KO SU EVANĐEOSKI HRIŠĆANI?
„Oni mu pak rekoše: mi iz Judeje nismo primili nikakvo pismo u vezi sa
tobom, niti je ko od braće došao i javio ili rekao što rđavo o tebi. Ipak, biće
nam zadovoljstvo da od tebe čujemo šta ti imaš na umu; poznato nam je,
naime, za ovu sektu – da se svuda protiv nje govori.“
Dela apostolska 28:21-22
Prema Božijoj milosti, pred vama je, poštovani čitaoci, poslednje poglavlje
ove knjige. U njemu ćemo, nakon kratkog podsećanja na sve ranije rečeno,
sagledati istorijski razvoj evanđeoskog hrišćanstva, odnosno istinite Crkve
Hristove od najranijih vremena pa sve do danas.
Za razliku od religiozne institucije čija smo verovanja, ustanove i obrede
razmatrali od početka ove studije – i na kraju argumentovano zaključili da
ona nema nikakvog prava da se nazove „svetom i apostolskom crkvom“,
prava Crkva Hristova ustanovljena je u prvoj polovini I stoleća i u
neprekinutom kontinuitetu nastavlja da postoji i deluje do današnjih dana.
Naime, prema rečima Gospoda Isusa Hrista, Crkva koju je On ustanovio –
postojaće sve do kraja vremena i odoleće svim – pa i najtežim iskušenjima.
Naravno, kao što smo i ranije istakli, pojam Crkve Hristove u biblijskom
smislu se umnogome razlikuje od njene kasnije predstave. Kao što je
poznato, vaseljensko Pravoslavlje, kao i rimokatolicizam, propoveda
pripadnost Crkvi svih onih koji su prošli kroz „svetu tajnu krštenja“, pa
makar najveći deo tih ljudi provodi svoj život u apsolutnoj
nezainteresovanosti u odnosu na Boga i Bibliju. Sa druge strane,
svetopisamsko učenje o Crkvi Hristovoj podrazumeva da njoj pripada samo
relativno mali procenat ljudske populacije (Mt. 7:13-14), odnosno onaj koji
je nanovorođen Božijim Svetim Duhom i koji nastoji da u svakom segmentu
svoga života ugodi svome Bogu i Ocu (Mt. 7:21). Jedna od značajnih
karakteristika Crkve Hristove o kojoj smo govorili već i ranije jeste
progonjenost, odnosno mržnja sveta koji se nalazi pod sotonskom upravom
– prema njoj koja sledi svoga Spasitelja. Naravno, najveća misterija sa
kojom smo se susreli u ovoj knjizi jeste postojanje duboke zaslepljenosti
nenanovorođenih pripadnika tradicionalnih hrišćanskih crkava – koji svoje
organizacije smatraju bogougodnim (i pored posedovanja velikog broja
protivbiblijskih učenja), a evanđeoske zajednice vernika koje svoju veru
upravljaju upravo prema Svetom pismu smatraju bogootpalim. Na početku
ovog poglavlja naveo sam tekst iz Dela apostolskih, koji ističe činjenicu da
se „protiv sekte Isusa iz Nazareta svuda govorilo“. Govorilo se tada, a govori
se i u današnje vreme. No ipak, istina je jedna. A ona glasi da institucija
koja propoveda spasenje uz pomoć verskih obreda (spasenje delima),
proglašava mnogobrojne postapostolske novotarije originalnim hrišćanstvom
i kruniše Isusovu majku Mariju na mesto nekadašnje boginje Ištar –
smatrajući je nebeskom caricom (i to sve na osnovu apokrifnih evanđelja i
učenja jurodivih svetitelja) ne može biti nazvana Hristovom Crkvom. Istina,
dakle, koja će ovom knjigom iznenaditi mnoge, glasi da tradicionalno
hrišćanstvo Istoka i Zapada – oličeno u Pravoslavnoj i Rimokatoličkoj
religijskoj instituciji nikada nije imalo niti će ikada imati ičega zajedničkog sa
Crkvom Božijom, koju je u prvom veku ustanovio Gospod i Spasitelj Isus
Hristos. Jedina dodirna tačka tradicionalnog hrišćanstva sa Crkvom
Hristovom uspostavljana je samo u trenucima progonstva pri čemu je ono
prvo uvek bilo u ulozi progonitelja - a ovo drugo u ulozi ugrožavanog,
progonjenog i suzbijanog najbrutalnijim metodama.
Iako smo o temi delovanja i ugrožavanja evanđeoskih hrišćana (u Srbiji)
govorili i u poglavlju „Crkva koja proganja“, u ovom ćemo sagledati istoriju
razvoja važnijih geografskih celina celokupne, odnosno opštesvetske Crkve
Hristove u toku glavnog dela toka novozavetne istorije. Pregled istorijskih
događaja kojima ćemo se baviti biće zapravo sagledavanje prilično maglovite
i namerno prikrivane istorije prave Hristove Crkve – odnosno istorije verskih
pokreta koje je proganjala i anatemisala institucionalizovana crkva – lažno
se predstavljajući pravom naslednicom Gospodnjih apostola. Manje ili veće
grupe hrišćana, koje su tokom istorije trpele nevolje i stradanja, ispovedale
su verovanja prvovekovne apostolske Crkve, a to su spasenje blagodaću
kroz veru u Spasitelja, rođenje od Boga Svetim Duhom, jednog posrednika
između Boga i ljudi – Gospoda Isusa Hrista, a odbacivale novine poput
zastupanja Marije i svetaca, svetih tajni, specijalnog sveštenstva u crkvama,
upotrebe tamjana i sveća… Počećemo gotovo od samoga početka hrišćanske
ere, od druge polovine II veka, kada su već polako počeli da se osećaju
uticaji doktrina koje su bile strane verovanju Hristovih apostola i njihovih
direktnih naslednika.
ISTORIJA PRAVE HRISTOVE CRKVE
(do XVI stoleća)
Na argumentovane tvrdnje evanđeoskih hrišćana, koji se danas uglavnom
smatraju delom protestantskog sveta[1], da njihovo verovanje i crkvena
tradicija vode poreklo od najranijih vremena – pravoslavni teolozi
odgovaraju uglavnom podrugljivo. Oni, naravno, smatraju svoju Pravoslavnu
crkvu nastavljačem apostolskog hrišćanstva, i veoma lako sebe dovode u
vezu sa crkvom IV stoleća iz vremena cara Konstantina. Naravno, sledeći
takav red, oni nastavljaju još i dalje u prošlost i svoju crkvu logično
predstavljaju kao onu koja je proizašla direktno iz apostolskog
rukopolaganja. Međutim, kao što smo to objasnili u poglavlju o svetim
tajnama (u delu o svetoj tajni sveštenstva), automatizam naslednosti
apostolskog rukopolaganja (prejemstva) ni u apostolsko vreme a ni kasnije
nije nosio nikakvu garanciju nepogrešivog prenošenja zdrave biblijske nauke
na kasnije hrišćanske generacije. To svakako potvrđuje i velika razlika
između novozavetne apostolske nauke sa jedne i nauke „Crkve“ u IV i u
narednim stolećima sa druge strane. Istinitost tvrdnje evanđeoskih hrišćana
o potpunoj beznačajnosti „apostolskog prejemstva“ u slučajevima
odstupanja od prvobitne apostolske nauke potvrđuju čak i neki od
pravoslavnih autora. Reč je o pravoslavnim monasima sa Svete Gore, koji
zastupaju antiekumenizam i osuđuju neke od zvaničnih Pravoslavnih crkava
zbog saradnje sa nepravoslavnima (jereticima). Podsetimo se šta oni kazuju
o tome, navodeći, između ostalog i delove I kanona sv. Vasilija Velikog:
„Kada govorimo o apostolskom prejemstvu, nije dovoljno da
dokažemo da postoji neprekinuti lanac rukopoloženja koji dopire do
apostola. Hristova Crkva ne zavisi od slova zakona, niti od mehaničkog čina
polaganja ruku. Ako oni, koji su rukopoloženi, nisu imali istinitu veru,
njihovo rukopoloženje je nevažeće i dalje se ne može govoriti niti o
sveštenstvu, niti o apostolskom prejemstvu. Polaganje ruku na one koji
postaju sveštenici od strane pravog episkopa, prenosi blagodat Svesvetoga
Duha. Da li Sveti Duh može da obitava tamo gde je laž? Gde je jeres? (...)
Kakvu vrednost onda ima samo ritualno Apostolsko prejemstvo kod
onih, od kojih je Duh Sveti odstupio? (...) Jer, ako su prvi koji se
otcepiše bili rukopoloženi od Otaca i polaganjem njihovih ruku oni dobiše dar
Duha, ipak pošto su otpali, postali su obični ljudi i nisu imali vlast da
krštavaju niti da rukopolažu, niti su mogli preneti blagodat Svetoga
Duha na druge pošto su je i oni sami izgubili.“[2]
Sa druge strane, pored očigledne istorijske povezanosti moderne
Pravoslavne crkve sa crkvom IV veka, postoje takođe i pouzdani dokazi za
povezivanje današnjeg evanđeoskog hrišćanstva sa hrišćanstvom
predkonstantinovskog perioda, i to kako po pitanju organizacije, tako i po
pitanju njihove dogmatske usaglašenosti. Pravoslavni bogoslovi, zbog
arogantnog stava kojeg ispoljavaju prema protestantima, uglavnom nisu, niti
žele da budu upoznati sa činjenicama istorijskog postojanja istinite Hristove
Crkve tokom svih proteklih vekova novozavetnog perioda. Zbog svoje
neupućenosti i nedovoljnog poznavanja onog dela crkvene istorije za koji oni
smatraju da je u potpunosti marginalan i bez velikog značaja, i ubeđenosti
da jedino oni i rimokatolici poseduju neprekinuti kontinuitet crkvenog
postojanja sve od apostola, pravoslavni bogoslovi iznose između ostalog i
ovakve prigovore:
„Uobičajena Protestantska teorija Crkvene istorije je da je Crkva „otpala“ od
vremena Cara Konstantina, pa sve do Reformacije. (...) Neki Protestanti će
da tvrde kako je uvek postojala neka grupa pravovernih koja je onda
predstavljala i nosioce Božje crkve. Međutim, gde su dokazi o tome? Često
se spominju Valdežani (Valdenci) kao pravoverni i to kod većine sekti.
Zaboravljaju da Valdenci nisu postojali sve do 12-og veka. Teško je
poverovati da su te „pravoverne“ grupice preživljavale preko hiljadu godina,
a da nisu ostavile nikakve opipljive dokaze o tome da su uopšte i ikada
postojale.“[3]
Budući da pravoslavni, dakle, nisu upoznati sa istorijom istinite Crkve
Hristove i njenim postojanjem kroz vekove kao marginalizovane i
progonjene manjine (upravo prema rečima Gospoda Isusa Hrista), u
nastavku ovog poglavlja biće opisano njeno istorijsko prisustvo kao i njena
sudbina, koja u svemu nalikuje Hristovom stradanju i sudbini prvovekovne
Crkve apostola.
Govoreći o modernim baptistima, kao evanđeoskim hrišćanima, tj. vernicima
koji pripadaju Telu Hristovom, dr Edward Watke Jr. je u tekstu pod naslovom
„Zbog čega baptisti nisu protestanti?“ izneo sledeće zaključke:
„Obično se ljude svrstava u jednu od tri religijske skupine. Ako nisi Židov ili
rimokatolik, ljudi automatski misle da si protestant. Stoga baptiste obično
nazivaju protestantima.
Izraz „protestanti“ počeo se koristiti nakon protesta i apela nekih luterana i
vođa reformiranih crkvi na Drugom koncilu u Speieru, 1529. godine. Svrha
tog rimokatoličkog sabora bila je iznaći način da se zaustavi napredak
luterana i ostalih koji nisu surađivali sa papom. Protest tih crkvenih vođa
pred koncilom bio je obrambena mjera koja ih je trebala zaštititi od odluka
tog istog koncila. Poznati crkveni povjesničar, Philip Schaaf, izjavio je
slijedeće: „Zbog tog protesta i apela luterane su nazvali protestantima.“
(History of the Christian Church, Vol. 12, /povijest kršćanske crkve/ str.
692.) Ista ta činjenica navedena je u Katoličkoj enciklopediji, Svezak 12, str.
495.
Luteranski vođe koji su se pojavili pred koncilom govorili su u svoje ime,
ne u ime baptista. Mrzili su i progonili baptiste isto kao i rimokatolici.
O baptistima su pisali: „Svim anabaptistima (baptistima) i ponovo krštenim
osobama, odraslim muškarcima ili ženama, sudit će se i bit će usmrćeni
vatrom, mačem, ili na neki drugi način, kao što i dolikuje tim osobama,
bez prethodnog preispitivanja duhovnih mišljenja.“ Budući da baptisti nisu
imali udjela u tom protestu, neispravno ih je nazivati ih „protestantima“.
Povijesno gledano, baptisti nisu protestanti. Protestanti su se pojavili u
šesnaestom stoleću. To su luterani, reformirani i drugi, koji su nekoć bili
rimokatolici pa potom, poput Luthera, Calvina i Zwinglija, napustili
rimokatoličku crkvu. Baptisti nikada nisu bili u rimokatoličkoj crkvi. Oni
se nisu pojavili u doba reformacije nego stotine godina prije toga.
Tvrdilo se da je do doba Martina Luthera postojala samo jedna religijska
grupa, rimokatolička crkva. Povijest ne priznaje to gledište. U svakom
razdoblju povijesti crkve postojale su grupe koje su vjerovale na isti
način kao što danas vjeruju baptisti. Neki od njih bili su: montanisti
(150. posle Hrista), novacijani (240. posle Hrista), donatisti (350. posle
Hrista), pavlicijani (650. posle Hrista), albigenzi (1022. posle Hrista) i
valdenzi (1170. posle Hrista).
To je u skladu sa svjedočanstvom kardinala Hosiusa, rimokatoličkog prelata
kojemu je papa Pavao IV povjerio rad na suzbijanju nekatoličkih grupa. On
je rekao: „Da baptisti nisu bili tako teško mučeni i klani mačem u proteklih
1200 godina, namnožili bi se u većem broju negoli svi reformirani.“ (Pisma
Apud Opera, str. 112. i 113.). Zapazite kako taj rimokatolički učenjak
govori o nemilosrdnim progonima koje su podnosili baptisti, i kako ih
jasno odvaja o reformiranih i smatra da su nastali 1200 godina prije
protestantske reformacije. Također je očito da baptisti nisu protestanti
budući da su ih protestantski reformatori i njihovi sljedbenici nemilosrdno
proganjali.“[4]
U nastavku poglavlja ukratko ćemo sagledati osobenosti svakog od maločas
pominjanih pokreta nastalih „u krilu drevne Crkve“, i jasno uočiti sličnosti sa
današnjim evanđeoskim hrišćanstvom. Neke od njihovih najznačajnijih
karakteristika bile su strog i uzvišen hrišćanski moral, verovanje u skori
Hristov povratak i uspostavljanje hiljadugodišnjeg carstva, kao i naglašeno
učenje o važnosti uloge Svetog Duha u životu pojedinaca i Crkve u celini.
Montanisti
Pokret montanista nastao je sredinom II veka nove ere (svega 50-tak godina
nakon smrti poslednjeg Hristovog apostola), kao reakcija na početke
otpadnuća Crkve od učenja i bogoslužbene prakse koje su zagovarali Hristos
i njegovi apostoli. Evo šta o nastanku ovog pokreta kazuje istoričar E. H.
