EKONOMSKE
IDEJE I PRAKSA
Kvartalni Časopis iz oblasti ekonomije,
poslovne ekonomije i menadŽmenta, statistike
i poslovne informatike
Izdavač
Centar za izdavačku delatnost
Ekonomskog fakulteta u Beogradu
Kamenička 6, tel. 3021-045,
faks 3021-065
E-mail:[email protected]
Dekan Ekonomskog fakulteta
Prof. dr Branislav Boričić
Dizajn korice i priprema za štampu
Maxnova Creative
www.maxnova.rs
Štampa
Čugura Print, Beograd
www.cugura.rs
Godina
2014.
Redakcija časopisa Ekonomske
ideje i praksa
Glavni urednik časopisa
prof. dr Jakšić Miomir
Urednici časopisa
prof. dr Aleksandra Praščević
prof. dr Vlade Milicević
dr Saša Veljković, vanr. prof.
Članovi Redakcije
prof. dr Marko Backović
prof. dr Predrag Bjelić
prof. dr Božidar Cerović
prof. dr Čedomir Čupić
prof. dr Ðorđe Ðukić
prof. dr Nikola Fabris
prof. dr Miomir Jakšić
prof. dr Nebojša Janićijević
prof. dr Radovan Kovačević
prof. dr Stipe Lovreta
prof. dr Vlade Milicević
prof. dr Aleksandra Praščević
prof. dr Gojko Rikalović
prof. dr Žaklina Stojanović
prof. dr Siniša Zarić
dr Radmila Dragutinović Mitrović, vanr. prof.
dr Miroslav Todorović, vanr. prof.
dr Saša Veljković, vanr. prof.
Svetozar Tanasković– sekretar redakcije
Tehnički sekretar
Jelena Cvetanović
Kontakt redakcije
Telefon: +381 11 3021 068
Faks: +381 11 3021 068
e-mail: [email protected]
sadržaj
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE
NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
07
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF
SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
33
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA
POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
47
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE
PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
63
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA
SNABDIJEVANJA
83
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON
RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
97
Dražen Cvijanović
Boško Živković
Goran Petković
Stipe Lovreta
Zoran Bogetić
Ana Aleksić Mirić
Marina Petrović
Mirjana Rakić
Bojan Zečević
Jovan Krivokapić
Mirko Vujošević
Valentina Ivanović
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Dražen Cvijanović1
[email protected]
Boško Živković2
[email protected]
JEL CLASSIFICATION: G21, C23
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG
BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA
BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH
ZEMALJA U RAZVOJU
APSTRAKT:
U ovom radu je analiziran uticaj smanjenja leveridža evropskog bankarstva na bankarske sisteme evropskih zemalja u razvoju. Finansijska zaraza se širila na bankarske sisteme zemalja centralne, istočne i jugoistočne Evrope kroz tri kanala: smanjenje direktnih prekograničnih potraživanja evropskih banaka, smanjenje potraživanja lokalnih supsidijara evropskih
banaka u stranoj valuti i smanjenje potraživanja supsidijara evropskih banaka u lokalnoj
valuti. U cilju merenja uticaja smanjenja leveridža evropskog bankarstva na bankarske sisteme zemalja centralne, istočne i jugoistočne Evrope postavljen je odgovarajući ekonometrijski model panela. Navedenim ekonometrijskim modelom je analizirana zavisnost nivoa
aktive banaka u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope od stranih/međunarodnih/
lokalnih potraživanja evropskih banaka u navedenim zemljama i od koeficijenta zavisnosti
svake zemlje od evropskih banaka u periodu od kraja 2007. godine do kraja 2012. godine.
Analiza je pokazala da smanjenje priliva fondova iz inostranstva podrazumeva i smanjenje
aktive banaka u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope. Nasuprot tome, veći koeficijent zavisnosti od banaka iz Evrope kao pokazatelj nekompletnosti strukture finansijske
mreže uslovljava manji nivo aktive banaka u posmatranim zemljama.
KLJUČNE REČI:
FINANSIJSKA ZARAZA, FINANSIJSKE MREŽE, SMANJENJE LEVERIDŽA
1
2
Student doktorskih studija na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, Nova banka AD Banja Luka
Ekonomski fakultet Univerziteta u Beogradu
7
8
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
Abstract:
In this paper we have analyzed the influence of the European banking deleveraging process on the banking systems of the developing European countries. Financial contagion
was spreading across the banking systems in the CESEE countries through the three
channels: reduction of direct cross-border claims of European banks, reduction of local
claims of European banks foreign affiliates in foreign currency and reduction of local
claims of European banks foreign affiliates in local currency. In order to measure the
influence of the European banking deleveraging process on the banking systems of the
CESEE countries, we have set up an econometric panel data model. This econometric
model has analyzed dependence of bank assets levels in the CESEE countries on foreign/international/local claims of the European banks in the mentioned countries and
on the European banks dependence coefficient of each country in the period from the
end of 2007 to the end of 2012. The analysis has showed that reduction of the foreign
funds inflow implies reduction of bank assets in the CESEE countries. In contrast to
that, the higher dependence ratio on European banks as an indicator of incompleteness
of the financial network structure implies the lower bank assets level in these countries.
key words:
FINANCIAL CONTAGION, FINANCIAL NETWORKS, DELEVERAGING
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
1. UVOD
Osnovna karakteristika bankarskih sistema zemalja centralne, istočne i jugoistočne
Evrope (koje se skupno označavaju pojmom evropske zemlje u razvoju) jeste njihova
izuzetno visoka zavisnost od priliva sredstava (uvoza štednje) iz bankarskih sistema
razvijenih evropskih zemalja. Zahvaljujući tome, u periodu pre finansijske krize u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope je evidentan snažan kreditni rast. Međutim, sa nastankom i daljim razvojem bankarske krize u EU pokazalo se da ovakav
način finansiranja kreditnog rasta nosi i određene rizike. Empirijski se potvrdilo da su
mnoge banke primenile strategiju smanjenja kreditnih aktivnosti u regionu centralne,
istočne i jugoistočne Evrope.3 Evropske banke su ovu strategiju realizovale na različite
načine: pooštravanjem uslova odobravanja novih i refinansiranja postojećih kredita,
pooštravanjem zahteva u pogledu potrebnog kolaterala, prodajom udela u svojim
supsidijarima u evropskim zemljama u razvoju, prodajom supsidijara u evropskim
zemljama u razvoju, prodajom sporednih poslova u evropskim zemljama u razvoju
(osiguranje, lizing, poslovi sa hartijama od vrednosti) i sl.
Imajući u vidu bankarsku krizu i krizu javnog duga u EU, čini se da je smanjenje
leveridža evropskog bankarstva neminovno. Prema istraživanju MMF-a procenjuje se
smanjenje aktive između 2,2 i 3,8 biliona dolara, odnosno 6-10% aktive, u zavisnosti
uspešnosti makroekonomskih mera.4 Postoje i procene iz bankarske delatnosti5 prema kojima će u narednih nekoliko godina doći do smanjenja aktive banaka u EU za
1,6 – 3 biliona evra. U periodu 5-6 godina se, prema ovoj proceni, može očekivati da
smanjenje aktive dostigne 4 – 4,5 biliona evra. U tom kontekstu, posebna zabrinutost
je iskazana za zemlje centralne i istočne Evrope6, gde se rizik smanjenja leveridža
procenjuje na 80 milijardi evra.
Osnovni razlozi zbog kojih je proces smanjenja leveridža evropskog bankarstva naročito
rizičan za zemlje centralne, istočne i jugoistočne Evrope su sledeći:
1.)Specifičnost navedenog regiona jeste činjenica da su ovde znatno više prisutne banke
iz bankarskih sistema, tzv. regionalnih poverilaca (Austrija, Italija, Grčka, Španija,
Belgija, Švedska, Slovenija, Rusija i Mađarska). S druge strane, ovaj region još uvek
nije dovoljno interesantan za velike banke iz bankarskih sistema, tzv. globalnih poverilaca (SAD, Velika Britanija, Japan, Francuska, Švajcarska, Nemačka). Navedena
konstatacija se naročito odnosi na zemlje jugoistočne Evrope. Imajući u vidu činjenicu
da su banke iz bankarskih sistema regionalnih poverilaca svoju inostranu ekspanziju
skoro isključivo bazirale na zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne Evrope, jasno je da za njih smanjenje aktivnosti u navedenom regionu predstavlja jedinu
alternativu za smanjenje leveridža kroz smanjenje aktive u inostranstvu. Iako postoje
EBCI Vienna Initiative, (2014), „CESEE Deleveraging and Credit Monitor“, Quarterly Monitor Q3 2013., str. 1-8.
International Monetary Fund, (2012), „Global Financial Stability Report, The Quest for Lasting Stability“, IMF, str.
33-35.
5
Morgan Stanley Research Europe, (2011), „European Banks, 2012 Outlook – Deleveraging remains the key theme“,
Morgan Stanley, str. 1-4.
6
U navedenom istraživanju je geografski pojam centralne i istočne Evrope posmatran u širem smislu i obuhvata i
region jugoistočne Evrope. Konkretno, istraživanjem su obuhvaćene sledeće zemlje: Hrvatska, Rusija, Bugarska,
Litvanija, Letonija, Estonija, Kazahstan, Ukrajina, Slovačka, Rumunija, Srbija, Bosna i Hercegovina, Slovenija,
Mađarska i Poljska.
3
4
9
10
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
određeni zajednički problemi, među zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope
postoje i značajne razlike. Npr. Rusija i Turska kao dve najveće privrede u navedenom
regionu su, ipak, privlačnije stranim neevropskim bankama. Otuda su i bankarski sistemi u navedenim dvema zemljama u manjoj meri zavisni od međunarodno aktivnih
evropskih banaka.7 Pored toga, globalni poverioci iz Evrope (npr. banke iz Francuske i
Nemačke) znatno su prisutniji u navedene dve zemlje, nego npr. u jugoistočnoj Evropi. Takođe, i u nekim zemljama centralne Evrope sa jakim izvoznim sektorom (npr.
Češka i Poljska) znatno je veće prisustvo evropskih banaka iz Nemačke i Francuske
(globalni poverioci). Na primer, na kraju 2012. godine strani plasmani francuskih
banaka su činili 18,12% stranih plasmana svih banaka u Češkoj, odnosno 7,94%
stranih plasmana svih banaka u Poljskoj. Istovremeno, strani plasmani nemačkih banaka su činili 20,73% stranih plasmana svih banaka u Poljskoj, odnosno 4,53% stranih plasmana svih banaka u Češkoj.8 U bankarskim sistemima zemalja jugoistočne
Evrope je prisutna znatno manja diversifikacija na strani izvora sredstava – dominiraju
regionalni poverioci iz Evrope (austrijske, italijanske i, nešto manje, grčke, slovenačke
i mađarske banke). Može se konstatovati da među bankarskim sistemima zemalja
centralne, istočne i jugoistočne Evrope postoje bitne razlike u strukturi izvora stranih
plasmana. Ipak, zajednički imenilac za navedene zemlje ostaje visoka izloženost riziku smanjenja leveridža evropskih banaka. Međutim, specifičnosti bankarskih sistema
pojedinih zemalja mogu uticati na intenzitet smanjenja leveridža u tim zemljama.
2.)Visoka koncentracija na region centralne, istočne i jugoistočne Evrope podrazumeva
i rizik obrnutog smera širenja zaraze kojem su izložene razvijene evropske zemlje. U
slučaju nastanka značajnijih finansijskih poremećaja u jednoj ili više zemalja centralne, istočne i jugoistočne Evrope finansijska zaraza bi vrlo brzo zahvatila i zemlje
centra sa značajnim negativnim posledicama po finansijske sisteme i realni sektor u
navedenim zemljama. U sledećem talasu, zaraza bi se raširila na sve zemlje regiona
centralne, istočne i jugoistočne Evrope.
3.)Mere koje preduzimaju regulatori u pojedinim zemljama za cilj imaju smanjenje rizika
mreže, što neminovno vodi postupnom smanjenju međunarodne aktivnosti banaka.
Primer Austrije, čiji regulatori su izdali Nadzorne smernice o jačanju održivosti poslovnih modela velikih međunarodno aktivnih austrijskih banaka,9 navedenu konstataciju najbolje potvrđuje. Prema navedenim smernicama od međunarodno aktivnih
austrijskih bankarskih grupacija se očekuje puna primena kvantitativnih i kvalitativnih
kriterijuma Bazela III na konsolidovanoj osnovi i jačanje lokalnih izvora finansiranja
(da količnik kredita i stabilnih izvora finansiranja u filijalama ne bude veći od 110%).
4.)Predviđeno postupno uvođenje Bazel III standarda u periodu do 2019. godine će, takođe, predstavljati, a već i sada predstavlja, određen pritisak na smanjenje leveridža
evropskog bankarstva (jer banke već vrše određena prilagođavanja implementaciji
Bazel III standarda).
Predmet analize u ovom radu su tri kanala kojima se rizik transferisao ka zemljama
centralne, istočne i jugoistočne Evrope. To su direktna prekogranična konsolidovana
Živković B., Cvijanović D. (2013.), „Uticaj krize bankarstva u Evropskoj uniji na bankarske sisteme evropskih
zemalja u razvoju“, u zborniku „Svetska ekonomska i društvena kriza“, Limes Plus broj 3/2013, HESPERIAedu, str.
15-16.
8
BIS Consolidated Banking Statistics – Immediate Borrower Basis, dostupno na www.bis.org
9
Oesterreichische Finanzmarktaufsicht and Oesterreichische Nationalbank, „Supervisory guidance on the strengthening
of the sustainability of the business models of large internationally active Austrian banks“, 14 March 2012, dostupno na
http://www.oenb.at/en/img/supervisory_guidance_on_austrian_sustainability_package_tcm16-246089.pdf
7
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
potraživanja banaka iz razvijenih evropskih zemalja, potraživanja njihovih supsidijara
od lokalnih rezidenata u stranoj valuti i potraživanja njihovih supsidijara od lokalnih
rezidenata u lokalnoj valuti. Može se konstatovati da ovaj rad spada u grupu radova
koji istražuju problem transfera rizika kroz globalne finansijske mreže ka zemljama u
razvoju. Zbog aktuelnosti problema sve više radova se bavi navedenom problematikom. Espinosa-Vega i Sole (2010) analizirali su sam mehanizam transmisije finansijskog šoka (kreditni i likvidnosni šok). Autori su kreirali tri različite simulacije transmisije finansijskog šoka (transmisija kreditnog šoka, transmisija kreditnog i likvidnosnog
šoka i transmisija finansijskog šoka uz prisustvo transfera rizika) koristeći podatke iz
konsolidovane bankarske statistike banaka iz zemalja koje izveštavaju BIS. Cetorelli i
Goldberg (2010) ekonometrijski su analizirali transmisiju finansijskog šoka u periodu
2007-2009. godine od razvijenih zemalja ka zemljama u razvoju u Evropi, Aziji i
Latinskoj Americi. Llaudes, Salman i Chivakul (2010) imali su, takođe, u fokusu istraživanja uticaj poslednje finansijske krize na zemlje u razvoju u Evropi, Aziji i Latinskoj
Americi. S druge strane, Popov i Udell (2010) ograničili su istraživanje na region centralne i istočne Evrope, ali je predmet analize bila isključivo dostupnost kredita SME
klijentima u navedenom regionu.
Osnovni doprinos ovog rada jeste činjenica da će se analizirati jedan specifičan problem koji je prisutan u jednom delu tzv. panevropske finansijske mreže. Reč je o
ekonometrijskoj analizi nekoliko različitih kanala transfera rizika iz bankarskih sistema
razvijenih evropskih zemalja ka bankarskim sistemima evropskih zemalja u razvoju.
Pretpostavka od koje se polazi jeste da postoji visok potencijal da se finansijska zaraza, izazvana smanjenjem leveridža najvećih evropskih banaka, prelije na bankarske
sisteme evropskih zemalja u razvoju. U kojoj meri će bankarski sistem konkretne
evropske zemlje u razvoju biti zahvaćen zarazom zavisi od nekoliko faktora. Ti faktori
su, pre svega, obim prekograničnih aktivnosti banaka iz razvijenih evropskih zemalja u
posmatranoj zemlji, koeficijent zavisnosti bankarskog sistema od banaka iz razvijenih
evropskih zemalja i specifični faktori vezani za posmatranu zemlju. Ekonometrijska
analiza će dati odgovor na pitanje koliko je bilo dejstvo navedenih faktora na smanjenje aktive banaka u regionu centralne, istočne i jugoistočne Evrope u periodu od
kraja 2007. do kraja 2012. godine. Pored toga, rezultati ekonometrijske analize mogu
poslužiti i kao polazna osnova za davanje prognoze mogućeg budućeg uticaja smanjenja (ili povećanja) leveridža evropskog bankarstva na bankarske sisteme evropskih
zemalja u razvoju.
Smanjenje prekograničnih aktivnosti evropskih banaka je uticalo i na smanjenje
lokalnih potraživanja supsidijara evropskih banaka od lokalnih rezidenata u lokalnoj
valuti u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope. Ako se ima u vidu da se
krediti lokalnim rezidentima u lokalnoj valuti po pravilu finansiraju iz depozita u
lokalnoj valuti, realističnom se može smatrati pretpostavka da je u periodu krize
došlo do odliva sredstava iz supsidijara evropskih banaka u centralnoj, istočnoj i
jugoistočnoj Evropi ka centralama u razvijenim evropskim zemljama. Na taj način je
jedan deo direktnih prekograničnih potraživanja i potraživanja lokalnih supsidijara
u stranoj valuti sa dužim rokom dospeća de facto naplaćen prevremeno i vraćen u
matične zemlje.
11
12
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
2. PREGLED DOSADAŠNJIH ISTRAŽIVANJA
Mikroekonomske osnove modela finansijske zaraze (eng. financial contagion) postavili
su Allen i Gale (2000). U modelu koji pretpostavlja povezanost finansijskih institucija
kroz alokaciju likvidnih sredstava dolazi do mogućnosti transfera rizika od jedne ka
drugoj finansijskoj instituciji. U slučaju da je inicijalni šok dovoljno jak, finansijski poremećaj se velikom brzinom može proširiti na čitav sistem i pretvoriti se u finansijsku
zarazu. Osnovni rezultat ovog istraživanja jeste da je verovatnoća nastanka i širenja
finansijske zaraze veća ukoliko je struktura finansijske mreže nekompletna. Nekompletna finansijska mreža ima manju gustinu, tj. manji broj veza između čvorišta mreže
i veći relativni značaj malog broja čvorišta i veza. Sa druge strane, kompletna finansijska mreža je znatno gušća, sva čvorišta su međusobno povezana i imaju približno
isti relativni značaj. Kompletne finansijske mreže imaju veću sposobnost sistema da
apsorbuje manje finansijske šokove. Bankarski sistemi zemalja centralne, istočne i
jugoistočne Evrope imaju izraženu osobinu nekompletne finansijske mreže. Argument
je upravo izuzetno visok stepen zavisnosti bankarskih sistema navedenih zemalja od
velikih evropskih banaka u odnosu na banke iz ostalih zemalja sveta. Zbog toga i nije
iznenađenje što se finansijska kriza u EU vrlo brzo raširila i na ostale evropske zemlje,
prvenstveno evropske zemlje u razvoju.
Nikitin, Solovyeva i Urošević (2012) su formulisali model sa dve zemlje i dve valute. Jedna zemlja se sastoji od tri regiona, a druga (mala zemlja) sadrži samo jedan
region. Autori su pokazali da stabilnost finansijske mreže ne zavisi samo od njene
kompletnosti, nego i od režima deviznog kursa. U uslovima postojanja monetarne
unije ili neke vrste kvazi-fiksnog deviznog kursa (kada centralna banka svojim intervencijama sprečava velike fluktuacije deviznog kursa u kratkom roku) zaključak
je identičan zaključku do kojeg su došli Allen i Gale (2000) u svom jednovalutnom
modelu. Veći stepen kompletnosti finansijske mreže vodi većoj stabilnosti finansijske
mreže, i obrnuto. Autori su formulisali novi nalaz: u uslovima fleksibilnog deviznog
kursa u maloj zemlji i kompletne finansijske mreže, potencijal za nastanak finansijske zaraze može biti veći nego u slučaju fleksibilnog deviznog kursa i nekompletne
finansijske mreže. Argument za ovaj zaključak jeste činjenica da zemlje sa fleksibilnim deviznim kursom ne apsorbuju finansijske poremećaje, nego ih transferišu
dalje kroz finansijsku mrežu. Ovaj zaključak može biti interesantan kada se analizira
širenje finansijske zaraze iz razvijenih evropskih zemalja na region centralne, istočne
i jugoistočne Evrope.
Espinosa-Vega i Sole (2010) upotrebili su analizu mreža u svrhu predstavljanja prekogranične finansijske povezanosti. Analiza mreža može, prema njihovom nalazu, biti
koristan alat za simuliranje transmisije finansijskog šoka, bilo da se radi o kreditnom
ili likvidnosnom šoku. Nadzor prekogranične međuzavisnosti bankarskih sistema će
za regulatore i međunarodne finansijske institucije morati imati u vidu i umreženost
finansijskih institucija, odnosno finansijskih sistema, koji se posmatraju.
Elsinger, Lehr i Summer (2013) analizirali su različite mrežne modele i njihovu primenu u analizi sistemskog rizika. Cilj mrežnih modela jeste da se utvrdi potencijal za
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
nastanak domino-efekta u slučaju bankrotstva jedne finansijske institucije. Empirijski
zaključak koji proizlazi iz svih mrežnih modela jeste da se finansijska zaraza pojavljuje
retko. Zbog toga je teško izvršiti empirijsku analizu finansijske zaraze, pa se većina
studija oslanja na simulacione modele. S druge strane, vrlo teško je kreirati realističan
kvantitativni scenario koji dovodi do značajnog nivoa zaraze.
Boss, Elsinger, Summer i Thurner (2004) empirijski su analizirali mrežnu strukturu
međubankarskog tržišta Austrije. Autori su posmatrali podatke o bilateralnoj izloženosti svih austrijskih banaka, austrijske centralne banke i agregiranog stranog bankarskog sektora. Zaključak do kojeg su došli je da postoji nekoliko banaka sa velikim
brojem veza sa ostalim bankama i mnogo banaka sa svega nekoliko veza sa ostalim
bankama. Takođe, struktura finansijske mreže odražava kompleksnu strukturu austrijskog bankarskog sistema. Iako je austrijsko međubankarsko tržište znatno manje, njegova struktura je dosta slična međubankarskim sistemima mnogih većih evropskih
zemalja (npr. Nemačke, Francuske i Italije).
Cetorelli i Goldberg (2010) na primeru aktuelne krize daju objašnjenje mehanizma
internacionalne transmisije finansijskog šoka i ulogu banaka u tom procesu. Autori
objašnjavaju na koji način se finansijski šok iz razvijenih zemalja transferisao u zemlje
u razvoju. Identifikovali su nekoliko kanala kojima se finansijski šok širio, razdvajajući
efekat ponude kredita od efekta tražnje. Uticaj na ponudu kredita u zemljama u razvoju se odvijao kroz tri kanala: redukcija direktnih prekograničnih kreditnih aktivnosti
stranih banaka, redukcija lokalnih kreditnih aktivnosti stranih banaka u zemljama u
razvoju i redukcija kreditnih aktivnosti domaćih banaka zbog smanjene mogućnosti
pribavljanja sredstava na međubankarskom tržištu.
Llaudes, Salman i Chivakul (2010) u fokusu istraživanja su, takođe, imali uticaj poslednje finansijske krize na zemlje u razvoju. Prema ovom istraživanju uticaj krize je
bio veći na privrede koje su pre krize imale slabije fundamente i veći stepen finansijske
i trgovinske povezanosti. Privrede koje su pre krize imale snažan kreditni rast su u
toku krize registrovale snažniji pad. Kreditni rast pre krize je dominantno finansiran iz
bankarskih sistema razvijenih zemalja. Tipičan primer su evropske privrede u razvoju
u kojima je kreditni rast pre krize dominantno finansiran iz inostranih izvora. Kada je
na globalnom nivou došlo do trenda smanjenja leveridža kreditni rast u ovim zemljama
je zaustavljen.
Popov i Udell (2010) istraživali su kako je finansijska kriza u ranom stadijumu
(2007- 2008. godine) uticala na mogućnost pristupa kreditima SME klijenata u
centralnoj i istočnoj Evropi. Autori su pošli od pretpostavke da SME predstavljaju
najranjiviji segment na smanjenje kreditnih aktivnosti banaka. Autori su pokazali da
su SME klijenti imali otežan pristup izvorima finansiranja, naročito na tržištima gde
dominiraju strane banke sa pogoršanom kapitalnom adekvatnošću. Najmanje ograničenja su imali klijenti na tržištima gde su dominirale domaće dobro kapitalizovane
banke. Na tržištima gde su dominirale domaće podkapitalizovane banke kreditna
ograničenja su bila manja nego na tržištima gde su dominirale strane podkapitalizovane banke.
13
14
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
3.PODACI
Osnovni izvor podataka koji će u ekonometrijskoj analizi biti korišten je konsolidovana
bankarska statistika (Consolidated banking statistics) banaka iz zemalja koji izveštavaju BIS (Bank for International Settlements). Navedeni podaci su dostupni na internet stranici http://www.bis.org. Konsolidovana statistika obuhvata kvartalne podatke
na konsolidovanoj osnovi o međunarodnim plasmanima domaćih banaka podeljenih
po tipu plasmana, sektoru dužnika i/ili dospeću. Pored toga, dostupni su i podaci o
izloženosti po zemljama dužnika i o realokaciji izloženosti (transfer rizika) ka zemljama koje u konačnici snose rizik. Podaci pokrivaju plasmane banaka iz rezidentne
zemlje i plasmane iz filijala u inostranstvu na konsolidovanoj osnovi.
Ukupni strani plasmani prema konsolidovanoj bankarskoj statistici su podeljeni u tri
grupe: direktna prekogranična potraživanja (eng. cross-border claims), potraživanja
lokalnih supsidijara u stranoj valuti i potraživanja lokalnih supsidijara u lokalnoj valuti.
Prve dve grupe potraživanja se nazivaju međunarodna potraživanja (eng. international
claims), a sve tri vrste zajedno strana potraživanja (eng. foreign claims).
U konsolidovanoj bankarskoj statistici strana potraživanja se posmatraju na dva načina: na bazi „neposrednog dužnika“ („immediate borrower“ - IBB) i na bazi „konačnog
rizika“ („ultimate risk“ - URB). Kriterijum za potraživanja na bazi konačnog rizika je
zemlja u kojoj je konačni dužnik rezident. Razliku između stranih potraživanja na bazi
„neposrednog dužnika“ i na bazi „konačnog rizika“ je najlakše objasniti na jednom
primeru. Na primer, plasman Erste bank AD Novi Sad (članica austrijske Erste Group
Bank AG), odobren Vojvođanskoj banci AD Novi Sad (članica grčke NBG Grupe), posmatra se prema IBB kao strano potraživanje Austrije u Srbiji. Međutim, pošto NBG
Grupa u Grčkoj u konačnici snosi rizik plasmana datog Vojvođanskoj banci AD, prema
UBB ovo je strani plasman iz Austrije u Grčku. U našoj analizi ćemo se ograničiti na
statističke podatke na bazi „neposrednog dužnika“, koji se uglavnom odnose na plasmane rezidentnih banaka iz BIS izveštajnih zemalja10 ka zemljama centralne, istočne
i jugoistočne Evrope.
U analizi su korišteni podaci o nivou ukupnih stranih potraživanja, nivou međunarodnih potraživanja i nivou lokalnih potraživanja (u milionima dolara) evropskih BIS
izveštajnih zemalja i ostalih BIS izveštajnih zemalja u 17 zemalja centralne, istočne i
jugoistočne Evrope koje su ušle u uzorak zemalja.11
Podaci o nivou aktive bankarskog sektora po zemljama su obezbeđeni od centralnih
banaka svake zemlje pojedinačno. Navedeni podaci su javno dostupni na internet
stranicama centralnih banaka posmatranih 17 zemalja centralne, istočne i jugoistočne Evrope. Iznosi aktive bankarskog sektora su konvertovani u dolare prema važećem
srednjem kursu centralnih banaka na kraju svakog perioda. Svi podaci su prikupljeni
za period 2007q4 – 2012q4, na kvartalnom nivou.
BIS izveštajne zemlje se mogu videti u dokumentu Bank for International Settlements, „Guidelines to the international consolidated banking statistics“, Monetary and Economic Department, Update June 2012., str. 5, dostupno na www.bis.org/statistics/
bankstatsguide.htm
11
Zemlje koje su obuhvaćene uzorkom su: Albanija, Belorusija, Bosna i Hercegovina, Bugarska, Hrvatska, Češka, Mađarska,
Letonija, Litvanija, Makedonija, Crna Gora, Poljska, Rumunija, Rusija, Srbija, Turska i Ukrajina.
10
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
4.METODOLOGIJA
Kao posledica aktuelnosti problema sve je više radova koji se bave problemom transfera
rizika u uslovima finansijskog poremećaja, finansijskim mrežama i transmisijom finansijske zaraze. Imajući u vidu da se radi o ne mnogo istraživanom problemu u ranijem
periodu, postoji dosta različitih aspekata problema na koje su pojedini radovi fokusirani.
Metodološki, može se konstatovati da postoji izuzetno heterogen skup načina na koji se
pristupa istraživanju navedenih pojava. Jedan od tih načina je i ekonometrijski.
U već pomenutom radu, Cetorelli i Goldberg (2010) postavili su odgovarajući ekonometrijski model u kome su ispitivali da li je bilo razlike između kreditiranja tržišta u
razvoju od strane bankarskih sistema koji su više zavisni od dolarskih fondova i od
strane bankarskih sistema koji su manje zavisni od dolarskih fondova. U analizu su
uključeni i indikatori fiksnih efekata za zemlje odredišta sredstava. Posebno je analiziran efekat na direktne prekogranične plasmane i na lokalne plasmane stranih banaka.
U analizu su uključene i aktivnosti država, kao npr. bečka inicijativa. Autori su u ovom
istraživanju koristili model običnih najmanjih kvadrata i model fiksnih efekata. Analiza
je pokazala da su banke koje posluju na lokalnom tržištu, bez obzira da li su članica
neke bankarske grupacije iz inostranstva ili su lokalne banke bez matice, izložene
riziku likvidnosti u inostranstvu, ali u različitom obimu. Ovaj obim zavisi od izloženosti prekograničnim izvorima finansiranja i internim tržištima kapitala šire bankarske
grupacije kojoj pripadaju.
Popov i Udell (2010) postavili su nekoliko ekonometrijskih modela sa ciljem da izmere
uticaj finansijske krize (2007-2008) na mogućnost pristupanja SME klijenata u centralnoj i istočnoj Evropi kreditima. U cilju navedene analize razmatrali su ekonometrijski
model sa uključenih nekoliko instrumentalnih varijabli. Autori su, između ostalog, u ekonometrijski model uključili instrumentalnu varijablu za zemlju i za delatnost firme, ali i
različite druge instrumentalne varijable.
U ovom radu su analizirana dva osnovna ekonometrijska modela panela. U prvom
ekonometrijskom modelu je analizirana zavisnost visine aktive banaka u pojedinačnim
zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope od kreditnih aktivnosti evropskih
banaka u navedenim zemljama (merene nivoom stranih, međunarodnih ili lokalnih
potraživanja) i od koeficijenta relativne inostrane zavisnosti bankarskog sistema posmatrane zemlje od banaka iz Evrope. Ocenjeno je nekoliko različitih regresija, gde
je kao zavisna varijabla posmatran logaritam vrednosti aktive banaka. Kao nezavisne
varijable su posmatrani logaritam stranih/međunarodnih/lokalnih12 potraživanja banaka iz Evrope u navedenim zemljama i koeficijent relativne inostrane zavisnosti bankarskog sistema posmatrane zemlje od evropskih banaka. Koeficijent relativne inostrane
zavisnosti od banaka iz Evrope je računat kao odnos stranih potraživanja evropskih
banaka u posmatranoj zemlji i stranih potraživanja svih BIS izveštajnih banaka u posmatranoj zemlji. Veći koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope
podrazumeva manji stepen kompletnosti finansijske mreže, a manji koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope podrazumeva veći stepen kompletnosti
12
Posebno su ocenjene sve tri alternative.
15
16
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
finansijske mreže.13 Svaka regresija je ocenjena sa uključenim individualnim efektima
po zemljama. U pogledu vremenskih efekata, alternativno su ocenjene i predstavljene
regresije sa vremenskim efektima i bez vremenskih efekata. Vremenski efekti su ocenjeni po periodima, tako što je ukupan vremenski opseg za koji su prikupljeni podaci
podeljen na tri perioda za koje su posmatrani vremenski efekti.14
Cilj drugog ekonometrijskog modela jeste da se analizira zavisnost lokalnih potraživanja
evropskih banaka u posmatranim zemljama od međunarodnih potraživanja evropskih banaka u posmatranim zemljama. U ovom modelu je ocenjeno nekoliko različitih regresija,
gde je kao zavisna varijabla posmatran logaritam vrednosti lokalnih potraživanja evropskih banaka u posmatranim zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne Evrope.
Kao nezavisne varijable su posmatrani logaritam međunarodnih potraživanja banaka iz
Evrope u navedenim zemljama i koeficijent relativne inostrane zavisnosti bankarskog
sistema posmatrane zemlje od evropskih banaka. Svaka regresija je ocenjena sa uključenim individualnim efektima po zemljama. U pogledu vremenskih efekata, alternativno
su ocenjene i predstavljene regresije sa vremenskim efektima i bez vremenskih efekata.
Vremenski efekti su ocenjeni po periodima, tako što je ukupan vremenski opseg za koji
su prikupljeni podaci podeljen na tri perioda za koje su posmatrani vremenski efekti na
način kao i u prvom ekonometrijskom modelu.
Prilikom ocenjivanja ekonometrijskih modela panela korištena su i uporedno predstavljena dva različita modela fiksnih efekata sa veštačkim varijablama (eng. Least squares
dummy variables – LSDV) i to: LSDV model fiksnih efekata sa Driscoll-Kraay-ovim standardnim greškama15 i LSDV model fiksnih efekata sa panel-korigovanim standardnim
greškama (eng. Panel-corrected standard errors – PCSE) uz ocenjivanje parametara na
bazi Prais-Winsten-ove regresije. Navedeni modeli su robusni na postojanje istovremene
korelacije (eng. cross-sectional dependence/contemporaneous correlation), kao i u slučaju postojanja heteroskedastičnosti i autokorelacije. Istovremena korelacija reziduala
između različitih jedinica posmatranja je česta pojava u panelima sa dužim vremenskim
serijama i može dovesti do pristrasnih rezultata statističkih testova, ako bi se koristili
klasični FE ili RE modeli panela. LSDV model sa Driscoll-Kraay-ovim standardnim greškama je robustan u slučaju autokorelacije opšteg oblika MA(q), a PCSE model je robusan
u slučaju postojanja autokorelacije oblika AR(1).
Izbor navedenih specifikacija je rezultat niza urađenih dijagnostičkih testova, čiji rezultati
su predstavljeni u Dodatku. Navedeni testovi su sledeći: Hausmanov test specifikacije
(Dodatak 1.), Pesaranov test istovremene korelacije (Dodatak 3.), modifikovani Wald-ov
test heteroskedastičnosti (Dodatak 2.) i modifikovani Durbin-Watson-ov test autokorelacije oblika AR(1) (Dodatak 4.).
Prema podacima iz konsolidovane bankarske statistike koju vodi BIS, na kraju 2012. godine najveći koeficijent relativne
inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope ima Crna Gora (99,66%). Samo jedna od neevropskih zemalja koje izveštavaju BIS
ima stranu izloženost u Crnoj Gori, i to svega 1 milion američkih dolara. Najmanji koeficijent relativne inostrane zavisnosti od
banaka iz Evrope imaju Rusija i Turska, i to 74,47% i 73,36%, respektivno. Ukupno 8 neevropskih zemalja koje izveštavaju
BIS ima stranu izloženost u Turskoj, odnosno 7 zemalja u Rusiji. Sve ostale zemlje centralne, istočne i jugoistočne Evrope su
između ova dva ekstrema. Dakle, može se konstatovati da je finansijska mreža koja obuhvata Crnu Goru i BIS izveštajne zemlje
sa kojima je Crna Gora povezana izrazito nekompletna. Sa druge strane finansijske mreže sa Turskom i Rusijom u centru su
znatno kompletnije.
14
Prvi period 2007q4-2009q1, drugi period 2009q2-2010q2 i treći period 2010q3-2012q4.
15
Detaljnije u Driscoll J. C., Kraay A. C. (1998) i Hoechle D. (2007).
13
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Imajući u vidu činjenicu da je rezultat modifikovanog Durbin-Watson-ovog testa autokorelacije potvrdio prisustvo autokorelacije oblika AR(1) u navedenim ekonometrijskim
modelima (Dodatak 4.), ocena je da je LSDV model fiksnih efekata sa panel-korigovanim
standardnim greškama adekvatniji model u ovom slučaju. Zbog toga će se zaključci koji
proizlaze iz ekonometrijske analize izvoditi na osnovu rezultata LSDV modela fiksnih efekata sa panel-korigovanim standardnim greškama.16
5. KANALI ŠIRENJA ZARAZE NA BANKARSKE SISTEME
EVROPSKIH PRIVREDA U RAZVOJU – EKONOMETRIJSKA
ANALIZA
5.1. U ticaj na aktivu banaka u regionu centralne, istočne i
jugoistočne Evrope
Rezultati prvog ekonometrijskog modela panela, primenom LSDV modela fiksnih efekata sa panel-korigovanim standardnim greškama su sumirani u Tabeli 1. S obzirom
da rezultati LSDV modela fiksnih efekata sa Driscoll-Kraay-ovim standardnim greškama
predstavljaju manje adekvatnu alternativu, prikazani su u Dodatku 5.17
Iako razlike između ocenjivanja LSDV modela fiksnih efekata sa Driscoll-Kraay-ovim standardnim greškama u
odnosu na LSDV model fiksnih efekata sa panel-korigovanim standardnim greškama nisu tolike da bi ukazivale na
različite zaključke koji su izneseni u ovom radu.
