Bosanski jezik i književnost
( 5 časova sedmično, 185 časova godišnje)
UVOD
Nastavni sadržaji Plana i programa bosanskog jezika 5 (peti) razred osnovne škole nastavak je ranijih sadržaja, proširen i
produbljen sa ciljem usvajanja novih znanja od strane učenika u procesu afirmacije njegove govorne i pismene kulture. Književnojezičko obrazovanje učenika omogućava da pravilno razumije i usvaja znanja iz svih naučnih oblasti, da razvija intelektualne i
kreativne sposobnosti, da književno-jezička znanja primijeni u praksi metodama naučnosti i operativnosti, služeći se naučnom
terminologijom i tehničkom semiotikom.
Nastava i nastavni sadržaji bosanskog jezika i književnosti osobita su konstituanta nacionalnog identiteta Bošnjaka u
evropskim i svjetskim društvenim okvirima, a ujedno i najznačajniji afirmativ u njihovoj historijskoj dijahroniji i sinhroniji.
Nastava bosanskog jezika i književnosti, sem obrazovno-naučne uloge, ima i društvenu funkciju, prije svega formiranje
humane, duhovno i radno sposobne ličnosti učenika, odnosno čovjeka visoke etičke i kreativne kulture, kvalitetnog znanja i pravilnog
mišljenja, spremnog da bude faktor progresa u savremenoj društvenoj zajednici.
Nastavni plan i program za predmet Bosanski jezik i književnost uspostavljen je po funkcionalnim principima
(kontinuitet, korelacija, integracija, vertikalno-spiralni tok.) U programskim sadržajima srednje mjesto zauzima književnost i
jezik Bošnjaka, u kontekstu izučavanja književno-jezičke tradicije evropskih naroda. U programu su zastupljeni najznačajniji
predstavnici bošnjačke književnosti, kao evropske i svjetske književnosti. Sadržaji iz oblasti teorije književnosti i stilistike obrađuju se
sukcesivno u toku interpretacije i analize književnih djela. Posebna pažnja se posvećuje kreativnom uvođenju učenika u tehnike
interpretacije i njihovom osposobljavanju da razumiju književnoumjetničke pojave.
Nastavnikove informacije su vrlo značajne, a moraju biti potpune, sadržajne, konkretne i prilagođene toku i tipu časa. Kako
školska lektira, tako i djela koja su prdviđena za domaću lektiru interpretiraju se po istoj metodologiji, na osnovu predhodnog čitanja
i pripreme učenika na samoradnju. Interpretaciju djela, kao diskusija može biti individualna i u grupama – razvrstana po temama ili
drugim književnoumjetničkim kriterijima.
U proučavanju jezika i jezičkih sadržaja (jezika u upotrebi i jezika u književnom djelu) posebna pažnja se posvećuje
osposobljavanju učenika da razumiju fonološke, morfološke, leksičke, sintaksičke i stilske karakteristike, tvorbene modele kao i
jezčku polifoniju i slikovitost, jezičku kreaciju, kao i razliku narodnog i standardnog književnog jezika i njegove norme.
1
Za uspješanu obradu nastavnih sadržaja iz predmeta Bosanski jezik i književnost najproduktivni je postupak rada na tekstu
književnog djela, prilaženje djelu sa umjetničko-jezičkog aspekta. Principom čitanje djela i pripremom za čas, uz asistenciju
nastavnika, učenik stiče pravilnu sliku o piscu i vremenu, nastanku djela i društvenim prilikama o kojima pisac govori.
OPŠTI CILJEVI
Osnovni cilj nastave Bosanskog jezika i književnosti u
5 (petom) razredu osnovne škole je stjecanje znanja, kao i primjena znanja u procesu školovanja, u svakodnevnom
životu i standardima savremenog društva.
Također, cilj nastave bosanskog jezika i književnosti je proširivanje znanja kako u školovanju, tako i u životnom iskustvu
(onom izvan škole, u porodici i društvu.)
S obziro da su bosanski jezik i književnost prirodni i historijski afirmativ nacionalnog identiteta Bošnjaka, važni isto toliko
koliko su važni i drugi jezici i literature u svijetu za ostale nacionalne kulture, te oni u ovom diskursu čine temeljnu civilizacijsku
tekovinu multikulturalnosti. Nastavni plan i program bosanskog jezika i književnosti ima, kao opšti cilj, osmišljavanje uzajamnosti
književno-jezičkih kultura kao vrijednost duhovne nadgradnje svjetske zajednice naroda.
POSEBNI CILJEVI
Nastavni plan i program bosanskog jezika i književnosti za V (peti) razred osnovne škole, sem opštih ima i posebne ciljeve:
1.1. Učenici treba da razumiju nastavak jezika i njegov značaj u komunikaciji, kao i upotrebu jezika u umjetnosti, njegovu slikovitost,
metaforičnost, ritmičnost, simboliku. Osobito je važno da učenici razumiju razvoj bosanskog jezika, u okviru balkanske jezičke
zajednice, od njegove narodne do književno-umjetničke norme i savremenih standarda.
1.2. Tokom nastavnog procesa učenici treba da nauče princip izgovaranja i pisanja riječi i rečeničnih struktura, da poznaju gramatičke
kategorije riječi, da razumiju tvorbu riječi , da shvate odnos riječi u sintaksičkom diskursu, da razumiju metaforička značenja
riječi, da njeguju kulturu čitanja i pisanja.
