Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Republika e Kosovës
Republika Kosova – Republic of Kosovo
Qeveria – Vlada – Government
Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor
Ministarstovo Sredine i Prostornong Planiranja - Ministry of Environment and Spatial Planning
Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit të Kosovës
Kosovska Agencia za Zastitu Sredine
Kosovo Environmental Protection Agency
Instituti për Planifikim Hapësinor
Institute for Spatial Planning
Institut za Prostorno Planiranje
PROSTORNI PLAN
NACIONALNI PARK
“SHARRI”
1
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
NACIONALNI PARK
„ŠARI”
PROSTORNI PLAN
Ovaj dokument je izradio Institut za Prostorno planiranje u
saradnji sa relevantnim strukturama iz vladinog sektora,
opštinskih uprava i drugih razlicitih struktura i nivoa kosovskog
društva.
Napomena:
Kompetentna versia dokumenta je versia na albanskom jeziku.
2
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
REPUBLIKA KOSOVA
VLADA KOSOVA
MINISTARSTVO SREDINE I PROSTORNOG PLANIRANJA
KOSOVSKA AGENCIA ZA ZAŠTITU SREDINE
INSTITUT ZA PROSTORNO PLANIRANJE
NACIONALNI PARK
„ŠARI”
PROSTORNI PLAN
Priština, Februar, 2013
3
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
4
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
I
PROFIL PROSTORNOG
RAZVOJA
II
VIZIJA, PRINCIPI I
CILJEVI
III
OKVIR PROSTORNOG
RAZVOJA
IV
STRATEGIJA I DELATNOSTI
ZA PRIMENU
V
ODREDBE
ZA PRIMENU
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
GLAVNE FAZE
5
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Sustav
Uvod ................................................................................................................7
Stanje...............................................................................................................7
Uloga i karakter plana................................................................................8
Proces, faze, tematske oblasti, izvori podataka..................................8
Zakonska osnova i glavna svrha............................................................9
Glavne funkcije Nacionalnog parka Šar-planine............................10
I PROFIL PROSTORNOG
RAZVOJA.......................................................12
Pozicija, granica i odlike parka..............................................................15
Granice Parka.............................................................................................17
Geo-morfološke i geološke osobine...................................................18
Klimatske osobine.....................................................................................20
Površina parka i pokrivenost njegove teritorije...............................22
Šumski predeli i njihove odlike..............................................................22
Pašnjački predeli i njihove odlike.........................................................24
Hidrološke odlike.......................................................................................26
Odlike pejzaža............................................................................................28
Zone Parka po nivou zaštite..................................................................30
Ograniceni prirodni rezervati................................................................30
Zone sa posebnim prirodnim vrednostima......................................30
Posebno zaštičene zone.........................................................................33
Stanje životne sredine u Parku..............................................................35
Zagađenje i degradacija.........................................................................35
Oblasti ugrožene erozijom.....................................................................35
Vegetacija....................................................................................................37
Flora..............................................................................................................39
Fauna...........................................................................................................41
Ekonomsko stanje Parka.........................................................................44
Turizam.........................................................................................................44
Smeštaj u Parku i okolnim naseljima...................................................49
Stanje infrastrukture.................................................................................52
Proširenje parka.........................................................................................55
Profil prostornog razvoja - deo Opstine Dragas..............................60
SWOT analiza situacije............................................................................78
Izazovi za budući prostorni razvoj.......................................................79
6
II. VIZIJA, NACELA I CILJEVI.................................................................91
Vizija budućeg razvoja Nacionalnog parka Šar-planine..............93
Opšta načela razvoja i očuvanja..........................................................94
Ciljevi i svrha..............................................................................................94
Kapacitet ulaganja...................................................................................96
III OKRVIR PROSTORNOG RAZVOJA..............................................101
Koncept budućeg prostornog razvoja............................................103
Struktura, funkcionisanje i budući razvoji po zonama Parka..106
Prva zona zaštite.....................................................................................106
Druga zona zaštite.................................................................................114
Treća zona zaštite...................................................................................114
Zona reciprocitetnog uticaja (naselja oko Parka)........................116
Tehnička infrastruktura Parka.............................................................118
Međunarodno priznavanje..................................................................120
IV STRATEGIJA I DELATNOSTI ZA PRIMENU..............................121
Strategija razvoja i upravljanja životnom sredinom....................123
Strategija privrednog razvoja.............................................................133
Strategija razvoja fizičke infrastrukture............................................141
V ODREDBE ZA PRIMENU...................................................................149
Opšte odredbe........................................................................................151
Mere za primenu Plana.........................................................................151
Regulisanje prostora..............................................................................152
Režim prostornog korišćenja..............................................................153
Planiranje i smeštaj.................................................................................153
Javni objekti.............................................................................................155
Slobodan prostor....................................................................................155
Odredbe o kampovima........................................................................155
Infrastruktura...........................................................................................157
Učesnici u izradi plana..........................................................................160
Literatura i izvori.....................................................................................161
Aneks 1 ………………………………………………..….................................………163
Aneks 2 …………………………...............................………………………..…….. 166
Aneks 3 ………………………………………………..…...............................…….. 168
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Uvod
Odlukom kosovske Skupštine iz 1986. godine, nekoliko oblasti
od posebnog značaja proglašene su za nacionalni park, pod
novim imenom, Nacionalni Park „Šar Planina“. Otada, uloženi su
napori u tu oblast koji se tiču toga da se park tretira na takav
način da se obezbedi poštovanje postavljenih kriterijuma u
pravilima kao i da se obezbedi poštovanje uslova predviđenih
međunarodnim konvencijama i zakonima.
Negovanje prirodnih vrednosti je neophodno jer bi omogućilo
da trenutne i buduće generacije uživaju u njima. Ovo je jedan
od osnovnih preduslova čijim bi se ispunjenjem omogućilo
postizanje održivog prostornog razvoja.
Razvoj, regulisanje i korišćenje Nacionalnog Parka „Šar Planine“
zahteva organizovane i koordinisane mere svih aktera, traži
dugoročne strategije i politiku koja bi se zasnivala na rezultatima
procesa istraživanja i planiranja. Suprotno tome, nekontrolisani
razvoj i korišćenje ovih prirodnih vrednosti moglo bi dovesti do
ozbiljnih posledica u smislu degradacije životne sredine i drugih
privrednih vrednosti.
Uspostavljanje i funkcije novih ustanova koje će se baviti
životnom sredinom, i na centralnom i na lokalnom nivou,
dokazalo se efikasnim u ostvarivanju željenih ciljeva, ali u isto
vreme bilo je i nedovoljno. Trenutno, postoje nekoliko subjekata
(Uprava Parka, Agencija za Šume Kosova, opštine) koje
upravljaju imovinom Parka. Postojanje ovih subjekata stvara
prazninu u kojoj različite mere degradacije nalaze opravdanje.
Veliki izazov tiče se baze podataka, koja ne postoji, a jedini
podaci koji se mogu dobiti su u jednostavnoj pisanoj formi čije
dobijanje često zavisi od dobre volje lica koje ih poseduje. Još
uvek postoje dileme u vezi sa granicama Parka. Zakon o
Nacionalnom Parku „Šar Planine“ predviđa da Park pokriva
površinu od 39.000 ha. Analiza trenutnog stanja je uveliko
zasnovana na nekim starim podacima, koji iz gore navedenih
razloga ne mogu biti obnovljeni. Različite metode procene i
poređenja upotrebljene su u približavanju predstavljenog stanja
realnom, kao i u definisanju granica u smislu postizanja
mogućnosti da se dođe do poštovanja plana za budući razvoj
Parka.
Imajući u vidu privredni razvoj i rast populacije, može se videti
potreba i stvarna pojava brzog širenja gradova i rast, ili tzv. brza
ili intenzivna urbanizacija (odlika savremenog sveta). Ovo se
dešava i na Kosovu, ali nije praćeno planiranjem i dešava se van
bilo kakvih normi i standarda prostornog razvoja. Sve ove
neregularnosti nastale su kao rezultat više faktora, kao što su
politička situacija (tranzicija državnog reda i formiranje nove
države), sporo i neadekvatno funkcionisanje institucija, odsustvo
kvalifikovanog kadra na svim nivoima, nemogućnost opština da
blagovremeno odgovore na zahteve, neprimena ranijih važećih
prostornih i urbanističkih planova. Itd.
Do danas, samo nekoliko opština deluje ili se razvija u skladu sa
ranijim planom. Iz „Izveštaja o situaciji u prostornom i
urbanističkom planiranju i rukovođenju u opštinama na
Kosovu“, objavljenog januara 2007. god. iz MSPP – Odeljenja za
prostorno planiranje, koji predstavlja situaciju, dostignuća,
kašnjenja, probleme sa kojima su se opštine suočavale u izradi
7
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Stanje
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
prostornih i urbanističkih planova i primeni istih, može se lako
proceniti kvalitet u ovom polju, kao i moć opština da reaguju u
skladu sa uslovima planiranja i razvoja na svojoj teritoriji.
Za teritoriju Nacionalnog parka takođe, nepostojanje takvog
plana dovelo je do toga da izgradnja objekata učini situaciju
takvom da je dostigla granicu normalne države. Neke od
najkarakterističnih i poznatih osobina Parka su na ivici uništenja,
značajne površine šuma su trajno ugrožene različitim bolestima
i nekontrolisanom sečom. Jedan deo različitih prirodnih celina i
vrednosti u milosti je nekoordinisane brige nekih lica i samih
građana, koji se često puta angažuju i preduzimaju neprikladne
mere. Samim tim, izrada prostornog plana za Nacionalni park
Šar-planine je hitno potreban uslov. Ovaj plan bi obezbedio
rešenja za rešavanje mnogih negativnih pojava koje utiču na
jedno od najvećih prirodnih blaga Kosova. Plan prostornog
razvoja Parka takođe bi obezbedio rešenja u pogledu različitih
neizvesnosti vezano za stvaranje efikasne strukture rukovođenja
Nacionalnim parkom.
Jedno od najbitnijih pitanja dokumenta – Prostornog plana
Kosova 2005-2015+, jeste prirodna i kulturna baština, gubitak,
uništavanje i neodržavanje istog. Samim tim, glavni cilj ovog
plana jeste da se obezbedi kontrolisani prostorni razvoj Parka,
obezbeđivanjem zaštite prirodnih, ekoloških i pejzaških
vrednosti baštine, kao i očuvanjem raznovrsnosti, jedne od
najprepoznatljive i posebne osobine ove oblasti.
Uloga i karakter plana
Izrada prostornog plana za Nacionalni park Šar-planine zasniva
se na važećim zakonima i pravilima, kao što su Zakon o
prostornom planiranju, Zakon o poljoprivrednom zemljištu,
Zakon o stanovanju i izgradnji, Zakon o zaštiti životne sredine,
Zakon o zaštiti prirode i Zakon o vodama.
Izrada plana služila bi kao smernica za:
• Identifikovanje oblasti unutar Parka koje imaju potencijal za
prostorni razvoj;
• Usvajanje politike vezano za raspodelu mogućeg razvoja na
teritoriji Parka, u smislu razvoja turizma, pružanja različitih
8
usluga, uvek u cilju maksimalnog očuvanja prirodne i kulturne
baštine i vrednosti;
• Identifikovanje uloge naselja (sela) oko Parka i uloga većih
gradova u blizini Parka; i
• Identifikovanje uloge glavne infrastrukture i veza sa teritorijom
Parka.
Nacionalni park Šar-planina je dokument koji bi trebalo da
promoviše zajednički interes građana Kosova, za brzi privredni
razvoj, sa ciljem da se unapredi kvalitet života ali i da se očuvaju
resursi, prirodno i kulturno nasleđe. Odlukama koje treba
doneti, prostorni plan mora:
• da vodi vladin sektor i agencije u izradi i primeni politike i
odluka za pravično i jednako korišćenje ovih prirodnih resursa;
• da definiše kategorizaciju oblasti koje će se podvrgnuti režimu
kontrolisanog razvoja, oblasti u kojima će doći do izvesnog
razvoja, lokacija gde će doći do razvoja i lokacija za namensko
korišćenje.
Proces, faze, tematske oblasti, izvori podataka
Rad oko sastavljanja plana započeo je analizama i istraživanjima
za teritoriju parka koja je bila identifikovana sa zakonom o parku
iz 1986 godine po kome unutar teritorije parka su obuhvaćene
4 opštine Prizren, Štrpce, Suva Reka i Kačanik. Po tom zakonu
površina parka je 39000 hektara. Ova aktivnost je trajala do
momenta kada je završeni dokument stavljen na javno
razmatranje gde je glavni zahtev bio proširenje odnosno
uključenje dela teritorije opštine Dragaš u teritoriji nacionalnog
parka. Posle stalnih zahteva od strane opštine Dragaš i posle
diskusija, odlukom Ministra, deo teritorije opštine Dragaš
proglašuje se kao zona pod privremenom zaštitom za period od
dve godine. Ovo je bio momenat kada je odlučeno da se ovaj
dokument prostornog plana dopuni i sa informacijama i
analizama za ovu zonu. Podatci i planiranje razvoja ovog novog
dela parka dati su u odgovarajućim poglavljima i paragrafima
očuvajući maksimalno početnu strukturu dokumenta.
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Prema okviru izrade dokumenta Nacionalnog parka Šar-planine,
postoje 5 faze u kojima se radi na sledećim dokumentima:
• Profil Nacionalnog parka Šar-planine;
• Vizija i strateški ciljevi;
• Okvir prostornog razvoja;
• Strategije primene; i
• Odredbe za primenu.
Prva faza obuhvata izradu profila (postojeće situacije)
Nacionalnog parka Šar-planine. Dokument opisuje razvojnu
situaciju u Nacionalnom parku, sa gledišta sledeće tri stavke:
životna sredina i korišćenje zemljišta, privredni i društveni razvoj,
i infrastruktura.
Sledeći materijal je zasnovan na podacima dobijenim direktno
sa terena, iz četiri opštine na čijoj teritoriji se nalazi Šar-planina,
iz opštinskog razvojnog plana opštine Štrpce i relevantnih
sektora vladinih ministarstava Kosova, postojeće dokumentacije
o izvodljivosti da se Šar-planina proglasi za nacionalni park,
dokumenta koja su izradile različite međunarodne razvojne
agencije aktivne u različitim oblastima kao što su šume, ruralni
razvoj, itd. Pa ipak, postoje i podaci zasnovani na procenama
koje su dali različiti stručnjaci i nevladine sektorske grupe. Neke
od procena i analiza su takođe dobijene od stručne grupe koja
se bavila ovim temama.
Zakonska osnova i glavna svrha
U okviru Vlade Kosova, prostornim planiranjem i regulacijom
prvenstveno se bavi Ministarstvo sredine i prostornog
planiranja.
Zakon o prostornom planiranju određuje Ministarstvo Sredine i
Prostornog Planiranja, odnosno Institut za Prostorno Planiranje
kao glavnog nosioca, odgovornog za izradu prostornih planova
za posebne zone kao što je Nacionalni Park “Šar-planina“.
 Šema procesa
Zakon o prostornom planiranju deli sistem planiranja na dva
nivoa:
Za teritoriju Kosova – centralni nivo:
2.
1. Prostorni plan Kosova
Prostorni planovi za posebne oblasti
Za teritorije opština – lokalni nivo:
1.
2.
3.
Opštinski razvojni plan
Urbanistički razvojni plan
Urbanističko regulacioni plan
Šema institucionalne organizacije, sa pozicijama u procesu
prostornog planiranja, prikazana je gore.
Prostorni plan Nacionalnog parka Šar-planine mora se zasnivati
na postojećem društvenom, ekonomskom i ekološkom stanju, i
mora se izraditi kroz proces donošenja odluke koji je obuhvatan,
transparentan i participatoran.
9
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
resornih
naučnodruštva,
vezu na
g) pravo na informisanje i učešće javnosti u zaštiti prirode;
h) pravo građana na bezbedno okruženje i rekreaciju u
prirodi;
i) bioraznovrsnost, očuvanjem važnih prirodnih staništa i
važne flore i faune vezano za režime zaštite.
Prostorni plan Nacionalnog parka Šar-planine izrađen je na
osnovu:
Prema Zakonu o očuvanju prirode, Nacionalni park je teritorija
sa funkcijama:
Učešće
javnosti
podrazumeva
obuhvatanje
ministarstava Vlade Kosova, opštinskih vlasti,
istraživačkih institucija, organizacija građanskog
agencija UN, agencija za razvoj šuma, kancelarija za
Kosovu, institucija EU, itd.
•
•
•
•
•
načela utvrđenih zakonom;
vizije i strateških ciljeva;
izveštaja iz važnih sektora;
razvojnih strategija iz različitih sektora;
drugih elemenata utvrđenih posebnim aktima.
Plan predviđa dugoročna načela i ciljeve prostornog planiranja
za period od najmanje 10 godina, definišući realne rokove i
implikacije po budžet.
Proces planiranja je proces koji živi. Mora se stalno pratiti,
ocenjivati i možda menjati u skladu sa potrebama.
Glavne funkcije Nacionalnog parka Šar-planine
Uz Nacionalni park Šar-planine i u skladu sa Zakonom o zaštiti
prirode, moramo obezbediti:
a) zaštitu, očuvanje, obnovu i održivo korišćenje prirode i
obnovljivih prirodnih resursa;
b) revitalizaciju oštećenih prirodnih teritorija ili njenih
delova i nadoknaditi takvu štetu;
c) očuvati i povratiti ekološku ravnotežu prirode;
d) uspostavljanje sistema za planiranje, upravljanje,
popisivanje, informisanje i finansiranje u cilju zaštite
prirode;
e) sprovođenje dužnosti kako je definisano u politici za
zaštitu prirode;
f) smanjeno nepropisno korišćenje i ugrožavanje vrsti
flore i faune, posebno važnih i ugroženih vrsti, i njihovih
staništa;
10
a) zaštite ekološke celine, jednog ili više eko-sistema, za
današnju i naredne generacije;
b) eliminisanja upotrebe i zloupotrebe sa ciljem da se promeni
ili ošteti priroda:
c) kroz obezbeđivanje osnova za duhovne, naučne,
obrazovne, rekreacione i kulturne potrebe, i potrebe posete,
u skladu sa načelima zaštite životne sredine.
1. zaštita prirodnih teritorija od nacionalnog i
međunarodnog značaja za duhovne, naučne,
obrazovne, rekreativne i turističke ciljeve;
2. očuvanje izvornog stanja, reprezentativnih primeraka
fiziografskih zona, biotičkih zajednica, genetičkih
resursa i vrsta za obezbeđenje biodiverziteta i ekološke
stabilnosti;
3. obezbeđenje korišćenja sa inspirativnog, naučnog,
obrazovnog, kulturnog i rekreativnog aspekta da bi
održavalo zonu u prirodnom stanju ili blizu prirodnog
stanja;
4. izuzimanje korišćenja ili poseta koji mogu da uzrokuju
izmene i oštećenje prirode;
5. održavanje ekoloških, geomorfoloških i estetičkih
karakteristika za koje je teritorija proglašena zaštićenom.
Funkcije nacionalnog parka određuju se na način da one
obezbede u prvom redu zaštitu i razvoj osnovnih vrednosti
nacionalnog parka, onda uređenje i korišćenje ovih vrednosti:
•
•
Očuvanje i zaštita prisutinih izvornih i delimično
izmenjenih vrednosti i prirodnih retkosti,
Zaštita i napredak pejzaža regiona kao celine,
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
•
•
•
•
Očuvanje i zaštita kulturno-istorijskog nasleđa,
Razvoj i napredak prirodnih i stovrenih vrednsti kao i
razvoj sadašnjih i novih aktivnosti,
Ekonomisanje i napredak prirodnih i ekonomskih
vrednosti,
Korišćenje vrednosti nacionalnog parka u cilju naučnih,
obrazovnih, vaspitinih i kulturnih istraživanja,
Korišćenje vrednosti nacionalnog parka za potrebe
privrede, pre svega za potrebe kulturno-rekreativnih
delatnosti, onda za korišćenje šuma, planinskih
pašnjaka, poljoprivrednog zemljišta i drugo,
Povećanje svesti građana o prirodnim vrednostima,
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
•
•
11
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
I
12
PROFIL PROSTORNOG
RAZVOJA
1. PROFIL PROSTORNOG RAZVOJA I
ANALIZA SITUACIJE
1.1. Pozicija, granica i odlike parka
Od cele teritorije Šar-planine, Kosovu pripadaju severni delovi,
2
koji pokrivaju površinu od 1100 km ili oko 1/10 teritorije
Kosova, dok preostali delovi, ili južni deo Šarskih planina,
2
površina od 500 km se nalazi na teritoriji Bivše Jugoslovenske
Republike Makedonije. Linija koja se pruža duž najviših visina
Šar-planinskih vrhova određuje granicu koja je u isto vreme
granica između države Kosova i BJR Makedonije. Kroz dolinu
reke Lepenac (Sirinić), povezuje se sa ostalim delovima Kosova.
Nacionalni Park „Šar Planina“, kao deo Kosova, prostire se
centralnim delom Balkanskog poluostrva, stoji na raskrsnici
između Crnog mora i Jadranskog mora u pravcu istok-zapad, i
između Centralne Evrope i Egejskog mora u pravcu sever-jug.
13
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
2
Nacionalni park, proglašen 1986. god. pokriva 390 km ili 35.4%
ukupne površine Šarskih planina koji se protežu kroz teritoriju
Kosova. Ovo obuhvata 3.58% ukupne površine teritorije
Republike Kosova. Nacionalni park Šar-planina proglašen je sa
namerom da se očuvaju biljna i životinjska raznovrsnost,
planinskih vrhovi, planinske reke i jezera. Bioraznovrsnost Šarplanine predstavlja osobinu Balkana i Mediterana, čime je ona
oblast bogata florom i faunom, uključujući endemične i retke
vrste.
 Mapa: Pozicija NP „Šarplanine ” na Kosovu i u
regionu.
14
U okviru bivše Jugoslavije, Kosovo je bilo potpisnik
međunarodne Konvencije o zaštiti svetske kulturne i prirodne
baštine (Službeni list SFRJ br. 57/74) i Stokholmske deklaracije
(sa konferencije UN održane 1972). Ove konvencije određuju
obaveze u vezi sa prirodnim dobrom, posebno u pogledu
„reprezentativnih uzoraka prirodnih sistema“, koji se moraju
zaštiti za dobrobit trenutne i budućih generacija. Takođe, za
„prirodne spomenike nastale od fizičkih i bioloških formacija
izvanredne univerzalne vrednosti u naučnom smislu i u smislu
očuvanja“, postoji obaveza za angažovanje u naučnoistraživačkom i tehničkom radu i stvaranje metodologija koje će
se koristiti za preduzimanje mera za očuvanje kulturne i
prirodne baštine.
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
U okviru Sistema zaštićenih zona na Kosovu, koji obuhvata
nacionalni park, 38 prirodnih spomenika i dva zaštićena pejzaža
– prema kriterijumima i klasifikaciji IUCN-a, Kosovo pod režimom
zaštite ima manje 5% svoje teritorije. Većina ove površina spada
pod teritorijom Nacionalnog parka Šar-planine. Proglašenjem
Bjeshket e Nemuna za nacionalni park (kako je predloženo),
zaštićena zona bi se udvostručila, čime bi se ispunile željene
međunarodne norme (odnos od 10% zaštićenih prirodnih
oblasti od ukupne teritorije zemlje).
Od onoga što se može videti iz grafikona, Kosovo ima mali broj
zaštićenih oblasti. Samim tim, nove inicijative koje bi trebalo da
budu rezultat saradnje među institucijama i odeljenjima uticale
bi i nastojale da se ostvari drugačiji odnos, najmanje 10% od
ukupne teritorije kao zaštićene oblasti.
Granice Parka
Granica Parka, prema dokumentaciji na osnovu koje je došlo do
proglašenja nacionalnog parka, u jugoistočnom delu odgovara
granici između Makedonije i Kosova, na najvišim kvotama,
naime Ljuboten (2.499 m), kroz Kulu (2.314 m), Livadice (2.491
m), Çuka e Liqenit (2.604 m), Bistre (2.640 m), Crni kamen
(2.584 m), Kobilice (2.526 m), pa do kvote Karanikole (2.106 m).
Procenat zaštićenih prirodnih oblasti od ukupne teritorije zemlje
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Naučne informacije u vezi sa Parkom su generalno zasnovane
na evidenciji/procenama iz 80-ih i 90-ih godina, orijentisane
mahom ka naučnim studijama, a manje ka rukovođenju i
očuvanju. Postoji potreba da se vrste i životna sredina cene na
osnovu međunarodno priznatih metodologija, u smislu
raspodele biodiverziteta, efikasnog rukovođenja i razvoja
zajednice. Studija SIDA-e iz 2001. god. predložila je proces
izrade plana upravljanja parkom, zajedno sa procenama za
granicu, razvoj sistema podele na zone i stvaranjem šeme
upravljanja.
2,9
3,8
2,8
8,9
Albanija 2,9
9,5
6,5
Srbija i Crna Gora 3,8
Bugarska 9,5
0,5
13,2
44
Hrvatska 6,5
Bosna i Hercegovina 0,5
VB 13,2
13,2
Francuska 13,2
Nemačka 29,9
Češka 15,8
Danska 44
15,8
29,9
Grčka 2,8
Mađarska 8,9
 Odnos zaštićenih oblasti na teritoriji zemlje
U pravcu jug-zapad, na nižim visinama granice sa Makedonijom,
granica Nacionalnog parka skreće u pravcu sever-zapad, do
kvote od 1.626 m. Od ove kvote, granica skreće ka istoku nad
selom Manastirice i dolazi do kvote od 1.671 m a zatim
produžuje do kvote od 1.310 m.
Granica parka se zatim okreće u pravcu sever-istok do kvote od
1.435 m (Javoravica), odakle skreće u pravcu istoka do kvote od
1.765 m (Mlake), odakle ide u pravcu sever-istok ka Miso
planinama do kvote od 1.522 m.
Zatim, granica skreće u pravcu sever-zapad do kvote od 1.271 m
i proteže se iznad sela Gornje Selo, gde granica obeležava put
Prizren – Brezovica, do Oborri Mbreteror i kvote od 1.120 m.
Od ove kvote, granica se širi u pravcu zapada nad crkvom
Presvete Bogorodice i visine od 1.212 m do kvote od 1.130 m a
od ove tačke u pravcu zapada, kroz kvotu od 931 m, dostiže
visinu od 1.507 m. Od ove tačke, granica skreće u pravcu severistok ka kvoti od 1656 m, uključujući Golem bor (alb. Pisha e
Madhe) sa istočne strane, i nastavlja u pravcu severa do kvote
od 1.509 m a od te tačke, u pravcu sever-istok do kvote od
1.598 m (Granzon). Zatim, nastavlja u pravcu severa do kvote
od 1.931 m, pa do kvote od 1.710 m a odatle u pravcu severzapad do kvote od 1.456 m (Rusenica). Zatim, granica se spušta
15
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
do kvote od 841 m, uključujući manastir Tri sveca, gde granica
skreće u pravcu istoka do kvote od 1.498 m iznad sela Delovce, i
u pravcu severa do Bolovan kamena i iznad Uji i Mbretit i Bacilla
e Bukoshit na istoku, do kvote od 1.654 m.
Od ove kvote, granica kreće u pravcu jug-istok do kvote od
1.441 m iznad sela Gornja Bitina, Popovac i Donja Bitina, odakle
skreće u pravcu juga do kvote od 1.276 m (Čuka). Zatim,
granica se spušta iznad Orlićeva do kvote od 1.150 m, a zatim
skreće pod punim uglom od 1.516 m (Malo Borče) i skreće u
pravcu zapada do kvote od 1.440 m (Švedske livade). Od ove
tačke, spušta se u pravcu juga do reke Lepenac, a zatim do Koka
e Begut do visine od 1.600 m. Od ove tačke, granica nastavlja u
pravcu sela Sevce, do kvote od 1.312 m, a zatim u pravcu istoka
do visine od 1.232 m (Burli), preseca put Brezovica – Prizren, a
zatim nastavlja u pravcu jug-istok do kvote od 1.453 m. Odatle,
nastavlja u pravcu sever-istok do kvote od 1.453 m. Odatle,
nastavlja u pravcu istoka do kvote od 1.485 m pa do visine od
1.541 m, nastavljajući u pravcu Crnog kamena (1.562 m) i visine
od 1.712 m. pokrivajući Tupan, Baçilla, skrećući u pravcu jugzapad do prvobitne tačke, praveći ceo krug oko planinskog vrha
Ljubotena.
Zatim, kružna udubljenja su primećena u Çuka e Liqejve i u
Livadicama. Lanci se obrazuju iz udubljenja, naime ranijih
ledničkih nizina. Mora se posebno pomenuti lanac Demir kapija,
koji počinje od ranijeg udubljenja, koje je danas Livadičko
jezero. Lanac ima široko dno, padine i predstavlja najpoznatiji
fosilni ostatak ledničkih nizina na Šari, dužine od oko 1.5 km.
Konačne morfološke osobine Šare nastale su pod velikim
uticajem vodenih tokova. Cela oblast Šare je ispresecana
brojnim rečnim dolinama i potocima, koji se uglavnom ulivaju u
reke Ljumbarda i Lepenac.
Južne oblasti Nacionalnog parka, naime gornji tok rečnih
slivova Muržice, Bolonjske, Blateštice, Suve Reke, itd. imaju velike
dubine (od 250 m do 400 m), uskog i strmog oblika, zbog čega
liče na klisure ili kanjone. Ove osobine postoje u svim dolinama
1
nadmorske visine od 1.200 m do 1.400 m , dok u nižim
oblastima, doline su uobičajenog oblika.
Geo-morfološke i geološke osobine – južne oblasti planinskih
teritorija Šar-planine sastoje se od visokih planina, koje
predstavljaju najviše vrhove parka Šare.
Konačni geo-morfološki oblik šarskog predela je uglavnom
rezultat tektonskih kretanja, koja su stvorila glavnu geomorfološku celinu, a kasnije i rezultat spoljnih faktora, glečera,
vodenih tokova, itd. Samim tim, zbog aktivnosti glečera koji
pokrivaju visoke tačke Šare, stvoren je veliki broj tzv. ledničkih
udubljenja ili sliva, lanaca i masa morena (lednički materijal). Na
neki način, ova udubljenja stvorila su lednička jezera od kojih se
mogu pomenuti veoma privlačno Livadičko i Jažinačko jezero.
Najveći broj ledničkih udubljenja nalazi se duž najviših
planinskih vrhova, u najjužnijim oblastima Nacionalnog parka,
kao što su Bistra, Livadice, Çuka e Liqejve, dok se najbrojnija
grupa nalazi na Piribregu (2.522 m), takođe poznatom kao
Vrima e Berevcit.
1
16
I.A. Geo-morfologija Šar-planine pod prirodnom zaštitom, rukopis, str. 28.
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa: Podela geoloških formacija.
17
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Geološka formacija Šare sastoji se od raznih stena različitih
struktura i starosti. Najučestalije prisustvo označeno je
paleozoičkim pločama, zatim karbonskim stenama od mermera i
serpentinina, dioritnih formacija, neogenskih sedimenata jezera
i vodenih naslaga u nižim predelima, kao novije geološke
formacije. Paleozoičke formacije su učestalije, čime je razlika
između ostalih planinskih predela na Kosovu velika. Paleozoičke
formacije, predstavljene u škriljcima filita i sercita, u uskom
pojasu, protežu se od Bistre (2.640 m), nastavljaju zatim duž
granice između Kosova i Makedonije. Osim ovoga, učestale su i
mezozoičke formacije, naime kretak i delomiti u Štrpcu i istočno
2
od planinskog vrha Ljubotena . U blizini Brezovice, skupile su se
morene od ledničkih procesa.
Klimatske osobine – Nacionalni park Šar-planinu, prema
klimatskoj klasifikaciji Kosova, karakteriše istočna kontinentalna
klima. Sa druge strane, u samom Nacionalnom parku dominira
alpska i kontinentalna klima, na koju povremeno utiče srednja
kontinentalna klima. Ključni faktori koji utiču na klimu u regionu
su meteorološki elementi i pojave. Na teritoriji Nacionalnog
parka, postoji samo jedna lokacija za merenje (meteorološka
stanica) na Brezovici, na nadmorskoj visini od 860 m, koja je
uvedena još 1949. god. Najbliža stanica je u Jažincu, na
nadmorskoj visini od 950 m, u Republici Makedoniji, koja je
izveštavala o meteorološkim prilikama u periodu 1949 – 1991. Iz
analize baze podataka u IHMK meteorološkom sektoru,
prosečna godišnja temperatura izmerena u periodu od više
godina u ove dve stanice (mesta merenja) iznosi 8.4 stepeni
Celzijusa. Najhladniji mesec je januar, sa -1.8 i -1.3 stepeni
Celzijusa, dok su najekstremnije vrednosti zabeležene na oba
0
0
mesta one iz 1963. sa -33 C i -34 C, a prosečna dnevna
0
0
temperatura varira od 18 C do 20 C. Prosečna relativna
vlažnost izmerena u obe stanice iznosi 67-70 %. Vetar može
duvati brzinom od 1 – 16 m/s, uglavnom u pravcu juga,
jugozapada i jugoistoka.
Količina padavina, izražena kao srednja vrednost u Štrpcu i
Jažincu varira između 670 i 1200 mm. Često su u februaru i
martu zabeležene lavine, koje su čak rezultirale smrtnim
2
Dr Riza I. Çavolli, Regionalna geografija Kosova, Priština 1997, str. 14.
18
slučajevima. Sunčani dani u regionu izbrojani su između 220 i
280. Oblačnost i solarno zračenje mogu znatno uticati na
turističku valorizaciju teritorije, posebno planinskih predela. Pa
ipak, zbog inverzije temperature, učestalih magli u dolinama,
solarna radijacija na Šar-planini je prisutnija tokom zime,
posebno u izloženim oblastima.
U ovom regionu retko pada grad. Nedovoljan broj
meteoroloških stanica na nadmorskoj visini iznad 1000 m
rezultirao je nepreciznim merenjima količine padavina u
planinskoj istočnoj kontinentalnoj klimi. Nivoi snega u regionu
dostizali su visinu do 3 metara 1956. god. Najveći broj dana
snežnih padavina, i nivoa snega nakon 1956. zabeležen je 1981.
godine, kada je snežnih padavina bilo 117 dana dostižući visinu
od 89 cm u Jažincu, i 108 dana sa visinom od 90 cm u Štrpcu.
Postoji opšta karakteristika klime na ovoj teritoriji, a to je da ima
izvanredne uslove za turističku valorizaciju, u toku zime i u
drugim godišnjim dobima. Vrednosti temperature na Šarplanini, za razliku od okruženja, su veoma niske, što znači da su
periodi niske temperature duži, naime duži tokom zime u
periodu od oko 4 meseca, što dovodi do zadržavanja debelog
snežnog pokrivača i zbog čega postoji mogućnost za razvoj
zimskih sportova. U tom periodu, u najvišim predelima (Stojkova
kuća, Piribreg, Jelovanik), temperature vazduha mogu biti veće
za nekoliko stepeni u poređenju sa kosovskom kotlinom u
zimskom periodu. Ova klima bila bi odgovarajuća za smeštaj
skijaša. Tokom leta, vrednosti inverzije nisu visoke, što takođe ide
u korist razvoja letnjeg rekreacionog turizma na Šar-planini.
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Sl: Odgovarajuća klima za vegetaciju
19
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Površina parka i pokrivenost njegove teritorije
Nacionalni park Šar-planina uvršten je u međunarodnu listu u
drugoj kategoriji (nacionalni parkovi) zaštićenih oblasti u IUCN3
u . Teritorija Nacionalnog parka pokriva površinu od oko 23.000
ha i prostire se na delovima teritorija četiri opštine: 1) Prizren,
oko 41 % (ili oko 9.200 ha), 2) Štrpce, 46 % (ili oko 10.700 ha), 3)
Suva Reka sa 10 % (ili 2.300 ha) i 4) Kačanik sa 2 % (ili 400 ha).
Opština
Prizren
Štrpce
Suva Reka
Kačanik
Ukupno
Hektara (ha)
Približno
Kao što se može videti iz grafikona o pokrivenosti teritorije,
najveći deo teritorije Parka uglavnom je pokriven šumama sa 48
% i pašnjacima sa 49 %, kao i poljoprivrednim zemljištem
(poljane i livade) sa 1.6% i liticama sa 1.4 %.
Procenata
9200
10700
2300
400
22.600
41%
47 %
10%
2%
100%
Sl. Pokrivenost teritorije NP Šar-planine vegetacijom.
Šumski predeli i njihove odlike - Ova oblast je uglavnom
rasprostranjena na teritoriji opštine Štrpce, sa više od 5.400 ha,
zatim na teritoriji opštine Prizren sa oko 3.800 ha. Sa druge
strane, teritorija opštine Suva Reka ima oko 1.600 ha šuma a 75
ha je rasprostranjeno na teritoriji opštine Kačanik.
Šume i šumska prostranstva zauzimaju 41 % ukupne površine
Nacionalnog parka. Oko 80-85 % površine Parka je u
društvenom vlasništvu, a 15-20 % u privatnom.
Mapa: Teritorija NP Šar-planine prema opštini.
3
1990 – IUCN, Lista Ujedinjenih nacija nacionalnih parkova i zaštićenih oblasti.
20
Prema izvesnim podacima koje su stručnjaci sakupili na terenu,
3
godišnji rast po hektaru u parku iznosi 5 m , što ukupno iznosi
3
100.000 m /ha ukupnog šumskog prostranstva u Parku (48 %).
- Bukove šume (Fagion moesiacae illyricum): 3067.09 ha (68 %)
- Mešane šume bukve i munike: 98.80 ha (2.2 %)
- Mešane šume bukve, munike i jele: 95.30 ha (2%)
- Šume munike (Pinetum heldreichi): 450.52 ha (10 %)
- Šume jele (Abietum alba): 30.70 ha (0.7 %)
- Smrčeve šume (Picetum excelsae): 5.80 ha (0.1 %)
- Mešane četinarske šume: bor, jela, smrča, arnen, hartina: 32.80
ha (0.7 %)
- Kulture belih i crnih borova: 132.62 ha (3 %)
- Kulture omorike: 6.65 ha (0.1 %)
- Šume jabuke pegavuše, jasena i grmlja (Orno Ostryetum
carpinifoliae): 499.15 ha (11 %)
- Vegetacija bora krivulja (Pinetum mughi): 73.10 ha (1.6 %)
- Jova i leska: 28.96 ha (0.6 %)
Total: 4521.49 ha (100 %)
zauzimaju 10 % površine dolaze nakon bukovih šuma. Šume
munike se mogu naći u Ošljaku, na Žar planini i Ostrovici.
• Oblasti šumskih kultura (veštačke šume stvorene
pošumljavanjem) su male (samo 3 %), što znači da ovom
teritorijom Nacionalnog parka (Prizren i Suva Reka)
dominiraju (do 97 %) autohtone vrste. Većina ovog drveća
sastoji se od crnih i belih borova, zasađenih početkom 80-ih
godina, u južnom delu Ošljaka, predelu koji je ugrožen
erozijom.
• Sa gledišta strukture, ovim predelom dominiraju homogene
šume (83.5 %) u poređenju sa mešanim šumama (16.5 %).
Šumska prostranstva NPŠP u opštinama
Prizren,
3813.7
Prizren
Suva Reka
Štrpce,
5427.81
Kačanik
Štrpce
Suva Reka,
1614.6
Kačanik,
74.23
 Sl: Podela šuma u ha/opštini.
Preko 90 % šumskih prostranstava Nacionalnog parka na
teritoriji opština Prizren i Suva Reka u vlasništvu je države.
Analiza strukture šuma pokazuje sledeće:
• Teritorijom Nacionalnog parka (Prizren i Suva Reka)
dominiraju bukove šume (Fagion moesiacae illyricum) sa 68
%, što je rezultat bio-ekoloških uslova u kojima su rasle.
• Najvažnije šume su šume munike (Pinetum Heldreichii) zbog
njihovog endemičnog/reliktnog karaktera. Te šume koje
 Mapa: Pokrivenost opština vegetacijom
21
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Pašnjački predeli i njihove odlike – Biljna vegetacija Nacionalnog
parka pokriva oko 50% njegove površine, od koje je većina
pogodna za ispašu stoke. Pošto se teritorija Parka nalazi na 800
m nadmorske visine, svi pašnjaci su planinski i među njima se
razlikuju dve vrste:
- Šumski pašnjaci (pašnjaci u šumskim prostranstvima do 2000
m)
- Visoki šumski pašnjaci (pašnjaci iznad šumske vegetacije)
Pašnjaci NP Šar podeljeni po opštini
varira u zavisnosti od reljefa, izloženosti klimatskim uslovima,
osobini zemljišta i ljudskog faktora. Ta granica može početi na
1600 – 2000 m i može dostići do 2300 m nadmorske visine. Iz
ovoga se može zaključiti da je raspon (ili razlika) nadmorske
visine ovih pašnjaka veoma širok (oko 700 m) i da je uzrok toga
velika upotreba pašnjaka u predelu Parka, što je donju granicu
približilo šumskoj vegetaciji koja je time ugrožena.
Alpski pašnjaci Nacionalnog parka Šare su veoma bogati florom
među kojom se mogu naći brojne endemične vrste. Travnjačko
bilje u donjem predelu obuhvata porodice: Veratrum, Senecio,
Aquilegia, Trolius, itd. dok se na višim predelima alpskih livada
mogu naći porodice: Ranunculus, Primula, Androsace, Saxifraga,
Silene, Gentiana itd. Najvažnije vrste su borovnica (Vaccinium
myrtillus), kleka (Juniperus communis) i patuljasta kleka
(Juniperus sibirica).
Prizren
Štrpce,
4875.12
Prizren,
5259.62
Suva Reka
Kačanik
Štrpce
Kačanik,
270.24
Suva Reka,
652.79
 Sl: Prikaz pašnjaka u ha/po opštini.
Pašnjake karakterišu bogati biljni pokrivač i potoci, koji pružaju
uslove za razvoj stočarstva. Po svojoj genezi, pašnjaci se mogu
podeliti na primarne i sekundarne pašnjake.
Primarni pašnjaci – trajnog su karaktera i obuhvataju pašnjačke
predele nastale kao rezultat klimatskih faktora za vreme razvoja
vegetacije u različitim geološkim periodima. Ovi pašnjaci se
nalaze iznad šumske vegetacije i pokrivaju najviše planine sve do
biljnog pokrivača. Zahvaljujući tome, nazivaju su visoki planinski
pašnjaci ili alpski pašnjaci. Sastoje se od biljaka među kojima
dominiraju biljke iz zajednica trave (graminae).