17
Rezultati LSDV modela fiksnih efekata sa Driscoll-Kraay-ovim standardnim greškama su predstavljeni u cilju komparacije dobijenih rezultata sa rezultatima LSDV modela fiksnih efekata sa panel-korigovanim standardnim greškama.
Ukoliko je veći stepen konvergencije rezultata dobijenih primenom različitih modela veća je pouzdanost modela.
Ocenjivanjem oba modela su dobijeni rezultati koji su dovoljno konvergentni. Zaključci koji su iznešeni u ovom radu
ostaju nepromenjeni bez obzira koji model se izabere.
16
17
18
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
Tabela 1: Panel regresija - zavisnost visine aktive banaka u regionu centralne, istočne i jugoistočne
Evrope od kreditnih aktivnosti banaka iz Evrope u regionu i koeficijenta relativne inostrane
zavisnosti od banaka iz Evrope, LSDV model fiksnih efekata sa panel-korigovanim standardnim
greškama (PCSE), sa i bez vremenskih efekata
Varijabla
LSDV1PCSE
logFCLM
0,430***
Zav_evr
-0,746***
LSDV2PCSE
LSDV3PCSE
LSDV4PCSE
LSDV5PCSE
LSDV6PCSE
0,419***
-0,753***
-0,544**
-0,485**
-0,497**
-0,325
BLR
0,539***
0,443***
0,666***
0,548***
0,455***
0,664***
BIH
0,080***
0,134***
0,086***
0,082***
0,133***
0,091***
BUL
0,350***
0,433***
0,514***
0,371***
0,442***
0,534***
CRO
0,388***
0,538***
0,552***
0,401***
0,534***
0,570***
CZ
0,742***
1,079***
0,820***
0,763***
1,079***
0,855***
HU
0,546***
0,726***
0,738***
0,579***
0,739***
0,775***
LAT
0,357***
0,395***
0,599***
0,364***
0,392***
0,600***
LIT
0,268***
0,332***
0,422***
0,273***
0,328***
0,428***
FYRM
0,033
-0,065***
0,048
0,031
-0,061***
0,040
MNE
-0,188***
-0,302***
-0,133**
-0,195***
-0,304***
-0,149***
PL
0,875***
1,155***
1,028***
0,908***
1,165***
1,072***
RO
0,535***
0,705***
0,720***
0,553***
0,706***
0,744***
RUS
1,285***
1,481***
1,551***
1,348***
1,521***
1,612***
SRB
0,272***
0,346***
0,373***
0,279***
0,345***
0,383***
TR
1,008***
1,210***
1,217***
1,083***
1,263***
1,290***
UKR
0,720***
0,824***
0,841***
0,742***
0,835***
0,865***
0,260***
logICLM
0,264***
0,336***
logLCLM
0,318***
Prvi_period
-0,049***
-0,052***
-0,048**
Drugi_period
-0,030**
-0,033**
-0,028*
Konstanta
3,086***
3,823***
3,341***
2,894***
3,583***
3,213***
N
357
357
357
357
357
357
R2
0,997
0,997
0,997
0,998
0,997
0,998
legenda: * p<0,05; ** p<0,01; *** p<0,001
Legenda: logFCLM logaritam stranih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne
Evrope, logICLM logaritam međunarodnih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne
Evrope, logLCLM logaritam lokalnih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne
Evrope, Zav_evr koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope, BLR, BIH, BUL, CRO, CZ, HU, LAT, LIT,
FYRM, MNE, PL, RO, RUS, SRB, TR, UKR individualni efekti po zemljama, Prvi_period i Drugi_period vremenski efekti i to
za periode 2007q4-2009q1 i 2009q2-2010q2 respektivno.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Iz regresija sumarno predstavljenih u Tabeli 1. proizlaze sledeći zaključci:
1.)Sve regresije u visokoj meri objašnjavaju ponašanje ukupne aktive banaka u zemljama
centralne, istočne i jugoistočne Evrope, što se vidi iz koeficijenata determinacije.18
2.)Strana potraživanja, međunarodna potraživanja i lokalna potraživanja značajno objašnjavaju ponašanje aktive banaka u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope
u svim posmatranim ekonometrijskim modelima. Prema predstavljenim modelima
se može zaključiti da veća strana/međunarodna/lokalna potraživanja evropskih banaka uslovljavaju i veću aktivu banaka u posmatranim zemljama, i obrnuto. Ovo je
u periodima ekonomskog rasta bila pozitivna pojava za zemlje centralne, istočne i
jugoistočne Evrope. Međutim u periodu 2007q4 – 2012q4, koji je obuhvaćen ekonometrijskim modelom, došlo je do zaustavljanja priliva fondova iz evropskih banaka
u bankarske sisteme evropskih zemalja u razvoju. U navedenom periodu je ponašanje stranih, međunarodnih i lokalnih potraživanja evropskih banaka u zemljama
centralne, istočne i jugoistočne Evrope bila varijabla od ključnog uticaja na visinu
aktive banaka u navedenim zemljama. Na taj način je smanjenje leveridža evropskog
bankarstva (kroz smanjenje stranih, međunarodnih ili lokalnih plasmana) neminovno
vodilo do smanjenja leveridža bankarskih sistema evropskih zemalja u razvoju, a to
znači smanjenje kreditiranja privrede i stanovništva u navedenim zemljama sa svim
negativnim konsekvencama na realni sektor. Dakle, finansijska zaraza se raširila na
evropske zemlje u razvoju kroz sva tri posmatrana kanala: direktna prekogranična
potraživanja evropskih banaka, potraživanja lokalnih supsidijara stranih banaka u
stranoj valuti i potraživanja lokalnih supsidijara stranih banaka u lokalnoj valuti.
3.)Slično kao i strana potraživanja, međunarodna potraživanja i lokalna potraživanja,
tako i koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope značajno objašnjava ponašanje aktive banaka u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope u
posmatranim ekonometrijskim modelima (osim u slučaju regresije LSDV6PCSE).19
Prema predstavljenim modelima se može zaključiti da veći koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope uslovljava manju aktivu banaka. Činjenica da
veći koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope uslovljava smanjenje aktive banaka je u skladu sa zaključkom do kojeg su došli Allen i Gale (2000).
Naime, prema navedenom radu mogućnost nastanka i širenja finansijske zaraze je
veća ako je struktura finansijske mreže nekompletna. Upravo je nekompletna struktura finansijske mreže osnovni uzrok koji je doveo do brzog širenja finansijske zaraze
iz razvijenih evropskih zemalja ka centralnoj, istočnoj i jugoistočnoj Evropi. U ovom
radu je korišten koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope kao
pokazatelj (ne)kompletnosti finansijske mreže. Činjenica da je u većini zemalja relativna inostrana zavisnost od evropskih banaka, merena kao odnos ukupnih stranih
potraživanja evropskih banaka u navedenim zemljama i ukupnih stranih potraživanja
svih BIS izveštajnih zemalja u navedenim zemljama, iznad 90%, a u pojedinim slučajevima i svih 100%, govori da je struktura finansijske mreže izrazito nekompletna.
Koeficijent determinacije je u svim posmatranim ekonometrijskim modelima preko 99%. Svi modeli uključuju individualne efekte po zemljama. Individualni efekti kvantifikuju dejstvo faktora koji su specifični za pojedine zemlje a nisu
objašnjeni nezavisnim promenljivim koje su uključene u model. Ovi faktori su uticali na varijacije zavisne promenljive
po zemljama, ali ne i kroz vreme. Sa druge strane, u pojedine modele su uključeni vremenski efekti. Ovim efektima je
obuhvaćeno dejstvo faktora koji se ne mogu pripisati nezavisnim promenljivim koje su uključene u model, nego su ovi
faktori uticali na varijacije zavisne promenljive u određenim periodima (za sve zemlje). Stoga, ovako visoke vrednosti
koeficijenata determinacije nisu neuobičajene.
19
Koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope u regresiji LSDV6PCSE nije značajan na nivou značajnosti od
5%, međutim na nivou značajnosti od 5,20% je i ovaj regresor značajan.
18
19
20
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
U ovakvim uslovima finansijski sistemi navedenih zemalja su visoko zavisni od finansijskih sistema razvijenih evropskih zemalja. Ekonometrijski je potvrđeno da je u periodu 2007q4 – 2012q4 u zemljama koje su imale veći nivo nekompletnosti strukture
finansijske mreže, u smislu visoke relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope,
to više uticalo na smanjenje aktive, odnosno smanjenje leveridža. Dakle, negativni
efekti usled smanjenja leveridža evropskog bankarstva su bili veći u zemljama sa
većom zavisnosti od banaka iz Evrope u odnosu na banke iz ostatka sveta. Međutim,
postavlja se pitanje da li je navedeni rezultat u skladu sa zaključkom do kojeg su
došli Nikitin, Solovyeva i Urošević (2012). Navedeni autori su pokazali da, u slučaju
fleksibilnog deviznog kursa u maloj zemlji, potencijal za nastanak finansijske zaraze
može biti veći pri kompletnoj strukturi finansijske mreže. Sa druge strane u slučaju
kvazi-fiksnog deviznog kursa i monetarne unije, potencijal za nastanak finansijske
zaraze je veći u slučaju nekompletne finansijske mreže. Zemlje centralne, istočne i
jugoistočne Evrope koje su ušle u uzorak zemalja čine heterogen skup zemalja u pogledu režima deviznih kurseva (fiksni ili fluktuirajući devizni kurs). Međutim, postoje
dokazi da i zemlje koje su zvanično u režimu fluktuirajućih deviznih kurseva, merama
centralne banke sprečavaju značajnije oscilacije deviznog kursa.20 U tom smislu pre
da se može govoriti o kvazi-fiksnim deviznim kursevima, nego o fleksibilnim. Dakle,
može se konstatovati da rezultat ekonometrijske analize u ovom radu nije u koliziji
sa rezultatom do kojeg su došli Nikitin, Solovyeva i Urošević (2012). U zemljama
centralne, istočne i jugoistočne Evrope dominiraju zemlje sa kvazi-fiksnim ili fiksnim
kursom prema evru, što je u uslovima izrazito nekompletne finansijske mreže doprinelo da se finansijska zaraza iz razvijenih evropskih zemalja vrlo brzo raširi na region
centralne, istočne i jugoistočne Evrope.
4.)U svim ekonometrijskim modelima je ocenjen značajan uticaj individualnih efekata na
aktivu banaka u većini zemalja. Individualni efekti pokazuju da su postojali i dodatni
faktori koji su specifični za različite zemlje i koji su uticali na varijacije vrednosti aktive
banaka za različite zemlje, ali ne i tokom vremena. Ovi faktori se ne mogu pripisati
dejstvu nezavisnih promenljivih koje su već uključene u model. Primer zemalja sa
najvećim pozitivnim individualnim efektima su Rusija, Turska i Poljska. Radi se o zemljama sa povoljnim ekonomskim pokazateljima, sa velikim tržištem i dobrim potencijalom rasta. Zbog toga, navedene zemlja su bile manje podložne riziku smanjenja
leveridža evropskog bankarstva i bankarski sistemi u ovim zemljama su, očigledno,
bili u stanju da obezbede znatno više izvora na domaćem tržištu ili iz ostalih (neevropskih) zemalja u poređenju sa ostalim zemljama koje su ušle u uzorak zemalja. Na
suprotnom ekstremu je Crna Gora sa najnegativnijim individualnim efektom.
5.)U pojedinim ekonometrijskim modelima (Tabela 1.) je ocenjen uticaj vremenskih
efekata. Vremenskim efektima je obuhvaćeno dejstvo faktora koji utiču na varijacije vrednosti aktive banaka kroz vreme, ali ne i po zemljama. Vremenski interval
koji je predmet analize (2007q4 – 2012q4) je podeljen u tri perioda, i to: prvi
period 2007q4 – 2009q1, drugi period 2009q2 – 2010q2 i treći period 2010q3
– 2012q4. Vremenski efekti su mereni po navedenim periodima. Svi ocenjeni
ekonometrijski modeli pokazuju značajno prisustvo negativnih vremenskih efekata
u prva dva perioda. To znači da su u prva dva perioda u svim zemljama postojali
pritisci na smanjenje aktive banaka u regionu centralne, istočne i jugoistočne Evrope koji se ne mogu pripisati nezavisnim promenljivim, već uključenim u model. U
Videti npr. Calvo G. A., Reinhart C. M., (2000), „Fear of Floating“, NBER Working Paper Series, Working Paper 7993
20
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
trećem periodu (2010q3 – 2012q4) nisu ocenjeni značajni vremenski efekti (ni
pozitivni ni negativni). U Tabeli 2. je dat pregled vremenskih perioda za koje su
ocenjeni vremenski efekti i pregled makroekonomskih okolnosti koje su se poklopile hronološki sa navedenim periodima.
Tabela 2: Vremenski periodi u kojima je ocenjivan uticaj vremenskih efekata na smanjenje aktive banaka u
regionu centralne, istočne i jugoistočne Evrope
Vremenski periodi
Prvi period
Drugi period
Treći period
Trajanje
2007q4 –2009q1
Ocenjeni vremenski efekti
značajni negativni
vremenski efekti
2009q2-2010q2
značajni negativni
vremenski efekti
2010q3-2012q4
vremenski efekti nisu
značajni (ni pozitivni ni
negativni)
Makroekonomske okolnosti
Kriza hipotekarnog
tržišta u SAD i njeno
prelivanje na ostatak
sveta
Bankarska kriza
Nastavak bankarske
krize
Kriza javnog duga u
Evropi
Još uvek prisutna
kriza javnih finansija
perifernih zemalja u
Evropi
Plan rekapitalizacije
evropskih banaka
Očekivana
implementacija Bazela
III
Izvor: Analiza autora
5.2. U ticaj na lokalna potraživanja banaka u regionu
centralne, istočne i jugoistočne Evrope
U prethodnim ekonometrijskim modelima razmatrana je zavisnost aktive banaka u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope od stranih/međunarodnih/lokalnih potraživanja međunarodno aktivnih evropskih banaka u navedenim zemljama. Zaključak je da
se aktiva banaka u navedenim zemljama menja u istom smeru kao i strana potraživanja,
međunarodna potraživanja i lokalna potraživanja evropskih banaka u posmatranim zemljama. Međutim, postavlja se pitanje šta će se desiti sa lokalnim potraživanjima supsidijara stranih banaka u lokalnoj valuti ukoliko se međunarodna potraživanja tih banaka
smanje. Ako pretpostavimo da banke lokalna potraživanja finansiraju iz lokalnih izvora u
lokalnoj valuti i na taj način drže zatvorenu deviznu poziciju, može se očekivati da smanjenje međunarodnih potraživanja stranih banaka neće uticati na lokalna potraživanja
stranih banaka.
21
22
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
Međutim, merenja predstavljena sumarno u Tabeli 3.21, pokazuju da postoji značajan
uticaj međunarodnih potraživanja evropskih banaka u zemljama centralne, istočne i
jugoistočne Evrope na lokalna potraživanja u lokalnoj valuti u navedenim zemljama. Iz
navedenih regresija zaključujemo da smanjenje međunarodnih potraživanja evropskih
banaka u evropskim zemljama u razvoju utiče na smanjenje lokalnih potraživanja
ovih banaka u navedenim zemljama. Moguće je da je navedeni nalaz rezultat dejstva
sledećih faktora:
1.)S
redstva za povlačenje direktnih prekograničnih plasmana i međunarodnih potraživanja evropskih banaka u regionu centralne, istočne i jugoistočne Evrope su jednim delom obezbeđena kroz smanjenje nivoa (neto naplatu) lokalnih potraživanja.
To znači da su, u situaciji kada je registrovan neto odliv sredstava u inostranstvo
(kreditne linije iz inostranstva se ne obnavljaju ili se čak prevremeno vraćaju),
međunarodno aktivne evropske banke smanjenje leveridža i vraćanje sredstava
u matične zemlje finansirale kroz smanjenje lokalnih potraživanja u centralnoj,
istočnoj i jugoistočnoj Evropi.
2.)Međunarodno aktivne evropske banke su u periodu pre finansijske krize praktikovale da finansiraju kreditni rast u lokalnoj valuti iz inostranih izvora. U ovom slučaju
pretpostavka da banke lokalna potraživanja finansiraju iz lokalnih izvora nije ispunjena. U periodu finansijske krize, zbog pritiska na smanjenje leveridža, banke su
odlučile da vrate u matične zemlje sredstva iz kojih su finansirale kreditni rast u lokalnoj valuti i u budućnosti se oslone na lokalne izvore. Činjenica da su plasmani u
lokalnoj valuti finansirani iz inostranih izvora se može objasniti visokim kamatnim
stopama u zemljama u razvoju. Na taj način kamatne stope su sadržavale i premiju
na devizni rizik. Rast kreditnog rizika u posmatranim zemljama je pojačao oprez
banaka koje su se odlučile za „beg ka kvalitetu“ i usmeravale sredstva u bankarske
sisteme razvijenih zemalja gde je nivo kreditnog rizika niži.
21
Izbor LSDV modela sa panel-korigovanim standardnim greškama je rezultat urađenih dijagnostičkih testova predstavljenih u Dodatku: Hausmanov test specifikacije, modifikovani Wald-ov test heteroskedastičnosti, Pesaranov test
istovremene korelacije i modifikovani Durbin-Watson-ov test autokorelacije.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Tabela 3: Panel regresija – zavisnost lokalnih potraživanja od meÐunarodnih potraživanja i koeficijenta
relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope, LSDV model fiksnih efekata sa panelkorigovanim standardnim greškama, sa i bez vremenskih efekata
Varijabla
LSDV7PCSE
LSDV8PCSE
logICLM
0,227*
0,225*
Zav_evr
-0,232
-0,117
BLR
-0,641***
-0,636***
BIH
0,238***
0,238***
BUL
0,284**
0,291**
CRO
0,632***
0,635***
CZ
1,373***
1,377***
HU
0,759***
0,770***
LAT
-0,134
-0,133
LIT
0,187*
0,188*
FYRM
-0,480***
-0,479***
MNE
-0,645***
-0,646***
PL
1,267***
1,277***
RO
0,719***
0,724***
RUS
0,745***
0,769***
SRB
0,308***
0,309***
TR
0,852***
0,881***
UKR
0,443***
0,451***
-0,018
Prvi_period
-0,025
Drugi_period
Konstanta
2,958***
2,863***
N
357
357
R2
0,987
0,988
legenda: * p<0,05; ** p<0,01; *** p<0,001
Legenda: logICLM logaritam međunarodnih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne Evrope, logLCLM logaritam lokalnih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne
Evrope, Zav_evr koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope, BLR, BIH, BUL, CRO, CZ, HU, LAT, LIT,
FYRM, MNE, PL, RO, RUS, SRB, TR, UKR individualni efekti po zemljama, Prvi_period i Drugi_period vremenski efekti i to
za periode 2007q4-2009q1 i 2009q2-2010q2 respektivno.
23
24
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
6.MAKROEKONOMSKE KONSEKVENCE NA EVROPSKE
PRIVREDE U RAZVOJU
Sa aspekta zemalja regiona centralne, istočne i jugoistočne Evrope mogu se očekivati
negativne makroekonomske posledice, ukoliko se trend smanjenja leveridža evropskog
bankarstva nastavi. Intenzitet negativnih posledica koje se mogu očekivati zavisi od
više faktora. Najznačajniji su sledeći: intenzitet smanjenja leveridža banaka, dužina
vremenskog perioda u kojom će navedeni proces biti prisutan, uloga banaka u finansijskom sistemu zemlje (u kojoj meri je finansijski sistem bankocentričan), nivo zavisnosti datog finansijskog sistema od priliva fondova iz inostranstva itd.
Ono što je već registrovano u ne malom broju zemalja i što se i u narednom periodu može očekivati u slučaju daljeg smanjenja leveridža banaka, jeste otežan pristup
privrede i stanovništva kreditima. Privreda će u takvim uslovima biti prinuđena da
smanjuje investicione i tekuće aktivnosti. Dodatni podsticaj za smanjenje aktivnosti
privrede će biti i smanjena tražnja sektora stanovništva koji će u ovim okolnostima
teže dolaziti do kredita i smanjiti potrošnju. Istovremeno, zbog opadanja privredne
aktivnosti može se očekivati smanjenje zarada i zaposlenosti. To je još jedan pritisak
na smanjenje tražnje sektora stanovništva, koji dodatno utiče na smanjenje privredne
aktivnosti. Sa makroekonomskog stanovišta sve navedeno vodi do smanjenja bruto
domaćeg proizvoda i zaposlenosti.
Pored navedenog, postoji rizik makroekonomske i finansijske destabilizacije u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne Evrope. Realno je pretpostaviti da bi nastavak trenda smanjenja leveridža banaka vodio daljem povećanju deficita tekućeg
računa bilansa plaćanja, da bi moglo doći do destabilizacije deviznih kurseva zbog
povećanog pritiska tražnje na nacionalnim deviznim tržištima, da bi se navedeni efekat
mogao preneti na inflaciju itd.
Zaista je širok spektar mogućih makroekonomskih posledica nastavka procesa smanjenja leveridža evropskog bankarstva po evropske privrede u razvoju. Mogući su brojni scenariji daljeg razvoja događaja. Navedeni scenariji zavise od mnogih varijabli
kao što su: aktivnosti pojedinih vlada i centralnih banaka, aktivnosti EU, aktivnosti
ECB i drugih centralnih banaka, mogućnost koordinisane akcije većeg broja zemalja,
ponašanje najvećih evropskih banaka, mogućnosti pronalaženja dodatnih izvora za
povećanje kapitala evropskih banaka itd.
Problem uticaja smanjenja leveridža banaka u Evropi na realni sektor evropskih privreda u razvoju nije bio predmet analize u ovom radu. Imajući u vidu činjenicu da
se navedeni problem logički naslanja na istraživanje koje je predmet ovog rada, ali i
značaj i aktuelnost ovog problema, preporuka za dalje istraživanje je analiza problema
smanjenja leveridža evropskih banaka sa aspekta uticaja na realni sektor u evropskim
privredama u razvoju.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
7.ZAKLJUČAK
Osnovni doprinos ovog rada jeste analiza problema transfera rizika u okviru specifične
panevropske finansijske mreže čiji su segmenti bankarski sistemi zemalja centralne,
istočne i jugoistočne Evrope. Ovi sistemi su snažno zavisni od priliva sredstava iz
bankarskih sistema razvijenih evropskih zemalja. Ovaj nalaz potvrđuje prezentirana
ekonometrijska analiza. Druga važna osobina ove mreže jeste dominantno prisustvo
banaka koje nisu globalni nego regionalni poverioci. Banke iz ove grupe su svoju inostranu ekspanziju skoro isključivo bazirale na regionu centralne, istočne i jugoistočne
Evrope. To znači da u slučaju potrebe i regulatornog pritiska za smanjenje leveridža,
ove banke nemaju drugih alternativa, nego da smanje aktivnosti u regionu centralne,
istočne i jugoistočne Evrope. Istovremeno, jugoistočna Evropa još uvek nije dovoljno interesantan za najveće svetske banke (globalne poverioce). Ako se imaju u vidu
specifičnosti navedenog regiona, jasno je da se svako smanjenje leveridža evropskog
bankarstva brzo može pretvoriti u finansijsku zarazu koja bi u kratkom roku zahvatila
region centralne, istočne i jugoistočne Evrope, ali bi se, vrlo verovatno, u narednom
koraku, pretvorila i u panevropsku zarazu.
Ekonometrijska analiza panel-podataka na uzorku od 17 zemalja centralne, istočne i
jugoistočne Evrope za period 2007q4 – 2012q4 je pokazala da je rast aktive banaka
u navedenim zemljama zavisio od priliva sredstava iz inostranstva i od koeficijenta
relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope. Rast priliva iz razvijenih evropskih
zemalja je prouzrokovao rast aktive banaka, i obrnuto. S obzirom da je u većini zemalja koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope preko 90%, inostrani
prilivi su uglavnom podrazumevali prilive iz bankarskih sistema razvijenih evropskih
zemalja. U periodu pre finansijske krize je priliv sredstava iz Evrope bio ključni faktor
kreditnog rasta u evropskim privredama u razvoju. U periodu od 2007. godine se,
međutim, desilo suprotno. Smanjen priliv ili čak odliv sredstava u matične zemlje je
bio ključni faktor koji je uticao na zaustavljanje kreditnog rasta i smanjivanje vrednosti
kreditnog stoka.
Analiza je, nadalje, pokazala da veći koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope izaziva brže smanjivanje vrednosti aktive banaka. Ako se koeficijent
relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope posmatra kao pokazatelj (ne)kompletnosti finansijske mreže, može se konstatovati da je navedeni rezultat u skladu sa
zaključkom do kojeg su došli Allen i Gale (2000). Prema ovom zaključku mogućnost
širenja finansijske zaraze je veća ako je struktura finansijske mreže nekompletna.
Visok stepen relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope pokazuje da je kod
većine zemalja centralne, istočne i jugoistočne Evrope finansijska mreža izrazito nekompletna. To objašnjava zašto su navedene zemlje snažno pogođene smanjenjem
leveridža evropskog bankarstva. Navedeni rezultat nije u koliziji ni sa zaključkom do
kojeg su došli Nikitin, Solovyeva i Urošević (2012). Navedeni autori su pokazali da,
u slučaju fleksibilnog deviznog kursa u maloj zemlji, potencijal za nastanak finansijske zaraze može biti veći pri kompletnoj strukturi finansijske mreže. S druge strane,
u slučaju fiksnog deviznog kursa, kvazi-fiksnog deviznog kursa i monetarne unije,
25
26
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
potencijal za nastanak finansijske zaraze je veći u slučaju nekompletne finansijske
mreže. Evropske zemlje u razvoju čine heterogen skup zemalja, kada su u pitanju režimi deviznih kurseva (prisutne su i zemlje sa fiksnim i zemlje sa fleksibilnim deviznim
kursevima). Treba istaći da u evropskim zemljama u razvoju sa fleksibilnim deviznim
kursom, centralne banke svojim intervencijama uglavnom sprečavaju prekomerne oscilacije deviznog kursa. Prema tome, i u navedenim zemljama se pre može govoriti o
kvazi-fiksnom deviznom kursu, nego o fleksibilnom. U takvim okolnostima zaključci
do kojih su došli Nikitin, Solovyeva i Urošević (2012) se svode na zaključak do kojeg
su došli Allen i Gale (2000).
Još jedan bitan zaključak koji proizlazi iz ekonometrijske analize jeste činjenica da je
smanjenje međunarodnih potraživanja evropskih banaka uticalo na smanjenje lokalnih
potraživanja evropskih banaka u zemljama centralne, istočne i jugoistočne Evrope.
Ako se pođe od pretpostavke da se lokalna potraživanja u lokalnoj valuti finansiraju
iz lokalnih izvora u lokalnoj valuti, ovaj rezultat može biti neočekivan. Na navedeni rezultat je moglo uticati nekoliko faktora. Prvo, banke su sredstva za povlačenje
prekograničnih i međunarodnih plasmana u inostranstvo obezbedile jednim delom
kroz smanjenje (neto naplatu) lokalnih potraživanja. Drugo, strane banke su pre krize
kreditni rast u lokalnoj valuti u svojim supsidijarima u centralnoj, istočnoj i jugoistočnoj Evropi finansirale iz inostranih izvora i u periodu finansijske krize su ta sredstva
vraćale natrag.
Ekonometrijsku analizu iznesenu u ovom radu ne treba posmatrati samo u svetlu
analize uticaja nezavisnih promenljivih na ponašanje zavisnih promenljivih tokom posmatranog perioda (2007q4 – 2012q4). Ova analiza bi mogla da posluži i kao osnova
za davanje eventualnih prognoza budućeg uticaja smanjenja (ili povećanja) leveridža
banaka iz razvijenih evropskih zemalja na banke u evropskim zemljama u razvoju.
Ono što može biti posebno interesantno jeste mogući uticaj daljeg smanjenja leveridža
vodećih evropskih banaka na realni sektor u zemljama centralne, istočne i jugoistočne
Evrope. Ovaj problem nije bio predmet analize u ovom radu. U tom kontekstu, preporuka je da dalja istraživanja pokušaju da odgovore i na ovo pitanje.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
8.DODATAK
Dodatak 1: Rezultati Hausmanovog testa specifikacije modela (FE vs. RE)
REGRESIJE
SARGAN-HANSEN-OVA STATISTIKA
LSDV1PCSE LSDV1DKSE
18,886
P-VREDNOST
0,0001
ZAKLJUČAK
FE specifikacija
LSDV2PCSE LSDV2DKSE
33,986
0,0000
FE specifikacija
LSDV3PCSE LSDV3DKSE
18,003
0,0001
FE specifikacija
LSDV4PCSE LSDV4DKSE
65,143
0,0000
FE specifikacija
LSDV5PCSE LSDV5DKSE
109,254
0,0000
FE specifikacija
LSDV6PCSE LSDV6DKSE
25,351
0,0000
FE specifikacija
LSDV7PCSE
14,471
0,0007
FE specifikacija
LSDV8PCSE
18,112
0,0004
FE specifikacija
Izvor: kalkulacija autora
Dodatak 2: Rezultati modifikovanog Wald-ovog testa heteroskedastičnosti
REGRESIJE
STATISTIKA TESTA (CHI2)
P-VREDNOST
LSDV1PCSE LSDV1DKSE
1049,60
0,0000
LSDV2PCSE LSDV2DKSE
571,28
0,0000
LSDV3PCSE LSDV3DKSE
315,64
0,0000
LSDV4PCSE LSDV4DKSE
649,56
0,0000
LSDV5PCSE LSDV5DKSE
370,25
0,0000
LSDV6PCSE LSDV6DKSE
431,32
0,0000
LSDV7PCSE
925,93
0,0000
LSDV8PCSE
622,18
0,0000
Izvor: kalkulacija autore
ZAKLJUČAK
Prisustvo
heteroskedastičnosti
Prisustvo
heteroskedastičnosti
Prisustvo
heteroskedastičnosti
Prisustvo
heteroskedastičnosti
Prisustvo
heteroskedastičnosti
Prisustvo
heteroskedastičnosti
Prisustvo
heteroskedastičnosti
Prisustvo
heteroskedastičnosti
27
28
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
Dodatak 3: Rezultati modifikovanog Wald-ovog testa heteroskedastičnosti
REGRESIJE
STATISTIKA PESARAN-VOG TESTA
P-VREDNOST
LSDV1PCSE LSDV1DKSE
18,468
0,0000
LSDV2PCSE LSDV2DKSE
16,595
0,0000
LSDV3PCSE LSDV3DKSE
13,996
0,0000
LSDV4PCSE LSDV4DKSE
8,758
0,0000
LSDV5PCSE LSDV5DKSE
9,957
0,0000
LSDV6PCSE LSDV6DKSE
8,969
0,0000
LSDV7PCSE
7,538
0,0000
LSDV8PCSE
5,645
0,0000
ZAKLJUČAK
Prisustvo istovremene
korelacije
Prisustvo istovremene
korelacije
Prisustvo istovremene
korelacije
Prisustvo istovremene
korelacije
Prisustvo istovremene
korelacije
Prisustvo istovremene
korelacije
Prisustvo istovremene
korelacije
Prisustvo istovremene
korelacije
Izvor: kalkulacija autore
Dodatak 4: Rezultati modifikovanog Durbin-Watson-ovog testa postojanja autokorelacije oblika AR(1)
REGRESIJE
BNF-DW STATISTIKA TESTA
LSDV1PCSE LSDV1DKSE
0,48089536
LSDV2PCSE LSDV2DKSE
0,50312166
LSDV3PCSE LSDV3DKSE
0,48035574
LSDV4PCSE LSDV4DKSE
0,54755694
LSDV5PCSE LSDV5DKSE
0,54797229
LSDV6PCSE LSDV6DKSE
0,48804577
LSDV7PCSE
0,62517987
LSDV8PCSE
0,65880587
Izvor: kalkulacija autore
ZAKLJUČAK
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
Postojanje
autokorelacije
AR(1)
oblika
oblika
oblika
oblika
oblika
oblika
oblika
oblika
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Dodatak 5: Panel regresija - zavisnost visine aktive banaka u regionu centralne, istočne i jugoistočne
Evrope od kreditnih aktivnosti banaka iz Evrope u regionu i koeficijenta relativne inostrane
zavisnosti od banaka iz Evrope, LSDV model model fiksnih efekata sa Driscoll-Kraay-ovim
standardnim greškama (DKSE), sa i bez vremenskih efekata
Varijabla
logFCLM
LSDV1DKSE
LSDV2DKSE
LSDV3DKSE
0,429***
LSDV4DKSE
LSDV5DKSE
LSDV6DKSE
0,472***
Zav_evr
-1,049***
-1,123***
-0,730***
-0,722**
-0,812***
-0,489*
BLR
0,530***
0,432***
0,692***
0,556***
0,448***
0,707***
BIH
0,089**
0,139***
0,080***
0,078**
0,131***
0,078***
BUL
0,338***
0,403***
0,485***
0,322***
0,380***
0,494***
CRO
0,394***
0,524***
0,510***
0,349***
0,475***
0,507***
CZ
0,745***
1,063***
0,744***
0,689***
1,023***
0,741***
HU
0,530***
0,682***
0,679***
0,500***
0,647***
0,692***
LAT
0,361***
0,385***
0,603***
0,335***
0,349***
0,603***
LIT
0,275***
0,325***
0,414***
0,245***
0,288***
0,411***
FYRM
0,034*
-0,061**
0,076**
0,054**
-0,046**
0,081***
MNE
-0,182***
-0,289***
-0,094*
-0,169***
-0,283***
-0,094*
PL
0,861***
1,111***
0,940***
0,813***
1,065***
0,949***
RO
0,537***
0,684***
0,672***
0,492***
0,634***
0,673***
RUS
1,237***
1,393***
1,465***
1,235***
1,382***
1,503***
SRB
0,281***
0,340***
0,362***
0,256***
0,311***
0,361***
TR
0,942***
1,103***
1,116***
0,961***
1,115***
1,167***
UKR
0,711***
0,798***
0,804***
0,695***
0,778***
0,813***
0,277***
logICLM
0,318***
0,384***
logLCLM
0,388***
-0,041***
Prvi_period
-0,040**
-0,030*
-0,030***
-0,034***
-0,018**
Konstanta
3,382***
4,123***
3,352***
2,920***
3,694***
3,115***
N
357
357
357
357
357
357
R2
0,997
0,996
0,997
0,998
0,997
0,997
Drugi_period
legenda: * p<0,05; ** p<0,01; *** p<0,001
Legenda: logFCLM logaritam stranih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne
Evrope, logICLM logaritam međunarodnih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne
Evrope, logLCLM logaritam lokalnih potraživanja evropskih banaka u zemljama regiona centralne, istočne i jugoistočne
Evrope, Zav_evr koeficijent relativne inostrane zavisnosti od banaka iz Evrope, BLR, BIH, BUL, CRO, CZ, HU, LAT, LIT,
FYRM, MNE, PL, RO, RUS, SRB, TR, UKR individualni efekti po zemljama, Prvi_period i Drugi_period vremenski efekti i to
za periode 2007q4-2009q1 i 2009q2-2010q2 respektivno.
29
30
SMANJIVANJE LEVERIDŽA EVROPSKOG BANKARSTVA: IMPLIKACIJE NA BANKARSKE SISTEME EVROPSKIH ZEMALJA U RAZVOJU
8. literatura
Allen F., Gale D., (2000), „Financial Contagion“, The Journal of Political Economy, Vol. 108. No. 1, str. 1-33.
Baltagi B., (2005), Econometric Analysis of Panel Data, Third Edition, John Wiley & Sons
Baum C., (2006). An Introduction to Modern Econometrics Using Stata, Stata Press
Boss M., Elsinger H., Summer M., Thurner S., (2004), „An Empitical Analysis of the
Network Structure of the Austrian Interbank Market“, ONB Financial Stability Report 7
Calvo G. A., Reinhart C. M., (2000), „Fear of Floating“, NBER Working Paper Series,
Working Paper 7993
Cetorelli N., Goldberg L., (2010), „Global Banks and International Shock Transmission: Evidence from the Crisis“, IMF Economic Review
Driscoll J. C., Kraay A. C., (1998), „Consistent Covariance Matrix Estimation with Spatially-Dependent Panel Data“ The Review of Economics and Statistics, Vol. 80, No. 4,
str. 549.-560.
EBCI Vienna Initiative, (2014), “CESEE Deleveraging and Credit Monitor”, Quarterly
Monitor Q3 2013
Elsinger H., Lehar A., Summer M. (2013), “Network models and systemic risk assessment”, u “Handbook of Systemic Risk”, edited by Fouque J., Langsam J. A., Cambridge, str. 287-306.
Espinosa-Vega M., Sole J., (2010), „Cross-Border Financial Surveillance: A Network
Perspective“, IMF Working Paper WP/10/105
Hoechle D., (2007), „Robust standard errors for panel regressions with cross-sectional dependence“, The Stata Journal (2007), No. 3, str. 281.-312.