1.3. U kontekstu potrebe jezika, odnosno kulture izražavanja, učenici treba da upoznaju načine pripovijedanja, kao i analizu teksta.
1.4. Učenici treba da razviju kulturu pisanog izražavanja i da se kroz forme pisanih domaćih zadataka osposobljavaju za pisanje svih
vrsta tekstova po standardima pravopisa i pravopisnih pravila.
2. Učenici treba da upoznaju književnu tradiciju i baštinu Bošnjaka, zatim najvažnije stvaraoce u okruženju ,Evropi i svijetu.
2.1. Učenici treba da upoznaju književno-teorijske pojmove i stilsko-jezičke aspekte na primjerima školske i domaće lektire i njihov
značaj za kulturu u opšte.
2
2.2. Obrada djela iz oblasti predviđene lektire ima za cilj da kod učenika razvije smisao za samostalan rad, za samostalno čitanje i
proširivanje znanja, razvijanje kulture govora, slušanja i književno-jezičke interpretacije.
PLANIRANI SADRŽAJI - STRUKTURA SADRŽAJA
KATEGORIJE
POTKATEGORIJE
Broj časova
Svega časova
%
43
21,00
26
14,15
109
60,13
Morfologija (sistem morfema)
Morfologija (vrste riječi)
Leksikografija i leksikologija
Sintaksa
Domaći zadaci
5
28
4
2
4
JEZIK U
UPOTREBI
(KULTURA
IZRAŽAVANJA
Tipovi vezanog teksta
Pisani zadaci
Domaći zadaci
Vježbe pravopisa
6
12
4
4
KNJIŽEVNOST
I LEKTIRA
Prvi pisani spomjenici
Književnost srednjeg vijeka –bošnjačka epigrafika
Književnost Bošnjaka BiH i Sandžaka
Domaći zadaci
Narodna književnost Bošnjaka
Književnost u okruženju i svetska književnost
Lektira
4
6
55
6
20
12
6
Televizija, radio, telefon, internet
Pozorište, melodrama, opera i balet, film
Medijska periodika
2
4
1
7
4,72
185
185
100
JEZIK
MEDIJSKA
KULTURA
UK U P N O
3
Č A S O V A
OPERATIVNI CILJEVI NASTAVNIH SADRŽAJA
1. KATEGORIJA: J E Z I K (43 ČASA)
Potkategorije
SADRŽAJ
Morfologija
(sistem
morfema)
(5 časova)
1.1. Morfemi i riječi kao morfološke
jedinice (2 časa)
Određenje morfema i određenje riječi,
odnos između morfema riječi kao odnos
između konstituanta i integranta, riječ kao
složena jedinica.
Sticanje znanja iz
morfologije, razumijevanje
tvorbe riječi i njihove
primjene u sintaksičkom i
stilističkom diskursu.
1.2. Vidovi analize riječi (1 časa)
Morfemska analiza riječi, korijeni, afiksi,
tvorbene osnove, derivacijski morfemi,
morfološke analize riječi, osnove,
gramatički morfemi.
Analitičko razumijevanje
tvorbenih modela riječi,
značenja i funkcija morfema
u fonostilistici i
morfostilistici.
4
Specifični objektivi
Očekivani rezultati
Učenici treba da:
U kontekstu jezičke
percepcije i jezičke
produkcije razumiju
specifičnosti morfološkog
sistema bosanskog jezika –
da poznaju njegovu tvorbu i
mogućnosti morfološke
interakcije, njegove tvorbene
modele, leksičke semantičke
distinkcije i leksičku
sinonimiju kao rezultat
odnosa između morfemskih
Međupredmetne
veze
Gramatike
stranih jezika
(mofološki
sistem)
Matematička
lingvistika
Matematička
poetika
Morfologija
(vrste rijči)
(28 časova)
5
1.3. Način tvorbe riječi (2 časa)
- izvođenje: sufiksalna, prefiksalna,
prefiksalno-sufiksalna tvorba;
- prosto slaganje, srastanje, preobrazba.
Razumijevanje mofološke
fleksije u tvorbenom sistemu
bosanskog jezika.
1.4. Kriteriji za klasifikaciju riječi i
podjela na njima zasnovane karakteristike
(1 čas):
- gramatičko-sintaksičke:
imenice, zamjenice, pridjevi;
- morfološke: promjenljive,
polupromjenljive, nepromjenljive.
1.4.1. Imenice (7 časaova)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
imenica po značenju i morfološkim
osobinama; deklinacija imenica;
morfostilistika roda, broja, padeža.
Sticanje znanja o
klasifikaciji vrsta riječi
bosanskog jezičkog sistema,
njihovim gramatičkim,
semantičkim i stilističkim
karakteristikama i
funkcijama u raznim
vidovima upotrebe jezika;
razumijevanje morfoloških i
semantičkih distinkcija
između gramatičkih
kategorija riječi, analitičko
pronicanje u njihove
sintaksičko-semantičke
odnose.
konstituenata i integranata
(korijen, osnova, morfemske
jedinice, derivacijski
morfemi, morfološka
struktura riječi).