Broadbent:
„Opažajući sve veću svjetovnost u Crkvi i uočavajući kako je među vođama
učenost preotimala mjesto duhovnoj sili, mnogi vjernici bili su sve jače
prožeti dubokom čežnjom da što potpunije iskuse ispunjenje Svetim Duhom
i da se njegova sila očituje; očekivali su duhovno probuđenje i vraćanje
apostolskom naučavanju i praksi. U Frigiji je Montanus počeo naučavati 156.
godine, protestirajući sa svojim sljedbenicima protiv prevladavajuće
površnosti u odnosima Crkve prema ovom svijetu. (...) Montanisti su se
nadali da će uspostaviti zajednice koje će se vratiti prvobitnoj pobožnosti,
tako da će u njima pripadnici živjeti u svakodnevnom očekivanju dolaska
Gospodnjeg; nadalje su isticali da se u zajednici mora Svetom Duhu dati
njegovo pravo mjesto.“[5]
Na istoku Rimskog carstva montanisti su se izdvajali u posebne zajednice
zbog nerazumevanja koje su doživljavali, dok su na zapadu još dugo
pripadali sistemu „zvanično ustanovljenih“ crkvenih zajednica. Njihovo
verovanje je bilo istovetno kao i kod drugih hrišćana – što će reći da
montanisti nisu bili neka jeretička sekta. Ipak, od drugih vernika su se
razlikovali po ozbiljnosti prihvatanja i praktikovanja svoje vere – koja je kod
mnogih počela da slabi i ne donosi zrele duhovne plodove:
„Razdori među kršćanima su uvek žalosni a u nekom smislu razilaženje
Crkve s montanistima bilo je posebno žalosno. Montanisti su u nekim
stvarima bili drukčiji od ostalih kršćana ali montanisti koji su umrli u
progonstvima bili su među najslavnijim mučenicima.[6] Montanisti su vjerovali
kao i drugi kršćani. Živjeli su po kršćanskim normama s neuobičajenom
strogošću u vezi s održavanjem postova, davanjem za potrebe zajednice,
bez kompromisa s poganskim svijetom vani, bez bježanja od progonstva.“[7]
„Jedan čovek, koji je iz neznaboštva prešao u hrišćanstvo, po imenu Montan;
bio je iz varošice Pepuze, ranije neznabožački sveštenik, a posle je postao
strog Hrišćanin. Uopće, još kao neznabožac, sklon strogim nazorima,
izgledaše mu tadanja crkvena disciplina veoma liberalna, mlaka, i mislio je:
ako Hristos nije propisao strožiju disciplinu, činio je to stoga, što je crkva
tada bila još u mladosti, a da sada, kada je crkva već u svom zrelom dobu,
kada će naskoro nastupiti parusija (drugi dolazak) Hristova, da se usavrši
crkva i da se osnuje u Apokalipsi obećano 1000-godišnje carstvo Hristovo,
treba više ozbiljnosti i strože discipline.“[8]
Ovakvi duhovni kvaliteti i vraćanje visokim moralnim normama
prvovekovnog hrišćanstva, ka pokretu montanista privukli su i poznatog
kartaginskog prezvitera i učitelja rane Crkve Tertulijana, koji je postao
njihov član i vatreni zagovornik:
„Visoka moralna pravila montanista, a iznad svega njihovo odbacivanje
kompromisa, pridobili su i samog Tertulijana 207. god. koji je preuzeo
vođstvo sljedbe u sjevernoj Africi, gdje nisu često bili poznati kao montanisti
nego kao tertulijanisti.“[9]
Pokret montanista je, prema Jevseviju Popoviću, trajao sve do VI stoleća, i
posedovao svoju posebnu jerarhiju (crkvene starešine) nezavisno od
zvanične – moralno i doktrinalno posrtajuće „Crkve“. Prema istom autoru,
montanisti su bili prvi koji su u hrišćanskom svetu počeli da koriste titulu
„patrijarh“ za vrhovnog starešinu nad ostalim svojim episkopima.[10]
Novacijani
Otprilike jedan vek posle osnivanja pokreta montanista (na Istoku), na
Zapadu je započelo buđenje određenih grupa vernika koji su oko sebe
takođe uočili opadanje sistema onih duhovnih vrednosti koji su se
podrazumevali na početku hrišćanske ere.
„Skretanje s originalnog uzora danog u Novom zavjetu za crkve naišlo je već
od početka na žilav otpor i dovelo je do toga da su se često unutar
dekadentnih crkava stvarali krugovi, koji su se držali dalje od zla, i nadali se
da će možda moći poslužiti kao sredstvo za ispravljanje i obnovu sveukupne
cjeline. Neke takve krugove su isključili, pa su se skupljali kao posebne
zajednice. Drugi su sami napustili sistem i oblikovali nove zajednice,
uviđajući da je nemoguće pomiriti se s postojećim stanjem. I jedni i drugi
pojačavali su obično one skupine, koje su već od početka sačuvale
prvobitnu praksu i naučavanje Novog zavjeta i apostola. U kasnijim
stoljećima još se nailazi na crkve, koje su nasljedovale apostolsku nauku i
pozivale se na neprekinuti prijenos svedočanstva generacije u generaciju
izravno čak od Dvanaestorice apostola.“[11]
Ove grupe vernika nazvane su kasnije novacijanima, iako nije izvesno da su
same sebe tako nazivale. Naime, nakon mučeničke smrti rimskog episkopa
Fabijana 250. godine, na njegovo mesto je postavljen prezviter Kornelije.
Međutim, strožija struja hrišćana u Rimu, koja se nije slagala sa
Kornelijevom mlakošću i tolerisanjem neduhovnih ljudi u crkvi, postavila je
nad sobom drugog crkvenog starešinu. Njihov episkop zvao se Novacijan, a
stupio je na dužnost „suprotepiskopa“ rimskog uz prethodno rukopolaganje
od strane nekih drugih italijanskih episkopa[12]. Novacijan i njegove pristalice
bile su ekskomunicirane na saboru u Rimu 251. godine, ali se njihova
rigoristička struja zagovornika strogog hrišćanskog morala i dalje širila i
jačala. Novacijan je kasnije postradao kao mučenik za Hrista, a pokret
novacijana trajao je još nekoliko vekova posle njegove smrti:
„Novacijanstvo je imalo pristalica ne samo u Italiji, nego i van Italije, čak i
na Istoku, i beše prilično moćna i zbog svog morala uvažena sekta. Ali
tvrdokornost i fanatizam novacijanaca nikad ne popuštaše, i svi pokušaji, da
ih izmire sa općom ili katoličkom crkvom, ne uspeše, dok ne izumreše. U VI
stoleću još uvek ih nalazimo, ali u VII već ne.“[13]
Donatisti
Sledeća grupa hrišćana koja je zastupala beskompromisnost po pitanjima
vere i morala, nasuprot stavovima većinske crkve koja je tolerisala različite
vidove bezkarakternosti hrišćanskih vođa, bili su donatisti. Ova velika grupa
hrišćanskih vernika iz severne Afrike, predvođena suprotepiskopom
kartaginskim Donatom, protestvovala je zbog nepravilnog i neduhovnog
postupka prilikom postavljanja episkopa Cecilijana, koji je zamenio umrlog
Menzurija. Naime, donatisti su smatrali da nije bilo u redu da novog ep.
Cecilijana posveti i u službu uvede aptunški episkop Feliks – koji je prema
nekim vestima izvršio izdaju Crkve u vreme Dioklecijana predavši na
spaljivanje mnoštvo hrišćanskih knjiga. Iz tog razloga donatisti su uputili
žalbe najpre svim crkvama, a potom i caru Konstantinu – radi poništavanja
Cecilijanovog izbora. Međutim, kako je i suprotstavljena stranka delovala u
isto vreme, uspelo joj je da od drugih crkava (na crkvenim saborima u Rimu
313., u Arelatu (Galija) 314. i Milanu 316. godine), kao i samoga cara,
izdejstvuje priznanje Cecilijana za zvaničnog episkopa Kartagine.[14] Nakon
što su njihovi prigovori o tome da hrišćanski episkopi moraju da budu osobe
visokog morala i beskompromisni u veri – a ne njeni izdajnici, odbijeni,
donatisti su se odvojili od zvaničnog crkvenog sistema i nastavili sa
doslednim poštovanjem učenja Svetog pisma i hrišćanske vere. Pošto se
verske zategnutosti nisu smirivale decenijama, početkom V veka sazvan je
veliki sabor u Kartagini na kome je prisustvovalo preko 560 donatističkih
episkopa i onih iz „zvanične crkve“, na kome je pokušano konačno
ubeđivanje donatista da prilikom vršenja svetih radnji i činova nisu
prvenstveno bitni moralni i karakterni kvaliteti sveštenoslužitelja – već pre
svega sveti činovi koji sami po sebi zrače božanskom blagodaću. Glavni
zagovornik ove teze bio je čuveni hiponski episkop Avgustin, a ona je i do
današnjih dana ostala popularna u Pravoslavnoj i ostalim tradicionalnim
crkvama:
„Ova je borba trajala neslabljenom žestinom do 411. god., kada je posle
mnogih tužaba afrikanskih sinoda i episkopa po nalogu cara Honorija sazvan
u Kartagini velik zbor donatista (279 episkopa) i ortodoksnih (286 episkopa)
na disput. Od strane ortodoksnih disputaciju je vodio osobito čuveni iponski
episkop Avgustin (umro 430.), koji je pokušavao, da uveri donatiste – iako
je držao da nije neopravdano protiv njih upotrebiti i nasilne mere, pošto se
uverio o njihovu uporstvu i pošto je ukazao na zapovest u Jevanđeliju (Luk.
XIV. 23): „Coge intrare“ (prisili ih da uđu)! – osobito o tome, da važnost
svetih radnja ne zavisi od moralnog dostojanstva aktivnog pri radnji
prezvitera ili episkopa, nego od blagodati Božje, i da crkva ne
prestaje time biti sveta, ako u njezinoj sredini ima i nesvetih, jer će
samo u onostranoj crkvi, na nebu biti samo svetih, a crkvu na zemlji je sam
Hristos uporedio sa mrežom, u kojoj je pored čistih riba i nečistih, i sa
njivom, na kojoj raste pšenica i kukolj.“[15]
Ovo Avgustinovo mišljenje bilo je u potpunoj suprotnosti sa naukom
apostola u Novom zavetu. U njemu ne postoji ni pomen blagodatnosti koju u
sebi nose svete tajne - ali se zato zagovara visoki moral hrišćanskih vođa!
Naravno, treba zapaziti da Avgustin pogrešno tumači i inače veoma jasna
značenja evanđeoskih kazivanja u kojima Hristos ukazuje na Crkvu kao zbir
različitih pojedinaca „i svetih i nesvetih“.[16] Istina je da je Gospod
napomenuo da će među tzv. „običnim“ krštenicima biti i onih koji neće biti
istinski nanovorođeni (poput primera u prvoj Crkvi, kakvi su bili: Simon
vračar (Dela ap. 8. gl.), Imenej i Aleksandar (1. Timoteju 1:19-20), Filit (2.
Timoteju 2:16-18), Diotref (3. Jovanova st. 9-10) i sl.) te da se ta situacija
na zemlji ne može izbeći. Međutim, što se tiče episkopa (prezvitera) i
đakona, Novi zavet nalaže da oni moraju da budu provereni i posvećeni ljudi,
zdravi u veri i neporočnog života, a ne makar kakvi.[17] Ipak, i pored
manjkavosti ovakvih Avgustinovih argumenata, jedna grupa donatista
prihvatila je njegovo objašnjenje i vratila se u okrilje zvanične crkve. Sa
druge strane, druga grupa je ostala dosledna svojim stavovima i jedinstvena
po pitanju držanja apostolskog učenja i po ovom pitanju.
Donatisti kao verska struja u Egiptu postojali su sve do kraja VII veka,
odnosno do pristizanja muslimana, koji su svojim uticajem doprineli njenom
postepenom gašenju.
Pavlikijani
Sledeća značajna grupa istinskih Hristovih sledbenika, a čiju ćemo istoriju
pomenuti u ovom poglavlju jesu pavlikijani. Ni o njima, kao ni o mnogim
drugim manjinskim proganjanim grupama nemamo previše istorijskih
podataka – a pre svega iz razloga njihovog sistematskog uništavanja koje su
preduzimale zvanična rimska i vizantijska crkva. Kao i o hrišćanima prvih
vekova, tako i kasnije, sotona je (kroz svetovnu pagansku a zatim religiozno
„hrišćansku“ vlast) širio najrazličitije laži o istinitim Hristovim sledbenicima –
proglašavajući ih jeretičkim i gnusnim grupacijama koje upražnjavaju
svakovrsni nemoral. Takav je slučaj i sa zvaničnom istorijskom verzijom
verovanja i prakse koju su zastupali pavlikijani – a koja je do nas stigla iz
pera njihovih protivnika i glavoseča, u ovom slučaju pravoslavnih vladara i
njihovih crkvenih istoričara. Istoričar Jevsevije Popović, prenoseći zapise
ranijih pravoslavnih pisaca[18] o pavlikijanima, iznosi o njima sledeće podatke:
„Baš u vreme, kad je u Vizantijskom Carstvu najviše cvetalo monotelitstvo,
naime oko 657. za vlade Konstanta II (641. - 668.) pojavila se na
jugoistočnoj granici Vizantijskog Carstva i specijalno Male Azije naspram
Sirije nova jeres, pavlikijanstvo, pavlikijanizam, i to kao nova forma
gnosticizma i manihejstva, zbog čega pisci IX stoleća pavlikijanstvo i
nazivaju novim manihejstvom.“[19]
Sa druge strane, istoričar Broadbent, koji je svoje proučavanje usmerio na
temeljitije preispitivanje verovanja tadašnjih verskih pokreta, crpeći
istorijske podatke iz ono malo autentičnih izvora, odnosno dokumenata koji
su ostali sačuvani od uništavanja od strane zvanične crkve – iznosi sledeće
činjenice:
„Uvijek su mnogi učenici Gospodina Isusa smatrali da je savez Crkve i
države suprotan novozavjetnom naučavanju. Ali kad god je Crkva imala na
raspolaganju moć države, koristila ju je za nasilno suzbijanje svih onih koji
su se udaljili od njenog sistema ili su u bilo kojem smislu odbili pokoriti se
njenim zahtjevima, dok je velika množina zbog ravnodušnosti ili interesa, ili
pak zbog straha, popustila i pristala na makar vanjsku pobožnost. No, uvijek
je bilo pojedinaca ili skupina vjernika koji se nisu dali primorati na
pokoravanje, nego su se i dalje trudili da slijede Krista i da se drže
naučavanja njegove Riječi i apostolske nauke. Ovi su neprekidno bili meta
progonstva. (...) Istinski povijesni izvještaji o tim pojavama svuda su bili
uništavani. Progonitelji su nastojali u potpunosti uništiti sve tragove
originalnih dokumenata i zapisa tih kršćana. Naprotiv, pisali su vlastite
izvještaje i opise u kojima su iznosili najgore klevete i izmišljotine o
tim Kristovim sljedbenicima i njihovom vjerovanju s ciljem da
opravdaju svoje okrutne postupke. Prave vernike su u tim iskazima
uporno označavali hereticima i pripisivali im lažnu nauku iako su je i sami
optuženici pobijali. (...) Od vremena Manija optuživali su crkve vjernika,
koji su se jednostavno nazivali kršćanima, razlikujući se time od drugih koje
su zvali „rimskim kršćanima“, da su manihejske, iako su izjavljivale da to
nisu, i čak se žalile na tu nepravdu, što im se pripisuje naučavanja kojih se
one ne drže. Neprestano ponavljanje neke tvrdnje nije još dokaz da je ta
tvrdnja istinita; a budući da pisana ostavština ovih kršćana ne sadrži
ni traga manihejstvu, jedino je razumno vjerovati da stvarno nisu
držali ništa od te nauke.“[20]
Prema dostupnim istorijskim izvorima, naziv „pavlikijani“ je ovim hrišćanima
dat od strane protivnika, iz razloga njihovog čestog citiranja stihova iz
Pavlovih poslanica, kao i zastupanja učenja koja su iz njih proizilazila. Iz
svoje prostodušnosti, pripadnici ove grupe vernika – a posebno njihove
vođe, nadevali su sebi imena novozavetnih ličnosti – a posebno istaknutih
Pavlovih saradnika. Jedan od starešina ovih hrišćanskih zajednica, koji se
zvao Konstantin, uzeo je ime Silvan i pod tim imenom bio poznat po
propovedanju evanđelja širom Jermenije, Male Azije i Mesopotamije.