Primarni pašnjaci, naime alpski pašnjaci, prostiru se na poljima
gde može rasti samo travnjačko bilje i zahvaljujući visokoj
nadmorskoj visini i klimatskim uslovima, mogu se koristiti samo u
letnjoj sezoni (od 15. maja do 15. septembra). Niža granica
alpskih pašnjaka nema određeni nivo kroz teritoriju Parka, ali
22
 Sl: Primarni pašnjaci
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Sekundarni pašnjaci – su travnjačke površine nastale kao
rezultat prirodnog uticaja i ljudskog faktora. To su uglavnom
pašnjaci koje su stvorili meštani šumskih predela, u cilju stvaranja
poljoprivrednih predela (pašnjaka). Sekundarni pašnjaci se
prostiru na nadmorskoj visini ispod 2000 m i uglavnom se
koriste za ispašu domaće stoke.
Razliku između primarnih i sekundarnih pašnjaka podvlači
činjenica da su sekundarni pašnjaci privremeni, jer prema
društvenim potrebama mogu se preobraziti u šume i urbane i
turističke predele. Sekundarni pašnjaci (šumski pašnjaci) su
manje površine i nižeg kvaliteta biljnog pokrivača u poređenju
sa primarnim pašnjacima (visoki planinski pašnjaci), zbog
intenzivne upotrebe od domaće stoke. Kapacitet visokih
planinskih pašnjaka je 3 grla/ha i 2.5 grla/ha za šumske predele.
Trenutno, ovaj kriterijum se ne koristi u potpunosti. Na alpskim
pašnjacima Nacionalnog parka, tokom leta, paše oko 2000 grla
(ovaca) zbog smanjenja broja stoke nakon 1999. god.
Prirodni pejzaži, sa svojim šumama i pašnjacima, karakteristični
su za ovaj region.
Veliko blago NP Šar-planine je prisustvo nekoliko glečerskih
jezera na nadmorskoj visini od više od 1900 m, što predstavlja
posebnu vrednost Šare.
Reke Lepenac i Ljumbarda izviru u Nacionalnom parku i
predstavljaju karakterističnu hidrografsku mrežu, bogatu bistrim
vodama. Sve ove osobine omogućuju bogati turizam, kulturni,
naučni i obrazovni skup vrednosti.
 Sl: Sekundarni pašnjaci
23
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Hidrološke odlike – NP Šar-planinu karakterišu velike količine
padavina koje ovu teritoriju čine još privlačnijom. Opšta osobina
je da je protok površinske vode od svog izvorišta do tačke
ulivanja, veoma učestao.
Osim učestalih i bogatih tokova, potoka i planinskih reka,
vodopadi i bujice presecaju teritoriju u svim pravcima. Teritorija
Šar-planine takođe je bogata sa nekoliko ledničkih jezera.
Skoro cela teritorija Nacionalnog parka presečena je slivovima
dve najveće reke – Lepenac i Ljumbarda. Lepenac je privlačniji,
posebno sa svojim desnim pritokama, koje takođe prolaze kroz
slikovitije predele i glavne skijaške staze Šar-planine.
Lepenac izvire i stvara se spajanjem potoka iz planina Cereve i
Jezerca. Njenom toku kroz Nacionalni park pridružuju su
nekoliko levih i desnih pritoka. Potoci i reke koje pritiču sa desne
strane, kao Suva Reka, Muržica sa svojim pritokama, Proska e
Dules, Blateštica, Bolonjska i Kaluđerica, su važne. Ove reke,
izvorne pritoke koje dolaze sa najviših planina iz najjužnijih
delova Nacionalnog parka su brže i imaju više vodopada i
bujica.
Dok tok Lepenca zauzima najveći deo istočnog dela
Nacionalnog parka Prizrenska Ljumbarda pokriva jugozapadne
delove Parka. Najveći deo korita ove reke čine leve pritoke koje
izviru na visokim planinama Crni kamen, Kobilica, Karanikola,
itd. i kao takve, njihov tok je veoma brz i privlačan. Proska e
Lubinit kao pritoka prepoznatljiva je po svojim potocima.
 Sl: Rečni sliv
24
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa: Hidrografska mreža
25
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Jezera – Lednička jezera predstavljaju jedno od najvećih
bogatstava Šar-planine. Na 1900 m nadmorske visine, nalazi se
nekoliko jezera koja su posebno karakteristična po svojoj lepoti i
veličini. Moraju se pomenuti Livadičko i Jažinačka jezera, zatim
jezero Gornje Selo, Karanikoličko i Miškovo jezero, jezero
Bezdanka, itd.
- Najveće jezero je Livadičko jezero koje se nalazi ispod vrha
Livadice, na nadmorskoj visini od 2173 m. Dužinskog je oblika
sa 230 m dužine, 120 m širine i 7.3 m dubine na najdubljoj tačci.
o
Tokom leta, temperatura vode može dostići i do 20 C.
- Jažinačko jezero nalazi se na grubim i stenovitim predelima
Šare ispod planinskog vrha Bistre. Manje je od Livadičkog jezera,
dugo je 120 m, široko 80 m a najdublja tačka iznosi 11 m.
- Jezera Gornjeg Sela (Gornje i Donje), rasprostranjena su iznad
potoka Prizrenske Ljumbarde, dužine 100 m i širine 53 m, dok
dubina iznosi 1.5 m. Boja jezera je plava ka zelenoj.
 Sl: Jažinačko jezero, okruženo silikatnim stenama
Odlike pejzaža – teritorija Nacionalnog parka obogaćena je
veoma važnim pejzažom kvalitetne celine, okarakterisanim
brojnim visokim i srednje visokim lokacijama. Pejzaži ovih
regiona su predstavljeni u najkvalitetnijim faktorima prirodne
lepote, poput visokih planina, brda, dolina, reka, vodopada,
kamenih litica, ledničkih slivova, itd. U nižim predelima Parka, u
regionima Sredske i Sirinića, pejzaž odlikuju poljoprivredne i
baštenske kulture.
Pa ipak, još privlačnija pejzaška celina je grupa predela
pokrivenih šumama, travom, dolinama, pašnjacima i drugim
travnjačkim formacijama, koje pokrivaju prostranstva na
nadmorskoj visini između 999 i 1500 m. Šumske formacije
(bukve, borovi, jele, omorike, itd.) zamenjene su travnjačkim
formacijama, predstavljajući zeleni pejzaž koji pruža izvanredno
vizuelno iskustvo prirodne lepote. Osim toga, fantastična podela
reljefa, stvorenog kao rezultat presecanja kroz rečne doline i
potoke u vidu kanjona i klisura, brojnih vodopada i jezera,
upotpunjuje iskustvo ove prelepe i netaknute prirode.
Povrh svega, u nižim delovima Šare, živopisno planinsko cveće
cveta tokom leta na livadama dajući opštem pejzažu dodatnu
izvanrednu privlačnost i lepotu, i poseban osećaj čiste prirode.
26
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Sl: Pejzaž u jesen
Posebnu prirodnu lepotu koju kao hranu za oko nudi Šar
planina vidimo u jesen – u prelaznom periodu, planina je
pokrivena svim bojama a u kasnom proleću, kada je flora u
punom cvetu a zelenilo nestaje, dok su visoki vrhovi Ljubotena,
Bistre i drugi još uvek prekriveni snežno belim pokrivačem.
27
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
1.2. Zone Parka po nivou zaštite 4
Teritorija Nacionalnog parka se po nivou zaštite zona deli na:
I. Prva zona zaštite
Ovu oblast čine zone sa statusom ograničenog prirodnog
rezervata. Radi se o striktno zaštićenim rezervatima zbog
njihovog endemskog karaktera i njihove posebne prirodne
vrednosti kao i vrednosti za istraživanja. Ograničeni prirodni
rezervati podrazumevaju najviši nivo zaštite i očuvanja i mogu
se koristiti samo u naučne i obrazovne svrhe.
II. Druga zona zaštite
Ova oblast okarakterisana je drugim nivoom očuvanja,
orijentisane zaštite i posvećena je aktivnoj rekreaciji i
odmaranju. Aktivnosti dozvoljene u ovakvim oblastima su
veoma ograničene i kontrolisane.
III. Treća zona zaštite
Ova oblast obuhvata sve zelene površine koje nemaju posebnu
važnost biljne raznovrsnosti, niti posebnu kulturološku ili
istorijsku vrednost. Osim aktivnosti koje su dozvoljene i u drugoj
zoni zaštite, u ovoj oblasti moguća je i kontrolisana upotreba
zemljišta za poljoprivredu, u skladu sa Planom poljoprivrednog
korišćenja i zaštite Nacionalnog parka (Plan upravljanja).
1.2.1. Ograničeni prirodni rezervati
Teritorija Nacionalnog parka Šar-planine obuhvata nekoliko
ograničenih prirodnih rezervata: Golem bor, Ošljak, Popovo
prase (Prevalac) i Rusenica.
Popovo prase (alb. Maja e Arnenit) – sadrži čistu šumu munike
(Pinetus heldreichii), nalazi se u Prevalacu (istočni deo Ošljaka).
Stavljen je pod zaštitu 1960. godine, a površine je 30 ha. Ovo
4
Socijalna izvodljivost za proglašenje Šar planine za Nacionalni park na Kosovu,
Institut za zaštitu prirode, Priština, 1982
28
prostranstvo poseduje endemične i stare šume munike (Pinus
heldreichii). Ovi rezervati zahtevaju odgovarajuće održavanje za
zaštitu vrednosti (imajući u vidu veliki požar od pre nekoliko
godina), ili će izgubiti vrednost kao zaštićeni prirodni rezervati.
Ošljak – je bogat čistom munikom (Pinetum heldreichii). Planina
Ošljak je bogata i brojnim endemičnim biljkama. Posebna
karakteristika Ošljaka su steno-endemične vrste Achillea
alexandri – regis, koje se uglavnom mogu naći u visokim
šumskim prostranstvima. Treba pomenuti i sledeće zajednice
flore: Achilleo – Pinetum mugo (Pinetum mugo calcicolum) i
Achilleo alexandri – regis. Od bogate faune, treba pomenuti
divokoze (Rupicapra rupiapra), koje se mogu naći na najvišim
pašnjacima Ošljaka, dok su životinje koje se najčešće mogu naći:
medvedi, vukovi, jeleni, različite ptice grabljivice, itd. Ovaj
rezervat je stavljen pod zaštitu 1960. godine, a površine je 20
ha.
Golem bor – je šumsko prostranstvo munike (Pinetum
heldreichii). Ovaj rezervat je rasprostranjen na jugoistočnim
padinama Žar planine, i sadrži prastare šume munike iz
zajednice Seslerio autumnalis – Pinetum heldreichii, koja
predstavlja najlepšu i najzanimljiviju celinu šuma munike na
Balkanskom poluostrvu. Ovaj prirodni rezervat je proglašen
zaštićenim 1960. god. i površine je 35 ha.
Rusenica je stanište balkanskog risa (Lynx Lynx balcanicus),
veoma retke i ugrožene vrste. U cilju očuvanja životne sredine
risova, u istraživanju je izbrojano 13 risova 90-ih. Rusenica je
najstariji rezervat, proglašen zaštićenim 1955. godine, a
površine je 300 ha. Ova lokacija je važna zbog svog pejzaža i
flore, i na njoj se može naći planinski javor (Acer heldreichii).
1.2.2. Zone sa posebnim prirodnim vrednostima
Nacionalni park Šar-planina ima nekoliko zona sa posebnim
prirodnim vrednostima, koje su svoju poziciju zaslužile u
kategoriji ograničenih prirodnih rezervata:
Ostrovica (alb. Pashallarë) – visoki planinski predeo (1600m2092m), sa serpentininima stenama i čistom munikom,
omorikom i bukvom. Ovaj planinski masiv karakterističan je
zbog svojih geoloških serpentininitnim osnova na kojima rastu
retke i karakteristične vrste. Na severnim i severozapadnim
padinama Ostrovice nalaze se retka staništa munike: Junipero –
Pinetum heldreichii (Bruckenthalio – Pinetum heldreichii),
Pinetum – heldreichii serpentinicolum, Pinetum – heldreichii
peucis scardicum, i staništa bukve na serpentininima. Iznad toga
i do najviših vrhova, nalaze se karakteristična serpentininitna
staništa Pinetum mugo serpentinicum. Ove zajednice su dobile
veći značaj kada su se pridružile endemičnim vrstama
Bornmuellera-dieckii. Serpentininitne šume predstavljaju
poseban prirodni fenomen vegetacije na Balkanu, dok su
hartine porodice na serpentininima veoma retke.
Koplica je krečnjački region sa visokim planinskim vrhovima koji
sadrži retku floru i faunu. Krečnjački masiv sa svojom retkom
kalcifikovanom i hezmofitnom vegetacijom (biljke prilagođene
lošem i nerazvijenom zemljištu), je karakterističan za vrste
Hieraacium kabilicanum.
širokog 80 m, i dubokog 11 m), u tom predelu se nalaze sledeće
zajednice flore: Fagetum Montanum, Seslerio automnalis –
Pinetum heldreichii, Ajugo – pinetum peucis, itd. U najvišim
predelima ove oblasti nalaze se sledeće zajednice:
Rhododendron – Pinetum peucis, vrsta kleke (Juniperus sp.) itd.
Na drugoj strani, postoje i travnjačke biljke iz zajednica poput
Ranunculetum crenati scardicum i Potentillo doerfleri –
Juncetum trifidi. Ove zajednice imaju naučni i obrazovni značaj.
Sl: Planinski vrh Ljuboten
Region izvorišta Ljumbarde je silikatna glacijalna raskrsnica sa
visokim planinskim vrhovima i dva manja jezera. Ovaj predeo je
karakterističan zbog svojih raznovrsnih ekoloških, geoloških,
bioloških i vizuelnih vrednosti. Ovaj rezervat takođe sadrži gornji
tok Prizrenske Ljumbarde, dva (Gornje Selo) jezera jasnih
tragova glečera i bogatu endemičnu floru, posebno vrste
poput: Pinguicla balcanica, Alysum scardicum, Crocus scardicus
i glečerske ostatke Anemone narcissiflora i Draba doerfleri, itd.
Ljuboten je najviši vrh u istočnom delu Šar-planine, na
nadmorskoj visini od 2496 m. Njegova geološka struktura je
uglavnom krečnjačka, što ga čini različitim od njegovih lančanih
predela silikatne strukture. Flora obuhvata otprilike 649
vaskularnih vrsti, grupisanih u 81 porodicu, uključujući i retke
vrste. U vegetaciji, registrovana je 21 zajednica flore.
Jažinačko jezero (alb. Livadhi i mbretit) –nalazi se na stenovitom
delu Šar-planine, ispod vrha Bistre. Osim jezera (dugog 120 m,
29
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa: Stanje životne sredine, NP „Šar-planina”
30
1.3. Posebno zaštičene zone
Su prostorne kategorije koji su detaljno opisane u Zakonu o
Posebno zaštićenim zonama. Pomenuti Zakon sastavni je deo
Ahtisarijevog Paketa usvojenog od Skupštine Kosova juna
meseca 2008 godine. Prema Zakonu, na teritoriji Kosova su
identifikovane 44 takve zone koje uglavnom pripadaju
otodoksnom kulturnom nasleđu.
Ove zone su različitih granica, odvojene u tri grupe, koje su sa
različitim karakteristikama.
1.
U I-voj Grupi su zone čije granice su određene kartama.
2.
U II-oj Grupi su zone koje imaju jednu tampon zonu od
100m’ sa perimetra njihovog“ dvorišta” .
3.
U III-oj Grupi su zone koje imaju tampon zonu od 50m’
sa perimetra njihovog dvorišta” .
Ove zone su utvrdile kriterijume prema kojima se određuju:
Zabranjene aktivnosti unutar tih zona - koje se odnosi na:
izgradnju industrijskih objekata, brana, električnih centrala, peći,
fabrika, tranzitnih puteve u ruralnim zonama i izgradnju koje vrši
ogolićavanje ili zagađenje životne sredine te zone.
Ograničene aktivnosti unutar PZZ – odnosi se uglavnom na
izgradnju objekata sa spratovima višim od objekta koji se treba
zaštiti, izgradnju puteva, radionica, restorana, hotela, nočnih
klubova, benzinskih pumpi, popravku autovozila, javna
sakupljanja i urbanizaciju poljoprivrednog zemljišta.
31
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Posebno Zaštićene Zone u NPŠP
U okviru teritorije NPŠP-e imamo samo Manastir Svete Trojice,
kao posebno zaštićene zone. Ova zona pripada Suvoj Reci, u
blizini sela Mušitište. Na osnovu Zakona o PZZ, Manastir pripala
drugoj grupi sa tampon zonom od 100m’. Sve ograničene i
zabranjene aktivnosti referisat će se Zakonu o PZZ i PP za NPŠPT.
32
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
1.4. Stanje životne sredine u Parku
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
1.4.1. Zagađenje i degradacija – Ne postoji praćenje životne
sredine na teritoriji NP zbog čega ne postoje informacije o
zagađenju elemenata životne sredine (vazduha, vode i zemljišta)
unutar Parka.
Degradacija šuma je najčešća negativna pojava, uzrokovana
uglavnom nezakonitom sečom i požarima. Na taj način, šume
munike u predelima Ošljaka, Žar planine i Ostrovice, koje
predstavljaju 10% ukupne površine, oštećene su šumskim
požarima 2000. godine i intenzivnim razvojem štetnih insekata
koji se masivno pojavljuju nakon požara. Oko 4.5% ukupne
površine je uništeno, dok su predeli nižih šuma i ravnica uništeni
nekontrolisanom sečom do 45%. Ova pojava je uništila 20 ha
bukvi u predelima Delovca i Mušutišta, u opštini Suve Reke.
Degradacija zemljišta postoji na nekoliko mesta unutar i oko
Parka, u vidu prirodne erozije i ljudske obrade materijala. Ova
pojava je veoma štetna, pošto uništava konfiguraciju reljefa,
menja pejzaž, i još gore, zbog zagađenja od buke, utiče na
uklanjanje i istrebljenje flore i faune. Na osnovu istraživanja,
potvrđeno je da unutar i oko Parka (prema podacima
prikupljenim 2002, 2004. i 2007) postoji 13 kamenoloma različite
veličine i tehnologije. Trenutno, većina ovih kamenoloma je
smanjila svoje aktivnosti, osim nekoliko koji nastavljaju sa radom.
Oni kamenolomi koji rade nalaze se u severnom delu rezervata
Rusenice (klisura Rusenice), 1.5 km jugozapadno od sela
Mušutište, pripadajući teritoriji opštine Suva Reka, a još jedan se
nalazi u podnožju Ošljaka, u blizini Gornjeg Sela, na levoj strani
puta Prizren-Štrpce, 250 m od puta unutar Parka, a pripada
teritoriji opštine Prizren.
 Mapa – Lokacija aktivnih kamenoloma
1.4.2. Oblasti ugrožene erozijom – Mapa erozije na Kosovu
pokazuje da u Nacionalnom parku postoji nekoliko oblasti
ugroženih erozijom, sa različitim nivoom intenziteta. Oblast
najvećeg intenziteta od 1.400 ha (ili 6%) i oblast visoke erozije od
5.600 ha (ili 24%) su najugroženije oblasti, gde količina erozivnih
3
materijala može dostići 16.100.000 m /godišnje.
Oblasti koje nisu pokrivene vegetacijom prepuštene su uticaju
egzogenih faktora kao i fizičkim, hemijskim i biološkim
alteracijama, čime je uzrokovana veća stopa erozije.
Prenos i akumulacija erozivnih materijala podeljena je na dva
glavna rečna sliva: Lepenac u smeru ka Kosovskoj kotlini i
Prizrenskoj Ljumbardi u smeru Metohijske kotline.
Tabela pokazuje da je ¼ teritorije, ili 25% ukupne površine, već
ugrožena erozijom.
33
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Mapa: Erozivne kategorije u Nacionalnom Parku Šar-planina
34
1.4.3. Vegetacija. Nacionalni park Šar-planina karakterističan je
zbog svoje flore i brojnih zajednica vegetacije, koje se
prilagođavaju nadmorskoj visini, bogat je retkim endemičnim
šumama i pašnjacima. Ovde se mogu naći vrste kao što su
Quercus, Fagus moesiaca, munika, omorika, beli bor, endemični
borovi i visoki planinski relikti: munika (Pinus heldreichii) i
balkanski bor (Pinus peuce), kao i bor krivulj (Pinus mugo). Ove
porodice drveća, osim velikog broja pomenutih vrsti, obuhvataju
i endemični planinski javor (Acer heldreichii) kao i vrste debla
koje su veoma retke i skoro izumrle, evropsku tisu (Taxus
baccata) i mnoge druge važne vrste debla i vresa.
Žar planini (ili Golem bor), Gine Vode, Popovom prasetu (alb.
Maja e Arnenit), Ošljaku, i Ostrovici (alb. Pashallare).
Vegetacija u NP Šar-planini po svojoj vertikalnoj podeli
prilagođena je raznovrsnosti, što znači da se njena struktura
menja sa promenom nadmorskih visina, čime se razlikuju grupe
vegetacije:
Termofilna brdovita teritorija hrastovih šuma (Quercus troyana,
Q. conferta, Q. cerris, Q. pubescens, Carpinus orientalis, itd.),
nalazi se van teritorije Parka.
Tranziciona termofilna teritorija hrasta (Quercus petrea i
Carpinus betullus, itd.) delimično se nalazi unutar Nacionalnog
parka. Ovom teritorijom dominira hrast, grab, veliki broj drugih
vrsta, poput: tatule, divlje kruške, itd.
 Sl: Quercus petrea
Mezofilna teritorija bukovih šuma (Fagus moesiaca) – unutar
svoje teritorije, javlja se u dve varijante, brdovita zajednica bukve
(Fagetum montanum) i zajednica munike i bukve (Abietofagetum), dok u višim predelima se nalazi omorika. Zajednice
bukve su raširene skoro na celoj teritoriji Parka, uključujući i
nadmorske visine između 900 – 1500 m, dok u nekim predelima
ne postoji kao na jugozapadnom vencu masiva Ošljak.
IV.) Zimzelena frigofilna šumska vegetacija na visokim planinama
– Ova vegetaciona teritorija na visinama NP Šar-planine sadrži
endemične vrste endemično-reliktnih planinskih borova (Pinus
peuce) i bosanski bor (Pinus hedreichii), koji su važni u mnogo
pogleda. Ove zajednice su bolje očuvane u Stojkovoj kući i na
35
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa : ((Visoka) planinska vegetacija) i (niski) pašnjaci u Parku.
36
Tranziciona vegetacija vrese na visokim planinama – Bor krivulj
(Pinus mugo) očuvan je samo na Žar planini, Ošljaku i Ostrovici,
gde je ova vrsta borova predstavljena u vidu zajednica, dok u
drugim mestima gde ne postoje ovi borovi postoje druge vrste
vrese, poput patuljaste kleke (Juniperus nana) i važnih:
Rhodrodendron ferrugineum, Bruckhenthalia spiculifolia, Erica
carnea itd. Sa ovim, smatra se da je ovaj predeo bogat važnim
vrstama među kojima se može pomenuti endemična vrsta
Bruckhenthalion, itd.
 Sl: Telekia speciosa
1.4.4. Flora
Svojom florom, NP Šar-planina postaje deo najbogatijih planina
Balkanskog poluostrva. Može se primetiti prisustvo velikog broja
endemičnih i reliktnih vrsta, poput molike (Pinus peuce), munike
(Pinus heldreichii), planinskog javora (Acer heldreichii), Taxus
baccata, Pinus mugo, važnih vrsta u erodiranim šumskim
prostorima, i Rododendra ferrigineum.
Sl: Nardus stricta (planinska trava)
Vegetacija vrese i žive ograde na visokim planinama – Ova
teritorija planinskih pašnjaka i livada površine 16.170.00 ha,
veoma je bogata važnim biljkama. Visoki planinski pašnjaci,
imajući u vidu veliku upotrebu, u najvećem broju sadrže
planinsku travu (Nardus stricta), kao rezultat negativne sukcesije.
Biljke na višim predelima su posebno važne, s obzirom da među
njima dominira sarcto-alpska flora. Sa fitocenološkog gledišta, NP
Šar-planina se može razlikovati prema planinskim pašnjacima i
livadama, pošto u ovom predelu, antropogeni faktori su kroz
istoriju uticali na raniju strukturu vrsti, menjajući u stvari
fitocenološku strukturu.
U višim predelima, mogu se naći važne vrste, čija se prostranstva
uglavnom nalaze na visokim planinama Južne i Centralne
Evrope (Alpi, Apenini, Karpati, Pirineji, Tatra). Vredi pomenuti
Trollius europaeus, Ranunculus montanus, R. Thora, R. Crenatus,
R. Oreophylus, Dianthus sylvestris, Daphnea alpine,
Rhodondrendron ferrugineum, Draba retush, Salix retush, S.
Reticulate, Empetrum hermafroditum, Dryas octopetala, Geum
reptans, G. Montanum, Saxifraga oppositifolia, S. Marginata, S.
Aizoon, S. bryoides, S. tymosa, Gentiana verna, G. Nivalis, Junkus
trifidis, Elyna myosuroides, Carex rupestris, Carex curvula, Craex
foetida, carex tigra, Poa minor, Avena versicolor i mnoge druge
vrste.
Lekovito bilje su: Achillea millefolium, Arctostaphilos uva – ursi,
Atropa beladona, Hypericum perforatum, Thymus serpyllum,
Veratrum album, Gentiana punctata, itd.
37
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Pic; Ahillea millefolium
Osim vrsta flore koje nastanjuju višlje predele, gde biljke rastu u
snegu, u nižim predelima, kao rezultat mediteranske klima, duž
reke Ljumbarde, naime u Kačaničkoj klisuri, nalaze se i druge
vrste poput: Salvia officinalis (Salvia officinalis), Ruta divaricata
(Ruta), Teucrium podium, Asparagus acutifolius, Pistacia
terebinthus, Koeleria splendens, Asineuma limonifolium, Stipa
mediterannea, Parentucella latifolia, Linaria pelliseriana, Thesium
divaricatum, convolvulus elegantissimus, Centaurea deusta,
Linaria annua, itd.
Sve pomenute vrste, zajedno sa posebnim vrstama flore u NP
Šar-planini, podvlače posebnu važnost Parka sa aspekta flore.
Sigurno da bi knjiga sa vrstama flore bila mnogo bogatija i punija
ako bi se sprovela dodatna istraživanja flore u NP Šar-planini.
38
 Foto: Arctostaphyllos uva-ursi (rrush arushe)
Nekoliko karakterističnih vrsti NP Šar-planine: žuti šeboj,
Dianthus scardicus, D. integer, D. gracilis Buttercup: Ranunculus
incomparabilis Minuarta graminifolia, M. bosniaca, M. verna
Silena saxifraga, S.schuckerii, S.asterias Cardamine carnosa,
C.barabaroides
Arabis alpina Alysum corymbosum. Alysum scadicum
Drbakorabensis, Draba scardica Viola grisebachiana, V.gracilis,
V.orphanidis Sedum macelense, S.flexuosum, S.grisebachii
gurshpueset: Saxifraga scardica, S.porophylla, S.glabella tërfilët:
Trifolium pseudomedium, T.pingnathii, T.velenovsky Panicica
serbica Knautia drymeia, K.dinarica Verbascum scardicollum,
Verbascum longifolium ramonda: Ramondia serbica Thymus
albanus, Th.rohlenae, Th.jankae Lilium albanicum, itd.
Vodozemci (Amphibia) – Teritorija Šare obuhvata vrste Salamandra
maculosa, Salamandra atra, Triturus vulgaris, Bufo bufo, Bufo
viridis, Hyla arborea, Rana temporaria, Rana dalmatina, Rana
graeca.
Gmizavci (Reptilia) - Emys orbicularis, Testudo graeca, Lacerta
viridis, Lacerta muralis, Lacerta agilis, Natrix natrix, Natrix tesselata,
Vipera ammodytes, Vipera berus, Anguis fragilis.
Sisari (Mammalia) – Fauna sisara na Šari obuhvata skoro sve vrste
otkrivene na Kosovu, kao i nekoliko vrsti koje su sa svojim
okruženjem povezane isključivo sa visokim planinskim biotopima.
Može se zaključiti da Šaru karakterišu i endemične vrste sisara.
Insektivori (Insectivora) - Erinaceus europeus, Talpa europae, Sorex
araneus. Rodentia: Lepus europaeus, Ondatra zibethica, Arvicola
terrestris, Mus musculus, Apodemus agrarius, Apodemus silvaticus,
Glis glis, Muscardinus avellanarius, Scirius vullgaris, Spalax
monticola, Cricetus vulgaris, Cricetus cricetus, Castor fiber.
 Foto: Draba korabensis
Mesožderi (Carnivora) – obični ris (Lynx lynx), Ursus arctos, Canis
lupus, Canis vulpes, Felis silvestris, Meles meles, Martes martes,
Martes foina, Lutra lutra, Mustela nivalis, Putorius putorius.
Takvo stanje flore Nacionalnog parka dovodi potrebu za
efikasnijom zaštitom svih važnih vrsti biljaka.
1.4.5. Fauna (više o vrstama u Aneksu 1)
Teritorija Šare, sa svim svojim biotopima, bogata je faunom takođe.
Sadrži posebne vrste životinja, koje su u striktnoj vezi sa posebnim
biotopima, što znači da su njihove oblasti uske i tiču se endemičnih
vrsti. Sa druge strane, mogu se naći i šire biotopske životinje. Fauna
na Šari i generalno na Kosovu, nije obuhvatno ispitana i do sada je
primećeno samo 7 vrsti riba, 9 vodozemaca, 10 gmizavaca, 154
pernatih životinja i 30 sisara.
Ribe (Pisces) – Teritorija Šare okarakterisana je potocima i
planinskim rekama koje se ulivaju u Jadran. Na osnovu dostupnog
znanja, ovi potoci pružaju stanište za sledeće vrste: Salmo trutta
m.faro L, Barbus fluviatilis Ag., Anguilla vulgaris, Esox lucius,
krapuliqi, Cyprinus carpio, Perca fluviatilis.
39
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Tabela: Struktura ornitofaune na Šari
Redosled
FALCONIFORMES
GALLIFORMES
CHARADRIFORMES
COLUMBIFORMES
CUCULIFORMES
STRIGIFORMES
CAPRIMULGIFORMES
APODIFORMES
CORACIFORMES
PICIFORMES
PASSERIFORMES
Ukupno: 11
Porodica
2
1
3
1
1
2
1
1
4
1
22
39
 Sl: Lynx lynx
Sus scrofa, Capreolus capreolus, Rupicapra rupicapra. Mora se
pomenuti da slepi miševi (Chiroptera) koji žive na ovoj teritoriji
ranije nisu proučavani, stoga ne postoje podaci o njihovom broju.
Ptice (Aves) – Ptice na Šari žive u svim biotopima, dok broj vrsti i
zajednica prevazilazi bilo koju drugu klasu faune, osim insekata.
 Sl: Gypaetus barbatus (Orao bradan)
40
Vrsti
26
6
6
5
1
8
1
1
4
10
86
154
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
41
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
1.5. Ekonomsko stanje Parka
Proglašenjem Šar-planine za Nacionalni park, dat je doprinos
organizovanom očuvanju i korišćenju vrednosti Parka, uglavnom
za turizam. Stručnjaci Evropske organizacije za ekonomsku
saradnju i razvoj (OECD, 1968) istraživali su mogućnosti razvoja
zimskog turizma u bivšoj Jugoslaviji.
U Nacionalnom parku se već odvijaju više ekonomskih i
komercijalnih aktivnosti. Samo neke aktivnosti sa većim uticajem
na korišćenje, regulisanje i planiranje teritorije Parka biće
ispitane.
1.5.1. Privredni turizam – Ovaj privredni sektor obuhvata ceo
spektar polja u funkciji razvoja turizma unutar zone Nacionalnog
parka. U okviru te zone, postoje raznorazne aktivnosti u oblasti
turizma/rekreacije, i tokom leta i tokom zime.
1.5.4. Turizam
Turizam je jedna od najsloženijih delatnosti savremenog društva.
U razvijenim zemljama, uzeo je oblik potpuno razvijene
industrije, stvarajući interakciju i vezu sa privredom, politikom,
kulturom i svim drugim delatnostima čoveka.
Vrste turizma koje se nude na Šarskom masivu obuhvataju:
planinski, zimski, letnji i ruralni turizam, aktivnosti u prirodi, zdravi
turizam, planinarenje i turističke ekskurzije.
Turistička oblast Šare je policentrična u kojoj Prizren, Uroševac,
Štrpce, Kačanik, Dragaš i Suva Reka imaju pogodnu poziciju za
vezu sa značajnim turističkim tačkama.
Unutar ovih oblasti ima potencijala za uživanje u divljoj prirodi i
za dnevne ekskurzije.
Pašnjaci pokrivaju 35.4% ukupne površine Nacionalnog parka.
Najveći deo toga je u društvenom vlasništvu.
Pre 1999. godine – Kosovo je puno toga žrtvovalo za stvaranje
potencijala privrednog turizma na Brezovici. Izgradilo je
hotelijersko-turističke kapacitete, čime je obezbeđena kompletna
infrastruktura i u to vreme, dodelilo je 1/5 svih investicija
predviđenih za razvoj turizma. Pa ipak, kao rezultat trajanja
procesa privatizacije, ovi kapaciteti se ne koriste u potpunosti
zbog čega ne pokrivaju povećanu potražnju.
Ukupna površina kultivisanog zemljišta obuhvata 18.1% ukupne
površine Nacionalnog parka. U najvećem delu (93.3%) je u
privatnom vlasništvu dok je manji (6.7%) u društvenom
vlasništvu. Najveći deo ove površine čine livade (58.8%), polja i
bašte (38.2%), vinogradi i voćnjaci 3%.
Izvršena su ulaganja na Brezovici, čime je stvorena materijalna
osnova za turizam, dok su stručnjaci OEBS-a rangirali Prevalac
visoko kao turistički centar za zimske sporove. Brezovica je
registrovala 1112 kreveta, od čega 690 obezbeđuju hoteli
5
kategorije „A“ i „B“, žičare, ski-liftove i dodatne objekte.
1.5.2. Poljoprivredna delatnost i stočarstvo – Deo teritorije
Nacionalnog parka koristi se za poljoprivredu i stočarstvo,
posebno za voćarstvo i proizvodnju mlečnih proizvoda.
1.5.3. Šumarstvo – Deo šuma u privatnom vlasništvu koristi se za
ogrev. Debla u ovim predelima koriste se na nekontrolisan način,
za sopstvenu ekonomsku dobit. Nekontrolisana seča šuma
uzrokovala je smanjenje šuma.
Privatne šume uglavnom sadrže niža debla na kosim padinama.
Pre 1999. godine, nekoliko oblasti, raznovrsnih zbog svog
naučnog i obrazovnog značaja, koristili su u svrhu naučnog
istraživanja naučnici, studenti i đaci (istraživanje lekovitog bilja,
pečuraka i drugog šumskog voća).
5
Kratak pregled turističkih resursa na Kosovu, trenutno stanje ekonomije turizma
na Kosovu, MTI – Priština, 2001
42
Br.
Tip objekta i naziv
A
Objekti koji su deo INEX-a
Hotel „Breza”, kat – „B”
Hotel „Narcis”, kat – „A”
Hotel „Molika”, kat – „B”
Hotel „Centar”
Zbir A
Udruženja i objekti preduzeća
Kosovska skijaška federacija
Kosovsko udruženje
penzionera
Udruženje fizičkog
obrazovanja – Priština
„Agrokomerc”
Ekonomija kosovskih lovaca
Fabrika cevi Uroševac
Savezno ministarstvo
unutrašnjih poslova
Zbir B
Ukupno
A
B
B
A+B
Broj soba
Broj
kreveta
30
115
120
12
277
70
320
300
30
720
65
35
150
70
14
50
20
12
4
10
40
30
12
40
160
437
392
1112
Tab: Postojeći hotelijerski kapaciteti turističko-rekreacionog centra
„Brezovica”
•
•
•
U periodu između 1960 – 1970, izgrađeni su ovi
hotelijersko-turistički objekti: „Shtëpia e Gurit“ konak,
„Baqilla“, „Stojkova kuća“, „Hotel Breza“ i žičara.
U periodu 1975 – 1976, hotel “Breza” je rekonstruisan,
izgrađeni su restoran „Livadice“, dva ski-lifta, kupljena je
mašina za utabavanje snega i adaptirano je nekoliko kafića
u selima u okolini Brezovice.
Period između 1976 – 1980 je period najznačajnijih
ulaganja u razvoj turizma, sa početkom izgradnje hotela
„Narcis“ A kategorije, žičare kapaciteta 850 putnika/čas i
izgrađen je put u dužini od 9 km od Brezovice do Stojkove
kuće.
U Ski centru Brezovica nije organizovano ulagano godinama,
dok broj posetilaca i dalje opada. Sve je manje gostiju u
hotelijerskim kapacitetima na Brezovici. Danas, cela skijaška
sezona sastoji se samo od grupa lokalnih gostiju, osoblja
međunarodnih organizacija, uglavnom dnevno ili preko vikend
turista.
Hoteli, žičare i drugi objekti se ne koriste u punom kapacitetu,
opala im je vrednost i teško da turisti mogu u potpunosti da
uživaju u zimskim sportovima u poređenju sa ranijim periodom
kada su Brezovicu posećivale hiljade turista iz bivše Jugoslavije i
šire.
Narcis, Molika i drugi hoteli ne plaćaju svoj porez KBK
(Konsolidovani budžet Kosova). Ulaganja su veoma ograničena,
pošto su ovi objekti u društvenom vlasništvu i čekaju na
privatizaciju.
Tokom proteklih godina nakon sukoba, popunjenost
hotelijerskih kapaciteta bila je samo do 30%. Danas, turisti koriste
samo hotel „Moliku“, „Školu skijanja“, restorane, vile i pomoćne
turističke objekte, deo Ski centra. Od naselja Brezovice do hotela
Molike (ski staza) nalaze se restorani koji pružaju hotelijerske
usluge gostima. Na prostoru Brezovice – Trešnje (odakle polazi
granica Nacionalnog parka), i blizu hotela Molike, nalaze se
vikendice koje se koriste za odmor u različitim sezonama, koje se
takođe izdaju (prema podacima dobijenim od zaposlenih u
6
opštini Štrpce, broj vikendica iznosi oko 270 .
Na ovom prostoru, postoje i gostionice koje se ne izdaju
posetiocima: „Gostionica za radnike elektroprivrede“ (danas
kolektivni centar), bivša „Gostionica saveznog MUP-a“,
„Gostionica Pionir“, „Gostionica penzionera“, itd.
6
Koha ditore 11.03.2007. god.
43
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
 Br: Skijaške staze u Ski centru Brezovica
Naziv
Dužina
staze
Dužina
žičare
1
Karaula
2600
1186
2
Piribreg
3500
521+1186
3
800
731
4
Berevac
Lavlja
vrata
2500
1428
5
Baçilë
301
301
6
Munika
Livadhi
grek
Karpa e
kuqe
454
454
500
429
3000
1269
Br.
7
NP Šar-planina ima mnogo veći potencijal za smeštaj gostiju u
poređenju sa onim što se trenutno nudi.
Ski centar „Brezovica“ nalazi se na 12 km od istoimenog sela u
opštini Štrpce. Ski centar se prostire na teritoriji od 2500 ha, na
visini od 1718 m do 2522 m nadmorske visine.
Dužina skijaških staza koje se utabavaju na Brezovici iznosi 40
kilometara. Po statistici prosečni nagib staze iznosi 38%, što čak i
velike stručnjake čini entuzijastičnim.
8
Kateg.
 Tab: Skijaške staze na Brezovici
Ski Centar u Brezovici
Kao rezultat lošeg funkcionisanja ski-liftova i žičara, ne postoje
efikasne skijaške staze. Neodržavanje utiče na funkcionisanje i
zbog toga je kapacitet nizak.
 Mapa: Podela skijaških staza u Ski centru Brezovica
44
Kvota
17312190
17182522
20992285
17182147
17291803
17341830
17721885
18912264
Razlika
u visini
459
804
168
429
73
94
113
491
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Još jedna lokacija poznata po svom potencijalu za razvoj turizma
jeste Prevalac, čiji deo pripada teritoriji opštine Prizren, odmah
pored Nacionalnog parka Šar-planine. Vrsta turizma koji se nudi
u Prevalacu obuhvata: planinski, zimski i letnji turizam, aktivnosti
u prirodi, zdravi turizam i turističke ekskurzije.
Ne postoji adekvatna turistička infrastruktura u Prevalacu, i može
se lako primetiti da su svi razvoji improvizovani i stvoreni samo za
„privremenu“ upotrebu (vikendice, restorani, moteli, šatori“.
Pružanje usluga turistima je loše, neplanirane su usluge i nisu u
skladu sa kriterijumima održivog razvoja.
granice sela Mušutište, kao i teritorije planine Carraleva.
Ova mesta posećuju lokalni gosti, uglavnom oni koji idu u šetnju
planinom preko vikenda, mada ima i turističkih grupa koje ostaju
duže, smeštenih u planinskim kućama pastira, iz zdravstvenih
razloga.
Prirodne lepote, bogata flora i raznovrsnost vode, nadmorska
visina od 1500 m – 2400 m, pružaju dobre uslove za šetnju po
planini, uživanje i smeštaj za rehabilitaciju pacijenata koji pate od
hroničnih respiratornih bolesti.
Infrastruktura na ovoj lokaciji je loša, zbog čega je udoban
smeštaj posetilaca nemoguć, kojih bi inače bilo u većem broju.
Skupština opštine Prizren izradila je „regulaciono-urbanistički
plan“ za teritoriju Prevalaca, čime je predviđen razvoj ove zone.
Drugi značajni predeli, osim Šarskog masiva, spadaju u teritoriju
opštine Suva Reka i prostiru se duž severoistočne i jugoistočne
 Sl: Prevalac zimi
7
Prema podacima dobijenim od hotelijerskog osoblja, 2007
45
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
7
Broj posetilaca varira na oko 1000 dnevno (u sezoni). Još jedna
važna stvar jeste privatizacija, čije je odugovlačenje
prouzrokovalo stagnaciju u razvoju ovog centra.
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Sl: Brezovica zimi
46
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
1.6. Smeštaj u Parku i okolnim naseljima
U svrhu ovog Plana, smeštaj unutar Parka podrazumeva hotele,
gostionice, vikendice na lokacijama Trešnje, Brezovica i Prevalac,
dok naselja u okolini Parka podrazumevaju sela van granice
Parka (ali koja utiču na Park), u tendenciji analize zajedničkog
uticaja između Parka i naselja unutar i van Parka.