Poznaju i razlikuju sve
gramatičke kategorije riječi i
njihove gramatičke i
stilističke funkcije, osobine
deklinacije odnosno
konjugacije nekih
gramatičkih kategorija i
nepromjenljivost kao
alternaciju, morfostilistiku
roda i broja, interkategorijsku gramatičku i
semantičku klasifikaciju,
tvorbeno prestrukturiranje i
morfološku interakciju i
dinamiku.
Skup riječi u rečenici
Rečenice u govornoj upotrebi
Sastav rečenica,
-proste rečenice
-glagolski i imenski predikat,
-složene rečenice
Skup riječi u rečenici
Imenički dodaci:
- atribut,
- apozicija
Glagolski dodaci:
-priloške odredbe
-objekat
Imenice
Izvedene i neizvedene imenice
Promjena imenica
-nominativ
-genitiv
-dativ
-akuzativ
-vokativ
-instrumental
-lokativ
6
1.4.2. Zamjenice (3 časa)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
zamjenica po značenju i morfološkim
osobinama; deklinacija zamjenica;
morfostilistika roda (mocija roda), broja,
padeža; mogućnosti tvorbe zamjenica.
1.4.3. Pridjevi (4 časa)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
pridjeva po značenju; pridjevski vid,
komparacija pridjeva, deklinacija
pridjeva; morfostilistika roda (mocija
roda), broja, padeža; tvorba pridjeva –
stilistika pridjevskih tvorenica.
1.4.4. Brojevi (1 čas)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; značenja i vrste
brojeva, tvorbe i promjena.
1.4.5. Glagoli (7 časa)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
glagola po semantičkim i morfološkim
kriterijima, po prelaznosti radnje i vidu;
glagolski oblici (konjugacija) i njihova
stilistička svojstva; perfektivizacija i
imperfektivizacija glagola.
7
Razumiju sve vidove
morfološke analize koje se
temelje na jezičkim
aktivnostima slušanja,
čitanja, govora i pisanja na
ortoepiji i tekstovima
različitih vrsta.
1.4.6. Prilozi (1 čas)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
prijedloga po značenju i funkciji.
1.4.7. Prijedlozi (1 čas)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
prijedloga po semantičkim i morfološkim
kriterijima.
1.4.8. Veznici (1 čas)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
veznika po značenju i funkciji.
1.4.9. Uzvici (1 čas)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija
uzvika po semantičkim i morfološkim
karakteristikama.
1.4.10. Rječce i partikule (1 čas)
Semantičke, gramatičke, tvorbene i
stilističke karakteristike; klasifikacija po
značenju, strukturi i funkciji.
8
Leksikografija i
leksikologija
(4 časa)
9
1.5.Riječi kao leksikološke jedinice
(1 čas)
Leksikologija i leksikografija kao
lingvističke discipline, osnovni vidovi
leksičkog značenja (denotativno,
konotativno i kontekstualno značenje).
Sticanje znanja
o leksikološkim i
leksikografskim
specifičnostima bosanskog
jezika u kontekstu njegovog
lingvističkog sistema;
upotreba leksičkih jedinica u
raznim vidovima kulture
izražavanja.
1.6. Leksički sastav jezika (1 čas)
Aktivna i pasivna leksika, arhaizmi i
neologizmi, književna i dijalekatska
leksika, vulgarizmi, tuđice i posuđenice,
sinonimi, homonimi, antonimi,
žargonizmi, frazeologizmi; tehnološka
leksika (kompjuter i internet, razni
tehnički aparati i instrumenti, kosmička
tehnologija; akronimska leksika;
razvitak i univerzalnost tehnološke
lingvistike i tehnološke komunikacije).
Poznavanje morfoloških i
semantičkih distinkcija
između književne i
dijalekatske norme
bosanskog jezika, jezičke
transliteracije i
transformacije u stilogenoj
funkciji; razumijevanje
univerzalnosti tehnološke
leksike.
Poznaju leksički sastav
bosanskog jezika, njegovu
narodnu osnovu i njegov
standardni diskurs, njegovu
funkciju u umjetničkim I
naučnim djelima, njegovu
dinamiku u govornoj
komunikaciji, međujezičku i
međudijalekatsku srodnost sa
susjednim jezičkim
sistemima bliskog porijekla.
Razni tipovi
rječnika
(strani jezici,
naučne
oblasti)
1.7. Rječnici (vrste, funkcije; 2 časa)
Tipovi rječnika; jezički rječnici – tipovi
jezičkih rječnika; jednojezični, dvojezični,
višejezični; opisni, historijski,
1.8. Teme iz morfostilistike i
leksikologije, funkcija morfema, funkcije
vrsta riječi, upotreba rječnika, sakupljanje
i sistematizacija lokalne leksike,
distinkcija između dijalekatske i književne
leksike, i sl.
Domaći
zadaci
(4 časa)
10
Afirmacija znanja o
tipovima rječnika bosanskog
jezika, o dvojezičnim i
višejezičnim rječnicima,
njihova primjena
u pisanoj i govornog
komunikaciji.
Znaju da se koriste raznim
tipovima rječnika bosanskog
jezika, kao i rječnicima
drugih jezika, u govornoj i
pisanoj komunikaciji – u
situaciji jezičke recepcije,
produkcije i interakcije,
obogaćujući svoj leksički
fond i svoju jezičku kreaciju.
Čitanje i slušanje, diskusija
na nivou odjeljenja ili u
grupama (tematske diskusije,
kultura dijaloga).
