YALAN SÖYLEMEK
ŞAHİNBEY REHBERLİK VE
ARAŞTIRMA MERKEZİ
Kasıtlı olarak uydurulmuş,
gerçekle ilgisi olmayan sözlerle
başkasını kasıtlı olarak aldatmaktır.
Yalan, sözle olabileceği gibi susarak,
yazarak, jest ve mimikler yoluyla da
söylenebilir.
Yalan bir davranış bozukluğudur ve davranış
bozukluğu çocuğun çeşitli ruhsal ve bedensel nedenlere
bağlı iç çatışmalarını davranışlarına aktarması sonucu
ortaya çıkar. Eğer çocuk 6 yaş ve üzerinde ise ve
zihinsel olarak da gelişmiş durumdaysa, söylenilen
yalanlar bir davranış bozukluğu olarak kabul edilebilir.
5-6 yaş itibariyle çocuklar yalan ve gerçek arasındaki
ayırımı yapmaya başlasalar da henüz yolun çok başındadırlar
ancak yine de 3-4 yaşlarındaki hayali hikayelere bu dönemde
daha az rastlanır. 5-6 yaşlarındaki yalanlar genelde
istenmeyen bir durumdan ya da sorununun çözümünden
kaçınmak, anne babanın ilgisini çekmek ve arkadaşlar
arasında kendini göstermek gibi nedenlerle ortaya çıkar. Bu
yaşlarda çocuklar yalana başvurduklarında ebeveynlerin
doğruyu söylemenin ve dürüst olmanın önemini vurgulamaları
ve davranışları ile örnek olmaları önem taşır.
• Gelişim sürecinde yalan :
Çocukluğun ilk yılları:
Çocukların kaç yaşında yalan söylemeye başladıkları bir
tartışma konusudur. Bir çocuğun tam anlamıyla yalan
söyleyebilmesi için diğer insanların düşüncelerinden
haberdar olması gerekir.Bazı araştırmacıların belirttiğine
göre çocuklar 3,5 yaşına kadar karşıdaki kişilerin
fikirlerinden habersizdir.Araştırmacılar çocukların
gelişimlerinin ilk yıllarında kandırma ile ilgili davranışları
toplumsal yaşamda büyükleri memnun etmek ya da cezadan
kaçmak için önceden öğrendikleri tepkileri sergileyerek
geliştirdiklerini belirtirler.
• Örnek: ağabeyi ortalıkta yokken döktüğü sütün suçunu ona
atan iki yaşındaki bir erkek çocuğu ve kendi kendini dövüp
başka bir çocuğun bunu yaptığını belirten 2,5 yaşındaki bir
kız çocuğu.
Ergenlik:
Ergenlik öncesi dönem çocukların nasıl iletişim kuracaklarını,
neyi dışarı vereceklerini, neyi içerde tutacaklarını ve nasıl
kandırıp yalan söyleyeceklerini öğrendikleri dönem olur.
Çocukluğun ilk yıllarında doğrunun tüm çıplaklığıyla
söylenmesi hoş görülse de ergenlik çağına gelen çocuklara
bunun tam tersi öğretilir. Ergenlik çağındaki bireylere
insanları üzecek gerçekleri söylememeleri öğretilir.Cinsellik,
para, uyuşturucu ve alkol ile ilgili aile sorunları sır olarak
saklanır. Çok gizli sırları olan aileler dışarıya sır vermemek
için aşırı gayret sarf ederler. Sonuçta ergenlik çağındaki
çocuklar yavaş yavaş hile ve yalan içerecek şekilde bilgi,
fikir, duygu ve düşüncelerini toplumdan saklamaya ve yerine
göre göstermeyi öğrenmeye başlarlar. Bu bir dereceye kadar
her ailede öğretilir.
Genç Yetişkinlik:
Genç yetişkinlerin maruz kaldıkları
psikolojik baskılar sevgiliden ayrılma cinsel
dürtüler gibi yalanın bir hastalık belirtisi
olarak ortaya çıkmasına kadar gidebilir.
Özerk bir birey olmaya çalışan genç
yetişkin anne-babasından bağımsız kararlar
almaya çalışırken yalana sığınabilir ya da
anne babasına karşıt tepki geliştirerek
patolojik bir boyutta doğrucu olup çıkabilir.
Bu durum iç hesaplaşmalar yaşayan genç
yetişkinin vicdanını rahat hissetmesini
sağlayabilir.