1.6.1. Naselja unutar Parka
Ukupan broj vikendica u naselju Trešnje-Brezovica je 270. Prvi
period izgradnje datira 80-ih, kada su vikendice građene u skladu
sa regulaciono-urbanističkim planom za turistički centar
Brezovicu.
Pojava izgradnje i njenog širenja u ovom turističkom naselju
predstavlja zabrinutost. Posle 2000 godine, brza izgradnja
vikendica bez planiranja i kontrole je nešto što se često dešava.
Sl - Prevalac
Neplanirani i nekontrolisani razvoj unutar Parka podvlači mnoge
probleme, kao što su snabdevanje pijaćom vodom, odvođenje
otpada i kanalizacije, sakupljanje otpada i druge usluge, kao i
dalja upotreba neadekvatnih građevinskih materijala za
planinske predele, izgradnja ograda i pojaseva, itd.
Sl - Brezovica
Za lokaciju Prevalac, SO Prizren je izradila regulacionourbanistički plan za turističko selo Prevalac (2006), kojim je
dozvoljena izgradnja. Van okvira regulaciono-urbanističkog
plana za Prevalac, gradi se priličan broj objekata, što znači da se
nekontrolisana izgradnja i razvoj i dalje nastavljaju.
47
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
1.6.2. Naselja u okolini Parka
U dometu od 4 km od granice Parka nalazi se ukupno 38
naselja/sela, koja direktno i indirektno utiču na Park i obrnuto. U
tim naseljima ima oko 40000 meštana. Njihova karakteristika je
takva da se u njima još uvek nalaze tradicionalne porodice, sa
više od 8 članova po porodici, i u kompaktnom okruženju.
Tokom izgradnje, ova naselja su prošla kroz transformaciju. Do
50-ih godina, dominantan tip izgradnje podrazumevao je
jednospratne i dvospratne kuće, koje su se gradile od prirodnih
građevinskih materijala: kamena, maltera od blata, ćerpiča, drva,
slamnatih krovova i kamenih ploča. Danas, primetna je razlika i u
upotrebi građevinskih materijala i u funkcionalnosti. Ove
promene došle su 60-ih i 70-ih godina, a posebno nakon 1999.
god. Čak je i rat iz 1999. god. imao veliki uticaj na gubitak
tradicionalnih vrednosti, čime se došlo do samo simboličnog
broja tradicionalnih građevina.
Kada govorimo o naseljima/selima u okolini Parka, čije se
teritorije šire ka planinskim pašnjacima Šar-planine, naime do
granice između planinskih polja i visokih pašnjaka, nailazimo na
letnjikovce, planinske kuće, ili kako ih meštani zovu, „Kolibe“. Ove
građevine se mogu naći u Zaplužju, Planjanu, brdima Mušutišta,
Grejkovcu, itd.
Uvođenje moderne tehnologije i novih građevinskih materijala
uveliko je uticalo na tradicionalni način života, izgradnje i drugih
ruralnih navika. Veliku razliku uvelo je i stanovništvo koje živi u
inostranstvu a koje je dovelo sa sobom zapadnjačke trendove
razvoja. Tradicionalna staništa su izgubila svoju vitalnost sa
modernom tehnologijom i došlo je do stagnacije u
poljoprivrednim delatnostima. Seoske sredine sve više gube svoju
primarnu funkciju.
48
 Sl: Gornje Selo, 2008. god.
Naselja pored granice Parka su uvek imala dobre uslove za razvoj
stočarstva, pčelarstva, voćarstva i primarne delatnosti ovih
meštana, proizvodnja svojevrsnog „šarskog sira“. U paraleli sa
opadanjem stočarstva, ova naselja su izgubila i svoje
interesovanje za proizvodnju mlečnih proizvoda, prepuštajući tu
delatnost manjem broju zanatlija. Čak i oni stočari koji su
preostali menjaju svoje tradicionalne navike i običaje. Danas,
planinske kuće pružaju krov nad glavom za samo dve osobe,
pastira i još jednu osobu koja mlečne proizvode prenosi do
domova i obrnuto. Ovo su samo par onih koji te proizvode
koriste u komercijalne svrhe.
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Sl: Zaplužje, 2008. god.
 Sl: Stružje, 2008. god.
Efekat društvenih promena, povećano interesovanje za ruralnim
i eko-turizmom, počelo je da utiče na način života meštana ovih
naselja. Već se nude skromne ponude ruralnog turizma, što je
dobar slučaj kome organi odlučivanja mogu pomoći. Više ovih
naselja, govoreći o trenutnoj situaciji, imaju potencijalnu
vrednost za ponudu ruralnog turizma, kroz tradicionalne usluge.
Naselja oko Parka, sa direktnom povezanošću sa Parkom su
Delovce, Gornje Selo, Stružje, Brezovica, Sevce, itd. i ona mogu
pružiti tradicionalne usluge u vidu eko-turizma za posetioce
Parka, čime bi se obezbedila višestruka korist.
Blizina Parka, dobra pozicija i tradicionalni način života, samo su
neki od ključnih potencijala za ulaganje u ove sredine.
Sl: pašnjaci u Parku, 2008. god.
49
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
1.7. Stanje infrastrukture
1.7.1. Transport i infrastruktura transporta
Pristup teritoriji Nacionalnog parka Šar-planine omogućen je
regionalnim putem R115 u pravcu Doganić (opština Kačanik) –
Štrpce – Prevalac – Prizren. Ovaj put je renoviran nakon 2000.
god. i u dobrom je fizičkom stanju. Turistički centar Brezovica i
skijaške staze povezane su regionalnim putem R210. Ovaj put je
takođe u dobrom fizičkom stanju. Regionalni put R116 u pravcu
Doganić – Globočica (granica sa Makedonijom) je u
neposrednoj blizini zone Nacionalnog parka. Ovaj put je u
dobrom fizičkom stanju i veoma je važan za Nacionalni park jer
ga povezuje kroz kratku udaljenost sa granicom Makedonije. Još
jedan regionalni put, koji je takođe bitan za ovu sredinu, pošto
omogućuje pristup iz drugog pravca, jeste put R118 u pravcu
Štrpce – Vrbeštica (Opština Štrpce) – Mušutište (Opština Suva
Reka) – Suva Reka. Put R118 nije u najboljem stanju, dok deo od
Vrbeštice do Mušutišta velikim delom nije asfaltiran. Važnost
ovog puta podvlači činjenica da povezuje opštinu Suve Reke sa
Nacionalnim parkom i uveliko skraćuje daljinu za meštane ove
opštine do turističkog centra Brezovice.
Glavna železnička pruga, u pravcu Mitrovica – Kosovo Polje –
Đeneral Janković prolazi ne tako daleko od teritorije Parka.
Najbliža železnička stanica je stanica Uroševac, na samo 30 km
od zone, dok je Aerodrom Priština udaljen samo 60 km od zone
Nacionalnog parka.
Što se tiče transporta, put R115 koriste putnici koji putuju u
ličnim vozilima, dok u skijaškoj sezoni, postoji i javni prevoz koji
prevozi posetioce iz različitih centara na Kosovu do Ski centra
Brezovice i obrnuto. U blizini parka, nalazi se još jedan regionalni
put, R116, koji se koristi za redovan javni prevoz kroz susednu
Makedoniju kao i lični transport.
50
 Sl: Put do Turističkog centra
1.7.2. Vodna infrastruktura
Teritorija Nacionalnog parka Šar planine bogata je resursima
vode, snabdevajući vodom naselja u okolini Parka lokalnim
vodovodnim cevima koji vodu prenose u slobodnom padu.
Sva naselja na teritoriji opštine Štrpce duž granice Nacionalnog
parka imaju sopstvene vodovodne cevi za snabdevanje vodom u
slobodnom padu. Lokalni vodovodi u nekoliko naselja u Opštini
Štrpce, kao što su Brezovica, Jažince, Štrpce, Berevce, Donja i
Gornja Bitina, sklopili su partnerstvo za formiranje javnog
udruženja vodovoda.
Naselja na teritoriji opštine Prizren koja dobijaju vodu iz izvorišta
u Nacionalnom parku i koja imaju sopstvene vodovodne cevi
raširene duž teritorije Parka su: Gornje Ljubinje, Mušnikovo,
Gornje Selo i Guri i Zi, dok naselja na teritoriji opštine Suva Reka
koja se na taj način snabdevaju vodom su Mušutište i deo
Grejkovca. Turističko-rekreaciona lokacija Prevalaca, deo
Nacionalnog parka Šar-planine, i deo opštine Prizren, takođe
imaju sopstveni sistem vodosnabdevanja kojim se nekoliko
hotelijera i uslužnih objekata koji se tu nalaze snabdevaju
vodom.
1.7.3. Strujna infrastruktura
Naselje Prevalac, unutar Nacionalnog parka, snabdeva se
električnom energijom iz visokonaponske linije Župe od 10 kV,
stare i rashabane linije. U Prevalacu postoji samo jedna
trafostanica sa ugrađenim kapacitetom od 250 kVA. Stalni
potrošači na ovoj trafostanici su tri restorana, dva motela i 40
domaćinstava. Niskonaponska mreža je loša, dok se vikendima
električna energija snabdeva i preko PVC kablova, kojima se 30
drugih potrošača povezuje na mrežu. Na teritoriji opštine Štrpce,
vikendice u naselju Trešnje snabdevaju se električnom energijom
od TS 35/10kV Štrpce, kojim se snabdeva i hotel „Breza“, preko
kablova na drvenim banderama, koji su u dobrom stanju.
Lokacija Trešnje ima 6 trafostanica: TTSH Trševina 50 kVA, TSB
Trševina 100 kVA, TSB Trševina 250 kVA, Trševina 100 kVA,
MBTS Lahor 630 kVA i MBTS KEK 630 kVA. Vikendice se
snabdevaju električnom energijom preko prvih četiri
transformatora. Na drugoj strani, „Ski centar Brezovica“, „Škola
skijanja“, hotel „Molika“, vikendice u „Stojkovoj kući“ i repetitor,
sve na teritoriji Nacionalnog parka, snabdevaju se od TS 35/10
kV Štrpce, ka Šari, preko vazdušnih kablova ka mrežnim
stubovima. Trafostanice koje snabdevaju gore navedene objekte
su: MBTS Crvena karpa 1x630 kVA, MBTS Škola skijanja 630 kVA,
MBTS Molika 2x100 kVA, TSM Kula 160 kVA, TTSH Repetitor 50
kVA i MBTS Piribreg 2x630 kVA (van funkcije). TS 35/10 kV se
snabdeva od TS 110/35 kV Bibaj (opština Uroševac).
1.7.4. Telekomunikacije
Fiksna telefonska mreža pokriva samo deo teritorije Nacionalnog
parka unutar Opštine Štrpce. Ova mreža pripada Telekomu
Srbije, dok kosovski PTK ne pokriva ovu teritoriju. U opštinskom
centru Štrpce postoji PTT centar kapaciteta 1500 fiksnih linija. Iz
ovog centra, glavni prenosnik vodi ka Brezovici i Ski centru.
Postoji još jedan nezavisni prenosnik, koji vodi ka bivšoj
„Gostionici SUP-a“, na teritoriji vikendica u Redžini Tršenja, dok
glavni prenosnik, u blizini „Brvnare“, odvaja se na dva dela, jedan
vodi ka hotelu „Narcis“, dok drugi vodi ka Redžini Tršenji i hotelu
„Molika“.
Pokrivenost mobilne telefonske mreže na teritoriji Nacionalnog
parka je loša. Teritorija Nacionalnog parka i okolina koju pokriva
Vala (GSM signalom) je prikazana na mapi dole, pokrivajući
Prevalac i nekoliko naselja duž Parka. GSM mreža pokriva i neke
delove Nacionalnog parka, na teritoriji Opštine Štrpce. Ova
pokrivenost oko teritorije Ski centra i nekoliko okolnih sredina,
dolazi od Telekoma Srbije.
51
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa: Podela tehničke infrastrukture
52
1.8. Proširenje parka
Ovim prostornim planom se definiše granica Nacionalnog Parka
“Šar Planina“ i označavaju se ograničeni prirodni rezervati.
Na osnovu istraživanja na terenu tokom sastavljanja plana za
prostorno planiranje Nacionalnog Parka “Šari” kao i satelitskih
slika kao i slika naselja, primećene su mnoge sličnosti prirodnih
bogastava unutar parka sa bogastvima van granica parka. To se
odnosi posebno na planine, koje bi trebale biti unutar granica
parka, zbog toga bi park i trebao biti proširen. Drugi razlog za
proširenje bi trebao biti da iste vrednosti parka trebaju imati isti
status zaštite. Bilo je takođe stalnih zahteva od strane opštinskih
vlasti Dragaša da i za jedan deo ove opštine uđe unutar granica
parka. Stručnjaci su izvršili procenu (vidi Dodatak 2) ovog dela i
ocenili su da ima dovoljno vrednosti da se priključi površini
parka. Zbog pomenutih razloga, odlučeno je da se proširi
površina parka, sa novim granicama, koji datira čak iz 1986
godine kada se zakonom proglašen nacionalnim parkom. Novi
nacrt zakona, Zakon o Nacionalnom Parku “Šari” navodi nove
granice parka nakon njegovog proširenja, sada je već završen.
Najveći deo površine koji je pripojen površini parka u vrednosti
od 24206 hektara pripada opštini Dragaš. Sada nakon proširenja
parka, ukupna površina parka je 53469 hektara. Određivanje
nove granične linije je izvršeno na osnovu dole navedenih
kriterijuma.
1.8.1. Kriterijumi za definisanje proširenih granica
Geografski prostor, sa gledišta pejzaža, uglavnom je podeljen na
dve vrste: prirodni pejzaž i ljudski pejzaž. Geografski prostor
NPŠP je takođe podeljen na dve vrste pejzaža. U ovom predlogu
za proširenje NPŠP, osnovu povlačimo uglavnom na vrednosti
pejzaža pošto druge naučne studije i popisivanje faune i flore,
migracije životinja i ptica, geo-hidrološke studije i druge studije
zahtevaju puno vremena i finansija, zbog čega određivanje nove
granice NPŠP ne bi bilo deo PPNPŠP. Kako je gore navedeno, kao
kriter, služile su dve kategorije pejzaža kao opšte prostorne
strukture sa svojim elementima.
Elementi prirodnog pejzaža koji su uzeti u obzir za određivanje
granice su sledeći:
N1. Vegetacija (Podela granice: donja granica šume).
N2. Hidro-geografija (Podela granice: granice rečnih slivova,
rečnih tokova, itd.).
N3. Geo-morfologija terena (Podela granice: planinski grebeni,
planinski tesnaci, planinski vrhovi, itd.).
Ljudski elementi pejzaža uzeti u obzir za određivanje granice
su sledeći:
H1. Putna infrastruktura (podela granice je na ivici puta u
pravcu postojeće granice NPŠP).
H2. Privatna imovina (podela granice je uglavnom na gornjoj
granici obradivog i kultivisanog zemljišta).
H3. Naselja (podela granice je prirodna granica između naselja i
šuma ili livada).
1.8.2. Nova granica Nacionalnog Parka “Šari”
Nova granica parka, koji kao što je rečeno, prema novom zakonu
se zove Nacionalni Park ”Šari”, počinje na istočnom delu od
Klisure Kurta (1050 m) u graničnoj liniji Republike Kosova sa
Republikom Makedonijom i nastavlja se na zapadnom delu i
jugozapadnom delu tokom pogranične linije i vodi se preko
kota, odnosno najviših vrhova Šar planine, vrha Ljuboten (2499
m.), Kule (2.314 m.), Livadice (2491m.), Jezeračke čuke (2.604
m.), Bistre (2.604 m.), Crnog vrha (2.584 m.), Kobilice (2526 m.),
Vrtopa (2.555 m.), Kara Nikole (2.106 m.), Bardhaleva (2334 m.);
Trpeznice (2610 m.); Celepine (2554 m.); Rudoka (2658 m.);
Vraca e Madhe (2582 m.); do granične tačke od tri država
(Popova Šapka), Kosovo sa Makedonijom i Albanijom. Odavde
granica nastavlja ka severo - zapadu do kote Kalabak (2174 m.),
nastavlja ka severnom pravcu, koja je u skladu sa granicom
Republike Albanije, preko vrha
Murga (2025 m.) seče reku Restelica, pa reku Plava do kvote
1702 m., u planini Koritnik. Granica potom skrene ka severo istoku, prolazi kroz Ljugi i Kec i izlazi do šumskog puta u koti
1343 m., da se nastavi ovim putem uvodjenjem unutar Brda
Vetra, prolazeći kroz Rrasa blizu Ares se Bajrakit preko kote 1273
m, tako što će obuhvati i brdo Golina do kote 1246 m. to jest u
unutar teritorije opštine Dragaš. Odavde granica zauzima jugo istočni smer do blizine brda Kopriva (1493 m.) izostavljajuči van
53
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
granice šume Rozna. Odavde se krene sve do bunara Amitage
pa se krene prema istoku ičuci nadole padine Ahišta oko 1
kilometar istočno od sela Buce. Potom granica zauzima južni
smer ka Brinji koji izostavlja van granice Brinju i Aren e Ređes
potom ide ka šumskom smeru Cestaka potom ide sve nadole do
puta ka selu Kersteci i Madh proizilazeći kotu 1407 m. uvek ka
jugo - zapadnom pravcu obuhvativši celu planinu Koritnik, sve
do potoka petra potom skrenuti istočnim smerom do kote Cula
(1201 m.) da se ide nizbrdo do toka reke Plava ka drugom
neimenovanom potoku. Odavde granična linija ide prateći rečni
tok reke Plava do odprilike 250 metara blizu državne granice sa
Albanijom. Zatim odavde granica zauzima južni pravac gotovo
paralelno sa državnom granicom sa istočne strane sela Orcuše.
Granica zatim ide ka jugu – jugo - istoku preko šume prateći
šumski put koji odvaja Gosi šume sa Maja e Zeze (1581 m.),
potom ide blizu sela Globočica sa istočne strane udaljena
odprilike 700 metara. Linija posle prati rečicu koja prolazi kroz
Rudce da bi išla nadolje do rečnog toka Restelice. Odavde linija
prati recni tok u sad vec juznom pravcu prolazeci kroz kotu od
1107 m. Zatim granična linija uzima istočni pravac da bi izasla na
putu koji ide ka pravcu sela Kruševo. Ova linija prati ulicu do
groblja sela Kruševo, da bi ponovo sekla tok reke Restelica ičuci
uzbrdo prečeci preko kote 1390 m., zatim kote Kolenica (1489
m.). Odavde granicna linija zauzima pravac severa uklučujući i
šume Jelaka. Zatim linija ide preko ulice na pravcu Restelice da bi
na zapadu sela Restelice išla pored kote 1426, odakle linija uzima
zapadni pravac uklučujuči i šume na istoku sela Restelica
prolazeci preko Kadijinog mosta zatim kote 1644 m. Zatim
granica počinje da zauzima južni prvac ičeci sa leve i desne
strane do rečice Copur. Linija posle ide prema jugozapadu po
toku reke da bi se povezala sa drugom ulićicom na desnoj strani
reke. Odavde granična linija ide duž linije koja odvaja privatno
od javnog vlasništva prema jugoistoku do glavnog puta Restelica
- granica sa Makedonijom. Linija uglavnom prati put do blizine
sela Restelica uvek prateći graničnu liniju izmedju privatnih i
javnih zemljišta. Od ulice koju linija tangira u južnom delu sela,
granična linija se usmerava prema istoku duž reke Restelica
popeći se do kote 1581 metara od koje se posle linija usmerava
prema severu odnosno severozapadu do kote 1818 metara i
druge kote 1887 praveći tako jedan polukrug da bi ostavila van
granice vrh Krstila (1907 metara). Odavde granična linija sada
54
već obuhvata planinski vrh Ovčinec (2177 m.) i nastavlja pokraj
vrha metara odnosno kod seoskog groblja. Od ove tačke linija se
usmerava prema severo - istoku pokraj groblja obuhvatajući
planinski vrh Popovica (1567 m.) i vrh Bigor ideći u pravcu šume
Leska iznad hidroelektrane Dikance do reke Brod. Odavde
granična linija prati reku Brod prema njenom izvoru u blizini sela
Brod gde počinje da se udalji od sela popevši se po Rudinskom
brdu do kote 1483 metara, posle linija se usmerava ka istoku
prelazeći reku kod Šolskog Mosta odnosno gde se tokovi reka
Leva i Duškaja pripajaju. Posle toga granična linija prati granicu
javne imovine prolazeći po koti 1790 metara i posle po koti 1432
metara na desnoj grani reke Brod kod groblja sela Brod. U
nastavku granica pravi nećisti krug po kotama 2081 m i 1680 m
okružeći gotovo celi Brod i ostavljajući ga izvan granice parka.
Posle granična linija ide do glavnog puta Dikance - Brod
prolazeći u blizini sela Dikance. Posle toga granica nastavlja da
uzima prvac svera odnosno severo-istok prolazeci pored kote
Virje od 1602 m., odnosno kote od 1598 u blizini sela Leštan
kroz Bacillište, Shillovice do reke Radesha kod kote 1436 m. Od
ove kote linija zauzima prvac jugo - istoka preko rečice Zagrejec
uklučujući jako strma brda Zagejeca nakon 1500 metara linija
uzima pravac severo - istoka penjajući se preko planine Livađa
kod kote 1900 m., ispod Guri i Shqiponjes, zatim odavde uzima
pravac na dolje u pravcu rečice Srednica ispod kote 1722 m.
Odande granična linija od oko 500 metara dužine sledi rečno
korito rečice da bise vratilo ponovo u pravcu severa preko
planine Bogdanice do kote Guri Marušan u rečno korito reke
Pllajnika. Granična linija nastavlja da sledi prvac sevra do Kroi
Obinčove, zatim kota od 1572 m. pored brda Sumllar odakle
uzima pravac severo - istoka do rečice Ropuha u severu - zapadu
sela Kuk. Linija prolazi reku uzimajući skoro istočni pravac
prolazeći pored Sultanovog brda da bi išla nadole do reke Reka e
Shehit te Madh kod kote 1628 m. Odavde linija ponovo uzima
pravac severo - istoka prečeci Gurin e Torishtes i idući nadole
kod reke Reka e Šehit te Vogel. Zatim granica uzima pravac
severa idući levo i desno uključujući unutar mesta Guri i Korbit,
Guri i Grihes zatim Breždu do strma brda Dridže, jedan kilometar
na jugo - istoku sela Zapluzha. Sa ovih brda linija tangira kotu
1367 m., zatim kotu 1680 m. na Ugaru, sledeću kotu od 1609 m.
da bi stigla kod Qafa e Dhelpnes pored kote 1625 m. Od ove
kote granica skreće na istok i spušta se do puta da bi nastavila
bezimenim potokom do reke Manastirice, odakle skreče na jug
duž reke do drugog bezimenog potoka. Granica i nastavlja
potokom u pravcu jugo - istoka prelazeći kotu Guri i Pišes (1192
m.) izlazi kod kote Guri i Čelit (1669 m.). Odavde granica silazi
dolinom u pravcu istoka do reke Pubenica i nastavlja u pavcu
severo - istoka do izohipse 1050 m. kod Kosa e Đere (mesto
ulivanja potoka u reku Pubenica) odakle skreće na istok preko
kote 1093 m. do kote Brod (1048 m.). Od ove kote granica
skreće na severo - istoku, do grebena Šterge Kumanča i nastavlja
duž livada Gornje Lubinje (pod mestom Smig) do kote 1401 m.
Dalje granica se prostire na severo – istok preko kota Gornje
Livade (1430 m.) i silazi dolinom do kote 1107 m. (reka
Petrešnica) da bi nastavila u pravcu severo-istoka uz greben do
potoka Mare (izohipsa 1230 m.). Od ove granične tačke skreće
na severo - zapad i sledi izohipsu 1230 m. do kote 1227 m.
odakle nastavlja na severo - istok do Gropske padine (1192 m.).
Granica onda nastavlja na istok preko kote (1195 m.) duž padine
Čuke do potoka Gornja Mahala (naselje sela „Katundi i Epërm”)
(izohipsa 1300 m.) gde od pravca severo -istoka ide do Laništa
(izohipsa 1400 m.) da bi nastavila na severo - zapad iznad sela
Katundi i Epërm i izlazi na regionalni put Prizren - Štrpce iznad
padina Strnjigara (500 m. na istok od kote Prisoj 1330 m.).
Od ove granične tačke nastavlja u pravcu zapada do „Kthesa e
Đašt“. posle nastavlja preko kote Gabar (1195 m.), (1257 m.) i
(1056 m.) do potoka sela Planjan odakle silazi u pravcu jugo zapada prolazeći preko kota 1084 m., 928 m. 803 m. da bi sišla u
Lumbardh (550 m.) koju sledi do kote 532 m. Onda nastavlja u
pravacu zapada, seče regionalni puta (Prizren-Štrpce) i prolazi
preko kote 867 m. i 974 m. odakle silazi grebenom u severno istoka do potoka Katerdhjet Bunara, koje obuhvata. Odavde
granica skreče u pravcu severo - istoka prelazi „Lumbardh“
regionalni put i uz greben do stena Vrtopita, obuhvativši istočni
deo stena, uzima pravac jugo - istoka, prelazi preko planinskog
grebena Dulos, i nakon što obuhvati klisuru Vrbičana, povezuje
se sa grebenom Tociv na izohipsi 900 m. Odavde granica
nastavlja se grebenom u pravcu istoka do kote Maja (1567 m.),
odakle se vraća severo - istočno i duž šumske vegetacije izbija do
šumskog puta sela Novoselo, obuhvativši unutar granica livade
brda Bulec. Granica posle silazi pod put do izohipse 1500 m. koju
sledi do „Kroni i Aliut“, (koji se nalazi na šumskom putu), ulazeći
unutar granice „Ujerat e Gropuara“. Odatle granica nastavlja duž
puta u pravcu severa do kote 1500 m. (Ravenj), i silazi grebenom
do „Guri i Mullinit“. Iz ove tačke, granica skreće na severo - istoku
i penje se duž planinskog grebena, kote 1052 m. i 1569 m. do
“Livadhet e Sules“, silazi grebenom na severo - zapad do potoka
(na istok kote Tepe 1271 m.) da bi se onda popela grebenom u
pravcu severo - istoka do „Škrepi“, sa unutrašnje strane granice
„Asten“. Granica onda prati izohipsu 1700 m. preko „Shpatin
Padhe“ do prevoja „Bubrec“ (1709 m.) koji se nalazi iznad „Gryka
e Rusenicës“. Granica dalje
silazi planinskim grebenom u
pravcu severo - zapada do kote „Guri i Livadhit“ (1.448 m.) i
nastavlja grebenom severo -istočno do ulaska u „Gryka e
Rusenicës“ (750 m.), odakle skreće na jugo - istok duž šumske
vegetacije (granice planina sa livadama) do kote 830 m. (donji
deo “Lleshçicë“). Od ove kote podudara se sa izohipsom 850 m. i
sledi do kote 768 m. (Kulla) obuhvatajući „Lomen dhe Aren e
Selimit“. Posle granica prolazi duž potoka „Grykes se Matozit“ do
prevoja „Perslap“ (kota 1089 m.) odakle ide pravacem jugoistočno i prelazi oko donjeg dela Klisure i „Gurit të Përgjakur“ do
kote 1212 m. Odavde granica skreće na severo - istok sledeći
izohipsu 1200 m. izlazi od, „Cesma e Imerit“ i nastavlja preko kote
1335 m. do „Kroni i Mbretit“. Granica posle skreće planinskim
grebenom , , Malit të Mbretit “ do kote 1068 m, odakle skreće na
jugo - istok i preko kote „Tebanat e Bukoshit “ (1546 m.) i 1655
m. izlazi kod kote „Rrafsina e Eperme“ (1443 m.) uvek sledeći
prirodnu granicu (potoci, doline i planinski grebeni). Od ove kote
granica nastavlja u pravcu juga i jugo - istoka preko kote 1084 m.
do kote „Čuka“ (1216 m.), odakle skreće na zapad i preko vrha
Visevice (1230 m.) i „Kryqit“ izlazi na kotu „Preslap“ (1291 m.).
Granica posle silazi na jugo-zapad do potoka „Zastica“ (1000 m.)
i nastavlja duž potoka u pravcu jugo - istoka do ulivanja potoka
„Vasil“ (donji deo „Gurit te Vardisit“) odakle skreće na jugo zapad i penje se na planinski greben „Lačeistes“ do kote „Piša e
Vogel“ (1495 m.) da bi nastavila u pravcu zapada do kote Rudine
(1536 m.). Od ove kote granica se nastavlja u pravcu juga duž
planinskog grebena i kote Tumba (1382 m.) do ulivanja reke Tise
u Lepenac (1119 m.) odakle skreće na jugo - istok iznad sela
55
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Sevce preko kote Gobelinc (1297 m.); Kuk (1251 m.); „Čuka e
Postme“ (1260 m.) do kote Guri i Prušit (1375 m.) odakle silazi
duž grebena do mosta „Lumi“ regionalnog puta Prizren-Štrpce.
Zatim granica nastavlja na severo - istok duž ovog puta i preko
kote „Borja e Poštme“ (1232m.); reka „Mužnica“ (1036 m.); kote
(1086 m.); Penjarupa (1169 m.); „Shkembi i Bočkes“ (1228 m.);
Lazovi (Vlak) (1100 m.); Barojca, Glava (1228 m.); „Uji i Bardhë“
(1100 m.); reka Klisura (1031 m.); Zmijaica iznad Drajkovca (1126
m.); Krividell iznad Firajë (1080 m.); Krena (904 m.); Perrocka e
Madhe iznad Mahala e Elezeve (780 m.) (naselje sela Brod) do
donjih delova „Jasike“ iznad „Mahalla e Ceklareve“ (850 m.). Od
ove tačke granica, skreće na jugo-istok do izohipse 900 iznad
„Mahalen e Elezeve“ koju sledi na jug do kote 900 m. da bi
nastavila planinskim grebenom do kote planine „Šulan“ (1154
m.) preko „Peronin e Spatit“ Posle granica skreće na jugo - istok
do kote 941 m. šumskim putem koja sledi do regionalnog puta
Štrpce – Doganaj - Globočica. Granica se dalje nastavlja na jug
duž regionalnog puta do skretnice „Kepit të Kurtes“ odakle se u
pravacu jugo - zapada penje klisurom „Kepit te Kurtes“ da bi se
završilo na početnoj tački izohipse 1050 m. na državnoj granici
Kosovo - Makedonija.
56
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Granica prije i posle proširenja Nacionalnog Parka “Šari”
57
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
1.9. Profil prostornog razvoja na delu parka unutar
granica opštine Dragaš
1.9.1. Odlike i prirodni fenomeni
1.9.1.1. Geološke odlike
Deo Šar planine koji se nalazi na teritoriji opštine Dragaš, formira
granicu između Kosova i Makedonije. Šar Planina je formirana u
istoj geološkoj fazi kao Alpi i Dinaridi. Polovina teritorije Dragaša
je formirana od raznih metamorfičkih stena. Dve zone su
dominirane od raznih vrsta koje su pretrpele tokom
metamorfičkog procesa. Ove zone su Koritnik i delovi planina
oko Broda i Restelice.
Uticaji na Magmatites su pronađeni uglavnom na centralnom
delu Dragaša između Krsteca, Dragaša, Plajnika, Broda, Zlipotoka
i Kruševa. Velike površine sa peščanicima se više mogu naći u
jugozapadnim delovima planine (Popova Šapka), manje površine
su rasprostranjene u celoj zoni.
Oko 20% zemlje u opštini je formirana od kuaternarnih
sedimenata sa fluvijatilnom ili ledenom poreklu. Glavna polja su
na severu između Brezne i Bresane u okolini Dragaša uz doline
visokih planina na jugu opštine.
Mineralno bogatsvo se nalazi na prostoru:
- Tri nalazišta minerala gvožđa se nalazi u okolini Zlipotoka;
- Jedno nalazište sa bakrom i merkurom se nalazi u blizini Mlike; Jedno nalazište rude bakra, olova i kalaja se nalaze u blizini
Dikanca;
- Jedno nalazište sa bakrom, olovom, kalajom, molibdenom,
wolframa i arsenika se nalaze blizu Bačke;
- Dva polja sa kamenom se nalaze u blizini Restelice i Ljubovišta.
1.9.1.2. Klimatske osobine
8
Temperature – Opština Dragaša ima jednu subalpinsku klimu sa
godišnjim temperaturom srednje vrednosti od 8.6ºC. Topla
godišnja doba su kratka, sa srednjom temperaturom od 18.1ºC,
8
Podaci za klimu su uzeti od nacrta dokumenta razvojnog plana opštine Dtagaš,
sastavljen od strane UNDP.
58
dok su hladna godišnja doba su duga i niskim srednjim
temperaturama od -0.4ºC.
Visoke temperature se nalaze u rečnim dolinama gde se i nalaze
većina naselja. Temperature u ovim delovima su 10ºC i više,
nego u planinskim zonama. Povećanjem nadmorske visine, na
Nacionalnom parku se one snižavaju na svakih 100 m. visine
opadaju sa 0.6ºC.
Na niskim predelima, srednje temperature tokom vegetacijskog
perioda april-septembar su15 ºC.
Najviše temperature u visini od 36.5ºC su registrovane u julu,
dok one najniže -21.5ºC su registrovane u januaru.
Mesecne prosecne temperature
Period godina 1960-1984
Vetrovi – Vetar duva uglavnomm sa pravca severo-istoka i jugozapadnog pravca. Dole navedeni podaci za brzinu vetra u
regionu Prizrena, zbog blizine ovog regiona sa opštinom
Dragaša, mogu se smatrati kao približne sa onima u regionu
opštine Dragaš.
Jugo-istočni vetrovi imaju brzinu od 3.8m/s, one južne i severozapadne su 1.9 m/s. Maksimalna brzina vetra u ovom regionu
dostiže do 18.9 m/s .
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Vlažnost vazduha - Srednja vrednost vlažnosti vazduha tokom
godine je 76%. Maksimalna vlažnost vazduha je 83.15% tokom
novembra, dok minimalna vrednost vlažnosti vazduha je u
avgustu, 67.6%.
Padavine – Opština Dragaš uglavnom kao regionalna celina ima
visok nivo padavina, kiše i snega.
Kišne padavine su izražene tokom juna meseca 101mm i tokom
sptembra 82mm padavina. Meseci sa manjim padavinama su
januar, februar, mart i avgust. Približno 50% ukupnih godišnjih
padavina, pada tokom meseci od aprila do septembra. Srednja
vrednost godišnjih padavina je 807mm. Više padavina ima na
vrhove u severo-zapadnom delu opštine (Koritnik) i na jugoistočnom delu, planine Šutman. Srednje vrednosti padavina na
nižim delovima dostiže 800 mm tokom godine, dok pokrivenost
zemlje sa snegom traje 120 dana godišnje. Na višim brdskim
59
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
delovima, padavine dostižu srednju vrednost od 1370 mm
godišnje, dok pokrivenost snegom traje 280 dana godišnje.
Prosecne mesecne kolicine padavine
Period godina 1950-2008
1.9.1.3. Hidrološke odlike
Reke – Region Dragaša, odnosno zonama koje pripadaju
prostoru Nacionalnog Parka “Šari” su bogate sa izvorima vode,
vodnih resursa, potoka i manjih rečica. Zona pripada dvema
morskim bazenima: Jadransko more na kojem se sliva glavna
reka Beli Drim i Egejsko More na kojem se slivaju vode preko
Vardara. Reke koje se slivaju na Jadransko More i koje imaju
izvore u ovoj zoni su: Reka Zaplužje, Reka Malog Šeha, reka
velikog Šeha, Reka Kuka, reka Planika, reka Srednice, reka Broda,
reka Duškaja, reka Restelice i reka Plava.
Što se tiče vod koja se slivaju na Egejsko more, u ovoj zoni izvire
reka Gurit të Zi (Crni Kamen )
Površina vode koje se slivaju na Jadransko more pipada 84%
84% teritorije opštine Dragaš, dok vodama koja se slivaju u
Egejsko more pripadaju 16%.
Jezera predstavljaju jednu važnu lepotu unutar nacionalnog
parka “Šari”. One se prostiru na višoj nadmorskoj visini. Po veličini
i izuzetno prirodnoj ljepoti je veliko jezero Šutmana koje se nalazi
između sela Brod i Restelica. Ostala jezera su malo jezero
Šutmana, jezero na planini Čemerič, tri jezera na planini Gorni
Def i jezero Kautova.
60
1.9.1.4. Vegetacija
Deo Nacionalnoga Parka “Šari” koji se nalazi na teritoriji opštine
Dragaš, karakteriše se sa prostorima koje predstavjaju važne
celine retkih prirodnih naselja, sa bogatim biodiversitetom sa
raznim vrstama vaskularnih i endemskih biljaka. Ovde se nalaze
najlepše površine biljne vegetacije na Kosovu koje čine oko 20%
flore unutar Balkana. Široka lepeza Šar planine sa nadmorskom
visnom od 750 – 2.650 metara, omogućavaju ukrštavanja
sredozemne i kontinentalne klime koja kao rezultat predstavlja
raznovrsnost elemenata floristike iz perioda glečera.
U ovoj zoni su prisutne sledeće životne zajednice: Caricetum
rostratae salicetosum, Caricetum rostratae - vesicariae, Caricetum
nigrae, Carici - Narthecietum scardici, Vaccinion with V.
gaultherioides, Senecio - Rumicetum alpini, Shrubland,
Arctostaphylo - Juniperetum nanae, Vaccinio - Empetretum
hermaphroditi, Coryletum avellanae, Juncetum trifidi, Drypetum
spinosae, Saxifrageto - Potentilletum apenninae, Saxifrageto Rumicetum nivalis, Carici - Seslerietum latifoliae, Deltoideo Nardetum, Nardetum strictae, Diantho – scardici - Festucetum,
Amerio - Festucetum variae, Xerobromion, Echinario Convovuletum althaeoides, Edraiantho - Elynetum, Gentiano Dryadetum octopetalae, Gladiolo - Sanguisorbetum officinalae,
Helianthemo - Globularietum bellidifoliae, Abietum albae
koritniensis, Abietum borisii - regis, Pinetum heldrechii typicum,
Fago - Pinetum heldrechii, Alnetum glutinosae, Betuletum
verrucosae koritniensis, Lembotropo - Quercetum cerris,
Quercetum trojanae dukagjini, Fagetum moesiaca montanum,
Ostryo - Fagetum, Seslerio autumnalis - Fagetum, ColurnoOstryetum carpinifolia, Dioscoreo - Carpinetum orientalis.
1.9.1.5. Flora
Flora i posebne prirodne lepote u ovom delu uglavnom
predstavjaju potencijal za razvoj naučnih aktivnosti kao i
istražnih aktivnosti za razne aktivnosti. Ovde su prisutne vrste
biljaka koje pripadaju florističkim elementima floristike: mezofile,
kserofile, frigorifile i arko – alpska sa posebnim značajem koje
poseduju endemične biljke.
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Za faunu u opštinu Dragaš nema sistematskih naučnih studija.
Ipak prikupljeni podaci od strane NVO, zajednice sela, literature
kao i osmatranja stručnjaka UNDP-a pružaju jednu predstavu u
vezi sa vrstama faune koje se nalaze na ovoj zoni. Prema
"Finches" nalaze se 11 važnih mesta u opštini za habitate ptica.
Oko jedne trećine je zabeleženo u aneksima EU unutar Direktive
za ptice. Četerdeset vrsta leptira je identifikovano, oko jedne
trećine je zabeležena u aneksu II ili IV Direktiva Habitata u EU ili
su ocenjene kao "UGROŽENE " od IUCN.
Sisari (Mmalia) – postojeći sisari na delu parka unutar opštine
Dragaš su: Lynx lynx (Ris), Ursus arctos (sivi Medved), Capreolus
capreolus (Jelen), Rupicapra rupicapra (Divlja koza), Scirius
vulgaris (Veverica).
Amfibie (Amphibie) – prisutne amfibije u delu parka unutar
opštine Dragaš su: Bombina variegata (Žaba sa žutim
stomakom), Hyla arborea (Žaba gatalinka), Rana dalmatina
(Žaba šume), Rana graeca (grčka žaba), Salamandra salamandra
(crni i žuti Salamander).
Gmazovi (reptilia) – prisutni gmazovi unutar opštine Dragaš su:
Anguis fragilis (zmija pileće glave), Lacerta muralis (zidni Gušter),
Lacerta viridis (Zeleni gušter), Natrix natrix (Zmija trave, zmija
vode), Testudo hermanni (šumska Kornjača), Vipera ammodytes
10
(guja).
Deo planina koje se vežu sa planinom Koritnika predstavlja jednu
retku zonu sa posebnim vrednostima i smatra se kao rezervat za
9
neke vrste biljaka.
1.9.1.7. Koriščenje zemljišta
Na delu parka koji se nalazi na teritoriji opštine Dragaš (24804.64
ha) uglavnom dominiraju prirodni pašnjaci sa 14230.39 ha
(57.37%) i zona sa retkom vegetacijom sa 961.32 ha (10.84%).
Ekstenzivni pašnjaci bez žbunjeva učestvuju sa 5.05%, dok mokra
zemljišta sa 5.56%. Što se tiće šuma na parku u opštini Dragaš,
dominiraju četinaste šume sa 3.8%,
10
9
Conservation of Biodiversity and Sustainable Land Use Management in Dragaš.
Sustainable Development Atlas to ensure comprehensive and balanced rural
development for the Municipality of Dragaš , Kosovo - Volume V: Data, April,
2012
Conservation of Biodiversity and Sustainable Land Use Management in Dragaš.