Samostalno istražuju i
upoznaju morfostilističke i
leksikološke resurse
bosanskog jezika i njegovih
dijalekata, razlikuju i
kompariraju lokalnu i
književnu leksiku.
Leksičke i
sintaksičke
specifičnosti
prêdmētā i
njihove
jezičke
korelacije.
2. KATEGORIJA: JEZIK U UPOTREBI (26 časova)
Potkategorije
SADRŽAJ
Specifični objektivi
Očekivani rezultati
Tipovi
vezanog
teksta
(6 časova)
2.1. Pripovijedanje kao tip vezanog
teksta (2 časa)
Tipovi pripovijedanja, uloga glagolskih
oblika. Razvijanje događaja u
vremenskom slijedu. Razvijanje rečenica
u pripovijedanju, lančana (sukcesivna)
veza. Raznovrsnost predikata, uloga
vremena, dinamičnost, hipotaksa.
Komunikativna povezanost rečenica u
pripovijedanju (modeli).
Gramatički rod rečeničnih komponenata
(formalno-gramatički rod riječi). Tipovi
pripovijedanja.
Interpunkcija i intonacija vezanog teksta
tipa pripovijedanja. Funkcija inverzije i
interverzije u pripovijedanju. Logičan tok
razvijanja misli, emocionalnost,
deskripcija, stilistička transpozicija i
Pripovijedanje kao oblik
pisane i usmene kulture
izražavanja, struktura
pripovijednog teksta, stilskotematski tipovi (kritika, esej,
anotacija, recenzija).
Čitaju, pišu i razumiju
različite tipove tekstova
(vijest, reportažu, esej, veće
naučne i umjetničke
tekstove, anotaciju,
recenziju), jasno izražavaju
misli i ideje, pravilno
organizuju svoju govornu
strategiju koristeći različite
forme deskripcije i naracije,
primjenjuju pravopisne
norme, razumiju i
upotrebljavaju nelinearne
elemente tekstova (tabela,
dijagram).
11
Međupredmetne
veze
Stilistika
Retorika
Teorija
književnosti
transformacija gramatičkih oblika i
sintaksema, sažetost, predmetnost i mjera
(norma) pripovijedanja, izbor teme i
odnos prema upotrebnoj funkciji jezika,
jezik pisca i jezik likova u književnom
djelu, književna jezička norma i
dijalekteme u pripovjednoj funkciji i
praksi.
2.2. Kritika (2 časa)
Vrste (književna, pozorišna, filmska i dr.).
Jezička organizacija teksta kritike.
Esejistički vid književne analize.
2.3. Anotacija (1 čas)
Kratka karakteristika umjetničkih
svojstava književnog djela. Oblikovanje
anotacije pripovijedaka, romana, drama,
poetskih jedinica (oblika) i pjesničkih
zbirki.
Oblikovanje anotacije naučnog djela, kao
i drugih oblika pisanog izražavanja.
2.4. Recenzija (1 čas)
Recenzija kao razvijen tip karakterizacije i
analize umjetničkih svojstava djela.
Oblikovanje recenzije, zakonitosti i
postupci u iznošenju sudova i njihovoj
argumentaciji. Stavovi recenzenata.
12
Pisani
zadaci
(12 časova)
2.5. Četiri školska pisana zadatka (dva
u prvom i dva u drugom polugođu;
jedan čas za pripremu, jedan za izradu
pisanih zadataka, jedan za ispravku).
Tematika zadataka:
- iz svakodnevnog života i radne
prakse učenika;
- iz oblasti učenikove jezičke i
književne kulture;
- demokratski resursi i humanizam,
ravnopravnost polova, međuetnička
ravnopravnost, i sl.
Provjera pismenog
izražavanja učenika i
afirmacija daljih aktivnosti
za unapređenje njihove
pismene kreativnosti.
Historija
Stiču trajnu kulturu
pismenog izražavanja (do
Geogafija
najvišeg stepena pismenosti). Sportsko
obrazovanje
Film
Pozorište
Domaći
zadaci
(4 časa)
2.6. Teme iz diskursa pismenog
izražavanja učenika (pisanje eseja, kritike,
anotacije, recenzije).
Čitanje, slušanje, recepcija,
zapisivanje, opažanje,
izvori, prikupljanje i
sistematizacija, afirmacija
samostalnog mišljenja,
kreativna diskusija.
Stiču vještine pisanja eseja,
recenzija, anotacija,
medijskih tekstova (vijesti,
reportaža, i dr.).
Upoznavanja umetnutih
dijelova rečenice i njihovo
pravilno pisanje
Stjecanje znanja iz pravopisa
Pravopisne Pisanje zareza (atribut, apozicija)
vježbe
Upotreba velikog slova,
(4 časa)
Pisanje upravnog govora,
Pisanje uzvičnika i upitnika,
Pisanje naziva ulica, ustanova, časopisa,
knjiga...
13
Razni
predmeti i
predmetne
oblasti
3. KATEGORIJA: KNJIŽEVNOST (109 časova)
Potkategorije
Književnost
Bošnjaka
BiH i
Sandžaka
SADRŽAJ
3.1.1. Bošnjačka književa tradicija
-prvi pisani spomenici (4 časa)
- kniževnost srednjeg vijeka (bošnjačka
epigrafika)
(6 časova
3.1.2. Narodna književnost
(20 časova)
Lirska pjesma ( sevdalinka), (3 časova):
Djevojka i behar, Djevojka je ružu brala,
Po Taslidži pala magla, Uspavanka
(romska narodna pjesma) ( 1 čas)
Balade i romanse: Usrid šehera u srid
Banje Luke ( 1 čas).