Njegovo propovedanje podrazumevalo je zagovaranje novozavetne
evanđelske nauke i odbacivanje svih kasnije uvedenih crkvenih dogmi –
kakve su bile poštovanje ikona, Bogorodice i drugih zabluda vizantijske
crkve. Ostale njihove vođe bile su takođe poznate po imenima saradnika ap.
Pavla. Istoričar Jevsevije Popović o karakteristikama njihovog
bogopoštovanja i crkvenog ustrojstva kazuje sledeće:
„Ali oni se i organizovaše po tobož Pavlovu ustrojstvu crkve; uvedoše mnoga
moljenja, odbaciše svaku jerarhiju, sve crkvene ceremonije, krštenje
smatrahu samo duhovnim, isto tako i evharistiju. Odbacivahu i svaku
spoljašnost u crkvi, osobito kanonski post i monaštvo, poštovanje
Marije i svetitelja, krsta, ikona i relikvija. Pavlikijani se brzo raširiše, i
naskoro beše ih puno u Velikoj i Maloj Jermenskoj kao i u Pontu. Na čelu im
behu samo ljudi sa imenima Pavlovih učenika i saradnika, tako posle
Silvana, Tit, Timotej, Epafrodit, Tihik i drugi.“[21]
Maločas pomenuti vođa pavlikijana po imenu Silvan (Konstantin) bio je
ubijen po ličnom nalogu vizantijskog cara Konstantina Pogonata 685. g. n.
e., godinu dana posle izdavanja carskog dekreta protiv ove grupe vernika.
No, neustrašivo i nepokolebljivo držanje vođe pavlikijana pred njegovim
mučiteljima ubrzo je dovelo do obraćenja i prelaska među njih i glavnog
carevog činovnika Simeona, koji je bio lično odgovoran za Silvanovo
pogubljenje. Evo kako o ovome događaju pišu Broadbent i Jevsevije Popović:
„Ovaj car (Konstantin Pogonat; prim. I. S.) izdao je dekret 684. godine,
protiv zajednica vjernika a naročito protiv Konstantina Silvana, te je poslao
jednog od svojih službenika po imenu Šimun, da dekret provede u djelo. Da
bi dao naročit naglasak pogubljenju Konstantina Silvana, Šimun je pribavio
prikladno kamenje i zapovijedio njegovim osobnim prijateljima da kamenuju
svoga učitelja bez obzira na to što su ga već tako dugo poštivali i ljubili.
Stavili su svoj vlastiti život na kocku odlučno to odbivši i odbacivši to
kamenje, ali je bio tamo nazočan neki mladić po imenu Just; toga je Silvan
odgojio kao svog posinka, s kojim je Silvan postupao naročito nježno. Just je
ipak bacio kamen na svog dobročinitelja i ubio ga, zadobivši time veliku
pohvalu i nagradu od vlasti, te su ga u javnosti uspoređivali s Davidom kad
je ubio Golijata. Šimun je bio duboko taknut svim tim što je vidio i čuo u
Kibosi. Razgovarajući s tamošnjim kršćanima, presvjedočio se o
istinitosti njihova naučavanja i o ispravnost njihove prakse. Vrativši
se u Konstantinopol, nije na dvoru mogao naći mira u duši, te je poslije
trogodišnjih unutarnjih borbi odbacio sve, pobjegao u Kibosu i tamo je pod
novim imenom Tit preuzeo i nastavio životno djelo čovjeka čiju smrt je ranije
bio odredio. Nije trajalo dugo da se i on pridružio velikom broju
mučenika, jer je dvije godine kasnije onaj isti Just, koristeći se
poznavanjem života među braćom, dao mnoge podatke biskupu, odnosno
preko njega caru Justinijanu II. Na temelju toga su mnoge mogli uhvatiti, te
su ih zajedno sa Šimunom javno spalili. Hrabrost i čvrstoća mučenika
izjalovila je plan progonitelja, raspirivši vjeru i hrabrost mnogih u vatri
predanja i svjedočenja, tako da se među vjernicima podiglo još više
propovjednika i učitelja, a zajednice se jačale i dalje širile.“[22]
„Konstantin ili Silvan bude u prvom predikonoklastičnom perijodu gonjenja
za vreme cara Konstantina Pogonata 685. po nalogu carevu kamenisan; ali
pri tom je bio tako ravnodušan, da je carski činovnik Simeon, koji je
rukovodio kamenisanjem, na to postao pavlikijan i naslednik mu pod
imenom Tit; no 690. za vreme Justinijana II Rinotmita takođe pogubljen.“[23]
Veliko progonstvo pavlikijana, koji su, istini za volju, samo u toku kratkih
perioda bili ostavljani na miru od strane vizantijskih vladara, nastupilo je za
vreme carice Teodore (u IX veku) koja je i konačno Istočnoj crkvi donela
„slobodu“ ikonopoštovanja. Kao posledicu toga odlučila da suzbije sve
„jeretičke“ pokrete koji su negirali biblijsku zasnovanost ovakve prakse.
Pravoslavni istoričar Jevsevije Popović veoma šturo, i to samo u pola
rečenice, navodi da se „prema njima (od strane pravoslavnih Vizantinaca)
grozno postupalo“[24], dok Broadbent iznosi znatno više podataka o njihovim
mučeničkim stradanjima:
„Sistematski pokolj, spaljivanje, utapljanje, odrubljivanje glava
počelo je iznova naredbama carice Teodore i nastavljalo se dugi niz
godina, iako nije uspjelo poljuljati čvrstoću vjernika. Tvrdilo se da je između
godine 842. i 867. revnost Teodore i njenih inkvizitora uzrokovala smrt oko
stotinu hiljada ljudi. Ovo doba opisao je Grgur Magistros, koji je 200
godina kasnije, bio zadužen da progoni ljude iz istog razloga i na istom
području. On piše: „Prije nas su ih mnogi generali i upravljači predavali ne
štedeći ni staraca ni djece i to s punim pravom. Štoviše, naši patrijarsi
žigosali su im čela utiskujući na njih znak lisice..., drugi su im pak vadili oči
govoreći: ‘Slijepi ste za duhovne stvari, zato nećete gledati ni vidljive
stvari’.“[25]
Ovakva stradanja naterala su pavlikijane da iz vizantijskih krajeva pređu
najpre na arapske teritorije, a potom da uz pomoć cara Jovana Cimiska
(969. - 976. g.) iz Jermenije nastave sa širenjem prema Bugarskoj i Srbiji,
kao i drugim krajevima Evrope – Italiji i Francuskoj. U Bugarskoj i Srbiji ovi
vernici su u X i XI veku bili poznati kao bogumili, u Italiji kao patareni a u
Francuskoj kao katari. U Jermeniji pak, ovi Hristovi sledbenici su bili nazivani
tondrakitima (po imenu grada Tondrake) a početkom XI veka je i jedan
jermenski mitropolit, po imenu Jakov Harkski postao jedan od vođa a kasnije
i mučenik pokreta pavlikijana. Prema istorijskim podacima koje navodi
Jevsevije Popović, pavlikijani odnosno bogumili su se u Bugarskoj zadržali
sve do XVII stoleća.[26]
Bogumili
Verski pokret bogumila (katara, patarena), kao što smo već naglasili, svoje
direktno poreklo doveo je od pavlikijana koji su delovali do toga doba u toku
više vekova. U novim područjima u kojima su se naseljavali, ovi pavlikijani
(bogumili) susretali su se sa istim nerazumevanjem nevernog sveta
(odnosno tzv. hrišćana tradicionalista) kao i u oblastima iz kojih su prognani.
O njima su se širile najzlobnije glasine, koje su iako nepotvrđene, hvatale
korena kod naroda koji je u njih želeo da veruje. Postoji istorijski dokument
koji govori o čuvenom lekaru toga doba – Vasiliju, koji je bio bogumil i živeo
krajem XI i početkom XII stoleća. Svojim lekarstvima i vrlim hrišćanskim
primerom uticao je na mnoge i pridobio ih za Hrista u koga je i sam predano
verovao. Za njega je čuo i sam vizantijski car Aleksije I Komnin, koji ga je
pozvao na razgovor da ga, tobože zbog sopstvenog interesovanja, ispita o
suštini njegove vere. Vasilije je razgovarao sa carem misleći da je ovaj
zaista zainteresovan za veru u Hrista, ubeđujući ga da prihvati apostolsku
nauku i veru u evanđelje. Međutim, car Aleksije je iznenada razgrnuo zavesu
iza koje se krio stenograf koji je zapisivao sve detalje razgovora. Carevim
slugama je bilo zapoveđeno da prevarenog lekara vežu i bace u tamnicu. U
njoj je ostao nekoliko godina, a nakon što je 1119. godine ponovo odbio da
se odrekne svoje vere, bio je javno spaljen na hipodromu u Carigradu. Za
vreme ovoga vladara, kao i njegovih naslednika mnogi bogumili su spaljeni
ili doživotno zatvarani u tamnice.[27] Istoričar Broadbent na osnovu dostupnih
istorijskih dokumenata iznosi kakvo se mišljenje u to vreme širilo o
bogumilima. Oni su bili optuživani da su „vukovi u ovčijim kožama“ koji žive
krotkim i pobožnim životom – samo iz razloga da bi ljude odvukli u pakao:
„Mišljenja raznih pisaca o tim kršćanskim zajednicama u Maloj Aziji i
Bugarskoj mnogo se razlikuju, jer je bilo općenito uobičajeno da se o
njima i njihovom naučavanju piše kao o neopisivom zlu, ali je ipak bilo
i ljudi, koji su o tome mislili drugačije. Najraniji pisci su očito pisali više
subjektivno, a manje povijesno.. Oni optužuju „heretike“ da se bave zlim
stvarima, uključujući i neprirodne tjelesne grijehe, ponavljaju svašta što se
prepričava o njima, uključuju mnogo toga o Maniju i o onome što se pisalo
protiv njega. Pisac Euthymius (umro poslije 1118.) kaže: „Tražili su od onih
koji su slušali što naučavaju, da održavaju zapovijesti Evanđelja, da budu
krotki i milosrdni i da obiluju u bratskoj ljubavi... Tako oni primamljuju ljude
naučavajući sve dobre i korisne stvari, ali postupno čovjeka otruju i
odvuku u propast.“ Jedan od starješina u Bugarskoj, Kosmas, piše krajem
desetog stoljeća i opisuje bogumile kao „gore i strašnije od demona“,
niječe to da vjeruju u Stari zavjet i u Evanđelje, dalje tvrdi da ne daju
nikakve časti majci Božijoj niti križu, da se rugaju crkvenim obredima i svim
crkvenim dostojanstvenicima, pravoslavne svećenike nazivaju „slijepim
farizejima“, da tvrde da se Večera Gospodnja u službenim crkvama ne uzima
prema Božijoj zapovijesti, i da kruh ne postaje Gospodinovo tijelo, nego
ostaje običan kruh.“[28]
Ipak, malobrojni pisci iz ondašnjeg vremena, priznavali su da u nauci i
ponašanju bogumila nema ničeg iskvarenog, osim njihovog nepoštovanja
zvaničnih crkvenih autoriteta. Neki od tih pisaca koji su se bolje upoznali sa
naukom bogumila (pavlikijana – tornaka) dolazili su čak do zaključka da su
među njima pronašli pravu izvornu apostolsku nauku.[29]
Bogumilstvo je u Bosnu pristiglo iz Srbije i Bugarske. O progonima ovih
vernika iz Srbije, za vreme velikog župana Stefana Nemanje, kao i iz
Bugarske za vreme cara Borila, govorili smo u poglavlju „Crkva koja
proganja“. Ovoga puta ćemo se osvrnuti na dalju sudbinu bogumila za
vreme njihovog viševekovnog delovanja na teritoriji Bosne. Na bosanskoj
teritoriji bogumili su doživeli svoj najveći napredak i procvat, a jedan od
njihovih najvećih zaštitnika – a i sam njihov pristalica bio je ban Kulin. Do
vremena naseljavanja Srba bogumila koji su bili progonjeni iz Nemanjine
države, i svoje utočište našli u Bosni, u ovoj državi je bilo malo pravoslavnih
i Pravoslavna crkva je bila slaba, dok je mnogo jači bio rimokatolički uticaj.