Sustainable Development Atlas to ensure comprehensive and balanced rural
development for the Municipality of Dragaš , Kosovo - Volume II: Baseline, April,
2012
61
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
1.9.1.6. Fauna
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Kategorije koriščenja zemljišta na delu
nacionalnog parka koji pripada teritoriji
opštine Dragaš
Prirodni pašnjak
Ha
%
14230.39
57.37
Parce šumovite zemlje
13.52
0.05
Cestar
352.3
1.42
593.89
2.39
1378.74
5.56
40.61
0.16
125.37
0.51
60.28
0.24
1253.43
5.05
Kompleksna kultivacija bez žive ograde
24.53
0.10
Kompleksna kultivacija sa živom
ogradom/drvima
63.72
0.26
Industrijske ili komercijalne jedinice
1.25
0.01
Priloženje govede i kapaciteti pastira
(planinski predeli)
8.27
0.03
Cetinasta šuma
943.43
3.80
Mešana šuma
821.24
3.31
Listopadna šuma
436.12
1.76
Goli kameni, obluci, litica, stene i površinska
ruda
775.79
3.13
Nezbijeno Stanovništvo
0.05
0.00
Zbijeno Stanovništvo
0.12
0.00
Planinska mocvara/mokro zemljište
8.54
0.03
Ne navodnjena obradna zemlja
1.63
0.01
961.32
3.88
2690.04
10.84
20.06
0.08
Prelazna šumovita zemlja/žbunjevi
Mokro zemljište
Intenzivni pašnjak sa živom ogradom
Intenzivni pašnjak bez žive ograde
Ekstenzivni pašnjak sa žbunjevima/drvima
Ekstenzivni pašnjak bez žbunjeva
Vegetacija pustare (ukljucujuci vresište)
Zone sa retkom vegetacijom
Obalsko mokro zemljište
Gjithsej
62
24804.64
100.00
mešane šume zauzimaju 3.31% površine parka, dok listopadne
šume 1.76%. Gole stene učestvuju sa 3.13% površine parka.
1.9.1.8. Ugrožene zone od erozije
Mapa erozija na Kosovo ukazuje na delovima nacionalnog parka
koja se nalaze u opštini Dragaš neke površine su raznom stopom
intenziteta erozije. Površine sa vrlo jakom erozijom i jakom
erozijom su zone sa najvećom ugroženošću na kojima se
razmenjuje, prenosi i akumulira najveća količina erozivnog
materijala.
Zone koje nisu pokrivene sa vegetacijom spadaju pod uticajem
egzogenih faktora od fizičkih promena, hemijskih i bioloških tako
što prouzrokuje stopu rasta erozije.
Prenos i akumulacija erozivnog materiala se deli na dva glavna
rečna bazena: bazen Vardara i u pravcu Makedonije i onaj
Prizrenske Bistrice u pravcu visoravni Dukađina.
Na osnovu podataka sa tabele, na visokom nivou je ugroženo
vrlo jakom erozijom 16% teritorije NP “Šari”, dok se sa jakom
erozijom ugrožava 27%. Osobina ove zone ja da visoki predeli
planina su ogoljeni.
Stepeni erozije
Vrlo jaka
erozija
Erozija
Vrlo jaka erozija
Jaka erozija
Srednja erozija
Slaba erozija
ha
3, 530.49
6, 101.57
7, 431.69
5, 322.32
%
16
27
33
24
Jaka
erozija
Srednja
erozija
63
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
1.9.1.9. Prirodne opasnosti
Zemljotresi - Uopšte se ovo smatra aktivna sizmička zona koja se
postavlja između Jadranskog priobalja i lizine vardara sa
merkalijevom stopom VII-VIII.
U zoni Dragaša nisu registrovani jaki zemljotresi ali ipak bilo je
zemljotresa i u ovoj zoni povodom koji epicentar je bio daleko od
odve zone. Ovi zemljotresi su bili od 2.7 - 4.8.
Lavine - su fenomeni koji se pojavljuju u ovoj zoni i uništavaju
materijala dobra i nažalost su odnele i živote judi. Zona Šar
planine u blizini naselja je poznata zona kao ogoljena od biljaka
gde su lavine kao pojave vrlo česte i osobina ove zone. Jedna
takva lavina dužine 10 m i širine 500m, u februaru 2012 je
pogodila 15 kuća u selu Restelica kojim povodom su izgubili
život 9 osoba.
Erozija
64
ha
%
Vrlo jaka erozija
3,530.49
16
Jaka erozija
6,101.57
27
Srednja erozija
7,431.69
33
Slaba erozija
5,322.32
24
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
5, ruševine dvoraca 3 i ostalih objekata, (tume, izvori, mlinovi
itd.).
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
1.9.2. Kulturno nasleđe opštine Dragaš
Teritorija opštine Dragaš je bogata sa objektima kulturno –
istorijske baštine od najranijih njenih perioda. Istorijska prošlost
današnje opštine Dragaš ne može se osmatrati odvojena od
Prizrena i njene okoline zbog njene bliske veze sa gradom i bio je
11
njen sastavni deo.
Na Opoju i Gori ima puno relikvija drevnih naselja, od kojih su
mnoge izgubile tragove a od nekih je ostalo samo ime kao npr.
“Zinova” kao stari grad, u blizini Belobrada nalaze se tragovi
starog naselja “Gostil” i slične tragove nalazimo u blizini sela Brut.
Poseban značaj je imao izgraženi put iz rimskog perioda Tetova
– Skadar – Leža, koja je prolazila kroz Šarplaninu i antički grad
“Zinova” pretpostavlja se da je imala ulogu regionalnog centra.
U sredjovekovnu periodu Opoja, Gora i Zgatar su bili važni
trgovački i zanatski centri. U Osmanskom periodu mnoga naselja
su dobile fizionomiju jakih ekonomskh naselja, gradeći jedan
veliki broj verskih objekata puteva, vodovoda, kanalizacija,
bolnica itd.
Kuklji beg (u XVI veku) je bila važna ličnost koja je uticala na
ekonomski i kulturni razvoj ovog predela. On je sagradio džamiju
i turbe, saraj, vodovod “Sarajska česma”, podzemni tunel, pjacu,
tursko kupatilo i ostale objekte koji su se razrušili ili traje i dalje
njihovo uništavanje.
Danas spomenici sa kulturnom zaostavštinom takoreći su u
daljem uništavanju. Nema nikakva podrške relevantnih institucija
oko čuvanja, zaštite, i konzervisanja ove vredne baštine koju ima
ovaj deo i njihovu promociju. Od opštinskog nivoa je zahtev da
se osnuje opštinski istorijski, kulturni i etnografski muzej. Prema
ovim podacima dominiraju uglavnom džamije, 27, turbe
11
Džamija Kukli Bega
OPŠTINA DRAGAŠ
Br.
objekat / celina
naselje
godina
objave
1
Ostaci dvora u brdu
"Hisarlište"
II-V, vek
br.V.E.K.924/67
Kruševo
(I - 162)
1967
2
Džamija Kukli Bega
XVI, vek
br.V.E.K.925/67
Bresane(I 163)
1967
3
Ostaci verskog
objekta
(Namazdžah)
XVI vek
br.V.E.K.926/67
Buzez
(I - 164)
komentar
Održava se od
stanovnika koji žive
u njenoj blizini. Put
nije asfaltiran i
pristup nije
pogodan
Namazdžah – nije
održavan, njemu se
vremenom može
izgubiti svaki trag
Mr. Hajriz Meleqi, Opoja i Gora – Geografsko osmatranje (opština Dragaš)
65
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
1.9.2.1. Spomenici koji imaju status zaštite u opštini Dragaš
Od liste kulturne zaostavštine sa privremenom zaštitom,
usvojena u MKOS (2012), su predloženi sledeći objektispomenici za opštinu Dragaš:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Srenjdevekovni dvorac u Hisaru kod Bruta - Brut;
Valavica – Mlin, .XIX vek – Belobrad;
Stari mlin, XIX vek – Dragaš;
Turbe Selim Dede, XVIII vek – Restelica;
Turbe, XVII vek – Dragaš;
Seoska džamija (Berat đamija), .XX vek – Zlipotok;
Seoska džamija, .XIII vek– Mlika;
Seoska džamija, .XX vek – Kapre;
Veliki grob salatar, .XVIII vek – Kapre
Za mogućnost razvoja kulturnog turizma, glavni problem su
putevi koji nisu asfaltirani i mogućnost stizanja do određenog
spomenika je teška.
Sl. Opojska svadba
1.9.2.2. Duhovno nasleđe – Duhovno nasleđe kao deo
kulturnog nasleđa ogleda se na većem stepenu na predelu
Opoja i Gore. Etnografija ovog predela se izdvaja po koloritu i
originalnosti koji se uzgaja do dana današnjeg (povodom
godišnjih praznika, veridbe, svadbe, itd).
Ova nošnja se često upotrebljava i unikatna su za ceo deo
regiona i šire, npr. muška odeća (tirči, košulje, pojasevi, đamadan
itd), ženska nošnja (košulja, dimije, đamadan kicelja, čarape, žute
12
šamije sa resama itd.)
Duševni identitet Opoja se kompletira vrlo očuvanom tradicijom
sa muziku, folklor, pesme kolevke, rođenja, svadbe, pesme
udvoje, kolo u krug, igre po sedeljkama nakon večere, bacanje
13
kamena, skok sa tri koraka, konjska trka, sport pelivana, itd.
8
Iz mesečnika S.O. Dragaš, Oktombar2004 – Bilten
13
Hajriz Meleqi - Opoja – kompleksna geografska studija
66
Sl. Sport pelivana
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
14
Rituali kao kulturna pojava su izražena u ove delove koje sadrže
praksu jednoga dela društva, sa posebnim karakteristikama,
jednog postupka sa određenim ciljem, koji imaju jednu istoriju i
prenose se iz generacije u generaciju. Godišnji rituali u našu
prošlost predstavljaju jednu izuzetnu vrednost koje čuvaju
verovanje i sujeverje blisko povezani za prirodom uvek u skladu
sa jednom grupom ili većim krugom društva. Ove kulturne
vrednosti organizovane u obredima godišnjih rituala u ovim
delovima možemo istaknuti: Obred Verze, Đurđevdana i Poziv
kiše.
Ritual Verze (dolazak letnjeg doba) – na Opoju je jedan od
godišnjih obreda koji se odvija posebnom predanošću.
Organizuje se u noći 13 Marta do izlaska sunca 14 Marta. Ritual
je ispunjen sa puno magijskih elemenata sa ciljem čišćenja,
plodnosti, zdravlja, koje su posvećene pojedincu porodici,
rodbini, selu itd.
Organizacija se vrši na brdima u ovom slučaju sela Bresane, gde
svako selo pali vatru (sa granama sakupljene od omladine), uvek
u takmičenju sa drugim naseljima za što veći plamen koji
simbolizuje povećanje napretka u porodicu, komšiluku i selu.
Tokom noći obreda seoske devojke ukrasuju jaja koje uzimaju u
svoje korpe i sa magijskim postupcima posvećuju zdravlju i
napretku tokom godine. Očišćavanje od greha se vrši preko
preskakanja vatre tri puta (pri gašenju vatre), koje su praćene sa
svečanim haljinama muzikom i plesom, sa umivanjem lica i kose
na reci u jutarnjim satima i obred se završava ritualnim ručkom
spremljeno od domaćice kuće.
14
Rituali i Aktuelnost, decembar 2011
Duhovni i kulturni identitet predela Gore se karakteriše sa
bogatim folklorom i kulturnim tradicijama, sa specifičnim
folklorom i igrama. U kulturnom aspektu, njihove svadbe su
unikatne i razlikuju se od ostalog dela regiona. Oni takođe slave
nekoliko slava u određenim danima, kao što je Dan Đurđevdana
koja pripada paganskim tradicijama koje su specifične za sve
narode u ovom regionu.
Tradicionalna goranska muzika obično obuhvata dvokatno kolo
nazvano “kolo” (krug) koja je jedna igra u krugu usređena na
pokrete nogu i uvek počinje sa desnom nogom i kreće se
nasuprot kazaljkama sata.
Igra “kolo” se obično prati sa instrumentalnom muzikom
15
(bubnjevima i srlama) i retko se prati sa pevanjem .
15
Planine Dragaša, Kosovo: Vodič za prirodni turizam i šetnju
67
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Rituali
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Goranski muškarci tokom ceremonije svadbe – Foto: Jasim Lika
Brod, je jedan od glavnih sela Gore. Ovo malo tradicionalno selo
ima još mnogo tradicionalnih objekata iz osmanskog perioda i
kamenih kuća pokraj reke.
Karakteriše se duhovnim i kulturnim tradicijama koje se i danas
gaje. Ovde vidimo gradnju kuća tradicionalnim kamenom i kao u
ostalim selima, postoji tradicija obavijanja vanjskih kućnih zidova
sa balegama i koje imaju funkciju izolacije zida.
Kamena kuća od osmanskog perioda u selu Plajnik(Foto: Todd Wassel)
68
Unutar granica teritorije Parka koje pripadaju opštini Dragaš,
nemamo objekata, lokaliteta ili spomenika kao kulturne
zaostavštine. Cela kulturna zaostavština koja je gore navedena,
obuhvaća se u naselja koje zaokružuju park i imaće uticaja na
ekonosmki razvoj kao parka tako i opštine Dragaš i sela ovog
kraja. Jedan takav razvoj će se ostvariti preko razvoja ruralnog
turizma i turističkih usluga seoskih domaćinstava pružanjem
prenoćišta, tradicionalne organske hrane, posete spomenicima
kulturne baštine, pojačavajući promociju duhovne zaostavštine.
1.9.3. Ekonomska situacija naselja u okruženju parka
Na delu teritorije opštine Dragaš koja su obuhvaćena unutar
prostora Nacionalnog Parka “Šari” nema aktivnosti koje utiču na
ekonomski razvoj. Sve aktivnosti se razvijaju u selima u blizini
parka.
Imajući u vidu registrovane firme, ekonomsku delatnost koja
dominira u opštinu Dragaš je trgovina praćena prerađivačkom
industrijom i ugostiteljska delatnost. Naravno da poljoprivreda,
šumarstvo i ribarstvo su prisutne delatnosti u tim naseljima, ali u
procentu registrovanih firmi one zauzimaju samo 1% prostora
delatnosti.
Ekonomske delatnosti se uglavnom koriste za porodičnu
potrošnju. Nedostaje organizovani način plasmana proizvoda na
tržištu.
Razmatraće se neke od aktivnosti koje će imati veliki uticaj na
korišćenje, uređenje i prostorno planiranje unutar teritorije
parka.
1.9.3.1. Poljoprivredna i stočarska delatnost
Jedan deo teritorije nacionalnog parka se koristi za
poljoprivrednu i stočarsku delatnost. Poljoprivredni i stočarski
proizvodi iz naselja u blizini nacionalnog parka uglanom se
koriste za porodične potrebe a ponekada se višak proizvoda
plasiraju na tržištu.
U svim naseljima se gaji voće i povrće. Pozato je da se ovde gaji
pas šar planinac (ilirski pastor), ovce i konji. Med i šarski sir su
poznati karakteristični proizvodi ovog predela i ovde se takođe
gaji kokoška nosilja.
Region Opoje i Gore su vrlo bogati sa lekovitim biljem,
aromatskim i ostalim važnim biljem za farmaceutsku i
prehrambenu industriju i kozmetiku.
Prema podacima “Agende razvoja opštine 2004-2006”, tradicija
mleka, sakupljanje plodova i njihova prerada je neformalni biznis.
planine u manjem delu teritorije. Livade se prostiru u blizini
naselja, bez obzira na nadmorsku visinu.
1.9.3.3. Turistička privreda
Ova ekonomija u sebi obuhvata sve delatnosti koje su u funkciji
razvoja turizma u zoni nacionalnog parka.
Bez obzira na prirodna bogatstva, bogatstva flore, faune i
kulturne tradicije koju zona ima iz bivše jugoslovenske vlasti nije
investirano u cilju razvoja turizma. Iako je prošlo preko 10 godina
nakon intervencije NATO-a, region nastavlja da bude relativno
16
nepoznat za turiste .
Teritorija Dragaša koje je obuhvaćena unutar proširenog
prostora Nacionalnog parka “Šari” ima mogućnosti za razne
turističke aktivnosti, ali “parkovi i zone potražuju objekte i usluge
za smeštaj i upotrebljavaju za posetioce, ljudstvo u parku i ostalo
17
ljudstvo” , koje na žalost sada nedostaju.
U nastavku ćemo pričati o postojećem stanju i mogućnostima
razvoja zone Dragaša, unutar Nacionalnog parka “Šari”.
Planinski lanac Šar Planine je idealna lokacija za nebrojene
prirodne avanture, ekskurzije, naučna istraživanja kao i kušanje
tradicionlnih proizvoda gde se preko svakog godišnjeg doba
nudi poseban kvalitet. Pred kraj meseca april, kada počinje da se
sneg topi, i do kasno u oktombar, planine Dragaša su idealno
mesto za šetnju. U proleće, u poljima se ističe čista boja zelenila
koja se pokriva cvećem. U leto, sneg se topi na visokim brdima
stvarajući izuzetno lepu sliku i atraktivnu pojavu prirode. Jesen je
hladna i sveža, ovo doba stvara veličanstvene poglede na
planine sa raznoraznim bojama, dok zima donosi prilike skijanja i
šetnje po snegu.
Opština Dragaš aktuelno nema informativni turistički centar.
Aktuelno opština sastavlja razvojni plan opštine i unutar tog
plana je predviđena i strategija za razvoj turizma. Iz programa za
Razvoj Ujedinjenih Naroda (UNDP), u saradnji i podršku
VladeKosova, opštine i građana Dragaša je sastavljen
dokumenat “Planine Dragaša, Kosovo: Vodič za prirodni turizam
i petnju”. Ovo je prvi vodič za opštinu Dragaš, sa ciljem
1.9.3.2. Šumska delatnost
Jedan deo šuma privatnog sektora se upotrebljava za ogrevna
drva. U strukturi vegetacije, prevladavaju pašnjaci, dok su
16
Planine Dragaša, Kosovo: Vodič za Turizam u prirodi i šetnju
17 TOURISM IN NATIONAL PARKS ANDPROTECTED AREAS Planning and
Management
69
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
promocije prirodnih bogatstava Kosova i podsticanje stalnog
18
turizma . Ovaj vodič sadrži mapu sa 14 omiljenih staza, 4 staze
za planinski biciklizam, mesta za kamping i sadrži detaljna
uputstva kako i gde može da se ide. Iako je prošlo dugo vremena
od identifikacije ovih staza za šetnju i biciklizam, još nema
konkretnih koraka za označavanje i tabele sa informacijama na
terenu.
Planine Broda, Restelice, Radeše i Zaplužje su vrlo pogodne za
skijanje kojima je potreban samo tanak sloj snega i mogu se
koristiti za skijanje do 6 meseci tokom zimskog perioda.
Prema procenama, kapacitet terena u ovim centrima može
poslužiti do 30.000 skijača. Osobina ovih staza je mogućnost
skijanja na travi, posebno na delu Zaplužja.
1.9.3.4. Zona Dragaša u okviru NP ”Šari”
Pristup za Dragaš i okolnim zonama se omogućava preko sela
Žur koji veže put Prizren – Kukës. Nema železničkog saobraćaja
u ovom delu Kosova i najbliža autobuska stanica je Prizren. Iz ove
stanice se mže koristiti autobus svakodnevne linije koji saobraća
za Dragaš.
Zone sa posebnim znamenitostima unutar masiva Šar Planine
koji pripada opštini Dragaš su Opoja i Gora sa karakterističnim
naseljima, koje su van Nacionalnog parka.
Kada se priča o turističkoj privredi treba predvideti indirektan
uticaj naselja, naselje - park i obrnuto. Na osnovu istraživanja i
procena, ovaj prostor ima vrlo pristupačne uslove za razvoj
turizma. Faktori koji omogućavaju razvoj turizma su: lepi predeli,
povoljna klima, čist vazduh, veliki broj izvora i hladnim izvorima,
veliki broj reka i predivnih dolina, šume, flora i fauna, jezera,
tradicija, običaji i folklor.
Istraživanja i mnoge procene koje su izvršene u vezi sa prirodnim
potencijalom ukazuju da u opštini Dragaš postoje svi preduslovi
za razvoj turizma kao:
1.9.3.5. Planinski turizam – Uslovi za razvoj ove vrste turizma su
idealni. Ovde je vredno napomenuti da tereni sa blagim padom i
postojeće staze koje upotrebljavaju stočari za svoju stoku i koje
predstavljaju preduslov i realnu mogućnost za alpinizam,
pešačenje i planinsko šetanje sa biciklom.
18
Inicijator za sastavljanje dokumenta Todd Wassel/Zaposlen pri Ujedinjenim
Nacijama, pasionirani planinski pešak.
70
Tokom zimskog perioda, Skijaška Federacija Kosova organizuje
takmičenja na skijanju. Nedostatak infrastrukture i povoljnih
usluga onemogućavaju da se masovno razvijaju sportske
aktivnosti u ovom kraju.
1.9.3.6. Obrazovni turizam – Na osnovu aktuelnih podataka,
zona je među najbogatijima sa biodiversitetom na Balkanu, sa
puno endemskih vrsta, relikvija, vrlo važnih i retkih životinja i
biljaka. Na osnovu podataka ranijih istraživanja, postoje oko
2000 vrsta lekovitih biljaka ili više nego 20% cele flore Balkana.
Fauna na Šar Planini obuhvata oko 50 vrsta sisara, 17 vrsta
gmizavaca i između 129 i 200 vrsta ptica u zavisnosti izvora
informacija. Sa preko 147 vrsta leptira, zona pruža mogućnost
naučnog istraživanja.
Flora i fauna, hidrografija i priroda opštine Dragaš, uopšte
predstavljaju potencijalni izvor za razvoj istraživačkih aktivnosti
učenika, studenata i raznih naučnika unutar Kosova ali i van nje.
1.9.3.7. Turizam ribarstva – Reke i potoci dela nacionalnog parka
koji pripada opštini Dragaš su vrlo bogate sa planinskom
pastrmkom. Uprkos nedostatku infrastrukture ovaj deo je vrlo
posećen od strane zaljubljenika za sport ribarstva.
Jedinstveni turistički proizvodi se posećuju od malog broja
posetilaca zbog nedostatka promocije prirodnih i kulturnih
bogatstava, i nedostatka infrastrukture.
1.9.3.8. Smeštaj – U zoni nema hotelskih objekata dok sela koje
se nalaze u okruženju nacionalnog parka su u ograničenom
broju.
Dragaš ima još relativno nizak nivo smeštaja. Najjednostavnji
način smeštaja se dešava u obliku hotela i sa osnovnim
uslugama ili privatnim kućama za smeštaj. U selu Brod se nalazi
rekreativni turistički centar “Ardžena” i jedna privatna kuća koja
je preuređena u prenoćište koja ima potrebu da bude
preuređena da bi se predstavila sa višim kvalitetom za turizam.
U selu Zaplužje, jedan hotel je zatvoren zbog malog broja
posetioca. Oni koji traže specifičan smeštaj, mogu se smestiti u
Dragašu gde se nalazi hotel Meka i u Prizrenu gde će se ponuditi
veliki izbor rešenja.
1.9.3.9. Naselja u okolini parka
Južna opština Kosova, Dragaš je jedna netaknuta oaza prirodne
lepote i tradicionalnih sela koje se prostiru u okolini Nacionalnog
Parka “Šari”, koja sa jednim svojim delom teritorije ove opštine
pripada parku.
Od ovih sela, bliže parku su: Restelica, Brod, Zapluža, Plajnik,
Radeša, Lještani, Dikanci, Bačka, Zlipotok, Kruševo, Globočica,
Orčuša, Krstec, Rapča, Buča i Brezna. Sva ova naselja zajedno
čini oko 17000 stanovnika.
Restelica – Od ovih sela, najveće selo je Restelica sa 4700
stanovnika. Selo kroz koje protiče ušće reke, nalazi se na brdu sa
strmim padinama. Ulaz u Restelicu je isto tako interesantan kao i
obilazak oko sela ili do polja, visokih ravnica na jugu, ne
udaljavajući se puno iz sela. Ovaj obilazak nas vodi na vrhove
planine Karpa sa nadmorskom visinom od 2125 m, od kojeg se
mesta možete imati impresivan pogled na južna polja Dragaša i
Albanije. Neasfaltirani put koji vodi prema jugu Restelice je
idealna staza za planinski biciklizam. Put vodi do granice sa
Makedonijom, Nacionalnog parka Mavrovo i nekim
najudaljenijim zonama Dragaša.
Ekonomska delatnost u ovim naseljima je usređena u proizvodnji
prirodnih proizvoda kao što je sir i med i na gajenju povrća, voća,
divljih plodova i trava. Restelica je poznata po visokoj proizvodnji
ovčjeg i kravljeg mleka sa manje poljoprivrednih proizvoda koja
je posledica kosih terena i velikoj nadmorskoj visini. Ona je
kulturni centar goranaca i sa svojim planinama i dolinama reka,
ima visok potencijal za razvoj turizma.
Ostale osobine ovog predela koje bude pažnju je pas
šarplaninac, rukotvorine, festivali i obredi braka.
Nasuprot sojoj veličini, u Restelici usluge su ograničene: nema
zdravstvenog centra, nema poštanske kancelarije, nema banke,
nema policijsku stanicu, nema srednju školu, nema apoteke,
nema hotela, nema podzemnog kabla niti benzinske pumpe.
Restelica ima 95 registrovanih biznisa, više nego bilo koje selo u
opštini Dragaš. U njima su zaposleni 107 lica. Od ovih firmi, njih
25% su barovi i restorani. Jedan veći deo stanovnika Restelice
rade i žive van zemlje da bi mogli da izdržavaju svoje porodice.
Brod ima 1544 stanovnika. Selo je nastanjeno sa gorancima i
nalazi se na istočnom delu teritorije opštine Dragaš, odvojen
impresivnim planinama u blizini sela Restelica. Brod se nalazi u
podnožju Šar planine, ograničen sa prirodnim spomenicima
počevši od planina, kamenih stena i brzih rečica. Iz sela Brod,
brzo se može stići do planine Čulje kroz pešačke staze koje su se
u novije vreme renovirale sada imaju i informacione tabele. Ovde
se šetnja može jako brzo razvijati.
U periferiji sela su šumska polja sa klekama i ostalim vrstama
trava. Ovde se puno gaje plodovi i povrće. Ovo selo se takođe
ističe sa proizvodnjom sira i ostalim mlečnim proizvodima,
gajenjem konja. Stanovnici imaju oko sto grla krava, gde se i
dalje nastavlja tradicija proizvodnje kiselog mleka, sira, mleka,
dok se sir sa ovog sela smatra jednim od najboljih na celom
Kosovu.
71
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Jul i avgust se karakterišu sa branjem divljih borovnica. Brod ima
30 registrovanih firmi, gde su zaposleni 32 lica. Sa prirodnim
osobenostima, impresivnim predelima i stazama za pešačenje,
Brod ima očigledan potencijal za razvoj turizma.
problema sa mrežom komunikacija, instrastrukturom posebno
menadžiranju otpada. Nivo razvoja javnih usluga u ovim selima
je vrlo nizak. Uprkos ekonomskim poteškoćama, vrednost ovih
naselja se ogledava na bogatoj prirodnoj baštini ali i bogatoj
duhovnoj baštini.
Opoja je predeo u severnom delu opštine Dragaš, u granici sa
opštinom Prizren. Ovaj deo se karakteriše uglavnom sa
poljoprivrednom zemljom i brdima koje su okružene visokim
planinama koje idu uz granicu sa Makedonijom. Dolina Opoja sa
jednim brojem sela koje se veže putevima je idealan za laki
biciklizam. U zoni se nalaze jedan broj manjih rečica i planine
gde se mogu sakupljati sveže gljive u proleće, na kraju leta i
početkom jeseni.
Gore na planini, selo Zaplužje ima jedinu planinsku kuću u ovoj
zoni, podobnu za grupe koje žele mir tokom odmora na visokim
planinama. Male više u planini se nalazi i staza za skijanje ali bez
udobne infrastrukture.
Restelica
Naselja Zaplužje, Plajnik, Radeše, Lještan, Krstec, Rapče i Brezne
se karakterišu sa uglavnom lošom infrastrukturom i mrežom
komunikacija. U ovim selima se gaje plodovi voća i povrća,
takođe se seljani bave stočarstvom iako od tih prozvoda je jako
malo dato za tržište, uglavnom se proizvode za potrošnju
domaćinstva.
Kao i u Brod, i u ovim selima sa mogućnostima koja pružaju za
pešačenje u prirodi i izuzetnim predelima, imaju naročito
potencijala za razvoj turizma. Osim Šar planine, ovde se nalazi i
planina Koritnik. Planina Koritnik je glavna planina opštine
Dragaš, sa bogatim biodiversitetom pruža izuzetan pogled na
Šar planinu na istoku i Prokletija u Albaniji u pravcu zapada.
Naselja Dikance, Bačka, Zlipotok, Kruševo, Globočica, Orčuša i
Buče su naselja gde je broj stanovnika ispod 1000 i u poslednjim
godinama je ovaj broj i dalje opadao zbog iseljavanja građana sa
sela. Razlika u broju građana između letnjeg i zimskog doba je
velika jer većina građana živi na selima samo tokom leta. Između
70% i 90% ovih građana, obezbeđuju svoje dohotke van opštine.
Ovo je jedan od razloga da na ovim selima ima manje stočarskih
i poljoprivrednih proizvoda. U ovim mestima ima uočljivih
72
Slušanje šaputanja(Foto: Todd Wassel)
U ovoj zoni se nalazi pečina “Slušanje šaputanja”, koja dostiže
veličinu manjeg nogometnog stadiona i koja nema neku
institucionalnu zaštitu. Kaže se da ako neko želi znati rod svog još
nerođenog deteta, treba baciti kamen u pećini “Slušanje
šaputanja”.
Staza pešačenja od Crnog Kamena do Očiju planine, vodi do dva
postglacijalna jezera u granici sa BRJ Makedonijom. Počevši od
sela Zaplužje, staza je dobro definirana i lako je da se prati do
gornjeg dela. Ovaj put je podoban i za specijalna planinska
vozila (4x4) za planinske zone.
Unutar teritorije parka, nema naselja, zato za sada nema javnog
saobraćaja koji bi omogućio prevoz za posetu parku. Javni
transport sa manjim prevoznim sredstima se obavlja od firmi
privatnog sektora, nemaju opštinsku dozvolu niti određeni
raspored saobraćaja i omogućava građanima svih sela da se
kreću, koje su bliže parku. Kao što je gore navedeno, neka od
sela su vrlo blizu granice nacionalnog parka. Organizovani
transport sa autobusom gde je firma primila opštinsku dozvolu
za saobraćaj, ostvaruje se samo u relaciji Dragaš – Zaplužje.
Zaplužje je selo u blizni parka. Transportna firma koja vrši prevoz
u tom pravcu je “Edi Tours” sa sedištem u selu Zaplužje. Prevoz se
vrši jednom dnevno, dok je polazak iz Zaplužja u 6 i 40 minuta,
dolazak za selo iz Dragaša je u 15 i 10.
1.9.4.2. Hidroinfrastruktura
Oči planine(Foto: Burim Qafleshi)
1.9.4. Stanje infrastrukture
1.9.4.1. Transport i infrastruktura transporta
Regionalni put R113 u svom južnom delu se nalazi u zapadnom
delu teritorije opštine Dragaš. Kod sela Globočica, ovaj se put
jako približva Nacionalnom parku “Šari” i skoro se sastavlja sa
njim. Nastavljajući ka jugu prema selu Restelica, koje se nalazi uz
granicu parka, put R113 u jednom delu tik uz selo Kruševo i
jednom segmentu uz put Kruševo – Restelica, prelazi preko
granične linije parka. Regionalni put R114 koje počinje iz
Dragaša i nastavlja sa svojim pravcem prema jugoistoku, prema
selu Brod, u blizini sela Dikance i Bačka se spaja sa graničnom
linijom parka i nastavlja uz tu liniju do sela Brod, koje se nalazi uz
samu lniju granice parka. Regionalni put R 222 veže se sa R 113
blizu sela Plava koji se prostire prema istoku do sela Zaplužje i
prbližava se liniji parka najviše u daljini od 1.4 km vazdušne linije.
Nijedan od regionalnih puteva ne ulazi unutar teritorije
nacionalnog parka. Regionalni putevi koji su istaknuti su
relativno dobrom fizičkom stanju, posebno put R 114.
19
Zbog toga što unutar Nacionalnog parka nema naselja, što se
tiče hidroinfrastrukture (hidrotehničke), ovde ćemo govoriti o
naseljima u okolini parka, koja su u blizini parka i njihov uticaj na
park ali i međusobno su pod obrnutim uticajem. Nijedno od 16
naselja u oklini parka, o kojima se ovde govori, nije snabdeven sa
vodom iz nekog centralnog sistema snabdevanja vodom. Ona se
snabdevaju sa vodom iz privatnih sistemakoje koriste vodu ili iz
bunara, izvora, ili nadzemnih voda. Od ovih naselja, najmanji
postotak snabdevanja vodom ima selo Brezne i Rapče sa svega
20% građana se snabdevaju vodom iz bunara. U selima Restelica
i Krstec 80% građana se snabdeva vodom iz privatnih sistema,
tim načinom u Restelici se koristi nadzema voda, dok se u Krstec
voda dobija iz bunara. U ostalim naseljima u okolini parka, sa
vodom se snabdevaju 100% građana. U sela Zaplužje, Plajnik,
Lještan, Dikance, Bačka, Brod, Zlipotok, Kruševo, Globočica i
Buče voda se uzima od nadzemnih rezervi dok se u sela Radeše i
Orčuši uzima voda iz izvora.
19
Podaci o hidroinfrastrukturi su uzeti od draftdokumenta razvojnog plana
opštine Dragaš sastavljen od UNDP.
73
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Što se tiče sistema kanalizacije i otpadnih voda, one su uključene
u naselja Zaplužje, Radeše, Lještan, Bačka, Zlipotok, Restelica i
Kruševo, dok je delimično urađen i u Plajnik, Krstec i Rapče.
Ostala naselja u okolini parka nemaju takav sličan sistem.
1.9.4.3. Infrastruktura električne energije
20
Struja je u Dragašu dospela 1957 godine, kada je sagrađena
električna mreža i počeo rad hidrocentrale u Dikance. Ova mreža
je i dalje u upotrebi, dok je hidrocentrala, iz 2000 godine van
upotrebe. Električna energija koju koriste građani Dragaša se
proizvodi u termoelektranama A i B koje se nalaze u blizini
Kastriota (Obilić). One se snabdevaju preko dalekovoda 35 KV
koji dolazi iz Prizrena. Mreža odvoda u opštini se menadžuje i
održava od strane Distribucije Prizren – Radna jedinica Dragaš.
Ova jedinica rukovodi sledećom infrastrukturom:
1. Trafostanica baza u Dragaš – TS 35/10kV sa dva
transformatora / transmitera energije sa instalacionom snagom
Sn=8MVA+4MVA= 12 MVA i hidrocentrale u Dikance sa snagom
od Sn=2.5 MVA
2. Mreža visokog napona 10kV
a) Vazdušna mreža 10 kV sa dužinom od L=
86 km sa
provodnicima Al-Fe
b) Podzemna mreža kablova 10 kV sa dužinom od L=1 km
3. Mreža niskog napona 04 kV:
a) Vazdušna mreža 04 kV sa dužinom L=140 km sa
provodnicima Al-Fe
b) Podzemna mreža kablova 04 kV sa dužinom L=0.5 km c)
Vazdušna mreža sa vezanim kablom 04 kV sa dužinom L=2.43
km
U totalu su 88 transmitera električne energije sa instalacionom
snagom od Sn=20.02 MVA od kojih:
a) TS 10/04 kV Piramida (drvena), 6 transmitera energije
b) TS 10/04 kV kula, 11 transmiter električne enrgije c) TS 10/04
kV blindiranih objekata, 7 transmitera energije d) TS 10/04 kV
čeličnih stubova, 64 transmitera energije
Osamnaest od ovih trafostanica nisu vlasništvo Kosovske
Elektroenergetske Korporacije (KEK), već su privatne.
Mnoga od ovih naselja u okolini parka imaju jedan zajednički
problem a to je nizak napon struje. Električna mreža u Dragašu je
ostarela. Transmisija struje je praćena sa tehničkim gubicima.
Priridni priraštaj u naseljima je prouzrokovalo da sistem prenosa i
raspodele struje bude prenatovaren. Održavanje mreže nije na
nivou i osim toga, težak i nepristupačni teren je uticao na tome u
mnogim mestima.
1.9.4.4. Telekomunikacija
21
Jedinica Pošte i Telekoma Kosova (PTK) koja se nalazi u gradiću
Dragaša obezbeđuje poštanske usluge i one iz fiksne telefonje u
nekim mestima u okolini parka. Naselja sa poštanskim uslugama
su: Zaplužje, Lještani, Dikanci, Bačka, Brod, Zlipotok, Restelica,
Kruševo, Globočica, Rapča i Brezna. Što se tiče fiksne telefonije,
mreža ove telefonije je dostigla samo u dva naselja u blizini
parka, u Brod i Globočici.
Signal mobilne telefonije pokriva sva naselja u okolini parka ali
ne sa istim kvalitetom. Naselja Buče, Orčuše i Radeš imaju
problema sa vrlo slabim telefonskim signalom, dok je signal jači u
sela Zaplužje i Krstecu. Sva naselja u okolini parka su povezana
mrežom interneta.
4. Trafostanice 10/04 kV u lokacijama u gradu Dragaš i u selima
20
Podaci o infrastrukturi električne energije su uzeti od draftdokumenta
razvojnog plana opštine Dragaš sastavljen od UNDP.
74
21
Podaci o telekomunikaciji su uzeti od draftdokumenta razvojnog plana opštine
Dragaš sastavljen od UNDP.
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
75
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
1.10. SWOT analiza situacije
Prednosti
Mane
1.
2.
3.
4.
1.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
Postojanje institucija za prostorno planiranje.
Postojanje organa Parka, „Uprava nacionalnog parka“.
Prirodni resursi (reljef, klima i hidrologija).
Biodiverzitet – alpska flora na nadmorskoj visini i bogata
fauna
Endemska flora.
Bogati rezervati šuma i pašnjaka.
Dobri putevi za pristup Parku.
Relativno mala distanca od većih centara na Kosovu.
Blizina teritorije i puteva Makedonije.
Blizina aerodroma Priština i Skoplje.
Potencijali za razvoj turizma.
Postojanje tržišta turizma.
Tekuća privatizacija hotelijerskih kapaciteta.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
Nepostojanje prostornog plana kao i Plana za upravljanje
Parkom.
Loše i nekoordinisano upravljanje u tri entiteta.
Neprimena zakona.
Nedovoljan budžet.
Zagađenje i degradacija životne sredine.
Neracionalna upotreba prirodnih resursa.
Degradacija šume kao rezultat požara, bolesti i
nekontrolisane seče.
Nedostatak pošumljavanja.
Visoka stopa erozije.
Nedostatak postrojenja za tretman otpadne vode.
Loše javne usluge (parking mesta, javni prevoz, električna
energija, mobilna telefonija).
Nedostatak staza za šetanje za posetioce.
KKB nema doprinosa od prihoda postojećih turističkih
kapaciteta.
Opadajući broj turista, u poređenju sa 80-im i 90-im
godinama.
Prilike
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
76
Uključenje u međunarodne inicijative, uključenje u različite
projekte.
Korišćenje najbolje prakse iz razvijenih zemalja.
Naučno istraživanje i obrazovne delatnosti.
Prekogranična saradnja u određivanju razvoja.
Međunarodna saradnja i pristup raznim međunarodnim
monetarnim institucijama.
Konkurentna ponuda Kosova sa turističkim kapacitetima
Parka u regionu.
Razvoj ruralnog i eko-turizma.
Pretnje
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Izuzetost iz međunarodnih konvencija, inicijativa i
međunarodnih organizacija (IUCN, STO, RIO, itd.).
Susedne zemlje su privlačnije za ulaganja.
Odugovlačenje rešenja pitanja upravljanja u Nacionalnom
parku.
Nezainteresovanost relevantnih institucija za Park.
Neuspeh u dostizanju potrebnih evropskih standarda za
turizam.
Nekoordinisana ulaganja (tehnička i uslužna infrastruktura).
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Izazov 1
Administracija i upravljanje Parkom
Od onoga što je već rečeno možemo zaključiti da se teritorija
Nacionalnog Parka “Šari“ suočava sa brojnim problemima i
pitanjima vezanim za oblasti kao što su životna sredina, privredni
razvoj i infrastruktura. Sve je ovo na neki način povezano i utiče
jedno na drugo. Upravljanje, nedovoljna tehnička infrastruktura,
slobodno kretanje, imovinska pitanja, ulaganja, nezaposlenost,
samo su neka od pitanja koja treba rešiti.
Bavljenje pitanjima u vezi sa životnom sredinom je trenutno
jedan od najvećih izazova za kosovsko društvo. Nepostojanje
prostornih planova, na centralnom nivou, i još bitnije, na
lokalnom nivou, generalno štetno utiče na životnu sredinu.
Prostorni razvoj je u širokoj suprotnosti sa normama i
standardima životne sredine. Teritorija Parka suočava se sa
sličnim trendom, mada ne i u istoj meri. Samim tim, svi uključeni
akteri u izradi ovog Plana, identifikovali su puno izazova od kojih
su ovde navedeni prioritetni.
Kakvo bi bilo najbolje i najpogodnije upravljanje i administracija
parkom?
Zašto i šta predstavlja izazov?
Nacionalni Park “Šari“ sadrži vrednosti od posebne važnosti za
Kosovo. Samim tim, zaštita, unapređenje i korišćenje tih vrednosti
spadaju u širi društveni interes. To zahteva da se posebna
važnost pridoda pitanju upravljanja, u skladu sa karakteristikama
teritorije Parka, potrebama i interesima brojnih subjekata koji
koriste vrednosti nacionalnog parka.
Trenutno postoje nekoliko subjekata koji imaju svoj udeo na
upravljanju resursima Parka: Uprava Nacionalnog Parka “Šari“,
koja se nalazi u Prizrenu, Kosovska Agencija Šuma koja praktično
upravlja svim šumama Kosova i opštine koje po Zakonu o
Šumama su odgovorne za upravljanje šumama u njihovim
teritorijama.
Postojanje i rad gore navedenih subjekata, kako i
nekoordinisanje istih, omogućuje propuste koji se zatim koriste
kako bi se opravdale delatnosti koje degradiraju Park.
Upravljanje i administracija Parkom od strane nenadležnih
organa narušava dalji rad i razvoj NP “Šari“.
Mogu se s pravom postaviti nekoliko pitanja: da li bi bilo dobro
da parkom upravlja samo jedan organ ili više? Kada bi bio samo
jedan, kako bi se onda tri već postojeća organa složila? Ukoliko
postoji više od jednog subjekta koji će upravljati Parkom, kako
stimulisati njihovu koordinaciju?
Kakve su mogućnosti identifikovane?
1. Prva mogućnost bila bi da resursima nacionalnog parka
upravlja samo jedan organ.
Prednosti ovog rešenja su da u tom slučaju ne bi bilo sukoba
između različitih organa oko pitanja upravljanja. Ti organi ne bi
krivili jedni druge za eventualne propuste i ne bi bilo potrebe za
koordinacionim telom koje bi koordiniralo njihove aktivnosti.
77
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
1.11. Izazovi za budući prostorni razvoj
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Šanse su takve da bi u tom slučaju, upravljanje Parkom bilo lakše
i praktičnije.