3.1.3. Bošnjačka epika (10 časova)
Mujo Hrnjica ženi brata Halila, (2 časa)
Tale Ličanin dolazi u Liku (2 časa)
Ženidba Smailagić Meha – Avdo
Međedović (odlomak iz epa (3 časa)
Đerzelez Alija i vila 81 čas)
Udadba Ajke Sinanbegove (2 časa)
. 3.1.4. Bošnjačka narodna proza
(5 časova)
14
Specifični objektivi
Najstariji oblici bošnjačke
pisane književnosti – prvi
pisani tragovi i spomjenici,
Bošnjačko usmeno
stvaralaštvo (lirsko i epsko)
– vrste, karakteristike, jezik;
epski opus Avda
Međedovića; usmeno
stvaralaštvo Bošnjaka BiH
i Sandžaka.
Očekivani rezultati
Poznaju bošnjačku
književnu tradiciju, njene
književne oblike i važnije
bošnjačke stvaraoce na
orijentalnim jezicima, kao i
važnije predstavnike
alhamijado književnosti
(njene jezičke, tematske i
poetske karakteristike).
Međupredmetne
veze
Historija
Geografija
Dijalektologija
Historija
Geografija
Bajka o prstenu, (2 časa)
Lisica i gavran, ( 2 časa)
Putnik i gostioničar (1 čas)
Savremna
bošnjačka
književnost
(55 časova)
3.1.5. Književno stvaralaštvo na
bosanskom jeziku u BiH i Sandžaku.
Refleksi narodne i svjetske književnosti
zapadnog i istočnog tipa.
Uticaj zapadne i istočno-islamske
kulture na razvoj književnosti kod
Bošnjaka (nastavnikova informacija u
formi komparativne obrade naznačenog
paralelizma)
Teme iz diskursa književnog stvaralaštva
Bošnjaka BiH i Sandžaka(predstavnici,
književni oblici i vrste, jezička
komponenta, ideje – istraživačka i ebatna
forma rada u parovima ili grupama.)
Majka - Zija Dizdarević, Zemlja- Husein
Bašić, O pero- Nerkesi, Neka nam oproste
trave- Izet Sarajlić,
Selmanova kruška- Ismet Rebronja, Prvi
Snijeg- Osman Đikić, Hrt- Ćamil Sijarić,
Srebrena česma- Džemaludin Latić,
Otac s kišobranom- Ismet Bekrić,
15
Bošnjačka književna
komponenta u diskursu ideja
između istočne i zapadne
književnosti.
Historija
Geografija
Sijelo mudraca- Nedžad Ibrišimović, Tri
lica moga oca - Rizo Džafić, Kiša – Enes
Kišević, NIKO – I – Ništa – Alija
Isaković,
San – Bisera Alikadić, Lađarski put –
Alija H. Dubočanin, Svici – Kasim
Deraković, Roman o novčiću (odlomak) –
Kemal Mahmutefendić,Različak- Enisa
Osmančević Ćurić, Veliki pljusak- Husein
Kikić, Kuću kućom čine djeca – Muhidin
Šarić-Majstorija – Advan Hozić, OdijeloIbrahim Kajan, Za obraz- Alija nametak,
Vodeni cvijet- Ahmet Hromadžić, Vučja
gora (odlomak) Safet Sijarić, Đaci
pješaci- Vefik Hadžisalihović, Dok se
dvoje svbađaju, treći se koristi – Abdulah
Sidran, Slika Isfahana – Zuko Džumhur,
Hasanaginica – Alija Isaković, Bašta
sljezove boje – Branko Ćopić,
16
Svetska
književnost
(12 časova)
3.2.Književnost u okruženju ( književno
stvaralaštvo susjednih naroda), (6 časa)
Danilo kiš – Ulica divljih kestenova,
Ivo Andrić – Knjiga, Dušan Radović –
Kapetan Džons Piplfoks (odlomak),
Miroslav Antić – Plavi čuperak,
3.3. Evropska i svjetska književnost
(6 časova)
Danijel Defo – Bijeli ljudi u blizini, Žil
Vern – Dvadeset hiljada milja pod morem
(odlomak),
Oton Župančić – Da je meni drvo biti,,
Vilijam Sarojan – pet zrelih krušaka, Halil
Džubran – Himna cvijeta, Erih Najt – Nije
na prodaju (0dlomak).
Nikola Martić – Staza proljeća.
17
Bosanskohercegovačka
književno-jezička
komponenta u diskursu
ideja zemalja i književnosti u
okruženju.
rodoljubiva, satira,), dramske
vrste (komedija, tragedija,
drama), prepoznaju razlike
između narodne (usmene) i
pisane (autorske)
književnosti
Razumiju književnohistorijske i stilske odlike
poetike, poznaju važnija
djela evropskoe i svjetke,
književne rodove (liriku,
epiku, dramu), razlikuju
vrste lirske poezije (opisna,
misaona, ljubavna,
Razumiju ideje narodnih
književnih oblika, njihove
reflekse na
bosanskohercegovačku
književno-jezičku tradiciju,
odnosno na ukupni bošnjač
kulturno-etnički resurs.