International Monetary Fund, (2012), „Global Financial Stability Report, Restoring
Confidence and Progressing on Reforms“, IMF
International Monetary Fund, (2012), „Global Financial Stability Report, The Quest
for Lasting Stability“, IMF
Llaudes R., Salman F., Chivakul M., (2010), „The Impact of the Great Recession on
Emerging Markets“, IMF Working Paper WP/10/237
Morgan Stanley Research Europe, (2011), „European Banks, What Are the Risks of
€1,5-2,5tr Deleveraging?“, Morgan Stanley
Morgan Stanley Research Europe, (2011), „European Banks, 2012 Outlook – Deleveraging remains the key theme“, Morgan Stanley
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Nikitin M., Solovyeva A., Urošević B. (2012), „Globalization, exchange rate regimes and financial contagion”, Higher School of Economics, National Research
University Moscow, Working Paper WP9/2012/04, Series WP9
Oesterreichische Finanzmarktaufsicht and Oesterreichische Nationalbank (2012),
„Supervisory guidance on the strengthening of the sustainability of the business
models of large internationally active Austrian banks”
Popov A., Udell G., (2010), „Cross-Border Banking and the International Transmission of Financial Distress During the Crisis of 2007-2008“, European Central
Bank, Working Paper Series No.1203
Živković B., Cvijanović D. (2013), „Uticaj krize bankarstva u Evropskoj uniji na
bankarske sisteme evropskih zemalja u razvoju“, u zborniku „Svetska ekonomska i
društvena kriza“, Limes Plus broj 3/2013, HESPERIAedu, str. 9-23.
31
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Goran Petković
University of Belgrade, Economic Faculty, Kamenička 6, Belgrade, [email protected]
Stipe Lovreta
University of Belgrade, Economic Faculty, Kamenička 6, Belgrade, [email protected]
Zoran Bogetić
University of Belgrade, Economic Faculty, Kamenička 6, Belgrade, [email protected]
JEL CLASSIFICATION: L 83
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT
POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN
TOURISM
ABSTRACT:
This paper is aimed to show relationship between active state policy and the economic
growth, in the tourism area. The case study of the Serbian mountain tourism development
in the period 2006 – 2013 is presented. Tourism has proved to be extremely resilient and
expanding sector of global economy, arguing the statement that holidays and short breaks
are not luxury but a necessity of a modern society. Mountain tourism is a star product, fast
growing sector in the global tourism industry. In 2006, mountain tourism was recognized
to be promising product in Serbian tourism. After six years of planning, investments, development, first results can be analyzed. Furthermore, the future development scenario is to
be chosen.
KEY WORDS:
tourism, mountains, ski resorts, investments
1
Ekonomski fakultet Univerziteta u Beogradu.
33
34
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
ABSTRAKT:
Ovaj prilog ima za cilj da pokaže vezu izmedju aktivne državne politike i ekonomskog
rasta u sektoru turizma. Kao primer ove politike, predstavljen je razvoj planinskog turizma u Srbiji u periodu 2006-2013. godine. Turizam se pokazao kao vrlo otporan i rastući
sektor globalne ekonomije, što je svojevrsna potvrda stava da duži i kraći odmori nisu
više luksuz već potreba u savremenom društvu. Planinski turizam je proizvod zvezda,
tj. brzo rastući proizvod u globalnoj turističkoj privredi. U 2006. godini, planinski turizam je prepoznat i u Srbiji kao proizvod koji obećava. Posle šest godina planiranja,
investiranja i razvoja, mogu se analizirati prvi rezultati. Nadalje, treba da bude odabran
i budući scenario razvoja ovog proizvoda.
KLJUČNE REČI:
turizam, planine, skijališta, investicije
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
1. Tourism in the global and in Serbian economy
Tourism is, in the long term, despite the world economic crisis and stagnation, a stable,
growing and dynamic part of the economy. In 2012, some records in the world tourism
were achieved (UNWTO, 2013). The number of international tourists exceeded the magic limit of one billion (1.035 million tourists). International tourism generated total export
revenue of 1,300 billion USD (an increase of 4%) including transport services. The tourism industry is one of the most important pillars of services exports in world trade.
Table 1: The growth of tourism in the world in the period 1990 - 2012th
Market
share
(%)
INTERNATIONAL TOURIST ARRIVALS (MILLION)
The Territory
1990
World 436,6
Developed 297,0
economies
Developing 139,0
Economies
Europe 262,7
Asia and the 55,8
Pacific
N. and S. 92,8
America
Africa 14,8
Middle East 9,6
1995
2000
2005
2010
2011
2012
529,0
677,0
807,0
949,0
995,0
336,0
420,0
459,0
506,0
193,0
256,0
348,0
305,9
388,0
82,0
2012
Change (%)
The
average
annual
growth
rate (%)
05/12
11/10
12/11
1.035,0 100,0
4,8
4,0
3,0
530,0
551,0
53,2
4,8
3,8
2,6
443,0
465,0
484,0
46,8
4,9
4,3
4,8
448,9
485,5
516,4
534,2
51,6
6,4
3,4
2,5
110,1
153,6
205,1
218,2
233,6
22,6
6,4
7,0
6,2
109,0
128,2
133,3
150,4
156,0
163,1
15,8
3,7
4,6
2,9
18,8
26,2
34,8
49,9
49,4
52,4
5.1
0,8
5,9
6,0
13,7
24,1
36,3
58,2
54,9
52,0
5,0
5,6
-5,4
5,2
Source: World Tourism Organization (UNWTO) © Tourism Highlights, Edition 2013, p. 4
(Information collected by UNWTO June 2013)
Tourism is an important component of the national economy, encouraging the creation of new jobs in the tourism and catering industry (Katircioglu, Fethi, Aga, 2010),
but also in the industries supplying goods and services to tourism. This extends to a
number of industries, from construction to transport and the food industry. Because of
its contribution to total GDP, tourism is also pointed out as a priority sector for many
developing countries, such as Montenegro (Ðuranović, Radunović, 2011) or Serbia
(Official Gazette, 2006). WTTC (World Council of Travel and Tourism) estimates the
total contribution of tourism industry to the GDP through three contributing components: direct (generated by catering, travel services, shopping etc.), indirect (investments, etc.) and induced (earnings power of all those who live from tourism). Serbia
expects tourism growth until 2015. According to WTTC, the total contribution of tourism to Serbian GDP, from 2007 to 2015, on average, will be around 7,5%, reaching
7,9% in 2015. At the same time, world average will be 9,3%, European 7,7% and,
for example, Croatian 30,5%.Compared to other countries in the region, the lower the
35
36
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
contribution of tourism to GDP has only Macedonia, 5,7% (WTTC, 2013). Tourism
plays an important role in the structure of European GDP (7.7%), and even more on
the global scale. Serbia achieved equal contribution of tourism to overall economy
as the economies of Europe in 2012 year. However, contribution of tourism sector to
Serbian economy is not fully observed due to the significant presence of the informal
sector and scope of collected data.
Analysis done in “The Tourism Development Strategy of the Republic of Serbia until
2015”, revealed that tourism indicators in Serbia have shown a decade-long decline.
There were approximately 2,5 million tourists making over 8 million overnights in
1995. Baseline for the implementation of the Strategy were following data in the
2004: 1.7 million tourists, of which only 0.3 million foreign; making 5.9 million overnights of which 0.8 million foreign, resulting in the foreign exchange earnings of 231
million EUR (Horwath, 2005; p. 154). Tourism in Serbia is going through a strong
restructuring, since the adoption of the Strategy (Strategy, 2006). On the one hand,
domestic tourist traffic weakens because of visa liberalization and the economic crisis.
Visa free regime enabled to the middle easier travel to Greece, Italy, Spain and Germany. The crisis discouraged the arrivals of low income domestic tourists. On the other
hand, foreign tourists boosted arrivals from Europe (Italy, Germany and Russia) and
also from the region (Montenegro, Croatia, Slovenia). First turning point for Serbian
tourism was in 2002, caused by political changes. While the domestic tourist traffic
fell by 2%, in a total number of 7,206 million overnights, foreign overnights increased
by 25% compared to 2001 year (National Bank of Serbia, 2002).Growth in foreign
tourist arrivals was permanent from 2002, with the disruption in 2008 caused by the
global crisis (turizam.mfp.gov.rs, 2013). Number of total nights in Serbia jumped from
5,9 million in the 2004 to 7,3 million in the 2008, and than dropped to 6.5 million in
the 2012. However, the number of foreign tourists’ overnights also rose, like arrivals,
from 0,8 million in the 2004, to 1.4 million in the 2008 and eventually to 1.8 million
in the 2012. Foreign exchange inflow rose from the initial 231 million EUR in 2004 to
708 million EUR in 2012. Second turning point was the implementation of Strategy,
since 2007, when number of foreign arrivals rose from 696.045 to 809.967, and
overnights from 1.475.675 to 1.796.217. In the first four months of 2013 the total
number of tourists in Serbia amounted to 562.226 (an increase of 3.9% compared to
the same period in 2012), of which 351.887 were domestic (up 4%) and accounted
for 62.59% of total arrivals and 210.339 foreign tourists.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Table 2: Tourist arrivals and overnights in the Republic of Serbia, 2000 - 2013
Arrivals
Year
In total
Domestic
Nights
Foreign
% of total
In total
Domestic
Foreign
% of total
2000
2.169.225
2.003.549
165.676
7.64%
7.696.29
7.265.197
431 093
5.60%
2001
2.129.128
1.886.603
242.525
11:39%
7.195.272
6.602.672
592.600
8:24%
2002
2.209.675
1.897.612
312.063
14:12%
7.206.734
6.468.473
738.261
10:24%
2003
1.997.947
1.658.664
339.283
16.98%
6.684.592
5.892.890
791.702
11.84%
2004
1.971.683
1.579.857
391.826
19.87%
6.642.623
5.791.564
851.059
12.81%
2005
1.988.469
1.535.790
452.679
22.77%
6.499.352
5.507.604
991.748
15:26%
2006
1.889.771
1.420.929
468.842
24.81%
6.407.225
5.391.913
1.015.312
15.85%
2007
2.306.558
1.610.513
696.045
30.18%
7.328.692
5.853.017
1.475.675
20:14%
2008
2.266.166
1.619.672
646.494
28.53%
7.334.106
5.935.219
1.398.887
19:07%
2009
2.021.166
1.375.865
645.301
31.93%
6.776.763
5.307.112
1.469.651
21.69%
2010
2.000.597
1.317.916
682.281
34.10%
6.413.515
4.961.359
1.452.156
22.64%
2011
2.068.610
1.304.443
764.167
36.94%
6.644.738
5.001.684
1.643.054
24.73%
2012
2.079.643
1.269.676
809.967
38.95%
6.484.702
4.688.485
1.796.217
27.70%
562.226
351.887
210.339
37.41%
1.773.165
1.276.042
497.123
28.04%
I-IV 2013
Source: National Bureau of Statistics, June 2013
* Montenegro and Kosovo excluded
There are two consequences of this restructuring. First, local tourism entrepreneurs
became dependent on foreign visitors. Decline in domestic arrivals without foreign
visitors would face Serbian tourist places with a sharp drop in traffic. The positive
side effect is the increased foreign exchange earnings from tourism. Finally, local tourist supply adapts to the expectations of foreign guests. Competitiveness of service,
quality and price improves. Competition on the global market causes new selling
approach rising share of the group visits for 28,5% in the period 2007-2011. Nowadays, 126.000 foreign visitors came in groups, which are 16,5% of total foreign visits
in Serbia (UNWTO, 2013 Compendium, p.688).
Unlike WTTC data, Serbian Statistical Bureau presents only direct contribution to
GDP. Furthermore, only data for accommodation and catering are presented. Services
of passenger transport, travel agency services and other tourist services (guides, entertainment, and recreation) are not taken into account. Yet, even partial observation
shows the dynamics of tourism development. Tourism (accomodation and catering)
participated in Serbian GDP in 2001 around 0.8% (or 6.4 billion). The share in GDP
rises in 2005 to 1.0% (17.7 billion). The trend of tourism increase in GDP continues
to 2012th and stood at 36 billion or 1.1%.
37
38
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
Table 3: Accommodation and food services as % GDP and budget of Serbia
2001
2002
2003
2004
Accommodation
catering
0.8
1.0
1.0
1.0
1.0
* Accommodation
0.6
0.2
0.3
0.2
* Food and drink
0.2
0.7
0.7
% of the total
budget for tourism
2005 2006
2007
2008
2009
2010
2011
1.1
1.1
1.0
1.0
1.0
1.0
0.3
0.3
0.3
0.2
0.3
0.3
0.4
0.7
0.8
0.8
0.8
0.7
0.8
0.7
0.6
0.19
0.25
0.36
0.67
0.58
0.31
0.55
0.61
2012
2013
1.1
-
0.33
0.25
Source: National Bureau of Statistics, June 2013
Average share of tourism in Serbian GDP in the observed period was 1.01%. Simultaneously, the average share of tourism in the total budget was 0,41%. Although tourism was often quoted as the priority sector in the national economy (NARD, 2012),
statistics on the participation in total budget of Serbia, do not confirm such an orientation. Despite limited resources, following the instructions outlined in the Strategy,
in the adopted master plans and the Law on Tourism (Markovic, 2009) Serbia was
developing nine tourism products. Among them, a special place had mountain tourism, the product that requires long term development.
2. Modern mountain tourism
Mountain tourism was originally developed from the activities of nature lovers and wildlife fans. The enthusiasm, caused by staying in nature and the risk taking, created the
impression of adventure and an "extraordinary" life. Single, extraordinary events evolved
in the tourism product. This process of commodification brought what modern marketing
requires - adjustment to customer expectations. Nowadays, it is usual that nature-lovers
expect on-line communications, bathroom in base stations (villages) and other infrastructure, unexpected in the wilderness. Precise maps, planned routes with arranged
rest areas raise safety for adrenaline tourists but soften the borders between adventurers
and tourists (Beedy, Hudson, 2003). A growing number of mountain visitors come from
the affluent sections of society. Demanding visitors need improved conditions causing
changes on the mountains. "Adaptation management" requires to review impacts on environment after the creation of friendly environment for the tourists (Fang, Qin Ding, Yang,
2009): a) the vulnerability - the inability of the environment to regenerate after some
urbanization effects, b) adaptation - environmental change, usually used to describe the
effects of climate change, c) specificity – that should be preserved as the reason why first
visitors decided to come. However, the dilemma between environment preservation vs.
investments in accessibility is artificial, and is caused by the exaggeration of one or the
other side. "Protected areas need tourism, and tourism needs protected areas. Although
this relationship is complex and sometimes adversarial, tourism is always a critical component to be considered in the establishment and management of protected areas "(CRC
for Sustainable Tourism, 2008, P. 5).
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Mountain tourism is growing significantly and nowadays generates 15-20% of the
global tourism market (E. Kruk, 2010), meaning annually between 100 and 140
billion USD. The most important sub-markets include traditional hiking (alpine hiking, ramble, camping, etc.), visits to national parks, ski resorts, recreation, walking,
adrenaline sports and amusement parks, mountain biking, etc. It is estimated that
about 50 million visitors attended mountain resorts worldwide, while these resorts
employed over 25 million employees (Kruk E., 2009, p.16). Around 7,000 national
parks are among the most attractive destinations and many of them are located in
mountains. Peak District, the first national park (1951) in the UK receives 10 million
visitors annually. Ten major US national parks annually attract over 37 million visitors, led by the mountain destinations: Great Smoky Mountain (9,6 million visitors),
Grand Canyon (4,4), Yosemite (3,8) and Yellowstone (3,4), (Savedge, 2013).
Ski and winter sports tourism is also significant mountain tourism product. For the
season 2012/13 it was identified 26.819 ski lifts worldwide (Wanat, 2013, p.8).
Industry retains a similar number of visitors (350-400 million) in last decade. Some
markets stagnate (Europe), some even fall (Japan) and some grow (Eastern Europe,
China). Visitors have on disposal 2,110 mountain resorts reporting over 48 million
visitors annually. Three-quarters of major mountain centres are in the Alps. A concentration of business is present: only 20% of all mountain resorts have over 100.000
visitors a year. Only Zlatibor in Western Serbia is in this category with 116.302 visitors in 2011 (SORS, 2012, p.215).
Above mentioned Serbian tourism strategy from 2006, has identified mountain tourism as a key product in the group of those requiring long range developments. Strategy raised the question of key mountain destinations. Destinations can be defined
either as a place where tourism activities are developed and where visitors consume
tourism products, or as a tourist product that includes a variety of resources, activities, and participants from particular territory (Popescu, 2011 Str.27). Destinations
may vary in sizes, from a whole country, a region or island, to a village or town or
city or self-contained centre (UNWTO, 2007, pg.1). Guidelines from the Strategy imposed that mountain destinations need to be all-season places with a strong reliance
on the winter ski and summer recreational tourism. Following the guidelines, number
of master plans for mountain tourist centres was developed. Some studies confirmed
the expectation that new mountains, notably Stara Planina and Golija have significant development potential. Some expectations were exaggerated, where master
plans have pointed limited potential of some tourist centres (Besna Kobila, Beljanica
and Vlasina). The most potent existing tourism centres are Kopaonik and Zlatibor.
Collected development documentation logically pointed out two existing centres,
Kopaonik and Zlatibor, and one new, Stara Planina for intensive mountain tourism
development. The government’s development policy focused primarily on infrastructure conditions (utilities and tourism), preparing environment for further private investments.
39
40
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
3. Investments in the Serbian mountain resorts
Investments in mountain infrastructure development mainly were conducted by public companies, primarily public company Ski Resorts of Serbia (SROS), and ministry
in charge for tourism. Total investment in the mountain infrastructure from 2007 to
2013 was 9,276,725,844.05 dinars (approximately 95 million EUR), of which 30%
was invested directly from the ministry and the rest through the public company Ski
Resorts of Serbia.
For Kopaonik, the master plan and planning documents were funded. Demining of
the ski resorts area had been carried out. Communal infrastructural projects included
reparation of the roads and fresh water treatment plant, construction of sidewalks,
parking lots and electrical substations. Municipalities of Brus and Raska received
equipment for two trauma centres, then for the solid waste and snow removal from the
base resort. Special attention was paid to the ski infrastructure: 8 new lift has been
installed and some new ski trails formed or upgraded. Approximately 55 km of trails
(85%) are covered with new technical snow system. The zenith of the investment
activity came with summer facilities: walkways through the National Park Kopaonik
(2010), arrangement of trails and lift adapters for downhill biking (2012), and finally
alpine coaster, zip line and tubing (2013).
Zlatibor (Kraljeve vode) and especially ski centre Tornik obtained automatic weather
station, three visitor centres (one in the base and two in ski area) and two public
toilets. Gostilje waterfall and Stopica cave received new footpaths and lighting. Access road to the Tornik was paved, signage placed and a parking lot for 450 vehicles
constructed. New local water supply was developed and electrical infrastructure improved. Investments in ski infrastructure on Tornik included a six-seat chair-lift and
two t-bar lifts as well as 5 kilometres of tracks, constructed and covered by technical
snow. The first summer activities consisted of kindergarten for children, tubing, paths
and adapters on the chairlift for the mountain bikes and mountain carts. Installation
of the alpine coaster is expected during 2013.
The infrastructure on Stara Planina Mountain did not exist, besides one incomplete
road, 10 Kv small transmission power line with the substation and the local water
supply for mountaineers’ chalet and small hotel. After 2007, road with the parking
lots for the ski centre Konjarnik and the new resort Jabučko ravnište were completed.
Other major infrastructural projects were: electrical power transmission from the Pirot
direction, 21 km long, followed by 11 power stations, first water supply and sewerage
system, wastewater treatment plant (put in place before the first pollutants). Building
of a transmission line from the third direction is in a progress. All projects were executed according to the planning documentation developed since 2007, starting with
the Spatial plan of special purpose (IAUS, 2008) to the zoning plans, environment
reports, etc. Ski centre was developed since 2007 and in 2013 it has 13 km of tracks
in all categories serviced by a gondola, two four-seat chair-lifts and one T-bar lift. All
three resorts are equipped with modern groomers, ski data system and monitorial officers equipped with radio online and snowmobiles.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
There are two main reasons why intensive development of infrastructure in tourist
areas was undertaken: to raise the level of service and to encourage commercial investors.
4. Service and private investments in Serbian
mountain tourism
Level of service to visitors starts with functional value of the tourism product (Russell, Chatterjee, 2003). These include accessibility, signage, functional utilities, etc.,
improving the satisfaction of visitors through avoiding the complaints and by deserving
recommendations or come back of visitors. Higher level of service can be indirectly
traced through the number of visitors. In January-April 2013, majority of tourists in
Serbia (141.742) attended mountain regions, 4,04% more than in the same period
of 2012, making 619.578 overnights (up 2.8%). From 2005 to 2009 the largest
number of domestic overnights was recorded in the spas (SORS, 2010, p.338), while
in the period of 2011-2012 the most visited were mountains. Arrivals in mountain
resorts fell down from 445.857 (2007) to 397.388 (2012), with mountains being
the most resilient in this period. Among mountains, Kopaonik stands out in the first
four months of 2013 with 41.187 arrivals (up 15,3% compared to the same period
2012) and 202.482 overnight stays (up 13,4%). The second is Zlatibor 34.137 arrivals (up 2,3 %) and 148.524 overnight stays (up 4,1%). Two of them made 56.7%
of all overnights in the Serbian mountains.
Table 4: Tourist arrivals and overnights in the Republic of Serbia, 2000 - 2013
PLACE
Kopaonik
ARRIVALS
INDEX
41.187
OVERNIGHTS
115.3
202.482
INDEX
113.4
Zlatibor
34.137
102.3
148.524
104.1
Tara
19.263
117.3
80.496
103.4
Divcibare
10,197
89.5
48.652
103.5
Ivanjica
3,380
111.6
16,159
99.9
Zlatar
877
99.2
1,954
78
Rudnik
3,364
96.5
21,440
97.4
Stara Planina
6,045
97.8
20.192
95.3
Goc
3,578
90.5
19,463
90.5
Source: www.turizam.mfp.gov.rs / images / stories / statistics
Number of guests in Serbian mountains has not yet reached level of 2007. Already
mentioned the abolition of visas for Serbian citizens travelling in Europe has attracted a
number of curious Serbian tourists, especially in the Alps. On the other side, majority of
41
42
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
domestic tourists, hit by the crisis, gave up their winter holidays in these years. However,
come back of tourists to the mountains with the largest investments occurred. Kopaonik
and Zlatibor also received rising number of foreign tourists. Return of tourists on the
mountain can be illustrated with the information from the Ski Resorts of Serbia (SROS).
Table 5: Number of sold tickets in season, Ski Resorts of Serbia (SROS)
SEASON
KOPAONIK
STARA PLANINA
ZLATIBOR
DIVCIBARE
SROS
2008/2009
2009/2010
2010/2011
2011/2012
2012/2013
In total
108.578
6,138
10,841
2,561
128.118
78.178
8,478
8,311
0
94.967
97.404
9,778
23.737
0
130.919
109.522
18,962
32,653
0
161.137
98.407
24,436
25,946
0
148,789
492.089
67.792
101.488
2,561
663.930
Source: Ski Resorts of Serbia, June 2013. Divčibare was part of SROS for only one season.
After fall in 2010 and 2011, season 2011/12 was a record one, thanks to a cheap ski
tickets (two years of no price changes in the inflationary economy). But, real progress
happened in the season 2012/13, despite the ticket price adjustment for inflation. Although, at first glance, SROS has sold fewer tickets, it actually sold a record number of
ski days. This was result of the new pricing policy, encouraging sales of expensive, multiday tickets and discouraging the sale of half-day and daily tickets. Kopaonik has sold a
record 355.000 ski days, on Zlatibor and the Stara Planina around 35.000, reflecting
positively on sales turnover.
Table 6: Turnover of JP Ski Resorts of Serbia, in dinars
SEASON
KOPAONIK
STARA PLANINA
ZLATIBOR
DIVČIBARE
SROS
2008/2009
2009/2010
2010/2011
2011/2012
2012/2013
In total
425,130,880
4,719,800
5,251,950
1,675,150
436,777,780
283,778,270
6,656,350
4,878,700
0
295,313,320
361,462,020
8,349,450
19,936,200
0
389,747,670
428,041,046
25,208,649
39,009,656
0
492,259,351
564,800,909
34,840,690
40,438,620
0
639,374,567
2,063,213,125
79,774,939
109,515,126
1,675,150
2,253,472,688
Source: Ski Resorts of Serbia, June 2013.
Another objective to be reached by heavy investments in infrastructure is to encourage private investors. Evolution of the accommodation capacities can illustrate the
achievements of this goal. Kopaonik offered in 1995 about 4,000 beds in hotels
and apartments and 2,500 beds in complementary facilities such as labour union
resorts, forest houses and mountain chalets. The 2003 was the year of a decline
in business activity characterised by the reduced number of beds: 3,905 beds in
hotels and apartments, then 1,330 in complementary housing and, for the first time
presented data on 1,180 beds in private housing (Nikolic, S., 2006, p.123). Public
investments from 2006 in infrastructure stopped further decline in business activity since 2009, when it was recorded a total 6,427 beds on Kopaonik (Horwath.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
2009, p.72). According to the official data on categorized objects in the Department
of Tourism of the Republic of Serbia, in 2009 there were 2.277 beds in hotels of
different categories. The same official data base in 2013 show 3,360 beds in hotels
of different categories in Kopaonik, i.e., an increase of 47.5% for the period of 4
years. Furthermore, in the period of 2007-2013 in Brzeće village entrepreneurs built
around 1500 beds in new facilities. New entrepreneurs brought innovations: open
pool (Grand), sports hall (Ozone), high-level boutique hotel service (Mount). Traditional restaurants expanded in housing (Komita) or in the production of high quality
food products for resale (Promaja).
On Stara Planina in 2003, on the location Babin Zub were one unclassified mountain cottage with 90 beds and small two star hotel with 60 beds (Nikolic, S., 2006,
p.184). Private accommodation was not recorded at that time. In the 2013 there
are new four star hotel with 380 beds, existing two star hotel with 60 beds and
72 beds in renovated mountain cottage (total 512 beds), which is 3,4 times more
than ten years ago. Furthermore, fourteen households entered the rural tourism,
supported by soft loan scheme provided by the tourism ministry. As an illustration,
ethnic village Srna offers pool, restaurant and accommodation in 59 beds. Intensive
investments in accommodation are also observed on Zlatibor. The most important
projects were renovation and expansion of the hotel "Mona Zlatibor", expansion of
the "Olymp" hotel, construction of "Zlatiborska noc" hotel, the construction of new or
expansion of existing rural households and their entertainment facilities (swimming
area Boškova voda) and many other projects implemented in the period 2007-2013
year. This development cycle resulted in a significant tourist industry in observed
mountains.
Table 7: Capacity of hotels on selected mountains
Mountain
Kopaonik
Zlatibor
Tara
Stara planina
Zlatar
In total
The total number of graded
buildings
The total number of units
Number of beds
17
1.355
3.360
12
837
1.482
4
414
653
2
167
240
1
121
220
36
2.894
5.955
Source: Ministry of Finance and Economy, June 2013.
Domestic companies dominate as investors. A small number of foreign investors
came to the Serbian mountains along with the privatization process, like Metropol
group from Moscow that privatized Putnik, tour operating business in Belgrade and
became the owner of two hotels on Kopaonik (Petkovic, Zecevic, Pindžo, 2011).
Although it is clear that foreign investors prefer Belgrade, there is interest in some
new projects (Falkensteiner on Stara Planina or Belgian Veolia who has leased land
in Kopaonik).
43
44
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
5. Conclusion
Further development of mountain tourism in Serbia will follow on of two possible
scenarios. Rapid development requires continuation of public support. More important will be support to the private investors than to the public sector developing infrastructure. Possible instruments could be soft credits, as it was offered to a limited
level in former period and / or fiscal measures, such as more favourable fiscal treatment for new investments, not present by now. However, a part of the infrastructure
projects will remain the obligation of the state, such as the construction of the gas
pipeline and additional electrical infrastructure (Kopaonik) or facilities for waste
water treatment on Kopaonik, which is even, the National Park.
The second scenario is a spontaneous development, and different mountain resorts
are differently capable to follow it. Zlatibor and Kopaonik are able to continue their
development cycle even without government assistance. However, if the state fully withdraws from these projects, some negative effects will emerge (pollution in
Kopaonik, “intensive” development on existing "open" locations resulting in urban
chaos if new locations were not open, and the like.). Centres as Stara Planina, without state interference, will evolve through small and sub-optimal accommodation
buildings, as is the case at Tara. The new centres, such as Golija, without the state
companies, being the factor of the communal and ski infrastructure development, do
not have a chance to start the development cycle.
6. Literature
Beedie, P. Hudson, S., (2003) Emergence of mountain-based adventure tourism, Annals
of Tourism Research, Vol. 30, No. 3, Elsevier Science Ltd., pp. 625-643
CRC for Sustainable Tourism (2008) Tourism and Protected Area Management,
sustaining resources (2008), The Sustainable Tourism Cooperative Research Centre,
Copyright ©
Ðuranović M, M Radunović., (2011), Analysis of the effects of tourism on GDP, employment and balance of payments, Working Paper no. 20, Central Bank of Montenegro,
Podgorica
Facts and figures about the Peak District National Park, retrieved from: http://www.
peakdistrict.gov.uk/news/mediacentrefacts, accessed on 20.09.2013.
Fang, Y., Qin, D., Ding, Y., Yang J., (2009), Adaptation of Mountain Tourism Management
Service: The Case of the Source Regions of the Yangtze and Yellow River, J. Matt. Sci. 6:
pp.299-310
Horwath Consulting Zagreb (2009), Master Plan for tourism destination Kopaonik,
Zagreb
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Horwath Consulting Zagreb, Faculty of Economics, Belgrade (2005), Tourism
Development Strategy of Serbia, the first phase report,
Institute for Architecture and Urban Planning of Serbia, IAUS (2008), Spatial Plan of the
Nature Park and the tourist region Stara Planina, Belgrade
Katircioglu S. T., Fethi S., Aga M., (2010) Trade and growth: New empirical evidence
from Hong Kong, ARGUMENTA OECONOMICA, No 2 (25), pp.67-78
Kruk, E., (2010), Two Decades of Mountain Tourism in ICIMOD 1989-2010,
International Center for Integrated Mountain Development, Kathmandu, Nepal,
retrieved from: www.icimod.org
Kruk, Tourism and Sustainable Mountain Development in the Hindu KushHimalayas (2009), in "Integrated Tourism Concepts to Contribute to Sustainable
Mountain Development in Nepal", ed. By E. Kruk, Kreutzmann, H., J. Richter,
Kathmandu, Nepal
Markovic, P., (2009), Komentar Zakona o turizmu, NALED, retrieved from: http://
www.naled-serbia.org/index.php?action=propisi<sID=9 accessed on 20.09.2013.
Mt. Fuji Area, retrieved from: http://factsanddetails.com/japan.php?itemid=982
accessed on 20.09.2013.
Petkovic Mr. Zecevic, B. and Pindzo R., (2011), Turizam kao deo nacionalne
ekonomije, Ekonomika preduzeća, SES and UKDS, Year LIX, Jan.-Feb 2011, p.
89-97
Popescu, J., Menadžment turističke destinacije (2011), Univerzitet Singidunum,
Beograd
Russell B., Chatterjee, S., (2003), Relationship quality: the undervalued dimension
of software quality, Communication of the ACM August, 2003/Vol.46, No. 8
Savedge J. Top 10 most visited national parks, (2013), retrieved from: http://
translate.google.com/translate?hl=en&prev=_t&sl=sr&tl=en&u=http://www.mnn.
com/earth-matters/wilderness-resources/blogs/top-10-most-visited-national-parks
accesed on: Apr 04 2013 at 2:00 PM
Statistical Office of the Republic of Serbia SORS (2012), Opštine i regioni, Belgrade
Statistical Office of the Republic of Serbia SORS, (2010), Statistical Yearbook,
Belgrade
The National Agency for Regional Development NARD, (2012), National Plan of
Regional Development of Serbia - Methodology, Belgrade
The National Bank of Serbia, Annual Report (2002) Belgrade
Tourism Development Strategy for the period 2006-2015, (2006), The Official
Gazette of the Republic of Serbia, No. 91/06
45
46
ACHIEVEMENTS AND DEVELOPMENT POTENTIALS OF SERBIAN MOUNTAIN TOURISM
UNWTO (2007), A Practical Guide to Tourism Destination Management, Madrid
Wanat Laurent (2013) International Report on Mountain Snow & Tourism - Overview
of the key industry figures for ski resorts, April 2013 www.vanat.ch/RM-worldreport-2013.pdf
World Tourism Organization (UNWTO) © (2013) Tourism Highlights, Edition
2013, Madrid
World Tourism Organization UNWTO (2013), Compendium of Tourism Statistics,
Data 2007-2011 Country tables, Madrid
World Tourism Organization UNWTO (2013), International tourism receipts grew by
4% in 2012, PR No.: PR13033, Madrid, 15 May
WTTC Tourism Research, Retrieved from: www.wttc.org / research, accessed
21.06.2013.
www.turizam.mfp.gov.rs / images / stories / statistics / VI.doc accessed
21.08.2013.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Ana Aleksić Mirić1
[email protected]
Marina Petrović2
[email protected]
JEL KLASIFIKACIJA: M12, M14, M51, M54
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH
DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM
MLADIH STRUČNJAKA
APSTRAKT:
U fokusu ovog rada je analiza potencijalnog korišćenja korporativnih događaja kao organizacionog mehanizma za postizanje većeg zadovoljstva poslom kod mladih stručnjaka. Cilj
istraživanja je da testira hipotezu kako postojanje odnosno odsustvo određenih korporativnih
događaja utiče na zadovoljstvo poslom mladih stručnjaka. Rad je zasnovan na empirijskom
istraživanju. Rezultati istraživanja pokazuju da na zadovoljstvo poslom utiču tri ispitivana
korporativna događaja: obuke i treninzi na radnom mestu, korporativni seminari na kojima
učestvuju svi zaposleni i proslave povodom važnih događaja za firmu. Rezultati takođe pokazuju da u strukturi korporativnih događaja dominiraju događaji sa svrhom organizacione integracije u odnosu na događaje učećeg karaktera, i da je to oprečno očekivanjima ispitanika;
kao i da su korporativni događaji nedovoljno korišćeni za promociju rada mladih stručnjaka,
te ne podržavaju dovoljno procese individualnog i organizacionog učenja.
KLJUČNE REČI:
KORPORATIVNI DOGAÐAJI, MLADI STRUČNJACI, ZADOVOLJSTVO POSLOM
1
2
Ekonomski fakultet, Univerzitet u Beogradu
Ekonomski fakultet, Univerzitet u Beogradu
47
48
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
Abstract:
This paper focuses on analysis of potential use of corporate events as an organizational
mechanism for managing job satisfaction among young professionals. The aim of this
research is to test hypothesis on how existance / non-existance of certan corporate
events influences job satisfaction among young professionals. The work is based on
empirical research. The results show that job satisfaction is influenced by three of
the examined corporate events: on the job trainings, corporate seminars that involve
all employees and celebrations of the dates important for the firm itself. Results also
show that corporate events with the purpose of organizational integration dominate over
events with learning nature, which is contrary to the expectations of the respondents;
and that corporate events are insufficiently used for promotion of the work of young
professionals, and do not support processes of individual and organizational learning.
key words:
CORPORATE EVENTS, YOUNG EXPERTS, JOB SATISFACTION
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
1. UVOD
Ovaj rad prikazuje rezultate istraživanja koje u fokusu ima korišćenje korporativnih događaja kao mehanizma upravljanja mladim visokoobrazovanim stručnjacima kao specifičnom kategorijom zaposlenih. Pregled literature pokazuje da su korporativni događaji
prevashodno posmatrani i dominantno korišćeni kao mehanizam marketinga, dok su menadžment aspekti uglavnom zastupljeni u domenu operativne organizacije ovih manifestacija, kao i doprinosa koji imaju integraciji organizacije. Uloga organizacionih događaja
u postizanju važnih organizacionih ciljeva putem upravljanja pojedinim kategorijama zaposlenih je neistražena i u velikoj meri zapostavljena tema. Istraživanje prikazano u ovom
radu u prvi plan stavlja analizu potencijalnog korišćenja korporativnih događaja kao organizacionog mehanizma za upravljanje zadovoljstvom poslom mladih stručnjaka. Time se
pažnja akademske i stručne javnosti preusmerava sa dominantnog posmatranja korporativnih događaja kao organizacionih manifestacija čiji je cilj animacija kupaca, uvođenje
i promovisanje novih proizvoda ili usluga, ka posmatranju korporativnih događaja kao
mehanizma za upravljanje ponašanjem zaposlenih koji je u rukama menadžmenta kompanije i koji se veoma uspešno može koristiti za diferencirani pristup u upravljanju određenim kategorijama zaposlenih. S obzirom na mali broj teorijskih i empirijskih radova
koji se bave ovom temom, naše istraživanje je postavljeno kao eksplorativno empirijsko
istraživanje i dizajnirano je u dve faze. U prvoj fazi istraživanja, cilj je bio da se sagleda
stanje, izvuku određeni zaključci i definišu hipoteze o potencijalima korišćenja korporativnih događaja u svrhu upravljanja zadovoljstvom poslom mladih stručnjaka3. U drugoj
fazi istraživanja testirana je hipoteza o tome kako postojanje odnosno odsustvo određenih
korporativnih događaja utiče na zadovoljstvo poslom mladih stručnjaka u organizaciji.
U skladu sa tim, prvi deo rada izlaže osnovne teorijsko-konceptualne elemente istraživanja i formuliše istraživački okvir, dok je drugi deo rada posvećen obavljenom empirijskom
istraživanju, izlaže osnovne rezultate, definiše zaključke i implikacije koje istraživanje ima
za menadžment praksu.