Ipak, dolaskom bogumila čija su verska shvatanja bila primamljiva zbog
upotrebe narodnog jezika i visoko moralnog života njihovih pripadnika,
religijska slika Bosne (kao i okolnih oblasti, Dalmacije i Hrvatske) bila je
promenjena. Rimokatolicizam je zbog upotrebe latinskog jezika bio
neprivlačan a posebno zbog kasnijeg veoma brutalnog odnosa prema
bogumilima – tako da je masa naroda prihvatala novu veru doživljavajući
pritom velike Božije blagoslove i materijalno blagostanje.[30] Međutim,
rimokatolici nisu mirno posmatrali širenje bogumilstva Bosnom, već su vršili
različite pritiske. Nakon što su porazili Nemanjinog sina Vukana i preuzeli
Hum 1198. godine, Mađari su planirali napad na državu kojom je upravljao
Kulin ban. Na sastanku koji je održan 1203. godine, izaslanici pape Inocenta
III, podržani silom mađarskog kralja, izvršili su pritisak na bogumilskog
vladara koji je obećao da će se odreći krivoverja i ponovo uvesti
rimokatolički verski sistem. Međutim, obećanje koji je Kulin dao papi nimalo
nije uticalo na bosanski narod koji je nastavio da većinski služi Gospodu
protivno odredbama i učenjima tradicionalnog hrišćanstva. Kako se
bogumilstvo i dalje širilo, papa Honorije III je pozvao zapadne narode na
krstaški rat protiv bosanske države. Nakon što se ovom pozivu zapadnjaci
nisu odazvali, smatrajući da taj pohod ne bi zadovoljio njihove pljačkaške
apetite, kaločki arhiepiskop (iz Mađarske) je ponudio da povede krstaški rat
– uz uslov da se njegovoj arhiepiskopiji podredi bosanska teritorija.[31] Posle
vojne pobede nad bosanskim vladarima, rimokatolici su sproveli veoma
agresivnu inkviziciju nad bogumilskim narodom. Pored reda franjevaca u
Bosnu su naseljeni i dominikanci koji su počeli da sprovode isti onakav teror
kao i pravoslavni u Srbiji i drugim istočnim zemljama. Bogumili su bili
ubijani, spaljivani na lomačama a njihova imanja otimana. Nakon perioda
rimokatoličkog upravljanja Bosnom, usledila je i vladavina kralja Dragutina
(1282. - 1316. g.) koji je bio pravoslavan i uz potporu episkopa Vasilija
nastavio sa progonom do tada progonjenih.[32] Nešto kasnije, godine 1325.,
Rim je uputio pismo bosanskom banu tražeći od njega pomoć prilikom
iskorenjivanja bogumila. Iz ovog pisma možemo da uvidimo i optužbe koje
su na račun ovih vernika upućivali rimokatolici, smatrajući ih pravim
satanskim sledbenicima. Evo jednog njegovog dela:
„Znajući da si ti vjeran sin Crkve, zapovijedam ti da istrijebiš heretike koji su
pod tvojom vlašću i pružiš svu potrebnu pomoć Fabijanu, našem inkvizitoru,
tim više što se veliko mnoštvo heretika iz raznih zemalja sakupilo u Bosni,
nadajući se da će tamo dalje moći da šire svoje tamne zablude i da žive u
sigurnosti. Ovi ljudi nadahnuti lukavstvom starog neprijatelja i
naoružani otrovom licemjerstva, kvare umove katolika vanjskim
pokazivanjem jednostavnosti i lažnim prisvajanjem imena Kristova. Izvana
su ponizni, a potajno ubijaju; to su vukovi u ovčjim kožama, koji
sakrivaju svoj bijes, da bi tako lakše prevarili jednostavne ovce Kristove.“[33]
Ovo progonstvo je delimično osujećeno zbog međusobnih razmirica koje su
nastupile između dva rimokatolička reda – franjevaca i dominikanaca i to u
toku više godina (1327. - 1336. g.). Ipak, kroz sav naredni period, sve do
konačne okupacije Bosne od strane Turaka u XV veku, progonstva i
stradanja bogumila su bila nastavljena. Nakon Tvrtkove vladavine, za vreme
koje su bogumili uživali kakav-takav mir, usledili su ponovni ratovi koje je
protiv Bosne vodio papa uz pomoć mađarskih vladara. Mađarski kralj
Sigismund je 1408. godine uspeo da uništi bosansku vojsku i pogubi 126
bosanskih velikaša odrubivši im glave, nakon čega je njihova telesa bacio u
reku Bosnu nedaleko od Doboja.
Konačno, uvidevši da su im rimokatolici mnogo veći neprijatelji od Turaka,
bogumilska vlastela je sklopila prinudni savez sa muslimanskim osvajačima
(koji su već bili porobili Srbiju nakon bitke na Kosovu 1389. god.), i bez
otpora im dopustila da zauzmu bosanske prostore. U kasnijim vekovima,
došlo je do postepenog iščezavanja bogumila u Bosni, i to najverovatnije iz
razloga polaganog prelaska njihovih potomaka u redove poklonika islamske
religije. Međutim, njihov viševekovni opstanak u ovom delu Evrope, uprkos
velikim progonstvima i zločinima koji su nad njima činjeni od strane
rimokatolika i pravoslavnih, samo je dokaz velike Božije blagodati koja je
bila ukazana radi večnog spasenja svima onima koji su sa njima dolazili u
kontakt i imali prilike da se upoznaju sa izvornim učenjem Hrista i apostola.
Njihovi kontakti sa drugim grupama progonjenih vernika iz Evrope sa kojima
su sarađivali i pružali im utočište, samo je još jedan dokaz bratske
hrišćanske solidarnosti i ljubavi kojom su se uvek odlikovali istinski Hristovi
sledbenici.
Bogumili u ovom delu Evrope predstavljali su izuzetno važnu kariku u lancu
kontinuiteta postojanja istorijske Hristove Crkve koja je od samog početka
sledila stope svoga, od nevernog sveta, odbačenog i progonjenog Spasitelja.
Istoričar Broadbent o njima zaključuje:
„Ovi „prijatelji Božji“ ostavili su vrlo malo zapisa, tako da ostaje još mnogo
toga što bi trebalo otkriti u pogledu naučavanja i prakse, ali je očito da su
predstavljali odlučan protest protiv prevladajućeg zla u kršćanstvu i da su
najvećom energijom nastojali da se čvrsto drže naučavanja i uzora
crkava iz Svetog Pisma. Njihova povezanost sa starim crkvama u Armeniji
i Maloj Aziji, s albigenzima u Francuskoj, valdenzima i drugima u Italiji, te
husitima u Češkoj, pokazuje da su imali zajednički temelj vjerovanja i
prakse, i to ih je sjedinjavalo. Njihov herojski stav tokom četiri stoljeća
protiv moćnijeg neprijatelja pruža primjer vjere i ljubavi do same smrti, iako
o tome ima malo podataka; na takav se primjer u povijesti rijetko nalazi.
Stvorili su kariku povezavši prvobitne crkve u Taurus planinama u
Maloj Aziji s crkvama u talijanskim i francuskim Alpama.“[34]
Ono što je važno reći za kraj jeste da u Bosni postoji veliki broj bogumilskih
spomenika, koji datiraju iz perioda njihovog postojanja i delovanja na tim
prostorima. Uglavnom se radi o nadgrobnim spomenicima sa imenima
sahranjenih, ispisanih glagoljicom. Na njima ne postoje znakovi krsta ili
drugih obeležja koji bi ih povezivali sa tradicionalnim crkvama. Procenjuje se
da ovakvih spomenika širom Bosne ima oko sto pedeset hiljada, a najbrojniji
su u okolini Sarajeva, kod tvrđave na putu prema Rogatici.[35]
Prema podacima koje iznosi Jevsevije Popović, u ono vreme bogumila je bilo
i u Rusiji, Rumuniji, Italiji, Francuskoj, Nemačkoj i Engleskoj.[36]
Albigenzi
Paralelno sa delovanjem ostataka pavlikijanskih crkava u Bugarskoj, kao i
bogumilskih u Srbiji, Bosni, Makedoniji i drugim delovima Istočne Evrope i
Rusije, crkve Hristove postojale su i na evropskom zapadu. Naime, poseban
uspeh u svedočenju za Hrista uz neprevaziđeno pozitivno svedočanstvo
primernog i visokomoralnog života, pružili su vernici u južnim pokrajinama
Francuske. Najveći broj ovih vernika živeo je u blizini grada Albe, po čemu
su kasnije dobili naziv „albigenzi“ – što u prevodu znači „iz grada Albe“.
Naravno, ovi ljudi nikada za sebe nisu upotrebljavali ovaj naziv – kojeg su
im nadenuli njihovi protivnici, ali su u istoriografiji ostali poznati pod tim
nazivom. Stoga, u ovom proučavanju ih i mi spominjemo pod tim imenom.
Albigenzi su negovali bliske veze sa istoverujućim progonjenim crkvama
širom Evrope, koje su u svojim područjima delovanja bile poznate pod
drugačijim nazivima (već ranije spominjani bogumili, potom valdenžani,
siromasi iz Liona itd...). Južna Francuska je, u vremenu kada su u njoj živeli
albigenzi bila najrazvijeniji i najnapredniji deo te države – upravo kao i
Bosna za vreme bogumilskog vladara Kulina bana. Naravno, ovakvo
napredovanje evanđeoskih hrišćanskih zajednica u ovom delu Evrope se
nimalo nije svideo rimskoj crkvi, te je papa Inocent III pozvao rimokatoličke
vladare iz okruženja da krenu u krstaški rat protiv albigenza. Kao i u
slučajevima ratova protiv Saracena (arapa), papa je garantovao oproštenje
grehova svim krstašima – za bilo koje (zlo)delo učinjeno u zaštiti
„pravovernog“ rimskog učenja. Na ovakav poziv odazvalo se na stotine
hiljada rimokatolika žednih krvi nedužnih, kao i željnih pljačke i pustošenja
veoma bogatih provincija. Istoričar Broadbent iznosi činjenice da su najveća
zlodela učinjena pod pokroviteljstvom visokih službenika rimske crkve:
„Pod predsjedanjem visokih svećeničkih velikodostojnika, a pod vodstvom
vojničkog vođe naročitih sposobnosti i čovjeka bezgranične ambicije i
bezobzirne okrutnosti Simona de Mentforta, najkrasniji i najkulturniji dio
Evrope u ono vreme bio je poharan i tokom slijedećih dvadeset
godina pretvoren u poprište neopisivih zločina, okrutnosti i pustošenja.
Kad je grad Beziers bio pozvan na predaju, rimokatolički stanovnici pridružili
su se otpadnicima, i zajednički su odbili da se predaju, iako su bili opomenuti
da ako grad bude osvojen, nitko neće ostati na životu. Kada je grad ipak bio
osvojen nitko od desetaka tisuća ljudi, što su se tamo sklonili, nije bio
pošteđen. Poslije osvajanja jednog drugog grada La Minerve , našli su oko
140 vjernika (žene u jednoj kući, a muškarci u drugoj), na molitvi u
očekivanju svog svršetka. De Mentfort je dao pripremiti veliku hrpu granja i
zapovjedio im da se obrate na rimokatoličku vjeroispovest ili da stupe na
lomaču. Odgovorili su mu da ne pripadaju ni papskom ni svećeničkom
autoritetu, već jedino Kristu i njegovoj Riječi. Vatru su zapalili, i ovi svjedoci
su bez oklijevanja ušli u plamen.“[37]
Dodajući ovom istorijskom izveštaju još neke pojedinosti, kao što su podaci
o okrutnosti dominikanskih inkvizitora koji su otpočeli svoj rad nakon
pomenutog dvadesetogodišnjeg rata, Jevsevije Popović iznosi sledeće:
„... papa proglasi te jeretike gorim od Saracena i pozove Hrišćane na
krstaški rat protiv njih. Tako je došlo do takozvanog albigenskog krstaškog
rata, koji je trajao 1209. - 1229., i bio veoma grozan. Papa Grgur IX
(1227. - 1241.) nađe se naposletku pobuđenim, da prekine taj rat i da radi
istrebljenja ostataka jeretika uvede duhovne istražne i kaznene sudove,
takozvanu inkviziciju, koja je, kao što smo u istoriji crkvenog ustrojstva već
naveli, 1232. poverena naročito dominikanskom redu, i čiji je revan, strogi
i krvavi rad naskoro istrebio albigensku jeres.“[38]
Valdenžani i siromasi iz Liona
U ovom delu poglavlja pomenućemo još dve značajne grupe iskrenih
Hristovih sledbenika, koje su postojale i delovale u isto vreme kad i nekoliko
ranije pomenutih. Prva od njih, koja je poznata pod imenom valdenžana
(valdenza), postojala je i opstajala u alpskim dolinama Pijemonta tokom
dugog niza vekova. Kao i u ranije pomenutim slučajevima, ovi vernici nisu
na sebe primenjivali naziv valdenžana, već su im ovo ime kasnije nadenuli
njihovi protivnici iz Rimokatoličke crkve. Prema rečima jednog od njihovih
vođa iz XVII veka, Henrija Arnolda, valdenžani su vodili poreklo još od
najranijih vremena pojave hrišćanstva u Italiji, i predstavljali potomke i
nastavljače apostolskog učenja i tradicije. Prema ovom čoveku, prvi
hrišćanski vernici su se naselili u alpske predele na severu Italije još u vreme
prvovekovnog progonstva hrišćana za vreme i nakon zemaljskog života
apostola Pavla. Zaklonjeni u ovim nepristupačnim planinskim predelima, oni
su sačuvali, iz generacije u generaciju, novozavetno učenje i nisu dozvolili da
među njih prodre i utvrdi se učenje rimske crkve. U svakom slučaju,
istorijski se veoma lako može potvrditi postojanje ovih vernika u području
Alpa vekovima pre otpočinjanja evropske reformacije predvođene Luterom,
Kalvinom i Cvinglijem. To svakako dokazuje činjenicu da ovi hrišćani nikada
nisu bili deo rimokatoličkog sistema – već da su kao pripadnici istinite
Hristove Crkve postojali potpuno nezavisno i samostalno.[39] Ovu istinu
priznao je i rimski inkvizitor Reinerius (umro 1259. god.), koji je ove vernike
nazvao „starinskim jereticima“, s time što ih je, iz određenih razloga nazvao
imenom „leonisti“[40]. On je za sobom ostavio sledeći izveštaj:
„Što se tiče sekta starinskih heretika treba znati da ih je bilo više od
sedamdeset: sve su one po milosti božjoj bile uništene, osim manihejaca i
arijevaca i runkarijana i leonista, koje su zarazile Njemačku. Među svim ovim
sektama, bilo postojećim, bilo već uništenim, nema nijedne štetnije za
crkvu od sekte leonista, i to iz tri razloga. Prvo, zato što postoje tako
dugo vrijeme, jer neki kažu da postoji još iz vremena Silvestra, a drugi
kažu da postoji iz vremena apostola; drugo zato jer je više općenita budući
da ne postoji gotovo ni jedna zemlja u kojoj ova sekta nema
sljedbenika, treće, zato što sve druge sekte zbog strašnog svetogrđa
prema Bogu izazivaju strah i gnušanje kod slušalaca, ova sekta leonista
daje utisak bogobojaznosti, tim više što žive pravedno pred ljudima i
vjeruju sve ispravno u pogledu Boga i svih točaka „ispovjedanja“; jedino
što hule na rimokatoličku crkvu i na kler, čemu inače mnoštvo laika spremno
poklanja svoje povjerenje.“[41]
Sa druge strane, jedan drugi rimokatolik, prior crkve sv. Roka u Torinu
Marco Aurelio Rorenco, koji je 1630. godine dobio nalog da pronađe
istorijske podatke o valdenžanima, pisao je da je ova grupa vernika toliko
stara da joj se vreme nastanka ne može pouzdano odrediti. Istakao je
činjenicu da su postojali i u IX i X veku, te da ni tada nisu smatrani nekom
novom sektom „nego ih se smatralo predstavnicima i prvoborcima već davno
postojećih shvatanja“[42].
Ipak, kako se smatra, ovaj pokret sledbenika Isusa iz Nazareta dobio je svoj
definitivni naziv po čoveku koji se zvao Petar Valdo (umro 1217. god.).
Pomenuti trgovac i bankar živeo je u Lionu, gde se tokom šezdesetih godina
XII veka zainteresovao za hrišćansko učenje. Nešto kasnije, čitajući Sveto
pismo, postao je presvedočen da ga Gospod poziva za propovednika
evanđelja. Deo svoga imanja ostavio je svojoj ženi a ostatak prodao i
razdelio siromašnima. Tako je i sam postao siromah, koji je u skladu sa
Hristovim rečima iz Ev. po Mateju 10:9-10, propovedao ne noseći sa sobom
novčanik ni drugu odeću, već je bio zadovoljan Božijom brigom za
ispunjavanje svojih osnovnih potreba. Petru Valdu su se priključili i ostali
obraćenici koji su postupili slično, lišavajući se materijalnih pogodnosti radi
putovanja i propovedanja evanđelja. Rimska crkva je sa prezirom gledala na
ove „siromahe iz Liona“, ekskomunicirala ih, a potom i uticala na njihovo
isterivanje iz tog grada 1184. godine. Prema izveštajima kasnijih inkvizitora
(npr. Davida Ausburškog), sekte poput „siromaha iz Liona“, bile su posebno
opasne zbog njihovog „spoljašnjeg izgleda pobožnosti“. Prema jednoj staroj
hronici, učenici Petra Valda došli su iz Liona u Nemačku i počeli da
propovedaju u Frankfurtu i Ninbergu. Ipak, pošto je gradsko veće Ninberga
bilo opomenuto da bi ovi ljudi trebali biti uhvaćeni i spaljeni, propovednici iz
Liona su nestali prebegavši u Češku.[43]
Iako su vernici iz alpskih dolina bili verni Isusovi svedoci i pre njihovog
dodira sa „siromasima iz Liona“, poseban polet njihovoj misionarskoj
aktivnosti dao je upravo Valdov uticaj. Od toga doba crkve valdenžana su
posebno postale aktivne u propovedanju, te raširile evanđelje u mnogim
evropskim zemljama.