Yetişkinler pek çok farklı nedenden dolayı yalan
söyleyebilirler. Yetişkinlerin yalan söyleme
nedenleri ile kıyasladığımız da çocukların da aslında
benzer nedenlerden dolayı yalana
başvurabildiklerini görürüz.
* Aile içinde veya çevrede çok sık yalan söyleniyor olması:
Çocuklar ana-babayı model ve örnek alır. Anne-babalar yalan
söyleme konusunda da model oluştururlar. Anne-babanın yalana
başvurduğuna tanık olan çocuk, yalan söylemeyi öğrenir. Ör; eve
gelmek isteyen misafire anne ve babanın gerçeği söyleme yerine
akşam başka bir yere davetliyiz şeklinde yalan söylemesi birde bu
söylemin çocuğun yanında yapılması ebeveynin çocuğunun yalan
söylemesine zemin hazırlamış olur.
* Anne -babanın ve çevrenin yeterince sevgi, ilgi
göstermemesi
Anne – babası ve çevresi tarafından sevilmediği ve
ilgi görmediği hissiyle Kendini değersiz hisseden
çocuk çevresindekiler tarafından değerli algılanma
ve onaylanma ihtiyacıyla, sahip olmadığı bir şeye
sahip olduğunu veya yapmadığı bir şeyi yaptığını
ifade edebilir. Örneğin; başının ağrımadığı halde
kendini acındıracak bir şekilde baş ağrısı çektiğini
söylemesi, okul başarısı düşük olduğu halde anne
ve babasına deneme sınavında soruların hepsini
yaptığını söylemesi gibi
• Arkadaşlarının sevgi ve ilgisini
paylaşmamak için yalan söyler.Özellikle
ilköğretim çağındaki çocuklarda
arkadaşlarının ilgisini kendine çekmek için
(Ahmet senle dolaşmak istemiyormuş bana
öyle söyledi diyerek yalana başvurması
buna örnek gösterilebilinir.)
* Erken çocukluk döneminde aşırı
ödüllendirilen çocuklarda yalan söyler.Aşırı
ödüllendirilen çocuk, sosyal hayatla
tanışmaya başladığında sosyal hayatın
içindeki arkadaş, öğretmen vb kişilerden de
aynı ödüllendirmeyi bekler. Bunu da elde
etmek için yalan söyleme tutumu içine
girer. Ya da hiçbir davranışı
ödüllendirilmeyen çocuk yalan söyleme
gereksinimi duyabilir.
* Anne-babanın çocuğu küçümsemesi ve aşağılaması
kendi yalanına çocuğunu ortak etme çabası,
çocuğundan beklentilerin fazlalığı, yapamayacakları
şeylerin istemesi, çocuğuna doğruyu söyletme adına
baskı yapması. Çocuktaki çekingenlik, saldırganlık,
aşağılık duygusu, suçluluk duygusu vb etkenler
çocuklarda yalan söyleme davranışına neden
olmaktadır.
* Kızmakla, bağırmakla yalancılık önlenmez insanlar
sevdikleri saydıkları, aralarında sağlam ilişki bulunan
kimseyi kolay kolay aldatmazlar
*Çocuk cezadan kaçmak için yalan söyler
Çocukları yalana iten diğer bir neden de ailesi tarafından
aşağılanmamak ve cezalandırılmamak için yapmadığı davranışları
yapmış gibi ya da yaptığı davranışları yapmamış gibi ailesine
aktarabilir.Örnek; Harçlığını ailesinin istemediği yerde harcayan
çocuk, anne babasının parasını ne yaptığını sorduğunda çocuğun
parasının çalındığını söylemesi şeklinde cevap vermesi.
• Çocuklar özlem duydukları, olmasını istedikleri
şeyler için yalan söylerler.Babasından ayrı yaşayan
bir çocuğun her gün babasının kendisini aradığını
söylemesi).örn (annesiz büyüyen bir çocuğun
arkadaşlarına annesiyle yaptıklarından söz etmesi
gibi)
• Bazen de bunun tam tersi bir tutumla çocuk annesi
yaşamasına rağmen öğretmenlerine veya
arkadaşlarına, annesinin öldüğünü söylemesi
şeklinde gözüke biliyor. Annesinin göstermediğini
hissettiği sevgi ve ilginin özlemini cevreden telefi
etmeye çalışması şeklinde gözükebiliyor).