2. TEORIJSKI OKVIR
Najopštija definicija događaja kaže da događaj predstavlja specifično osmišljenu ponudu ograničenog trajanja u čijoj osnovi se nalazi odgovarajuća ideja koja se zajedničkim
angažovanjem izvršilaca i materijalnih sredstava ispoljava kao originalna idejna ponuda
(Matthews, 2008). Termin ,,korporativni događaji'' koristi se da označi široku lepezu
različitih organizacionih manifestacija i predstavlja ,,događaje koje kompanija (organizacija) sponzoriše kako bi ostvarila neki poseban cilj kao što je animacija kupaca, uvođenje i promovisanje novih proizvoda ili usluga, obezbeđivanje podsticaja ili treninga za
zaposlene, ali i druge aktivnosti’’4. U oblasti poslovne ekonomije, upravljanje događajima
Više o rezultatima prve faze istraživanja pogledati u Ana Aleksić Mirić, Marina Petrović, 'Managing corporate events
and job satisfaction among young professionals, Management, ISSN: 1820-0222.- God. 18, br. 66 (2013), str. 1926, COBISS.SR-ID
197762572
4
Prema The International Dictionary of Event Management (2001)
3
49
50
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
(Event Management) tradicionalno je posmatrano više kao marketinško, nego kao pitanje
organizacije i menadžmenta. Rana istraživanja u oblasti menadžmenta i organizacije
dominantno prate povezanost događaja sa konceptom organizacione kulture i potrebama menadžera da događaje koriste u svrhu upravljanja organizacionom kulturom (Deal,
Kennedy, 1982; Martin, Feldman, Hatch, Sitkin, 1984; Trice, Beyer, 1984; Young,
1989). U savremenoj literaturi i praksi upravljanje korporativnim događajima postaje
sve aktuelnija tema. Značajan pravac istraživanja odnosi se na povezanosti korporativnih
događaja sa ponašanjem ljudi u organizacijama (Robbins, 2003), karijernim kretanjem
(Lynn, 2006), ali i organizacionim performansama i ekonomikom organizacije (Bowdin
et al, 2006; Goldblat, 2002; Smith et al, 1994).
Sa druge strane, zadovoljstvo poslom samo po sebi je jedan od najistraživanijih koncepata u oblasti organizacije i menadžmenta (Petković i dr, 2014)5. Zadovoljstvo poslom
je ,,složena psihološka kategorija koja obuhvata kognitivne, afektivne i evaluativne reakcije zaposlenog na posao’’ (Spector, 1997). To znači da zadovoljstvo poslom uključuje
određene pretpostavke i vrednosti zaposlenih (kognitivni aspekt), osećanja koja zaposleni
ima prema određenim elementima (komponentama) posla koji obavlja (afektivni aspekt)
i, najzad, ocenu samog posla (evaluativni aspekt). To je istovremeno kompleksan organizacioni konstrukt, budući da obuhvata više komponenti radnog ambijenta: zadovoljstvo
radnim mestom, zadovoljstvo platom, zadovoljstvo odnosom sa nadređenima i kolegama,
radnim uslovima i drugo. Dosadašnja istraživanja dovodila su u vezi zadovoljstvo poslom
sa vrednosnim sistemom zaposlenih (Vroom, 1964), nivoom motivacije za rad6 (Bruce,
Blackburn, 1992), produktivnošću zaposlenih (Smith, Kendall, & Hulin, 1969; Gruneberg,
1979), stepenom odsustvovanja zaposlenih sa posla (Spector, 1985) i fluktuacijom zaposlenih (Thierry, Koopman-Iwema, 1984), spremnošću zaposlenih da se ponašaju dobronamerno, konstruktivno i kolegijalno (Horvath, Andrews, 2010; Robbins, 2003) i slično.
Međutim, iako su se temom zadovoljstva poslom bavili i mnogi drugi istrazivači, istraživanja koja dovode u vezu populaciju mladih sa korporativnim događajima su retka. Prema
onome što znamo o upravljanju kategorijom mladih, visokoobrazovanih stručnjaka, zaposleni iz ove strukture imaju veoma izražene motive postignuća i razvoja (Sveiby, 1997),
pokazuju preferenciju ka zadacima koji se odnose na rešavanje složenih problema, prate
nova dostignuća u svojoj profesiji, traže slobodu i samostalnost u radu i dobre tehničke
uslove za rad. Ovi zaposleni imaju istovremeno veoma izražene potrebe za učenjem i
pridobijanjem priznanja od drugih članova organizacije da dobro rade posao koji im je
poveren (Fertik, 2011). U motivacionom profilu ove kategorije zaposlenih interni aspekti
motivacije su često važniji od eksternih, a zadovoljstvo poslom im je jedan od važnijih
motivacioni mehanizama (Sveiby, 1997). Takođe, pripadnici ove populacije pokazuju
odbojnost prema pravilima koja ograničavaju njihovu individualnu slobodu, beže od rutinskih zadataka i birokratije (Aleksić Mirić, Petrović, 2013). Istovremeno, imaju visoko
izražen individualizam i često poteškoće u integraciji u kolektiv, u smislu poistovećivanja
(a naročito podređivanja) individualnih ciljeva ciljevima organizacije kao celine, ali pokazuju poštovanje (čak i divljenje) prema ljudima koji su veći stručnjaci od njih samih
(Sveiby, 1997).
Spektorove analize (Spector, 1997) pokazuju da je još 1985. godine, na temu zadovoljstva poslom bilo objavljeno
preko 4700 napisa.
6
Motivacija zaposlenih i zadovoljstvo poslom su toliko čvrsto međusobno povezane kategorije, da su mnoge poznate
teorije motivacije kategorizovane kao teorije zadovoljstva poslom (npr. Maslovljeva teorija hijerarhije potreba i
Hercbergova teorija dva faktora u Locke, 1976).
5
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Sa druge strane, zaposleni iz ove kategorije sa svojim znanjima i sposobnostima predstavljaju važan element baze organizacionog znanja ali i važan razvojni potencijal organizacije, od čijeg ponašanja i usmerenja zavisi ostvarivanje strateških ciljeva organizacije,
organizacioni razvoj i sposobnost uspešnog opstanka na tržištu. Zbog toga, za organizaciju je veoma važno da dobro proceni i adekvatno usmeri mehanizme motivacije ove
kategorije zaposlenih i prilagodi ih u meri u kojoj je to moguće njihovim motivacionim
profilima.
U ovom istraživanju posmatrani su korporativni događaji kao organizacioni instrument za
upravljanje mladim stručnjacima i izvedene su teorijske i praktične implikacije za upravljanje ovom specifičnom kategorijom zaposlenih.
3. METODOLOGIJA ISTRAŽIVANJA
S obzirom na nedostatak teorijskih i empirijskih radova koji se bave ovom temom,
istraživanje je dizajnirano u dve faze. U prvoj fazi istraživanja, cilj je bio da se sagleda
stanje, izvuku određeni zaključci i definišu hipoteze o potencijalima korišćenja korporativnih događaja u svrhu upravljanja zadovoljstvom poslom mladih stručnjaka. U
drugoj fazi istraživanja postavljene hipoteze su testirane.
Imajući u vidu populaciju od interesa za naše istraživanje, korišćen je uzorak zaposlenih studenata master i doktorskih studija Ekonomskog fakulteta Univerziteta u
Beogradu. Ovakav izbor uzorka determinisan je prevashodno potrebom istraživanja da
se jasno usredsredi na kategoriju mladih stručnjaka – osoba sa stečenim fakultetskim
obrazovanjem, sa iskustvom u radu u praksi i ambicijom za dalje stručno usavršavanje
kroz akademsko obrazovanje na diplomskim akademskim i doktorskim studijama.
Ispitanici su naveli da su zaposleni na sledećim radnim mestima: stručni saradnik za
finansijsku analizu, stručni saradnik za tržišne analize, finansijski analitičar, asistent
na fakultetu, risk menadžer, kreditni analitičar, direktor nabavke, direktor marketinga,
finansijski direktor, rukovodilac regrutovanja i selekcije u ljudskim resursima i sl. U
uzorku 51,1% ispitanika su muškarci a 48,9% su žene. Svi ispitanici najmanje imaju
visoko obrazovanje. Čak 88,9% ispitanika ima od 24 do 34 godine starosti. Neoženjeni, odnosno neudate čine 62,2% uzorka a ispitanici bez dece 71,1%. U domenu
organizacionih karakteristika obuhvaćene su sledeće karakteristike: tip vlasništva organizacije u kojoj je ispitanik zaposlen, biznis kojim se organizacija bavi, starost i veličina organizacije. Struktura organizacija u kojima ispitanici rade data je na Grafikonu
1, odakle se vidi da 46,7% ispitanika radi u privatnim firmama, 42,2% u državnim
firmama, 6,7% u akcionarskim društvima i 4,4% u preduzećima mešovitog vlasništva
(videti Grafikon 1).
51
52
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
Grafikon 1: Struktura organizacija u kojima su ispitanici zaposleni
Izvor: kalkulacije autora
U fokus istraživanja postavljene su dve grupe korporativnih događaja: (1) korporativni
događaji sa funkcijom učenja i (2) korporativni događaji sa funkcijom integracije. Korporativni događaji sa funkcijom integracije obuhvataju organizacione proslave i okupljanja povodom datuma od opšteg značaja i značaja za organizaciju (Nova godina,
proslava dana firme), važnih događaja u životima zaposlenih (udaja/ženidba, rođenje
deteta, odbrana magistarskog, specijalističkog i sl., ali i nemilih događaja u životima
zaposlenih, kada je poželjna podrška radnog okruženja i važnih događaja za firmu
(dobijanje priznanja i nagrada). U ovu kategoriju svrstani su i predstavljanje novih
zaposlenih - članova kolektiva. U njihovoj srži je potreba da se događaj iskoristi kao
povod za proslavu i druženje zaposlenih, zadovoljenje njihovih potreba pripadnosti i
socijalizacije – rečju, za integraciju kolektiva. Korporativni događaji sa funkcijom učenja obuhvataju različite vrste obuka i treninga zaposlenih - korporativni seminari na
kojima učestvuju samo neki zaposleni (npr. obuka prodavaca) ili svi zaposleni (obuke
i treninzi na radnom mestu ili na drugim lokacijama) i prezentacije novih proizvoda u
asortimanu firme. Događaji koji imaju za cilj izgradnju/jačanje tima su relevantni za
obe grupe korporativnih događaja jer se kroz njih ostvaruju i ciljevi učenja i integracije,
i tako će biti i tretirani. Zadovoljstvo poslom ispitivano je korišćenjem Spektorove skale
(Spector, 1997). Prema Spektoru, ukupno zadovoljstvo poslom sastoji se iz sledećih
kompozitnih faktora: plata, promocija rada, nadređeni, finansijske i/ili nefinansijske
naknade, priznanje za rad, radni uslovi, saradnici, priroda posla i komunikacija u
radnoj organizaciji.7
Svaki kompozitni faktor zadovoljstva poslom se sastoji iz četiri promenljive, predstavljene pitanjima u upitniku. Upitnik je
dostupan na https://docs.google.com/spreadsheet/viewform?fromEmail=true&formkey=dFJlWUVCalNwRUF5NVE3cEh1
a01nSXc6MQ
7
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
I faza istraživanja
Istraživanje je obavljeno tokom 2011., 2012. i 2013. godine, uključujući pripadnike tri uzastopne generacije studija. Ovim studentima je na mejl adrese poslat link za onlajn-anketu. Za
dizajniranje onlajn-upitnika kao i za prikupljanje podataka od ispitanika korišćen je besplatni
Google softver. Stopa odgovora ove onlajn-ankete je bila 0,34. Prikupljeni podaci dalje su
analizirani u statističkom softveru SPSS. Prilikom analize podataka korišćene su deskriptivne
mere za opis strukture uzorka, kao i za prikaz strukture dobijenih odgovora na ključna pitanja
u istraživanju. Za donošenje zaključaka o nezavisnosti između demografskih karakteristika
ispitanika i ključnih stavova vezanih za zadovoljstvo poslom korišćen je hi-kvadrat test.
Svi korporativni događaji ispitivani su sa dva aspekta – njihove prisutnosti/odsutnosti u
organizaciji u kojoj ispitanik radi, kao i sa aspekta afektivne reakcije ispitanika na događaj koji ne postoji, a ispitanik bi voleo da postoji. Na taj način ispitanici su mapirali
postojanje/nepostojanje ispitivanih kategorija korporativnih događaja, kao i svoje afinitete
prema uključivanju novih kategorija korporativnih događaja u praksu organizacije.
II faza istraživanja
U drugoj fazi istraživanja ispitano je kako postojanje, odnosno odsustvo, određenih korporativnih događaja utiče na zadovoljstvo poslom, što doprinosi boljem razumevanju uloge
korporativnih događaja u upravljanju mladim stručnjacima u organizaciji. Radi dobijanja
važećih zaključaka, testirane su razlike u srednjim vrednostima promenljive zadovoljstvo
poslom između ispitanika koji imaju i onih koji nemaju određeni korporativni događaj.
Za testiranje je korišćen t-test jer, iako su posmatrani nezavisni uzorci mali, posmatrana
promenljiva potiče iz normalne raspodele8. Testirana je sledeća hipoteza:
H0: μ1 – μ2 ≤ c, Ha: μ1 – μ2 > c
gde su:
c=0,
μ1 – prosečno zadovoljstvo ispitanika koji u svom preduzeću imaju određeni korporativni
događaj,
μ2 – prosečno zadovoljstvo ispitanika koji u svom preduzeću nemaju određeni korporativni događaj.
4. REZULTATI ISTRAŽIVANJA
Rezultati ispitivanja korporativnih događaja sa aspekta njihove prisutnosti/odsutnosti u organizaciji u kojoj ispitanik radi, kao i sa aspekta afektivne reakcije ispitanika
na događaji koji ne postoje, a ispitanik bi voleo da postoje dati su u Tabeli 1.
8
Za testiranje normalnosti koristili smo Kolmogorov-Smirnovljev test.
53
54
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
Prisutnost određenog događaja. Kao što se moglo očekivati, u skoro 90% slučajeva u
organizacijama se proslavlja Nova godina. Korporativni seminari na kojima učestvuju
samo neki zaposleni, kao i okupljanja povodom važnih događaja u životima zaposlenih
postoje kod dve trećine ispitanika. Skoro polovina ispitanika u organizacijama za koje
radi ima obuke i treninge na radnom mestu, kao i na drugim lokacijama. Proslava dana
firme i korporativni seminari za menadžere postoje u 44% slučajeva, a u 40% slučajeva
održavaju se okupljanja povodom nemilih događaja u životima zaposlenih i događaji koji
imaju za cilj izgradnju tima. Proslave povodom važnih događaja za organizaciju i prezentacije novih proizvoda u asortimanu prisutne su u 22,2% ispitanih slučajeva. Na kraju,
u najmanjem procentu, u 17,8% ispitivanih slučajeva u organizacijama se održavaju
seminari na kojima učestvuju svi zaposleni kao i predstavljanje novih članova kolektiva.
Željeni događaji. Pored toga koji korporativni događaji postoje u organizaciji, ispitivali smo i
koji korporativni događaji nisu zastupljeni, a zaposleni bi voleli da postoje. Najviše ispitanika, njih 40,6%, bi volelo da postoje obuke na drugim lokacijama. U korist obuke i treninga
na radnom mestu i događaja koji za cilj imaju jačanje tima izjasnilo se 34,4% zaposlenih.
Korporativne seminare na kojima učestvuju svi zaposleni želelo bi da ima 31,3% ispitanika
a 28,1% bi volelo da u organizaciji u kojoj rade postoje korporativni događaji koji imaju za
cilj predstavljanje novih članova kolektiva. Proslavu dana firme i proslave povodom važnih
događaja za firmu želelo bi da ima 15,6% ispitanika a prezentacije novih proizvoda u asortimanu firme želelo bi da ima 12,5% ispitanika. Manje od 10% ispitanika nema, a volelo bi
da ima, okupljanja povodom važnih događaja u životima zaposlenih, okupljanja povodom
nemilih događaja i korporativne događaje u kojima učestvuju samo neki zaposleni.
Tabela 1: Korporativni dogaÐaji – zastupljenost i potreba
Korporativni dogaÐaji
Postoje
Voleli bi da postoje, a
ne postoje
Proslave Nove godine
Korporativni seminari na kojima učestvuju samo neki zaposleni
Okupljanja povodom važnih događaja u životima zaposlenih (privatno ili
na poslu)
Obuke i treninzi na radnom mestu
Obuke i treninzi na drugim lokacijama van firme
Proslava Dana firme
Korporativni seminar za menadžere
Okupljanja povodom nemilih (tužnih/tragičnih) događaja u životima
zaposlenih
Događaji koji imaju za cilj izgradnju/jačanje tima
Proslave povodom važnih događaja za firmu (npr. osvajanje nagrada na
sajmovima i sl)
Prezentacije novih proizvoda u asortimanu firme
Predstavljanje novih zaposlenih/članova kolektiva
Korporativni seminari na kojima učestvuju svi zaposleni (npr. seminar u
toku dana firme)
88,9
0,0
66,7
6,3
64,4
9,4
48,9
34,4
46,7
40,6
Izvor: kalkulacije autora
44,4
15,6
44,4
9,4
40,0
3,1
40,0
34,4
22,2
15,6
22,2
12,5
17,8
28,1
17,8
31,3
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Dominacija događaja sa ciljem integracije u odnosu na događaje sa ciljem učenja. Rezultati prisustva/odsustva korporativnih događaja ispitivanog tipa pokazuju da u strukturi korporativnih događaja dominiraju događaji sa ciljem integracije u odnosu na događaje sa ciljem
učenja. Sa druge strane, u strukturi potreba ispitanika za događajima dominiraju potrebe za
događajima učećeg sadržaja u odnosu na događaje integracije.
Analiza zadovoljstva poslom pokazuje sledeće (rezultati sumirani u Tabeli 2):
Izazovnost posla je faktor koji ima najjači potencijal za upravljanje zadovoljstvom poslom
kod mladih stručnjaka. To znači da je najznačajniji izvor zadovoljstva poslom mladih stručnjaka u Srbiji posao sam po sebi – činjenica da vole svoj posao, da u njemu uživaju, da
su ponosni na to što ga obavljaju. Sa rizikom greške I vrste od 0,05 može se zaključiti da
zaposleni koji nisu u braku više uživaju u svom poslu u odnosu na one koji jesu u braku.
Takođe, u svom poslu više uživaju zaposleni u državnim firmama. Ispitanici koji su završili
diplomske studije u većoj meri ponekad imaju osećaj da je njihov posao bez smisla u odnosu
na zaposlene koji su završili više od diplomskih studija.
Odnos sa kolegama i nadređenima. Mladi stručnjaci cene svoje pretpostavljene i saradnike,
izražavaju profesionalno poštovanje prema njihovim kompetencijama. Štaviše, izražavaju i
određenu emocionalnu reakciju - ,,vole svog nadređenog’’ – ,,vole svoje saradnike’’, ali ipak
pokazuju veće interesovanje za odnos sa nadređenima nego za odnos sa saradnicima. U
međuljudskim odnosima mladi stručnjaci su više zainteresovani za razvojnu, učešću komponentu, nego za socijalnu komponentu. Sa rizikom greške I vrste od 0,1 izvodi se zaključak
da su zaposleni u državnim firmama zadovoljniji svojim saradnicima u odnosu na zaposlene
u privatnim firmama.
Komunikacija. Ispitanicima su ciljevi organizacije u kojoj rade prilično jasni, radni zadaci su
dobro objašnjeni i uglavnom su zadovoljni komunikacijom u organizaciji. Uz rizik greške I
vrste od 5% izvodi se zaključak da su komunikacijom zadovoljniji ispitanici slobodnog bračnog statusa (neoženjeni/ neudate).
Priznanja. Kada je reč o odnosu između željene i primljene nagrade za posao, značajan je
uticaj svojine organizacije, budući da sa pouzdanošću od 90% možemo reći da su zaposleni
u privatnim preduzećima nezadovoljniji.
Organizacioni uslovi. Zaposleni smatraju da na svojim radnim mestima moraju mnogo da
rade, ali nemaju jasno izražen stav o tome da li njihov posao zahteva suviše administracije,
da li pravila i procedure otežavaju dobro izvršenje posla ili da li su blokirani u pokušaju da
dobro rade posao.
Kompenzacije. Nekompletiranost kompenzacionih paketa je veliki izvor nezadovoljstva poslom mladih stručnjaka u Srbiji. Iako su donekle zadovoljni apsolutnim nivoom
plate (3,33)9 i ugledom koji u tom smislu uživaju (3,22), izvori nezadovoljstva leže u
perspektivama za poboljšanje ekonomskog položaja kroz porast plate – i kratkoročne
perspektive (povišica) (2,11) i dugoročne perspektive (porast plate) (2,68) izvor su
nezadovoljstva. Pored toga kod mladih stručnjaka ne postoji ni dovoljno razvijena
9
Ispitanici su stav ocenjivali ocenama od 1- apsolutno se ne slažem do 5- apsolutno se slažem
55
56
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
svest o tome šta njihovi kompenzacioni paketi treba da uključe (finansijske, nefinansijske naknade). Pol i obrazovanje predstavljaju važne individualne karakteristike od
kojih zavisi zadovoljstvo platom. Žene su nezadovoljnije adekvatnošću nagrade koju
dobijaju za posao koji obavljaju, i to možemo tvrditi sa pouzdanošću od 90%. Visina i
struktura plate same po sebi nisu izvor nezadovoljstva poslom mladih stručnjaka, već
je to perspektiva za porast plate u kratkom ili dugom roku.
Promocija. Mladi stručnjaci su najnezadovoljniji prilikama za promociju njihovog rada.
Kod ispitanika postoji izrazito nezadovoljstvo prilikama za promociju rada. Sa rizikom
greške I vrste od 10% izvodi se zaključak da zaposleni u privatnim firmama u većoj
meri smatraju da njihove kolege imaju šansu za napredovanje isto kao i zaposleni u
organizacijama drugačije vlasničke strukture.
Tabela 2: Kompozitni faktori zadovoljstva poslom rangirani prema zadovoljstvu
Srednja vrednost
Std. Devijacija
Minimum
Maximum
PRIRODA POSLA
14,21
3,599
6
20
NADREÐENI
13,89
4,549
5
20
SARADNICI
13,49
4,132
4
20
KOMUNIKACIJA
12,98
3,963
5
19
PRIZNANJE
12,13
4,975
4
20
ORG. USLOVI
11,44
3,341
5
18
PLATA
11,35
4,526
4
19
PROMOCIJA
11,07
4,223
4
19
BENEFITI
10,81
3,931
4
19
Rezultati II faze istraživanja
U drugoj fazi istraživanja ispitano je kako postojanje, odnosno odsustvo, određenih
korporativnih događaja utiče na zadovoljstvo poslom. Rezultati testiranja dati su u
narednim tabelama (Tabele 3 i 4). Prvo je testirana nulta hipoteza o homogenosti
varijansi Levinovim testom. Realizovana značajnost iznosi 0,41 što je veće od 0,05
pa zaključujemo da nema dovoljno dokaza da odbacimo nultu hipotezu, odnosno sledi zaključak da su varijanse homogene, pa se za testiranje aritmetičkih sredina čita
realizovana značajnost iz prvog reda koja iznosi 0,005. Ova realizovana značajnost
važi za dvostrani test a pošto je definisana jednostrana alternativna hipoteza, dobijena
realizovana značajnost se deli sa 2. S obzirom na to da je i ova realizovana značajnost manja od 0,05 nulta hipoteza se odbacuje. Naime na nivou značajnosti od 5%
zaključeno je da su zaposleni u čijim organizacijama postoje proslave povodom važnih
događaja u većoj meri zadovoljni poslom u odnosu na zaposlene u čijim organizacijama ne postoje takve proslave.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Tabela 3: Ukupno zadovoljstvo poslom prema kriterijumu postojanja /nepostojanja proslava
povodom važnih dogaÐaja – deskriptivne mere
Ukupno zadovoljstvo poslom
Proslave povodom važnih
događaja za firmu
N
Mean
Std. Deviation
Std. Error Mean
Postoji
22
118,95
27,751
5,917
Ne postoji
23
104,13
31,055
6,475
Izvor: proizvod statističkog paketa SPSS nakon sprovedene statističke analize
Tabela 4: Testiranje hipoteza o srednjim vrednostima dva nezavisna uzorka
Zadovoljstvo poslom
Levene's Test
for Equality of
Variances
Equal variances
assumed
Equal variances not
assumed
t-test for Equality of Means
F
Sig.
T
Df
,693
,410
2,941
43
3,025
Sig.
(2-tailed)
95% Confidence
Interval of the
Difference
Mean
Std. Error
Lower
Upper
Difference Difference
,005
29,300
9,961
9,212
49,388
15,17 ,008
29,300
9,687
8,673
49,927
Izvor: proizvod statističkog paketa SPSS nakon sprovedene statističke analize
Slično prethodnom testiranju, izvršena su testiranja jednakosti aritmetičkih sredina
dva nezavisna uzorka za svaki korporativni događaj, a rezultati tih testiranja su sumarno prikazani u Tabeli 5. Analizom rezultata iz ove tabele vidi se da na zadovoljstvo
poslom utiču tri ispitivana korporativna događaja: obuke i treninzi na radnom mestu,
korporativni seminari na kojima učestvuju svi zaposleni i proslave povodom važnih
događaja za firmu. Sa rizikom greške I vrste od 10% izvodi se zaključak da su poslom
zadovoljniji zaposleni u organizacijama u kojima postoje obuke i treninzi na radnom
mestu. Slično, sa rizikom greške I vrste od 5% da su poslom zadovoljniji zaposleni u
organizacijama u kojima postoje korporativni seminari na kojima učestvuju svi zaposleni i u organizacijama u kojima postoje proslave povodom važnih događaja za firmu.
57
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
107,3
111,9
114,6
26,918
30,747
28,640
Postoji
109,6
31,224
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
Ne postoji
Postoji
114,2
109,9
115,1
106,7
116,7
103,4
104,1
119,0
105,5
118,1
111,0
111,9
114,6
100,2
106,9
132,0
104,9
134,2
112,0
108,3
110,7
112,3
31,325
29,907
29,549
30,880
30,155
28,988
31,055
27,751
30,451
28,961
32,300
27,922
28,898
33,117
31,025
12,365
28,056
26,710
29,169
36,132
31,722
28,357
Korporativni događaji
Proslave Nove godine
Okupljanja povodom važnih događaja u životima
zaposlenih (udaja/ženidba, rođenje deteta,
diplomiranje /master /magistratura /doktorat)
Korporativni seminari na kojima učestvuju samo
neki zaposleni (npr. obuka prodavaca)
Proslava Dana firme
Okupljanja povodom nemilih (tužnih/tragičnih)
događaja u životima zaposlenih
Obuke i treninzi na radnom mestu
Obuke i treninzi na drugim lokacijama (npr. vikend
obuka na Zlatiboru i sl)
Korporativni seminar za menadžere
Prezentacije novih proizvoda u asortimanu firme
Korporativni seminari na kojima učestvuju svi
zaposleni (npr. seminar u toku dana firme)
Proslave povodom važnih događaja za firmu (npr.
osvajanje nagrada na sajmovima i sl)
Predstavljanje novih zaposlenih/članova kolektiva
Događaji koji imaju za cilj izgradnju/jačanje tima
(tim buliding aktivnosti)
Rezultat
testiranja
Std.
devijacija
Tabela 5: Testiranje jednakosti aritmetičkih sredina dva nezavisna uzorka
Srednja
vrednost
58
=
=
=
=
=
≠*
=
=
=
≠
≠
=
=
= Razlika nije statistički značajna
≠ Razlika jeste statistički značajna
* Razlika između aritmetičkih sredina je statistički značajna sa rizikom greške prve vrste α = 0,10.
Izvor: kalkulacija autora
5. ZAKLJUČAK
Rezultati ovog istraživanja od interesa su kako za menadžment teoriju, tako i za menadžment praksu. Akademska javnost je korporativnim događajima dominantno pristupala kao kategoriji marketing menadžmenta, te su organizacija i efekti koje ovi
događaji imaju uglavnom bili usmereni ka eksternoj javnosti i stejkholderima izvan
organizacije. U ovom istraživanju mi posmatramo korporativne događaje kao organi-
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
zacioni instrument za upravljanje mladim stručnjacima i izvodimo određene teorijske
implikacije za upravljanje ovom specifičnom kategorijom zaposlenih. Ova veza u literaturi do sada nije jasno uočena niti obrađena i naše istraživanje pruža određeni nov
pristup postojećim temama.
Rezultati pokazuju da su korporativni događaji nedovoljno korišćeni za upravljanje
mladim stručnjacima u celini, a posebno u upravljanju njihovim zadovoljstvom poslom. Analiza pokazuje da u strukturi korporativnih događaja dominiraju događaji s
ciljem integracije u odnosu na učešće događaje. Istraživanje takođe pokazuje da su
korporativni događaji nedovoljno iskorišćeni za promociju rada mladih stručnjaka.
Ovakva struktura nije povoljna jer ne podržava dovoljno procese individualnog i organizacionog učenja, iako su ovi motivi među najvažnijim za ispitivanu populaciju. Kada
je u pitanju upravljanje mladim stručnjacima, u strukturi korporativnih događaja treba
da dominiraju događaji sa jakim učešćem, pre nego socijalnim potencijalom, događaji
koji korespondiraju sa usavršavanjem individualnih znanja za obavljanje posla, i osposobljavanjem zaposlenog za komplikovanije zadatke i slično. To naravno ne znači da
su mladi stručnjaci nezainteresovan za događaje integracije, ali znači da sadržaj događaja integracije treba da bude prilagođen kako bi odgovorili makar donekle i drugim
potrebama zaposlenih, izuzev potrebama socijalizacije. Na primer, rezultati impliciraju
da korporativne događaje sa svrhom integracije organizacije treba koristiti kao priliku
da se zaposlenima saopšte informacije o kratkoročnim i dugoročnim planovima za
finansijsko i nefinansijsko nagrađivanje zaposlenih.
Rezultati pokazuju da na zadovoljstvo poslom utiču tri ispitivana korporativna događaja: obuke i treninzi na radnom mestu, korporativni seminari na kojima učestvuju svi
zaposleni i proslave povodom važnih događaja za firmu. Konkretno, sa rizikom greške
I vrste od 10% može se reći da su poslom zadovoljniji zaposleni u firmama u kojima
postoje obuke i treninzi na radnom mestu; dok sa rizikom greške I vrste od 5% možemo reći da su poslom zadovoljniji zaposleni u firmama u kojima postoje korporativni
seminari na kojima učestvuju svi zaposleni, i u firmama u kojima postoje proslave
povodom važnih događaja za firmu.
Rezultati našeg istraživanja mogu biti od praktične koristi menadžerima različitih oblasti i nivoa organizacione hijerarhije, a naročito stručnjacima u oblasti ljudskih resursa,
jer istraživanje pokazuje kako korporativni događaji mogu da budu korišćeni u cilju
diferenciranog pristupa zaposlenima i upravljanja pojedinim aspektima njihovog ponašanja u organizacijama.
6. LITERATURA
Aleksić Mirić, A., Petrović, M., 'Managing corporate events and job satisfaction among young professionals, Management, ISSN: 1820-0222.- God. 18, br. 66 (2013), str. 19-26,
COBISS.SR-ID 197762572.
59
60
MEÐUZAVISNOST KORPORATIVNIH DOGAÐAJA I ZADOVOLJSTVA POSLOM MLADIH STRUČNJAKA
Martin, J., Feldman, M.S, Hatch, M.J., Sitkin, S.B, The Uniqueness Paradox in Organizational Stories, Administrative Science Quarterly, Vol. 28, No. 3, Organizational
Culture (Sep., 1983), pp. 438-453.
Deal, T. E., Kennedy, A. A.. (1982). Corporate Cultures: The Rites and Rituals of Corporate Life, Reading, Mass.: Perseus Books.
Ed. Young, On the Naming of the Rose: Interests and Multiple Meanings as Elements
of Organizational Culture, Organization Studies April 1989 vol. 10 no. 2 187-206, doi:
10.1177/017084068901000204.
Fertik, M., (2011) Managing and Motivating Employees in Their Twenties Harvard
Business Review Blog Network, http://blogs.hbr.org/2011/01/managing-employees-intheir-tw/
Goldblatt, J., Nelson, K., (2001). The International Dictionary of Event Management,
Wiley.
Hamori, M., Cao, J., Koyuncu, B., Why Top Young Managers are in the Non Stop Job
Hunt, HBR, July-August (2012).
Harrison M. Trice and Janice M. Beyer, Studying Organizational Cultures through Rites
and Ceremonials, The Academy of Management Review, Vol. 9, No. 4 (Oct., 1984), pp.
653-669
Horvath, M., Andrews, S., (2007) The role of fairness perceptions and accountability
attributions in predicting reactions to organizational events, The Journal of Psychology:
Interdisciplinary and Applied, Vol 141, Issue 2
Isabella, L. A. (1988), The effect of career stage on the meaning of key
organizational events. Journal of Organizational Behavior, 9: 345–358. doi:
10.1002/job.4030090406
Isabella, L.A., Evolving Interpretations as a Change Unfolds: How Managers
Construe Key Organizational Events, The Academy of Management Journal, Vol.
33, No. 1 (Mar., 1990), pp. 7-41
Locke, E.A., (1976). The Nature and Causes of Job Satisfaction. In M.D.Dunnette
(ed) Handbook of Industrial and Organizational Psychology (pp.1297-1343).
Chicago: Rand and McNally.
London M., Bray, D.W., (1984) Measuring and Developing Young Managers’ Career
Motivation, Journal of Management Development, Vol. 3 Iss: 3, pp. 3 - 25
London, M., (1993) Relationships Between Career Motivation, Empowerment
and Support for Career Development, Journal of Occupational and Organizational
Psychology, Volume 66, Issue 1, pages 55–69
Matthews, D. (2008). Special Event Production: The Process. Oxford: ButterworthHeinemann, an imprint of Elsevier.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Robbins, S. (2003) Organizational Behavior, Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
Smith, P. B.; Peterson, M. F.; Misumi, J., Event management and work
team effectiveness in Japan, Britain and USA., Journal of Occupational and
Organizational Psychology, Vol 67(1), Mar 1994, 33-43.
Spector, P. E. (1997). Job satisfaction: Application, assessment, causes, and
consequences. Thousand Oaks, CA.: Sage.
Sveiby, K.E. (1997).The new organizational wealth: Managing & measuring
knowledge-based assets. Berrett-Koehler Publishers,
Thierry, H., Koopman-Iwema, A.M. (1984) Motivation and satisfaction, in Drenth,
P.J.D, Thierry, H., Willems, P.J., and de Wolf, C.J., (eds), Handbook of Industrial and
Organizational Psychology, John Willey, Chichester.
Vroom, V.H. (1964), Work and Motivation. San Francisco, CA: Jossey-Bass.
Whitely, W., Dougherty, T.W., Dreher, G.F., (1991) Relationship of Career Mentoring
and Socioeconomic Origin to Managers’ and Professionals’ Early Career Progress,
Academy of Management Journal, Vol34. No 2, pp. 331-351.
61
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Mirjana Rakić1
[email protected]
Bojan Zečević2
[email protected]
JEL KLASIFIKACIJA: M31, M39, L83
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR
KONKURENTSKE PREDNOSTI
REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
APSTRAKT:
Ovaj rad analizira satisfakciju turista boravkom u Republici Srbiji kao jedan od faktora konkurentske prednosti. Na osnovu rezultata ankete sprovedene u leto 2011. godine u regionima Republike Srbije, koji su otkrili nivo zadovoljstva turista boravkom u ovim regionima,
data je ocena njihove konkurentnosti. S obzirom da su anketirani turisti izrazili najviši nivo
zadovoljstva u Vojvodini kao geografskom regionu u Srbiji u odnosu na Beograd, jugoistočnu
i jugozapadnu Srbiju, taj rezultat nas navodi na zaključak da je Vojvodina po osnovu satisfakcije turista najkonkurentniji turistički region u Srbiji. Međutim, rezultati turističkog prometa
koji pokazuju da turisti favorizuju Beograd, kao i dosadašnja praksa velikih hotelskih lanaca
koji u fokusu svog interesa imaju upravo Beograd, sa ipak manjom zainteresovanošću za
Novim Sadom i drugim gradovima, govore u prilog tvrdnji da satisfakcija turista nije ključni
faktor i merilo konkurentnosti. Rad pokazuje da su neophodna dalja istraživanja kako uticaja
ostalih faktora na konkurentnost destinacije, tako i ocene stvarnog doprinosa satisfakcije
posetilaca konkurentnosti destinacije.
KLJUČNE REČI:
SATISFAKCIJA, TURIZAM, KONKURENTSKA PREDNOST, KONKURENTNOST, TURISTIČKA
DESTINACIJA
1
2
Ekonomski fakultet, Univerzitet u Beogradu
Ekonomski fakultet, Univerzitet u Beogradu
63
64
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
Abstract:
This paper analyses satisfaction of tourists in the Republic of Serbia as one of the
factors of competitive advantage. The competitiveness of the regions have been evaluated based on the results of the survey administered in summer 2011 in the regions
of the Republic of Serbia, which revealed the level of their satisfaction. Given that the
respondents of the survey have expressed the highest level of satisfaction in Vojvodina
geographic region of Serbia, as compared to Belgrade, south-east and south-west Serbia, that result leads us to conclusion that Vojvodina is the most competitive tourist
region in Serbia based on the satisfaction of tourists. However, the results of the tourist
turnover which show that tourists favour Belgrade, as well as the current practice of
big hotel chains which focus their interest on Belgrade, with somewhat less interest in
Novi Sad and other cities, speaks in favour of the statement that tourist satisfaction is
not the key factor and measure of competitiveness. The paper shows that the further
research is necessary both in terms of the impact of the other factors on the competitiveness of the destination, and in terms of evaluating the real contribution of visitors’
satisfaction to the competitiveness of a destination.
key words:
SATISFACTION, TOURISM, COMPETITIVE ADVANTAGE, COMPETITIVENESS, TOURISM DESTINATION
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
1. UVOD
Turizam spada u jednu od najbrže rastućih industrija sveta. U mnogim regionima i zemljama sveta prepoznata je njegova važnost kao glavnog pokretača razvoja. Vlade država
nastoje da putem kreiranja i sprovođenja adekvatne turističke politike, ali i njenim usklađivanjem sa drugim politikama, utiču na porast konkurentnosti svojih država i regiona.