Džon Viklif i lolardi
Prema Gospodnjoj savršenoj namisli, a kao rezultat molitava Božijeg naroda
na kontinentu za probuđenjem i drugih oblasti, Bog je u Engleskoj podigao
čitavu vojsku propovednika evanđelja. U ovom slučaju Gospod je iskoristio
kao svoje oruđe učenog profesora oksfordskog univerziteta Džona Viklifa
(1324. - 1384. god.). Viklif je svoju karijeru opozicionara prema papskoj
prevlasti otpočeo kao istaknuti patriota i borac za nezavisnost svoje zemlje
od dominacije Rima. U vreme kada je papa Urban V ponovo zatražio
plaćanje feudalnog danka od strane kralja Edvarda II, Viklif se tome
suprotstavio. Njegovi smeli istupi, kao i politička i teološka obrazloženja koja
je tom prilikom izneo, bili su zapaženi od strane vladara, koji je shvatio da bi
bilo veoma dobro da na svojoj strani ima takvog saveznika. Od toga
trenutka, Viklif je počeo da uživa zaštitu engleskog dvora – koja se najbolje
pokazala prilikom njegovog ispitivanja pred crkvenim sudom. Naime, zbog
javnog protivljenja papinom zahtevu o porezu, Viklif je bio pozvan pred
crkvene velikodostojnike, pred kojima se našao u crkvi sv. Pavla u Londonu.
U crkvu, prepunu znatiželjnika, Viklif je stigao u pratnji vojvode od
Lankestera i velikog maršala. Čitav proces njegovog ispitivanja propao je još
na samom početku, zbog verbalnog sukoba koji je izbio između crkvenih
tužitelja i kraljevih izaslanika. Zbog silne galame koja je pritom usledila,
Viklif nije uspeo da izgovori nijednu reč – tako da je njegovo saslušanje
moralo da se odloži. Ipak, ovaj univerzitetski profesor nije dozvolio da bude
ućutkan. Duboko promišljajući o razlozima želje za bogaćenjem od strane
rimske crkve (tj. njenog višeg kao i nižeg sveštenstva), Viklif je počeo da
sumnja u božansko poslanstvo i autoritet Katoličke crkve:
„Pošto su finansijski zahtevi kurije probudili Viklifov kritički stav prema crkvi,
smeli patriot postavio je sebi pitanje šta je to crkvu uopšte navelo da postavi
takav zahtev. Na ovo pitanje nije pronašao odgovor, već je postao ubeđen
da je crkva već odavno izneverila svoj pravi zadatak. Od Konstantina je
preovladalo naglo posvetovljenje crkve, za što krivicu ne snosi niko
drugi nego kler. (...) Viklif se osećao primoranim da objavi borbu sotonskoj
želji za vladanjem, nezasitoj gramzivosti za novcem i klerikalnom
ispoljavanju nadmenosti. Ta odluka, koja je počivala na korenitoj promeni u
srednjevekovnom shvatanju sveštenstva, odvela ga je na put reformatora
crkve i navela da potraži novu crkvu koja ne počiva na tim srednjevekovnim
pretpostavkama. Ako je i nije našao, Viklif joj je ipak krenuo u susret, a to je
jedino važno.“[44]
Tokom vremena, Viklif je postajao sve uvereniji da mnoge ustanove
tradicionalne crkve nisu utemeljene na Svetom pismu, te da je odstupanje
od prave vere glavni razlog veoma sablažnjivog moralnog ponašanja
službenika rimske crkve – a pre svega samoga pape. Evo nekih istorijskih
izvoda o stavovima koje je Viklif zastupao o rimskoj crkvi i papstvu kao
njenoj krunskoj instituciji:
„Viklif je kao jedan od prvih stegonoša krenuo u juriš na dobro utvrđene
institucije papstva, smatrajući da papa i njegova samodržačka vlast u
najjačoj meri krivotvore hrišćanstvo. Viklifovo mišljenje o papstvu je
vremenom postajalo sve nepomirljivije. Od umerenog priznanja papskog
primata, preko jedva skrivene emancipacije, krenuo je u odlučujuću borbu
protiv ove institucije, kojoj je osporavao autoritet i neophodnost njenog
učešća u spasenju. Po Viklifu, crkva može da postoji i bez pape, zato
što je Hristos njen poglavar. (...) Papa bi trebao da nasledi Hrista u
moralnim vrlinama, a ne da teži ka apsolutizmu kurije. Papska institucija je
oštroumnom misliocu izgledala sve bogohulnije, jer se svojom težnjom ka
prevlasti pretvorila u suprotnost Hristove poniznosti. Bio je to potresan
trenutak za Viklifa, kad je na kraju spoznao papstvo kao izraz
antihrišćanstva. (...) Viklif nije mogao zatvarati oči pred tim strašnim
otkrićem, ma koliko da je protivrečilo svim tradicijama i navikama. Bio je
prinuđen da grozni opis „čovek greha“, koji Pavle navodi u svojim govorima
o antihristu, pripiše papi, onom istom čoveku koga hrišćani oslovljavaju
titulom Sveti otac padajući ničice pred njim!“[45]
Sa druge strane, Viklifu je jako smetala činjenica da Sveto pismo ne postoji
na narodnom (engleskom) jeziku, već samo na latinskom – što je naravno
ključno doprinosilo narodnoj verskoj neprosvećenosti. Sve više bivajući
svestan da crkveno predanje u mnogo čemu odstupa od učenja Svetog
pisma, Viklif je odbacio svako učenje tradicije koje se ne slaže sa naukom
Biblije. Među ovima najizraženije su bile nauka o transsupstancijaciji, kao i
postojanje monaških redova za koje je smatrao da predstavljaju najjači
oslonac papske duhovne vlasti. Iz razloga postojanja preke potrebe da se
celokupno Sveto pismo prevede na narodni jezik, Viklif je angažovao još
petoricu svojih saradnika sa kojima je ubrzano radio na ispunjavanju ovog
bogougodnog zadatka. Istovremeno, širom Engleske razaslao je skromne
ljude koji su se podredili svom osnovnom cilju – da za razliku od razuzdanog
rimskog sveštenstva, u poniznosti i skromnosti propovedaju Božije evanđelje
i povratak visokim moralnim standardima – koji se podrazumevaju učenjem
Novog zaveta. Ove propovednike su protivnici podrugljivo nazvali
„lolardima“, što u prevodu znači „brbljivci“ i smatrali ih sejačima (duhovnog)
korova. Ipak, ovi ljudi bili su poslati da seju reč Hristovog evanđelja i
pronose spasenje koje ono objavljuje.
Sve do 1382. godine, Viklifovi protivnici nisu imali uspeha u nastojanjima da
ga ućutkaju, iz razloga postojanja njegovih jakih veza sa uticajnim ljudima
na dvoru i univerzitetu Oksford. Ipak, iste godine, nakon što je rimska crkva
zvanično osudila njegovo učenje, a neki njegovi prijatelji se odrekli ranijih
zajedničkih stavova, Viklif je udaljen sa univerziteta. Povukao se u malu
crkvu u mestu Latervort – gde je u miru umro 1384. godine. Ipak, iako je
Viklif umakao osveti svojih protivnika, to nije bio slučaj i sa njegovim
istomišljenicima i nastavljačima zajedničkog dela. Naime, tokom seljačke
bune koja je trajala od 1377. - 1381. godine, lolardi su bili lažno optuženi
kao izazivači i podstrekači nemira. Iz ovog razloga, Viklifovi sledbenici su
navukli na sebe gnev plemstva koji se ujedinio sa klerom rimske crkve.
Engleski parlament je predao kralju Henriju IV zahtev za promenu zakona o
odnosu prema lolardima, tako da je od vladara izdejstvovana dozvola o
javnim smaknućima propovednika evanđelja. Prvi koji je trebao da bude
spaljen nakon donošenja zakona o spaljivanju krivoveraca bio je William
Sawtre, paroh u Norfolku.[46] Posle njega spaljeno je još mnogo ispovednika
Hristove novozavetne vere. Među njima je bilo ljudi i žena različitog
obrazovanja i položaja u društvu – počevši od zanatlija pa sve do plemića
koji su sa njima ispovedali istu veru i pružali im utočište u vreme
progonstva. Jedan od plemića zvao se sir John Oldcastle, koji je bio prvi od
ljudi visokog porekla koji je spaljen radi svoje vere.
Godine 1408. nadbiskup od Kantenberija osudio je prevod Biblije koji su
sačinili Viklif i njegovi saradnici i zabranio svako dalje prevođenje ili
upotrebu prevoda bez posebnog dopuštenja.[47] Sabor u Konstanci (u
Švajcarskoj) koji je održan od 1414. do 1418. godine osudio je Viklifove teze
i proglasio ga nepopravljivim jeretikom:
„Crkveni skup imao je potrebu da barem na mrtvom Viklifu izvrši kaznu koju
za njegova života nije mogao sprovesti. Naređeno je da se kosti ovog velikog
čoveka iskopaju i bace daleko od svakog crkvenog groblja – što je bila
zakasnela osveta prema čoveku koji je toliko snažno osporio njihovu
svešteničku vlast. Smatralo se da će na taj način biti potpuno izbrisano
sećanje na njega. Ipak, ova pretpostavka je bila pogrešna. (...) Viklifove reči
delovale su tako zapaljivo da su izašle daleko van okvira Engleske i izvršile
ogroman uticaj na kontinent.“[48]
Jan Hus i Moravska braća
Zbog postojećih dobrih veza između Oksfordskog univerziteta i univerziteta u
Pragu, mnogi češki studenti studirali su a potom se vraćali u svoju zemlju
prenoseći iskustva i znanja stečena u Engleskoj. Među znamenitim
studentima koji su pohađali nastavu na Oksfordu i lično slušali predavanja
Džona Viklifa bio je i Jeronim Praški. On je, kao i ostali, preneo na praški
univerzitet tumačenje Hristove vere kakvo je zastupao Viklif – a koje je
privuklo mnoštvo pristalica. Najuticajniji predstavnik nastavljača Viklifovog
dela bio je univerzitetski profesor Jan Hus, paroh Vitlejemske crkve u Pragu,
vrstan propovednik i veoma pobožan i moralan čovek. Kao sveštenik
Rimokatoličke crkve bio je ispovednik kraljice Sofije, supruge češkog kralja
Većeslava.[49] Jan Hus je kao propovednik bio veoma kategoričan u osudi
svake vrste nemoralnosti i prestupništva, a najviše je osuđivao grehe koje je
uočavao u životima svojih kolega sveštenika, koji su trebali da služe kao
primer neprosvećenim masama. Prenoseći reči samoga Husa, Valter Nig daje
svoj propratni komentar:
„Oštro je zvučalo sa propovedaonice: „Naši današnji episkopi i sveštenici, a
poimenično kanonici i lenji crkvenjaci ne mogu da sačekaju završetak Božije
službe i žure iz crkve, jedni u gostionice, drugi tamo i amo, da bi razgovarali
na način nedostojan sveštenika, pa čak i da bi igrali... oni koji bi trebalo da
budu prvi sledbenici Hrista, najveći su neprijatelji našeg Gospoda Isusa
Hrista“. Protiv duhovnika se ne može oštrije govoriti nego što je to činio Hus,
boreći se neprestano protiv njihove vlasti. (...) Hus je postao veoma
popularan. Narod je u velikom broju hrlio na njegove propovedi zato što je
imao osećaj da sluša govornika koji mu govori istinu, a ne dodvorava se
vladajućoj klasi. U svom oduševljenju Česi su zvali Husa „petim
evanđelistom“.“[50]
Zbog svojih smelih propovedi i besprekornog života Hus je postao omiljen
među običnim svetom ali zato i omražen među praškim sveštenicima koji su
uticali na biskupa da vatrenog propovednika podvrgne anatemi. Hus se nije
obazirao na ovu osudu, već su njegove propovedi postale još odsečnije.
Osvrćući se na osudu Džona Viklifa i njegovog učenja, Hus je propovedao da
su se „pape, tj. Petrovi naslednici pretvorili u dželate i krvnike: vernog
hrišćanina nazivaju jeretikom i spaljuju ga“[51].
Ono što bi još bilo važno istaći u vezi Husa jeste činjenica njegovog veoma
oštrog istupanja protiv indulgencija (tj. oproštajnica za grehe), koje je papa
Jovan XXIII nudio svima koji bi učestvovali u jednom od krstaških ratova, i
to čitavih sto godina pre Martina Lutera. Njegovi govori su toliko raspalili
masu koja ga je slušala, da je narod javno ismejao i spalio papsku bulu o
indulgenciji a rimske poslanike koji su je doneli izvrgao ruglu. Kao posledicu
svih ovih dešavanja papa je tražio od kralja Sigismunda da oštro kazni Husa,
koji se potom za kratko povukao iz javnog života napustivši Prag. Budući da
je želeo da javno, na sveopštem saboru Rimokatoličke crkve dokaže svoju
pravovernost i biblijsku zasnovanost svoga naučavanja, pristao je da ode na
sabor u švajcarski grad Konstancu, koji je otpočeo sa radom 1414. godine.
Kralj Sigismund mu je garantovao bezbednost boravka u toj zemlji kao i
povratak kući. Ipak, nažalost, crkveni sabor čija su zasedanja trajala čitave
tri i po godine, a tokom kojeg je ispoljena neviđena nemoralnost dela
njegovih učesnika[52], pored nastojanja za sređivanjem dotada nagomilanih
crkvenih problema, osudio je učenje Džona Viklifa a Jana Husa pozvao na
pokajanje i odricanje od svojih uverenja. Valter Nig ovako opisuje
antagonizam koji je vladao između okupljenih kardinala i vatrenog češkog
propovednika, kao i ophođenje sabora prema Husu pre nego što je uopšte i
započeo proces njegovog saslušanja:
„Između sabora i Husa moralo je doći do oštrog sukoba. Suprotnost između
lagodnog života pripadnika tog skupa i Husa kao moralnog čoveka koji je
zastupao istinu bila je isuviše velika da bi se izbegla katastrofa na tom
susretu. (...) U sudaru sabora i Husa oseća se, strahovitom jasnoćom, kako
se nebo zatamnjuje i sile podzemlja dolaze na vlast, omogućavajući
pobedu brutalne snage nad hrišćanskom savešću. Svi argumenti koji govore
u prilog tome da je Husa prema shvatanjima tog vremena zakonito osudio
sabor, na koji se on pozvao, ne mogu prenebregnuti činjenicu da je
„vladar ovog sveta“ vodio skup u Konstancu. Njegova moć je navela
kolegijum kardinala da Husa, koji je živeo povučeno, iznenada uhapsi i baci
u tamnicu dominikanskog manastira, koja se nalazila neposredno uz
kanalizaciju. Nekoliko meseci kasnije odveden je u zatvor dvorca Gotliben,
gde je tokom dana nosio bukagije na nogama, dok je noću lancima oko ruku
bio vezan za zid. Tako su postupali prema Husu još pre nego što su o
njegovom predmetu uopšte raspravljali. Od prvog dana suočio se sa
izrazitom mržnjom, koja je ukazivala na to da je protiv njega već
doneta odluka.“[53]
Nakon što su napokon saslušali mnogobrojnim upadicama prekidani Husov
govor, kao i njegovo odbacivanje da se pokori i odrekne svog „krivoverja“,
učesnici sabora su češkog propovednika lišili svešteničkog čina a potom ga
predali vlastima radi izvršenja smrtne kazne. Saopšteno mu je da će biti
spaljen u Pragu kao jeretik, pošto je njegova duša već predata sotoni. Jan
Hus je predao svoj duh Gospodu sa pesmom hvale na usnama, dana 6. jula
1415. godine. Godinu dana kasnije, osuđen od istog sabora, na isti način je
skončao svoj život i njegov bliski saradnik Jeronim Praški. Pošto se Češkom
proneo glas o Husovom mučeništvu, već u septembru 1415. godine na
velikom saboru u Pragu iskazan je veliki protest protiv njegovog spaljivanja.