Lektira 3.5. Domaća lektira
6 (časova)
18
Tajne djedovog mlina - Bajruzin Hajro
Planjac,
Darovi (izbor priča) – Zaim Azemović,
Pisma sinu Samiru – Rasim
Ćelahmetović,
Onaj koga nema – Memed Đedović,
Moja nevidljiva drugarica – Zekerija
Tamir,
Pešter – Bisera Suljić Boškailo,
Pjesme iz provincije – Safet Hadrović
Vrbički,
Priče iz daljine – Refik Ličinba,
Pendžeri – Redžep Nurović
O pročitanom djelu učenik
treba da napiše osvrt.
O napisanom osvrtu u
kontekstu analize djela,
učenici će razvijati diskusiju
u formi individualnog
izlaganja ili u grupama – po
tematskom principu.
Afirmacija interesovanja
za književno stvaralaštvo
svih naroda svijeta.
Pročitaju djela planirana
kao lektira, napišu o njima
bilješku, razvijaju trajne
navike kulture čitanja i
razumijevanja umjetničkih i
drugih djela.
Na primjerima književnih
djela i književne percepcije
afirmišu demokratičnost i
humanizam,
ravnopravnost polova,
rasa, religija i kultura svih
nacionalnih zajednica.
Historija
Filozofija
Sociologija
Napomena:
Obavezno je obraditi šest
djela, po izboru učenika, uz
konsultaciju sa nastavnikom.
Učenici se koriste knjigama
iz školskih i drugih
biblioteka.
19
Za proširivanje i
produbljivanje znanja
koriste savremena sredstva
medijske tehnologije.
Razumiju i koriste
medijaciju tekstova
(prepričavaju, sažimaju i
rezimiraju interakcije
tekstova, izdvajaju ključne
riječi), razumiju figurativnu
upotrebu jezika u
književnom tekstu,
prepoznaju rečenične
konstituente u sintaksičkim
strukturama, razvijaju
sopstvenu književnojezičku kreaciju.
Internet
Film
Radio i TV
4. KATEGORIJA: MEDIJSKA KULTURA (7 ČASOVA)
Potkategorije
20
SADRŽAJ
Specifični objektivi
4.1. Televizija, radio, telefon, internet
(2 časa)
Upotreba, funkcija i značaj savremenih
elektrotehnoloških sredstava
komuniciranja.
Jezici savremene elektrotehnološke
komunikacije (tzv. vještački jezici),
kodifikacija prirodnog jezika, njihova
gramatičnost // negramatičnost u
kontekstu tehnološke lingvistike.
Oblici TV i radio komunikacije (vijest,
intervju, reportaža).
TV-drama i radio-drama (dramatizacija
književnog djela).
Muzička drama (melodrama, opera,
balet) na TV i radio programu.
Pravljenje TV i radio programa i
njegova distribucija.
Sticanje znanja i vještina u
rukovanju sredstvima
savremene elektronske
tehnologije.
Praćenje književno-jezičke
kulture preko sredstava
medijske tehnologije i
usvajanje savremenih
književno-jezičkih standarda.
Očekivani rezultati
Međupredmetne
veze
Stiču savremena znanja koja Internet
se realizuju na sredstvima
Film
elektronske informatike i
Radio i TV
literarne periodike, da
poznaju filmsku i pozorišnu
tehniku i tehnologiju
transformacije umjetnosti
u svim sredstvima medijske
kulture.
4.2. Pozorište, melodrama, opera,
balet, film (4 časa)
Primitivni oblici pozorišta, antičko
pozorište, savremeno pozorište,
pozorište apsurda, lutkarsko pozorište.
Melodrama, opera i balet kao pozorišne
predstave.
Pozorišna tehnika.
Filmska umjetnost (istorijat filmske
umjetnosti, vrste filmova).
4.3. Medijska periodika (1 čas)
Novine, časopisi, almanasi // godišnjaci,
kalendari // takvimi (funkcija, značaj,
stilsko-jezičke karakteristike).
21
MEĐUPREDMETNI I MEĐUPROGRAMSKI PRISTUPI
Nastavni sadržaji predmeta Bosanski jezik i književnost za V razred, kao u prethodnim razredima, povezuje se sa programskim
sadržajima drugih predmeta, prvenstveno sa onima koji su mu srodni po tematici i ciljevima (vrste umjetnosti, društvene nauke, oblici
medijske kulture i informatike, matematička poetika i lingvistika, kao i sve druge naučne oblasti kojima je jezik izražajno sredstvo).
Ova korelacija je od osobitog značaja za aspekt produbljivanja i proširivanja učeničkih znanja sticanih na časovima jezika i
književnosti i vannastavnim procesima tokom života. Osobito su ove korelacije značajne za usavršavanje vještina i tipova čitanja
i govorenja (izražajno čitanje, čitanje umjetničkih tekstova, vidovi govora i govorni tempo), zatim za afirmaciju kulture pisanja
i slušanja, kao i za druge oblike pisane, govorne i tehnološke (informatičke) komunikacije.