Konkurencija među destinacijama se zaoštrava. Ovome doprinosi trend zainteresovanosti
turista za posetu ne-tradicionalnim i udaljenim destinacijama3.
Srbija je svoje opredeljenje za ozbiljnijom podrškom turizmu najavila donošenjem Strategije razvoja turizma 2006. godine. Time je prepoznata strateška važnost sektora turizma i u Srbiji uz činjenicu o njegovoj nedovoljnoj razvijenosti. Stoga je razvoj turističkog
proizvoda Srbije jedna od pretpostavki konkurentnosti. Svakako da je zadovoljstvo turista
ukupnim boravkom u pojedinim destinacijama u Srbiji od izuzetne važnosti za dalji tržišni
uspeh. Stoga se postavlja pitanje na koji način to zadovoljstvo turista utiče na jačanje
konkurentnosti.
2. KONKURENTNOST TURISTIČKIH DESTINACIJA
Konkurentnost turističkih destinacija je izuzetno važno pitanje savremenog turizma, s
obzirom da svaka destinacija teži da bude bolja od konkurentne čime se intenzivira konkurencija. Reč je o kompleksnoj kategoriji čije je komponente teško utvrditi i meriti.
Konkurentska prednost destinacije je sposobnost stvaranja dodatne vrednosti i povećanja
nacionalnog bogatstva od upravljanja resursima, sticanja privlačnosti i integrisanje tih
odnosa unutar ekonomskog i socijalnog modela koji uzima u obzir prirodni kapital destinacije i očuvanje za buduće generacije4.
Koncept konkurentnosti destinacija ima smisla samo ako se stavi u odnos sa performansama destinacija5. Performanse turističke destinacije se mogu oceniti kroz njenu sposobnost transformacije inputa materijalnih i ljudskih resursa preko tzv. virtuelnog turističkog
“proizvodnog procesa”, u maksimalni output dolaska, noćenja, dodatu vrednost, zaposlenost, zadovoljstvo potrošača i drugo6.
Kozak izdvaja četiri indikatora performansi destinacija koje su posledica konkurentnosti7:
1)Veći broj turističkih dolazaka ističe veću konkurentnost destinacije. Procenat konkurentnosti se meri poređenjem sa prethodnim godinama. Na primer, Kina je 1996.
godine bila peta turistička destinacija u svetu po ovom indikatoru, a 1990. godine
dvanaesta destinacija. Iako su ovo podaci Svetske trgovinske organizacije postoje
određene poteškoće prikupljanja podataka i predviđanja budućih;
Cracolici and Nijkamp (2009), str. 336-344.
Ritchie and Crouch (2000), str. 1-11.
5
Enright and Newton prema Zečević (2011), str. 321-334.
6
Cracolici and Nijkamp (2009), str. 336-344.
7
Kozak (2009), str. 12.
3
4
65
66
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
2)Broj ponovnih dolazaka turista pokazuje da što je veća frekvencija ponovnih dolazaka turista, destinacija je konkurentna na tržištu i atraktivna;
3)Turistički prihodi su takođe indikator konkurentnosti destinacije, međutim veći broj
turista ne mora da znači i veći prihod jer nivo potrošnje svakog turiste može biti
racionalniji;
4)Udeo turističkih prihoda u bruto nacionalnom proizvodu (GNP) je indikator konkurentnosti, obzirom da se svaki razvoj u određenoj turističkoj industriji evidentira
kao direktan doprinos GNP. Poređenje udela prihoda u GNP između više od dve
destinacije će pokazati koja destinacija je konkurentnija.
Tokom vremena se izdvojilo nekoliko modela konkurentnosti destinacija8, pri čemu je
Vanhove9 dao dobar pregled nekoliko njih. Ovde ćemo se kratko osvrnuti na tri najuticajnija modela.
Konkurentskim uspehom zemalja prvi se bavio Porter10 kroz konstataciju da nacija
ostvaruje konkurentsku prednost u industrijskim granama u kojima je nacionalni dijamant konkurentnosti najpovoljniji. Njegove determinante su: (1) uslovi vezani za
faktore proizvodnje; (2) uslovi vezani za tražnju; (3) industrije koje podržavaju proizvodnju konkurentnih proizvoda; (4) strategija firme, struktura i kvalitet. Suštinski,
ovaj konceptualni model je bio osnova za druga dva najuticajnija modela konkurentnosti – onaj koji su dali Ritchie i Crouch, i model Svetskog ekonomskog foruma baziranog
na indeksu konkurentnosti putovanja i turizma (TTCI).
Integrativni konceptualni model koji su razvili Ritcihe i Crouch11 je verovatno najcitiraniji model, jer u merenju konkurentnosti destinacije uzima u obzir kako nasleđene
resurse destinacije, tako i sposobnosti da se ti resursi iskoriste, što je osnov konkurentske prednosti. Model obuhvata pet grupa faktora, a to su: ključni resursi i atrakcije,
podržavajući faktori i resursi, politika, planiranje i razvoj destinacije, destinacijski
menadžment i kvalifikujuće i pojačavajuće determinante12.
Svetski ekonomski forum nekoliko godina za redom objavljuje Indeks konkurentnosti
putovanja i turizma (TTCI). Ovaj indeks čine tri uža indeksa od kojih prvi podrazumeva regulativu, drugi infrastrukturu i poslovno okruženje, a treći ljudske, kulturne i
prirodne resurse neke zemlje13. Svaki od navedenih indeksa sastavljen je od određenog
broja stubova konkurentnosti, kojih je ukupno 14: (1) pravila i regulativa vezana za
politike, (2) održivost okruženja, (3) sigurnost i bezbednost, (4) zdravlje i higijena,
(5) prioritizacija sektora turizma i putovanja, (6) infrastruktura vazdušnog saobraćaja,
(7) infrastruktura kopnenog saobraćaja (8) turistička infrastruktura, (9) infrastruktura
informacione i komunikacione tehnologije, (10) cenovna konkurentnost u sektoru turizma i putovanja, (11) ljudski resursi, (12) sklonost ka turizmu i putovanjima, (13)
prirodni resursi, i (14) kulturni resursi.
Zečević (2011), str. 321-334.
Vanhove (2006).
10
Porter (1990), str. 20-37.
11
Ritchie and Crouch (2000).
12
Zečević (2011), str. 325.
13
The ASEAN Travel, Tourism Competitiveness Report (2012), str. 3.
8
9
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Tabela 1: Konkurentnost Srbije i konkurenata
Češka Republika
Mađarska
Bugarska
Slovačka
Rumunija
Srbija
Indeks
Rang u svetu
Rang u Evropi
4,78
31
22
4,51
39
26
4,38
50
27
4,32
54
31
4,04
68
34
3,85
82
38
Izvor: Blanke et. al, 2013, str. 10, 15; prilagođeno.
Srbija je u izveštaju Svetskog ekonomskog foruma o konkurentnosti u turizmu za 2013.
godinu na 89. poziciji od 140 zemalja. Indeks konkurentnosti srpskog turizma je 3,78.
Najviši indeks konkurentnosti u svetu 5,7, a najmanji 2,6 poena14. Na osnovu podataka
prezentiranih u okviru Tabele 1 možemo uočiti da posmatrano u kontekstu konkurenata
Srbije u turizmu, onako kako su implicitno određeni u Strategiji razvoja turizma Republike Srbije15, uz sve ograde zbog nedostataka TTCI indeksa16, Srbija značajno zaostaje za
Češkom Republikom, Mađarskom, Bugarskom, Slovačkom i Rumunijom.
3. SATISFAKCIJA TURISTA
Satisfakcija kao rezultat kupovine i potrošnje određenih proizvoda i usluga ima veliki
značaj za ponuđača jer je ova osnov uspostavljanja dugoročnih odnosa sa tržištem. Ona
je jedan od preduslova za ponovne kupovine i lojalnost brendu. Satisfakcija potrošača
kao jezgro marketing koncepta i generator ponovne kupovine baza je razvoja kompanija17.
Model zadovoljstva kupaca u maloprodaji i ugostiteljstvu podrazumeva subjektivni stav potrošača, zadovoljstvo sa ciljnim proizvodom, uslugom. Kupci su direktno pitani da daju svoju
percepciju ili evaluaciju poređenja, pri čemu su korišćene skale sa informacijom “bolje od
očekivanog“ i “gore od očekivanog“. Rezultat sadrži psihološki okvir potrošača uključujući
subjektivni stav. Utvrđeno je da očekivanja i percepcije utiču na zadovoljstvo potrošača18.
Osnovni kvalitet usluge je inicijator zadovoljstva kupaca, te između zadovoljstva i buduće
kupovine potrošača postoji direktna veza. Satisfakcija potrošača je rezultat percepcije
potrošača koju ovaj stiče preko isporučene vrednosti proizvoda i smatra se da vrednost
ima pozitivan efekat na satisfakciju potrošača19.
Satisfakcija u turizmu je posebno kompleksna jer turisti kupuju turističko iskustvo (ili doživljaj) koje se sastoji od niza različitih proizvoda i usluga koje turisti konzumiraju tokom
Blanke, et al. (2013), str. 3-41.
Horwat Consulting Zagreb, Ekonomski fakultet Beograd (2006).
16
Zečević (2011), str. 328-330.
17
Dubrovski (2001), str. 920-925.
18
Oliver prema Oh (1999), str. 67-82.
19
Heskett-u et al., prema Lam et al. (2004), str. 293-311
14
15
67
68
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
svog putovanja. Nezadovoljstvo bilo kojim elementom tog turističkog iskustva može lako
rezultirati u padu ukupnog zadovoljstva posetilaca20,21. Uz to, postoje razlike u značaju koji turisti pridaju pojedinim elementima ponude, te i zadovoljstvo jednom grupom
elemenata ne mora dovesti do istog ukupnog zadovoljstva različitih grupa posetilaca22.
Štaviše, u ovom kontekstu postoje razlike i između destinacija – elementi koji u jednoj
destinaciji dominantno utiču na opšte zadovoljstvo posetilaca, nisu u tolikoj meri važni u
drugoj destinaciji23.
Pri izboru turističke destinacije koja je centralni element turizma turisti posmatraju destinaciju u celini, a nju karakteriše klima, ekologija, kultura, infrastruktura, gostoprimstvo i
niz drugih faktora koji doprinose njenoj atraktivnosti. Utvrđivanje performanse destinacije
je iz tih razloga problematično, jer mnogi elementi utiču na satisfakciju turista. Implicitno
ili eksplicitno turisti prave poređenja između objekata, atrakcija i usluga raznih destinacija. Za ispitivanje konkurentnosti destinacija sezona ima važnu ulogu. Dve destinacije
mogu biti konkurenti u letnjem turizmu, ali ne i u zimskom periodu, kao Španija i Turska, a neke destinacije pak nikada nisu u direktnoj konkurenciji, pri čemu turisti porede
direktne i indirektne konkurente i prave izbore poželjne za odmor. Postoje kvantitativni i
kvalitativni učinci merenja konkurentnosti destinacija pri čemu kvantitativne čine npr. prihodi od turizma, a kvalitativne ocene atributa turista boravkom u destinaciji što rezultira
najvišim zadovoljstvom tokom odmora u destinaciji. Konkurentska prednost je izuzetno
važna kategorija, široko prihvaćena i od centralnog je značaja za uspeh organizacija,
regiona i zemalja24. Dakle, svaka destinacija ima svoj set konkurentnosti u zavisnosti od
prirode i strukture u poređenju sa alternativnim na međunarodnoj sceni.
4. SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTNOSTI
Satisfakcija je jedan od faktora sticanja konkurentske prednosti. Vrednost treba da
bude kreirana u skladu sa očekivanjima i preferencijama potrošača što podrazumeva
kompleksan proces s obzirom da potrošači u proizvodu vide ekonomske, socijalne,
altruistične, hedonističke i druge koristi, te je potrebno kreiranje vrednosti za različite segmente korisnika turističkih usluga.
Mnoge organizacije danas tragaju za novim načinima postizanja i zadržavanja konkurentske prednosti s obzirom na sofisticirane zahteve kupaca, globalnu konkurenciju, spor
rast privrede i industrije. Od internog pristupa imamo zaokret ka spoljašnoj orijentaciji
potrošačima i isporuci superiorne vrednosti kao izvoru konkurentske prednosti. Poslovni
uspeh leži u kreiranju i implementiranju superiorne vrednosti za potrošača25.
Vrednost za potrošača kao procena proizvoda od strane potrošača preko atributa i
upotrebe sve više je predmet interesovanja mendžera, pri čemu se kriterijumi proceMarin and Taberner (2012), str. 1-16
Pizam and Mansfeld (2000), str. 35-57
22
Yuksel (2001)
23
Kozak, (2003), str, 235.
24
Porter prema Kozak and Rimmington (1999), str. 273-283
25
Woodruff (1997), str. 139-153.
20
21
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
ne vrednosti od strane kupaca mogu menjati tokom vremena i mogu biti apstraktni.
U okviru konkurentske strategije učenje o vrednosti je kamen temeljac a organizaciono učenje je identifikovano kao značajan izvor održive konkurentske prednosti26.
Istraživanje vrednosti za potrošače je neophodan faktor razvoja i sticanja konkurentske prednosti. Reč je o subjektivnoj kategoriji koja projektuje kupca sa perspektive
nekog proizvoda27.
Evidentno je da su danas kupci sve sofisticiraniji u zahtevima, konkurenciju čine
novi globalni konkurenti, uvode se alternativne tehnologije, a fokus marketinga je na
diferenciranju superiorne vrednosti potrošačima. Vrednost se tumači kao percepcija
i obuhvata shvatanje kupaca između onoga što dobijaju i daju za određenu uslugu.
Zadatak marketinga je u stvaranju i isporuci superiorne vrednosti a počinje kroz
razumevanje vrednosti zahtevima tržišnih segmenata, ili čak individualnih kupaca.
Tržište čine funkcionalni procesi u pružanju vrednosti kupcu kroz specifična rešenja
i temeljnu transformaciju načina isporuke vrednosti. Kompanije koje su prepoznale
značaj isporuke vrednosti za kupca će postati lideri na sve zahtevnijem tržištu28.
Vrednost za potrošača se definiše kao sveobuhvatna procena potrošača kroz korist
od nekog proizvoda ili usluge zasnovan na percepciji onoga što se prima i onoga što
je dato29.
Postoji veza između procenjene vrednosti proizvoda kao subjektivne kategorije koju potrošači stiču konzumiranjem proizvoda ili korišćenjem usluge i zadovoljstva potrošača. Postoje četiri modela koji pokazuju odnos između kvaliteta proizvoda, vrednosti, satisfakcije
i ponašanja potrošača30. Po prvom modelu vrednost proizvoda vodi direktno do povoljnih
ishoda od strane potrošača. Drugi model pokazuje da je zadovoljstvo kupaca u primarnoj
i direktnoj vezi sa pozitivnim ishodima od strane potrošača. Treći model ističe pozitivnu
međuzavisnost između kvaliteta proizvoda vrednosti i satisfakcije. Četvrti model pretpostavlja da sve tri promenljive direktno dovode do pozitivnih ishoda i ponovnih kupovina31.
Različiti segmenti turista pokazuju različit stepen satisfakcije prema percipiranoj vrednosti, što omogućava analizu turista po segmentima i formulisanje marketing strategije
bazirane na satisfakciji turista32.
Postoje destinacije kod kojih satisfakcija nije faktor konkurentnosti33, ali kako je
uspeh destinacija vezan za sposobnost da se prepoznaju i udovolji zahtevima posetilaca, istraživanje njihovog zadovoljstva smatra se dobrim osnovom za ocenu
njihove konkurentnosti34. Satisfakcija turista se smatra instrumentom za povećanje
konkurentnosti destinacija i danas se velika važnost pridaje ispitivanju satisfakcije
turista35.
Parasuraman (1997), str. 154-161.
Huber et al. (2001), str. 41-53.
28
Christopher (1996), str. 55-66.
29
Zeithaml prema Oh (1999), str. 67-82.
30
Cronin, et al. (2000), str. 193-218.
31
Cronin et al., prema Chen, et al. (2010), str. 29-35.
32
Petrick and Backman (2001), str. 223-237.
33
Chen et al. (2010).
34
Gallegati (2012), str. 256.
35
Andriotis et al. (2008), str. 221-235.
26
27
69
70
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
5. ISTRAŽIVANJE TURISTIČKE KONKURENTNOSTI REGIONA U
REPUBLICI SRBIJI PO OSNOVU SATISFAKCIJE TURISTA
U našem istraživanju pošli smo od ranije navedenih stavova da je satisfakcija posetilaca
jedan od faktora konkurentnosti destinacija, pa smo postavili sledeće istraživačko pitanje: da li postoje razlike u konkurentnosti pojedinih geografskih celina u Srbiji po osnovu
razlika u satisfakciji turista? Kao geografske celine posmatrani su Vojvodina, Beograd,
Jugoistočna Srbija i Jugozapadna Srbija, gde je podela izvršena prema različitoj koncentraciji resursa kako je dato u Strategiji razvoja turizma Republike Srbije36.
Za analizu je korišćena baza istraživanja koje je, putem ankete, sprovela Nacionalna
korporacija za razvoj turizma u periodu jul – septembar 2011. godine, primenom kvota uzoraka. Spomenuto istraživanje obuhvatilo je 1500 ispitanika (domaćih i stranih
turista) starosti preko 14 godina, koji su boravili ne duže od 30 dana (turističko putovanje) ili 90 dana (poslovno putovanje) na teritoriji Republike Srbije. Pregrupisanjem
podataka iz ove baze dobili smo podatke o gore navedenim regionima i na toj osnovi
sproveli analizu.
Primenjene su tehnike deskriptivne statistike, parametarski i neparametarski statistički
testovi za proveru jednakosti prosečnih vrednosti za dva i više uzoraka: t-test za nezavisne uzorke, Mann-Whitney test, ANOVA test, Kruskal-Wallis test, Friedman test pri
traženju odgovora na navedena pitanja. Podaci su obrađeni primenom računarskog programskog paketa SPSS Statistics– verzija18.0.
Posmatrano po četiri različita geografska područja (regioni): Beograd, Vojvodina, jugoistočna Srbija i jugozapadna Srbija prosečne vrednosti odgovora na pitanje Koliko ste
zadovoljni dosadašnjim boravkom u Srbiji? na skali od 1 do 6 su redom: za posetioce
Beograda 5,32, za posetioce u Vojvodini 5,50, za jugoistočnu Srbiju 5,26, a za jugozapadnu Srbiju 5,24 (tabela br. 2 i slika br. 1).
Tabela 2: Rezultati po regionima
GEOGRAFSKI REGION
Beograd
Vojvodina
Jugoistočna Srbija
Jugozapadna Srbija
Ukupno
PROSEČNA VREDNOST
STANDARD. DEVIJACIJA
5,32
0,785
5,50
0,710
5,26
0,776
5,24
0,922
5,34
0,826
Na osnovu post hoc analize zaključujemo da je statistički značajna razlika između proseka
zadovoljstva turista za Vojvodinu i ostala geografska područja, tj. da su turisti u Vojvodini
u proseku izrazili viši nivo zadovoljstva u poređenju sa turistima u ostala tri geografska
područja pojedinačno (za Beograd p=0,011, za jugoistočnu Srbiju p=0,002 i za jugozapadnu Srbiju p=0,0006).
36
Horwat Consulting Zagreb, Ekonomski fakultet Beograd (2006), str. 13.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Slika 1: Prosečne vrednosti po regionima
Prosečne vrednosti odgovora ispitanika na pitanje o zadovoljstvu turista u zavisnosti od
tipa mesta boravka u Srbiji predstavljene su u tabeli br. 3, odnosno na slici br. 2.
Tabela 3: Rezultati po tipu mesta
TIP MESTA
Jezera
Planine
Razni događaji
Etno sela
Nacionalni parkovi
Banje
Veliki gradovi
Administrativni centri
Ukupno
PROSEČNA VREDNOST
STANDARDNA DEVIJACIJA
5,43
0,819
5,26
0,922
5,27
0,836
5,64
0,569
5,73
0,452
5,34
0,827
5,37
0,708
5,39
0,751
5,34
0,826
Rezultati pokazuju da su ocene relativno ujednačene, uz najnižu ocenu za planine, a
najvišu za nacionalne parkove. Kako je istraživanje rađeno tokom letnjih meseci, vrlo je
izvesno da je niža iskazana ocena u pogledu zadovoljstva u planinskim centrima dobrim
71
72
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
delom rezultat nedovoljne razvijenosti letnjih sadržaja, što je jedan od važnijih nedostataka ponude u planinskim centrima. Ipak, čini se da postojeći posetioci planinskih centara
ipak visoko vrednuju druge elemente ponude, mada je sigurno da jedan deo potencijalne
tražnje koja zahteva aktivan odmor upravo iz ovih razloga ne posećuje (ili manje posećuje) planinske destinacije.
Najviše ocene dobili su nacionalni parkovi i etno sela. Vrlo je verovatno da je u ova dva
slučaja najveće slaganje između očekivanja posetilaca i doživljaja, odnosno pružene usluge. U slučaju nacionalnih parkova, relativna zaštićenost tih prostora svakako je doprinela
zadovoljstvu, jer se od nacionalnih parkova to i očekuje. Etno sela predstavljaju relativno
nove objekte koji odišu tradicijom, i koji se mogu percipirati kao destinacija, ali su u suštini skup smeštajnih jedinica sa dodatnim uslugama vezanim za ruralno okruženje, gde
se po pravilu ne očekuje portfolio usluga kao u nekim drugim objektima za smeštaj ili,
šire posmatrano, destinacijama.
SLIKA 2: Prosečne vrednosti po tipu mesta
Statistički su značajne razlike prosečnih vrednosti zadovoljstva turista za nacionalne parkove u poređenju sa sledećim mestima pojedinačno: sa planinama (p=0,001), mestima održavanja posebnih događaja (p=0,005), banjama (p=0,021), velikim gradovima
(p=0,026) i administrativnim centrima (p=0,033) od uočenih razlika, koje se kreću od
5,26 do 5,73. Ovde ipak treba imati u vidu da turisti koji su posećivali različite destina-
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
cije najčešće imaju drugačiji set kriterijuma ocene sopstvenog zadovoljstva, odnosno da
ne samo različito vrednuju pojedine elemente ponude, već im daju različit «ponder» sa
stanovišta značaja za ukupno zadovoljstvo.
U tabeli br. 4. prikazane su prosečne vrednosti odgovora ispitanika o zadovoljstvu boravkom u Srbiji prema osnovnom motivu boravka. Turisti čiji je osnovni motiv boravka
u Srbiji «zadovoljstvo» (sporiji ritam, opuštanje, relaksacija, vreme posvećeno sebi) najzadovoljniji su, a najmanje su zadovoljni turisti čiji je osnovni motiv boravka sportske
aktivnosti i poslovne aktivnosti.
Tabela 4: Rezultati po motivu putovanja
OSNOVNI MOTIV
Zadovoljstvo
Zabava
Priroda
Kultura
Sportske aktivnosti
Zdravlje
Posao
Ukupno
PROSEČNA VREDNOST
STANDARDNA DEVIJACIJA
5,44
0,748
5,37
0,804
5,22
0,971
5,34
0,801
5,10
0,872
5,29
0,875
5,14
0,844
5,34
0,826
U oba slučaja radi se o potrebi da postoji prilagođena ponuda za ove segmente posetilaca. Naime, posetiocima čiji je motiv putovanja vezan za sport i avanturu, neophodna je
odgovarajuća turistička infrastruktura (staze, sportski tereni, velnes objeti i sl.), koje, na
žalost, uglavnom nema ili je u povoju, dok kod posetilaca koji su dolazili zbog poslovnih
razloga, s obzirom da turistički doživljaji nisu primarni motiv boravka, a poslovne aktivnosti ipak ostavljaju deo slobodnog, ali ograničenog vremena za «konzumaciju» turističkih
doživljaja, takve ponude ili nema ili se ne komunicira tim gostima. Uz to, ovi posetioci
često zahtevaju i odgovarajući izložbeni i konferencijski prostor koji nije svuda adekvatan.
Stoga su i prisutne ove niže ocene. Ipak, ne treba zaboraviti da su te «niže» ocene ipak
visoke – preko 5 na šestostepenoj skali, tako da se može reći da su posetioci generalno
veoma zadovoljni.
73
74
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
SLIKA 3: Prosečne vrednosti po motivu putovanja
Post hoc analiza pokazuje da je značajna razlika između zadovoljstva turista čiji je osnovni motiv zadovoljstvo i turista čiji je motiv boravka u Srbiji poslovne prirode (p=0,003).
U nastavku su prikazani podaci o zadovoljstvu prema korišćenom tipu smeštaja turista u
Srbiji.
Tabela 5: Rezultati po tipu smeštaja
U KOJEM TIPU SMEŠTAJA BORAVITE?
Slobodan (besplatan) smeštaj
Privatno
Kuća na selu
Apartman/kuća za odmor
Hotel
Kamp
Hostel
Sanatorijum
Poslovni smeštaj (beneficirane cene)
Ukupno
PROSEČNA VREDNOST
STANDARD. DEVIJACIJA
5,44
0,804
5,34
0,840
5,20
1,095
5,22
0,917
5,22
0,757
5,27
0,920
5,22
0,880
5,56
0,629
5,10
1,287
5,34
0,826
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
SLIKA 4: Prosečne vrednosti po tipu smeštaja
Slobodan (odnosno besplatan) smeštaj, koji podrazumeva boravak kod prijatelja i
rodbine, ima najviše ocene zadovoljstva. Ovo je logično jer s jedne strane, radi se
o besplatnom smeštaju, a sa druge strane, tu očekivanja nisu velika. Najnižu ocenu
ima smeštaj u odmaralištima naših preduzeća (poslovni smeštaj – beneficirane cene).
Cene smeštaja u ovim objektima jesu relativno niske, ali fizičko stanje većine objekata
i niži nivo usluge čine svoje. Ipak, činjenica da su cene niske utiče na to da očekivanja
ni ovde nisu velika, tako da je ocena zadovoljstva ipak visoka.
Postoji značajna razlika u prosečnom nivou zadovoljstva turista koji su izabrali slobodan smeštaj i turista koji su bili smešteni u hotelima (p=0,002) što pokazuje Post
hoc analiza.
Utvrđena je razlika u prosečnom nivou zadovoljstva turista prema kategoriji smeštaja. Naredna tabela br. 6 i slika br. 5 prikazuju prosečne nivoe zadovoljstva turista
za različite kategorije smeštaja. U tom pogledu, evidentno je da je najniže iskazano
zadovoljstvo vezano za smeštaj u kategoriji 1-2*.
75
76
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
Tabela 6: Rezultati po kategoriji smeštaja
KOJA JE KATEGORIJA VAŠEG SMEŠTAJA?
5-4 *
3*
1-2*
Nije kategorizov. /ne znam
Ukupno
PROSEČNA VREDNOST
STANDARD. DEVIJACIJA
5,29
0,811
5,28
0,740
5,05
1,031
5,38
0,823
5,34
0,826
SLIKA 5: Prosečne vrednosti po kategoriji smeštaja
Postoji značajna razlika u prosečnim vrednostima odgovora ispitanika koji su odseli u
smeštaju sa 1-2 *, koji su najmanje zadovoljni i u smeštaju koji nije kategorizovan, ili
ta kategorija nije poznata turistima, koji su najzadovoljniji (p=0,047)., što je utvrđeno
testiranjem značajnosti razlika u nivoima zadovoljstva turista.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
SLIKA 6: Povezanost odgovora o zadovoljstvu turista i preporuke prijateljima
Od značaja je sagledavanje povezanosti odgovora turista na pitanje o zadovoljstvu boravkom u Srbiji i odgovora na pitanje da li će preporučiti svojim prijateljima i poznanicima
boravak u Srbiji pored navedenih testova. Između ovih odgovora postoji pozitivna korelacija (Pearson’s koeficijent korelacije je 0,417). Na slici br. 6 jasno se uočava pozitivna
tendencija kretanja odgovora na navedena pitanja, odnosno, veće zadovoljstvo rezultira u
pojačanim namerama da se destinacija preporuči prijateljima.
6. ZAKLJUČAK
Sumiranjem rezultata istraživanja dolazimo do sledećih zaključaka. Prvo, anketirani turisti su izrazili viši nivo zadovoljstva u Vojvodini kao geografskom regionu u Srbiji u odnosu
na Beograd, jugoistočnu i jugozapadnu Srbiju. Iz ovoga proizilazi da je konkurentska pozicija Vojvodine bolja u odnosu na druge geografske celine. Drugo, najviši nivo zadovoljstva turista je prema nacionalnim parkovima u odnosu na druga mesta boravka u Srbiji:
77
78
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
planine, banje, mesta održavanja posebnih događaja, velike gradove i administrativne
centre. Visok nivo satisfakcije je postignut i prema tipu smeštaja u sopstvenom aranžmanu u odnosu na smeštaj u hotelima, (u okviru ovog segmenta utvrđeno je da su turisti
najzadovoljniji smeštajem koji nije kategorizovan). Ipak, treba imati u vidu da su u svim
odgovorima prosečne ocene iznad 5.
Polazeći od stavova da je satisfakcija faktor konkurentnosti37,38, te da su anketirani turisti,
kao što je već prethodno navedeno, izrazili najviši nivo zadovoljstva u Vojvodini kao geografskom regionu u odnosu na Beograd, jugoistočnu i jugozapadnu Srbiju, može se zaključiti po
tom osnovu da Vojvodina predstavlja najkonkurentniji turistički region u Srbiji. Ipak ovakav
zaključak nije moguće decidno doneti zbog ograničenja samog istraživanja, s obzirom da
se istraživanje bazira na analizi nivoa satisfakcije turista boravkom u Republici Srbiji i da
ostali parametri za sticanje konkurentske prednosti nisu analizirani. Na primer, mogu se
izdvojiti neki od faktora konkurentnosti turističke destinacije na globalnom tržištu kao što
su: brojnost i kvalitet smeštajnih kapaciteta, raznovrsnost i kvalitet ugostiteljske ponude,
prirodna i kulturna baština, stanje komunalne infrastrukture, gostoljubivost, zakonska rešenja koja regulišu turističku delatnost, dostupnost, turistička signalizacija i drugo, kako je
dato u Strategiji razvoja turizma Republike Srbije39. Rezultati turističkog prometa u Srbiji
ukazuju da je fokus međunarodne i domaće tražnje Beograd. Štaviše, međunarodni hotelski
lanci pokazuju veći interes za širenje na području Beograda nego u drugim delovima Srbije,
pa i Novom Sadu, iako je i on meta za njihovo dalje širenje. To nas navodi na zaključak da
značaj pojedinih faktora konkurentnosti turističke destinacije zavisi od tipa destinacije, turističkih atrakcija i turističkih segmenata koje opslužuje. U tom smislu, indikativni su rezultati
istraživanja koje je rađeno za Kinmen (Tajvan)40. Naime, na osnovu empirijskog istraživanja
koje se bavilo utvrđivanjem veza koje postoje između satisfakcije turista, percepcije turista,
pružanja usluga i konkurentnosti turističke destinacije, došlo se do rezultata da ne postoji
korelacija između satisfakcije turista i konkurentnosti destinacije. S tim u vezi, neophodna
su dalja istraživanja kako uticaja ostalih faktora, tako i ocene stvarnog doprinosa satisfakcije
posetilaca konkurentnosti destinacije.
7. LITERATURA
Andriotis, K., et al. (2008), Measuring tourist satisfaction: A factor-cluster segmentation
approach, Journal of Vacation Marketing 14(3), pp. 221-235.
Blanke, J. & Chiesa, T. (2008) The Travel & Tourism Competitiveness Index 2008: Measuring Key Elements Driving the Sector’s Development. U: J. Blanke & T. Chiesa (Eds.)
The Travel & Tourism Competitiveness Report 2008: Balancing Economic Development
and Environmental Sustainability (str. 3-26) Geneva: World Economic Forum. (Pristupljeno 17.11.2013). http://www3.weforum. org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2008.pdf.
Andriotis, et al., (2008), str. 221-235.
Yoon, Uysal prema Žabkar et al. (2010), str. 537-546.
39
Horwat Consulting Zagreb, Ekonomski fakultet Beograd (2006), str. 7.
40
Chen et al. (2010).
37
38
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Blanke, J., Chiesa, T. & Trujillo Herrera, E. (2009) The Travel & Tourism Competitiveness
Index 2009: Measuring Sectoral Drivers in a Downturn. U: J. Blanke & T. Chiesa (Eds.)
The Travel & Tourism Competitiveness Report 2009: Managing in a Time of Turbulence
(str. 3-38) Geneva: World Economic Forum. (Pristupljeno 17.11.2013). http://www3.
weforum.org/docs/WEF_GCR_TravelTourism _Report_2009.pdf.
Blanke, J. & Chiesa, T. (2011) The Travel & Tourism Competitiveness Index 2011:
Assessing Industry Drivers in the Wake of the Crisis. U: J. Blanke & T. Chiesa (Eds.)
The Travel & Tourism Competitiveness Report 2011: Beyond the Downturn (str. 3-33).
Geneva: World Economic Forum. (Pristupljeno 17.11.2013). http://www3.weforum.org/
docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf.
Blanke J., et al. (2013), The Travel & Tourism Competitiveness Index 2013: Contributing
to National Growth and Employment, str. 3-41, u: Blanke, J., Chiesa T. (eds.) The Travel,
Tourism Competitiveness Report 2013: Reducing Barriers to Economic Growth and Job
Creation. World Economic Forum. (Pristupljeno 27.6.2013); http://www3.weforum.org/
docs/WEF_TT_Competitiveness_Report_2013.pdf
Cracolici, M.F. and Nijkamp, P. (2009), The attractiveness and competitiveness of
tourist destinations: A study of Southern Italian regions, Tourism Management Vol.
30, No.3, pp. 336-344.
Christopher, M. (1996), From brand values to customer value, Journal of Marketing
Practice: Applied Marketing Science, Vol. 2, No.1, pp. 55-66.
Cronin, J.J., et al. (2000), Assessing the effects of quality, value, and customer
satisfaction on consumer behavioral intentions in service environments, Journal of
Retailing, Vol. 76, No. 2, pp. 193-218.
Chen, C-M., et al. (2011), The destination competitiveness of Kinmen’s tourism
industry: exploring the interrelationships between tourist perceptions, service
performance, customer satisfaction and sustainable tourism, Journal of Sustainable
Tourism, Vol. 19, No. 2, pp. 247-264.
Chen, C-F., et al. (2010), Experience quality, perceived value, satisfaction and
behavioral intentions for heritage tourists, Tourism Management, Vol. 31, No.1, pp.
29-35.
Dubrovski, D. (2001), The role of customer satisfaction in achieving business
excellence, Total quality management, vol. 12, No. 7, 8, pp. 920- 925.
Gallegati, M. (2012) Destinations' Competitiveness and Tourist Satisfaction Surveys:
An Economic Analysis. Rivista Italiana di Economia Demografia e Statistica, Vol.
LXVI no. 2., str. 249-261.
Huber, F., et al. (2001), Gaining competitive advantage through customer value
oriented management, Journal of consumer marketing, vol. 18, no.1, pp. 41-53;
79
80
SATISFAKCIJA TURISTA KAO FAKTOR KONKURENTSKE PREDNOSTI REGIONA U REPUBLICI SRBIJI
Kozak, Metin (2003) Measuring Tourist Satisfaction With Multiple Destination
Attributes. Tourism Analysis, Vol. 7, No. 3-4, str 229-240.
Kozak, M. (1999), Destination competitiveness measurement: Analysis of
effectivefactors and indicators. The 39th. European Regional Science Association
Conference (No.289). Vienna: European Regional Science Association. (Pristupljeno
15.06.2011.) http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ ersaconfs/ersa99/Papers/a289.
pdf.; pp. 1-13.
Kozak, M. and Rimmington, M. (1999), Measuring tourist destination
competitiveness: conceptual considerations and empirical findings, International
Journal of Hospitality Management 18(3), pp. 273-283.
Lam, S.Y., et al. (2004), Customer Value, Satisfaction, Loyalty, and Switching Costs:
An Illustration From a Business-to-Business Service Context, Journal of the Academy
of Marketing Science, vol. 32 no. 3, pp. 293-311.
Marin, J. and Taberner, J. (2012), Satisfaction and dissatisfaction with destination
attributes: influence on overall satisfaction and the intention to return, http://www.
esade.edu/cedit/pdfs/papers/pdf6.pdf, Departament d’Economia Aplicada Universitat
de les Illes Balears (18.04.2012.); pp. 293-311.
McDougall, G.H.G. and Levesque, T. (2000), Customer satisfaction with services:
putting perceived value into the equation, Journal of Services Marketing Vol. 14, No.
5, pp. 392-410.
Oh, H. (1999), Service quality, customer satisfaction, and customer value: A holistic
perspective, International Journal of Hospitality Management Vol. 18, pp.67- 82,
State University, USA.
Pizam, A. and Mansfeld, Y. (2000), Consumer Behavior in Travel and Tourism, 1st
Edition, the Haworth press, New York; pp. 35-57.
Parasuraman, A.(1997), Reflections on gaining competitive advantage through
customer value, Journal of the Academy of Marketing Science, Spring, Vol. 25, No.
2, pp. 154-161.