Čak 452 barona i velmoža iz cele Češke i Moravske uputilo je potpisanu
deklaraciju u kojoj su poručili papi i njegovim kardinalima – da će im se
ubuduće pokoravati samo u onim odlukama koje su u potpunosti skladne sa
Svetim pismom.
Versku reformu koju je Hus započeo pokrenut ispravnim razumevanjem
biblijskog učenja (potaknut propovedanjem Džona Viklifa), nakon njegove
smrti nastavili su njegovi sledbenici. Najznačajnija grupa među njima
nazvala se „Moravskom braćom“ i tokom narednih vekova delovala širom
Češke, Moravske i Poljske, trpeći progonstva kako od Rimokatoličke tako i od
novoosnovane, od Rima priznate, Češke državne crkve.[54]
Jedna od najpoznatijih ličnosti koja je pripadala crkvi Moravske braće bio je,
u svetu pedagogije veoma poznati, Jan Amos Komenski (rođen 1592.
godine).
HRISTOVA CRKVA POSLE XVI VEKA
U prethodnom delu ovog poglavlja uočili smo nepokolebljivu istinu o tome da
je prava Crkva Isusa Hrista postojala u svim vekovima od njenog nastanka –
i pored velikih stradanja i progonstava njenih pripadnika od strane
neverujućih ljudi. Uočili smo, dakle, činjenicu koju ćemo potvrditi i u
nastavku – a to je da je prava Crkva oduvek bila proganjana i da se nikada
nije preobrazila u progonitelja drugih. Ipak, tokom upravo sagledane istorije,
paralelno sa postojanjem istinite i pravoverne Hristove Crkve, egzistirale su i
državne institucije na istoku i zapadu koje su sebe nazivale „Crkvom“, a koje
su i u doktrinarnom i moralnom smislu daleko otpale od izvornog
apostolskog hrišćanstva. Ali, i pored njihovog velikog uticaja na bezbožne
mase koje su činile glavninu njihovog članstva (držeći ih na taj način u
vekovnom mraku duhovne neprosvećenosti), evanđeoske zajednice Božijih
izabranika su postojale i delovale – dajući odsjaj svetlosti Hristovog
prisustva na zemlji. Svršetak srednjeg veka u Evropi obeležavala je
muhamedanska dominacija nad delom pravoslavnog istoka (uključujući i
vaseljensku patrijaršiju), a na zapadu velika razočaranost naroda (a
pogotovo učenih pojedinaca) sistemom koji je postojao u Rimokatoličkoj
crkvi.
Mnogi su uviđali da je razlika između trenutnog stanja hrišćanstva i onog
prvovekovnog toliko velika kao i razlika između „đubreta i zlata“.[55]
Sveštenici, biskupi i nadbiskupi najčešće su do svojih položaja dolazili uz
pomoć novca, a pape su svoju stolicu branile intrigama, ubistvima i
trovanjem protivnika.[56] Za vreme veoma bezbožnog i nemoralnog pape
Roderiga Bordžije (Aleksandra VI)[57], protiv ovakvog stanja u vrhu crkve
podigao se dominikanski fratar Savonarola – koji je, nažalost, ubrzo spaljen
na lomači. Evo kako glasi istorijski izveštaj o njegovom stradanju:
„Kad je francuski kralj Šarl VIII prolazio kroz Firencu 1494, Savonarola ga je
preklinjao da sazove ekumenski koncil u Rimu i svrgne papu Aleksandra VI.
Francuskim osvajačima bilo je korisnije da papa ostane na svom prestolu.
Savonarola, pun duhovne i proročke snage, nagovorio je građane Firence da
proglase Hrista kraljem, napadao raskoš, simoniju, papsku kuriju, prkoseći
papskoj suspenziji pa zatim ekskomunikaciji, slao molbe evropskim
vladarima da sazovu reformatorski koncil, da bi na kraju, napušten od
firentinske svetine, bio spaljen na trgu pred Sinjorijom 23. maja 1498.
Njegov zahtev za reformu je bio srednjevekovni, izrečen na stari način, na
trenutak trijumfalan na stari način, pa ugušen na stari način.“[58]
Pored javnog nemorala koji je vladao posebno među visokim crkvenim
velikodostojnicima koji su trebali da žive u celibatu, u narodu je vladalo
veliko duhovno mračnjaštvo i sujeverje. Žene optužene da su veštice
spaljivane su na svakom koraku, a narod je zajedno sa sveštenicima
sakupljao tzv. svete relikvije za koje je smatrao da pripadaju preminulim
svetiteljima i stoga poseduju posebnu moć čudotvorenja. Zbog svoje
bahatosti i sve većeg trošenja novca, pape su osmišljavale nove načine kako
da dođu do finansijskih sredstava. Neki od njih su bili i novi porezi nametani
rimokatoličkim evropskim državama. Vladari Francuske, Nemačke i drugih
država nisu bili oduševljeni ovakvim „pljačkanjem“ svojih zemalja od strane
Rima, te se u njima sve više javljalo nezadovoljstvo i želja za nezavisnošću
od rimskog uticaja. Jedan od značajnih ljudi iz perioda pre i sa početka
reformacije bio je humanista Erazmo Roterdamski. Njegova dela su
umnogome uticala na slabljenje autoritativnosti sveštenstva u očima običnog
sveta a posebno intelektualaca:
„Kao satiričar, zbijao je šalu, ponekad blago, ponekad oštro, sa svim
profesijama ili društvenim slojevima u državi. Svojim vrcavim podsmehom
podbadao je i proganjao kraljeve, trgovce, vojnike, zanatlije, učenjake. Od
svih meta, svoje najubitačnije strelice upravio je protiv nepravdi
koje je činila Crkva. (...) I obrazovani svet je gunđao protiv svega toga u
vezi sveštenstva, na račun redovnika i župnika, o pokvarenosti i
podmitljivosti, praznoverju naroda i idolopokloničkim obredima. Erazmo je
izrazio, i to briljantno, ono što su drugi jedva izgovarali; i učena Evropa se
smejala. Kraljevi i biskupi, učenjaci i trgovci, svi koji su se smatrali
obrazovanima, klicali su mu prvo sa veseljem, a zatim sa ozbiljnim
odobravanjem. Do 1517. godine postao je delom društvene stvarnosti. Ne
toliko u Italiji, koliko u Francuskoj, Engleskoj, Španiji i Nemačkoj, nova
učenost i Erazmova kritika Crkve išli su ruku pod ruku. Više od bilo koje
ličnosti, on je u Evropi unizio ugled papa i sveštenika, redovnika i
fratara i (povrh svega) teologa.“[59]
Dakle, svetovno okruženje u kome su delovali i bili proganjani svetionici
Hristove istine (nazvani pavlikijanima, bogumilima, katarima, patarenima,
albigenzima, valdenžanima, lolardima, moravskom braćom (husitima) i ko
zna kakvim sve ne imenima) bilo je upravo okruženje najcrnjeg satanskog
mračnjaštva. Zahvaljujući njihovoj vernosti i raznošenju radosne vesti o
spasenju, iz ovakve mračne sredine na dan Hristove svetlosti izlazile su na
hiljade ljudi – bivajući spasene za večnost. Sveti Duh je, uprkos snažnoj
đavolskoj opoziciji, snažno pokretao vernike da svedoče o Spasitelju, tako da
su se u mnogim pokrajinama osnivale lokalne zajednice vernika koje nisu
pripadale zvaničnim državnim religijskim institucijama. Tako, paralelno sa
postojanjem i delovanjem valdenžana i ostalih nezavisnih hrišćanskih
zajednica širom Evrope, pojavile su se grupe vernika koje su, zahvaljujući
svojoj vernosti Bibliji i pokoravanju Hristu u svemu, počele da praktikuju
ponovno krštavanje onih osoba koje su poverovale u Gospoda i potpuno
njemu predale svoj život. Naime, do tada je postojala drevna praksa
zvanične rimske crkve (a koju kasnije nisu ukinuli reformatori Luter, Cvingli i
Kalvin) da se svi ljudi krste odmah nakon rođenja – kao bebe. Sledeći
evanđelsko učenje, ove zajednice su odbacivale krštenje beba kao biblijski
neutemeljeno i pogrešno – zbog čega su od njihovih protivnika nazvane
anabaptističkim.[60] Anabaptističke crkve, odnosno njihovi obraćenici odmah
su na sebe izazvali gnev mnogih, jer je ponovno krštenje jedanput već
„krštene“ osobe smatrano jako velikim grehom. Ovaj gnev rimokatolika kao i
reformatora, anabaptisti su na sebe navukli posebno zbog ispada jedne
grupe verskih fanatika u gradu Minsteru – koji su se pozivali na
anabaptizam. Njihovo izgredničko ponašanje doprinelo je stvaranju veoma
loše propagande o njima. Međutim, istina je bila da su zajednice anabaptista
bile sačinjene od nanovorođenih ljudi koji su stanovništvu oko sebe pružali
maksimalno pozitivan primer hrišćanskog života i vladanja. Njihova načela
verovanja i življenja podrazumevala su ranohrišćansku prostodušnost, kao i
veoma negovano hrišćansko jedinstvo u Svetom Duhu. Evo šta o principima
po kojima su se upravljali anabaptisti kazuje istoričar Alan Thomson:
„Od samoga su početka bila jasna tri njihova osnovna načela, koja je jedan
od njihovih povjesničara nazvao „anabaptističkom vizijom“:
(a) kršćanski život kao bratstvo,
(b) golema važnost pokornosti Kristu,
(c) odvajanje od svijeta.
Vidimo da u toj vjeroispovijedi ima vrlo malo teologije. Tako je moralo biti.
Anabaptisti su kršćanski život shvaćali vrlo jednostavno i praktično. Čitava
kršćanska vjera i život sadržani su u Isusovom pozivu: „Slijedi me“.“[61]
Anabaptističke crkvene zajednice su se širile po teritoriji većeg dela Evrope,
a najbrojniji su bili u Švajcarskoj, Nemačkoj, Holandiji, Engleskoj i
Moravskoj. U ovoj poslednjoj bili su poznati kao huteritska braća, po imenu
jednog od njihovih prvih i najuticajnijih starešina, Jakova Hutera – koji je
zbog svoje vere stradao 1536. godine. Bili su poznati kao vredni i pošteni
radnici, a njihovi proizvodi i usluge nadaleko cenjeni:
„Težak rad, pažljiva izrada, skroman život i ograničena potrošnja značili su
bogatstvo. U mirnim vremenima između 1564. i 1619. godine moravski
huteriti došli su na dobar glas, jer su izrađivali najbolju robu po nižoj ceni
nego na drugim mestima. Bili su čuveni lekari, časovničari, prepisivači,
nožari, rezbari nameštaja i iznad svega izrađivači majolike. (...) Njihov
čuveni lekar, Cobl, bio je pozvan da se brine o caru Rudolfu II.“[62]
Sa druge strane, anabaptistički pokret u Holandiji vođen Gospodom posebno
je napredovao kroz obraćenog rimokatoličkog sveštenika Mena Simonsa.
Naime, u svojoj autobiografiji Simons je izneo podatke da, iako postavljen za
sveštenika u svojoj 24. godini života, do svog obraćenja Sveto pismo nije ni
uzeo u ruke, a kamo li ga čitao – bojeći se da ne bude zaveden na kakvu
lažnu nauku. Poput drugih sveštenika i Meno je provodio svoje vreme
odavajući se piću i drugim beskorisnim zadovoljstvima, a kad god bi se
spomenulo Sveto pismo, nije znao drugo nego da zbija šale o njemu.
Istoričar Broadbent je u svojoj knjizi citirao neke navode iz Simonsove
autobiografije, koja opisuje način njegovog spoznanja svetopisamske istine o
tome da pripada lažnom crkvenom sistemu koji se bazira na ljudskim
predanjima a ne na Božijoj Reči. To presvedočenje je došlo u toku prvog
iščitavanja stranica Novog zaveta:
„Konačno sam odlučio pročitati točno jednom Novi zavjet. Nisam još bio
daleko zašao u čitanje, a već sam postao svjestan da smo bili
prevareni... kroz milost Gospodinovu napredovao sam dan na dan u
upoznavanju Svetog Pisma, pa su me neki, iako pogrešno, nazivali
‘evangelističkim propovednikom’. (...) Nikada u cijelom svom životu nisam
bio čuo za braću, ali se je poslije desilo da su jednom bogobojaznom,
pobožnom heroju po imenu Sicke Snyder odrubili glavu u Leeuwaldenu, zato
što je obnovio svoje krštenje. To je zvučalo neobično u mojim ušima da se
govori o nekom drugom krštenju. Temeljito sam ispitao Sveto Pismo i
ozbiljno razmislio o tome, ali nisam mogao naći podataka o krštenju
djece. Kad sam to zapazio, razgovarao sam o tome sa svojim pastorom i
poslije mnogog raspravljanja doveo sam ga tako daleko da je morao
priznati da krštenje djece nema podloge u Svetom Pismu.“[63]
Nakon spoznanja Božije istine ne samo po pitanju krštenja već i drugih
biblijskih učenja, Simons nije mogao da učini ništa drugo već da se potpuno
posveti njenom propovedanju. Nakon gotovo dve decenije neprekidnog
bivanja u Gospodnjoj službi za objavljivanje Njegove Reči, Simons je
poniznog i skrušenog srca pisao o svojim pravim namerama koje su ga
nagonile da istrajno propoveda, kao i posledicama koje su došle kao rezultat
njegovih misionarskih aktivnosti:
„Onaj koji me je kupio... i pozvao me u službu, On me poznaje i njemu je
poznato da ja ne tražim ni novaca ni dobara, ni uživanja ni udobnosti na
zemlji, već jedino slavu svoga Gospoda, spasenje svoje i mnogih drugih.