Međupredmetne i međuprogramske veze mogu biti uspostavljene između nastavnih sadržaja predmeta Bosanski jezik i
književnost i nastavnih sadržaja sljedećih predmeta:
 Historija (sadržaji o jeziku – njegovom porijeklu i rasprostranjenosti, historijsko-dijalektološke mape, govorne izoglose
i aree, pojava književnih pravaca stilističkostrukturalnih metoda u kontekstu društvenohistorijskih zbivanja, slike i
tematika društvenih odnosa u umjetničkom djelu, historičnost likova, književnost kao umjetnička historija društva);
 Geografija (geografsko-dijalektološke karte, izoglose u kontekstu geografske mape, društvena sredina u umjetničkom
djelu i geografski prostor, geografska regija kao objekat u književnom djelu);
 Umjetnost (slikarstvo, vajarstvo, muzika – odnosi između umjetničkog stvaranja sredstvima jezika, boje, zvuka,
građevinskog materijala, alternativna umjetnička sredstva izražavanja, pojava i sinkretičnost umjetničkih pravaca, analoške
komponente u društvenohistorijskim slikama umjetničkih djela, umjetnička terminologija u pristupu i analizi svakog
umjetničkog djela, funkcije umjetničkih djela);
 Ostali predmeti (korelativni odnosi mogući su i sa ostalim predmetima i njihovim nastavnim sadržajima – u realizaciji i
primjeni jezičkih normi i pravopisa, u semiotici jezičkih dinstinkcija, u kulturi čitanja, govorenja, pisanja i slušanja);
 Korelativni odnosi se uspostavljaju između jezika i književnosti i sredstava medijske kulture (televizija, radio, internet,
pozorište, film, medijska periodika).
 Nastavnici jezika i književnosti i nastavnici drugih predmeta treba da uspostavljaju korelaciju među nastavnim
sadržajima koji su predviđeni operativnim ciljevima, kao i sve druge oblike međuprogramske saradnje tokom cijele školske
godine.
22
METODOLOŠKA UPUTSTVA
Nastava bosanskog jezika i književnosti može se uspješno realizirati
upotrebom (primjenom) više nastavnih metoda u procesu obrazovanja. Radna praksa je pokazala da su dobri rezultati i
dostignuća postizani primjenom različitih nastavnih metoda, gdje svaka ima svoju specifičnu funkciju i kreativnu vrijednost.
Tokom nastavnog procesa učenicima treba prezentirati one sadržajne jezičko-literarne vrijednosti koje će im biti potrebne za dalje
nivoe školovanja, za stjecanje opšte kulture i znanja u životu.
Kao posebna metodološka aktivnost nastavnika je da učenike motiviše da sami rasuđuju i donose zaključke pri obradi nastavnih
jedinica u kontekstu širih programskih sadržaja.
Nastavnik treba da upozna i uvažava pedagoško-psihološke sposobnosti učenika i da u radnom procesu upotrebljava
odgovarajuće didaktičko-metodičke principe. Osobito je značajna didaktička formula da je učenik uvijek u centru obrazovnoradne kreacije, koju nastavnici i ostali pedagoški radnici uspostavljaju primjenjujući afirmisane metodološke standarde. Tok jezičkoliterarne didaktičke komunikacije treba da ima metodički smjer: nastavnik – tekst – učenik ili učenik – tekst – nastavnik. U
metodičko-kreativnom kontekstu je i individualna komunikacija: učenik – tekst. Također je produktivna i posredna i neposredna
komunikacija: izvor, prenosilac, kanal, primalac – cilj.
Sem opštih metoda, savremena nastava jezika i književnosti ima i svoje posebne metode. Od mnogih metoda koje se mogu
primjenjivati u nastavi bosanskog jezika i književnosti, primjenljive su sljedeće:
- metoda čitanja i rada na tekstu (tekst-metoda);
- metoda razgovora (dijaloška);
- metoda izlaganja i objašnjavanja (monološka);
- metoda praktičnog rada (metoda naučnog istraživanja: oblast jezika
// dijalektologija, prozodijskih osobina lokalnih govora, sakupljanje raznih oblika usmene književnosti, rad na sredstvima medijske
tehnologije – spiker, reporter, urednik, lektor, koreograf, glumac, recitator, organizator kulturnih svečanosti);
- metoda interaktivnog učenja (simultani kompjuterski CD-programi, internet, auditivna i vizuelna tehnologija, film, pozorište);
- metoda individualniog rada učenika (učenje, istraživanje, prezentiranje individualne poetsko-jezičke kreacije);
- metoda rada u grupama (učenje, timsko istraživanje, timsko prezentiranje istraživačkih rezultata, kultura diskusije i dijaloga);
- kombinovana metoda (čitanje teksta, razgovor o tekstu, objašnjenje i pokazivanje).
23
Resurs nastavnih metoda u savrenmenim pedagoško-obrazovnim standardima pruža mogućnosti za širi izbor i primjenu novijih i
savremenijih metodoloških varijanata. U realizaciji operativnih sadržaja nastavnik će primjenjivati najproduktivnije metode kojima se
stvaraju uslovi za postizanje dostignuća najvišeg stepena.