2. Druga mogućnost bila bi da parkom upravlja nekoliko
subjekata.
Slaba tačka ovog rešenja je ta da bi u tom slučaju, dolazilo do
eventualnih sporova između različitih organa po pitanju
upravljanja. Ti organi bi krivili jedni druge za eventualne
propuste i postojala bi potreba za organom koji bi koordinisao
sve aktivnosti. Šanse su da bi iz tih razloga, upravljanje Parkom
bilo komplikovanije i manje praktično.
Spisak identifikovanih pitanja
-
Nepostojanje plana upravljanja parka
-
Nepostojanje saradnje i koordinacije aktivnosti između
subjekata koji sada upravljaju Parkom;
-
Nepostojanje odgovarajuće baze podataka.
Izazov 2
Zaštita životne sredine, bioraznovrsnosti i prirodnih
resursa.
Kako možemo sprečiti degradaciju šuma, opasnosti po
bioraznovrsnost, prirodne opasnosti i zagađenje vode, vazduha i
zemljišta?
Zašto i šta predstavlja izazov?
Nacionalni Park “Šari“ je obdaren bogatom prirodnom
raznovrsnošću, konkretno podeljenom na četiri rezervata: Vrh
Popovo prase, Žar planina, Ošljak i Rusenica, kako i oblasti od
posebnog prirodnog značaja, kao što su Ljuboten, Gryka e
Dulës, Jažinačko jezero, reka Bukuruvaqa i Ostrovica.
Ovi resursi su ugroženi ljudskim aktivnostima, gde na mnogim
poljima, ljudski i prirodni faktori (nedavni požari i bolesti šuma)
predstavljaju glavni uzrok uništenja.
Izazov za NP “Šari“ jesu i mogućnosti i način očuvanja Parka od
antropogene i prirodne degradacije, zagađenja staništa i, drugim
rečima, mogućnost korišćenja resursa Parka za današnji razvoj, a
da se u isto vreme preuzme odgovornost za budućnost Parka za
buduće generacije.
Nezakonita seča šuma – unutar Parka i okolnim zonama u
društvenim i privatnim šumama, česta je pojava u Parku. Zaštita
šumskih resursa ima veliki značaj za održivi razvoj, pozitivno
utičući na očuvanje životinjskog sveta.
Šteta po bioraznovrsnost – dovodi do smanjenja biljaka i vrsti,
uglavnom endemičnih, što na drugoj strani rezultira izumiranjem
istih. Očuvanje bioraznovrsnosti, posebno endemičnih vrsti je
neophodno za očuvanje ekološke ravnoteže. Zloupotreba biljaka
i životinja (endemičnih biljaka i divljih životinja) koje nastanjuju
NP “Šari“ smanjuje broj tih vrsti, što dovodi do gubitka vrsti,
naime gubitka prirodnih vrednosti.
Prirodne katastrofe – nastupaju u različitim oblicima, poput
površinske erozije zemljišta, bolesti šuma, požara, lavina, itd. kao i
drugi antropogeni i prirodni faktori koji ugrožavaju stvorene i
78
su je ratifikovale da obezbede takvu procenu u vezi sa
različitim aktivnostima u ranim fazama planiranja. Zemlje
moraju obavestiti i konsultovati jedne druge ukoliko
realizacija određenog projekta može štetno uticati na
životnu sredinu u prekograničnoj oblasti.
planirane resurse. Kako se ovo može sprečiti i koje mogućnosti
postoje? Koje su to preliminarne mere sa efektom smanjenja,
sprečavanja ili čak eliminisanja opasnosti od prirodnih katastrofa,
erozije, poplava, požara, bolesti i lavina?
Zagađenje vode, vazduha i zemljišta – je sve veće sa skorašnjim
razvojem. Neadekvatno i komplikovano upravljanje, kao i
nepokrivenost cele teritorije Parka, samo su neki indirektni uzroci
ove pojave. Kontrolisani razvoj je na mnogo načina nemoguć,
što direktno utiče na problem, pošto postoje nezakonite
deponije i nekontrolisano ispuštanje netretiranih otpadnih voda.
Koje su to odredbe konvencija i direktiva za zaštitu životne
sredine?
-
-
-
-
Glavni koncepti Uneska predviđaju da je svaki predmet
kulturnog i prirodnog nasleđa jedinstven i da gubitak
svakog takvog predmeta predstavlja definitivan gubitak i
nepovratno osiromašenje nasleđa. Prirodno nasleđe pripada
svima, moraju ga koristiti svi i mora se očuvati za buduće
generacije.
Međunarodna unija za očuvanje prirode i prirodnih resursa
(IUCN) je kategorizovala prirodne zaštićene oblasti. Odmah
nakon prve kategorije – Striktni prirodni rezervat, dolazi
druga kategorija – Nacionalni parkovi. Nacionalni Park
“Šari“, s obzirom da je deo međunarodnog spiska zaštićenih
oblasti, trebalo bi da bude zaštićen zakonom i trebalo bi da
zauzme zasluženo mesto u toj porodici.
Na Samitu Zemlje, održanom 1992. god. u Rio de Žaneiru,
svetski lideri su se dogovorili oko univerzalne strategije za
„održivi razvoj“. Jedan od ključnih sporazuma sa Samita bila
je Konvencija o biološkoj raznovrsnosti. Ova Konvencija
obavezuje zemlje koje su je ratifikovale da usvoje zakone i
druge zakonske akte za zaštitu životne sredine i da
zahtevaju odgovornost od zagađivača i uništivača životne
sredine.
ESPOO konvencija iz 1991. godine, koja je stupila na snagu
1997. godine i koja je u vezi sa procenom uticaja na životnu
sredinu u prekograničnom kontekstu, obavezuje zemlje koje
-
Lugano konvencija iz 1993. god. o građanskim obavezama
za štetu nastalu zbog aktivnosti štetnih po životnu sredinu,
obavezuje zemlje koje su je ratifikovale da obezbede da
strana koja izazove štetu nadoknadi istu oštećenoj strani
zbog štete koju je izazvala životnoj sredini i obavezuje ih da
obezbede očuvanje sredstava i rehabilitaciju do
prethodnog stanja.
-
Direktiva Saveta Evrope o očuvanju prirodnih staništa i flore
i faune iz 1992. godine, predviđa mere koje zemlje članice
Saveta Evrope preduzimaju za očuvanje prirodnih staništa,
divlje flore i faune.
Prema konceptima Uneska, konvencijama i standardima EU,
izumiranje vrsti flore i faune, kao i nezakonita seča šuma,
predstavljaju gubitak nasleđa, naime resursa NP “Šari“.
U smislu zaštite, očuvanja i razvoja bogatog prirodnog nasleđa,
organi se moraju angažovati na informisanju o vrednostima
istog.
Zakon o prostornom planiranju predviđa princip održivog
razvoja i konačno je vreme da se svi principi koje predviđa
zakona, zatim i standardi, konvencije i agende, prevedu u
konkretne mere i preslikaju u upravljanje.
Skupština Kosova usvojila je sledeće zakone koji se odnose na
zaštitu prirode:
-
Zakon o zaštiti životne sredine
Zakon o zaštiti prirode
Zakon o Nacionalnom Parku “Šari“
Zakon o Nacionalnom Parku “Prokletije“
Zakon o šumama
Zakon o zaštiti poljoprivrednog zemljišta
Zakon o zaštiti voda
Zakon o zaštiti vazduha od zagadjenja
79
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
-
Zakon o otpadima
Zakon o kemikalijama
Zakon o prevenciji i integrisanoj kontroli zagadjenja
Zakon o proceni uticaja na životnu sredinu
Zakon o strateškoj proceni životne sredine
Zakon o zaštiti od nejonizujućeg, jonizujućeg zračenja kao
i nuklearne bezbednosti
Zakon o zaštiti od prirodnih i drugih katastrofa
Zakon o zaštiti od požara
Primena i sprovođenje ovih zakona, kao i sadržaja
međunarodnih konvencija, doprinelo bi u velikoj meri smanjenju
ili čak eliminisanju problema životne sredine u Nacionalnom
Parku “Šari“.
Osim lokalnih trendova u opštinama gde se Nacionalni park Šarplanine nalazi i regionalnih trendova (imajući u vidu da se Šar
planina širi i u susednu zemlju Makedoniju), globalne promene
(na Balkanu i šire) takođe utiču na otvorenu životnu sredinu i na
upravljanje zaštitom prirode na teritoriji Parka.
Kako će Kosovo reagovati na globalne promene, fizičke i
geografske, biološke trendove i kako može doprineti rešavanju
ovog problema, koji je to širi kontekst izazova?
Spisak identifikovanih pitanja
-
Degradacija šuma, sprečavanje nekontrolisane seče šuma;
-
Ugrožena bioraznovrsnost;
-
Prirodne katastrofe (erozija,
sprečavanje i upravljanje;
Kakve su mogućnosti identifikovane?
-
Neracionalno korišćenje pašnjaka;
Uži kontekst – Mogućnosti unapređenja postojećeg stanja
trebalo bi da predstavljaju prioritete, koji će se prevesti u
konkretne korake koje odmah treba preduzeti:
-
Identifikovanje i primena hidro-tehničkih, poljoprivrednih i
bioloških opcija;
-
Zagađenje vode u oblastima sa potencijalom za razvoj
turizma.
Nesprovođenje zakona o Parku predstavlja problem po
budućnost Parka, u smislu očuvanja, zaštite i razvoja prirodnog
nasleđa.
-
Podela odgovornosti za upravljanje Parkom;
-
Izrada Plana upravljanja Parkom;
-
Istraživanje trenutnog stanja bioraznovrsnosti, nezakonite
seče, katastrofa, zagađenja;
-
Potpisivanje međunarodnih konvencija o zaštiti prirode.
Širi kontekst – Nacionalni Park “Šari“ je svojstven po svojim
prirodnim vrednostima, hidrologiji, šumama, pašnjacima,
livadama i bioraznovrsnosti, ne samo na Kosovu već i šire.
Osetljive prirodne sredine i druge dragocene sredine ne smeju se
pojedinačno razmatrati jer je uticaj mnogo širi.
80
lavine,
požari,
bolesti),
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Smeštaj u Parku i uticaj naselja oko Parka.
Kakve mogućnosti postoje i koje su prednosti Parka i meštana
koji žive u Parku i okolnim naseljima?
Smeštaj unutar Nacionalnog Parka “Šari“ u smislu rekonstrukcije i
nove gradnje vikendica je uvećan nakon 1999. god. Vikendice se
uglavnom grade na teritoriji Brezovice i Prevalaca. Većina ovih
objekata nema ispoštovane odredbe i uslove potrebne za
teritoriju Nacionalnog parka. Ovaj zaključak je konsolidovan i
činjenicom da se trend nove gradnje nastavlja, uprkos
postojećim uslovima.
Generalno, ceo sektor individualnog smeštaja, naime vikendice u
Nacionalnom Parku “Šari“, nema dugoročno rešenje za pijaću
vodu ili čak racionalno korišćenje vode u parkovima, zatim nije
rešeno pitanje ispuštanja i tretmana otpadnih voda, sakupljanje
otpada i njegov tretman, kao ni infrastrukture uopšte. Cela
situacija je dodatno otežana nedostatkom odgovornosti, i
institucionalne i lične, za zagađenje i degradaciju životne
sredine.
Osim smeštaja unutar Nacionalnog Parka “Šari“ mora se rešiti i
pitanje smeštaja u naseljima oko Parka, zbog zajedničkog uticaja
razvoja i delatnosti na NP “Šari“, privlačnosti arhitekture i načina
života u tim naseljima. Imajući u vidu trenutni negativni uticaj,
kao i eventualan budući uticaj koji se ogleda u uništavanju šuma
u društvenom vlasništvu, nekontrolisanoj seči šuma u privatnom
vlasništvu unutar Parka, zabeležena je potreba da se uzmu u
obzir vrednosti i uticaj naselja oko Parka.
U blizini granice Nacionalnog Parka “Šari“ postoji 54 naselja, sa
otprilike 50000 stanovnika.
Ilegalna deponija smeća
U stvari, većina ovih naselja koja se nalaze u blizini Parka, oduvek
je imala dobre uslove za razvoj stočarstva. Njihova teritorija se
nalazi na visokim pašnjacima Šar-planine. Na samoj granici
između planinskih polja i visokih pašnjaka mogu se naći
letnjikovci, planinske kuće, koje u lokalu nazivaju kolibama. Ove
kuće se mogu naći u Zaplužju, Plajniku, planinama Mušutišta i
Grejkovcu, itd.
81
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Izazov 3
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Paralelno sa smanjenjem stočarstva u ovim naseljima, opada i
broj planinskih kuća. Veoma je teško naći te stočare tokom leta.
Mali broj preostalih u tim planinskim kućama promenio je svoje
stare navike i način života. Danas, planinske kuće primaju samo
dvoje ljudi najviše, samo pastira i još jednog porodičnog člana
22
koji mlečne proizvode prenosi kući . Kakve su mogućnosti da
ova naselja utiču na razvoj parka? Koja su to ograničenja sa
kojima se ova naselja suočavaju? Kako će se imovina unutar
Parka koristiti?
Zašto i šta predstavlja izazov za smeštaj unutar NP “Šari“ i kakav
je uticaj okolnih naselja?
Pitanje koje predstavlja izazov kada se radi o smeštaju unutar NP
“Šari“ i uticaju okolnih naselja jeste obezbeđenje kvaliteta,
neophodne infrastrukture i usluga za smeštaj, kao i korišćenje
atraktivnih mogućnosti u okolini Parka za ruralni turizam,
tradicionalnu kulturu, uvek imajući u vidu primarnu svrhu, zaštitu
životne sredine u skladu sa međunarodnim standardima za
nacionalne parkove.
Neplanirana izgradnja hotela, kuća, vikendica, danas i u
budućnosti, takođe predstavlja izazov pošto aktivnosti
nezakonite gradnje su već prouzrokovale urbano širenje unutar
Parka, što utiče na pejzaž ali i na strukturu njegovih naselja.
Još jedan izazov jeste podizanje svesti meštana za turističke
delatnosti na način da oni pružaju smeštaj i gastronomske
usluge, ruralne konake, restorane i druge usluge u
tradicionalnom seoskom okruženju.
Kakve su mogućnosti identifikovane?
Uži kontekst – Postoji dovoljno uslova da se obezbede osnovni
uslovi za kvalitet smeštaja u stambenim zonama NP “Šari“,
potrebno je samo uspešno upravljati time. Ovo zavisi od
kontrolisanog razvoja, prateći važeće standarde i zakone.
22
Mr. sc. Hajriz Meleqi, Opoja – Kompleksna geografska studija, doktorska
disertacija, Priština 2000. god.
82
Širi kontekst – Ljudske aktivnosti unutar parka su ograničene u
smislu izbegavanja bilo kakve opasnosti po prirodu. Ruralna
naselja se moraju revitalizovati, lokalnim meštanima podići svest
o turističkim delatnostima u smislu smeštaja i hrane, ruralnih
konaka, restorana i drugih usluga u tradicionalnom seoskom
okruženju. Sve što je lokalno, folklorno i tradicionalno mora se
predstaviti i iskoristiti u komercijalne svrhe za privrednu dobit, u
isto vreme služeći cilju zaštite prirode.
Sredine u okolini Parka moraju služiti svojoj funkciji, poštujući
principe Međunarodne unije za očuvanje prirode (agencije
Uneska), prema kojoj, kapaciteti izvan Parka i u njegovoj blizini,
moraju da se koriste u skladu sa okolnostima. U tom smislu, Park
bi bio razvojno jezgro, kako bi indirektno pogođena zajednica ili
zajednica koja živi u blizini imala privrednu korist. Ovakav način
razvoja i konsolidacije je rezultat iskustava mnogih zemalja u
svetu. Međutim, takav razvoj uvek mora ići u korist lokalne
populacije ili će u suprotnom biti neefikasan. Kako bi se to
postiglo, postoji nekoliko mera koje se moraju preduzeti,
uključujući i istraživanje najpogodnijih naselja koja imaju uslove
za takav potencijalni razvoj.
Generalno, očuvanje ruralnih naselja može se postići kroz dobro
shvaćen program revitalizacije, koji bi trebalo da se zasniva na:
-
očuvanju originalnog okruženja sredine;
-
kultivisanju tradicionalnog i adaptiranju modernom;
-
razvoju selektivnog turizma (ruralni, ekološki, poljoprivredni,
itd.);
-
uspostavljanju i razvoju infrastrukture, kao i obrazovanju
zajednice po pitanju uslova (u skladu sa potrebom
vođenom razvojnim kretanjima).
Takav način organizovanja bi odgovarao korišćenju ovih sredina
za nove razvoje i privuklo bi ljude da tu žive i rade, sprečavajući
time migraciju stanovništva.
Šansa za ove meštane bi bila veća kroz visok kvalitet putnih veza,
prihoda od ruralnog turizma, kao i kroz garantovano uvođenje
njihovih proizvoda na tržište, itd. Glavni prihodi bili bi
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Spisak identifikovanih pitanja
-
Loš nivo usluga (zdravstvena nega, obrazovanje, ekologija),
-
Neplanirana izgradnja i nestajanje tradicionalnog načina
gradnje,
-
Gubitak interesovanja za tradicionalne proizvode (mlečni
proizvodi, itd.),
-
Loše ili nepostojeće međugradske saobraćajne linije,
-
Odsustvo marketinških kampanja za vrednosti NP.
Izazov 4
Racionalno korišćenje prirodnih resursa
konsolidovanja turističke ponude Parka
u
korist
Kako se turistička ponuda može obezbediti u korist privrednog
razvoja u Parku?
Šta i zašto predstavlja izazov?
Pošto postoji očigledna činjenica da je životna sredina suštinsko
pitanje za napredak Kosova, prihvatanje vrednosti Nacionalnog
Parka “Šari“ je od velikog značaja. Nasuprot tome, neprihvatanje
tih vrednosti dovešće do nepoštovanja ključnih normi i
standarda za očuvanje prirode, u kom slučaju, prirodne
vrednosti bi bile izgubljene. U tom slučaju, nekontrolisana seča
šuma, nekontrolisana izgradnja, nekontrolisano korišćenje
pejzaža u komercijalne svrhe, zagađenje otpadnom vodom, itd.
ozbiljno utiče na životnu sredinu, što na drugoj strani može
ozbiljno uticati na budući razvoj Parka. Ovo je dodatno otežano
kada se uzme u obzir poštovanje normi i standarda za očuvanje
Parka, koje će na kraju, osim do degradacije, dovesti i do gubitka
potencijala za privrednu i društvenu dobit.
Nacionalni parkovi su posvećeni očuvanju i kultivisanju prirodnih
resursa kao nasleđa: unapređenje ekonomskih i socijalnih prilika
za zajednice, na štetu očuvanju često se smatra ograničenim
razvojem.
Kakve su mogućnosti identifikovane?
Uži kontekst – Precizna procena Nacionalnog Parka “Šari“
omogućila bi onima koji donose odluke da se jasno identifikuje
značajan doprinos resursa Parka privredi u opštinama u okolini
Parka, ali i celoj privredi Kosova.
Očuvanje vrednosti Nacionalnog parka je preduslov za razvoj
Parka, kao što je zaposlenje zavisno od kvaliteta okruženja (npr:
turizam i rekreacija), zaštite i unapređenja životne sredine
(očuvanje).
Zaštita životne sredine zauzima važno mesto i moguća je da
obezbedi finansijsku samoodrživost u smislu privrednog razvoja.
83
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
obezbeđeni kada bi se ponudili karakteristični proizvodi iz te
sredine: različiti napici, mlečni proizvodi, lekovito bilje, proizvodi
od drva, med, različiti štrikeraj, itd.
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Turističke delatnosti bi takođe doprinele privrednom rastu, u kom
slučaju bi unapredili nekonzumirajući turizam, eko-turizam, kako
bi se povećale koristi od turističkih resursa i, održavanjem
kulturnog i ekološkog integriteta, kultivisanjem oblasti ekološke
23
zaštite i prirodnog nasleđa .
Širi kontekst – Ekonomski uticaj Nacionalnog Parka “Šari“ na
kosovsku privredu trebalo bi meriti u poređenju sa BDP Kosova i
otvaranjem radnih mesta, što se može kategorisati na: i)
neposredno zapošljavanje u Parku, ii) posredno zapošljavanje u
Parku i iii) posredno zapošljavanje oko Parka.
Park neposredno generiše nekoliko radnih mesta, ali njegov
uticaj na posredno zapošljavanje unutar i van granica je veliki.
Konkretni primeri se mogu ogledati u lokalnim proizvodima i
tradicionalnoj gostoprimljivosti, koja širi turističku ponudu.
Nacionalni parkovi garantuju svoju vrednost u očuvanju
prirodnih sredina od eksploatacije ili drugih šteta koje uzrokuju
korisnici, tako da turističke ili druge delatnosti ne ugroze ključne
vrednosti Parka. Aktivnosti zavisne od kvaliteta životne sredine,
kao što su turizam i rekreacija, su intenzivni korisnici životne
sredine. Turizam i poljoprivreda su najveći poslodavci unutar i
oko nacionalnog parka.
-
Nacionalni parkovi su turističke ikone, unutar i van državnih
granica;
-
Park stvara nacionalni imidž ili zaštitni znak;
-
Privredna dobit je veća van Parka;
-
Park može podržati ne samo lokalnu privredu već i Kosovo
uopšte;
Mogućnosti za korišćenje takvih potencijala bile bi realistične
kada bi međunarodne organizacije priznale nacionalni park za
zaštitu prirodnih vrednosti, što bi u isto vreme obezbedilo
mogućnosti za finansijsku podršku od istih organizacija.
Privlačenje širih i novih tržišta u konkurentnom globalnom
turizmu je izazov sa kojim se mora pozabaviti specijalizovana
ponuda: planinski (zimski i letnji) turizam, eko-turizam, ruralni
turizam, kulturni turizam, zdravi turizam, socijalni turizam,
avanturistički turizam, konvencionalni turizam, golf, biciklističke
trke, itd.
Spisak identifikovanih pitanja
-
Nema prihoda za KBK, ne postoji upravljanje turističkim
kapacitetima.
Glavna svrha regulisanja i upotrebe nacionalnog parka mora biti
takva da obezbedi kretanje i smeštaj za što više posetilaca, na
način koji je organizovan i kojim se upravlja, u skladu sa ciljevima
prostornog planiranja Parka, omogućujući brojne posete sa što
manje gradnje u označenim i zaštićenim oblastima.
-
Ne postoji zajednički prostorni plan za celokupan masiv Šare
(Kosovo i Makedonija), koji bi otvorio put za tešnju saradnju.
-
Ne postoji koordinacija kod ulaganja (putna infrastruktura,
tehnička infrastruktura, telekomunikacije).
Nacionalni parkovi ne smeju biti deo turističke industrije, ali
mogu biti kvalitetan deo turističke ponude kao takve. Nacionalni
parkovi i prirodni parkovi su mesta visoke vrednosti i potencijala i
njima se ne može pristupiti kao delovima lokalnog razvoja.
-
Privatizacija hotela i dostizanje evropskih standarda turizma
u budućnosti.
-
Prirodni resursi Kosova u konkurenciji sa regionalnim
turističkim ponudama.
Turistička ponuda se može proširiti ako razvoj teče planiranim
tokom i pristupu, uz osvrt na sledeće:
-
Nezaposlenost kao rezultat nerazvijene privredne strukture.
-
Čest gubitak električne energije.
-
Opadajući broj posetilaca (koji duže borave)
-
Mali kapaciteti za prijem većeg broja dnevnih posetilaca.
-
Haos u saobraćaju u blizini turističkih centara, nepostojanje
dovoljnog broja parking zona.
23
Johanesburg, 2002; www.world-tourism.org/sustainable/wssd/final-report.pdf
84
-
Nepostojanje redovnih linija saobraćajnog prevoza.
Izazov 5
Međunarodno priznavanje Parka i prekogranična saradnja.
Kako se međunarodne konvencije o bioraznovrsnosti, kao i
sporazumi o prekograničnoj i regionalnoj saradnji mogu
ratifikovati i poštovati?
Šta i zašto predstavlja izazov?
Nacionalni Park “Šari“ nije priznat od strane međunarodnih
institucija za očuvanje prirode, poput IUCN-a (Međunarodna
unija za očuvanje prirode i prirodnih resursa). To može imati
posredan uticaj na gubitak prirodnih vrednosti vremenom, pošto
ne postoji potpisana obaveza za očuvanje ili čak finansijsku
podršku za delatnosti u očuvanju prirode i za istraživanje u
Parku.
Neratifikovanje međunarodnih konvencija za očuvanje prirode
podrazumeva nepriznavanje od strane svetskih organizacija za
očuvanje prirode, čime se nastavljaju privredni gubici zbog
nekorišćenja održivih mogućnosti za razvoj turizma. Marketing
ne može biti održiv, pošto prirodni resursi i dalje gube svoje
vrednosti, a regionalna i prekogranična saradnja bila bi
ograničena ako ne i nemoguća.
o Izrada nacionalne strategije za održivo korišćenje prirodnih
resursa;
o Obezbeđivanje održivog upravljanja zaštićenim oblastima; i
Cilj 4 – Proaktivna saradnja i učešće u evropskim i
međunarodnim inicijativama o životnoj sredini u sektoru životne
sredine, uz konkretne mere:
o Obezbeđivanje preduslova za ratifikaciju svih konvencija i
protokola o životnoj sredini;
o Aktivno učešće u međunarodnim inicijativama za zaštitu
životne sredine;
o Osmišljavanje projekata sa ciljem smanjenja prekograničnog
zagađenja i prekogranično upravljanje biološkim vrstama.
Širi kontekst – Zatim, potpisivanje i ratifikacija konvencija o
očuvanju prirode od strane Kosova biće preduslov za prijavu za
programe regionalne i prekogranične saradnje u međunarodnim
institucijama. Prema izveštaju UN o stanju životne sredine u
zemljama Jugoistočne Evrope, primećeno je da je Kosovo daleko
od potpisivanja i ratifikovanja međunarodnih konvencija, u
poređenju sa zemljama u regionu.
Misija IUCN-a je da utiče, podstakne i pomogne društvima u
svetu u očuvanju integriteta i raznovrsnosti prirode, i da
obezbedi da je korišćenje svakog prirodnog resursa pravično,
nepristrasno i ekološki održivo. Međunarodna unija za očuvanje
prirode ima komponentu članstva (zemlje potpisnice – članice
24
Organizacije) i istraživanja (6 naučno tematskih komisija) .
Kakve su mogućnosti identifikovane?
Uži kontekst – Potpisivanje i ratifikacija konvencija u vezi sa
očuvanjem prirode od strane Kosova (vidi tabelu dole) biće
prvobitan uslov za primenu normi i standarda za očuvanje
prirode, bioraznovrsnosti i prirodnog nasleđa.
Očuvanje prirode, bioraznovrsnosti i aktivno učešće u
međunarodnim inicijativama o životnoj sredini su dva ekološka
cilja kosovske Razvojne strategije i plana 2007 – 2013:
Cilj 3 – Očuvanje biološke raznovrsnosti, nasleđa i prirodnih
vrednosti, kao i održiva upotreba resursa, kroz konkretne mere:
o Zaštita ugroženih vrsta flore i faune;
24
Komisija za upravljanje ekosistemom (CEM)[1]; Komisija za obrazovanje i
komunikaciju (CEC)[2]; Komisija za životnu sredinu, privredu i društvenu politiku
(CEESP)[3];
85
MSPP/KAZS – Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za Prostorno Planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Tabela dole daje prikaz stanja u zemljama Jugoistočne Evrope oko potpisivanja i ratifikacije multilateralnih sporazuma o zaštiti životne
sredine koji će biti uslov za Kosovo da ih ratifikuje i potpiše.
Ratifikacija multilateralnih sporazuma o zaštiti životne sredine
Albanija
BiH
2000.
Konvencija iz Arhusa
Hrvatska
BJRM
Crna Gora
Srbija
Ratifikovana
2006.
Potpisan
Ratifikovana
1999.
Potpisan
-
U toku
-
U toku
Ratifikovana
1996.
Ratifikovana
1999.
-
Potpisana
Potpisan
Ratifikovana
1999.
Potpisan 2003.
Potpisan
-
U toku
Potpisana
2003.
Protokol ispuštanju i prenosu registra
zagađivača
ESPOO konvencija o proceni uticaja na
životnu sredinu, prekogranični kontekst
Protokol o SESA-i
Konvencija o zaštiti i korišćenju
prekograničnih reka i jezera
Konvencija o prekograničnom uticaju
industrijskih katastrofa
Konvencija o prekograničnom
zagađenju vazduha
2006.
2005.
1992.
Ratifikovana
1993
Ratifikovana
1986. (1991),
ne svi protokoli
Stokholmska konvencija, organski
zagađivači
Roterdamska konvencija
2004.
Potpisana
Ratifikovana
2006.
Potpisana – nije
ratifikovana
Konvencija o biološkoj raznolikosti
1996.
Potpisan
1991.
2006.
2005.
1994.
Potpisan
1997.
Ratifikovana
1999.
2002.
Kartahenski protokol o bio-zaštiti.
Bazelska konvencija o prekograničnoj
kontroli transporta opasnog otpada
Konvencija o zaštiti ozonskog omotača
1997.
2000.
1999.
2006.
Konvencija o klimatskoj promeni
(UNFCCC)
Bonska konvencija o zaštiti divljih
životinja, migracionih vrsta
Očuvanje netaknute prirode i prirodnih
staništa (Bern)
RAMSAR konvencija o močvarama
1994.
1992.
sa
priključenjem
2000.
Zaštita kulturnog i prirodnog nasleđa
86
2000.
1998.
1996.
1992.
Ratifikovana
2001.
(samo
konvencija i
EMEP
protokol)
Potpisana
-
-
U toku.
Potpisana?
U toku
Biće
ratifikovana
2007.
Ratifikovana
1996.
Ratifikovan
2002.
Ratifikovana
1994.
Ratifikovana
1997.
Ratifikovan
2006.
Ratifikovana
1997.
Ratifikovana
2001.
Ratifikovan
2006.
Ratifikovana
2006.
Ratifikovana
1993.
Ratifikovana
1994.
Ratifikovana
2006.
N/A
Ratifikovana
1996.
Ratifikovana
2000.
Ratifikovana
2000.
Ratifikovana
1998.
Ratifikovana
1999.
Ratifikovana
1999.
Ratifikovana
2006.
U toku
Ratifikovana
1990.
Ratifikovana
1997.
U toku
Ratifikovana
1993.
Ratifikovano
1993.
Ratifikovana
1977.
Ratifikovano
1974.
2001.
U toku
2001.
Ratifikovano
1977.
Ratifikovan
2001.
Kosovo
Izazov 6
Razvoj tehničke infrastrukture u Parku.
Šta treba uraditi i koji su to prioriteti ulaganja za puteve,
snabdevanje električnom energijom, vodom, telekomunikacije i
usluge, a što može uticati na unapređenje usluga?
Fizičko funkcionisanje Parka u velikoj meri zavisi od tehničke
infrastrukture, asfaltnih puteva, mreže distribucije električne
energije,
mreže
vodosnabdevanja,
kanalizacije
i
telekomunikacija, koje se razvijaju na teritoriji Nacionalnog parka
u delu opštine Štrpce, a manje u drugim delovima Parka. Ova
tehnička infrastruktura nije na nivou koji može omogućiti
neometane aktivnosti danas, kao i za one planirane za
budućnost: npr: više ski-liftova i žičara ne pokrivaju potrebe
skijaša, u turističkim objektima dolazi do prekida u snabdevanju
električnom energijom, ne postoji adekvatan putni prilaz Parku iz
opštine Suve Reke, ne postoje pešačke staze unutar Parka, ne
postoje parking zone, kao ni pokrivenost mobilnom telefonijom.
Šta i zašto predstavlja izazov?
Prostorni deo Nacionalnog parka je trenutno u izradi, a razvoj
tehničke infrastrukture Parka je svojstven izazov zbog činjenice
da Kosovo poseduje ograničene mogućnosti ulaganja sa svojom
siromašnom ekonomijom.
Pitanje šta treba uraditi i koji bi bili prioriteti za ulaganja, putna
infrastruktura, vodosnabdevanje, telekomunikacije i usluge,
izazov je sa kojim ćemo se suočiti u skoroj budućnosti.
a) Putna infrastruktura – Koji putevi postoje a koji bi trebalo da
dobiju prioritet za ulaganja? Da li postoji potreba da se grade
novi putevi a da se ne ugrozi Park i gde? Gde bi trebalo smestiti
parkinge za vozila, da li bi trebalo da se oni obezbede unutar
Parka ili negde van? Gde bi trebalo otvoriti staze za šetnju za
investitore?
b) Energetska infrastruktura – Održivo snabdevanje električnom
energijom za Nacionalni park i okolna naselja predstavlja izazov,
pošto su neophodna krupna ulaganja. Kako se može zadovoljiti
postojeća i buduća potražnja za električnom energijom u
Nacionalnom parku Šar-planini. Da li treba obezbediti
alternativne mogućnosti za proizvodnju električne energije za
Park? Mogu li se reke u Parku upotrebiti za rešavanje tog
problema? Da li se vetar može iskoristiti? Gde bi trebalo
koncentrisati ulaganja?
c) Vodna infrastruktura – Održivo snabdevanje pijaćom vodom
za Park i okolna naselja predstavlja izazov, pošto ne postoji
sistem vodosnabdevanja ili kanalizacioni sistem? Kako i do koje
mere se reke Parka mogu iskoristiti u ovu svrhu? Da li bi trebalo
razmisliti o alternativnoj mogućnosti korišćenja podzemnih
voda? Šta bi trebalo uraditi u smislu kanalizacije, zagađenja,
prerade i vraćanju u prirodu? Kakve su mogućnosti da se održivo
ulaže u snabdevanje pijaćom vodom i sakupljanje otpadnih voda
u cilju zaštite životne sredine? Gde bi prvo trebalo ulagati?
d) Telekomunikacije – Razvoj telekomunikacija u Nacionalnom
parku zahteva veću pažnju, pošto je to neophodan uslov za
današnji globalni razvoj turizma. Obezbeđivanje fiksne telefonije
i mobilne telefonije neophodan je uslov za globalni razvoj
današnjeg turizma. Obezbeđivanju fiksne telefonije, mobilne
telefonije i interneta treba dati najviši prioritet, zajedno sa
pružanjem usluga. Gde bi prvo trebalo ulagati?
e) Usluge – Paralelno sa fizičkom i tehničkom infrastrukturom,
trebalo bi isplanirati uspostavljanje i pružanje turističkih usluga.
Koje se to usluge mogu prvobitno obezbediti u Parku, imajući u
vidu da su javne komunalije prioritetne: održavanje puteva,
osvetljenje, sakupljanje otpada, itd.
Odgovor na gore postavljena pitanja, u vezi sa određivanjem
prioriteta za ulaganja, ogleda se u utvrđivanju orijentacije za
ekonomsko ulaganje, ili razvoj turizma, kao i u daljem
obezbeđivanju uslova za kvalitet života u naseljima unutar i oko
Parka.
Kakve su mogućnosti identifikovane?
Alternativna rešenja za izazove koji su gore pomenuti vrlo
verovatno zavise od finansija, ali ako bi uzeli u obzir da ta
ulaganja imaju visoku stopu zarade, trebalo bi da se kao takva
uzmu u obzir.
87
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
U opštem smislu, uspostavljanjem principa upravljanja i
rukovanja Parkom, veliki deo sredstava za održavanje i dodatni
razvoj fizičke infrastrukture obezbedio bi se iz prihoda Parka.
a. Postojeći regionalni put koji povezuje Suvu Reku sa Parkom i
Turističkim centrom Brezovicom kroz selo Mušutište je
efikasniji i kraći za centralne i severne delove Kosova. Ovaj
put se veoma retko koristi zbog loših tehničkih uslova puta.
Koja bi bila prednost u ovom slučaju? Koje su koristi i rizici ako
bi se ovaj put pretvorio u važan pristupni pravac?!
b. Šar-planina ima brojne rečne doline i klisure i jedno od ova
dva bi bilo alternativna mogućnost za razvoj brane za
akumulaciju vode za proizvodnju električne energije.
Ekonomija Parka, sa svim svojim komponentama, nastaviće
da u velikoj meri zavisi od električne energije, koja dodaje
vrednost takvoj mogućnosti. Akumulisana voda koristila bi se
za snabdevanje Parka i njegovih naselja, što bi na drugoj
strani privuklo ulaganja u razvoj sistema vodosnabdevanja.
Razvoj infrastrukture vodosnabdevanja, naime neometanog
vodosnabdevanja uticalo bi u velikoj meri na ekonomiju
Parka, što bi dodatno generisalo sredstva za dalje održavanje
i razvoj mreže. Tretman otpadne vode se mora staviti u prvi
plan kao uslov za novi razvoj i mora se naći rešenje za takav
tretman koji bi se ugradio u postojećim naseljima.
88
Spisak identifikovanih pitanja
1.
Loš nivo razvoja putne infrastrukture – loši i neasfaltirani
putevi; nepostojanje parking prostora; nepostojanje staza za
šetnju;
2.
Nedovoljno snabdevanje električnom energijom za Park i
okolna naselja;
3.
Nedovoljan broj turističkih objekata – loše održavanje i
nepostojanje rekreacionih objekata (ski-liftovi, žičare, itd.);
4.
Održivo korišćenje resursa vode u Nacionalnom parku;
5.
Neadekvatno razvijene telekomunikacije – pokrivenost
mobilnom telefonijom postoji samo u nekim delovima
Parka, dok fiksna telefonija samo u skromnoj meri pokriva
Park.
II
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
VIZIJA,
NAČELA I CILJEVI
89
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
90
VIZIJA, NAČELA I CILJEVI
2. Vizija, načela i strateški ciljevi budućeg razvoja NP Šarplanine
U tekućem procesu i u skladu sa okvirom planiranja, održana je
serija sastanaka sa predstavnicima različitih sektora kosovske
vlade. Interesne grupe su podeljene u tri radne grupe prema
tematskim oblastima, kroz koje su u stvari sva identifikovana
pitanja, problemi i izazovi pokriveni. Sastanci su bili redovnog i
radnog karaktera, razmatrana su dokumenta koja su prvobitno
izrađena u radnoj verziji. Održane su grupne diskusije da bi se
pomoglo u definisanju ovog dokumenta.
2.1. Vizija budućeg razvoja Nacionalnog parka Šar-
planine
Budućnost parka bila je jedna od glavnih tema koja je
podrazumevala tri moguće opcije: Očuvanje Parka – po čemu,
sve ostaje jednako, očuvava se trenutna situacija i postoji samo
minimalni razvoj, visoko kontrolisan; radikalnija opcija – razvoj
Parka, u kom slučaju bi se očuvanje stavilo na drugom mestu,
ustupajući prioritet svim oblicima razvoja; i treća opcija, umeren
razvoj, koji podrazumeva i planirani razvoj i zaštitu Parka.
Grupne diskusije i sastanci sa uključenim opštinama doveli su do
modifikacija u tri predstavljene opcije.
Vizija
Park kojim bi se pažljivo upravljalo za buduće generacije, Park biološke raznovrsnosti, posebnih
pejzaža, naselja i tradicionalnog načina života koji je cenjen, zaštićen i razvijen.
Park u kome bi ekonomska dobit služila interesu zaštite životne sredine i njegovoj zajednici.
Pristupačan Park koji svojim posetiocima nudi trajno zadovoljstvo i mogućnost za rekreacione,
sportske, kulturne i naučno-istraživačke aktivnosti.
91
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
2.2. Opšta načela razvoja i očuvanja
Glavna načela
• Održivi razvoj;
• Inkorporacija sektora i opštinske politike za željeni prostorni
razvoj;
• Smanjenje potencijalnih sukoba;
• Usklađivanje dugoročnih ciljeva sa opštim trendovima na
Kosovu;
• Subsidijarnost.
2.3 Ciljevi i svrha
Cilj1:
Potpuna administracija i efikasno upravljanje
Parkom;
Svrha:
• Imenovanje i identifikovanje odgovornosti za jedinstveni
upravni organ za ceo Park;
• Izrada plana upravljanja za celu teritoriju Parka;
• Finansijski doprinos od hotelijerskih objekata KBK.
• Osvešćivanje i informiranje o ulozi i važnosti kulturnog
nasleđa (KN);
• Međuinstitucionalna saradnja na centralnom i lokalnom
nivou;
• Čuvanje i zaštita duhovnog nasleđa
Cilj 3.
Svrha:
• Planirani i kontrolisani razvoj u oblastima unutar i oko
Parka;
• Međuopštinska saradnja za ruralni razvoj između opština
na čijoj teritoriji se prostire Šar-planina;
• Pomoć naseljima u okolini Parka u predstavljanju
turističke ponude i ponudi tradicionalnih eko-proizvoda,
kao i na tržištu;
• Pružanje kvalitetnih javnih usluga za privremeni smeštaj
u Parku i okolnim naseljima;
• Podizanje svesti za očuvanje tradicionalne kulture
zajednica koje žive oko Parka, kao o aktivnostima koje
utiču na razvoj eko-turizma.
Cilj 4:
Cilj 2:
Zaštita, čuvanje i korišćenje prirodnih i kulturnih
nasleđa u parku i okolnim naseljima
Svrha:
• Podizanje svesti i kampanje informisanja o Nacionalnom
parku;
• Zaštita šuma od prirodnih i antropogenih faktora;
• Zaštita i očuvanje biološke raznovrsnosti Parka;
• Praćenje u cilju zaštite i korišćenja prirodnih resursa Parka;
• Obezbeđenje fizičkog postojanja i čuvanje potpune
originalnosti zona i objekata KN;
• Obezbeđenje potrebne infrastrukture za zone i objekte KN;
92
Zajednički uticaj između Parka i naselja u i oko
Parka
Održiv privredni razvoj Parka
Svrha:
• Javna-privatna partnerstva za privlačenje novih ulaganja
za rekreacione objekte;
• Uspostavljanje objekata za praćenje i nadgledanje Parka;
• Prihodi od ekološke upotrebe Parka;
• Uključenje industrijskih tema turizma u nastavni plan i
program.
Cilj 5:
Međunarodno priznavanje i prihvatanje Parka;
prekogranična i međunarodna saradnja u
zaštiti i razvoju Parka
•
Svrha:
• Unapređenje prirodnih vrednosti, pejzaža i turističkih
vrednosti Parka;
• Ratifikacija međunarodnih konvencija (RIO, Kjoto, ESPOO,
Lugano,
itd.)
i
ispunjenje
uslova
predviđenih
konvencijama;
• Saradnja između Kosova i susednih zemalja, kao i
regionalnih zemalja i šire, po pitanju Nacionalnog Parka
“Šari“;
Konkurisanje za međunarodno finansiranje sa zajedničkim
projektima između Kosova i Makedonije za prekograničnu
oblast Šar-planine.