Zbog čega sam morao trpjeti zajedno sa nježnom ženom i malim djetetom
tolike silne opasnosti, pritiske, žalosti, bijede i progonstva, sad već ima tome
18 godina, tako da sam primoran živjeti u siromaštvu i stalnoj bojazni i
opasnosti za svoj život. Da, dok propovjednici (misli se uglavnom na
rimokatoličke sveštenike; prim. I. S.) leže na mekanim krevetima i
jastucima, mi se moramo potajno uvlačiti u skrovite zakutke. Dok oni javno
uživaju u vjenčanjima sa sviralama, bubnjevima i flautama, mi se moramo
ogledavati kad god zalaje pas iz straha da možda dolaze oni koji nas žele
uhvatiti. Dok njih svatko pozdravlja kao doktore i učitelje, mi moramo
trpjeti da nas nazivaju anabaptistima, nazovi-učiteljima, varalicama i
krivovjercima, a pozdravljaju nas u ime đavola. I konačno, mjesto da
smo nagrađeni za svoju službu poput njih s visokim plaćama i odmorom,
naša nagrada i naš dio od njih je oganj, mač, smrt.“[64]
Stradanja i smrt su pratili i druge anabaptiste (odnosno baptiste) širom
Evrope. Njih su progonili kako rimokatolici, tako i reformatori i njihovi kasniji
naslednici. Urlih Cvingli, čijoj se pogibiji u ratu Luter obradovao – jer ga je
smatrao jeretikom, koji je držao Cirih pod svojom verskom upravom, osudio
je na smrt davljenjem u vodi sve one koji su praktikovali ponovno
krštavanje. Širom Evrope, rimokatolici i protestanti predavali su na muke i
smrtne kazne propovednike anabaptizma, kao i one koji su se na osnovu
njihovih propovedi krstili. Mnogi od njih su bacani u reke i udavljeni, drugi su
spaljivani na lomačama a trećima su odrubljivane glave. Evo samo kratkog
prikaza stradanja Hristovih vernika za vreme perioda reformacije:
„Zwingli je sumnjao u pravovaljanost krštavanja djece, te je rekao: „Ništa
mi ne zadaje toliko žalosti kao kad moram krstiti djecu, jer znam da tako ne
bi trebao činiti“. Ipak je pristao na smrt anabaptiste Felixa Mantza, koji je
time postao prvi ‘protestantski’ mučenik, jer je udavljen u rijeci Limmat u
Zurichu od tamošnjih protestanata 5. siječnja 1527. godine. (...) Dr.
Balthazar Hubmaier, čije je geslo bilo ‘istina je besmrtna’, bio je spaljen na
lomači 1528. godine, gdje ga je sve do kraja ohrabrivala njegova odana
žena. Zadnje su mu riječi bile: „O Isuse, Isuse!“. Nekoliko dana kasnije ženu
su mu bacili u rukavac Dunava kraj Beča s kamenom oko vrata. Mnogi su
anabaptisti bili mučeni, ubijani i protjerivani širom Evrope, sve do
Karpata. Samo je u Friziji (Nizozemska) od 1535-1546. godine bilo
pogubljeno preko 30.000 anabaptista, odnosno baptista, od
protestanata i od katolika.
„Sa sigurnošću se može reći“, rekao je povjesničar dr. Rufus Jones, „da ni
jedan drugi pokret za duhovnu slobodu u povjesti Crkve nije doživio
tako strašno mučeništvo.“
Progonstva baptista se šire kontinentom Evrope i Engleskom. (...) Baptiste
su proganjali zbog njihovih uverenja posvuda državne i crkvene vlasti u
Evropi i Americi. Progonjeni u Evropi, tražili su utočište na drugoj strani
Atlantika, gdje također nisu izbjegli progonstvu. Na njima su se ispunile
riječi apostola Pavla Timoteju: „A i svi koji hoće živjeti pobožno u Kristu
Isusu, bit će progonjeni.“ (2. Timoteju 3, 12).“[65]
Naravno, u ovom periodu, kao i kasnije, nisu samo anabaptisti bili
proganjani od strane zvaničnih vlasti. Veoma poznat u istoriji jeste i događaj
pokolja francuskih kalvinista – hugenota, koji se odigrao u noći, na dan
svetog Vartolomeja 1572. godine. Tom prilikom je u Parizu od strane
rimokatolika bilo pobijeno više desetina hiljada vernika svih životnih uzrasta
uključujući i sasvim malu decu. Ipak, ovo nije bio i jedini zločin nad
nekatolicima u Francuskoj. Slična ugnjetavanja i ozbiljni progoni koje su
pratila brojna ubistva, samo nešto slabijeg intenziteta nego tokom
Vartolomejske noći, dešavale su se i pre i posle ovog masakra.
Uopšteno govoreći, sve grupacije vernika različitih naziva, koje su stajale na
putu Rimokatoličkoj ili pak protestantskim crkvama u kojima je ostalo još
mnogo toga iz starog tradicionalizma i koje su vodili Duhom Svetim
nepreporođeni ljudi, bile su proganjane uz najrazličitiju torturu i umorstva
njihovih članova. Upravo iz ovog razloga, mnoge porodice evanđeoskih
vernika osetile su potrebu za promenom sredine koja ih je ugnjetavala i
otisnu se u nepoznate krajeve sveta – tražeći kakav-takav mir i duhovni
spokoj. Progonstva u Evropi ključno su uticala na pokretanje evanđeoskih
vernika na put preko okeana, na severnoamerički kontinent, kao i na
teritoriju carske Rusije. Kao što ćemo se uveriti u daljem pregledu istorijskih
događaja, progonstvo Hristove Crkve u pojedinim oblastima doprinelo je
preseljenju vernika iz svoje zemlje u druge regione, kao i evangeliziranju
mnogih miliona ljudi za koje je Gospod prolio svoju krv.
Pored veoma značajnog premeštanja velikog broja evanđeoskih hrišćana na
teritoriju Severne Amerike tokom XVI stoleća, zbog čega je taj svetski region
doživeo kasnije velike blagoslove, za naše proučavanje je mnogo zanimljivije
preseljenje progonjenih pojedinaca kao i čitavih lokalnih hrišćanskih
zajednica iz centralne Evrope na teritoriju Rusije, gde je vekovima do tada
dominirala Pravoslavna crkva. Pored zapažene činjenice koju smo istakli u
ranijem tekstu, a to je podatak da su u Rusiji vekovima delovale i
bogumilske zajednice (koje su se tamo našle zbog progona koje su
doživljavale na Balkanskom poluostrvu), u XVIII stoleću su u ovu prostranu
zemlju, i to na poziv samoga dvora, stigli i evanđeoski hrišćani iz Evrope.
Naime, na poziv carice Katarine II tokom 1788. godine, u Rusiju se iz Evrope
preselilo 288 porodica menonita (anabaptista, odnosno baptista), što je
iznosilo oko 1500 osoba. Njima je bila dodeljena zemlja u novoosvojenim
područjima, te su bili naseljeni u pokrajini Jekatarinoslava u predelu Hozrice
– uz istoimenu reku. Njima su se pridružile i druge pridošlice iz Evrope, koje
su, kao i oni, doživljavale progonstva zbog svoje vere. Među njima je bilo još
baptista, kao i pijetista iz krila Luteranske crkve. Doseljenici su tokom
godina bavljenja zemljoradnjom napredovali u materijalnom smislu i oformili
mnoga sela – koja su mogla da posluže kao primer uređenosti:
„To su bili počeci kolonizacije koja se sve više širila. Vremenom naseobine su
se proširile po čitavom jugu Rusije, sve do Krima, naročito u donjem toku
Volge, pa sve do Kavkaza, a zatim i dalje naprijed u Sibir sve do Turkestana
i čak do granice Kine. Kolonisti se nisu stopili s okolnim pučanstvom i
zadržali su svoj jezik, vjeroispovijedanje i običaje, sačinjavajući kompaktne
cjeline razasute poput otoka u moru pravoslavnih Slavena i drugih naroda
ogromnog carstva.“[66]
Ruska vlada je garantovala versku slobodu menonitima i drugim
pridošlicama iz Evrope – koji nisu bili po nacionalnosti Rusi, već Holanđani,
Nemci i pripadnici drugih naroda. Međutim, ovim vernicima je bilo striktno
zabranjeno širenje svoje vere među pravoslavnima. Nanovorođeni Evropljani
su se pridržavali ovog ograničenja – znajući da od toga zavisi i njihova
sloboda veroispovedanja. Međutim, oni su se istrajno molili da Reč Božija
prosvetli i ruski narod koji uglavnom nije posedovao nikakvo znanje o
evanđelju Isusa Hrista. Svetlost evanđelja, koja je svetlela na tamnom
mestu, nije mogla da se sakrije. Na imanjima nekih od imućnijih porodica
evanđeoskih hrišćana bili su zapošljeni radnici ruske nacionalnosti.
Neposredan kontakt sa vernicima kao i prisustvovanje njihovim molitvama i
familijarnim okupljanjima na kojima se proslavljao Gospod, nije mogao a da
ne utiče na domaće stanovništvo. Sa druge strane, ubrzo nakon osnivanja
Britanskog i inostranog biblijskog društva u Engleskoj 1804. godine (od
strane propovednika Tomasa Čarlsa Bela) istorodno društvo je osnovano i u
Rusiji 1812. godine uz pomoć cara Aleksandra I. Pošto se Biblijsko društvo
raširilo u mnoge krajeve, počelo je sa snabdevanjem lokalnog stanovništva
primercima Svetog pisma na jezicima naroda koji su živeli širom tog
prostranog carstva. Glad i žeđ za Božijom Rečju bila je ogromna, tako da su
mnogi ljudi počeli iskreno da veruju onom što su čitali:
„Čitanje Svetog Pisma bilo je tim Rusima sasvim neobično otkrivenje i izvor
velike snage. Uvidjeli su da ih je taj religiozni sistem, u kojem su
odgojeni, držao u neznanju o Bogu i o spasenju koje je u Kristu.
Pokajanje od svih grijeha, kojih je kod njih bilo mnogo, bilo je potpuno i bez
rezerve. Njihovo prihvaćanje Krista za Spasitelja i Gospodara bilo je u punini
vjere i ljubavi. Uvidjevši temeljito neslaganje Ruske crkve i
naučavanja Svetog Pisma, ostavili su tu crkvu i prihvatili se Svetog
Pisma do krajnje granice svog shvaćanja.“[67]
Naravno, obraćenje Rusa na izvorno novozavetno hrišćanstvo koje se
temeljilo isključivo na evanđelju odnosno Bibliji, nije moglo da prođe bez
protivljenja. Kao najveći protivnik ovoj pojavi pokazao se Sveti sinod Ruske
pravoslavne crkve, koji je od toga doba nastojao da svim silama spreči dalje
napredovanje evanđelja. I dok su baptisti i drugi evanđeoski hrišćani
poreklom iz Evrope poštovali zakonske odredbe o neširenju svoga učenja
među Rusima (radi zaštite svog sopstvenog prava na slobodna crkvena
okupljanja), domaćem stanovništvu niko nije garantovao slobodu drugačijeg
verskog ispoljavanja sem pravoslavnog. Obraćeni Rusi nisu skrivali svoje
oduševljenje zbog novopronađene istine evanđelja o spasenju u Isusu
Hristu, te su neumorno propovedali i oko sebe okupljali grupe
novoobraćenika. Ove grupe, a kasnije i organizovane crkve evanđeoskih
hrišćana ruske nacionalnosti pravoslavni su podrugljivo nazvali imenom
„štundristi“ – prema reči kojom su nemački doseljenici nazivali svoje crkvene
zajednice. Ovakav naziv izazivao je porugu i jasno stavljao do znanja narodu
da su njihovi pripadnici „izdali svoju veru“ i prihvatili nešto tuđe. Ipak, za
vreme Aleksandra I koji se i sam upoznao sa Svetim pismom preko visokih
predstavnika evanđeoskih crkava i društava iz inostranstva, rasturanje
Biblija među narodom je konstantno napredovalo. Tokom tog perioda, kao i
onog kasnijeg za vreme Aleksandra II, evanđelje je napredovalo među svim
klasama društva, pa i među aristokratijom. Tako je, na primer, preko Lorda
Radrocka, koji je krenuo iz Engleske 1866. godine, evanđelje stiglo i među
petrogradsko plemstvo od kojih su se neki obratili i počeli da održavaju
redovne sastanke čitanja i tumačenja Svetog pisma. Na tim sastancima
zajedno su sedeli ljudi koji su ranije živeli miljama daleko, kako po
prostornoj udaljenosti – tako i prema svome poreklu, kulturi i obrazovanju.
Uz bogate novoobraćene plemiće sedeli su neuki i prosti seljaci – povezani
međusobno svojom verom i Hristovom ljubavlju. Među uticajnim ljudima koji
su prihvatili veru u Hrista bio je i bogati zemljoposednik, pukovnik Vasilij
Aleksandrovič Paškov. O njegovoj revnosti za Gospoda i širenju evanđelja
istorija je između ostalog zabeležila i sledeće:
„Taj je plesnu dvoranu svoje palače stavio na raspolaganje za sastanke, sam
je naviještao Evanđelje posvuda, u zatvorima i u bolnicama, kao i u kućama
i u zajednicama. Koristio je svoje veliko bogatstvo za rasparčavanje Svetog
Pisma, izdajući traktate i knjige, pomažući siromašne i unapređujući
kraljevstvo Kristovo na sve moguće načine. Paškovu su 1880. zabranili
održavanje sastanaka u njegovoj vlastitoj kući. Kad je ipak nastavio s
održavanjem sastanaka, bio je prognan, zahvaljujući uticaju Svetog Sabora,
najpre iz Petrograda, a poslije iz Rusije uopće, a veliki dio njegova imetka
bio je zaplijenjen.“[68]
Ipak, progonstva koja su doživljavali evanđeoski hrišćani u ovom periodu
bila su znatno blaža od onih koja će tek uslediti. Naime, nakon ubistva cara
Aleksandra II 1882. godine, vlast u Rusiji su preuzeli protivnici reformi koje
je sprovodio pokojni vladar. Kasniji vladari Rusije zauzeli su potpuno
drugačiji državnički stav, i svesrdno potpomognuti Svetim sinodom RPC rešili
da se obračunaju sa svim elementima u društvu koji nisu išli na ruku
ispunjavanju ideala „svete Rusije“. Pod udar su došli Jevreji kao nacija za
koju se verovalo da sprovodi svetsku zaveru služeći sotoni[69], kao i
evanđeoske crkve koje su verovale i propovedale različito od zvanične
religije:
„Te razne crkve našle su u Pobjedonoscevu, poglavaru svetog Sabora, svog
ogorčenog i upornog neprijatelja. Palo im je u dio da trpe zatvaranje, globe i
progonstva, dok su svećenici podjarivali narod da napada vjernike i
zlostavlja ih i razrušava njihove domove i razgrabi njihova imanja. Zajednice
su im bile zabranjivane, a kada bi ih našli da se sakupljaju tajno i čitaju
Sveto Pismo, nasilno bi prekidali takve sastanke uz hapšenje i kažnjavanje
prisutnih. Sve veći broj, uglavnom starješina i vođa u crkvama, prognan je u
Sibir i na Kavkaz.“[70]
Međutim, i pored progonstava, evanđeoski vernici su i dalje živeli i delovali
znajući da je i njihov Gospod stradao od svojih progonitelja – sve do svoje
smrti na krstu. Njihovi progoni i rasejanja samo su doprinosili da i mnogi
drugi ljudi, u udaljenim prostranstvima čuju evanđelje i budu spaseni za
večnost kroz veru u Hrista.
Evanđeoski vernici su i danas brojni u Rusiji, i pored proživljavanja veoma
brutalnog odnosa komunista prema njima i ostalim religioznim grupama
tokom višedecenijskog perioda tokom prošlog veka. Njihove zajednice broje
na stotine hiljada krštenih i sačinjavaju evanđeoske denominacije različitih
naziva, a koje se u svojim veroispovedanjima slažu u svim glavnim tačkama
biblijske vere.