• Çocuk çevresinin hayranlığını kazanmak için
yalan söyler.Örnek: (arkadaşlarına fakir
olduğu halde çok zengin olduğunu, arabası
olmadı halde son model bir arabası
olduğunu söylemesi)
• Anne babası sevgi ve ilgisini paylaşmamak
için yalan söyler.Örnek: (çocuk, anne
babasına ablasının onu dövmediği halde
kendisini dövdüğünü söylemesi )
NELER YAPILABİLİR?
1. Yalan söylem davranışını iyileştirmek, önlemekten daha
zordur. Önemli olan, çocuğu yalana itecek durumlara meydan
vermemektir
2. Anne ve babalar çocuklarına model olduklarını akıldan
çıkarmamalı ve doğru model olmalıdırlar
3. Ebeveynin söyledikleri ile davranışları arasında tutarlılık
olmalı.
4. Anne ve babalar çocuklarını çok iyi tanımalı ve
yapabileceğinin üzerinde davranışlar, başaramayacağı şeyler
istememeli
5. Çocuklarınızı, kardeşi ve çevresindeki diğer insanlar ile
kıyaslamayın yalan söylüyor olabilir.
6. Anne-baba çocuğa aşıdı otoriter ve baskıcı
bir tutumla yaklaşmamalı
7. Ebeveyn, çocuğu tehdit etmemeli
8. Anne-baba yalanlan söylemlerine çocuğunu
ortak etmemeli? bu yaptığımızı annene
söylemeyeceksin tamam mı oğlum?
9. Çocuk istek, sıkıntı, kaygı ve endişelerini
anne ?babası ile konuşabilmelidir. Çocuğu
dinlemek ve çözüm yollarını kendisinin
bulmasına yardımcı olmak gerekir.
10.Yalan söylemekte ısrar eden çocuğa ulaşmanın
yolu, kendisini yalan söylemeye iten sorunların
çözülmesine yardım etmek ve yalan söylemeyi
gereksiz kılacak bir ortam hazırlamaktır.
11.Çocuğun yalan söylemesine neden olan şeye
odaklanmalı, yalanın içeriğine değil
12.Çocuğunuz yalan söylediğinde ona bu söylediğinin
yalan olduğunu anladığınızı hissettirmeniz
önemlidir. Anne-baba bir avcı gibi çocuğun yalanını
yakalamaya çalışmamalıdır. Bu çocuğa
güvenmediğinizi gösterir ve çocuk nasıl olsa
güvenmiyor diye yalan söylemeye devam edebilir
13.Çocuğa yeterli ilgi ve sevgi gösterilmelidir.
14.Çocuğun yalan söylediğini tespit ederseniz, onu bu
durumla hemen yüzleştirip yorum yapmayın.
15.Çocuğunuzu hangi durumlarda yalana başvurduğunu
irdeleyin. Mesela; Okul başarısında problemi mi
var? Baskıcı otoriter tepkinizden mi çekiniyor?
16.Yalanın her türlüsüne karşı olduğunuzu sadece
çocuğunuzu uyararak değil, yaşayarak, örnek
olarak da gösterin.
17.Çocuk yalana başvurmadığında, dürüst
davrandığında onun bu davranışının ailesi
tarafından fark edilmesi ve bu davranışı
pekiştirilmesine yardımcı olunmalı.
18.Yalan, bazen bir patoloji (hastalık) belirtisi de
olabilir. Ağır psikolojik dengesizliklerde ya da
kişilik bozukluklarında yalana rastlanabilir. Bu
durumlarda uzman yardımı alınmalı.
19.İnsanın her yaşta takdir edilmeye ve onaylanma
ihtiyacı vardır. Çünkü çoğu kez onaylanma ihtiyacı
nedeniyle
UNUTMAYIN!
•
Doğruyu söylemek çocukların doğuştan bildiği
bir şey değil, zaman içinde öğrendiği bir şeydir.
Küçük çocuklar anne-babalarını memnun etmeyi
her şeyden daha fazla isteyebilirler. Sizi üzeceğini
düşünmeleri durumunda gerçeği söylemekten
kaçınabilirler. Çocuklara gerçek ve gerçek olmayan
arasındaki farkı öğretin ancak çocukların bunu
gerçekten kavramalarının zaman alacağını
unutmayın. Doğruyu söylemenin sizin için neden
önemli olduğunu anlatın. Kendiniz de doğruları
söyleyerek iyi örnek olun.
Bir insan, hiçbir durumda yalan
söylemek özgürlüğüne sahip değildir.
Thomas Carlyle
TEŞEKKÜRLER
Download

yalan söyleme davranışı - Şahinbey Rehberlik ve Araştırma Merkezi