Cilj 6:
Razvoj tehničke infrastrukture
Svrha:
• Bolji pristup kroz staze i puteve svim oblastima Parka koje
vredi posetiti;
• Obezbeđivanje javnog prevoza i dovoljnog broja parking
mesta;
• Obezbeđivanje prevoza za skijaše od početnog mesta za
skijanje;
• Obezbeđivanje neometanog snabdevanja električnom
energijom za Park i okolna naselja;
• Uspostavljanje javnog sistema vodosnabdevanja i
kanalizacije unutar parka i u okolnim naseljima;
• Obezbeđivanje poštanskih i telekomunikacionih usluga
za Park i okolna naselja;
• Efikasno upravljanje otpadom.
93
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
2.4. Kapacitet ulaganja
Procena kapaciteta ulaganja predstavlja istraživanje potencijala i
resursa za finansiranje razvojnih planova i politike za Nacionalni
park Šar-planinu.
Procena kapaciteta ulaganja se mora iskoristiti kao baza
podataka, koja će se kasnije upotrebiti nakon identifikovanja
vrste i veličine resursa potrebnih za realizaciju projekta i
konkretnih programa.
Kapacitet ulaganja bi obuhvatio: kapacitet privatnog sektora,
javnog sektora, zajmove i grantove, međunarodne fondove,
donacije, itd.
2.4.1. Ulaganja pre 1999. god.
Ulaganja su ključna komponenta u privrednom i društvenom
razvoju zemlje. Veličina, efikasnost i struktura ulaganja
uspostavljaju tempo privrednog rasta. Kosovo je uživalo brzi rast
ulaganja 80-ih godina.
Turistički region Šare je jedan od najatraktivnijih regiona Kosova,
koji pokriva teritoriju sledećih opština: Prizren, Suva Reka, Štrpce,
Kačanik, Uroševac, Dragaš, kao i najatraktivnijih mesta: Prevalac,
Brezovica, Brod, Radeša, Ljubinje, Brodosac, Restelica, Štrpce,
Ošljak, Karanikola. Od svih ovih mesta, u Brezovicu je najviše
ulagano, kroz obezbeđivanje materijalnih turističkih objekata,
uprkos činjenici da postoje mnoga druga mesta bogata visokim
turističkim vrednostima.
Kosovo je puno toga žrtvovalo u stvaranju privrednih turističkih
potencijala na Brezovici, kroz kapitalne hotelsko-turističke
objekte, kao i neophodne infrastrukture i potrošilo je 1/5
budžeta odvojenog za privredni turizam na Kosovu.
U sledećim stavkama dat je kratak pregled materijalnih turističkih
objekata na Brezovici, uključujući objekte i finansijske resurse:
• U periodu 1960 – 1970, izgrađeni su sledeći turistički objekti:
„Shtëpia e Gurit”, „Baqilla”, „Stojkova kuća”, hotel „Breza”,
jedna žičara, a postojeće kamp kuće su adaptirane.
94
• U periodu 1971-1975, izgrađena su dva ski-lifta, restoran
„Livadice“, a nekoliko kafića je adaptirano u selu Brezovica i
kupljena je mašina za utabavanje snega.
• U periodima 1976 – 1980. i 1981 – 1989, trend ulaganja
nastavio se izgradnjom hotela „Narcis“, žičare za 850 putnika
na čas, put u dužini od 9 km od Stojkove kuće je izgrađen,
visokonaponska linija od 35 kW, regulisane su skijaške staze,
izgrađen je hotel „Molika“, završen je sistem žičare, ski-liftovi i
kupljene su mašine za utabavanje snega.
Može se zaključiti da su u periodu 1971 – 1991, izvršena najveća
kapitalna ulaganja u turističku infrastrukturu, u poređenju sa
drugim turističkim mestima na Kosovu.
Glavni izvor finansiranja radova na Centru Brezovica bio je
„Federativni fond za nerazvijene republike“. Sredstva su bila
povoljna pošto su uslovi zajma dozvoljavali vremenski period od
18 do 22 godine, sa godišnjom kamatnom stopom od 3-4 % i
grejs periodom od 2 godine.
2.4.2. Ulaganja nakon 1999. god.
Nezavisno od loše situacije nakon rata, rast turističke potražnje
koji su stvorili domaći i strani službenici koji rade na Kosovu,
obezbedio je rast ulaganja u hotelijerske kapacitete i restorane,
ali ne i u pomoćne kapacitete koji bi povećali prihod od ovih
objekata.
Ulaganje koje je veoma važno jeste opravka puta PrizrenPrevalac-Brezovica, što je urađeno uz pomoć Nemačkog KFOR-a.
Bilo je i privatnih ulaganja kroz različite restorane i motele, koji su
izgrađeni bez ikakvog plana, bez dugoročnog poslovnog plana,
a kojim faktorima bi se analizirala zagarantovana delotvornost
ulaganja. U turističkom selu Prevalac, Prizren, 2007. godine
otpočeli su radovi, kroz javna-privatna partnerstva.
2.4.3. Procena kapaciteta ulaganja za period 2010 – 2028
Turizam je kompleksna aktivnost današnjeg savremenog društva,
koji
je
potpomognut
komunikacijom,
poljoprivredom,
zdravstvenom zaštitom i drugim aktivnostima koje su deo
konkretne ponude. Samim tim, razvoj turizma zahteva
savremene kapacitete u komunikaciji, trgovini, opštinskoj
infrastrukturi, ručnim radovima, i drugim uslužnim delatnostima.
Na osnovu prirodnih resursa, geografske pozicije, klimatskih
uslova, postojeće infrastrukture, itd., postoji veliki interes za
ulaganje u teritoriju Šare, ali nepostojanje prostornog plana,
urbanističko regulacionih planova, plana upravljanja, kao i
odugovlačenje procesa privatizacije, narušava proces u tom
smislu.
Ovakva situacija ometa mnoge projekte u njihovoj realizaciji i
istovremeno predstavlja rizik za ulaganja, posebno strana
ulaganja, koja se preusmeravaju na druge zemlje. Kako bi se
zadovoljile veće potrebe ove oblasti za ulaganjem, i u tehničku
infrastrukturu, ljudske resurse, zaštitu životne sredine, itd,
neophodno je koordinisati sve sektore koji direktno ili indirektno
utiču na postizanje održivog razvoja.
Nepostojanje koordinacije između sektora preko jedinstvenog
upravnog organa utiče na kapitalna ulaganja, a isto tako
otežana je i mogućnost praćenja takvog ulaganja.
Neka od ulaganja predvidjena do 2028 godine su data u
nastavku.
Projekat predviđen od Vlade Kosova
Naziv projekta
Br.
1
Master plan za novi
turistički centar u
Brezovici
Ulaganje prema
teritoriji Parka
Unutar
granica
Van
granica
da
Opština
Štrpce
Vremenski
period
ulaganja
2013-2022
Ukupno
Izvor ulaganja
Javni
sektor %
Privatni
sektor %
10%
70%
Donacije
Koncesije
%
20%
100%
Ukupan iznos – u
evrima
30,000,000
30,000,000
Projekti predviđeni od opštine Kačanik
Naziv projekta
Br.
1
2
3
Izrada urbanističko
regulacionih planova za
turistički centar
„Ljuboten“
Izgradnja infrastrukture
za turisticki centar
"Luboteni"
Turistički centar „Bushi",
Ljuboten
Ulaganje prema teritoriji
Parka
Unutar
Van
granica
granica
Unutar
granica
NP
Unutar
granica
NP
Unutar
granica
NP
Opština
Vremenski
period
ulaganja
Izvor ulaganja
Javni
sektor %
Privatni
sektor %
Donacije %
Koncesije
Kačanik
2010-2020
50%
50%
Kačanik
2010-2020
80%
20%
Kačanik
2010-2020
Ukupno
100%
2%
97%
Ukupan iznos
– u evrima
20,000
4,000,000
257,000,000
1%
261,020,000
95
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Ministarstvo Infrastrukture (MI) / Departman za putnu infrastrukturu / Projekti za period 2015 -2018
Ulaganje prema teritoriji
Parka
Naziv projekta
Unutar
granica
Br
Van
granica
1
Letnje održavanje
regionalnih puteva u zoni
da
ne
2
Zimsko održavanje
regionalnih puteva u zoni
da
ne
3
Vertikalni i horizontalni
znakovi
da
ne
da
ne
da
ne
da
ne
4
5
6
Izrada projekta za regionalni
put R-118
Gradnja regionalnog puta R118 u pravcu MušutišteVrbeštica – Faza I
Gradnja regionalnog puta R118 u pravcu MušutišteVrbeštica – Faza II
Opština
Prizren, Suva
Reka i
Štrpce
Prizren, Suva
Reka i
Štrpce
Prizren, Suva
Reka i
Štrpce
Suva Reka Štrpce
Vremenski
period
ulaganja
Izvor ulaganja
Javni
sektor
%
Privatni
sektor %
Ukupan
iznos – u
evrima
Donacije %
Koncesije
svake
godine
100%
-
svake
godine
100%
-
svake
godine
100%
17,000
2015-2016
100%
90,000
Suva Reka Štrpce
2016-2017
100%
1,800,000
Suva Reka Štrpce
2017-2018
100%
2,000,000
Ukupno
100%
%
34,000
-
25,500
%
3,966,500
 Tabla: Projekti predviđeni od MI
Projekti predviđeni od opštine Suva Reka
Ulaganje prema
teritoriji Parka
Naziv projekta
Br.
1
2
96
Izgradnja
rekreativno –
rehabilitacionog
centra u Nacionalni
Park ,,Sharri’’
Razvoj eko-turizma u
selu Deloc (idejni
projekat)
Unutar
granica
Van
granica
Opština
Vremenski
period
ulaganja
Izvor ulaganja
Javni
sektor %
Privatni
sektor
%
Ukupan iznos – u evrima
Donacije %
Koncesije
da
Suva Reka
2013-2028
100%
da
Suva Reka
2013-2015
40%
60%
441,000
Ukupno
96%
4%
8,041,000
7,600,000
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
Naziv projekta
Br.
Ulaganje prema
teritoriji Parka
Unutar
Van
granica
granica
Opština
Vremenski
period
ulaganja
Izvor ulaganja
Javni
sektor %
1
Izrada regulaciono
urbanističkog plana za
turistički centar „Guri i Zi"
da
Dragaš
x
10%
2
Izrada regulacionog
urbanističkog plana
da
Dragaš
x
100%
3
Put Zaplužje – Preslop
da
Dragaš
x
4
Elektrifikacija turističkog
centra
da
Dragaš
x
Unutar
parka
Ukupno
Privatni
sektor %
50%
Donacije %
Koncesije
40%
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Projekti predviđeni od MI i opštine Dragaš
Ukupan iznos
– u evrima
20,000
50,000
100%
100%
80,000
60,000
55%
5%
40%
210,000
 Tabla: Projekti predviđeni od MI i opštine Dragaš
Projekat predviđen od opštine Štrpce
Naziv projekta
Ulaganje prema
teritoriji Parka
Unutar
Van
granica
granica
Opština
Vremenski
period
ulaganja
Izrada regulacionog
urbanističkog plana za
vikend zonu Brezovica
da
Štrpce
2013-2022
100%
10,000
Ukupno
100%
10,000
Br.
1
Izvor ulaganja
Javni
sektor %
Privatni
sektor %
Donacije %
Koncesije
Ukupan
iznos – u
evrima
97
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Dole prikazana tabela daje pregled svih projekata za period 2010-2028, koja iznose oko 300 miliona evra, podeljena na javna i privatna
ulaganja.
Br.
1
2
3
4
Projekti
Projekat Vlade
Kosova
Projekti MI
Projekti Opštine
Suva Reka
Projekat Opštine
Štrpce
Unutar
granica
Vremenski
period
ulaganja
Izvor ulaganja %
Javni
sektor
Privatni
sektor
Ukupan iznos – u evrima
Donacije
2013-2022
10%
70%
20%
30,000,000
0%
0%
3,966,500
4%
8,041,000
Da
Da
2015-2018
100%
Da
Da
2013-2028
96%
Da
2013-2022
100%
0%
0%
10,000
2010-2020
1%
98%
1%
261,020,000
55%
5%
40%
210,000
Projekti Opštine
Kačanik
Da
6
Projekti Opštine
Dragaš
Da
 Tabela: Ukupno ulaganje
Unutar
granica
Da
5
Ukupno ulaganje
98
Ulaganje prema teritoriji
Parka
Da
2010-2028
~ 300 mil.
III
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
OKVIR PROSTORNOG
RAZVOJA
99
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Koncept razvoja
3. OKVIR PROSTORNOG RAZVOJA
3.1. Koncept budućeg prostornog razvoja –
“Park raznovrsnosti“
Koncept prostornog razvoja Nacionalnog Parka “Šari“ predstavlja
osnovni okvir mogućih prostornih razvoja u parku i omogućuje
jednostavnije odlučivanje u vezi sa njegovim budućim razvojima.
Ovaj koncept nastoji da ostvari viziju određenu za nacionalni
park, kroz adekvatno sprovođenje budućeg razvoja, kroz
ostvarivanje unapred postavljene svrhe i ciljeva, kako je dole
navedeno.
Koncept obezbeđen za nacionalni park “Park raznovrsnosti“ bavi
se pitanjima u tri tematske oblasti: životna sredina i korišćenje
zemljišta, socio-ekonomski razvoj i infrastruktura. Ove oblasti
obuhvataju ceo spektar aktivnosti neophodnih za postojanje i
funkcionisanje parka.
Činjenica da teritorija za koju je osmišljen prostorni plan
predstavlja zaštićenu zonu i zonu proglašenu za Nacionalni park,
uslovljava njegovu krajnju orijentaciju ka zaštiti. Stoga, koncept
se uglavnom bavi pitanjem zaštite određenih vrednosti
bioraznovrsnosti, endemičnih i steno endemičnih vrsta flore i
faune, dok na drugoj strani i u manjoj meri, koncept se bavi i
razvojem koji će omogućiti održivost Parka. Ove vrednosti i
bogatstvo postoje na celoj teritoriji parka i podeljene su na zone
prema sadržaju i značaju, kako je predstavljeno u datoj slici.
100
Deo ovog koncepta koji se bavi životnom sredinom zasnovan je
na osnovnim principima zaštite i očuvanja nacionalnog parka,
kao i prirode uopšte. Prostor koji park zauzima smatra se zonom
koja pruža značajne i realne mogućnosti za istraživanje, zaštitu,
očuvanje i razvoj biološke raznovrsnosti, kao i za različite
aktivnosti koje će omogućiti održivi razvoj i unutar i oko parka.
Većina ekonomskih aktivnosti koje će se razviti u parku direktno
su u vezi sa racionalnim korišćenjem prirodnih resursa i atrakcija,
i okreću se oko istih koncepata – istraživanje, zaštita, očuvanje i
korišćenje.
Koncept privrednog razvoja se primarno ogleda u zaštiti parka
kao neophodnom uslovu, sa dodatnom orijentacijom ka
postojećim i potencijalnim turističkim kapacitetima. Ovaj razvoj
uglavnom se sastoji od pripreme ponude i unapređenja ruralnog
turizma i eko-turizma, i dodaje mogućnost korišćenja sela u
okolini Nacionalnog parka kao turističke kapacitete.
Slično, koncept za razvoj tehničke infrastrukture bavi se u suštini i
zaštitom, uz malo napora, prirode do one mere koja će
obezbediti normalno funkcionisanje aktivnosti, koje će u principu
znatno uticati na zaštitu i održivi razvoj parka.
25
Sa ciljem zaštite prirodnih vrednosti, u 2007 godini je sastavljen
i realizovan projekat o podeli u zone parka koji je ciljao u
potvrđivanju ili ponovnom određivanju graničnih linija za četiri
striktna rezervata (Vrh Arnena, Ošljak, Piša e Madhe i Rusenica)
kao i određivanje deset zona sa posebnom prirodnom
vrednošću. Ekipa stručnjaka koja je učestvovala u realizaciji ovog
projekta, nakon pažljivog osmatranja na terenu je došla do
zaključka da zone sa posebnom prirodnom vrednošću mogu se
objaviti kao prirodni rezervati.
U mapi zona se vide jasno tri zaštižćene zone unutar parka, kao i
četvrta oko njih, za koje možemo reći da:
-
Teritorija koja spada u rigoroznu zonu zaštite (ili prvu zonu
zaštite) predstavljena je zelenom bojom i čini 20.77 %
ukupne površine parka. Ona se uglavnom nalazi u
severozapadnom, centralnom i južnom delu – pored granice
sa Republikom Makedonijom.
-
Prostor predviđen za zonu aktivnog upravljanja (ili druga
zona zaštite) predstavljen je žutom bojom i pokriva veliku
površinu. Pokrivajući 70.36 % površine parka, ovaj prostor
čini većinu njegove teritorije, isključujući prvu i treću zonu
zaštite.
-
Teritorija treće zone zaštite (ili teritorija održivog korišćenja)
predstavljena je narandžastom bojom i pokriva 8.87 %,
rasprostranjena je uzduž Parka i pripada svim opštinama na
čijoj se teritoriji Park nalazi.
-
Zona zajedničkog uticaja (ili četvrta zona), jeste dodatna
zona koja se nalazi oko Parka i koja je podeljena na oblasti
značajnog (velikog) uticaja i oblasti manjeg uticaja, prema
svom sadržaju, strukturi i socio-ekonomskim i kulturnim
aktivnostima.
3.1.1. Zone Nacionalnog Parka “Šari“
U ovom delu, koncept prostornog razvoja za Nacionalni park
„Šar-planinu“ predstavljen je u šematskom obliku, na osnovu
podele zona prema kategoriji ili nivou zaštite i razvoja, što
predstavlja glavni faktor uticaja za konceptualnu ideju. Kao
rezultat sadržaja, strukture i razvoja funkcionalizacije, teritorija
Nacionalnog parka podeljena je na tri zone:
-
Rigorozna zona zaštite (zona zaštite prvog nivoa);
-
Zona aktivnog upravljanja (zona zaštite drugog nivoa);
-
Zona održivog korišćenja (zona zaštite trećeg nivoa);
-
Zona zajedničkog uticaja (četvrta zona).
Ovaj koncept obuhvata i tretira naselja oko parka, koja
predstavljaju četvrtu zonu zaštite, odnosno zonu reciprocitetnog
(zajedničkog) uticaja, koji jeste značajan zbog njegovog sadržaja
i potencijala, a odnosi se na buduće funkcionisanje i razvoj
parka.
Uglavnom, privredni razvoj Parka zasnovan je na principima
održivog razvoja. Ovaj razvoj će se zasnivati na racionalnom
korišćenju resursa i pružanju turističkih ponuda različitog tipa, u
vezi sa karakterističnim i specifičnim ponudama Parka. Sve ove
aktivnosti imaju za cilj da se prikupi prihod od posetilaca u cilju
zaštite parka.
25
Projekat , Zoniranje Nacionalnog Parka ”Šar planina”, Maj 2007, MSPP.
101
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa: Podela na zone u skladu sa stepenom zaštite
102
3.2. Struktura, funkcionisanje i budući razvoji po zonama
Parka
“Park raznovrsnosti“ je, po raznovrsnim aktivnostima koje se tu
odvijaju, i “mnogo funkcionalni park“. Aktivnosti koje će se
odvijati u Parku i koje predviđa ovaj koncept mogu se sažeti i
izraziti u tri osnovne forme funkcionalizacije ili kao akcije i razvoji
u:
- naučnoj funkciji;
- obrazovno-vaspitnoj funkciji;
- turističko-rekreativnoj funkciji
Struktura i funkcionalizacija razvoja, u globalu se izražuje
orijentacijama koje se uglavnom povezuju sa zaštitom i razvojem
Parka. Dok se zaštita sastoji od preventivnih mera, predviđeni
razvoji podrazumevaju aktivnosti i akcije koje, osim ostalog, ne
degradiraju životnu sredinu i ne štete biljnom i životinjskom
svetu, hidrografiji, geomorfologiji, geologiji i pejzažnim
vrednostima.
Bazirajući se na ideju o funkcionalizaciji ovog koncepta, znaći o
podeli teritorije Parka na zone po nivou njihove zaštite,
elaboriraju se struktura, funkcionisanje zona kao i budući razvoji
u Parku.
3.2.1. Prva zona zaštite
Rigorozna zona zaštite obuhvata, u svojoj potpuno prirodnoj
strukturi (biološka, geo-morfološka i speleološka raznovrsnost)
striktno očuvane rezervate i zone od posebnog značaja, a
pokriva 11106.6 ha (ili 20.77 %) od ukupne teritorije Parka. Njen
sadržaj karakteriše autentični potencijal netaknutih eko-sistema,
ili eko-sistemi sa malim promenama nastalim kao rezultat
tradicionalne prakse upravljanja. Ova zona se karakteriše sa
visokim naseljenim tipičnim vrstama, retkih endemskih biljaka, sa
visokom gustinom biljaka koje su uzete pod zaštitom, sa visokom
gustinom površina pod vodom koje su uzete pod zaštitu (izvori
vode, jezera, močvare, baruštine, površine pod vodom i izvori), sa
posebnim stenama i zona sa posebnim visokim značajem za linije
migracije divljih koza, medveda i risova. Ovde, razvoj biljaka
(flore sa šumskim i travnatim vrstama, itd.) i životinja (fauna koju
karakterišu vrste sisara, reptila i ptica) teći će u potpuno
prirodnim uslovima.
Zahvaljujući
izvanrednim
prirodnim
vrednostima
(bioraznovrsnost, pejzaž, konfiguracija terena, itd.) i nakon
provere terena, zakonom će se uspostaviti i štititi sledeći striktni
rezervati:
Rusenica – Ova zona nalazi se u severnom delu Parka, pokriva
270 ha i poseduje karakteristične osobine flore i faune. Ova zona
predstavlja prirodno stanište kuna i drugih divljih vrsta (mrki
medved, jelen, divokoze, itd.) kao i endemskog bilja poput:
Bornmullera dieckii, Potentila argentea, Pilygala doerfleri,
Ramonda serbica, Acer heldreichi, Achillea holysolicea,
Hieraceum weldsteini, Galium rupestre, Daphne oloeides, Pinus
heldreichii, Scrophularia bosniaca, Minuartia baldaci, Achillea
ageratifolia, Erysimum silvestre, Aetionema saxatile, Eryngium
palmatum, Sylibum marianum, Camapnula secundiflora, Onosma
echioides, Alyssum repens, Lamium garganicum, Coridalis
oreoluca, itd. Ova zona je takođe karakteristična za fitocenozu
(porodice biljaka) među kojom su najpoznatije: Abieti-fagetum,
Qrno-carpinetum, kao i dve retke i karakteristične zajednice:
Bornmullero-Pinetum heldreichii i Daphno-juniperetum oxicedri,
(zajednica calcareous-dolomite koja se tek treba verifikovati u
botanici). Veći deo ove zone proglašen je za striktni prirodni
rezervat još 1955. god. i pokriva 300 ha, kao stanište kuna.
Međutim, nakon otkrivanja brojnih endemičnih biljaka i njihovih
zajednica, naučna vrednost rezervata se dodatno uvećala.
Takođe, u unutrašnjem delu ove zone leži Matos pećina i
„Dhomat e Rusenices“, kulturno-istorijski spomenik. Samim tim, u
budućem statusu, ovaj striktni prirodni rezervat biće
međunarodno priznat i potvrđen.
Golem bor – leži na jugoistočnoj padini Žar planine, odnosno u
zapadnom delu Nacionalnog parka, a površine je 44 ha.
Poseduje specifične vrednosti flore i predstavlja lokaciju starih
borovih šuma koje čine zajednicu biljaka Seslerio autumnalis –
Pinetum heldreichii. Ovaj rezervat predstavlja najlepši i
najzanimljiviji kompleks borova na Balkanu. Veliki deo ovog
rezervata, u površini od 35 ha, proglašen je rezervatom još 1960
god. i može se naći u različitim literaturama pod nazivom „Golem
bor“. U rezervatu i njegovoj neposrednoj blizini leže hidrografska
pojava i objekti. Na istočnoj strani nalazi se primorsko razvođe
103
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
između voda koje teču do Egejskog i Jadranskog mora iz slivova
reka Lepenac i Prizrenske Bistrice. Ovo razvođe u lokalu je
poznato kao Virovi i stanište je prelepih planinskih pašnjaka i još
resursa vode koji su aktivni čak i tokom najsušnijih meseci u
godini.
Ošljak – sa svojom centralnom pozicijom u Nacionalnom parku
Ošljak planine leži između zapadnog i centralnog dela i pokriva
550 ha, stanište je takođe retke flore i faune. Deo ove zone,
nazvan Nacionalni rezervat „Ošljak“, koji pokriva 20 ha i ima
šume sa čistim Seslerio – Pinetum heldreichii smeštene u
zapadnom delu planine proglašen je nacionalnim rezervatom
1960. god. Osim borovih šuma, rezervat Ošljak ima i određene
značajne endemične vrste flore i relikte. Ovde se može naći
endemično-reliktna vrsta Dryas octopetala iz glečerskog perioda.
Ovu vrstu obično prati vrsta Alchemila alpigena, koja pored
Pinus mugho čini zajednicu Dryado-Alchemilo pinetum mughi.
Zatim, vrste endemičnog karaktera, endemično-reliktnog
karaktera i lekovito bilje poput: Rubus sacsatile, Helianthemum
canum, Dianthus integer, Dianthus sylvestris, Dianthus superbus,
Gentiana lutea, Gentiana utriculosa, Gentiana ascleptiadae,
Gencianella bullgarica, Thymus albanus, Lilium albanicum,
Edreianthus graminifolia, Saxifraga sempervivum, Polygonum
bistorta, Archtostaphilus uva ursi, Onobrychis scardica, Primula
officinalis, Bupleurum falcatum, Bupleurum karglii, Alcanas
scardica, Potentilla montenegrina, Lathyrus pratensis, Saxifraga
trydactilides, Soldanella dimoniei itd. mogu se takođe naći ovde.
Među zimzelenim drvećem, osim Pinus heldreichii i Pinus mugho,
nalaze se i sledeće vrste: Picea exelca, Abies alba i Pinus peuce,
dok među listopadnim drvećem mogu se često naći Salix caprea,
Sorbus aocuparia, Coryllus avellana, itd.
Rezervat Ošljak veoma je važan sa aspekta ornito-faune takođe,
pošto predstavlja stanište određenih važnih vrsta ptica, posebno
u Aneksu I Direktive o pticama. Podaci pokazuju da je stenoviti
deo rezervata, posebno tokom proleća, dom za Tetrao urogallus
i Alectoris graeca, koji se mogu naći u Aneksu I Direktive o
pticama, kao i za Tetrastes bonasia koja se može naći u Crvenoj
listi IUCN-a. Takođe, ptica grabljivica pomenuta u ovoj listi, Buteo
Buteo, često se može naći u ovom rezervatu.
104
Ovaj predloženi rezervat, koji uglavnom leži na najvišim
delovima planine Ošljak, obuhvata sledeće zajednice biljaka:
čiste borove šume na svojoj južnoj padini (nad selom
Mušnikovo), koje su očuvane i stanište su mnogih divljih vrsta,
posebno divokoza, jelena, mrkih medveda i surih orlova.
Šume munike predstavljaju najveću šumsku vegetaciju na
severnoj padini Ošljaka. Zajednice kerleka se mogu naći na
severnoj padini, koje, osim prirodnih vrednosti koje poseduju,
imaju ulogu u zaštiti zemljišta od erozije.
Travnate vrste bogate endemičnim biljem (među kojima je
karakteristična Achileo-Onobrichys scardica) pokrivaju najviše
delove Ošljaka, iznad šumske vegetacije.
Jedna karakteristika predloženog rezervata jeste postojanje
steno-endemične vrste Achillea alexandri – regis koja se
uglavnom nalazi u višim šumskim oblastima, koja formira dve
važne zajednice: Achilleo – Pinetum mughi (Pinetum mugho
calcicolum) i Achilleo-Onobrychis scardica.
Rezervat je takođe bogat i drugim značajnim biljkama, poput:
Senecio vagneri, Crepis albanica, Anthyllis vitelina, Anthyllis
aurea, Anthemis montana, Achillea tanacetifolia, Euphrazia
roskoviana, Centaurea montana, Hieracium aurantiacum,
Dianthus cruenthus, Thymus albanus, Hieracium villosum,
Hieracium alpicolum, Aster alpinus, Onobrychis scardica,
Gentiana lutea, Cnautia longifolia, Acer heldreichii, Stashys
scardica, itd.
Sa aspekta faune, značaj ove zone ogleda se u činjenici da su
pašnjaci na vrhu regiona Ošljaka dom divokoza (Rupicapra
rupicapra), a prema istraživanju sprovedenom u ovoj zoni, oko
60 divokoza, tri orla mišara i mnogi fazani nastanjuju ovaj
prostor.
U predloženom proširenom rezervatu Ošljaka, osim gore
navedenih vrsta, mogu se naći i mnoge druge važne vrste ornitofaune i divlje vrste, uključujući: soko kraguljac (Falco biarmicus),
suri orao (Aquila chrysaetos), planinska sova, mrki medved (Ursus
arctos), vuk (Canis lupus), jelen (Capreolus capreolus), lisica (Canis
vulpes), divlja svinja (Sus scrofa), divlje mačke (Filis sylvestris),
jazavac (Meles meles), kuna zlatica (Martes martes), kuna belica
(Martes foina), obični zec (Lepus europeus), itd. Mnoge od ovih
vrsta faune su ugrožene zbog neadekvatne zaštite ove zone od
ljudskog prisustva, posebno nelegalnog lova. Proglašenje ovog
striktnog prirodnog rezervata „Ošljak“ uspostaviće odgovarajuće
uslove za adekvatnu zaštitu i razvoj faune.
Daphne mezereum, Rosa canina, Rhamnus cathartica, Salix
caprea, Salix arenaria, Sobus aucuparia, S. austriaca, Betulla
pubescens, Alnus glutinosa, i na desetine travnatih vrsta.
Istraživanje u ovom regionu pokazuje da ova zona Nacionalnog
parka ima značajne prirodne i naučne vrednosti. Deo bogate
bioraznovrsnosti su brojne endemične biljke: steno-endemična
vrsta Vrbascum scardicolum (koja se može naći samo u regionu
Prevalaca i nigde drugde na svetu!), Pinus heldreichii
(endemično-reliktna vrsta), Pinus peuce (balkanska endemična
vrsta),
Gentianella
bulgarica
var.
albanica,
Dianthus
cartusonarum, Dianthus integer, Lazerpitium siler, Campanula
albanica, Thymus albanus, Campanula foliosa, Verbascum nikolai,
Stachys scardica, Viola zoisii, Viola grisebachii, Ephilobium
anagallidifolium,
Buplenium
subthorpianum,
Phytenua
pseudoverbiculare, Trifolium velenovskyi (balkanska endemična
vrsta), Carex leavis, Anthemis carpatica, Onobrychis scardica,
Anthyllis aurea, Doronicum orphanidis, Campanula spatulata,
Campanula epigea, Scabioza dubia, Potentilla speciosa,
Cynanchum huteri, itd.
Zone predložene za rezervat sa posebnim prirodnim
vrednostima, trebalo bi proglasiti prirodnim rezervatima, kroz
ovaj prostorni plan i unapređivanje naučno-istraživačkog
obrazloženja u odgovarajućem vremenskom periodu.
Ovo posebno važi za steno-endemičnu vrstu Achilea alexandri
Regis (koja se može naći samo u ovom delu Parka i nigde drugde
na svetu).
Popovo prase – Sa svojom centralnom pozicijom i površinom od
145 ha, predstavlja zonu sa najviše očuvanih endemično-reliktnih
šuma munike Pinetum heldreichii. Deo od 30 ha ove površine
proglašen je striktnim prirodnim rezervatom 1960. god. Ove
šume od izvanredne prirodne vrednosti leže na južnoj padini
planine Ošljak. U ovom striktnom prirodnom rezervatu mogu se
naći endemično-reliktni eko-sistemi borove i bukove šume, sa
proverenom značajnom bioraznovrsnošću sledećih vrsta drveća:
Pinus heldreichii i Pinus peuce kao i drugih vrsta, poput Fagus
moesaicae, Fraxinus ornus, Acer pseudoplatanus, Pinus nigra,
Picea excelsa, Lonicera xilosteum, Juniperus communis, J. nana,
105
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Ranunculus incomparabilis, Cicerbita pancici, Salix herbace,
Rumex scutatus, Silene pusila var. albanica, Barbzone
longolostris, Cardamine carnosa, Alysum scardicum, Sedum
flexiosum, Pancicia serbica, Bupleurum karglii, Carum rupestre
var. albanicum, Centaurea kosanini, Campanula moesiaca,
Dianthus gracilis, Dianthus integeri, Sedum serpenicum, Antylis
vitelina, Onobrychis pindicola, Lamium pictum, Thymus
rohlenae, Pinguicula balcanika, Pinguicula lanceolata, Asperula
doerfleri, Saxifraga serpervivum, Saxifraga taygetea, Linaria
peleponisiaca, Melanpyrum scardicum, Pedicualris grisebachii,
Scrophularia aestivalis, Lunaria teleciana, itd.
Lendina e Gjatë – zona bogata steno-endemičnom vrstom
Bornmuellera dieckii koja formira dve endemične zajednice sa
smrekom (Bornmuelo-juniperetum interemedie) i polygala
(Bornmuellero-Polygonetum amarae). Među ostalim endemičnim
vrstama koje se mogu naći u ovoj zoni su: Pinus heldreichi,
Stachys scardica, Erisimum pectenatum, Polygala doerfleri, Pinus
mugho, Gencianela bulgarica, Petrorhargia ilirica.
3.2.1.1. Zone predložene za striktne rezervate
Zone sa posebnim prirodnim vrednostima, sa ovim prostornim
planom se predlaže da se objave kao prirodni rezervati. Predlozi
se zasnivaju na izvršena istraživanja na terenu i preporukama
istraživača.
Ostrovica – je zona od izuzetnog prirodnog značaja, u okviru
koje treba naglasiti floru i faunu endemično-reliktnog karaktera
koji je karakterističan, zatim prelepi pejzaž i retku geologiju
seprentininita. Najvažnije zajednice šuma nađene u ovoj zoni su:
Roso-Pinetum heldreichi serpentinicum i Lilio-Pinethum mugho
serpentinicum, koje tek treba istražiti u polju botanike. Među
drugim zajednicama vredi pomenuti: bukove šume (Fagetum
montanum serpeniticum), žbunastu vegetaciju (Pinethum mughi
serpentinicum) i mešane šume borova, omorike i munike. Ova
zona je bogata sa više od 100 endemičnih vrsta biljaka, među
kojima su: Bornmuellera dieckii, Cerastium neoscardicum,
Lazerpitium siler, Lilium albanicum, Pinus heldreichii, Pinus
peuce, Pinus mugho, Taxus bacata, Campanula albanica,
Campanula foliosa, Stachys scardica, Cnautia dinarica,
106
Koplica – sa svojih 196 ha leži na južnoj granici Nacionalnog
parka Šar-planine u pravcu Makedonije, nad selom Gornje
Ljubinje. Predložena površina prirodnog rezervata leži na
severnoj padini, na visini između 2000 – 2528 m.
Koplica predstavlja zonu sa retkim kalcifitnim i hezmofitnim
biljkama i pedološkim uslovima (loše i nerazvijeno zemljište),
među kojima se može primetiti steno-endemična vrsta,
međunarodno značajna, Hieracium kobilicanum.
Zona je pokrivena travnatom vegetacijom i bogata je brojnim
endemičnim biljkama, poput: Hieracium kobilicanum, Silene
schmucheri, Rumex nivalis, Salix herbacea, Dinathus superbus,
Viola grisebachiana, Erigeron uniflorus, Saussurea alpine, Lilium
albanicum. Dok, kada se radi o najvažnijoj fauni, u ovoj zoni se
mogu naći divokoze.
Jažinačko jezero (alb. Livadhet e mbretit) – (Bistra) - Ova zona, u
površini od 975 ha, leži u jugoistočnom delu Prevalaca i
obuhvata naselja Jažince, Ujrat e Humbur, Bistra i Çuka e Liqenit.
Južna granica zone nalazi se uzduž državne granice između
Republike Kosovo i Republike Makedonije, na visini između 1500
– 2640 m. Ovu zonu karakterišu posebna flora, fauna,
fitocenologija, geo-morfologija, geologija i hidrologija. Naziv
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
prirodnog rezervata je dat na osnovu imena vrha Bistre (2640 m)
koji predstavlja najviši vrh Nacionalnog parka i drugi najviši vrh
(posle Đeravice, 2671 m) u Republici Kosovo. Najvažnije vrste u
ovoj zoni su bor, omorika, šumski javor i rodonentne zajednice,
šipražje i travnati eko-sistemi u višim planinskim predelima,
silikati, ledničko Jažinačko jezero, itd.
U nižim delovima zone, na lokacijama Jažince i Ujrat e Humbur
(Gine vode), od 1500 m nadmorske visine, mogu se naći
zajednice Fagetum moesiacum, dok na 1700 m nadmorske
visine, na južnoj padini, može se naći zajednica Seslerio-Pinetum
heldreichii.
Na severozapadnoj padini nalazi se zajednica Ajugo - Pinetum
peuces, dok pored molike postoje planinske vrste Ajugo
piramidalis u dominantnom obliku. Zatim, mogu se naći
zajednice bora i bele omorike (Pineto- Pinetum peucis mixtum),
koje daju posebnu vrednost lokalitetu Ujrat e Humbur. Takođe,
do nadmorske visine od 2000 m mogu se naći i zajednice
munike sa planinskom ružom (Rhododendro-Pinetum peucis),
kao i zajednice šipražja sa viših planinskih predela (Juniperus
nana-Bruckenthalia spiculifolia), iznad šumske vegetacije, kao i
travnate zajednice sa viših planinskih predela u strmim,
stenovitim delovima Quka e Liqenit i Bistra, uključujući:
Ranunculetum crenati, Potentilo doerfleri-Juncetum trifidi, Carex
laevis-Sesleria comoza itd. koje karakteriše bogata alpskokarpatska i arktička flora.
Zona Bistre je karakteristična po svojoj raznovrsnosti endemičnih
biljaka, zajedno sa nekim koje vredi pomenuti: Pinetum
heldreichii, Pinus peuce, Pinus mugo, Acer heldreichii,
Rhododendron ferugenum, Vaccinium ulignosum, Draba
korabensis (steno-endemična), Potentilla doerfleri (stenoendemična), Dianthus scardicus (steno-endemična), Dinathus
superbus, Phyteuma confusiumi, Narthecium scardicum, Lilium
albanicum, Carex foetida, Diphasium alpinum, Empetrum
hermaphroditum, Salix herbacea, Salix reticulate, Rumex nivalis,
Silene waldsteini, Silene rupestris, Silene asterias, Hesperis
dinarica, Rhodiola rosea, Saxifraga bryoides, Saxifraga cymosa,
Saxifrage
androsacea,
Geum
reptans,
Epilobium
anagallidifolium, Veronica alpine, Cryptograma crispa, Veronica
aphylla, Potentilla montonegrina, Pancicia serbica, Plantago
gentianoides, Gentiana punctata – lekovito i ugroženo bilje, itd.
Zona je takođe bogata brojnim varijetetima divljači (mamalia),
među kojima su najvažnije: divokoza (Rupicapra rupicapra), mrki
medved (Ursus arctos), vuk (Canis lupus), jelen (Capreolus
capreolus), lisica (Canis vulpes), divlja svinja (Sus scrofa), divlja
mačka (Filis sylvestris), jazavac (Meles meles), kuna zlatica (Martes
martes), kuna belica (Martes foina), zec (Lepus europeus).
Zatim, najznačajniji primerci ornito-faune obuhvataju: Tetrao
urogallus, Alectoris graeca, Tetrastes bonasia, soko kraguljac
(Falco biarmicus), suri orao (Aquila chrysaetos), orao mišar
(Buteo buteo), šumska sova, itd.
Zonu karakterišu specifične hidrološke osobine. Poseban značaj
u tom smislu ovoj zoni daje ledničko Jažinačko jezero, koje se
nalazi na stenovitom delu Çuka e Liqenit, na nadmorskoj visini
preko 2000 m. Dimenzije jezera su: 120 m dužine, 90 m širine i
11 m dubine (najdublje šarsko jezero). Brojni izvori vode ulivaju
se u reku Jažince, dok karakterističnu hidrološku pojavu čini
107
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
izvesni tesnac u podzemnoj provaliji, koji se kasnije skupljaju na
krečnjačkom lokalitetu Ujrat e Humbur.
Među brojnim endemičnim vrstama koje znatno utiču na
izvanrednu vrednost flore na Ljubotenu su: Achillea ageratifolia
Zonu karakterišu specifične geo-morfološke i pejzaške osobine,
koje ovu zonu čine još zanimljivijom u smislu prirodnih, naučnih i
obrazovnih vrednosti.
Po jednoj analizi teritorije jedne zone gde se danas nalaze
skijaške staze Brezovice i oko njih, u ovoj teritoriji predložene su
pet lokacije kao moguće alternative gde bi se realizovao jedan
projekat za izgradnju jednog novog ski centra sa svim potrebnim
sadržajima. Analiza je izvršena od firme “ecosign“ sa sedištem u
Austriji i finansirana od Evropske Komisije. Realizacija projekta
nazvanog projekat za razvoj Šar Planine-Brezovice je podržana
od Vlade Kosova koja ga je proglasila za projekta od opšteg
javnog interesa. Zona gde su predložene gore navedene lokacije
i oko njih, po zahtevu Vlade Kosova, ovim prostornim planom
postaje deo zone III Parka. Ova zona sa jednim delom, odnosno
sa 171 hektara ulazi u istočnom delu zone Bistra predložene za
prirodni rezervat, tako da se ona smanjuje sa toliko hektara.
Ljuboten predstavlja prvobitni vrh Šar-planine, u njenom
istočnom delu. Predložena striktno zaštićena zona površine je
200 ha i nalazi se na granici sa Republikom Makedonijom.
Obuhvata najviše planinske predele pokrivene biljnim ekosistemima i krečnjačkim stenama, na nadmorskoj visini između
1800 – 2499 m. Zona je bogata endemičnim biljkama koje
formiraju poznate retke zajednice biljaka, među kojima su
najkarakterističnije sub-alpske i planinske vrste.