Pre nego što pređemo na završni deo ovoga poglavlja u kome ćemo
sagledati raširenost evanđeoskog hrišćanstva (odnosno istinite Crkve
Hristove) u savremenom svetu, kao i njihovu revnost za ispunjenjem
Gospodnjeg naloga o propovedanju evanđelja među svim narodima, želim da
spomenem i jedan od malobrojnih poznatih svetlih primera u istoriji
vaseljenskog Pravoslavlja. Kao što je poznato, Pravoslavlje u celini nije
nikada doživelo nešto što bi moglo da se nazove „reformacijom“ od starina
ustanovljene vere, rituala i običaja. Zapadna crkva je prošla kroz reformaciju
u XVI veku, pod uticajem Lutera, Cvinglija i Kalvina, na osnovu čega je došlo
do osnivanja nekih novih ogranaka svetskog hrišćanstva. Očigledno je da
tokom istorije na pravoslavnom istoku nikada do sada nije došlo do takve
duhovne klime koja bi doprinela reformaciji „Istočne crkve“. No, to ne znači
da nije bilo baš nijednog pokušaja u tom pravcu. Najznačajnija ličnost u
istoriji vaseljenskog Pravoslavlja, koja je pokušala da sprovede reformu,
tokom vekova u mnogo čemu zabludele crkve, bio je patrijarh Kiril Lukarski.
Neuspeli pokušaj reformacije pravoslavnog hrišćanstva
Kiril Lukarski, poznat kao jedan od najučenijih ljudi u Istočnoj crkvi onoga
vremena, studirao je u Veneciji kao i na univerzitetu u Padovi. Odlično je
poznavao italijanski i latinski jezik, a radio je i kao polemičar i predavač u
Poljskoj. Za to vreme upoznao se ne samo sa zapadnom kulturom već i sa
plodovima protestantske reformacije koja se odvijala baš u njegovo vreme.
Najviše je kontaktirao sa kalvinistima, čiju je veru, upoređujući sa naukom
Svetog pisma – smatrao najispravnijom. Iz tog razloga je, nakon svoga
izbora najpre za patrijarha Aleksandrije (1602. god.) a potom i za
vaseljenskog patrijarha carigradskog (1621. god.), svoje najnadarenije
sveštenike slao na školovanje u zapadnu Evropu – na Oksford, Helmštet i
Ženevu, nadajući se da će time otpočeti neophodnu reformaciju Istočne
crkve. Još dok je bio za katedrom aleksandrijskog patrijarha, Lukarski je
pažljivo upoređivao verovanja rimokatolicizma, Pravoslavlja i reformirane
kalvinističke crkve, sa naukom koja proizilazi iz Svetog pisma. Ustanovio je
da je učenje reformatora o Hristovoj veri mnogo ispravnije nego učenje
tradicionalnog hrišćanstva, te da se u verovanje ovih poslednjih nadodalo
mnogo toga što se nije u početku podrazumevalo. Patrijarh Kiril je, nakon
presvedočenja u istinitost ovog otkrića, odlučio da odbaci sve ono što nije
bilo izvorno novozavetno (poštovanje i molitve svetiteljima,
ikonopoštovanje, verovanje u transsupstancijaciju itd.).[71] Govorio je da ne
može više da sluša kazivanja onih koji tvrde da ljudsko predanje (tzv. sveto
predanje) ima istu vrednost kao Sveto pismo:
„Smetalo mu je otvoreno obraćanje svecima u liturgiji. Preko holandskog
ambasadora dao je da se u Ženevi štampa Ispovest vere koja je jezikom
podsećala na Kalvina i navela protestante da kliču zbog slaganja između
svoje i Pravoslavne crkve. Propovedao je da je Crkva podređena Svetom
pismu i da može da pogreši; predodređenost na život bez obzira na dobra
dela; opravdanje verom; dva sakramenta Evanđelja; i reformisano učenje o
euharistiji.“[72]
I, dok se protestantska Evropa radovala činjenici da vaseljenski patrijarh
Pravoslavne crkve ispoveda veru identičnu njihovoj[73], rimokatolici su bili
zaprepašćeni. Jezuitski red je hitno preduzeo korake na diskreditaciji
carigradskog patrijarha kako kod zvaničnih crkvenih organa tako i pred
samim turskim sultanom. Nakon optužbe za veleizdaju, a posle svoga petog
po redu zbacivanja sa patrijaršijskog trona, Kiril Lukarski je ubijen od strane
Turaka 1638. godine, a potom bačen u more.[74]
Iako Pravoslavna crkva nije reagovala na učenje patrijarha Kirila za vreme
njegovog života, kao i na njegovu kalvinističku „Ispovest vere“, to je učinila
posle njegovog stradanja. Naime, sabori održani u Carigradu 1638., 1641.,
1672. i 1691. godine, sabor u Kijevu 1640., u Jasi 1642., i u Jerusalimu
1672. oštro su osudili njegovo učenje i proglasili nepostojanje razloga za bilo
kakvom reformacijom pravoslavne vere. Neki od glavnih protivnika Kirilovog
učenja nakon njegove smrti bili su mitropolit Kijevski Petar Mogila (1633. 1647.) kao i patrijarh Jerusalimski Dositej (1672. - 1707.), koji su, svaki za
sebe, sastavili ispovedanje vere Pravoslavne crkve u kojima su osudili sve
nepravoslavne teze iz Ispovedanja koje je zastupao bivši vaseljenski
patrijarh. Ova dva ispovedanja vere, Mogilino i Dositejevo, prihvatili su i
maločas pomenuti pravoslavni sabori, potvrđujući njihovu pravovernost i
prihvatljivost za sve Pravoslavne crkve.
Rasprostranjenost prave Hristove Crkve i njene aktivnosti na
početku XXI stoleća
Prema učenju Gospoda Isusa Hrista koje datira gotovo dve hiljade godina
unazad, poslednje vreme pred Njegov drugi dolazak karakterisaće dva
veoma bitna događaja. Jedan je veliki otpad od izvornog biblijskog učenja
koje će zastupati takozvane hrišćanske crkve, a drugi je postojanje relativno
(upoređujući sa sveukupnom svetskom populacijom) malog broja Hristovih
vernika okupljenih u istoimenim zajednicama koji će i dalje revno nositi
svedočanstvo istinite vere o svome Gospodu. Hristos je naime rekao:
„Nego, kad Sin čovečji dođe, hoće li naći veru na zemlji?“[75]
Kao i:
„I propovedaće se ovo evanđelje o carstvu po svemu svetu za svedočanstvo
svima narodima, i tada će doći kraj.“[76]
Iako su na prvi pogled ove Hristove izjave protivrečne, jer prva kao da
podrazumeva potpuni nestanak Isusove nauke na kraju sveta, druga pak
daje nadu nagoveštavajući postojanje „malog stada“ (Lk. 12:32), koje će
ipak odoleti svim iskušenjima i dovršiti delo evangeliziranja sveta na koje ih
je Gospod Hristos poslao (Mt. 28:19-20).
Širenje evanđeoskog hrišćanstva u određenim oblastima sveta uopšteno smo
opisali ranije u ovom poglavlju. Sveti Duh je oduvek suvereno delovao na
različitim kontinentima tokom proteklih vekova. Na samom početku,
Hristova Crkva, koju u ovom poglavlju nazivamo Crkvom evanđeoskih
hrišćana, širila se najbrže evropskim kontinentom ali i Bliskim i Srednjim
istokom kao i severnom Afrikom. Danas je Evropa kontinent na kojem živi
najverovatnije najmanji procenat evanđeoskih nanovorođenih vernika – u
odnosu na celokupan broj stanovnika. Najbrojnije crkve evanđeoskih vernika
u Evropi danas su na teritoriji Velike Britanije, Rumunije, Ukrajine i drugih
zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza. Po broju evanđeoskih hrišćana, potom
sledi Severna Amerika, a značajan porast članstva beleže crkve u Južnoj
Americi i Africi. Ono što je najzanimljivije jeste činjenica da najveće
pridodavanje članstva beleže evanđeoske crkve u još uvek komunističkoj
državi Kini, u kojoj prema poslednjim ozbiljnim procenama postoji preko 60
miliona pripadnika kućnih crkvenih zajednica.[77]
Najveći zamah u evangelizaciji neobraćenog sveta evanđeoske crkve su
preduzele u poslednjih sto godina, kada su organizovana mnoga misionarska
udruženja. Njihov zadatak je objavljivanje Hristovog evanđelja što većem
broju zemaljskog stanovništva. Najveći broj tih udruženja otpočeo je svoj
rad veoma skromno. Međutim, kako je vreme odmicalo, sve veći broj
hrišćana se priključio tom radu i doprineo da se sa lokala misijski poduhvati
prošire na čitavu državu – pa i daleko van njenih granica.
Prvo od nekoliko najvećih misijskih udruženja evanđeoskih vernika u svetu,
koje ću pomenuti, jeste Međunarodno društvo Gideonita (The Gideons
International). Ovo udruženje je osnovano 1899. godine i tokom nešto više
od sto godina od svojih skromnih početaka, njegovi članovi su uspeli da
finansiraju, plasiraju i besplatno podele preko 1,3 milijarde Svetih pisama (ili
Novih zaveta) u 180 zemalja sveta u kojima deluju.
Takođe, udruženje pod nazivom Every home for Christ deluje već punih 60
godina (osnovano 1946. god.) u velikom broju država sveta. Tokom svoga
delovanja ono je, sledeći princip evangelizacije „od kuće do kuće“, podelilo
preko dve milijarde i dvesta miliona hrišćanskih traktata i brošura, na
osnovu kojih je ustanovljeno više od sto hiljada lokalnih crkava i kućnih
grupa. Svakoga dana se na adrese lokalnih ogranaka ovog udruženja širom
sveta, a kao posledica deljenja traktata i brošura sa kontakt adresom, javi
preko 17000 osoba koje su zainteresovane da dobiju Sveto pismo i druge
štampane, audio i video materijale sa hrišćanskom porukom.
Društvo Campus crusade for Christ, koje je osnovano 1951. godine i deluje u
196 zemalja u svetu takođe je veoma uspešno u evangelizaciji. Samo jedan
od njihovih brojnih traktata, kojeg je sastavio osnivač udruženja dr Vilijam
(Bil) Brajt, pod nazivom „Da li si čuo za četiri duhovna zakona“, štampan je i
podeljen na mnogim jezicima sveta u preko dve i po milijarde primeraka.
Isto tako, u potpunosti finansiran od strane ove misijske organizacije,
krajem sedamdesetih godina prošloga veka snimljen je film Isus koji je
potukao sve rekorde gledanosti. Ovaj film koji je, prema podacima kojima
udruženje raspolaže, poslednjih decenija gledalo 4,6 milijardi ljudi iz 236
naroda, snimljen je na osnovu evanđelja po Luki. On potpuno verno prenosi
veliki broj detalja iz Hristovog života kao i osnovnu poruku o spasenju kroz
veru u Spasitelja.[78] Na osnovu gledanja ovog filma veliki broj ljudi širom
sveta doneo je odluku o sledbeništvu Isusa Hrista i pripadništvu nekoj od
evanđeoskih crkvenih denominacija.
Evangelizaciono udruženje dr Bilija Grejema (Billy Graham Evangelistic
Association) predstavlja još jednu od veoma poznatih organizacija koje
doprinose ispunjenju zapovesti Božijeg Sina za propovedanjem evanđelja
svakom stvorenju pod nebom. Tokom svog višedecenijskog delovanja (preko
pedeset godina) ovo udruženje je organizovalo veliki broj javnih
evangelizacija širom sveta pred ogromnom publikom, a neke od njih koje su
prenošene preko satelita mogli su da posmatraju milioni ljudi sa svih
kontinenata. Ovo udruženje je organizovalo i radio i televizijske programe
koje putem predajnika mogu da prate i stanovnici zemalja u kojima su
ograničene ljudske i verske slobode, poput Severne Koreje, Kine i mnogih
islamskih država. Televizijske kao i radio programe ovog udruženja mogu da
prate i stanovnici Australije, Evrope, Afrike, većeg dela Azije kao i Južne i
Centralne Amerike. Posebna pokrivenost filmovima sa hrišćanskim
sadržajem, koji mogu da se prate preko satelita, obezbeđena je za islamske
države Bliskog i Srednjeg istoka kao i severa Afrike (Turska, Egipat,
Saudijska Arabija, Irak, Iran, Sirija, Liban, Jordan i druge).[79]
Uz pomoć ovih udruženja, kao i hiljada drugih skromnijih po opsegu svoga
delovanja, crkve evanđeoskih hrišćana svakoga dana dosežu evanđeljem na
stotine hiljada porodica – koje dobijaju priliku da poveruju u Hrista i budu
spasene za večnost. Ovakav blagoslov blagodatnog prisustva Božijeg Duha
koji obitava u crkvama nanovorođenih, doživljava i Srbija u kojoj živi i deluje
više hiljada evanđeoskih vernika nastanjenih u mnogim gradovima i selima
naše zemlje, a naročito u Vojvodini.
Kao i svuda u svetu, evanđeoski hrišćani u Srbiji međusobno sarađuju u
nastojanju da što veći broj ljudi različitih nacionalnosti čuje radosnu vest o
spasenju koje se nalazi u Isusu Hristu Spasitelju, kao i da putem različitih
humanitarnih akcija pomognu ljudima u potrebi. U poslednjih nekoliko
decenija, a posebno nakon demokratizacije društva i uvođenja višepartijskog
sistema kojeg je pratila i veća sloboda izražavanja i delovanja, i evanđeoske
crkve u Srbiji su otpočele obimniju akciju evangelizacije stanovništva. Tako
je početkom devedesetih godina prošlog veka osnovano više misionarskih
društava kao i izdavačkih kuća koje štampaju literaturu kako za potrebe
vernika, tako i potrebe saopštavanja osnovne biblijske poruke ostalom
stanovništvu.[80] U pomenutom periodu, putem evanđeoskog izdavaštva,
štampano je a potom i podeljeno širom naše zemlje više miliona primeraka
različitih traktata, brošura i knjiga, preko kojih se lokalnim crkvama ili
organizacijama i dalje javljaju na stotine zainteresovanih. Takođe, besplatno
je podeljeno na stotine hiljada Novih zaveta kao i kompletnih Svetih pisama
različitih prevoda. Isti je slučaj i sa audio i video materijalima koji doprinose
donošenju odluke o Hristovom sledbeništvu, kao i daljem učvršćivanju u
hrišćanskoj veri.
Svi ovi podaci govore u prilog činjenici da je Gospod blagonaklon i prema
stanovnicima našeg podneblja, te da im je, u skladu sa time i omogućio da
spoznaju istinu evanđelja koja može da im donese spasenje i večni život.
Gospodnje milosrđe koje ispoljava kroz svoga ljubljenog Sina Isusa Hrista i
postojanje njegove prave Crkve u našoj zemlji, samo su dokaz Njegove
ljubavi kojom želi da za večnost spasi što veći broj ljudi iz našeg okruženja.
Pripadnost Njemu i Njegovoj Crkvi podrazumeva biblijsku pravovernost kao i
život posvećenja, o kojima je bilo reči ranije u ovoj knjizi. Evanđeoski
hrišćani Srbije usrdno se mole Gospodu da se Njegovo ime proslavi time što
će još mnogi ljudi čuti evanđelje i odazvati se Božijem pozivu prihvatanjem
večnoga spasenja koje se nalazi u Njegovom Sinu Isusu Hristu.
Download

KO SU EVANĐEOSKI HRIŠĆANI? „Oni mu pak