Petrick, J. F. and Backman, S. J. (2001), An examination of golf travelers'
satisfaction, perceived value, loyalty, and intentions to revisit, Tourism Analysis Vol.
6 No. 3/4 pp. 223-237.
Porter, M. E. (1990), The Competitive Advantage of Nations, Macmillan, London;
pp. 20-37.
Ritchie, J. & Crouch, G. (2000). The competitive destination: a sustainable
perspective. Tourism Management, Vol. 21 No. 1, str 1-7.
Horwat Consulting Zagreb, Ekonomski fakultet Beograd (2006), Strategija razvoja
turizma Republike Srbije, Ministarstvo trgovine, turizma i usluga Republike Srbije.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
The ASEAN Travel, Tourism Competitiveness Report 2012 http://www3.weforum.
org/docs/WEF_TTCR_ASEAN_Report_2012.pdf[31.10.2012.]; pp.3.
Vanhove, N. (2006) A Comparative Analysis of Competition Models for Tourism
Destinations. U: M. Kozak & L. Andreu (Eds.) Progress in Tourism Marketing (str.
101-114). Oxford, UK: Elsevier.
Woodruff, R.B. (1997), Customer value: The next source for competitive advantage,
Journal of the Academy of Marketing Science, The University of Tennessee, Spring,
Vol. 25, No. 2, pp. 139-153.
Yuksel, A. (2001) Managing customer satisfaction and retention: A case of tourist
destinations, Turkey. Journal of Vacation Marketing, vol. 7 no. 2 153-168.
Zečević, B. (2011), Koncepti konkurentnosti turističkih destinacija: značaj i
primenljivost na slučaju Srbije, Novi metodi menadžmenta i marketinga u podizanju
konkurentnosti preduzeća Srpske privrede, Centar za izdavačku delatnost, Ekonomski
fakultet Beograd, pp. 321-334.
Žabkar, V.,et al. (2010), Modelling perceived quality, visitor satisfaction and
behavioural intentions at the destination level, Tourism Management, Vol. 31, No. 4,
pp.537-546.
81
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Jovan Krivokapić1
[email protected]
Mirko Vujošević2
[email protected]
JEL KLASIFIKACIJA: M10, D29, L20
ZNAČAJ KOORDINACIJE I
KOLABORACIJE U LANCIMA
SNABDIJEVANJA
Apstrakt:
Imajući u vidu kompleksnost odnosa i izvjestan stepen konflikta interesa koji postoje u lancima snabdijevanja, smatra se da koordinacija i kolaboracija predstavljaju ključne faktore
uspješnog funkcionisanja ovih sistema. U ovom radu će biti prikazan pregled teorijskih i
praktičnih koncepata koji su ukazali na pozitivan uticaj usklađivanja ciljeva i napora svih
učesnika na njihove poslovne performanse, odnosno efikasnost lanaca. Iako je koordinaciju
i kolaboraciju moguće podstaći na više načina, naglašava se da se u praksi pojavljuje veliki
broj internih i eksternih faktora koji otežavaju globalnu optimizaciju. Zbog toga je u svakom
konkretnom slučaju neophodno izvršiti detaljnu analizu specifičnih uslova kako bi se primjenio odgovarajući koordinacioni mehanizam koji će poboljšati profitabilnost i funkcionalnost
takvih sistema.
KLJUČNE REČI:
LANCI SNABDIJEVANJA, KOORDINACIJA, KOLABORACIJA
1
2
Fakultet organizacionih nauka, Univerzitet u Beogradu
Fakultet organizacionih nauka, Univerzitet u Beogradu
83
84
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA SNABDIJEVANJA
Abstract:
Given the complexity of the relationship and a certain degree of conflict of interest that
exist in supply chains, it is considered that coordination and collaboration are the key
factors for successful functioning of these systems. This paper presents an overview of
the theoretical and practical concepts that indicate the positive impact of harmonizing goals and efforts of all participants on their business performance and efficiency
of chain. Although coordination and collaboration can be encouraged in many ways, it
is emphasized that in practice there is a large number of internal and external factors
that impede global optimization. Therefore, it is necessary to perform detailed analysis
of the specific conditions in every single case, in order to apply the appropriate coordination mechanism which should improve profitability and the functionality of such
systems.
key words:
SUPPLY CHAINS, COORDINATION, COLLABORATION
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
1. UVod
Razvoj privrede kroz istoriju je uticao i na kreiranje kompleksnih sistema koji za cilj
imaju da različite vrste robe (proizvoda ili usluga) dođu do korisnika. Nekada je, usljed
nemogućnosti povezivanja različitih subjekata na tržištu, taj proces bio vrlo jednostavan – ljudi su imali potrebe koju su zadovoljavali kupovinom robe koja je bila dostupna,
i, najčešće, samo u izvjesnoj mjeri odgovarala njihovim zahtjevima, pa su oni morali da
pristanu na određene kompromise, jer nisu imali druge alternative. Danas u razvijenim
zemljama gotovo da i nema tragova tog doba, jer je društvo na tom stepenu razvijenosti
koji pruža korisniku priliku da dobije robu koja u maksimalnoj mjeri zadovoljava ono
što njemu treba, ukoliko je on u mogućnosti to da plati. To je posljedica formiranja
lanaca koje čine različiti entiteti koji za cilj imaju da stvore neku dodatnu vrijednost i
unaprijede ili robu, ili njen tok do korisnika. Pritom, podrazumijeva se da svaka karika
ostvaruje sopstvenu korist.
Lanci snabdijevanja zapravo obuhvataju sve učesnike koji su direktno ili indirektno uključeni u zadovoljavanje zahtjeva korisnika3. Tu ne spadaju samo proizvođači i dobavljači,
nego i svi ostali učesnici u procesu, pa čak i sami korisnici. U takvom lancu se odvija
veliki broj procesa, te se neprestano vrše dinamičke razmjene proizvoda, sredstava (materijalnih ili finansijskih) i informacija.
Uopšteno, pod učesnicima u lancima snabdijevanja se podrazumijevaju dobavljači,
proizvođači, veleprodavci/distributeri, maloprodavci i korisnici. U zavisnosti od složenosti konkretnog lanca snabdijevanja, može se desiti da postoji veliki broj različitih
učesnika u svakoj od ovih kategorija, pa tada možemo govoriti i o mreži snabdijevanja.
U svakom slučaju, bez obzira na vrstu i broj učesnika u ovakvim lancima, može se reći
da je njihov cilj maksimiziranje vrijednosti koja se stvara. Ta vrijednost zapravo predstavlja razliku između koristi ili značajnosti koje konkretan proizvod pruža korisniku,
i troškova koji nastaju u nastojanju da se neka njegova potreba zadovolji tim proizvodom. Pa ipak, i pored činjenice da svi učesnici imaju neki zajednički cilj, može se reći
i da su oni međusobno suprotstavljeni, jer svako od njih želi da ostvari najviši profit za
sebe, što naročito dobija na značaju ako se zna da u takvom lancu postoji samo jedan
stvarni izvor prihoda, a to je korisnik koji kupuje određeni proizvod, odnosno kupuje
zadovoljenje neke svoje potrebe. Uzimajući u obzir te suprotstavljene tendencije, dolazi
se do zaključka da je ovakav lanac snabdijevanja veoma kompleksan, te stoga zahtijeva
efikasnu koordinaciju svih učesnika.
2. ULOGA KOORDINACIJE I KOLABORACIJE
Mnogi autori ističu značaj koordinacije u lancima snabdijevanja. Tako Čandrašekar i Šari
o lancima snabdijevanja govore kao o „koordinaciji poslovnih aktivnosti izvan organizacionih granica.“ Prema CSCMP-u (Council of Supply Chain Management Professionals),
3
Chopra and Meindl (2004), str. 5
85
86
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA SNABDIJEVANJA
lanci snabdijevanja podrazumijevaju „koordinaciju i saradnju svih učesnika“, odnosno
„koordinaciju svih procesa i aktivnosti“, a po Menceru i ostalima „sistemsku i stratešku
koordinaciju tradicionalnih poslovnih funkcija“4.
Koristi od koordinacije u lancima snabdijevanja su višestruke, kao što Fugate sa saradnicima ističe u svom pregledu5. Oni između ostalog navode da koordinacija obezbjeđuje
smanjenje rizika, pristup resursima i kompetitivnu prednost kao i da to nije igra nulte
sume, već da snižava troškove svim učesnicima. Pritom, koordinacija cijena, transporta,
zaliha i vlasničkih odluka kroz lanac snabdijevanja može smanjiti zalihe čak i do 25%
a upravo je upravljanje zalihama jedan od ključnih faktora uspjeha. Koordinacija je značajna za sve karike u lancu, s obzirom na njihovu međuzavisnost i povezanost, pri čemu
postoje tri dimenzije koje treba uzeti u obzir, kako bi se postigla minimizacija troškova,
odnosno maksimizacija profita.
Prvo, količina koju poručuje (ili čuva na zalihama) jedan učesnik lanca ne mora nužno da
odgovara potrebama sistema. Prosto, tražnja na nivou cijelog lanca ponekad ne može da
isprati potrebe svih učesnika, te tako dolazi do različitog pogleda na optimalnu količinu.
Naravno, može se reći da je gotovo uvijek cilj da se poveća promet, odnosno da se proda
što više proizvoda, pa učesnici u lancu traže različite načine da privuku kupce. Drugo,
ukoliko postoji više kupaca, potrebno je uskladiti njihove zahtjeve, kako bi se smanjili
troškovi držanja zaliha. To, na primjer, znači da, ako dobavljač ima više kupaca, i ukoliko
može relativno precizno da utvrdi njihovu potrebu za robom koju im dostavlja, onda on
treba da dogovori uslove koji će mu omogućiti da efikasno koordinira količine u svojim
skladištima, kako bi smanjio sopstvene troškove. Ukoliko svaka karika u lancu uspije da
smanji svoje troškove, to se u krajnjem slučaju može prenijeti i na maloprodajnu cijenu
gotovog proizvoda, čime svi učesnici u lancu dobijaju mogućnost da budu konkurentniji
na tržištu. Treće, oni moraju međusobno da sarađuju i imaju uvid u količinsko stanje robe
poslovnih subjekata sa kojima su povezani. Smatra se da dijeljenje informacija može
pozitivno uticati na smanjenje troškova, odnosno uštede kod učesnika, a pojedina istraživanja pokazuju da se te uštede kreću čak i do 35%6. Pravovremena i precizna informacija
ovog tipa će svakako pomoći pri donošenju odluka višeg kvaliteta.
Shodno iznesenom, lanci snabdijevanja se mogu posmatrati kao grupe entiteta koji su
u interakciji, a čiji je zadatak da doprinesu transformaciji sirovine u gotov proizvod i/ili
njegovom dopremanju do krajnjeg korisnika. Takvi entiteti mogu biti u vlasništvu jedne
ili više organizacija. Iako se uočava da je ova druga kategorija danas zastupljenija, sve je
važniji trend formiranja lanaca koji su u vlasništvu jedne organizacije. Bez obzira na modalitet, istraživanja bazirana na praksi pokazuju da je mnogo efikasnije u prvi plan staviti
potrebe korisnika, odnosno omogućiti mu da proizvod ili uslugu dobije po pristupačnijoj
cijeni, nego usredsrediti se na maksimizaciju zahtjeva pojedinačnih učesnika lanca. Razlog je pomenuti oportunizam među učesnicima, što dalje vodi do stvaranja neefikasnih
i skupih sistema u kojima svako zastupa isključivo sopstveni interes.
Ipak, nije lako postaviti takav sistem koji će biti zasnovan na postizanju optimalne efikasnosti cijelog procesa, a svim učesnicima donositi najčešće ne maksimalnu, ali i dalje
Fugate et al. (2006), str. 131
Fugate et al. (2006), str. 131
6
Li and Wang (2007), str. 3
4
5
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
dovoljnu korist. Postoji nekoliko strategija koje su na raspolaganju tim učesnicima, ali
nijedna od njih nije univerzalna i ne može se primjeniti u svakoj situaciji. Različiti koordinacioni mehanizmi mogu odigrati značajnu ulogu, a tu se prije svega ističu popusti na količinu, mogućnosti kreditiranja ili odloženog plaćanja, specifični ugovori, i slično. Popusti
na količinu su naročito zastupljeni, pogotovo onda kada je proizvod jako tražen na tržištu
i prodaje se u velikim količinama, što omogućava svim učesnicima lanca snabdijevanja
(ili makar većem broju njih) da postignu ekonomiju obima, te da po tom osnovu ostvaruju
zadovoljavajuće poslovne rezultate.
Prema tome, jasno je da se koristi od koordinacije ne dovode u pitanje, jedino što je problematično jeste način ostvarivanja tih koristi. U idealnom slučaju, koordinacija bi bila
pod kontrolom jednog entiteta koji bi imao uvid u stanje i kapacitete svih učesnika u lancu. Međutim, ova situacija je prilično nerealna, odnosno moguća je samo onda kada je cijeli lanac u vlasništvu jednog poslovnog entiteta. Tada se govori o centralizovanom lancu
snabdijevanja. Mnogo češća je situacija kad ni prodavac ni kupac u lancu snabdijevanja
nemaju precizan uvid u poslovne odluke ovog drugog, pa tako ne mogu ni upravljati čitavim lancem. U tom slučaju svaki učesnik lanca nastoji da zadovolji sopstvene interese,
bez obzira na to što ti interesi mogu biti u izvjesnoj mjeri suprotstavljeni interesima lanca,
i onda se radi o decentralizovanom lancu snabdijevanja. Bez obzira na to da li je riječ o
centralizovanom ili decentralizovanom lancu snabdijevanja, mora se naglasiti neophodnost kolaboracije, odnosno saradnje učesnika u takvim lancima. Kolaboracija predstavlja
proces saradnje u donošenju odluka među nezavisnim stranama. Ona podrazumijeva
zajednički uticaj na odluke i kolektivnu odgovornost za posljedice. Po Šregu, kada se
govori o kolaboraciji treba istaći da je ona zapravo zajednički proces u kome dvije ili više
zainteresovanih strana rade zajedno, imaju međusobno razumijevanje, zajedničku viziju,
dijele resurse i dostižu zajedničke ciljeve7. Ključne dimenzije su međuorganizacioni obimi
djelovanja, posvećenost zajedničkom radu i neki integrišući cilj. Uspjeh kolaboracije zavisi od spremnosti i sposobnosti menadžera da razviju odnose od povjerenja. Kolaboracija
stoga implicira i promjenu načina ophođenja prema poslovnim partnerima, jer zahtijeva
i razmjenu podataka, operativnih planova, pa čak i nekih finansijskih informacija. Iako
to na neki način povećava rizik po pojedinačne učesnike, s druge strane donosi bolje
preklapanje realne ponude i tražnje, zahvaljujući obimu i kvalitetu podataka koji su ulaz
za operativne planove. Prema podacima prikupljenim od strane SCC-a (Supply Chain
Council), dobro projektovan lanac snabdijevanja može sniziti troškove do 7%, a poboljšati novčane tokove i do 30%8, i smatra se da ključ leži upravo u kolaboraciji. Ona pruža
mogućnosti prilagođavanja sopstvene ponude zahtjevima partnera, jer se u obzir uzimaju
dugoročne potrebe i interesi. Međutim, osim spoljašnje okrenutosti, svaka kompanija
učesnica ovakvog sporazuma mora da se fokusira i na interne procese, kako bi uspješno
postavila sistem koji će ispratiti očekivanja spoljnih saradnika.
Još prije nekoliko decenija je zavladao stav da je mnogo efikasnije razvijati kolaboraciju,
a ne suparničke odnose unutar ovakvih lanaca. Razvoj tržišta usluga, globalizacija poslovanja, organizacione integracije i smanjenje vremena izrade i obrta roba su dali poseban
značaj lancima snabdijevanja. Kristofer smatra da temeljna poslovna filozofija mora da
zamijeni prostu logistiku9. Upravo ta razlika između logistike i lanaca snabdijevanja je daStank et al. (2001), str. 31
Stank et al. (2001), str. 32
9
Akintoye et al. (2000), str. 160
7
8
87
88
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA SNABDIJEVANJA
nas ključna u odnosima učesnika procesa. Prema CLM-u (Council of Logistics Management), logistika je dio lanca snabdijevanja koji je zadužen za planiranje, implementaciju
i efikasno i efektivno upravljanje tokovima i skladištima proizvoda, usluga i povezanih
informacija, i to od momenta nastanka do momenta isporuke krajnjem korisniku. Imajući
to u vidu, jasno je koliko složeno može biti upravljanje takvim procesima10.
3. PREPREKE USPJEŠNOJ KOORDINACIJI I KOLABORACIJI
Bez obzira na naglašene koristi, često se javljaju problemi u efikasnom organizovanju
i koordinaciji lanaca snabdijevanja, usljed postojanja različitih prepreka. Te prepreke
se generalno mogu grupisati u pet kategorija, a to su:
1) Prepreke nastale usljed različitih podsticaja – javljaju se onda kad neki učesnici
imaju određene koristi koje mogu da ostvare ukoliko zanemare interese čitavog sistema, pa se fokusiraju na dostizanje sopstvenih ciljeva. Tada se pojavljuje lokalna
suboptimizacija. Ipak, iako ovi podsticaji negativno utiču na performanse sistema,
logično je i vrlo očekivano da će ih menadžeri pojedinačnih preduzeća iskoristiti
(na primjer, proizvođač će odjednom kupiti veću količinu sirovina, jer mu dobavljač
daje određene benefite ako to uradi, a pritom ne razmatra da li je to efikasno na nivou sistema, odnosno da li će kasnije nastati problem u veleprodaji ili maloprodaji
zbog povećane količine proizvoda);
2) Prepreke koje nastaju usljed iskrivljenosti informacija – mala varijacija na izlazu (u
interakciji maloprodavca i kupca) može značajno da utiče na sve učesnike u lancu.
To se događa, na primjer, kada maloprodavac trenutno povećanje tražnje za nekim
proizvodom tumači kao trend, a ne kao jednokratnu pojavu, a potom tu informaciju
prenosi unazad kroz sistem. Takva mala promjena potrebnih količina proizvoda kod
maloprodavca izaziva veću promjenu kod veleprodavca, a još veću kod proizvođača
konkretnog proizvoda11. Ovdje se ponovo ističe značaj dijeljenja informacija, jer jedino
precizna komunikacija može spriječiti nastanak ovakvih poremećaja u sistemu;
3) Operativne prepreke – ove prepreke se javljaju usljed neusklađenosti (bilo vremenske, bilo količinske) zahtjeva učesnika u lancu. Najčešće se pojavljuju onda kada je
jedan entitet povezan sa više različitih učesnika (na primjer jedan proizvođač svoje
proizvode plasira na tržište preko više različitih, međusobno odvojenih veleprodavaca) koji imaju različite ciljeve i posluju prema sopstvenim planovima. Problem
nastaje kada svi oni istovremeno traže robu za svoje potrebe, a naročito ukoliko
njihovi zahtjevi variraju, odnosno nisu unaprijed određeni. Zbog toga se uvijek
predlaže uvođenje tačaka presjeka, u kojima se sumira količina robe koju je neophodno obezbijediti za neki naredni period. Ti presjeci se najčešće prave početkom
ili krajem mjeseca, ali to zavisi i od vrste i obrta robe o kojoj se radi;
4) Cjenovne prepreke – kao što je već navedeno, često učesnici imaju određene finansijske benefite (popuste) ukoliko na primjer poruče veću količinu robe ili sirovina,
pa je to uzrok pojavljivanja različitih komplikacija na nivou sistema snabdijevanja.
Osim toga, i fluktuacije cijena takođe utiču i na količinske fluktuacije. Tako se
10
11
Lambert and Cooper (2000), str. 67
Vujošević and Panić (2004)
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
5)
događa da, ukoliko se predvidi porast cijene nekog proizvoda, neka od karika u
lancu unaprijed poručuje velike količine, kako bi ostvarila viši profit usljed razlika
u kupovnoj i prodajnoj cijeni. Obrnuta situacija nastaje kada se očekuje pad cijena
proizvoda, pa krajnje karike u lancu odugovlače sa kupovinom, jer iščekuju povoljnije uslove;
Prepreke u ponašanju – ove prepreke se pojavljuju u različitim formama, u zavisnosti od konkretnog lanca snabdijevanja, a neki od uzroka su:
• svaka karika posmatra samo svoj „dio lanca“ i ne vidi šta se događa u ostalim
karikama, pa se na određene promjene reaguje bez dublje analize, odnosno bez
traženja pravog uzroka, što izaziva komplikacije prenošenjem kroz lanac;
• često učesnici i pored dobre volje nisu u stanju da nađu uzroke problema, jer oni
nastaju u nekom dijelu lanca koji sa njima nema nikakvih dodirnih tačaka;
• u slučaju neuspjeha dolazi do međusobnog optuživanja, što utiče na kreiranje
negativne atmosfere i dovodi u pitanje buduću saradnju;
• nedostatak povjerenja dovodi do dupliranja određenih aktivnosti na prikupljanju
potrebnih informacija, a ponekad se javlja i sumnja u tačnost dostupnih podataka.
Posebno treba naglasiti uticaj netačnog (nepreciznog) tumačenja informacija koje dolaze sa tržišta, jer to može da izazove probleme u koordinaciji, a jedan od najčešćih
deformiteta koji se pojavljuje u takvim situacijama je takozvani „efekat biča“ (Bullwhip
Effect). Efekat biča zapravo predstavlja nastanak specifičnih fluktuacija u narudžbinama koje se pojavljuju u lancima snabdijevanja. One se povećavaju ako se posmatra
lanac u smjeru maloprodaja – veleprodaja – proizvođač – dobavljač12. U suštini, efekat
biča se može posmatrati kao povećana fluktuacija u porudžbinama „uz lanac“, kao
odgovor na promjene u tražnji korisnika. Razlog leži u tome što se u različitim fazama
procesa pojavljuju i različita tumačenja tražnje, a ukoliko je cjelokupan proces neusklađen, onda su te razlike drastične i negativno utiču na efikasnost.
Negativne strane efekta biča, i generalno nedostatka koordinacije, su višestruke i ogledaju se kroz nekoliko pokazatelja koji su sumarno prikazani u narednoj tabeli:
Tabela 1: Uticaj efekta biča na performanse organizacije
Mjera performanse
Troškovi proizvodnje
Troškovi skladištenja
Vrijeme dopune skladišta
Troškovi transporta
Troškovi rada na dostavi i prijemu robe
Dostupnost artikala
Stepen povjerenja
Profitabilnost
Izvor: Blanke et. al, 2013, str. 10, 15; prilagođeno.
12
Vujošević (2004), str. 114
Uticaj efekta biča
↗
↗
↗
↗
↗
↘
↘
↘
89
90
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA SNABDIJEVANJA
4. POBOLJŠANJE KOORDINACIJE KROZ PODSTICANJE
KOLABORACIJE
Svjesni efekata loše koordinacije, menadžeri preduzeća učesnika moraju da pokušaju da
je unaprijede, ne bi li izbjegli prethodno iznesene poteškoće, i povećali efikasnost cjelokupnog procesa. Koordinaciju je moguće poboljšati na nekoliko načina:
1) Usklađivanjem ciljeva i podsticaja – značajno je zato što povećava posvećenost svih
učesnika potrebama čitavog lanca, bez suboptimizacije. Planiranje i upravljanje aktivnostima predstavljaju ključne faktore uspješnosti funkcionisanja ovakvih sistema.
Davanje različitih vrsta podsticaja doprinosi povećanju efikasnosti lanca, ali ne nužno i
pojedinačnih karika. Zato sve odluke u vezi sa skladištenjem, zalihama ili transportom
moraju biti razmatrane sa aspekta profitabilnosti lanca. Naravno, finansijski podsticaji
su uvijek najpoželjniji, pa se najčešće koriste. Tako, na primjer, ukoliko je proizvođaču
to isplativo, on može da prodaje veleprodavcu svoje proizvode po nižoj cijeni, ako se
ovaj obaveže da će oni dugoročno sarađivati ili da će pokriti troškove transporta, i
slično. Na taj način svi imaju interes da posluju zajedno, pa će i uskladiti napore ka
dostizanju zajedničkih ciljeva.
2) Povećanjem tačnosti informacija – iz prethodno iznesenog je jasno koliko pravovremenost i, naročito, preciznost i tačnost informacija unutar lanca i iz spoljnjeg okruženja
imaju uticaj na koordinaciju aktivnosti učesnika. Posljedice poput efekta biča mogu
donijeti ogromne gubitke. Zbog toga se predlaže podsticanje zajedničkog planiranja,
odnosno predviđanja tražnje, koliko je to moguće. Tako, na primjer, ukoliko maloprodavac očekuje privremeno povećanu tražnju za nekim proizvodom usljed različitih
promotivnih kampanja koje planira da uvede, on o tome treba da obavijesti i ostale
učesnike u lancu, kako oni tu povećanu tražnju ne bi tumačili na pogrešan način.
Takođe, mora postajati i vremenska usklađenost u vezi sa transportom robe, jer je od
krucijalne važnosti da se proizvod nađe u pravom momentu na odgovarajućem mjestu.
To je najviše vidljivo u maloprodaji (krajnji kupac mora da bude u prilici da kupi proizvod onda kada mu je potreban), ali ne treba zanemariti ni ostale faze, jer upravo od
njih zavisi da li će maloprodavac zaista imati robu koja mu je neophodna.
3) Poboljšanjem operativnih performansi – dobre prognoze i precizno postavljeni planovi
neće dati zadovoljavajuće rezultate ukoliko ih operativa ne isprati na odgovarajući
način. S obzirom na realno variranje tražnje, moguće je, dok god to ne daje negativne
efekte, smanjivati periode poručivanja, odnosno poručivati manje količine, ali to raditi
češće. Razlog leži u jednostavnoj činjenici da je na kraći rok lakše predvidjeti tražnju
i operativno ispratiti potrebe svih učesnika. Ipak, ovo treba pažljivo razmotriti i uporediti sa ostalim pokazateljima efikasnosti procesa. To znači da će se od ovakve odluke
odustati, ukoliko su, na primjer, fiksni troškovi transporta visoki, pa se učesnicima
ne isplati da taj transport obavljaju često i to uglavnom sa nepotpuno iskorišćenim
kapacitetima. Ovdje je moguće koristiti i takozvano rutiranje vozila, čime se povećava
efikasnost, jer se roba isporučuje većem broju saradnika u istom ciklusu.
4) Formiranjem cjenovne strategije – da bi se izbjegao efekat biča, potrebno je stabilizovati
cijene unutar lanca snabdijevanja. Često se dešava da ranije faze lanca sa narednim
ugovaraju popuste na količine za neki duži period, čime se štite od oscilacija u tražnji i
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
obezbjeđuju relativnu stabilnost u funkcionisanju svog dijela lanca. S obzirom na povoljnosti koje se ostvaruju ako se posmatra cijeli period, te naredne karike u lancu neće insistirati na promjenama u količini jedne isporuke, osim ako to ne odgovara svima. Takođe,
konačna cijena koju postavlja maloprodavac može biti usklađena na nivou čitavog lanca,
odnosno svaki učesnik može manje da naplati svoj doprinos u proizvodnji i plasmanu
proizvoda na tržište, čime će potencijalno sniziti i profit po svakoj prodatoj jedinici, ali će
po osnovu ekonomije obima ipak zaraditi više u ukupnoj sumi.
5) Uspostavljanjem dobrih partnerskih odnosa – ukoliko učesnici sarađuju na neki duži
period, veći dio navedenih principa će već biti primjenjen, a lanac će davati zadovoljavajuće rezultate. To dalje utiče na stvaranje dobre klime i pozitivne atmosfere, jer
svi učesnici ostvaruju predviđenu korist i zarađuju po osnovu kolaboracije sa drugima. Ako se postigne takva atmosfera, onda vremenom može doći i do smanjivanja
određenih troškova (na primjer, jedan od učesnika neće imati troškove predviđanja i
prognoziranja, jer u potpunosti vjeruje istraživanju koje obavi drugi učesnik u lancu).
Slično, ukoliko se uspostavi odgovarajući nivo povjerenja među saradnicima, smanjiće
se i napori i troškovi na kontroli kvaliteta proizvoda koji je došao iz prethodne faze.
Uz pomoć predstavljenih principa će sva preduzeća moći da uspostave dugoročnu i prijateljsku saradnju koja će im omogućiti da izbjegnu zamku koju nameće oportunizam
koji postoji unutar lanca, te će uz izvjesne kompromise odustati od nekih kratkoročnih
benefita, kako bi uspjeli da postave poslovanje na stabilne temelje, a time bi bez sumnje
ostvarili konkurentsku prednost.
5. MEHANIZMI KOORDINACIJE I KOLABORACIJE
Brojni autori naglašavaju značaj ugovora kojima se definišu operativni aspekti međusobnog povezivanja i funkcionisanja učesnika u lancima snabdijevanja. S obzirom na
važnost adekvatne postavke čitavog sistema, jako je bitno da svi učesnici razviju dobre
međusobne odnose, sa punim povjerenjem u svoje saradnike. Dobra koordinacija zahtijeva sagledavanje cjelokupnog profita koji se generiše na nivou lanca, a ne fokusiranje
samo na dostizanje sopstvenih ciljeva13. Kao što je ranije pomenuto, potrebno je izbjeći
takozvanu dvostruku marginalizaciju14, odnosno situaciju u kojoj učesnici u lancu snabdijevanja nastoje da optimizuju isključivo svoje parametre kao što su nivo zaliha ili cijena
po kojoj nabavljaju i/ili prodaju robu, jer to dovodi do negativnih efekata i umanjuje efikasnost lanca. Takva suboptimizacija spriječava nastanak ekstra profita koji bi mogao da
se podijeli među učesnicima. Ovakav ishod je posljedica toga što proizvođač (dobavljač)
podiže cijenu proizvoda, a onda i kupac poručuje manju količinu robe nego što bi kad bi
se radilo o koordiniranom lancu snabdijevanja. Zbog toga je potrebno u uzeti obzir interese svih karika u lancu, i tako uspostaviti globalnu, a ne lokalnu optimizaciju. Globalna
optimizacija se postiže davanjem različitih podsticaja učesnicima i njihovim usmjeravanjem ka zajedničkim ciljevima. Ipak, često oni nisu svjesni benefita koji se na ovaj način
ostvaruju, pa se zbog konflikta interesa pojavljuju problemi u funkcionisanju lanca. Na
primjer, dešava se da kupci nastoje da od dobavljača poručuju fleksibilne i varirajuće količine
13
14
Kovačević et al. (2013), str. 211
Martınez-de-Albéniz and Simchi-Levi (2007)
91
92
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA SNABDIJEVANJA
određenog proizvoda, kako bi smanjili troškove držanja zaliha, a istovremeno bili spremni
da odgovore na zahtjeve tržišta. Proizvođači i dobavljači, s druge strane, više vole da imaju
stabilan plan porudžbina kako bi projektovali svoj sistem i optimalno iskoristili kapacitete,
pa im takve varijacije ne odgovaraju.
U praksi se pojavljuju različite vrste ugovora koji propisuju odnose među partnerima, i na taj
način obezbjeđuju efikasnije funkcionisanje lanca. Neki od njih su takozvani sporazumi sa
povraćajem (buy-back sporazumi), koji su specifični zbog toga što kupcu (koji je u narednom
koraku zapravo prodavac) dozvoljavaju da vrati dobavljaču robu koju nije prodao, ali po nižoj
jediničnoj cijeni od one koju je platio prilikom kupovine. Ovakvi sporazumi su za kupce vrlo
motivišući, jer im omogućavaju da poruče i nešto veću količinu robe ukoliko smatraju da postoji potencijal za rastom tražnje. Oni se primjenjuju, na primjer, kod prodaje knjiga ili novina,
pa kupci mogu da vrate neprodata izdanja i na taj način smanje potencijalne gubitke. Osim
sporazuma sa povraćajem, postoje i ugovori koji propisuju način raspodjele prihoda koji kupac ostvari. U ovim situacijama dobavljač kupcu daje robu po određenoj, obično nižoj cijeni,
ali očekuje i dio prihoda kada kupac tu robu dalje proda. Tada dobavljač mora imati uvid u
prodaju koju kupac ostvaruje, kako bi znao koliki će novac dobiti po osnovu raspodjele prihoda, odnosno kako bi se izbjegla situacija u kojoj kupac tvrdi da je prodao manje robe nego
što zaista jeste, da ne bi dobavljaču isplatio određeni dio prihoda. U praksi, ova činjenica se
pokazala kao značajno ograničenje, pa zbog toga ova vrsta ugovora ima limitiranu primjenu.
U savremenim uslovima je sve popularniji koncept upravljanja zalihama od strane prodavca, odnosno dobavljača (Vendor Managed Inventory, VMI) koji otklanja brojne nedostatke
koji nastaju poručivanjem robe po potrebi. Naime, usljed varijacija u tražnji za određenim
proizvodom, učesnici u lancu su primorani da drže bezbjednosne zalihe koje ne moraju biti
dovoljne, pa često dolazi do iznenadnih zahtjeva koji remete uspostavljene planove proizvodnje
i distribucije. Kao posljedica, u određenim periodima će doći do nedostatka, a u drugim do
prevelike količine robe na zalihama. Stoga se krajem dvadesetog vijeka pojavio koncept koji
podrazumijeva viši stepen interakcije između dobavljača i kupca. U ovakvim sporazumima
kupac dobavljaču obezbjeđuje neophodne informacije, a dobavljač se obavezuje da će preuzeti
odgovornost za upravljanje njegovim zalihama. Dakle, na ovaj način se eliminišu porudžbine, a
korisnici samo daju informacije o željenom obimu zaliha. Time kupci smanjuju troškove naručivanja robe, a zauzvrat se obavezuju da neće nabavljati robu od drugih dobavljača. Dobavljači
takođe imaju koristi, jer se bolje pozicioniraju, ali treba imati na umu da njima obično treba
više vremena da se prilagode i osjete stvarne benefite ovakvih sporazuma15.
Modaliteti odnosa u lancima snabdijevanja su se značajno promijenili u novije vrijeme. Žao,
Vang, Čeng, Jang i Huang navode da je mnogo efikasniji lanac u kome se koriste takozvani
ugovori zasnovani na opcijama, nego ugovori zasnovani na prodajnim cijenama16. Ovi autori
u rezultatima svog istraživanja navode da će profit učesnika ovih ugovora zavisiti najviše
od njihove spremnosti da rizikuju, kao i od njihove pregovaračke moći. Jasno je u svakom
slučaju da će i jedni i drugi na ove ugovore pristati samo onda kada im to donosi makar
onoliki profit koji bi imali i kada bi poslovali po prodajnim cijenama. Kod ugovora zasnovanih
na prodajnim cijenama je cijena po kojoj će se transakcija obaviti podložna promjenama u
zavisnosti od situacije na tržištu, a u ovom slučaju se ona unaprijed definiše. Ovdje treba
naglasiti i činjenicu da su teoretski moguće i situacije u kojima će efikasnost čitavog sistema
15
16
Dong and Xu (2002), str. 76
Zhao et al. (2010), str. 669
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
biti maksimalna, ali i da neće doći do realizacije takvih ugovora, jer bi neke karike u lancu
imale neprihvatljivo niske profite, te stoga ne bi pristale na takav ugovor. Prema tome, ograničenje koje treba uzeti u obzir prilikom projektovanja optimalnog sistema jeste činjenica
da interesi svih učesnika ovih dogovora moraju biti zadovoljeni. Kao posljedica toga, neophodna je dobra i stabilna koordinacija na nivou ovih sistema. Kada se govori o ugovorima
zasnovanim na opcijama, treba naglasiti da opcija zapravo predstavlja vrstu terminskog
ugovora koji imaocu daje pravo, ali ne i obavezu da kupi ili proda određenu aktivu, na tačno
definisan datum ili prije toga, i to po cijeni koja je definisana u momentu kada je taj ugovor
zaključen. Bitni elementi opcije su opciona premija i cijena izvršenja. Opciona premija je
zapravo naknada koju kupac plaća dobavljaču po osnovu rezervisanja odnosno kaparisanja
određene količine robe. Time što plaća kaparu, kupac stiče pravo, ali ne i obavezu da zaista
realizuje ovaj ugovor. S druge strane, cijena izvršenja je ona koju kupac plaća dobavljaču
ako se odluči za realizaciju te opcije u skladu sa zahtjevima tržišta. Osnovna ideja kod opcije
jeste transfer rizika sa jedne na drugu stranu. S obzirom na izvjestan stepen sukoba interesa
u ovoj situaciji, neophodno je da se precizno odrede svi elementi ugovora.
Na narednoj slici je prikazana raspodjela profita između dobavljača i kupca u situacijama
u kojima se koriste ugovori bazirani na opcijama. Kada ne bi bilo koordinacije, profit dobavljača bi imao vrijednost Pd, a profit kupca Pk, što je predstavljeno tačkom A na grafiku.
Međutim, usljed koordinacije zajedničkih napora i povećanja obima transakcije zahvaljujući
ugovorima baziranim na opcijama, u ukupnoj sumi taj profit može biti viši od vrijednosti Pd
+ Pk, odnosno i jedan i drugi učesnik će biti u prilici da podijele viši iznos profita. Taj iznos
je prikazan na pravoj DE, i upravo na njoj će se naći odgovarajuća tačka presjeka profita
dobavljača i kupca. Ono što je jasno jeste da to neće biti ni tačka D (što bi značilo da cjelokupni profit pripada dobavljaču), ni tačka E (u njoj bi cjelokupni profit bio na strani kupca),
ali isto tako se neće naći ni u dijelu DB, odnosno CE, jer ni dobavljač ni kupac neće prihvatiti
niže profite u odnosu na situaciju bez koordinacije, to jest niže od Pd i Pk respektivno. Prema
tome, očekivano je da će se ukupan profit naći u nekoj tački između B i C, a u kojoj će to
tačno biti zavisi upravo od pregovaračke moći učesnika, ali i njihove spremnosti da preuzmu
rizik od potencijalnog odstupanja od realne tražnje za određenim proizvodom.