Najznačajnije zajednice su: Carex laevis-Helianthemum
glečerskim ostacima Dryas octopetala, Linaria alpina (veoma
retka vrsta), Sideritis scardica, Hieracium naegelianum supss.
Lubotenicum, kojoj se pridodaje međunarodni značaj. U ovim
predelima prisutne su i druge vrste, kao što su: Drypetum
linnaeanae, Salicetum retusae reticulate, Trifolieto noriciCaricetum, Coccineo-Deschampsietum scardici, Ranunculetum
crenati
scardicum,
Seslerietum
comosae,
JuniperoBruchenthalietum, Cynosureto-Caricetum hirtae, PotentilioFumarietum bonapartei, Centaureo-Trifoliotum velenovsyi,
Senecieto-Rumicetum alpine, Telekietum speciosae, OrphanideoCirsietum apoendiculati, Onobrychidi-Festucetum, GeranietoPoetum violaceae, itd.
108
var aizooni, Scabiosa portae, Centaurea kosanini, Euphorbia
glabriflora, Cirsium appendiculatum, Astrogalus vesicarius, Draba
scardica, Genista hassertiana, Thlaspi bellidifolium, Salvia
reinertii, Alysum cuneifolium, Salvia scardica, Alysum markgrafii,
Thymus albanus, Dianthus microlepis, Thymus lykae, Dianthus
scardicus, Plantago reniformis, Minuartia baldacii, Armeria
canescens, Silene roemeri, Ranunculus millefoliatus, Silene
sendtneri, Asperula dorfleri, Fumana bonapartei, Saxifraga
sempervivum,
Helianthemum
balcanicum,
Linaria
peloponnesiaca,
Convolvulus
cochlearis,
Melampyrum
scardicum, Sedum flexuosum, Veronica satureiondes, Sedum
serpentine, Viola aetolica, Knautia midzorendsis, Carex laevis,
Lilium albanicum, Carex nigra, Crocus kosanini.
Zbog teških uslova (visoka nadmorska visina i gruba ledenoalpska klima), zona nije bogata faunom. Zona se uglavnom
koristi za ispašu divokoza i za ptice grabljivice, kao što su suri
orao (Aquila crysaetos), sivi soko (Falco peregrinus), orao mišar
(Buteo Buteo), koje ovu zonu koriste u potrazi za hranom.
Rečni slivovi Dupnica i Bukova – nalazi se u južnom delu parka i
predstavlja zonu na višem planinskom predelu Šar-planine, na
granici sa Makedonijom. Sa dva manja jezera – glečerski cirkovi
sa posebnim prirodnim eko-sistemom, pokriva zonu od 490 ha.
Region izvora Ljumbarde – leži u južnom delu Parka, na granici
sa Makedonijom, okrenut prema njegovom centru i pokriva
teritoriju od 300 ha. Njegov prostor bogat je endemskom florom
i formira glečerski reljef. Rečni izvor Prizrenska Ljumbarda i oba
jezera (Gornje i Donje Jezero) su glečerski cirkovi koji čine
centralni deo ovog rezervata.
Klisura – Zona koja pokriva oko 110 ha i koja obuhvata lokalitete
Kokošinje (alb. Gryka i Pulan) leži u zapadnom delu Nacionalnog
parka, u blizini sela Gotovuša. Zona je karakteristična po svojim
posebnim geo-morfološkim osobinama i pejzažu. Izloženost
terena je severna i jugoistočna, dok se zona nalazi na
nadmorskoj visini između 1100 m i 1500 m.
Zona Klisura (alb. Gryka) je karakteristična po autohtonim
tercijalnim ostacima četinara (Taxus baccata) sa bukvom (Fagus
mosaicae) Fageto - Taxetum baccata koja se nalazi na lokalitetu
Kokošinje (alb. Pulan). Četinar (nekada do 20 m visok) je jedino
zimzeleno drvo u našoj zemlji koje se ne razvija samo putem
semena (generativni način) već i na vegetativni način.
Prisustvo Ramonda Nathaliae ovom regionu daje poseban
značaj. Mora se sprovesti dodatno istraživanje u regionu kako bi
se u potpunosti istražile vrednosti flore u ovoj zoni.
Zona je bogata brojnim divljačem (sisari) i pticama (ornito-fauna),
među kojima su najvažnije vrste: mrki medved (Ursus arctos),
jelen (Capreolus capreolus), lisica (Canis vulpes), divlja svinja (Sus
scrofa), divlja mačka (Filis sylvestris), jazavac (Meles meles), kuna
zlatica (Martes martes), kuna belica (Martes foina), zec (Lepus
europeus), soko kraguljac (Falco biarmicus), orao mišar (Buteo
buteo), šumska sova, itd.
Zona 1a (Koritnik) – Zona se nalazi na severozapadnom delu
teritorije opštine Dragaš, u granici sa teritorijom opštine Prizren i
sa Republikom Albanije. Ona ima površinu od 1009 hektara. Na
visokim planinama sa krečnjacima na Koritniku ima habitata sa
jednom velikom biološkom raznovrsnošću gde su obuhvaćene
šumske endemske površine sa Bošnjačkim borom, jedna vrlo
retka vrsta vegetacije na Balkanu i tri vrste vegetacije koje su
klasificirane u Dodatku 1 Evropske Direktive o Habitatima
92/43/EEC. (Najmanje 44 endemskih biljaka ili vrlo retkih biljaka
Balkana su registrovana za sada). U ovoj se zoni nalaze i habitati
sa jednom velikom raznovrsnošću leptira (5 pod statusom IUCN)
i jedan habitat divljih koza, zatim jedan deo linije (puta) migracije
medveda i risova kao i 15 vrsta ptica iz Dodatka 1 i Dodatka 2
Evropske Direktive o Habitatima.
Zona 1b – Ova šumska zona sa površinom od 123.23 hektara se
nalazi u severozapadu sela Restelica i na jugu sela Kruševo. Ovde
se nalazi Bredhik, jedna uzbrdica okrenuta prema zapadu sa
jedinom “Helenskom šumom bukve sa bugarskom jelom” kao
endemske vrste Balkana, na nadmorskoj visini od 1500m –
1580m i sa jednom jelovom šumom (Abietum alba koritniensis)
na nadmorskoj visini od 1100m – 1600m koju nalazimo samo u
opštini Dragaš. Sve ove vrste vegetacije su klasifikovane na
Dodatku 1 Evropske Direktive o Habitatima 92/43/EEC. Ovo je
vrlo retko i tipično za Šar planinu. Planine su važni habitati risa i
mesta gde rastu medvedi.
Zona 1c – Ovo je zona na jugo-istoku sela Restelica, između sela
Šištavec i planine Globočice. Njena površina ima 1258.11
hektara. Ove ima dobro očuvane zemlje pod vodom sa
unutrašnjim oligotrofičnim tokovima, baruština, niskih grmlja
(Caricetum rostratae-vesicariae) i širokih pašnjaka (koji su
klasifikovani u Dodatku 1 Evropske Direktive za Habitate
92/43/EEC). Za sada su registrovani najmanje 5 vrsta biljaka koje
su vrlo retke ili endemske za Balkan. Zona je važan habitat leptira
koji su ovde sa vrlo gustom prisutnošću (5 pod statusom IUCN) i
mesta gde su linije (putevi) migracije divljih koza.
Zona 1d – Ova zona se nalazi u istočnom i južnom delu sela
Brod i obuhvata predele Žutice, Defa, Peš/Mramora, Šutmana,
Vrace, Rudoke i Cule. Zona ima površinu od 5355.96 hektara.
Ovde imamo jednu kombinaciju sistema zemljanih površina
čuvanih vrlo dobro pod vodom uključujući i planinska jezera,
109
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
unutrašnjih oligotrofskih tokova, baruštine, niskog grmlja
(Caricetum rostratae-vesicariae), širokih pašnjaka, žbunja i-ili
biljne vegetacije (biljke) sa veličanstvenom vegetacijom
stenovitih površina (sve su klasificirane u Dodatku 1 Evropske
Direktive za Habitate 92/43/EEC). Momentalno su registrovane
najmanje 43 vrste biljaka vrlo retkih ili endemskih biljaka na
Balkanu (jedna od njih je klasifikovana u Dodatku 1 Evropske
Direktive za Habitate 92/43/EEC). Ovde se nalaze i važni habitati
vodenih insekata uključujući i endemsku muvu Balkanskog
poluostrva Limnephilus petri koja se nalazi samo u gornjem toku
reke Brod i u Bugarskoj, zatim bogata raznovrsnost leptira (22
pod statusom IUCN ili vrlo retkim). Ova zona je habitat divljih
koza i linija puteva migracije medveda za ili iz Makedonije. Na
njemu se nalaze 23 vrsta ptica u Dodatku 1 i 2 Evropske
Direktive za Habitate 92/43/EEC i stenovitih formacija sa
habitatom gde raste zlatni orao.
Koncept budućeg razvoja sastoji se od sledećeg:
-
Veoma ograničeni ljudski uticaj na prirodne rezervate. Zone
koje obuhvataju striktne prirodne rezervate se delotvorno
čuvaju, u cilju njihove zaštite od bilo kakve potencijalne štete.
Iz tog razloga, treba insistirati na izradi i primeni „regulative
unutrašnjeg reda u parku“.
-
Zona mora ostati nedirnuta i sme se koristiti samo u
obrazovne svrhe i u svrhu istraživanja ili naučne svrhe, i to
smeju različiti posetioci koji će biti pod stalnim nadzorom.
-
U prihvatnim zonama, u neposrednoj blizini rezervata,
uspostaviće se veza i izgradiće se staze od prirodnog
materijala, kao i posmatračke lokacije kako bi se olakšalo
skupljanje posetilaca.
-
Sa gledišta privrednog razvoja Parka i prema osnovnim
načelima za 14 zaštićenih zona od posebnog prirodnog
značaja (4 striktna rezervata ranije proglašena i 10 zona od
posebnog značaja koje će se proglasiti ovim planom),
privredna dobit će se ostvariti od organizovanih poseta.
3.2.2. Druga zona zaštite
110
Zona aktivnog upravljanja predstavlja zonu šire teritorije od
37622.35 ha (70.36%), koja je uglavnom posvećena adekvatnom
korišćenju prostora i postojećih vrednosti. Ova zona je manje
zaštićena, u poređenju sa prvom zonom, u kojoj može postojati
ljudski uticaj ali u kontrolisanoj meri. Stoga, administracija,
upravljanje i kontrola korišćenja i razvoja trebalo bi u principu da
se odredi kao dužnost organa zaduženog za park – Uprave
nacionalnog parka, dok bi se prihod koristio za održavanje i u
korist samog parka. Što se tiče korišćenja resursa, poput
lekovitog bilja, ovaj organ bi trebalo da radi i deluje zajedno sa
odgovarajućim državnim, naučnim i proizvodnim institucijama
(farmakološkim, trgovinskim i poljoprivrednim) oko načina
njihovog korišćenja i rekultivacije.
Konkretno, prema ovom konceptu, suočavamo se sa zonom u
kojoj će aktivnosti biti zabranjene ili dozvoljene i regulisane
„Nacionalnim planom upravljanja“. Ovaj dokument određuje
pravila i mere zaštite, razvoj i korišćenje šuma, pašnjaka, biljaka i
životinja. Slično, ovaj oblik upravljanja odrediće način kontrole i
odgovarajuće mere za budući razvoj pašnjaka, pčelarstva i
vađenje meda, sakupljanja manjih plodova voća i lekovitog bilja
u određenim periodima tokom godine.
Budući koncept prostornog razvoja ove zone ima za cilj sledeće:
-
Zaštita životne sredine i bioraznovrsnosti u Nacionalnom
parku, poput: zaštite šuma od nezakonite seče, zaštita šuma
od štetnih insekata i bolesti, zaštita endemičnih biljaka, zaštita
ugroženih životinja od istrebljenja, pošumljavanje, efikasno
praćenje upotrebe resursa i prirodnih elemenata (šuma, reka,
livada i pašnjaka, vazduha, vode i zemljišta).
-
Održivi privredni razvoj Parka. Ovi ciljevi su: planirano i
kontrolisano korišćenje debala za industriju obrade drveta i
postavljeni režim za sakupljanje manjih plodova šumskog
voća. Efikasno planiranje i rukovanje lekovitim biljem za
farmaceutsku industriju.
-
Kontrolisana ispaša stoke, kontrolisano korišćenje biljaka i
kontrolisano uzgajanje određenih životinja. Rast lekovitog
bilja i cveća je važno za pčelarstvo, proizvodnju meda i drugih
pčelarskih proizvoda.
-
-
-
Dozvoljene aktivnosti su ograničene i uglavnom se odnose
na rekreaciju, sport i rad na regulisanju skijaških staza, staza
za šetnju i odmarališta za posetioce, kao i na delotvornu
turističku propagandu oko turističkih pojedinosti i kapaciteta
parka.
Radovi na unapređenju sistema turističkog transporta od
nižih do viših delova. To znači da u ovoj zoni, skijaške staze
mogu biti regulisane, mogu se ugraditi ski-liftovi i žičare, a
putevi koji vode do tih sistema napravljeni i asfaltirani.
Ne dozvoliti izgradnju stambenih ili sličnih objekata, osim
sistema za transport turista od nižih do viših predela.
3.2.3. Treća zona zaštite
Zona održivog korišćenja je najmanja zona, gledano na teritoriju,
od samo 4740.05 ha (8.87%), gde se slobodno mogu vršiti
aktivnosti ali uvek na osnovu principa održivog korišćenja. Ova
zona obuhvata sve vegetativne i stenovite površine koje ne
sadrže
prirodne
resurse
ili
karakteristične
vrednosti
bioraznovrsnosti. U toj zoni, osim aktivnosti koje su dozvoljene u
drugoj
zoni,
dozvoljeno
je
kontrolisano
korišćenje
poljoprivrednog zemljišta i dozvoljene su druge slične aktivnosti,
kako je to regulisano posebnim planom i programom za
sanitarna pitanja; kontrolisan lov određenih životinjskih vrsta je
takođe dozvoljen.
Uslovljen očuvanjem resursa, ravnotežom razvoja i zaštite
prirodnih vrednosti, teritorija Parka sa svojim karakteristikama
obezbeđuje potencijal za razvoj planinskog turizma i tokom zime
i tokom leta; sportske aktivnosti; zdravi turizam; eko-turizam;
ruralni i kulturni turizam; istraživanje i naučno istraživanje;
konferencije, alpinizam; biciklizam, itd. Deo zona za održivo
korišćenje su pod-zone sa karakterističnim osobinama kao što su
turistička naselja sa kamping i piknik mestima, rekreacionim
zonama, zonama za skijanje itd. Nekoliko mesta koja ispunjavaju
kriterijume gore spomenutih zona su identifikovane i to su:
-
Guri Delocit i Gradac u teritoriji SO Suvareka (na severu
parka);
Prevala i Planinarski dom (istočni deo parka), Planinarski dom
nad Skorobištom (na severu parka) i Guri i Zi nad Stružom
(centralni deo parka) u teritoriji SO Prizren;
-
Dom Stojka (na istoku parka) sa Brezovicom II i Sevce (u
istoku parka) i Pod Ljuboten (na istoku parka) u teritoriji SO
Štrpce;
Nenahište (na istoku parka) na teritoriji SO Kačanik i zone u
blizini Zaplužja, u njenom jugo-istočnom delu (centralni deo
parka) u teritoriji opštine Dragaš.
Zona blizu Restelice, na njenom jugo-zapadnom delu (na jug
parka) na teritoriji opštine Dragaš.
Zona oko današnjeg ski centra kod Brezovice gde će biti
određena lokacija na kojoj će se izgraditi novi ski centar.
U principu, postoji tendencija da Park posećuje veliki broj ljudi i
organizovano, dok oni obično ostaju kraće. Sve privredne
delatnosti trebalo bi da su upravljane i praćene pažljivo od
strane organa zaduženog za park, planirano i sa podeljenim
odgovornostima i fazama, kako je navedeno u Planu upravljanja
Parkom.
Glavni koncept za razvoj i korišćenje Nacionalnog parka za ovu
zonu obuhvata razvoj koji omogućava razvoj turizma kao
najpoželjnije privredne delatnosti. Uspostavljanje ovakvog
sistema predstavlja značajan izazov i potencijal koji može
obezbediti održivi razvoj.
Stambena pitanja ili razvoj u vezi sa izgradnjom predstavlja
najveći izazov u pogledu izrade prostornog plana za Nacionalni
Park “Šari“. Stambena pitanja obuhvataju – zonu vikendica,
sanatorijume, hotele i pomoćne objekte unutar Parka. U Parku su
predviđene četiri stambene zone, na teritoriji u blizini Gurit
Dellocit, na lokalitetima Prevalac, Brezovica i na teritoriji ispod
Ljubotena pod nazivom Nënahishte (vidi mapu podele na zone).
Koncept za ovu zonu Parka jeste da se dozvoli izgradnja objekata
koji se uklapaju u pejzaž i koji su u funkciji održivog razvoja. Uvek
u funkciju zaštite prirodnih vrednosti Parka, nakon ubrzavanja
privatizacije postojećih hotelijerskih kapaciteta, biće izabrane
lokacije za razvoj, u zavisnosti od uslova izgradnje sa osvrtom na:
-
Detaljni urbanistički – arhitektonski planovi i efikasno
upravljanje razvojem stambeno-hotelijersko-turističkih oblasti
(poput hotela, stanova, vikendica, kampova, itd.);
111
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
-
Neophodni rekreacioni, sportski, uslužni, trgovinski, poslovni i
društveni objekti, kao i obezbeđivanje novih ulaganja u
rekreacione kapacitete kroz javna-privatna partnerstva;
Objekti, zgrade i mesta ulaza – kontrolni punktovi, u službu
posetilaca (marketing i informisanje kao i odmarališta za
posetioce) i efikasna naplata poreza u funkciju Parka;
Pomoćni objekti, tehničke linije i infrastruktura, poput puteva,
staza, elektro-energetskih stanica, difuznih antena, osnova za
ski-liftove, sistemi vodosnabdevanja, kanalizacioni sistemi i
slični projekti.
3.2.4. Zona reciprocitetnog uticaja (naselja oko Parka)
Zona reciprocitetnog uticaja je zona između samog Nacionalnog
parka i okolnih naselja, što predstavlja najbližu zonu i zonu
zajedničkog uticaja. Sa fizičkog aspekta, ova zona se takođe
smatra prvobitnom zonom ili prihvatnom zonom za ceo park i
može imati veoma pozitivan uticaj na park. Predviđeno je da se
razmotre naselja koja će imati veći uticaj (poput Mušutišta,
Delovca, Skorbišta, Gornjeg Sela, Sevca, Stružja, Zaplužja, itd.) i
da će imati koristi od plana za razvoj ruralnog turizma, koji će
takođe biti od koristi za obe strane.
Usmeriće se napori ka povećanju smeštajnih kapaciteta, razvoju
zanata, svakodnevnih poljoprivrednih delatnosti i ekološkom
uzgajanju stoke, životu u selima i prirodi, očuvanju tradicionalne
kuhinje, održavanju i razvoju autohtone arhitekture i drugim
sličnim aktivnostima.
Sa jedne strane, posetioci Parka moći će da osete tradicionalne
vrednosti i okruženje pre nego što uđu u park, pošto to
predstavlja važan i veoma potreban ekonomski interes, posebno
kada se radi o stranim turistima prema novim svetskim
trendovima. Sa druge strane, omogućuje organizaciju lokalne
privrede, u koordinaciji sa porodičnom ekonomijom, za dodatnu
privrednu dobit od turističke ponude. Ovo zavisi i moguće je uz
saradnju sa meštanima i turističkim telima i organima Parka, kao i
od nivoa kvaliteta ponuda i usluga.
Koncept pomoći naseljima u okolini parka ima za cilj da se
unaprede njihove mogućnosti pružanja usluga posetiocima
Parka. Predviđeno je da će naselja u neposrednoj blizini Parka,
112
kao i odgovarajuće ruralne zone, imati pozitivni uticaj na
funkcionisanje parka kao i na razvoj ili ruralni turizam i ekoturizam, kroz korišćenje svojih kapaciteta. Da bi se ovaj koncept
unapredio, potrebna je saradnja među institucijama, između svih
sektora i oba nivoa, zajedno sa angažovanjem i saradnjom sa
meštanima i javnim-privatnim partnerstvima u realizaciji sledećih
projekata:
-
Planirani razvoj i kontrola razvoja za stambene zone,
određene prostornim planom;
-
Jasno razgraničenje stambenih zona (vidi mapu, oblasti
označene plavom bojom);
-
Unapređenje kvaliteta
(infrastruktura,
javne
obrazovanje);
-
Podrška naselja u okolini parka i meštana u pogledu
očuvanja karakterističnog ruralnog pejzaža za naselja/sela,
stambene kulture i rad na obezbeđivanju preduslova za
ruralni i eko-turizam (vidi mapu, okolna sela);
-
Podrška naseljima u okolini Parka i meštanima u plasiranju
tradicionalnih proizvoda (mlečni proizvodi i poljoprivredni,
itd.);
-
Podrška u predstavljanju turističke ponude za ruralni i ekoturizam, na organizovan način, preko specijalizovanih
agencija;
-
Uspostavljanje funkcionalne saobraćajne mreže (lokalne
linije i međugradske linije između Parka i drugih centara).
života u stambenim
usluge,
zdravstvena
zonama
zaštita,
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
113
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
3.3. Tehnička infrastruktura Parka
Nacionalni park „raznovrsnosti“ biće regulisan na taj način da
može da ugosti izvestan broj posetilaca. U cilju obezbeđivanja
najboljeg mogućeg načina funkcionisanja, uz održivu strukturu i
infrastrukturu za neophodne usluge, biće pripremljen i otvoren
za sve kategorije posetilaca. Takođe, biće regulisan na način koji
će posetiocima omogućiti da osete lepotu pejzaža i druge
prirodne lepote, i na takav način da posetioci ne ometaju,
ugrožavaju ili degradiraju životnu sredinu.
Ovaj koncept predviđa, sa gledišta infrastrukture i tehničkih
usluga,
obezbeđenje
odgovarajućeg
međudržavnog,
međuopštinskog i međugradskog pristupa Parku. Nikakva
infrastruktura ili tehničke usluge, bilo da je to izraženo stavkama,
koridorima ili teritorijalnim prostorom, neće se uspostavljati u
prvoj i drugoj zoni zaštite unutar teritorije Parka. U slučaju da do
takvih projekata dođe, oni će se realizovati u trećoj i četvrtoj zoni
zaštite ili van granica Parka.
3.3.1.Putna i saobraćajna infrastruktura
Da bi se obezbedio lak pristup Nacionalnom parku, potrebno je
ulaganje u povećanje nivoa putne infrastrukture. Da bi se koristili
realni potencijali i mogućnosti za zajedničku dobit, i za
Nacionalni park i za naselja (direktni učesnici u Nacionalnom
parku) oko njega, moraju postojati odgovarajuće putne veze.
Takvo pitanje moglo bi se rešiti kroz…
Na osnovu ovog koncepta i sa ciljem da se razviju turizam i
ruralne zone, trebalo bi obezbediti solidan i neprekomeran
pristup, kroz razvoj boljih puteva i saobraćajno prevoznih usluga.
Prvobitno, trebalo bi pokloniti pažnju regulisanju i izgradnji
puteva prema kategoriji i na osnovu njihove povezanosti sa
Parkom. Pre svega, postojeće puteve treba proširiti, poboljšati,
asfaltirati i održavati, dok nove saobraćajnice ili putevi predviđeni
za izgradnju su: međuregionalni (ili magistrala) put Prizren –
Tetovo; međuopštinski put Štrpce – Suva Reka i ruralni putevi
(između naselja u okolini Parka i putevi do turističkih centara koji
se koriste za odmore, rekreaciju i zdravstvenu rehabilitaciju
unutar i van Parka).
114
Podaci dobijeni iz opštine Štrpce pokazuju da se planira
izgradnja železničke pruge za potrebe turizma, zajedno sa
poboljšanjem putnih saobraćajnica za sva naselja u ovoj opštini.
Ova električna pruga prolazila bi kroz naselja oko Parka, između
sela Brod i Sevce, dok bi neke njene grane mogle da šalju
putnički prevoz do lokaliteta ili centara gde se nalaze ski-liftovi i
žičare. U tom slučaju, cena prevoza putnika bila bi niža u
poređenju sa redovnim prevozom vozilima, a u isto vreme bilo bi
ekološki zdravije. Međutim, za realizaciju takvog projekta
neophodno je sprovesti studiju izvodljivosti za proizvodnju
električne energije u više manjih hidro centrala.
Staze za pešake, koje vode do mesta u Parku koja su zanimljiva za
posetioce (bilo radi uživanja u pejzažu, rekreaciji ili za potrebe
obrazovanja i naučno-istraživačkog rada), biće napravljene od
prirodnih materijala i biće označene odgovarajućim znakovima.
Uspostaviće se redovne linije javnog saobraćajnog prevoza i na
regionalnim i lokalnim putevima. Ove linije pokrivaće naselja oko
Parka koja su bliža regionalnim putevima, kao i lokalitete gde će
se graditi turistički objekti. Osim centara gde se nalaze privatne
vikendice, vozilima neće biti dozvoljen pristup na bilo kom
drugom lokalitetu u Parku, u cilju očuvanja prirode i izbegavanja
prekomernog broja parking mesta. Prevoz do ovih tačaka ići će
autobusima. Normalno, ovo nije obavezno za vozila koja prolaze
kroz Park.
U blizini rekreacionih – sportskih lokaliteta (centara), gde su
prirodne vrednosti manje značajne, predviđen je razvoj skijaških
staza. U tom smislu, potrebno je ugraditi odgovarajuće
mehanizme i sisteme (ski-liftovi i žičare), kako bi se posetioci
transportovali od turističkih centara do vrhova skijaških staza.
Osim razvoja novih centara, postojeći skijaški centar Molika, u
blizini Brezovice, takođe zahteva razvoj kapaciteta u pogledu
infrastrukture skijaškog transporta.
3.3.2. Energetska infrastruktura
Postojeći hotelijerski, stambeni, infrastrukturni objekti, itd. i oni
koji će se izgraditi na teritoriji Nacionalnog parka i u okolini,
zahtevaju obezbeđivanje dovoljno električne energije za njihovo
snabdevanje. To se može realizovati kroz dodatno povećanje
kapaciteta proizvodnje i infrastrukture, što obuhvata poboljšanje
elektrodistribucijske mreže, provodnika i možda proizvodnju
električne energije, korišćenjem reka kao što su Prizrenska
Ljumbarda i Lepenac.
Nacionalnom parku u cilju snabdevanja električnom energijom
ne utiču negativno na floru i faunu u Parku. Izbor lokacija ne sme
ugroziti šume ili pretiti staništima u Nacionalnom parku.
3.3.3. Vodna infrastruktura
Razumljivo je da se ne može napraviti bilo kakva odgovarajuća
turistička ponuda u određenim zonama Parka ili u naseljima u
njegovoj okolini, ukoliko vodna struktura nije razvijena u skladu
sa postojećim potrebama. Stoga, neophodno je da se svi
stambeni, hotelijerski i uslužni objekti u Parku i okolnim naseljima
povežu na sisteme vodosnabdevanja i kanalizacione sisteme.
Lokacije unutar Nacionalnog parka i naseljima u njegovoj
neposrednoj blizini, trenutno se snabdevaju podzemnim
resursima vode koja potiče sa teritorije Parka. Neophodno je
istražiti nove podzemne resurse vode, da bi se poboljšalo
vodosnabdevanje, međutim, mogućnost stvaranja novog
veštačkog jezera na pogodnoj lokaciji takođe se treba ispitati.
Osim raštrkanih naselja, sva kompaktna naselja u okolini Parka
biće povezana na kanalizacioni sistem.
Pošto je za Nacionalni park neophodna najbolja moguća zaštita
od zagađenja, poput zagađenja voda u Parku i okolnim
sredinama otpadnim vodama, potrebno je da se te vode tretiraju
da bi se izbegla takva situacija.
3.3.4. Telekomunikacije
Poboljšanje turističke ponude Nacionalnog parka i naselja u
njegovoj neposrednoj blizini, između ostalog, uslovljeno je
razvojem telekomunikacija u ovoj oblasti. To znači da će se u
skoroj budućnosti realizovati ulaganja u mobilnu telefoniju,
zajedno sa poboljšanjem fiksne telefonije, obezbeđivanjem
interneta i poboljšanjem poštanskih usluga.
Preliminarno, potrebno je sprovesti studiju kako bi se videlo
kakva je izvodljivost i koje su najpogodnije lokacije za izgradnju
ovih mini hidrocentrala. Maksimalna pažnja bi trebalo da se
posveti tome da sve ljudske aktivnosti koje se vrše u
115
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
3.4. Međunarodno priznavanje
Priznavanje Nacionalnog parka „Šar-planine“ od strane
međunarodnih mehanizama zaštite životne sredine i turizma,
preduslov je i/ili mera koja podržava delotvornu propagandu za
Park. Osim toga, priznavanje od strane ovih institucija i prijem u
listu svetskih parkova samo po sebi obezbeđuje izvor
informisanja širom sveta oko prirodnih resursa i karakteristika
Parka.
Što se tiče privrednog razvoja, on predstavlja korak napred u
međunarodnom oglašavanju vrednosti Parka, dok ratifikacija
sporazuma o zaštiti životne sredine omogućuje i garantuje
uslove za zaštitu karakterističnih vrednosti Parka. Iz tog razloga,
svi akteri se moraju angažovati a njihovi napori fokusirati na
ostvarivanje sledećeg:
•
Međunarodno priznavanje Parka od strane međunarodnih
institucija: IUCN, STO;
•
Ratifikacija međunarodnih sporazuma (RIO, Kjoto, ESPOO,
Lugano, itd.) kao i ispunjavanje obaveza koje proizilaze iz
sporazuma;
•
Oglašavanje prirodnih vrednosti, pejzaža i turizma u Parku;
•
Uspostavljanje međudržavnih tela koja će koordinisati
saradnju;
•
Konkurisanje za evropske fondove preko zajedničkih
projekata Kosova i Makedonije u pogledu granične zone Šarplanine.
116
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
IV
STRATEGIJA I DELATNOSTI
ZA PRIMENU
117
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
4. STRATEGIJA I AKCIJE ZA SPROVOƉENJE
Prostorni uticaj primene i neprimene strategije
Prostorni plan za Nacionalni park Šar-planinu sadrži strategiju čiji
je cilj da se ostvare svrha i ciljevi Parka, određeni kroz proces
planiranja uz doprinos svih relevantnih predstavnika, od
predstavnika različitih sektora Vlade Kosova do predstavnika
običnih građana.
Zašto je izrađen prostorni plan, odnosno zašto postavljeni svrha i
ciljevi Parka? Kratak ali sveobuhvatan odgovor na ovo pitanje bio
bi to da je ovo urađeno da bi se obezbedila zaštita i razvoj Parka
u skladu sa njegovim potrebama.
Stoga, ukoliko će se strategija za koju se smatra da će ostvariti
postavljenu svrhu i ciljeve, koja se sastoji od mehanizama zaštite i
razvoja Parka, primeniti, postići će se zaštita i razvoj Parka.
Šta bi bilo da se ništa ne uradi!
Konkretno, šta bi se desilo sa gledišta Parka? – Ukoliko bi se
primenio postojeći scenario ili trend, ili alternativna strategija –
strategija ne uraditi ništa – prema kojoj se razvoj u Parku ne
sprovodi na osnovu plana, bioraznovrsnost i prirodne vrednosti
Parka bile bi oštećene. Deo strategije koji se bavi zaštitom Parka,
predviđa aktivnosti koje ne dozvoljavaju nekontrolisani ulazak u
prirodne rezervate Parka, nezakonitu seču šuma, niti bilo kakvu
pretnju po steno-endemične i endemične vrste flore, endemične
vrste faune ili drugu nekontrolisanu izgradnju ili intervenciju u
izvesnim zonama Parka, dok se posebne mere preduzimaju kako
bi se otklonile bolesti biljaka i životinja, mere protiv glodara i
insekata i mere za sprečavanje erozije.
Sa aspekta razvoja Parka – deo strategije koji se bavi razvojem
predviđa aktivnosti koje su u funkciji održivog razvoja Parka. To
obuhvata privredni razvoj u funkciji zaštite i očuvanja Parka, kao i
poboljšanje socijalnog stanja građana direktno ili indirektno
povezanih sa Parkom. Ovaj deo strategije predviđa uglavnom
118
aktivnosti koje se tiču razvoja turizma i razvoja neophodne
tehničke infrastrukture za normalno funkcionisanje parka. Razvoj
turizma, u većoj meri, podrazumeva korišćenje Parka od strane
ljudi. Ljudi bi posećivali park da bi uživali u njegovim lepotama,
odmarali se, rekreirali i rehabilitovali. Prostorni plan predviđa
razvoj turizma u Parku, koji bi generisao finansijski prihod koji bi
se zatim koristio za zaštitu i očuvanje njegovih vrednosti, i
zabranio nekontrolisani razvoj turističkih kapaciteta u zonama
gde to plan ne dozvoljava. Ukoliko se ništa ne preduzme – Park
će i dalje biti opterećen besciljnim kapacitetima, koji imaju
jednaki uticaj – uništavanje Parka.
Tehnička infrastruktura bi trebalo da obezbedi punu podršku za
opšti razvoj u Parku. Koordinacija između ovog sektora i drugih
sektora je neophodna. Ukoliko napori na ostvarivanju takve
koordinacije propadnu, može doći do takve situacije gde
turistički kapaciteti neće imati neophodnu infrastrukturnu
podršku i samim tim imaće poteškoća u funkcionisanju. To bi
dovelo do toga da turisti izgube interesovanje, nakon čega bi se
njihov broj smanjio, kao i finansijski prihod neophodan za
normalno funkcionisanje Parka.
Predložena strategija predstavlja odgovor na sve gore navedene
probleme. Bez sumnje, svaki nastavak sadašnjeg negativnog
razvoja ugrozio bi samo postojanje retko zdrave životne sredine,
a što je još važnije, nanelo bi štetu našem ugledu u svetu u
pogledu životne sredine i ponašanju prema njoj. Ova slika bi
sigurno direktno uticala na gubitak potencijalnih donatora i
uključivanje Kosova u regionalne projekte vezano za pitanja
životne sredine.
4.1. Strategija razvoja i upravljanja životnom
sredinom
Strategija i primena aktivnosti za NP “Šari“ biće elaborisana u
duhu odgovaranja na opšte pitanje – kako će se ostvariti ciljevi?
Cilj je da se obezbede odgovori na probleme/izazove za NP
„Šari“ kroz navedenu svrhu i ciljeve.
Strategije predstavljaju pakete koji čine konkretnu politiku, mere,
aktivnosti i projekte koji se koriste za postizanje postavljenje
svrhe i ciljeva.
Nacionalni Park „Šari“ ili “Park raznolikosti“, nazvan je tako zbog
svoje višestruke upotrebe. Vršenje aktivnosti u parku mora imati
jasnu dimenziju u prostornom smislu. Da bi se park očuvao,
zaštitio i dobro koristio, preduslov je postojanje efikasnog
upravljanja, zbog čega je potrebno da se hitno izradi Plan
upravljanja za Upravu Nacionalnog parka „Šar-planine“, kao
odgovornog organa da bi se obezbedili gore navedeni ciljevi.
Da bi se postigao i ostvario Cilj 1 Vizije, bavićemo se aktivnostima
i merama koje se preduzimaju za svaki cilj pojedinačno, kako je
navedeno u sledećem:
Cilj 1. Kompletna administracija i efikasno upravljanje
Nacionalnim Parkom “Šari“
organa zaduženog za Park, kao i efikasno upravljanje svim
resursima, uključujući zaštitu, očuvanje i racionalno korišćenje.
S1.O1. Funkcionisanje samo jednog organa odgovornog
za upravljanje Parkom
Svrha ovog cilja je da se jasno definiše nadležnost za upravljanje
Nacionalnim parkom. Sve odgovornosti biće prenete jednom
organu – Upravi Parka koji će upravljati celom teritorijom Parka i
svim dostupnim resursima Nacionalnog parka. Da bi se ovaj cilj
ostvario, potrebno je sprovesti sledeće aktivnosti i angažovati se
na sledećem:
•
Potrebne su stalne konsultacije sa strukturama u Štrpcu sa ciljem
njihovog uključenja u okviru jedne i jedine uprave koja će
funkcionisati kao autoritet nacionalnog parka. Nakon postizanja
sporazuma, funkcionisanje relevantne službe (jedinica NP) i u
Štrpcu i u ostalim opštinama gde se Park prostire biće
neophodno.
•
tela
koje
će
biti
2.
Izrada plana upravljanja za teritoriju Parka
3.
Efikasna administracija i angažovanje organa zaduženog za
Park
Ovaj cilj postoji kako bi se ostvarila kompletna administracija, kao
i efikasno upravljanje Nacionalnim parkom „Šar-planine“. Ovo
obuhvata adekvatnu institucionalnu i pravnu organizaciju
Potpisivanje memoranduma o razumevanju
Ovaj sporazum o saradnji biće potpisan između MSPP, PD, KAŠ,
KPS, sudova, ekoloških društava i lovačkih udruženja, u svrhu
obezbeđivanja podrške Upravi Nacionalnog parka u vršenju
svojih dužnosti i odgovornosti vezano za upravljanje Parkom.
•
Svrha:
1. Funkcionisanje jednog zakonskog
odgovorno za upravljanje Parkom
Uspostavljanje autoriteta Uprave Parka na celoj teritoriji
Parka
Izrada radnog plana i njegova primena do izrade plana
upravljanja
Uprava Nacionalnog parka je u obavezi da izradi radni plan za
2009. god. i za 2010. god. ukoliko to bude potrebno, u skladu sa
Prostornim planom Nacionalnog parka. Plan bi trebalo da se
sprovodi na godišnjoj osnovi do izrade plana upravljanja, koji će
organu zaduženom za Park obezbediti neophodan dugoročni
dokument za nastavak vršenja dužnosti u cilju zaštite i
upravljanja Parkom.
119
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
S1.O2.Izrada plana upravljanja za teritoriju Nacionalnog
Parka “Šari“
Ispitivanje bioloških, kulturoloških i
karakteristika, kao i ne-bioloških faktora
•
socio-ekonomskih
Detaljno određivanje karakteristika i raznolikosti flore i faune,
kulturoloških
i
socio-ekonomskih karakteristika,
fizičkogeografskih faktora i drugih važnih elemenata:
Javne konsultacije
•
Vođenje javnih konsultacija sa svim interesnim grupama i njihovo
uključenje u proces izrade plana upravljanja. Realizacija šire
kampanje informisanja javnosti oko važnosti plana upravljanja i
efikasne zaštite i upravljanja resursima Nacionalnog parka.
Priprema strategije za komunikaciju i saradnju će zainteresovati
interesne grupe i uključiti različite aktere.
Priprema standarda, režim praćenja, uslovi kao i konkretne
preporuke i aktivnosti
•
Biće izrađeni svi standardi koji će se poštovati u zonama zaštite (u
nacionalnim parkovima), izradiće se jasna i konkretna strategija o
režimu praćenja koja će služiti zaštiti i racionalnom korišćenju
resursa Parka, da bi se obezbedile detaljne preporuke i konkretne
aktivnosti u kratkoročnom i dugoročnom smislu.
Mere primene obuke i plana
•
Tokom izrade plana, obezbediće se stalni programi obuke za
osoblje Uprave Parka, kao i njihovo uključenje u projekat, u cilju
podizanja nivoa sposobnosti da bi se ukoliko to bude potrebno
vršila eventualna ispitivanja. Takođe, potrebno je pripremiti ih
kako bi adekvatno primenili ovaj plan, i kad god je to
neophodno, sproveli sve mere potrebno u tom smislu.
S1.O3. Efikasna administracija i širenje autoriteta organa
zaduženog za Park
Objekti organa zaduženog za Park
•
120
Institucionalni organ koji će raditi na zaštiti i upravljanju
Nacionalnim parkom, nalazi se u Prizrenu, u predgrađu Prizrena
– na putu Rečane ka ulazu u Park, kroz klisuru reke Prizrenske
Ljumbarde. Ovaj objekat biće iskorišćen za glavnu kancelariju
centralnog administrativnog organa Nacionalnog parka i vodeće
strukture. Slično, četiri jedinice biće uspostavljene i u drugim
opštinama koje pokriva Nacionalni park, sa ciljem da se obezbedi
adekvatna kontrola nad celom teritorijom Parka. Ove jedinice
biće uspostavljene u opštinama Suve Reke, Štrpca, Kačanika i
Dragaša. Svaka jedinica imaće šefa i druge službenike po potrebi.
•
Kontrola, nadzor i takse
Organ nadležan za Park imaće svoje službenike na svim ulazima
u Nacionalni park. Takođe, postojaće stalna kontrola i redovan
nadzor u svim aspektima korišćenja resursa Parka, uz nastojanje
da se svo nezakonito korišćenje stavi pod kontrolu. Sa druge
strane, neophodno je da se izradi detaljan cenovnik, oko svih
aspekata dozvoljenog korišćenja resursa Parka, kao i novčane
kazne u slučaju nezakonitog korišćenja ili eventualne
degradacije koju izazovu određeni pojedinci.
•
Primena nove organizacione šeme
Nakon stupanja na snagu zakona o nacionalnim parkovima,
angažovanja organa nadležnog za celokupnu teritoriju Parka i
primene novog (posebnog) statusa, potrebno je izraditi novu
organizacionu šemu za organe Parka, koju odobrava
ministarstvo. Ova organizaciona šema mora biti odgovarajuća za
nove uslove funkcionisanja Parka, mora jasno odrediti broj
zaposlenih kao i adekvatne stručne kvalifikacije.
•
Potrebna oprema
Svi objekti biće opremljeni (centralni objekti i administrativne
zgrade) neophodnim kancelarijskim inventarom, službenim
uniformama, oružjem za sopstvenu zaštitu tokom vršenja
aktivnosti na terenu, uvešće se stimulacija za prekovremeni rad
kao i posebno plaćanje za opasnost u radu na terenu.
Strategija prostornog razvoja elaborisana je u tematskoj osnovi
(životna sredina, privredni i društveni razvoj, i infrastruktura),
kako bi se ispitao način na koji će se ostvariti postojeći ciljevi i
svrha odvojeno. Ostvarivanje dva glavna cilja projekta, naime
zaštita i razvoj Parka, zasnovano je na konceptu prostorne
regulacije i razvoja Nacionalnog parka Šar-planine, što
podrazumeva zaštitu prirodnih, pejzaških i geografskih vrednosti,
kao i korišćenje resursa za rekreaciju i naučno istraživanje, a sve
se reguliše sredstvima fizičke infrastrukture.