Oblici (forme) rada
Sem ovdje izloženih metoda, u nastavi bosanskog jezika i književnosti mogu se primjenjivati i razni oblici rada, kao što su:
- individualni rad učenika (formiranje navika za samostalni rad);
- rad u grupama (timski rad) i saradnja među grupama (rad na široj temi ili književno-jezičkom projektu);
- rad u parovima i saradnja među parovima (tandem rad);
- rad sa svim učenicima (čitanje, slušanje, govor, pisanje);
- diferencirani rad (dopunski i dodatni);
- specijalni rad sa učenicima posebnih potreba (manja oštećenja vida, sluha, manje govorne smetnje);
- debatne forme rada (tribine, okrugli stolovi, rasprave, diskusije, takmičenja u vještini govora, afirmacija demokratije sa
konkretnim primjerima;
- naučno-istraživačke forme rada (tematika, kompozicija, sadržaj, citati i fusnote, razlika između rezimea i recenzije).
- medijske forme rada (TV i radio spiker, konferansije, fotoreporter, izvještavač-dopisnik, sportski izvještač, telefonski
razgovor, čitanje internet-tekstova);
- učenje putem raznih igara (kviz, recitali kao kolektivne igre, vještine glume kroz igru, imitacije i komične scenske sekvence,
učenje na izletima – skupljanje bionimske leksike, sportske igre).
Svaka didaktička inovacija i inicijativa u nastavnom procesu su korisne, osvježavajuće i privlačne za učenike, koje nastavnik
treba da upućuje na kontinuitet i aktivnosti u učionici, školi i van škole – da čitaju, zapisuju, prikupljaju i sistematizuju leksiku, da
opažaju i upoznaju sredinu u kojoj žive, da misle na nezavisan način i da argumentovano afirmišu svoja mišljenja.
Poznati didaktički principi moraju biti cilj svakog oblika nastavne prakse i postizanja dostignuća predviđenih ovim planom i
programom.
24
Radna i nastavna sredstva
Sem tradicionalnih nastavnih izvora (udžbenici iz oblasti jezika i književnosti, djela pisaca koja se obrađuju ili njihovi
fragmenti), u nastavi na bosanskom jeziku i književnosti, za uspješnu realizaciju programskih sadržaja, kao nastavno sredstvo
primjenjuje se i druga odgovarajuća literatura (eseji, recenzije, bibliografski podaci, studije naučnog karaktera,
lingvističko-dijalektološki zbornici, razni tipovi rječnika, almanasi, antologije, razni književno-jezički časopisi, i dr.).
Učenike treba navikavati da se služe odgovarajućim knjigama i literaturom u školskim bibliotekama i čitaonicama, kao i u
onim vanškolskim, gdje su im na raspolaganju razna literarno-jezička sredstva.
Kompjuteri, komunikatori (direktna veza učenik – uređaj), specijalni elektronski komunikativni uređaji, elektronske
učionice, kombinacija grafoskopa i respondera, kao i sva druga (savremena) sredstva, kojima škola raspolaže, mogu se koristiti u
nastavi bosanskog jezika i književnosti.
U okviru nastave bosanskog jezika i književnosti potrebno je formirati odgovarajuće naučno-literarne sekcije, kao što su:
naučno-istraživačka (oblast jezika, oblast usmene književnosti i drugih oblika književno-jezičkog folklora), literarna, dramska,
recitatorska, novinarska, i sl.). Rad u ovim sekcijama učenicima pruža mogućnost da se koriste odgovarajućim sredstvima i da
produbljuju i proširuju svoja znanja i vještine koje žele da ostvaruju u daljem životu (bavljenje glumom, režijom, žurnalistikom,
medijskom komunikacijom, naučno-istraživačkim radom, pjesništvom, prevodilaštvom, menadžmentom u oblasti kulture, filmskom
kulturom i tehnologijom).
Lektira, kao nastavno sredstvo, može se realizovati i proširivati na vannastavnom nivou, u okviru literarno-jezičkih i naučnoistraživačkih sekcija relevantnih za kvalitetno i kompletno izučavanje jezika i književnosti. Knjiga, kao lektira i pomoćna literatura,
primarno je nastavno sredstvo.
Preporučuje se da nastavnik upotrebljava više dinamičkih sredstava koja omogućavaju razumijevanje i usvajanje nastavnih
sadržaja.
25
ORIJENTACIJA ZA SAMOSTALNI RAD
Kroz sve oblike nastave učenike treba usmjeravati i osposobljavati za samostalan rad, koji se može odvijati u svim
formama izvođenja nastave jezika i književnosti, primjenom različitih nastavnih metoda i upotrebom relevantnih nastavnih
sredstava.
Samostalni rad učenika može se izvoditi u grupama, u parovima i individualno. Nastavnik će upotrijebiti onaj oblik koji je
najproduktivniji u realizaciji određene nastavne jedinice. Razvijanje stalnih navika za temeljit samostalan rad jedan je od glavnih
ciljeva obrazovno-vaspitnog procesa nastave bosanskog jezika i književnosti – za profesionalnu orijentaciju učenika, za razvijanje
njihove imaginacije i radne kreativnosti, za razvijanje sposobnosti za planiranje i organizaciju rada, za uspješno rješavanje radnih
zadataka, za razvijanje etičkih vrijednosti za samovrednovanje, kao i za stjecanje kreativne radne sociokulture i postizanje dostignuća
najvišeg stepena usvojenosti.
Nastavnik bosanskog jezika i književnosti, u okvirima realizacije nastavnih sadržaja, spontano i sukcesivno ostvaruje dinamičke
standarde za samostalan rad učenika.
Usmjeravanje učenika za samostalan rad doprinosi razvoju svestrane učenikove ličnosti.
26
Download

Bosanski jezik i književnost