Grafik 1: Alokacija dodatnog profita
Izvor: Zhao et al. (2010), str. 672
93
94
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA SNABDIJEVANJA
Zaključci navedenog istraživanja su da:
• s premnost na preuzimanje rizika ima značajnu ulogu u raspodjeli profita, i to tako
što učesnik koji je spremniji da rizikuje može da ostvari viši ekstra profit, a ukoliko
su oba učesnika jednako spremna na rizik, raspodjela ekstra profita će biti proporcionalna;
• pregovaračka moć učesnika takođe utiče na finansijske benefite, u kontekstu definisanja opcione premije i izvršne cijene ugovora.
Takođe, značajno je naglasiti i to da prilikom realizacije ugovora baziranih na opcijama
postoji i značajna razlika u koordinaciji i ponašanju učesnika, u odnosu na sve druge
vrste ugovora. Na primjer, kod ugovora koji se zasnivaju na veleprodajnim cijenama se
poručivanje količine proizvoda vrši nakon što počne proizvodna sezona, a u ugovorima
sa opcijama se to radi i prije proizvodne sezone, kroz rezervisanje određene količine proizvoda. To je dobro i za proizvođače i dobavljače, jer mogu bolje da procijene i usklade
kapacitete uz precizno definisane planove proizvodnje, ali i za kupce koji na ovaj način
kreiraju fleksibilniji sistem koji može da odgovori na realnu tražnju za tim proizvodom.
Svi navedeni oblici povezivanja i ugovaranja donose određene koristi, ali i nedostatke
za učesnike u lancima snabdijevanja. Zbog toga je nemoguće zaključiti da je određena
vrsta ugovora najbolje rješenje u svakoj situaciji. Vrsta sporazuma koji će biti postignut
zavisi od više faktora, a to su prije svega snaga i veličina učesnika, tip i karakteristike
proizvoda, struktura troškova, zahtjevi tržišta, i tako dalje. Iskustva drugih mogu i
treba da budu polazna osnova, ali odluku o izboru najboljeg načina povezivanja treba
donijeti isključivo na osnovu sagledavanja konkretnog slučaja i dobre procjene svih relevantnih faktora. Ipak, bez obzira da tip ugovora, jasno je da samo dobra koordinacija
može dovesti do stvaranja dodatnog profita, što je u interesu svih učesnika, jer se na
taj način poboljšavaju njihovi poslovni rezultati.
6. ZAKLJUČAK
Upravljanje lancima snabdijevanja je složen proces koji za cilj ima zadovoljenje potreba krajnjih korisnika uz maksimizaciju koristi za sve učesnike u lancu. Ovaj proces
zapravo podrazumijeva integrisanje napora svih učesnika, kako bi se u svakom dijelu
lanca pravovremeno obezbijedila optimalna količina robe, čime bi se ostvarila minimizacija troškova i povećala efikasnost cijelog sistema. Ipak, s obzirom na to što učesnici
u izvjesnoj mjeri imaju konfliktne interese, i imajući u vidu kompleksnost dešavanja
na tržištu i distorziju informacija koje sa njega dolaze, problemi stvaranja preduslova
za uspješno funkcionisanje i koordinaciju ovih lanaca sve više dobijaju na značaju.
Da bi ostvarili postavljene ciljeve, učesnici treba da budu svjesni potrebe za saradnjom, odnosno međusobnim pomaganjem. Ta pomoć se u prvom redu odnosi na koordinaciju zajedničkih aktivnosti i postizanje dogovora u vezi sa uslovima po kojima
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
jedni sa drugima posluju. Pošto krajnja tražnja direktno utiče na potrebe svih učesnika, količinu porudžbine u svakoj fazi treba precizno odrediti, po mogućnosti sa
minimalnim varijacijama koje potencijalno remete efikasnost poslovanja. U skladu sa
tim, i cjenovna strategija mora da bude takva da omogućava svim učesnicima sporazuma da ostvaruju odgovarajuće poslovne rezultate, a rokovi isporuke treba da budu
poznati, i što je najvažnije, zadovoljeni kako ne bi došlo do zastoja u lancu. Posebnu
pažnju treba posvetiti razmjeni informacija koje mogu biti značajne za unapređenje
efikasnosti funkcionisanja lanca. Ukoliko kompanije zaista uvide značaj kolaboracije
i odluče da zajednički učestvuju u postavljanju ciljeva, da integrišu snage kako bi ih
dostigle i podijele odgovornost za krajnji ishod, koordinacija njihovih aktivnosti će biti
značajno olakšana, a pojave koje negativno utiču na njihove performanse (kao što je
efekat biča) će biti izbjegnute. Na taj način će se stvoriti stabilan sistem, dugoročno
baziran na dobrim odnosima koji će zahvaljujući sinergiji povećati konkurentnost svih
učesnika u lancu na tržištu.
7. REFERENCE LITERATURE
Akintoye, A. et al. (2000), “A survey of supply chain collaboration and management in the UK construction industry” European Journal of Purchasing and
Supply Management, Vol. 6(3), Pp 159-168
Chopra, S. and Meindl, P. (2004), Supply Chain Management: Strategy, Planning
and Operation
Dong, Y. and Xu, K. (2002), “A supply chain model of vendor managed inventory”
Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, Vol. 38(2),
Pp 75-95
Fugate, B. et al. (2006), “Supply chain management coordination mechanisms”
Journal of Business Logistics, Vol. 27(2), Pp 129-161
Kovačević, I. et al. (2013), “Application of Transactional Analysis in Bullwhip
Effect Analysis” The AMFITEATRU ECONOMIC journal, Vol. 15(33), Pp 210-223
Lambert, D. and Cooper, M. (2000), “Issues in supply chain management”
Industrial marketing management Vol. 29(1), Pp 65-83
Li, X. and Wang, Q. (2007), “Coordination mechanisms of supply chain systems”
European journal of operational research, Vol. 179(1), Pp 1-16
Martınez-de-Albéniz, V. and Simchi-Levi, D. (2007), “Improving supply chain
efficiency through wholesale price renegotiation”, Working paper, University of
Navarra, Spain
Stank, T. P. et al. (2001), “Supply chain collaboration and logistical service
performance” Journal of Business logistics, Vol. 22(1), Pp 29-48
95
96
ZNAČAJ KOORDINACIJE I KOLABORACIJE U LANCIMA SNABDIJEVANJA
Vujošević, M. (2004), “Kooperacija i koordinacija kao uslov uspešnosti lanaca
snabdevanja”, XI naučni skup Tehnologija, kultura i razvoj, Palić, Pp. 110-119
Vujošević, M. and Panić, B. (2004), “Efekat biča i metode koordinacije u lancima
snabdevanja”, E-trgovina 2004 International e-business conference, CD
Zhao, Y. et al. (2010), “Coordination of supply chains by option contracts: A
cooperative game theory approach” European Journal of Operational Research,
Vol. 207(2), Pp 668-675
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Valentina Ivanović1
[email protected]
JEL KLASIFIKACIJA: G32 i G34
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA
CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
Apstrakt:
U radu je obrađena problematika jednog veoma važnog ekonomsko-finansijskog pitanja koje
u velikoj mjeri određuje budući izgled ukupnog realnog sektora u Crnoj Gori. Naime, sadašnje
finansijske performanse crnogorskih kompanija ukazuju na činjenicu da je neophodno kreirati i
implementirati nove razvojne tehnike finansijskog restrukturiranja i uopšte, unaprijediti kvalitet
finansijskog menadžmenta. Da bi se postigao zadovoljavajući stepen pozitivnih promjena u sferi
finansijskog upravljanja u preduzećima, potrebno je obezbijediti dalji ekonomski rast i razvoj
ukupne privredne strukture. Neminovno je da će stepen i kvalitet poboljšanja finansijskih indikatora poslovanja biti opredijeljen trendom kretanja makroekonomskih pokazatelja i promjenama
u fiskalnoj, monetarnoj i finansijskoj politici ali isto tako, dalja diverzifikacija vlasničkih odnosa,
širenje izvora za pribavljanje finansijskih sredstava, kroz razvoj tržišta novca i kapitala i prilagođavanje njegovih finansijskih performansi otvara mogućnosti preduzeću za podizanje efikasnosti,
smanjenje troškova finansiranja, obezbjeđivanje dugoročne likvidnosti, solventnosti i finansijske
ravnoteže. Crnogorskim preduzećima je potreban novi pristup upravljanju finansijama i rješavanju problema nelikvidnosti kroz kreiranje i implementaciju savremenih i provjerenih pristupa za
rješavanje nekvalitetnih finansijskih performansi, kvalitetnije finansijsko izvještavanje i njegovu
harmonizaciju sa standardima Evropske unije. Prepoznati način i stanovište ugrađeno u ovaj rad
za rješavanje finansijskih problema crnogorskih preduzeća jeste reorganizacija odnosno vansudsko restrukturiranje dugova.
U cilju ispunjenja predstojećih zadataka, kreatori crnogorskog ekonomskog miljea, a posebno onog u realnoj sferi, moraju imati na umu neminovnu potrebu finansijskog restrukturiranja osnovne privredne jedinice odnosno privrednog subjekta i preduzimati sve neophodne
mjere za stvaranje uslova za njegovo uspješno implementiranje.
KLJUČNE REČI:
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE, REORGANIZACIJA, VANSUDSKO RESTRUKTURIRANJE
DUGOVA, PODGORIČKI PRISTUP
1
Centralna banka Crne Gore.
97
98
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
Abstract:
The paper deals with a very important economic and financial issue, which largely
determines the overall outlook for the real sector in Montenegro. Namely, the current
financial performance of Montenegrin companies points to the fact that it is necessary
to create and implement new development techniques of financial restructuring and
generally improve the quality of financial management.In order to achieve a satisfactory degree of positive changes in the area of financial management in enterprises, it is
necessary to ensure further economic growth and development of the overall economic
structure. One cannot avoid the fact that the level and quality of improving financial
performance indicators will be affected by the trends related to the macroeconomic
indicators and changes in fiscal, monetary and financial policy. Also, further diversification of ownership and creating opportunities for the provision of financial resources
through the development of money and capital market, gives companies a chance to
raise efficiency, reduce financing costs and thus provide long-term liquidity, solvency
and financial balance.Montenegrin companies need a new approach to financial management and solving the insolvency problem through the creation and implementation
of modern and proven approaches to solving non-performing financial performance,
quality financial reporting and its harmonisation with the EU standards. The method
and principle which has been recognised in this paper as a manner of solving financial
troubles in Montenegrin enterprises is that of reorganisation, i.e. out-of-court debt
restructuring.
In order to accomplish the upcoming tasks, the creators of Montenegrin business environment and the real sector in particular, have to bear in mind the need for financial
restructuring of the basic business unit, i.e. the business legal entity, and therefore
undertake all the necessary measures for creating the conditions for its successful
implementation.
key words:
FINANCIAL RESTRUCTURING, REORGANISATION, OUT-OF-COURT DEBT RESTRUCTURING,
PODGORICA APPROACH
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
1. UVOD
Najbitniji element privredne strukture svakog društva jeste preduzeće-kompanija koja kao
entitet predstavlja bitnu kariku u normalnom funkcionisanju cjelokupnog sistema. Promjene
predstavljaju objektivnu nužnost. Promjene u crnogorskim privrednim društvima u posljednjoj deceniji su posljedica dešavanja u ukupnom tranzicionom ambijentu i svi efekti makroekonomskih promjena (pozitivni i negativni) su imali izraženo dejstvo na privredna društva
i na njihovu poslovno-organizacionu, funkcionalnu i posebno finansijsku strukturu. Nova
organizaciono-funkcionalna struktura crnogorske privrede izgrađuje se kroz proces tranzicije
koji još uvijek traje. Dugotrajni period tranzicije i globalna finansijska kriza su u posljednjih
nekoliko godina razotkrile brojne probleme crnogorskih preduzeća među kojima je dominantan problem nelikvidnosti ili, eksplicitnije, nepovoljne finansijske strukture, odnosno jednom
riječju izražen je problem nekvalitetnog upravljanja finansijama.
Činjenica je da se finansijski menadžment privrednih društava u Crnoj Gori mora kontinuirano prilagođavati novim uslovima, kako teorijskim tako i empirijskim, jer one kompanije koje
smatraju postojeći način upravljanja finansijama optimalnim i univerzalnim, prije ili kasnije
biće osuđene na suočavanje sa problemima. Finansijski menadžeri crnogorskih privrednih
društava moraju donositi kvalitetne odluke i donijete odluke efikasno sprovoditi jer je to
osnovni preduslov dobre finansijske politike kompanije i njene dugoročne profitabilnosti.
U suprotnom, ni povoljan makroekonomski ambijent neće biti „sigurna luka“ za opstanak
kompanije sa neefikasnim finansijskim menadžmentom koji smatra kontinuirano finansijsko
restrukturiranje “suvišnom aktivnošću sa neizvjesnim rezultatom” i radije se pridržava provjerenih ili bolje rečeno sigurnih izvora finansiranja u formi dostupnih bankarskih kredita.
Finansijsko restrukturiranje kao značajan segment cjelokupnog procesa restrukturiranja preduzeća postaje conditio sine qua non razvoja crnogorskih privrednih društava jer ima za cilj
obezbjeđenje povoljnije strukture kapitala, kao i smanjivanje zaduženosti i finansijskih rizika
kroz povećanje kapaciteta zaduživanja, racionalnije upravljanje gotovinom a time i poboljšanje likvidnosti. Šanse i mogućnosti koje se otvaraju pred finansijski restrukturirano preduzeće
u tržišnoj privredi, bez obzira na trenutno nepovoljan krizni period, su značajne, jer stvaraju
dugoročne alternative i obezbjeđuju opstanak na duže staze.
2. TEHNIKE FINANSIJSKOG RESTRUKTURIRANJA U TEORIJI I
PRAKSI
Korporativno restrukturiranje predstavlja relativno nov pojam i u principu ni u teoriji ne postoji opšteprihvaćena definicija pojma restrukturiranja niti pojmova vezanih za same tehnike
restrukturiranja. Dobra definicija pojma korporativnog upravljanja je vezana za 1980-e koje
je obilježio “do tada neviđen talas korporativnih akvizicija, prodaja djelova preduzeća, odvajanje, cijepanje preduzeća, planova uključivanja u vlasništvo zaposlenih, parcijalnih javnih
99
100
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
ponuda, preuzimanje preduzeća iz dugova - i svi su oni bili uključeni zajedno pod imenom
“korporativno upravljanje“.2 Restrukturiranje se definiše i kao skup diskontinualnih odlučnih
mjera koje se preduzimaju s ciljem povećanja konkurentnosti i vrijednosti preduzeća.3
Restrukturiranje se najčešće vezuje za loše performanse preduzeća i akcije koje se tada
preduzimaju uključuju promjene obuhvata i obima poslovanja sa ciljem uticaja na sredstva,
troškove i organizacionu strukturu i finansijske akcije kao što su restrukturiranje dugova,
otpuštanje radnika, smanjenje opštih troškova, što utiče na strukturu kapitala i troškove.4
Takođe, aktivnosti restrukturiranja se klasifikuju u tri kategorije: portfolio restrukturiranje,
finansijsko restrukturiranje i organizaciono restrukturiranje.5 Finansijsko restrukturiranje se
odnosi na promjene strukture kapitala dok organizaciono restrukturiranje uključuje promjene
u organizacionoj strukturi preduzeća. Korporativno restrukturiranje se može odnositi na sredstva, strukturu kapitala i menadžment a česte su tvrdnje menadžera da treba da restrukturiraju preduzeće da bi povećali vrijednost ili će u suprotnom eksterni napadači dobiti priliku
da preuzmu preduzeće jer ako menadžment tim ne maksimizira vrijednost drugi će to uraditi
umjesto njega, i kao rezultat toga korporativna kontrola će biti izgubljena.6
Sam proces restrukturiranja se može definisati kao preuređivanje poslovnog portfolija,
redefinisanje poslovne strategije, organizacione strukture, menadžmenta, preorijentacija proizvodnje i tržišta, poboljšanje marketinga, redukcija troškova, redefinisanje
investicione politike, reprogramiranje dugova i dr. Restrukturiranje preduzeća i njegove
cjelokupne strukture nastaje kao neminovni nastavak izmjene vlasničke strukture i kao
napor i nastojanje novih vlasnika i njihovog finansijskog menadžmenta da kroz ovaj
proces ostvare bolje performanse svoje firme nad kojom su ostvarili prava po osnovu
raznih metoda privatizacije.
Tumačenje samog pojma finansijskog restrukturiranja zavisi od poimanja strukture kapitala i/ili finansijske strukture. Neki autori definišu finansijsko restrukturiranje kao restrukturiranje koje uključuje finansijske akcije, promjene strukture kapitala, kao i promjene
finansijske strukture, dok drugi finansijsko restrukturiranje vezuju za restrukturiranje prava povjerilaca i akcionara, promjenu strukture vlasništva. Finansijsko restrukturiranje se
definiše i kao vrlo značajan segment cjelokupnog procesa restrukturiranja preduzeća, koje
ima za cilj obezbjeđenje povoljnije strukture kapitala, redukciju zaduženosti i rizika, povećanje kapaciteta zaduživanja, stabilizovanje novčanih tokova, poboljšanje upravljanja
gotovinom i osavremenjavanje finansijske funkcije.7 Finansijsko restrukturiranje se može
definisati i kao proces izazivanja diskontinualnih i značajnih promjena strukture kapitala
na bazi promjene odnosa između sopstvenog kapitala i dugoročnih dugova i/ili promjena
unutrašnjih odnosa u svakoj od ove dvije kategorije izvora finansiranja - u strukturi sopstvenog kapitala i strukturi dugova.
Chew, D.H., Jr., ed., (1993), The New Corporate Finance, Where Theory Meets Practice, McGraw-Hill, New York
Crum, R., and Goldberg, I., (1998), Restructuring and Managing the Enterprise in Transition, EDI Learning Resources Series, World bank, Washington, D.C.
4
Wruck, K., (1990), „Financial distress, reorganization and organizational efficiency“, Journal of Financial Economics, Vol 27.
5
Bowman, E. and Singh, H., Useem, M., Bhadury, R., (1999), „When Does Restructuring Improve Economic Performance?“, California Management Review Vol.41, no.2.
6
Copeland, T. and Koller, T., Murrin, J., (1996), Valuation: measuring and managing the value of companies, Jonh
Wiley and Sons, Inc, 2nd ed.
7
Primorac, Žarko,(1992), "Restrukturiranje preduzeća", materijal sa savjetovanja Strateški menadžment, Ekonomski
fakultet, Podgorica.
2
3
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Finansijsko restrukturiranje se može sprovoditi kao dio sveukupnog programa restrukturiranja preduzeća i nije samo sebi cilj već je povezano sa primjenom tzv. korporativne strategije.8
Međutim, pojedini primjeri iz prakse pokazuju da se finansijsko restrukturiranje sprovodi
samostalno, nezavisno od drugih oblika restrukturiranja.
Kao što ne postoji jedinstvena definicija pojma restrukturiranja tako ne postoji ni zajednička
definicija vrsta, odnosno tehnika restrukturiranja.
Metodi koji se primjenjuju u finansijskim inovacijama odnose se na finansijski inžinjering,
kojim se obuhvataju poslovi finansiranja preduzeća, nove procedure finansiranja - reprogrami i sl., jednom riječju priprema operacija koje osiguravaju povoljniju finansijsku konstituciju. Zahvaljujući finansijskom inžinjeringu preduzeće se približava optimalnoj strukturi
kapitala, povoljnijoj troškovnoj strukturi i maksimiziranju vrijednosti preduzeća. Kriterijumi
za izbor pojedinih tehnika i za određivanje stepena i intenziteta u kojem će biti svaka od njih
primijenjena zavisi od realnosti ostvarenja, uticaja na finansijsku ravnotežu i značaja samog
preduzeća za granu djelatnosti kojoj pripada. Kao česte mjere finansijskog restrukturiranja
koje su primjenjivane u praksi u prethodnom periodu, navođene su: povećanje (smanjenje)
obrtnih sredstava; investiranje/dezinvestiranje osnovnih sredstava; konverzija duga u ulog;
konverzija kratkoročnih izvora u dugoročne izvore finansiranja; reprogramiranje obaveza;
otpis obaveza; angažovanje novih izvora finansiranja (akcijski i zajmovni kapital - kapital
prikupljen emisijom akcija i obveznica), i dr. Finansijsko restrukturiranje podrazumijeva intervencije na strani aktive i pasive bilansa preduzeća. Zato su i mjere finansijskog restrukturiranja kao takve usmjeravane na korekciju (povećanje smanjenje) pojedinih pozicija aktive
i pasive.
Prilikom izbora mjera i načina finansijskog restrukturiranja, potrebno je sa velikom pažnjom
analizirati karakteristike konkretnog preduzeća.
Savremene tehnike finansijskog restrukturiranja, koje imaju sve osobine finansijskog restrukturiranja odnosno kojima se mijenja struktura kapitala kroz izmjenu odnosa sopstvenog kapitala i dugova su:
-
-
-
-
-
-
-
LBO (leverage buyout)
LR (leverage recapitalization)
otkup akcija (stock repurchase)
dokapitalizacija drugom klasom akcija – DCR (dual-class recapitalization)
ponude za zamjenu jednih hartija od vrijednosti drugim (exchange offers)
planovi uključivanja zaposlenih u vlasništvo – ESOP, i
reorganizacija.
Finansijsko restrukturiranje se može sprovoditi proaktivno i reaktivno. Proaktivno se sprovodi kao dio dugoročnih programa oporavka ili daljeg poboljšavanja performansi preduzeća.
Reaktivni karakter finansijskog restrukturiranja se ogleda u mjerama i aktivnostima koje se
preduzimaju u slučajevima očuvanja kontrole nad preduzećem odnosno u cilju odbrane od
preuzimanja (takeover defence) i kod preduzeća u finansijskim neprilikama ili pod prijetnjom stečaja. U prvom slučaju, tzv. takeover defence, finansijsko restrukturiranje ima od8
Donaldson, G., (1994), Corporate restructuring: managing the change process from within, Harvard Business School Press, Boston, Massachusetts.
101
102
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
brambeni karakter i može uključivati i druge tehnike restrukturiranja dok je u drugom obliku
reaktivnog djelovanja u pitanju finansijska reorganizacija, koja se svodi na restrukturiranje
dugova, prolongiranje njihovog roka dospijeća, konverzije i oproste kamata i glavnice i transakcije prodaje.
2. MOGUĆNOSTI FINANSIJSKOG RESTRUKTURIRANJA
CRNOGORSKIH PREDUZEĆA
Prvi uslov za cjelokupno restrukturiranje svih vitalnih funkcija crnogorskih preduzeća bila
je promjena svojinskih odnosa. Restrukturiranjem su se preduzeća trebala osposobiti za
aktivne učesnike tržišne privrede koje će odlikovati efikasnost, fleksibilnost i konkurentnost.
Restrukturiranje je danas opšti proces koji se odvija kako u razvijenim tržišnim privredama tako i u privredama zemalja u tranziciji. Za crnogorska preduzeća restrukturiranje
je ne samo nužan i neophodan postupak već nešto bez čega ona ne mogu opstati u
otvorenoj tržišnoj privredi u kojoj je isključena mogućnost postojanja raznih dotacija od
strane države i paradržavnih institucija. Restrukturiranje crnogorskih preduzeća mora
podrazumijevati promjenu cjelokupne strukture preduzeća i njeno kretanje u pravcu proizvodnog miksa i troškovne strukture koja će mu obezbijediti dugoročnu profitabilnost i
konkurentnost na tržištu.
S obzirom na karakteristike crnogorskih preduzeća i dosadašnje uslove u kojima su poslovala, potrebno je da proces restrukturiranja bude kompleksan i da obuhvati vlasničko,
organizaciono, upravljačko, tržišno, programsko i finansijsko prestrukturiranje. Svi ovi
oblici restrukturiranja se moraju preduzimati u međusobnoj korespondenciji, jer u suprotnom ne bi se ostvarili efekti kao što su povećanje rejtinga preduzeća, odnosno njegove
pregovaračke moći na tržištu.
Takođe, proces restrukturiranja u crnogorskim preduzećima mora sadržati preduzetničku
komponentu i kao takvo u cjelini se može sprovoditi kao strategijsko i finansijsko restrukturiranje. Strategijsko restrukturiranje obuhvata promjene na poslovnim linijama, sistemu
upravljanja, povećanju tržišnog učešća, poboljšanju konkurentske pozicije preduzeća i
dr. Ono podrazumijeva krupne, ozbiljne i dugoročne promjene i zato novi vlasnici (preduzetnici) moraju nastojati da povećaju strateški leveridž preduzeća, tj. tržišnu odnosno
ekonomsku vrijednost firme.9 Koncept strateškog leveridža predstavlja način kako preduzeće optimizira poslovni portfolio sa stanovišta finansija, poslovnih aktivnosti i komplementarnosti proizvoda.
Kao što je navedeno prethodno, finansijsko restrukturiranje podrazumijeva promjene
finansijske strukture preduzeća pa stoga njegov osnovni cilj mora biti popravljanje finansijskog stanja preduzeća. Zato, u crnogorskim preduzećima sa naslijeđenim velikim
9
Hajden, C., (1986), The Handbook of Strategic Expertise, Free Press. Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
problemima na finansijskom planu, na značaju dobija finansijsko restrukturiranje. Ovaj
proces mora postati glavna preokupacija finansijskog menadžmenta u preduzeću tako da
finansijski menadžeri dobijaju pored osnovnih zadataka koje inače obavljaju i dodatnu
veoma važnu ulogu, kako bi zajedno sa ostalim menadžerima preduzeća doprinijeli kompletnom restrukturiranju preduzeća.
S obzirom da crnogorska preduzeća u velikom broju karakteriše nelikvidnost, postojanje
velikih dubioza, finansijska neravnoteža, spori obrt sredstava, visok nivo zaliha, konstantni
gubici i dr., sigurno je da će novi vlasnik i njegov finansijski menadžment imati mnogo posla.
Jedan od neophodnih i istovremeno najvažnijih poteza biće definisanje, odabir i primjena
tehnika finansijskog restrukturiranja. Kod kombinacije tehnika za finansijsko restrukturiranje, kao kriterijumi za izbor najprihvatljivijih uzimaju se rentabilnost i likvidnost. Ukoliko
projekcija rezultata pokaže da će preduzeće poslije preduzetih mjera rentabilnije poslovati
i biti likvidno, onda se predlog za finansijsko restrukturiranje može prihvatiti. U suprotnom,
potrebna je njihova drugačija kompozicija, struktura i intenzitet. Najveći značaj u samom
procesu finansijskog restrukturiranja imaju upravo tehnike koje će se preduzeti kako bi se
ostvarili željeni ciljevi. Sinergija predloženih tehnika se reflektuje kroz veći finansijski rezultat, odnosno u rast cijene hartija od vrijednosti preduzeća na tržištu kapitala.
Načini finansijskog restrukturiranja u crnogorskim preduzećima koji se najčešće koriste
su: 1. povećanje/smanjenje obrtnih sredstava raznim intervencijama u bilansu; 2. prodaja aktive preduzeća; 3. reprogramiranje konverzija, otpis i otkup dugova; 4. korišćenje
novih izvora finansiranja. Međutim, neke od ovih aktivnosti se po svojoj specifičnosti i
karakteristikama ne bi mogle svrstati u tehnike finansijskog restrukturiranja (jer ne utiču
na izmjenu strukture kapitala).
Činjenica je da je proces finansijskog restrukturiranja preduzeća "uslov bez kojeg se ne
može" u procesu daljeg razvoja crnogorskih privrednih društava. Ali, primjena savremenih tehnika finansijskog restrukturiranja crnogorskih preduzeća ima ograničeno dejstvo i
realno posmatrano, vrlo teško ih je izvesti u postojećim uslovima. Iz tog razloga u ovom
tekstu se daju posebna pojašnjenja vezana za reorganizaciju kao tehniku finansijskog
restrukturiranja koja pripada grupi reaktivnih tehnika finansijskog restrukturiranja, namijenih preduzećima u “finansijskim neprilikama”, u kojima se već duže vrijeme nalaze i
crnogorska preduzeća.
2.1. Reorganizacija kao moguća tehnika za finansijsko
restrukturiranje crnogorskih preduzeća
Reorganizacija kao tehnika finansijskog restrukturiranja se uobičajeno sprovodi zajedno
sa tehnikama poslovnog restrukturiranja u preduzećima koja se nalaze u „finansijskim
neprilikama“. Reorganizacija se uglavnom sprovodi kroz postupke stečaja ali može biti
sprovođena i kroz postupke tzv. vansudskog poravnanja ili dobrovoljne reorganizacije.
Šta označava pojam finansijske neprilike? Finansijske neprilike označavaju situaciju u
kojoj se obaveze prema povjeriocima ne mogu izvršiti ili se izvršavaju sa teškoćom. Fi-
103
104
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
nansijske neprilike se vezuju za neuspjehe, loše finansijske performanse, prekršaje, gubitke, akumulirane obaveze, neprofitabilne investicione projekte. Rejting agencija Dun
and Bradstreet je ispitivala uzroke neuspjeha preduzeća i njihova analiza je pokazala tri
ključna razloga za neuspjeh, i to: ekonomski, finansijski i faktori iskustva.10 Termin finansijske neprilike se često koristi kao sinonim za rizik stečaja i insolventnosti.
Stečaj se sprovodi likvidacijom ili reorganizacijom. Kod stečajne likvidacije potraživanja
povjerilaca se namiruju iz priliva od prodaje cjelokupne imovine dužnika, dok se kod
reorganizacije povjerioci namiruju prema usvojenom planu reorganizacije.
Preduzeće može pokušati da izađe iz finansijskih neprilika restrukturiranjem. Teorijski,
preduzeće treba da uđe u proces restrukturiranja ukoliko je njegova going concerne vrijednost (vrijednost kontinuiranog poslovanja) veća od njegove likvidacione vrijednosti. U
suprotnom, likvidacija je bolja opcija. Za preduzeće koje je u finansijskim neprilikama,
restrukturiranje se u osnovi svodi na finansijsko restrukturiranje uz dva moguća rezultata:
uspješno restrukturiranje i nastavak poslovanja ili, u slučaju neuspjeha, likvidacija.
Često se upravo restrukturiranje preduzeća u finansijskim neprilikama naziva reorganizacijom. Cilj reorganizacije je smanjenje ukupnih dugova što znači da ključni instrument u
sprovođenju reorganizacije predstavlja restrukturiranje dugova. Restrukturiranje dugova
ima tri osnovne dimenzije: opraštanje dijela dugova; redefinisanje kamatnih stopa na postojeće dugove i promjenu vremenske dinamike, odnosno prolongiranja istih i konverziju
dugova u sopstveni kapital. Reorganizacija se vrši pod kontrolom sudova kroz formalne
(stečajne) procedure, ali može se obavljati i kroz vid privatnog pregovaranja sa povjeriocima, kroz tzv. vansudska dobrovoljna poravnanja (out-of-court procedures). Osim
toga, procedura tzv. „prepakovanog stečaja“ predstavlja srednje rješenje između stečajne
i dobrovoljne vansudske reorganizacije. U ovom slučaju procedura se sprovodi u okviru
formalnog stečajnog postupka, ali na bazi unaprijed pripremljenog plana reorganizacije.
Ova procedura je posebno dobra ako preduzeće ima nekoliko krupnih i veliki broj sitnih
povjerilaca.
Analiziranje efekata reorganizacije je pokazalo da skoro polovina preduzeća koja otpočne
reorganizaciju, bilo sudsku ili dobrovoljnu, ne uspijeva da se reorganizuje, odnosno ode u
likvidaciju. Prema S. Gilsonu u vansudskim poravnanjima bude restrukturirano 90% bankarskih dugova, dok je kod dugova iz emisije obveznica taj procenat niži i iznosi 69,8%.11
Dugoročne studije oporavka reorganizovanih preduzeća otkrivaju slabe performanse ovih
preduzeća. Čak 1/3 ovih preduzeća ponovo uđe u restrukturiranje dugova ili u stečaj
dok 1/4 reorganizovanih preduzeća nakon pet godina bude kupljena od strane drugih
preduzeća ili ponovo uđe u stečaj ili likvidaciju.12 Primjeri stečajnih procedura u crnogorskim sudovima pokazuju da kreditori podnose zahtjev za otvaranje stečajnog postupka
samo onda kada im ne preostaje nijedna druga mogućnost da naplate svoja potraživanja.
Od uvođenja reorganizacije kao mogućeg načina sprovođenja stečajnog postupka 2002.
godine i mogućnosti da se istovremeno podnese zahtjev za stečaj i plan reorganizacije,
Gaughan, P., (2007), Mergers, Acquisitions and Corporate Restructuring, John Wiley and Sons, Inc.
Gilson, S., (1990), Bankruptcy, „Boards, Banks and Blockholders: Evidence on changes in corporate ownership and
control when firms default“, Journal of Financial Economics, Vol. 27.
12
DePamphilis, D., (2010), Mergers, Acquisition, and Other Restructuring Activities, Fifth edition, Academic Press
advanced finance series.
10
11
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
svega 12 planova reorganizacije je dostavljeno i potvrđeno čime je ukupan restrukturirani
dug iznosio nešto iznad 70 miliona eura. Restrukturiranje dugova kroz ove planove reorganizacije trajalo je od jedne do tri godine.
U svakom slučaju, podaci pokazuju da su dugoročne tržišne performanse bolje kod preduzeća koja su se restrukturirala u dobrovoljnoj formi reorganizacije. Iz razloga prepoznatog značaja dobrovoljne vansudske reorganizacije i moguće primjenljivosti u postupcima finansijskog restrukturiranja u crnogorskim preduzećima, u narednom dijelu teksta
ukazano je na karakteristike tehnike tzv. out-of-court debt restructuring ili dobrovoljnog
vansudskog restrukturiranja.
2.2. Vansudsko restrukturiranje dugova preduzećaprednosti i nedostaci
Out-of-Court Debt Restructuring ili vansudsko restrukturiranje dugova, podrazumijeva
izmjene kompozicije i/ili strukture aktive i pasive dužnika u finansijskim neprilikama, bez
pribjegavanja punoj sudskoj intervenciji, a sa ciljem promocije efikasnosti, obnavljanja
rasta i minimiziranja pratećih troškova dužnika u finansijskim neprilikama.13 Aktivnosti
restrukturiranja mogu uključiti mjere za restrukturiranje dužnikovog poslovanja (operativno restrukturiranje) i mjere za restrukturiranje dužnikovih finansija (finansijsko restrukturiranje). U brojnim situacijama kada postoje finansijske poteškoće, dužnik i povjerilac mogu da zaštite svoje interese efikasnije ukoliko se primjenjuje neformalno rješenje.
Vansudsko restrukturiranje podrazumijeva ugovorni sporazum između dužnika i njegovih
povjerilaca po pitanju restrukturiranja dužnikovih obaveza i njegovih poslovnih aktivnosti.
Vansudsko restrukturiranje takođe može uključivati i procedure koje se tiču javnih vlasti ili
sudova: izraz „hibridne procedure“ se odnosi na sve procedure u kojima su sud ili druge
javne institucije integralni dio postupaka, ali je njihovo involviranje manje intenzivno nego
u formalnim stečajnim procedurama. Principi Svjetske banke i UNICITRAL pravni vodič
su istakli značaj neformalnih aranžmana za restrukturiranje.
U većini slučajeva, neformalno restrukturiranje je alternativa formalnim stečajnim procedurama. U nekim slučajevima neformalno restrukturiranje može da se sprovodi kao
dopuna formalnim stečajnim procedurama. U brojnim stečajnim sistemima ne postoji
jasna linija razgraničenja između formalne stečajne procedure i neformalnog procesa
restrukturiranja. Ova razlika je posebno smanjena uvođenjem procedura koje su ojačane ugovornim ili zakonskim odredbama (tzv. „poboljšano restrukturiranje“), ili različitim
mehanizmima kojima se kombinuju prednosti i jedne i druge procedure. Na ovaj način,
formalne i neformalne procedure pronalaze dodirnu tačku i formalnost postaje pitanje
stepena intervencije (sudske ili neke druge javne institucije).
Kako bi se u potpunosti razumjele sličnosti i razlike između neformalnog vansudskog restrukturiranja i formalnog, koje se sprovodi kroz stečajni postupak, potrebno je analizirati
preduslove za restrukturiranje dugova. Ti preduslovi su veoma slični i kod jedne i kod
druge procedure i mogu se sažeti na sljedeći način: situacija finansijskih teškoća (opšta
nelikvidnost, nesolventnost) i mnoštvo povjerilaca. Problem koji treba da se riješi i kroz
13
The World bank, working paper, Decembar 2010, Effective insolvency syistems - Issues note on out of court debt
restructuring.
105
106
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
jednu i kroz drugu proceduru je isti: situacija u kojoj dužnik nije u mogućnosti da plati
svoje dugove prema velikom broju povjerilaca, koji zauzvrat treba da koordiniraju sve svoje
ciljeve kako bi maksimizirali napore dužnika za oporavak. Ovi generalni preduslovi podjednako važe za formalnu stečajnu proceduru i vansudsko restrukturiranje dugova. Međutim,
pored generalnih preduslova, kako bi bilo uspješno, vansudsko resktrukturiranje zahtijeva
i određeni broj dodatnih specifičnih uslova, i to:veliki broj banaka i drugih finansijskih
institucija kojima se duguje značajan iznos; dužnikova nemogućnost da servisira dugove; održivost poslovanja dužnika; pozitivan stav prema pregovorima; efekti formalnog
procesa stečaja su nepotrebni, i obezbjeđivanje zakonskog i regulatornog okvira.
