT/2008 za ispitivanje zaštitnog uzemljenja , galvanske povezanosti
metalnih masa i radnog i zaštitnog uzemljenja mreţe telefonije u jami
Stranjani izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
14. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 173-18ZDN/IT/2008 za ispitivanje zaštitnog uzemljenja , galvanske povezanosti
143
metalnih masa i neperekidnost zaštitnog voda mreţe metanometrije u jami
Stranjani izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
15. Isprava –zapisnik o izvršenom pregledu i mjerenju i ispitivanju broj 173-09GR/2008 za ispitivanje gromobranske instalacije na objektima pogona
Stranjani izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
16. Izvještaji broj :672/08 i-706/ 08 o ispitivanju visokonaponske zaštitne opreme u
RMU Zenica izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
17. Izvještaji broj :605/08 i-661/ 08 o ispitivanju visokonaponske zaštitne opreme u
RMU Zenica izvršen od Multiteh Inţinjering d.o.o. Zenica
21.
U SLUĈAJU DA JE POSTOJEĆI POGON DEPONIJA OSIM
PODATAKA IZ TAĈ. 1. – 20. OVOG ĈLANA PLAN MORA SADRŢAVATI I
PRIJEDLOG MJERA PRILAGODBE PO FAZAMA I MINIMUM UVJETA
PROPISANIH U PRAVILNIKU O SADRŢAJU PLANA PRILAGOĐAVANJA,
UPRAVLJANJA OTPADOM ZA POSTOJEĆA POSTROJENJA ZA TRETMAN
ILI ODLAGANJE OTPADA I AKTIVNOSTIMA KOJE PREDUZIMA
NADLEŢNI ORGAN (SL.NOVINE F BiH, Br. 9/05) I TADA SE PLAN
AKTIVNOSTI SMATRA PLANOM PRILAGOĐAVANJA U SMISLU OVOG
PRAVILNIKA
ZD RMU „Zenica“ doo Zenica- pogon „Stranjani“ nije deponija te se ova
tačka Plana aktivnosti ne odnosi na predmetni pogon.
144
21.1.GRAFIĈKI PRILOZI
20.5.1.
20.5.2.
20.5.3.
20.5.4.
20.5.5.
20.5.6.
20.5.7.
SITUACIONI PLAN EKSPLOATACIONOG POLJA
"STRANJANI"
PLAN INDUSTRIJSKOG KRUGA POGONA
"STRANJANI"
J.S GTS "Stranjani" 35 kV
J.S GTS "Stranjani" 10 kV
JTS BTS Jagodići 10/5 kW
J.S "Stranjani" 5 kV
J.S "Stranjani" 0,4 kV
Prilog br.1 Zone izgradnje na rudnim poljima M 1:25000
Prilog br.2 Situacioni plan jame „Stranjani“ M 1:2500
Prilog br.3 Situacioni plan podruĉja „Jagodići“ M 1:500
Prilog br.4 Elaborat o ispitivanju fiziĉko-hemijskih karakteristika otpanih vodamonitoring RMU „Zenica“ d.o.o. pogon „Stranjani“ Zenica.
Prilog br.5 Uputstvo za rukovanje ventilatorskom stanicom jame „Stranjani“
Prilog br.6 Uputsvto za puštanje u rad glavnog ventilatora
Prilog br.7 Izvještaj o stanju ventilacije za mjesec oktobar 2011.godine.
Prilog br.8 Prospekt za kotlove loţeni ugljenom TIP „GU“
Prilog br.9 Šema kotlovnice
Prilog br.10 Prilog o opasnostima i predviĊenim mjerama za njihovo otklanjanje za
objekat kotlovnice pogona „Stranjani“.
Priog br.11 Izvještaj broje 06/11-EKO o rezultatima mjerenja štetnih emisija u zrak iz
kotlova preduzeća ZD RMU „Zenica“ d.o.o. Zenica.
Prilog br.12 potrošnja el.energije za 2008.godinu.
Prilog br.13 Imediatne analize uglja
145
Download

Dopunjeni PA Stranjani - Federalno ministarstvo okoliša i turizma