Vansudsko restrukturiranje preduzeća podrazumijeva procedure koje se sprovode nevezano od bilo kakve sudske intervencije. Najvažnije prednosti se odnose na superiornu
fleksibilnost i brzinu prilikom rješavanja finansijskih poteškoća dužnika. Kao prednosti
vansudskog restrukturiranja se navode i: fleksibilnost i lakoća adaptacije specifičnim
potrebama dužnikovog poslovanja; nema promjena u menadžmentu, nema promjena u
pravima zainteresovanih strana, nema uključivanja suda i nedostaje regulatorni uticaj.
Navedene prednosti ukazuju da vansudsko restrukturiranje može biti efikasnije u oporavku održivog biznisa u odnosu na proces stečajne procedure, čak iako zakon predviđa
postojanje specifične reorganizacione procedure.
Da bi vansudsko restrukturiranje bilo uspješno sprovedeno i dalo pozitivne efekte na
dalje poslovanje preduzeća-dužnika, u pravni sistem mora biti involvirana odgovarajuća
regulativa koja će podsticati učesnike da se uključe u aranžmane namijenjene obnovi
preduzeća u cilju obezbjeđivanja finansijske održivosti.
Vansudsko restrukturiranje dugova preduzeća može dati rezultate pod uslovom da se
svi finansijski povjerioci stvarno obavežu da će se u pregovorima voditi principom „dobre volje“. Princip „dobre volje“ se može iskazati implicitno i eksplicitno u relevantnim
zakonima. Prvo, princip „dobre volje“ zahtijeva da povjerioci koji odluče da uđu u pregovore ostanu do kraja povjerioci i ne transferišu svoja potraživanja na neku drugu stranu.
Promjene identiteta povjerilaca mogu poremetiti proces pregovora. Drugo, povjerioci koji
učestvuju u procesu pregovaranja treba da objelodane specifičnosti svoje pravne pozicije.
Na kraju, ukoliko povjerioci odluče da učestvuju u procesu vansudskog restrukturiranja
dugova preduzeća treba da na konstruktivan način budu kooperativni u pogledu iznalaženja raznih solucija za rješavanje problema. Kao što je istaknuto, vansudsko restrukturiranje podrazumijeva da se svi povjerioci ugovorno obavežu i daju pristanak na sporazum
o vansudskom restrukturiranju. Ta prepreka može biti prevaziđena korišćenjem raznih
pravnih tehnika koje poboljšavaju čisto ugovorni vansudski sporazum o restrukturiranju,
a odnose se na korišćenje prava odlučivanja većine u ime svih povjerilaca u posebnim
situacijama i okolnostima definisanim zakonom.
Kombinovanje prednosti vansudskog restrukturiranja sa određenim prednostima formalne stečajne procedure objašnjava postojanje tzv. poboljšanih procedura i hibridnih procedura, u brojnim pravnim sistemima. Prednosti tzv. poboljšanih procedura se ogledaju
u činjenici da se radi o procesima vansudskog restrukturiranja koji su normirani odnosno
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
unaprijeđeni, jer se u istima povjerioci slažu da dobrovoljno prihvate određena pravila,
principe i smjernice koji regulišu pregovore i ponašanje učesnika u procesu. U nekim
slučajevima, ove norme se mogu pojačati i ugovornim odnosom.
Hibridne procedure u suštini predstavljaju vansudsko restrukturiranje koje je ipak dopunjeno manjim sudskim ili intervencijama drugih javnih institucija i koje inkorporiraju
neke elemente stečajnog postupka. Jedan od najzastupljenijih vidova hibridne procedure
je „unaprijed pripremljeni plan“ koji se pregovara kroz vansudsku proceduru ali dužnik
podnosi sporazum sudu na proceduru potvrđivanja kako bi isti postao na taj način obavezujući za sve povjerioce.
Postoji nekoliko metoda za unapređivanje vansudskih restruktuiranja, pored pretvaranja
rješavanja u hibridne procedure uključivanjem ograničenih intervencija sudova. Prva mogućnost je da se koriste socijalne norme koje promovišu najbolje prakse restrukturiranja.
Upotreba socijalnih normi i promovisanje uloge finansijskog supervizora kao medijatora
predstavljaju neke od najinteresantnijih mogućnosti za unaprjeđivanje rješavanja problema. Principi Svjetske banke odnose se na restrukturiranja koja su zasnovana na normama
i uloge koju finansijski supervizori mogu igrati kod uvođenja tih tehnika restrukturiranja.
Takve principe mogu primjenjivati institucije kao što su centralna banka ili udruženja finansijskog sektora. „Londonski pristup“ je arhetipski primjer restrukturiranja zasnovanog
na normama. Londonski pristup se definiše kao neformalni okvir uz podršku Banke Engleske za suočavanje sa privremenom podrškom koju nameću banke i ostali zajmodavci
kompaniji ili grupi koja ima finansijske teškoće a u toku je moguće restrukturiranje.14
Londonski pristup se sastoji od seta neobavezujućih principa koji služe kao vodič učesnicima u procesu restrukturiranja duga. Glavni cilj Londonskog pristupa je da olakša
restrukturiranje održivih kompanija u interesu ekonomije, dužnika i povjerilaca i izbjegne
likvidaciju po nalogu povjerilaca koji djeluju na izolovan način.
Londonski pristup se zasniva na četiri glavna principa: 1. Banke zajmodavci su saglasni da ne izvršavaju svoja prava u pogledu početka zvaničnog procesa nesolventnosti
(mirovanje); 2. Sve odluke koje se donose na osnovu pouzdanih informacija se moraju
razmijeniti među svim bankama zajmodavcima i ostaju povjerljive (informacije); 3.
Banke treba zajedno da sarađuju kako bi pokušale da obrazuju zajednički stav o tome
da li treba nastaviti sa podrškom dužniku i, ako je to slučaj, u kojem obliku ga treba
podržati (pregovaranje i odluka o održivosti); 4. Sve banke zajmodavci treba da dijele
jednak teret kod podrške dužniku (poslovni plan i novo finansiranje). Za uspjeh Londonskog pristupa zaslužna je njegova fleksibilnost i mogućnost da se prilagodi brojnim
okruženjima i situacijama. Londonski pristup je predstavljao nadahnuće Principima
(„Principi za globalni pristup rješavanju problema višestrukih povjerilaca“), koje je
odobrio Međunarodni INSOL (Udruženje profesionalaca za restrukturiranje, nelikvidnost i stečaj), 2000. godine.
Londonski pristup se oslanja na ulogu posrednika ili finansijskog supervizora koji djeluje
kao medijator ili pruža pristup nezavisnim medijatorima koji kreiraju uslove za pregovaranje među svim uključenim stranama. Ovo je naročito važno u državama gdje pravni
ljekovi povjerilaca i formalni režimi stečaja imaju nedostatke, jer bi bilo poželjno obezbi14
Laryea, T., (2010), Approaches to Corporate Debt Restructuring in the wake of financial crises, International Monetary Fund
107
108
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
jediti moderatora da ohrabri početak procesa. Važno je napomenuti da, iako supervizori
i regulatori igraju važnu ulogu u procesu, finansijski supervizor treba da se uzdrži od
aktivnog intervenisanja u restrukturiranjima.
Ograničenja Londonskog pristupa i Principa INSOL, proizilaze iz zahtjeva za visokim stepenom društvenog konsenzusa i internalizacijom njihovih principa od strane svih glavnih
igrača u finansijskom sektoru. Principi su problematični u scenarijima gdje finansijske
institucije pripadaju različitim kulturama, a neke od njih ne poštuju „međunarodne najbolje prakse“. Pored toga, široka upotreba trgovanja dugom oslobađa banke od „grupnog
pristupa“. To premještanje korporativnog duga je uzrokovalo uzrujanost dilera i investitora
koji su specijalizovani za problematične kompanije („lešinarski“ fondovi), koji se osjećaju
odvojenim od ovih principa i neosjetljivi su na uticaj finansijskog regulatora. Činjenica
da postoji više učesnika i da svi učesnici nijesu tradicionalne finansijske institucije komplikuje sve više pregovore i otežava čuvanje povjerljivosti. „Lešinarski“ fondovi nemaju
problema da zamijene dug za kapital i da čak preuzmu kontrolu dužnika, a njihov pristup
pregovorima se jasno razlikuje od tradicionalnijeg pristupa koji usvajaju banke i ostale
finansijske institucije. Prema tome, prisustvo novih učesnika dovelo je do relativnog urušavanja Londonskog pristupa. Londonski pristup treba osnažiti u slučaju sistemskih kriza,
kao što je to pokazalo iskustvo sa Azijskom krizom 1990-ih.
Odgovor na nedostatke Londonskog pristupa je pronađen kod „druge generacije“ ili „drugog stepena“ unaprijeđenih postupaka za rješavanje problema, u kojima je Azija bila
produktivna. Tajland je jedan od najboljih primjera. Pored detaljnog propisivanja sadržaja
principa za rješavanje problema, finansijski sektor je ubijedio finansijske institucije koje
kontroliše centralna banka da potpišu pisma pristupa ovoj šemi. Na ovaj način su se finansijske institucije obavezale, putem ugovora, da pregovaraju o restrukturiranju sa dužnikom i ostalim finansijskim institucijama poštujući najbolje prakse ugrađene u principe.
Druga tehnika zasnovana na ugovorima koja se koristila za osnaživanje restrukturiranja
zasnovanog na pravilima je zahtijevanje pristanka finansijskih institucija ne samo na principe i najbolju praksu vezanu za proces rješavanja, već i na buduće ili moguće rezultate
rješenja. U praksi, ovaj pristup je sličan klauzulama medijacije ili arbitraže u ugovorima.
Osnažene procedure rješavanja finansijskih teškoća dužnika mogu biti jedna od najboljih
tehnika za pomoć finansijskom sektoru i opštoj ekonomiji u kontekstu sistemske krize,
pogotovo ukoliko su procedure praćene poreskim olakšicama za restrukturiranje. Ove procedure su „hibridne” jer obuhvataju neke elemente formalnog stečajnog postupka u pokušaju da se eliminišu problemi koji proističu iz neformalnih rješavanja problema. Postoji
puno raspoloživih opcija za regulaciju hibridnih procedura, uz različite nivoe sudske intervencije. Nivo sudske intervencije opet treba da zavisi od spremnosti suda i raspoloživosti
i prirode problema sa kojima se neformalno rješavanje susrijeće u bilo kojoj nadležnosti.
Jedna od hibridnih procedura koja postoji u nekim pravnim sistemima obuhvata imenovanje medijatora ili slične funkcije za pomoć u pregovorima između dužnika i povjerilaca.
Imenovanje medijatora ima za cilj prevazilaženje problema koordinacije prilikom pregovora.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
Postupci tzv. hibridne procedure su najbliži formalnim stečajnim postupcima, gdje sud
potvrđuje sporazum između povjerilaca odnosno unaprijed dogovoreni plan restrukturiranja u slučaju stečaja. U slučaju unaprijed dogovorenih planova stečajnog restrukturiranja, većina od ukupnog broja povjerilaca postigne osnovni dogovor sa dužnikom i među
sobom, ali im je potrebna intervencija suda u formalnom stečajnom postupku kako bi
dogovor bio obavezujući za manjinu.
Načela Svjetske banke navode da u kontekstu sistemske krize ili u situacijama kada
je nivo korporativne nesolventnosti visok i dostiže sistemski nivo, neformalna pravila i
procedure trebaju biti dopunjeni privremenim zakonskim okvirom sa unaprijeđenim postupcima koji bi doprinijeli podsticanju korišćenja raznih mjera restrukturiranja. Te mjere
su uglavnom privremene prirode dizajnirane za vrijeme krize, bez narušavanja konvencionalnih procedura i sistema. U periodu krize potencijali za vansudsko restrukturiranje su
značajno prošireni iz razloga što banke često imaju velikih problema sa raspolaganjem
imovinom dobijenom kao kolateral. U uslovima krize, zbog širine, ozbiljnosti i kompleksnosti korporativnog restrukturiranja, i zbog činjenice da u tim uslovima stečajni postupci
nijesu najefikasniji, posebne smjernice za korporativno restrukturiranje mogu biti veoma
poželjne u cilju očuvanja vrijednosti imovine. Suspenzija određenih odredbi kao specijalna mjera u vremenu krize može biti od velikog značaja. Ovdje se, prije svega, misli na
uključivanje nekih regulatornih mjera, zatim računovodstvene olakšice ili izuzeća, i posebno poreska izuzeća od plaćanja punog poreza. Ovakve mjere mogu rezultirati manjim
zahtjevima za adekvatnost kapitala, blažim poreskim tretmanom, manjim rezervisanjima
za gubitke i blažim računovodstvenim standardima i praksama.
Postupci vansudskog restrukturiranja mogu biti centralizovani i decentralizovani. Centralizovano restrukturiranje podrazumijeva osnivanje vladine kompanije za upravljanje imovinom, sa punom odgovornošću za sticanje, restrukturiranje i prodaju imovine preduzeća
u finansijskim teškoćama, dok se u decentralizovanom pristupu sve aktivnosti oslanjaju
na banke i druge povjerioce koji upravljaju i rješavaju pitanja vezana za lošu imovinu.
Centralizovani pristup i državne intervencije zahtijevaju posebnu pažnju, pogotovo u uslovima globalne finansijske krize, a mogu biti opravdane prijetnjom tržišnog neuspjeha.
Istanbulski pristup takođe predstavlja model sporazumnog finansijskog restrukturiranja
korporativnog sektora koji se ne bazira na postojećem okviru koji se odnosi na izvršni postupak, likvidaciju (dobrovoljnu ili sudsku) ili stečajni postupak kompanija, već predstavlja dobrovoljnu inicijativu ponovnog uređivanja dužničko-povjerilačkih odnosa između
privrednog društva koje se nalazi u finansijskim teškoćama, kao dužnika, i finansijskih institucija koje ga prate, praćenu odgovarajućim podsticajima od strane države. Za razliku
od Londonskog pristupa koji je imao dobrovoljan karakter i predstavljao model izgrađen
na već utvrđenim jakim institucionalnim rješenjima za zaštitu prava svojine, aktivaciju
kolaterala, proces likvidacije i stečaja, Istanbulski pristup predstavlja obuhvatniji pristup
u smislu da podrazumijeva obaveznost djelovanja svih stakeholder-a u procesu: banke,
privrede i države. U tom pravcu, on je mnogo strožiji od Londonskog pristupa, jer osim
sistemskog odnosa prema ovom problemu podrazumijeva potpisivanje sporazuma između povjerilaca – finansijskih institucija, čime dobija obavezujući karakter, dok je samom
procesu pregovaranja prethodila značajna i brza reforma institucionalnog okvira kao i
109
110
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
kreiranje poreskih olakšica i podsticaja za banke da uđu u proces pregovora sa svojim povjeriocima. Istanbulski pristup je namijenjen jedino kompanijama koje imaju problem sa
održavanjem operativne aktivnosti usljed nedostatka svježe likvidnosti (solventne, a nelikvidne), koje imaju perspektivu ozdravljenja kroz proces restrukturiranja dugova i koje su
zadužene kod više banaka. Finalni sporazum o restrukturiranju duga zajmoprimca se, u
slučaju Istambulskog pristupa, uglavnom bazirao na kombinaciji sljedećih mehanizama:
reprogramiranje iznosa i dužine otplate duga, otpis duga, zahtjev za novim kolateralima,
konverzija duga u kapital i, najvažnije, obezbjeđenje novog operativnog kapitala.
3. POSLEDICE FINANSIJSKOG RESTRUKTURIRANJA
CRNOGORSKIH PREDUZEĆA
Izbijanjem ekonomsko-finansijske krize jedna od najaktuelnijih tema crnogorskog korporativnog sektora postaje rješavanje problema nelikvidnosti. Pri tome, ovaj problem je
dostigao makroekonomski i sistemski nivo. Centralna banka Crne Gore, počev od 01. 07.
2012. godine, na svom sajtu objavljuje listu sa nazivima pravnih lica, odnosno preduzetnika, čiji su računi u blokadi. Kriterijumi za nalaženje na listi su iznos blokade preko
10.000 eura i neprekidno trajanje blokade duže od 30 dana (jedan od stečajnih razloga
je potpuno obustavljanje plaćanja od strane dužnika u periodu od 30 dana neprekidno).
Prema podacima CBCG, na dan 31. 07. 2012. godine u blokadi je bilo 11.961 izvršnih
dužnika, što u vrijednosnom smislu predstavlja dug od preko 398 miliona eura. Osnovna
karakteristika ukupnog duga je njegova visoka koncentracija koja je za 50 prvih kompanija na listi prelazila 47% ukupnog iznosa blokade. Ako posmatramo vremenski aspekt
blokade, 50 prvih preduzeća na listi, do jedne godine je blokirano 10 preduzeća, od jedne do dvije godine 15, od dvije do tri godine je blokirano 25 kompanija, dok je preko 3
godine blokirano 5 kompanija. Poslije izbijanja finansijske krize čak 25 preduzeća sa liste
od 50 najvećih dužnika, postaje konstantno predmet blokade. Uočljiva je dominantnost
preduzeća iz oblasti trgovine, turizma i građevinarstva.
S druge strane, pogoršanje kvaliteta kreditnog portfolija u bankarskom sektoru u Crnoj
Gori je evidentirano već od 2008. godine. U vrijeme izbijanja krize (septembar 2008.
godine), nekvalitetni krediti činili su svega 4,4% ukupnih kredita, dok su svoju maksimalnu vrijednost (25,3%) dostigli u drugom kvartalu 2011. godine. U drugoj polovini
2011. godine, javljaju se pozitivne tendencije u kretanju ovog indikatora koje nisu bile
rezultat kvalitetnijeg servisiranja obaveza privrede i stanovništva prema bankama, već su
uslijedila zbog aktivnosti banaka na rješavanju pitanja oporavka i stabilizacije sopstvenog poslovanja kroz izmještanja dijela kreditnog portfolija na majke banke ili faktoring
kompanije. Na kraju 2011. godine učešće nekvalitetnih kredita u ukupnim smanjeno je
na 15,5%, ali uz tendenciju daljeg pogoršanja u kretanju kvaliteta aktive što odslikava
produženo djelovanje krize i skroman oporavak privrednog sektora. Crnogorske banke su
2012. godinu završile sa učešćem nekvalitetnih kredita u ukupnim kreditima od 17,6%.
Centralna banka Crne Gore je, u ovom kriznom periodu, radila na unapređenju mehani-
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
zama za očuvanje finansijske stabilnosti. Snaženje regulatornog okvira i aktivnosti u ublažavanju djelovanja finansijske krize tokom 2011. i 2012. godine rezultiralo je kreiranjem
relativno stabilnog stanja u bankarskom sektoru. Međutim, ono što se u ovom periodu
nije postiglo to je dinamičniji oporavak realnog sektora, naročito privrednog sektora, i
smanjenje prelivanja nelikvidnosti na tržištu kako bi se smanjilo širenje negativnih efekata, koje neuredno servisiranje obaveza ima na ukupan finansijski i ekonomski sistem.
Slab oporavak realnog sektora u kontinuitetu akumulira rizik likvidnosti i solventnosti
klijenta, koji se zatim preliva na bankarski sektor i pogoršava kvalitet aktive banaka i
ograničavajuće djeluje na njihovu kreditnu aktivnost.
Nakon sagledavanja podataka o najalarmantnijem problemu u crnogorskom realnom sektoru, nameće se logično pitanje - koje od tehnika finansijskog restrukturiranja preporučiti
crnogorskim privrednim društvima s obzirom na karakteristike zakonodavnog okvira, ekonomskog ambijenta i institucionalnog okruženja a u cilju ublažavanja problema nelikvidnosti? Isključujući ranije pomenute korišćene mjere finansijskog restrukturiranja dugova
u cilju pripreme crnogorskih preduzeća za proces privatizacije, može se reći da tehnike
finansijskog restrukturiranja nijesu ni prisutne u crnogorskom korporativnom sektoru.
Tehnike finansijskog restrukturiranja koje bi bile preporučljive za crnogorska privredna
društva su svakako tehnike koje imaju tzv. reaktivni karakter, posebno dio tehnika koji se
odnose na reorganizaciju. Ovo iz razloga visokog stepena nelikvidnosti crnogorske privrede, ograničenog institucionalnog i zakonodavnog okvira za primjenu savremenih tehnika
finansijskog restrukturiranja, nedostatka odgovarajućih kodifikovanih pravila korporativnog upravljanja, neodgovarajuće poreske politike i sl. Međutim, to ne znači da i uspješna
crnogorska preduzeća ne treba da pokušaju da primjenjuju proaktivne tehnike finansijskog restrukturiranja s ciljem očuvanja i poboljšanja pozitivnih finansijskih performansi,
u okvirima koje dozvoljava pozitivni normativni i institucionalni okvir.
Prvenstveno podstaknuti navedenim problemom nelikvidnosti realnog sektora, u Crnoj
Gori bi morali pristupiti i primjeni tzv. “Londonskog pristupa” kao jednom od veoma popularnih koncepata restrukturiranja preduzeća koja su usljed djelovanja ekonomske krize
zapala u značajne finansijske poteškoće. Ovaj pristup bi morao podrazumijevati zajedničko i sinhronizovano djelovanje realnog sektora, države i finansijskog sektora. Osnovni cilj
ovog pristupa bi bio da se kroz nezavisnu detaljnu analizu i uz nadgledanje nezavisnog
medijatora obezbijedi minimiziranje troškova po bankarski sistem i korporativni sektor
kroz odabir kompanija za koje dodatna finansijska podrška ima opravdanost. U tom
smislu Londonski pristup ili neka modifikovana forma istog, mogla bi biti efikasna i brza
alternativa redovnim sudskim procesima (koji su često veoma spori i neefikasni). Na ovaj
način bi se, u uslovima krize, uskladile i zadovoljile potrebe svih učesnika, počev od privrede preko države do banaka. Implementacijom ovog modela, banke i ostali povjerioci
bi, kroz period mirovanja obaveza dužnika, dobili određeni prostor i vrijeme da sagledaju
dugoročnu perspektivu kompanije i njene mogućnosti za oporavak uz angažovanje nezavisnog revizora koji bi dao konačnu sliku o finansijskom stanju kompanije i perspektivama
njenog razvoja.
Postavlja se pitanje da li bi Londonski pristup ili njegova modifikovana forma bio adekvatan za primjenu u crnogorskim uslovima, a posebno u dijelu razrješavanja odnosa banka,
111
112
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
kao najveći povjerilac - privredno društvo? Svi preduslovi za njegovu primjenu postoje, i
to posebno: visoka koncentracija nelikvidnosti koja ima sistemski karakter (50-ak kompanija koje imaju banke kao najveće povjerioce); institucionalni okvir za pokretanje procesa
stečaja i likvidacije koji je raznovrstan ali koji se ne koristi efikasno i čiji je postupak veoma dug; specifični kulturni ambijent pogodan za neformalnu vrstu pregovaranja. S druge
strane, rizik za primjenu ovakvog načina rješavanja pitanja nelikvidnosti crnogorske realne ekonomije se ogleda u nerazvijenoj poslovnoj etici, nedovoljno implementiranim principima korporativnog upravljanja, stepenu nezavisnosti i obezbjeđivanju jednakog tretmana svih preduzeća na tržištu, izboru nezavisne institucije kao reputabilnog, objektivnog
medijatora. Takođe, s obzirom da su banke najveći povjerioci (preko 60% potraživanja
50-ak top dužnika), od njihove spremnosti da učestvuju u ovom procesu zavisi i stepen
njegove uspješnosti. Dosadašnji poznati mehanizmi, kao što su: pojedinačno-izdvojeno
restrukturiranje kredita, izmještanje lošeg portfolija majkama bankama ili prenosom na
faktoring kompanije, doprinijeli su tzv. ”čišćenju” bilansa banaka, padu nekvalitetnih
kredita, smanjivanju rizika za finansijsku stabilnost bankarskog sistema i dobijanju novih
slobodnih sredstava za nove projekte. Međutim, na ovaj način nije nestao problem nekvalitetnih kredita i preduzeća-dužnika već je samo transferisan i ponovo može biti vraćen u
privredne tokove.
Imajući sve ovo u vidu, Centralna banka Crne Gore je, u drugoj polovini 2012. godine,
zajedno sa Ministarstvom finansija Crne Gore, krenula sa kreiranjem rješenja za upravljanje nekvalitetnim kreditima kroz prizmu finansijskog restrukturiranja preduzeća. Ovo
predstavlja potencijalno sistemsko rješenje od izuzetnog značaja za tekući oporavak realnog i bankarskog sektora u Crnoj Gori. Model restrukturiranja kredita preduzeća, koja
imaju problema sa likvidnošću i servisiranjem obaveza, urađen je u saradnji sa Svjetskom
bankom. Ovaj model, nazvan „Podgorički pristup“, je modifikovani model „Istanbulskog
pristupa“, a djelimično uključuje i iskustvo Londonskog pristupa poravnanja koristeći i
principe Bečke inicijative razvijene od strane renomiranih finansijskih institucija.
Nacrtom Zakona o dobrovoljnom finansijskom restrukturiranju koji je u pripremi, uređuju se uslovi i način dobrovoljnog restrukturiranja dugova privrednih društava prema
finansijskim institucijama. Kao ciljevi finansijskog restrukturiranja definisani su: podsticanje oporavka privrednih društava u finansijskim teškoćama restrukturiranjem dugova;
očuvanje stabilnosti finansijskog sistema i omogućavanje pristupa novim sredstvima
finansiranja radi stimulisanja ekonomskog oporavka i rasta. Finansijsko restrukturiranje
je definisano kao ponovno uređivanje dužničko-povjerilačkih odnosa između privrednog
društva koje je podobno za finansijsko restrukturiranje i finansijske institucije, koje se
sprovodi uz obavezno institucionalno posredovanje. Kao finansijska institucija definisane su domaće ili strane banke, Investiciono-razvojni fond, mikrokreditne finansijske
institucije i privredna društva koja obavljaju poslove finansijskog lizinga i privredno
društvo koje obavlja poslove finansijskog faktoringa. Nacrtom Zakona je utvrđeno da je
dužnik podoban za finansijsko restrukturiranje ako je u finansijskim teškoćama i ako je
privredna aktivnost koju obavlja održiva. Finansijskim teškoćama se smatra nesposobnost plaćanja (nelikvidnost), prijeteća nesposobnost plaćanja (prijeteća nelikvidnost)
ili prezaduženost dužnika, odnosno nemogućnost izmirenja dugova koji su dospjeli za
naplatu ili izvjesnost da dugovi koji dospijevaju u budućnosti neće moći biti plaćeni uko-
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
liko se ne izvrši finansijsko restrukturiranje. Smatra se da je privredna aktivnost dužnika
održiva ako postoji razumna šansa za moguć oporavak i održiv nastavak poslovanja tog
dužnika, odnosno razumna šansa da će finansijsko restrukturiranje povratiti rentabilnost
tog dužnika i omogućiti da otplati svoj dug u okviru redovnog poslovanja, iz razumno
projektovanih izvora prihoda. Finansijsko restrukturiranje sprovodi se dobrovoljno, na
osnovu saglasnosti povjerilaca i dužnika shodno načelima postupanja u dobroj volji, saradnji i koordinaciji povjerilaca, ravnopravnosti položaja povjerilaca kao i načelu pristupa podacima i povjerljivosti podataka. Kao uslov za finansijsko resturturiranje utvrđeno
je da se isto može sprovoditi ako su dužnik i najmanje jedna finansijska institucija u
svojstvu povjerioca saglasni da učestvuju o finansijskom restrukturiranju a osim finansijskih institucija, u finansijskom restrukturiranju mogu učestvovati i svi drugi povjerioci. O
postignutoj saglasnosti da učestvuju u finansijskom restrukturiranju dužnik i povjerioci
zaključuju sporazum u pisanoj formi.
Nacrtom Zakona je predviđeno da se institucionalno posredovanje sprovodi u okviru Centra za posredovanje. U toku finansijskog restrukturiranja obavezno se uvodi mirovanje
dugova između dužnika i povjerilaca i zaključuje ugovor o mirovanju dugova. Formalni
dio finansijskog restrukturiranja se okončava zaključivanjem ugovora o finansijskom restrukturiranju u kojem se mogu utvrditi sljedeće mjere:
1. izmjena ugovora o dužničko-povjerilačkim odnosima, kojima se obezbjeđuje otplata
u ratama, izmjena rokova dospjelosti, promjena kamatnih stopa, smanjenje glavnice
duga ili drugih uslova potraživanja;
2. prodaju dužnikove imovine, sa ili bez produžavanja važenja sredstva obezbjeđenja, ili
prenos te imovine radi namirivanja potraživanja;
3. izvršenje, izmjena ili odricanje od prava po osnovu sredstava obezbjeđenja;
4. davanje dodatnih sredstava obezbijeđenja od strane dužnika ili trećih lica, uključujući
davanje jemstava i garancija;
5. konverzija potraživanja u kapital;
6. poravnanje;
7. zaključivanje ugovora o novom kreditu, odnosno zajmu;
8. izdavanje hartija od vrijednosti, i/ili druge mjere od značaja za realizaciju finansijskog
restrukturiranja.
Takođe, u toku pregovora o zaključivanju ugovora o finansijskom restrukturiranju, dužnik
može iz domaćih ili međunarodnih izvora obezbijediti novo finansiranje radi pribavljanja
sredstava neophodnih za nastavak poslovanja dužnika u periodu finansijskog restrukturiranja. Nacrtom navedenog Zakona će biti definisani posebni poreski stimulansi kod otpisa duga, tretmana oporezivih prihoda, prodaji nekvalitetnih potraživanja, prodaje duga
kroz odbitak, pretvaranja duga u kapital, prenosa kapitalne dobiti kod reorganizacije
preduzeća, ustupanja nepokretnosti na ime duga i dr. Takođe, biće definisano i da banke
mogu kredit koji je predmet zaključenog ugovora o mirovanju dugova zadržati u istu klasifikacionu grupu u koju je bio klasifikovan prije stupanja na snagu tog ugovora, ali ne duže
od dva mjeseca a da kredit, koji je restrukturiran zaključenjem ugovora o finansijskom
restrukturiranju banke mogu u postupku klasifikacije aktive i obračunavanja rezervacija
za potencijalne gubitke, tretirati kao novoodobreni kredit.
113
114
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
Polazna pretpostavka ovog pristupa je da finansijski odgovornim kompanijama treba
dati šansu da, dok ne izvrše konsolidaciju prihoda, zaključe sa bankom i državom
moratorijum o mirovanju dospjelih obaveza, odnosno otpisu dijela obaveza.
Krajnji cilj ovog i ostalih modela rješavanja problema nelikvidnosti crnogorskog realnog sektora mora biti kvalitetno i efikasno sprovedeno finansijsko restrukturiranje
koje tako zaista postaje conditio sine gua non (uslov bez kojeg se ne može) u daljem
razvoju crnogorskih privrednih društava.
4. ZAKLJUČAK
U radu je ukazano da finansijsko restrukturiranje podrazumijeva promjene finansijske strukture preduzeća uz zadovoljavanje osnovnog cilja - popravljanje finansijskog
stanja preduzeća. Potrebno je ovaj oblik restrukturiranja sprovoditi kao dio sveukupnog programa restrukturiranja crnogorskih preduzeća koristeći raspoložive tehnike
finansijskog restrukturiranja koje će imati za cilj ostvarenje finansijske konsolidacije
preduzeća i otklanjanje uzroka nelikvidnosti uz diverzifikaciju izvora finansiranja i
strukture kapitala.
U radu je konstatovano da je proces finansijskog restrukturiranja preduzeća "uslov
bez kojeg se ne može" u procesu daljeg razvoja crnogorskih privrednih društava.
Finansijska situacija u crnogorskim preduzećima, zakonodavni okvir, a i sama korporativna struktura preduzeća, ne stvaraju uslove za implementaciju svih poznatih
tehnika finansijskog prestrukturiranja. Zato treba primijeniti one koje se realno mogu
sprovesti. Finansijska reorganizacija kao reaktivna tehnika finansijskog restrukturiranja se svodi na restrukturiranje dugova, prolongiranje njihovog roka dospijeća, konverzije i oproste kamata i glavnice i transakcije prodaje. Vansudsko restrukturiranje
dugova podrazumijeva izmjene kompozicije i/ili strukture aktive i pasive dužnika u
finansijskim neprilikama, bez pribjegavanja punoj sudskoj intervenciji, a sa ciljem
poboljšanja efikasnosti, likvidnosti, obnavljanja rasta i minimiziranja pratećih troškova dužnika u finansijskim neprilikama, pa je iz tog razloga u radu prepoznato kao
tehnika finansijskog restrukturiranja poželjna za primjenu u crnogorskom realnom
sektoru.
Izbijanjem ekonomsko-finansijske krize postalo jasno da je jedna od najaktuelnijih
tema crnogorskog korporativnog sektora postalo rješavanje problema nelikvidnosti iz
razloga što je ovaj problem dostigao sistemski nivo. Jedan od osnovnih zaključaka
rada sadržan je u akcentiranju potrebe iznalaženja rješenja za problem nelikvidnosti
realnog sektora, pa je iz tog razloga prezentiran tzv. “Podgorički model” koji koristi
pozitivna rješenja tzv. “Londonskog pristupa” i ”Istanbulskog pristupa”, kao veoma
popularnih koncepata restrukturiranja preduzeća, koja su usljed djelovanja ekonomske krize zapala u značajne finansijske poteškoće.
Ekonomske ideje i praksa | broj 13 | jun 2014.
5. LITERATURA
Bowman, E. and Singh, H., Useem, M., Bhadury, R., (1999), „When Does Restructuring
Improve Economic Performance?“, California Management Review Vol.41, no.2.
Chew, D.H., Jr., ed., (1993), The New Corporate Finance, Where Theory Meets Practice,
McGraw-Hill, New York
Copeland, T. and Koller, T., Murrin, J., (1996), Valuation: measuring and managing the
value of companies, Jonh Wiley and Sons, Inc, 2nd ed.
Crum, R., and Goldberg, I., (1998), Restructuring and Managing the Enterprise in
Transition, EDI Learning Resources Series, World bank, Washington, D.C.
DePamphilis, D., (2010), Mergers, Acquisition, and Other Restructuring Activities, Fifth
edition, Academic Press advanced finance series.
Donaldson, G., (1994), Corporate restructuring: managing the change process from
within, Harvard Business School Press, Boston, Massachusetts.
Gaughan, P., (2007), Mergers, Acquisitions and Corporate Restructuring, John
Wiley and Sons, Inc.
Gilson, S., (1990), Bankruptcy, „Boards, Banks and Blockholders: Evidence
on changes in corporate ownership and control when firms default“, Journal of
Financial Economics, Vol. 27.
Hajden, C., (1986), The Handbook of Strategic Expertise, Free Press.
Laryea, T., (2010), Approaches to Corporate Debt Restructuring in the wake of
financial crises, International Monetary Fund
Primorac, Žarko,(1992), "Restrukturiranje preduzeća", materijal sa savjetovanja
Strateški menadžment, Ekonomski fakultet, Podgorica.
Wruck, K., (1990), „Financial distress, reorganization and organizational efficiency“,
Journal of Financial Economics, Vol 27.
The World bank, working paper, Decembar 2010, Effective insolvency syistems Issues note on out of court debt restructuring.
North, D. "The Paradox of the West" in (ed.) Davis, R. ed. (1995) Origins Modern
Freedom in the West, The University Press, Stanford
North, D. (1990), Institutions, Institutional Change, and Economic Performance,
Cambridge University Press, New York
Pejovich, S. (2003) "Understanding the transaction costs of transition: it's the
culture, stupid", Working paper N23, ICER
115
116
FINANSIJSKO RESTRUKTURIRANJE - CONDITIO SINE QUA NON RAZVOJA CRNOGORSKIH PRIVREDNIH DRUŠTAVA
Pešić, V. (2007) Partijska država kao uzrok korupcije u Srbiji. http://www.republika.
co.rs/402-405/17.html [Preuzeto 28/03/14]
The World Bank "GDP/capita ppp Report 2013" http://data.worldbank.org/indicator/
NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_
data_value-last&sort=desc, [Pristup 28/03/14]
Veblen, T. (1966) Teorija dokoličarske klase, Kultura, Beograd
World Economic Forum Team (2013), The Human Capital Report, WEF, Geneva
World Justice Project’s Research Team (2014). The WJP Rule of Law Index 2014,
Washington
Zaric, S. and Babic, V. (2012) "Management & Trust During the Global Economic
Crisis: The Case of Serbia", Holistic Marketing Management Journal, 2 ( 2) (June)
7-19, The School of Management-Marketing, Romanian-American University,
Bucharest
Zver, M. et al. (2003), " Differences in Economic Culture between Western European
and CE European Countries", Transition Studies Review 37, Vol. XI, N2
CIP - Кaтaлогизaцијa y пyбликaцији
Нaроднa библиотекa Србије, Беогрaд
33
Ekonomske ideje i praksa : kvartalni
časopis iz oblasti ekonomije, poslovne
ekonomije i menadžmenta, statistike
i poslovne informatike / glavni urednik Miomir
Jakšić. - 2014, br. 13 (jun). - Beograd
(Kamenička 6) : Centar za izdavačku delatnost
Ekonomskog fakulteta u Beogradu, 2014(Beograd : Čugura print). - 24cm
Tromesečno
ISSN 2217-6217 = Ekonomske ideje i praksa
COBISS.SR-ID 184934668
© 2014.
Sva prava su zadržana. Nijedan deo ove publikacije ne može biti reprodukovan niti smešten u sistem za
pretraživanje ili transmitovanje u bilo kom obliku, elektronski, mehanički, fotokopiranjem, snimanjem ili na
drugi način, bez prethodne pismene dozvole autora.
Download

Ekonomske ideje i praksa broj 13 - Ekonomski fakultet