Ostvarivanje ovih glavnih ciljeva omogućuje uspostavljanje
ravnoteže između trajne adekvatne zaštite životne sredine i
korišćenja prirodnih resursa. Osim toga, ovo u isto vreme
određuje mogućnosti za korišćenje resursa Parka, pokazatelje
organizacije i razvoja.
Zaštita NP Šar-planine sastoji se od zaštite svih elemenata životne
sredine (zemljišta, vazduha i vode) i pejzaža, kao i svih kategorija
koje poseduju geološke, geo-morfološke, speleološke, hidrološke
i bioraznovrsne vrednosti.
sanitarne opreme, zbog efekta toga, kroz bolesti i štetu, na
retkost nerazvijenih šuma.
Što se tiče zaštite i razvoja Parka, posebnu ulogu i uticaj imaju
meštani, odnosno naselja oko Parka, koja treba adekvatno da
prihvate, razmotre i razviju svoju blizinu Parku, koja se može
iskoristiti za privrednu dobit, uvek u funkciji zaštite i unapređenja
Parka.
Cilj 2: Zaštita, čuvanje i korišćenje prirodne i kulturne
baštine u parku i okolnim naseljima
Svrha:
1. Podizanje svesti i pružanje informacija o Nacionalnom parku;
Važna komponenta su sveobuhvatne kampanje informisanja za
sve kategorije, od školskih ustanova pa do organa odlučivanja,
uključujući opštu javnost (poput onih koji su direktno uključeni i
oni koji indirektno učestvuju). Adekvatno i blagovremeno
informisanje o zonama zaštite u Parku, prirodnim i geomorfološkim resursima, kao i o zabranjenim i dozvoljenim
aktivnostima u pogledu njegove zaštite, očuvanja i korišćenju, od
suštinske je važnosti.
2. Zaštita šuma od prirodnih i antropogenih faktora;
Trenutno, vrši se obeležavanje, u cilju pružanja informacije o
funkcijama striktnih zona i vrši se rigorozna kontrola. Zatim, u
slučaju ometanja ili lošeg tretiranja flore i faune, odrediće se
sankcije za one koji se okupljaju, love i trguju takvim retkim
resursima. Osim ograničenja za lov, kako bi se obezbedilo
slobodno kretanje životinja, mere zaštite postoje i za puteve kako
bi se izbegao rizik koji saobraćaj može izazvati po njihove živote.
Da bi se pozabavili ovim pitanje, predviđeni su brojni mostovi i
tuneli/podvožnjaci i nadvožnjaci, dok će se duž koridora gde
prolaze putevi, pruga, električni provodnici, žičani liftovi, vučni
liftovi, difuzne antene, itd., postaviti ograde i zaštitne mreže.
7. Osvešćivanje i informiranje o ulozi i važnosti Kulturnog
Nasleđa (KN);
3. Zaštita i očuvanje bioraznovrsnosti u Parku;
4. Nadgledanje zaštite i korišćenja prirodnih resursa u Parku;
5. Fizičko obezbeđenje postojanja
originalnosti zona i objekata KN;
i
čuvanja
poptune
6. Obezbeđenje potrebne infrastrukture za zone i objekte KN;
8. Međuinstitucionalna saradnja centralnih i lokalnih nivoa;
9. Čuvanje i zaštita duhovne baštine
U cilju postizanja ciljeva Vizije iz ovog poglavlja, sagledane su
adekvatne mere i aktivnosti za zaštitu i razvoj Parka, u skladu sa
konkretnim pojedinačnim ciljevima.
Generalno, u aspektu zaštite zdrave životne sredine i prirodnih
resursa, predviđene su i zaštitne i kaznene mere, da bi se
uspostavio nadzor nad celom teritorijom Parka. Prvobitno, vršiće
se posebna kontrola nad nezakonitom sečom šuma, oštećivanja
121
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
S2.O1. Podizanje svesti i pružanje informacija o Parku
Generalno, neophodno je podići svest i blagovremeno
informisati populaciju i institucije o ulozi, važnosti i koristima da
se Šar-planina proglasi za nacionalni park. Ovaj proces je veoma
važan za razvojne trendove, uključujući nacionalne, regionalne i
međunarodne, posebno za populaciju koja „koegzistira sa
parkom“, koja živi u naseljima unutar i u blizini Parka. Proces
informisanja biće stalan, kroz stvaranje, uspostavljanje i
funkcionisanje informativnog sistema. Ovaj sistem sastoji se od
globalnih informacija (obuhvatnih i pruženih pre ulaska u Park),
kao i od povremenih (detaljnijih i pruženih nakon ulaska u Park).
U cilju realizacije i boljeg razumevanja informacija, obezbeđeni
su znakovi i simboli, koji će se postaviti u zavisnosti od sadržaja
Parka.
Aktivnosti za ostvarivanje svrhe podizanja svesti i informisanja o
Parku su sledeće:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Razvoj medijskog marketinga o Nacionalnom parku Šarplanine;
Razvoj programa medijskog obrazovanja za zaštitu životne
sredine, prirodnih resursa i pejzaža;
Razvoj metodološkog – pedagoškog predmeta kao deo
nastavnog plana i programa za osnovne i srednje škole;
Razvoj i objavljivanje mapa, brošura, letaka, oglasa, itd. i
njihova distribucija;
Organizacija obrazovnih ekskurzija o važnosti Parka;
Organizacija i uvođenje vodiča i štampanih materijala sa
simbolima na mestima ulaska;
Postavljanje znakova i simbola od strane MSPP, napravljenih
od prirodnih materijala i prema standardima, koji će se
koristiti za informisanje pre ulaska u zaštićene zone;
Priprema i podizanje svesti za meštane naselja u Parku i
njegovoj neposrednoj blizini oko zaštite životne sredine,
pejzaža, tradicije i budućeg turističkog razvoja u skladu sa
novim trendovima;
Razvoj administrativnog uputstva – uredbe:
o O unutrašnjem redu – o dozvoljenim i zabranjenim
aktivnostima i kaznama za proizvođače, građevinare i
zagađivače (fizička i pravna lica) unutar i van Parka;
122
o O normama i pravilima ponašanja;
o O pripremi i kontroli regulacionih planova; i
O uslovima za dozvoljavanje i nadgledanje izgradnje u III i IV
zoni razvoja.
S2.O2. Zaštita šuma od prirodnih i ljudskih faktora (seča,
za povećanje novčanih kazni nezakonitim korisnicima
prirodnih resursa u Parku (na osnovu zakona o zaštiti
prirode, član 41, stav 5);
bolesti, požari, lavine i erozije)
Na osnovu postojeće analize stanja u Parku, u pogledu faktora
koji ugrožavaju, i u pogledu unapređenja i zaštite, i razvoja Parka,
obezbeđene su mere i aktivnosti za brigu nad i zaštitu ugroženih
šuma.
Mere, stoga, donete su za potpuno upravljanje Parkom, za
praćenje i efikasno informisanje, kao i za trenutno informisanje o
opasnostima i za prevenciju i preduzimanje mera u povezanim
aktivnostima.
Aktivnosti za realizaciju ciljeva su sledeće:
•
Potpisivanje memoranduma o razumevanju za zaštitu šuma,
između MSPP/AKMM/DP, APK, KPS i opštinskih sudova
(opštine koje učestvuju u NP);
•
Izrada AU u MSPP o hitnoj prevenciji nezakonite seče šuma i
•
Povećanje broja stražara i unapređenje uslova neophodne
opreme za praćenje, telekomunikacije, zaštitu i kretanje;
•
Izgradnja staza, prepreka i zamki, sa ciljem da se šume zaštite
od požara, seče, erozije i lavina;
•
Kontrolisano fito-sanitarno sečenje, osim za prvu striktnu
zonu;
•
Identifikovanje mesta za drugu zonu za razređivanje,
pošumljavanje, ponovno pošumljavanje i izgradnju staza u
cilju zaštite i razvoja šuma.
123
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa: Strategija razvoja životne sredine
124
S2.O3. Zaštita i očuvanje bioraznovrsnosti u Parku
Zaštita biološke raznolikosti, posebno ugroženih biljaka i životinja
je u korist zaštite globalnog prirodnog nasleđa uopšte i
nacionalnog prirodnog nasleđa posebno. Za realizaciju ovog
cilja, pored odgovarajućih oblika informisanja i predstavljanja,
naučnih publikacija, snimanja i elektronskog fotografisanja,
koriste se brošure, leci, posteri i bilbordovi kako bi se prikazale
lokacije i uzroci potencijalnih opasnosti.
Druge predložene aktivnosti su sledeće:
•
Izgradnja hidrometeorološke stanice od strane MSPP (u
saradnji sa odgovornim organima upravom Parka i IHMK);
•
Izrada okvira za godišnje podnošenje izveštaja o stanju
životne sredine;
•
Hitna obustava svih delatnosti kamenoloma unutar parka
ili u njenoj direktnoj neposrednoj blizini;
•
Definisanje prirodnih pejzaža u Parku;
•
Izrada okvira za kontrolisano i racionalno korišćenje resursa
unutar Parka (poljoprivredno zemljište, pašnjaci, livade,
planinsko voće i lekovito bilje, kao i organi nadležni za
resurse vode prema planu upravljanja);
•
Evidentiranje i kontrolisanje stoke unutar granica Parka, i
priprema podsticajnih zadataka za privatni sektor, za razvoj
uzgoja stoke i ekološku proizvodnju;
•
Pošumljavanje zemljanih površina pod uticajem jake erozije
u drugoj i trećoj zoni zaštite i u oblastima gde konfiguracija
terena to dozvoljava (oblasti su identifikovane na mapi
erozije);
•
Istraživanje, evidentiranje i popisivanje biljaka prema vrsti i
porodici, uz određivanje njihovih oblasti;
•
Izrada i objava botaničkog atlasa Parka;
•
Istraživanje, evidentiranje i popisivanje životinja prema vrsti
i porodici, uz određivanje njihovih oblasti;
•
Izrada i objava zoološkog atlasa Parka;
•
Izrada „Crvene knjige“ flore i faune;
•
Izrada mape endemičnih vrsta, ugroženih staništa i oblasti
najvažnijih biljnih i životinjskih vrsta i porodica.
•
S2.O4. Zaštita, praćenje i racionalno korišćenje resursa u
Parku;
Izgradnja zamki od prirodnog materijala u delovima gde
erozija
uzrokuje
štetu
materijalnim
dobrima
(poljoprivredno zemljište, pašnjaci, fizička infrastruktura)
eliminišući veći rizik od eventualnih lavina;
•
Obezbeđivanje inspekcije i praćenje tokom izgradnje u cilju
zaštite prirodnih elemenata (vazduha, vode i zemljišta) u
gradskim centrima i mestima (uklanjanje otpada, tretman
otpadnih voda, itd.).
Uspostavljanje odgovarajuće sredine za zaštitu, praćenje i
korišćenje prirodnih resursa ostvaruje se kroz efikasno
upravljanje Parkom, podelom nadležnosti ili odgovornosti za
bolju brigu, efikasnije praćenje, hitno upozoravanje i
preduzimanje adekvatnih mera, aktivnosti i dela.
Aneks 3 naglašava aktivnosti koje se preduzimaju u cilju
realizacije ove strategije.
Važne aktivnosti za prvu zonu (rigorozna zaštita) i II i III zonu, u
pogledu zaštite, praćenja i racionalnog korišćenja resursa,
navedene su dole:
•
Izrada plana upravljanja za Nacionalni park;
•
Memorandum o razumevanju za koordinaciju između
nadležnih nadzornih institucija DP, AKMM, IHMK i IKShP;
125
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
S2.O5. Obezbeđenje fizičkog postojanja i čuvanje potpune
originalnosti zona i objekata KN
S2.O7. Osvešćivanje i informiranje o ulozi i važnosti
kulturnog nasleđa
Ovaj cilj podrazumeva čuvanje zona i objekata kulturne baštine
od fizičkog oštećenja ili uništavanja, kao i čuvanja njihove
originalnosti tokom intervencije na njima. Potrebne aktivnosti za
postizanje ovog cilja su:
• Definiranje zona sa KN (arheološkim, arhitektonskih,
pokretne i duhovne imovine, peisaži) kao i definiranje
zaštićenih zona, pozivajući se na zakon o KN i ZVM;
• Digitalizacija objekata i spomenika sa privremenim statusom
i stalnim statusom kao i kontrola njihovog fizičkog stanjau
odrećenim periodima koje će se ostvarivati od strane
nadležnih organa MKOS;
• Obuhvatanje kulturne baštine (arheološkim, arhitektonskih,
pokretne i duhovne imovine, peisaži) u Planu lokalnog nivoa
kao: PZHK, PZHU i PRrU- koja uključuje zonu kulturne
baštine gde se ujedno vrši kontrola budućih razvoja u ovim
zonama.
• Sastavljanje planova za konzerviranje i menadžiranje u
zonama sa kulturnom baštinom
• Moderno građenje ne treba imati uticaja za razdor,
komercijalnog značaja i jednolična već se one trebaju
uključiti, harmoniziraju sa starom kulturom i da obogaćuju
još više kulturnu baštinu.
Sa ovim ciljem se namerava da preko osvešćivanja i informiranja
o ulozi i važnosti kulturnog nasleđa budi interesovanje i prošire
aktivnosti društva za dobro kulturnog nasleđa. Aktivnosti koje će
doprineti za postizanje ovog cilja su:
• Obuhvatanje KN u planovima i programima školske nastave;
• Specializacija kadrova u određenim sferama kulturnog
nasleđa;
• Obuka vodiča za KN u lokalnom i centralnom nivou;
• Priprema mapa, brošura, letaka itd. za spomenike i celovitosti
KN i PN
S2.O6. Obezbeđenje potrebne infrastrukture za zone i
objekte KN.
Sledeći cilj podrazumeva obezbeđenje lakog pristupa do zona i
objekata kulturnog nasleđa i takođe njihovom daljem
rasvetljavanju. Ovaj cilj se može postići obavljajući sledeće
aktivnosti:
• Gradnjom puteva, prolaznih staza i potrebnih parkinga koje
vode do objekata i zona sa KN;
• Postavljanje tabela sa informacijama (znakovima) u zonama
sa objektima KN;
• Obezbeđenje osvetljenja zona sa KN
126
S2.O8. Međuinstitucionalna saradnja centralnog i lokalnog
nivoa
Kada se zna važnost koju ima saradnja između institucija
centralnog nivoa sa onima u lokalnom nivou za čuvanje i
promociju kulturnog nasleđa, ova saradnja biva kao nezaobilazni
cilj za postizanje. Aktivnosti sa kojima se namerava postizanje
ovog cilja bi bile sledeće:
• Podrška od državnog nivoa o važnosti i ulozi KN preko
razvojne politike koja bi bila osnova za postizanje našeg cilja
je zaštita KN od daljeg stalnog degradiranja.
• Realizacija zajedničkih projekata usklađena sa obavezama i
odgovornostima koje proizlaze od posebnih institucija;
• Poštivanje međuinstitucionalne hijerarhije, uvek u smislu
ispunjavanja zahteva unutar planiranog i postojanog cilja
S2.O9. Čuvanje i zaštita duhovnog nasleđa
Duhovno nasleđe kao oblik kulturnog odražavanja narodnih
tradicija, obreda, jezika, slava, rituala, igara, muzike, pesama itd.
predstavlja identitet ovog kraja i istovremeno predstavlja
identitet svenacionalnog. Pošto se nacionalni identitet treba
čuvati, postizanje ovog cilja je neophodan i to se može postići
preko sledećih aktivnosti:
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
•
•
•
Umnožavanje i čuvanje arhiva i biblioteka sa postojećim
knjigama gde se priča o tradiciji i narodnim običajima u
teritoriji opštine;
Istraživanje na terenu za tradicije i narodne običaje u teritoriji
opštine i dokumentiranja na osnovu kojih je došlo do
rezultata istraživanja
Promocija ove vrste nasleđa u pisanim medijima i
elektronskim medijima kao i realizacija televizjskih
dokumentarnih emisija za tradicije i narodne običaje u
teritoriji opštine;
Čuvanje audio i video snimaka kao i realizacija novih
snimaka za igre i narodnu muziku gajeći tradiciju i njihovu
originalnost
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
•
127
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
128
4.2. Strategija privrednog razvoja
Strategija privrednog razvoja NP “Šari“ zasnovana je na
prostornom konceptu Parka, zaštiti Parka i mogućim razvojima
na osnovu međunarodnih standarda korišćenja Parka za
industriju i turizam. Razvoj u Parku biće orijentisan i planiran za
zone koje dozvoljavaju i omogućuju ovaj održivi i predviđeni
razvoj uz uključenje zona/naselja oko Parka, koja će biti u
26
funkciju Parka .
Razvoji će teći u skladu sa prostornim planom Parka a
nadgledaće ih uprava Parka, dok će lokalni organi nadgledati i
kontrolisati razvoje kroz efikasno upravljanje Parkom.
Razvoj turizma podrazumeva postizanje cilja za povećanje broja
posetilaca u Parku, u cilju privlačenja posetilaca koji će kratko
boraviti na teritoriji Parka.
Ova strategija određuje zone za privlačenje turista u skladu sa
nomenklaturom predloženom u ovom prostornom planu, koja
predviđa razvoj regulacionih planova na osnovu odredaba za
primenu (prostor/naselje sa potencijalnom za seoski-ekološki
turizam; turistički centar, skijaško odmaralište; zdravstveni centar
i turistički kampovi).
Prekogranični sporazumi biće pokrenuti za zaštitu vrednosti i
osobina NP “Šari“ između Kosova, Makedonije i Albanije, za
zajedničko planiranje i razvoje, kapacitete za rekreacioni, zdravi,
ekološki, seoski turizam, itd.
Strategija privrednog razvoja NP “Šari“ ostvarena je kroz tri cilja i
odgovarajuće svrhe, što je dole predstavljeno:
S3. Pozitivni zajednički uticaj između Parka i naselja u njemu i
oko njega
• Planirani razvoji i kontrola razvoja za zone unutar i van
Parka;
• Međuopštinska saradnja za ruralni razvoj između opština
koje se nalaze u NP “Šari“;
• Podrška naseljima oko Parka u cilju stvaranja turističke
ponude; plasiranje tradicionalnih eko-proizvoda i njihov
marketing;
• Pružanje kvalitetnih javnih usluga za privremeni smeštaj
unutar Parka i u naseljima u blizini Parka;
• Podizanje svesti za očuvanje tradicionalne kulture zajednica
koje žive u blizini Parka, aktivnosti koje utiču na razvoj ekoturizma.
S4: Održivi privredni razvoj Parka
• Javna-privatna partnerstva za obezbeđivanje uslova za nova
ulaganja u rekreacione kapacitete;
• Izgradnja propratnih objekata za praćenje;
• Koristi od ekološke upotrebe Parka;
• Izrada nastavnog plana i programa za turističku industriju.
S5: A) Međunarodno čuven i priznat Park;
B) Prekogranična i međunarodna saradnja za zaštitu i razvoj
Parka
• Promocija vrednosti prirode, pejzaža i turizma;
• Ratifikacija međunarodnih konvencija (RIO, Kjoto, ESPOO,
Lugano, itd.) i ispunjenje obaveza koje proizilaze iz
konvencija;
• Saradnja oko NP “Šari“ između Kosova i susednih zemalja i
šire;
• Konkurisanje za međunarodne fondove u zajedničkim
projektima sa Albanijom i Makedonijom za prekograničnu
zonu teritorije Šar-planine.
Dole su elaborisani ciljevi i svrha prema merama, aktivnostima i
projektima:
26
Mišljenje je Međunarodne federacije za zaštitu prirode (koja funkcioniše kao
agencija unutar Uneska) da bi trebalo iskoristiti kapacitete van zone parka kad
god je moguće.
129
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
S3.
Pozitivan zajednički uticaj između Parka i naselja
unutar i van njega
•
Mesta u okolini Parka trebalo bi da budu u funkciju Parka. Ovaj
princip je u skladu sa mišljenjem Međunarodne federacije za
zaštitu prirode (pri UNESCO), prema kome, kapaciteti van zone
Parka bi trebalo da se koriste, kad god je to moguće.
•
Za zaštitu i razvoj Parka, lokalna populacija ima posebnu ulogu,
trebalo bi da prihvati Park kao svoj, trebalo bi da se informiše i
bude svesna mogućnosti za poboljšanje njihove dobrobiti, kao i
finansijske koristi. Uključenje populacije u aktivnosti za finansijsku
dobit imaće uticaj na sprečavanje migracije iz ruralnih sredina.
Na taj način, meštani ovih sredina imaće odgovornost da zaštite,
razviju Park i razviju svoja naselja.
•
•
•
•
Izrada urbanističko regulacionih planova za turističkozdravstveni centar Maćurište - Gradac/Suva Reka,
Izrada urbanističko regulacionih planova za turistički centar
Guri i Zi/Dragaš,
Identifikovanje i prilagođavanje konaka, za obezbeđivanje
eko-turizma, zdravog turizma i agro-turizma,
Izrada urbanističko regulacionih planova za naselja oko
Parka (Gornje Selo, Brezovica, Zaplužje, Skorbište, Restelica i
Brod),
Praćenje i kontrola razvoja u skladu sa urbanističko
regulacionim planovima unutar Parka,
Praćenje i kontrola razvoja u skladu sa urbanističko
regulacionim planovima van Parka.
Pozitivan uticaj naselja oko Parka ojačaće se kroz međuopštinsku
saradnju obuhvaćenu Nacionalnim parkom. Adekvatna
međuopštinska saradnja podrazumeva izbor zajedničkih
prioriteta za razvoj susednih opština. Posebna važnost treba se
pridodati unapređenju uslova infrastrukture u naseljima unutar i
van Parka, podizanju svesti populacije oko zaštite prirodnih i
kulturnih vrednosti, koje će ispuniti potrebe posetilaca, na
osnovu svetskih najboljih trendova i prakse.
Ovaj cilj pomaže u identifikaciji zajedničkih problema za razvoj
susedstva, kao i mogućnosti, u izboru mera i planova za
koordinisanje razvoja ruralnih, koje se graniče sa Parkom i utiču
na njega.
Da bi se ovaj cilj ostvario, moraće se ostvariti sledeće:
Ovaj cilj se ostvaruje kroz:
S3.O2. Međuopštinska saradnja za ruralni razvoj između
opština uključenih u Park
•
Uspostavljanje koordinacionog tela između susednih opština
za određivanje zajedničkih razvojnih ciljeva (koje čine
opštinski zvaničnici i građansko društvo),
•
Harmonizacija opštinskih razvojnih planova dve opštine koje
se nalaze pored Parka, kroz zajedničke regulacione planove
za susedne ruralne sredine koje su u zajedničkom interesu.
S3.O1. Planirani razvoji i njihova kontrola za zone unutar i
oko Parka;
Planiranje i kontrola razvoja ima za cilj da generalno dovede do
racionalnog korišćenja prostora uz infrastrukturnu podršku
neophodnu za predviđeni razvoj.
Da bi se ovaj cilj ostvario, predviđeni su sledeći projekti/aktivnosti
i mere:
•
•
•
Izrada plana upravljanja za NP,
Izrada urbanističko regulacionih planova za postojeći i
budući turistički centar Brezovica,
Izrada urbanističko regulacionih planova za turistički centar
u Prevalacu,
130
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
 Mapa: Zona Prevalac
Regulatorni plan za proširenu zonu Prevalac – je dobra
mogućnost za dopunjivanje ove zone novim sadržajem. Uslovi
su time stvoreni za novo urbanističko rešenje za celokupnu
predmetnu oblast (u površini od oko 150 ha). Granica obeležena
na mapi određena je na osnovu stanja na terenu, koje bi bez
sumnje trebalo da čini precizan teren.
 Mapa: Zona Brezovica
Gore prikazana slika prikazuje granicu stambene zone na
Brezovici koja čini deo turističkog centra Brezovica i koja
obuhvata ski centar i selo. Granica predstavljena na mapi pokriva
površinu od otprilike 75 ha a njeno stanje zahteva hitnu izradu
urbanističko regulacionog plana. Geodetska merenja će
precizno utvrditi granicu i površinu ove zone. Ranije pomenuti
projekat za izgradnju novog ski centra kod Brezovice, kao svoj
sastavni deo treba da ima i urbanističko regulacioni plan.
131
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
S3.O3. Podrška naseljima oko Parka za obezbeđivanje
turističke ponude; plasiranje eko-proizvoda i njihov
marketing
Razvoj seoskog turizma pruža mogućnosti za ekonomsku dobit
zajednici uz obezbeđivanje seoskog, ekološkog i tradicionalnog
turizma; Plasiranje i promovisanje mlečnih proizvoda, mesta,
voćarstva, meda i lekovitog bilja, drvenih radova, platna, itd. U
početku, ove aktivnosti biće dodatak prihodima za neke
meštane, a kasnije mogu postati glavni izvor prihoda.
S3.O4. Informisanje o zaštiti tradicionalne kulture zajednica
koje žive u sredinama oko Parka, o aktivnostima
koje će uticati na razvoj eko-turizma
Ovaj cilj nastoji da dovede do očuvanja i negovanja
tradicionalnih i kulturnih vrednosti različitih zajednica koje žive u
blizini Parka, što će uvećati privlačnost Parka i broj posetilaca.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz sledeće:
•
Podrška u angažovanju NVO-a u informisanju populacije, u
zaštiti tradicionalnih folklornih vrednosti, koje su
karakteristične za zajednice koje žive u neposrednoj blizini
Parka.
•
Organizovanje slobodnih aktivnosti u školama za kulturna i
umetnička udruženja, koja su karakteristična za zajednice.
•
Podrška otvaranju radionica za zanatske delatnosti.
Da bi se takav razvoj ostvario, potrebno je uraditi sledeće:
•
Informisanje meštana, na osnovu najbolje prakse u regionu i
svetu, oko mogućih koristi od ekološkog upravljanja;
uključujući mogućnosti za posete inostranstvu.
•
Organizovanje programa obuke za upoznavanje sa
mogućnostima i važnošću eko-proizvoda u današnjoj
industriji turizma; podrška organizaciji standardizacije
potrošačkih proizvoda i njihovih zanatskih proizvoda
logoom NP “Šari“; izrada brošure tradicionalnih proizvoda
ovih zona u cilju reklamiranja jedinstvenih proizvoda sa
logoom Parka i kvalitetom proizvoda.
•
Omogućavanje naplate taksi u cilju podsticanja meštana da
se uključe u industriju turizma i da utiču na lokalnu turističku
ponudu.
•
Podrška uspostavljanju malih preduzeća za industriju
27
turizma .
•
Podrška uspostavljanju farmi za povećani uzgoj rase pasa
„šarplaninac“.
27
Razvoj projekata za kvalifikovanje meštana za pružanje turističkih usluga,
gostoprimljivost i informacije koje treba postaviti na kućama za smeštaj, i za
druge moguće aktivnosti poput ubiranja voća, konzervacije povrća, obrade
mlečnih proizvoda, pčelarstva, aktivnosti na otvorenom kao što su: šetnja,
biciklizam, trčanje, tradicionalne igre, itd.).
132
S4.
Održivi privredni razvoj u Parku
Ovaj cilj nastoji da dovede do razvoja u Parku, u smislu zaštite
životne sredine, društvenog blagostanja i privredne dobiti iz
Parka, koja bi bila dovoljna za održavanje i razvoj Parka i koja bi
doprinela opštoj kosovskoj privredi. Najodrživiji i najobuhvatniji
način da se Park iskoristi za privrednu dobit jeste turizam,
uključujući sve karakteristike koje podstiču razvoj drugih sektora
(poljoprivreda, stočarstvo, infrastruktura, socijalne usluge) koje
zajedno grade održivi sistem industrije turizma.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz sledeće:
S4.O1. Javna-privatna partnerstva za obezbeđivanje uslova
za nova ulaganja u rekreacione kapacitete
Ovaj cilj nastoji da stvori i održava neophodne uslove za
privlačenje domaćih i stranih investitora, kao i za stvaranje
neophodnih pravnih osnova sa ciljem da se unapredi kvalitet
usluga i razviju turistički kapaciteti. Stvaranje uslova odrediće
nadležnosti i obaveze investitora i obezbediće uslove za tekuću
privatizaciju postojećih kapaciteta, kao i za nova kapitalna
ulaganja.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz sledeće mere/projekte/aktivnosti:
•
•
•
•
•
•
•
Pravna pomoć za javna-privatna partnerstva.
Obezbeđivanje turističkih centara (infrastruktura i hoteli) za
ulaganja i korišćenje kapaciteta na određeni vremenski
period.
Dalji razvoj postojećeg sportskog turističkog centra na
Brezovici i izgradnja novog negde u blizini
Izgradnja sportskog turističkog centra u Prevalacu, prema
regulacionom planu.
Izgradnja sportskog turističkog centra Maćurište-Suvoj Reci,
prema regulacionom planu.
Izgradnja sportskog turističkog centra u „Guri i Zi“ - Dragaš,
prema regulacionom planu.
Ubrzavanje privatizacije kapaciteta na Brezovici.
S4.O2. Uspostavljanje propratnih, kontrolnih i poslovnih
objekata, za potrebe Parka
Ovaj cilj nastoji da ispuni potrebe za kontrolisan ulazak i izlazak
unutar i van Parka, drugih manjih i pomoćnih objekata za usluge
posetiocima, informisanja i komunikacije, trgovanje za brzo
konzumiranje, itd. Ovim ciljem, Park dobija bolju kontrolu i bio bi
privlačniji i bliži posetiocima, a prihod bi se koristio
proporcionalno za buduću zaštitu i razvoj Parka.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz sledeće mere/dela/aktivnosti:
•
Uspostavljanje objekta za organ nadležan za Park unutar
njegove teritorije.
•
Organizovanje kontrolnih punktova na ulazima-izlazima
Parka (naplata ulaza, koja će se kategorisati prema načinu
korišćenja Parka) i stavljanje rampi i kontrolnih/informativnih
objekata za posetioce i kretanje vozila. Kontrolni punktovi će
takođe obuhvatiti i parkiranje u skladu sa međunarodnim
standardima. Ekološka taksa će takođe biti obuhvaćena.
Predviđeni su 9 ulaza, pristupa, u parku, od kojih tri su
glavna:
H1 u pravcu Prizren–Prevala gde se predviđa
postavljanje glavnog autoriteta parka
o H2 u pravcu Strpce-Prevala gde će se postaviti jedan
ured za administraciju parka
o H3 u pravcu Brezovica-Dom Stojka gde će se postaviti
jedna kancelarija administracije parka
Ostali pomoćni punktovi su:
o H4 u pravcu Štrpce –Vrbeštica;
o H5 u pravcu Suvareka –Deloc;
o H6 u pravcu Zaplužje – Guri Zi;
o H7 u pravcu Kačanik – Ahište;
o H8 Brod u pravcu planine Čulje
o H9 Restelica u pravcu planine Karpa
o
133
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
•
Uspostavljanje manjih objekata za bankarske i poštanske
usluge, gift šop, marketing i informativne agencije za
smeštaj.
•
Dopuna nastavnog plana i programa za srednjoškolsko
obrazovanje, uključujući strukovne škole, za opštine u blizini
Parka.
•
Uspostavljanje Centra prirode, muzeja i botaničke bašte,
prostora za istraživanje (izlaganje biljnih i životinjskih vrsta u
oblastima Nacionalnog parka, kulturnog, obrazovnog i
istraživačkog karaktera. Najpogodnije mesto za takvu
baštu/muzej nalazi se u neposrednoj blizini zgrade organa
nadležnog za Park).
•
Dopuna nastavnog plana i programa za visokoškolsko
obrazovanje, fakultete i više strukovne škole o turizmu i
drugim specijalizovanim oblastima, u cilju poboljšanja
kvaliteta i razvoja turizma na Kosovu.
S4.O3. Koristi od ekološke upotrebe Parka
Ovaj cilj omogućuje kontrolu korišćenja stoke, livada i biljaka, na
način koji je ekološki i organizovan, prema sezoni, u naučnoistraživačke svrhe i u svrhu ekonomskog profita. Ovo bi vodilo ka
boljoj zaštiti Parka, upotrebi biljaka, pejzaža i ostvarivanju
finansijske koristi za Park.
Cilj se ostvaruje kroz sledeće mere/dela/projekte:
•
Izrada administrativnog uputstva/uredbe za korišćenje
predela u Parku za pašnjake, ubiranje manjih voćnih plodova
i lekovitog bilja, o načinu izdavanja dozvola za posete
naučno-istraživačkih grupa i obračun/određivanje cena za
takve aktivnosti.
•
Određivanje zona, površina i vremenskih rokova za moguće
korišćenje pašnjaka za stoku i ubiranje manjih voćnih
plodova, lekovitog bilja i biljaka za naučne istraživače,
•
Organizacija i upravljanje stazama za organizovane naučnoistraživačke posete.
S4.O4. Promene u nastavnom planu i programu vezano za
industriju turizma
Ovaj cilj nastoji da lokalnu populaciju uključi u pripremu
kvalifikovanog osoblja za izradu strategije za razvoj turizma i za
upravljanje razvojem seoskog, ekološkog, zdravog, rekreacionog
turizma, itd.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz:
134
S5:
A) Međunarodno čuven i priznat Park, i B)
prekogranična i međunarodna saradnja za zaštitu i razvoj
Parka
Ovaj cilj dovešće do priznavanja NP “Šari“ u međunarodnim
organizacijama za zaštitu prirodnog nasleđa i u Svetskoj
turističkoj organizaciji, širenjem prirodnih, vizuelnih i turističkih
vrednosti, ratifikacijom konvencija o životnoj sredini i
ispunjavanjem obaveza koje iz njih proizilaze. Međunarodno
priznavanje Parka pružiće mogućnosti za pokretanje
međunarodne saradnje između NP “Šari“ i parkova u regionu i
svetu.
Pošto se Šar-planina širi na teritoriju triju zemalja, njen održivi
razvoja zavisi od zaštite, očuvanja i razvoja prirodnih resursa sa
svih strana granice. Prostorni razvoj Parka trebalo bi da se
zasniva na iznalaženju zajedničkih koncepata i usklađivanju
nacionalnih strategija; prihvatanjem EU fondova za unapređenje
prekogranične saradnje.
Ovaj cilj ostvaruje se kroz sledeće:
S5.O1. Promocija prirodnih, vizuelnih i turističkih vrednosti
Parka
Ovaj cilj nastoji da obezbedi sistematsko informisanje o
prirodnim vrednostima i ekološkom upravljanju Parkom;
informacije o rekreacionim kapacitetima Parka, sa ciljem da se
promovišu vrednosti Parka koje će privući posetioce.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz sledeće mere/projekte/aktivnosti:
•
Izrada mapa, brošura i video snimaka vrednosti i turističkih
karakteristika NP “Šari“.
•
Širenje promotivnog materijala o NP “Šari“ kroz:
o
Domaće i strane medije;
o
Domaće i strane turističke agencije;
o
Ambasade Republike Kosovo;
o
Avio kompanija čija je destinacija Kosovo;
o
Aktivno učešće na međunarodnim konferencijama o
turizmu i zaštiti životne sredine.
S5.O2. Ratifikacija međunarodnih konvencija (RIO, Kjoto,
ESPOO, Lugano, itd.) i ispunjavanje obaveza koje
proizilaze iz konvencija
Ovaj cilj nastoji da dovede do zaštite i održavanja vrednosti Parka
i njegovog razvoja uz poštovanje međunarodnih kriterijuma.
Potpisivanje međunarodnih konvencija o životnoj sredini
omogućiće prijem u svetske organizacije za zaštitu životne
sredine i turizma.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz sledeće mere/projekte/aktivnosti:
•
Pokretanje i ubrzavanje procesa ratifikacije konvencija u
MSPP/Vladi Kosova.
•
Ubrzavanje
procesa
ratifikacije
angažovanjem
međunarodnih organizacija koje se bave zaštitom životne
sredine, i kancelarija za vezu koje rade na Kosovu.
•
Prijava za priznavanje u međunarodnim organizacijama
poput: IUCN, STO, itd.
S5.O3. Saradnja između Kosova i susednih zemalja, kao i
regionalnih zemalja oko NP “Šari“
Ovaj cilj nastoji da dovede do stvaranja perspektive u prihvatanju
uspešnih iskustava oko ekološkog upravljanja NP Šar-planine u
skladu sa savremenim standardima. Uspostavljanjem nadležnih
organa za saradnju, stvoriće se mogućnosti za razmenu
iskustava i unapređenje metoda zaštite i razvoja prirodnih
resursa u regionalnom i globalnom kontekstu.
Ovaj cilj se ostvaruje kroz sledeće mere/projekte/aktivnosti:
•
Potpisivanje međuopštinskog memoranduma o saradnji
između opština/naselja na Kosovu i u Makedoniji uključenim
u Šar-planinu, oko zaštite i zajedničkog razvoja;
uspostavljanje međuopštinskih tela za pokretanje saradnje i
koordinaciju prekogranične saradnje.
•
Potpisivanje memoranduma o saradnji za prekograničnu
saradnju između Kosova, Albanije i Makedonije oko zaštite i
135
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
razvoja Šar-planine – uspostavljanje međudržavnih tela za
pokretanje saradnje i koordinaciju prekogranične saradnje.
•
Usklađivanje strategija lokalnog razvoja za identifikovanje i
izbor prioriteta za prekogranični ruralni razvoj.
Potpisivanje memoranduma o saradnji sa zemljama iz
regiona za razmenu iskustava i razvoj nacionalnih parkova.
•
Izrada uredbi za ekološko upravljanje Parkom, kroz
usklađivanje mera efikasne zaštite prekograničnih prirodnih
resursa.
S5.O4. Konkurisanje za međunarodne fondove kroz
zajedničke projekte Kosova, Albanije i Makedonije
za pograničnu zonu Šar-planine
•
Izgradnja zajedničkog centra za praćenje i procenu uticaja
na životnu sredinu.
•
Osmišljavanje zajedničkih projekata za pružanje uslova za
prekograničnu saradnju u korišćenju turističkih kapaciteta
Brezovice i P. Šapke istovremeno,
•
Međudržavna podrška u uspostavljanju grupe preduzeća
koja će raditi pod zajedničkim logoom kada promovišu svoje
eko-proizvode u Evropi i na drugim tržištima (preduzeća koja
rade
međuzavisno
zbog
reciprocitetnih aktivnosti:
upravljanje pašnjacima; uzgoj i negovanje stoge; sakupljanje
i distribucija proizvoda u odgovarajućoj industriji; obrada
mlečnih proizvoda, mesa i vune,
uspostavljanje
koordinacionog tela za marketing i promociju proizvoda,
organizacija zajedničkih kurseva za kvalifikaciju u cilju
izgradnje kapaciteta lokalne populacije prema potrebama
tržišta rada sa obe strane granice.
•
Ovaj cilj nastoji da dovede do uspostavljanja mehanizma
prekogranične saradnje, na centralnom i lokalnom nivou sa obe
strane granice. Ovo će omogućiti uklanjanje postojećih barijera i
povećaće svest o potrebi da makedonske vlasti proglase Šarplaninu za nacionalni park. Proglašenje Nacionalnog Parka “Šari“
omogućiće zajedničko planiranje na obe strane granice, od čega
će koristi biti višestruke.
Sve veća važnost komponente životne sredine, zajedno sa
komponentom privrede i društva, za održivi razvoj, podrazumeva
potrebu za zajedničkim tretmanom pograničnih planinskih
28
zona . Evropska komisija, unutar proširenja EU, uspostavila je
poseban mehanizam poznat kao Program susedstva, za podršku
prekograničnim inicijativama između zemalja u susedstvu EU.
Program susedstva pruža jednaku pomoć svim stranama koje
sarađuju (zemlje članice EU i susedne zemlje iz regiona), od
izbora projekta do njihove realizacije i upravljanja. (Za
koordinaciju prekograničnih inicijativa na Kosovu nadležna je
Kancelarija za prekograničnu saradnju pri MLS.)
Realizacijom prekogranične saradnje, EK ima za cilj da doprinese
policentričnom i uravnoteženom razvoju u Evropi kroz
eliminaciju velikih ekonomskih, socijalnih i ekoloških razlika.
Stoga, Kosovo i druge zemlje u razvoju su u pogodnoj situaciji da
izvuku korist kroz finansijske mehanizme prekogranične saradnju
da bi ispunili kriterijume za brže članstvo u EU.
28
Ovo se može ilustrovati sledećom hipotezom: „Kako možemo planirati održivi
razvoj na jednoj strani granice ako nivo zagađenja koje utiče na životnu sredinu
na drugoj strani nacionalnog parka nije poznato“.
136
Aneks 3 detaljno predstavlja aktivnosti koje treba preduzeti za
realizaciju ove strategije.
4.3.
Strategija razvoja
fizičke infrastrukture
Fizička infrastruktura prati potrebe i ciljeve zaštite i razvoja
Nacionalnog Parka “Šari“. Razvoj transportne infrastrukture
doprineće boljem pristupu i mobilnosti posetilaca i zaposlenih u
Parku, kao i razvoju energetske infrastrukture, redovnog
snabdevanja električnom energijom koje će omogućiti normalan
život u naseljima unutar i van Parka. Razvoj vodne infrastrukture
omogućuje redovno vodosnabdevanje kapaciteta u Parku,
odvođenje otpadnih voda, eliminaciju ili vidno smanjenje
zagađenja voda u Parku. Razvoj telekomunikacija omogućuje
redovnu komunikaciju do i iz Parka.
Ciljevi su takođe u vezi sa razvojem tehničke infrastrukture i
pomoćnih usluga, generalno podeljeni na sledeće svrhe. Svrha
podvlači preduzimanje određenih aktivnosti. Svrha i aktivnosti se
zatim delje na grupe u skladu sa komponentom koju pokrivaju.
Cilj 6: Razvoj fizičke infrastrukture
Svrha:
• Dobar pristup putevima i stazama u svim oblastima Parka,
koje su zanimljive za posećivanje.
• Obezbeđivanje javnog prevoza i potrebnog parkinga.
• Obezbeđivanje prevoza za skijaše do skijaških staza.
• Obezbeđivanje redovnog snabdevanja električnom
energijom za Park i okolna naselja.
• Razvoj javnog sistema vodosnabdevanja i kanalizacionog
sistema u Parku i okolnim naseljima.
• Razvoj poštanskih i telekomunikacionih usluga za ceo Park i
njegova naselja.
• Upravljanje otpadom.
4.3.1. Prevoz i infrastruktura
Jedna od komponenti fizičke infrastrukture je infrastruktura
prevoza. Ciljevi koji nastoje da razviju ovu komponentu i usluge
prevoza predstavljeni su u daljem tekstu:
S6.O1. Dobar pristup putevima i stazama u svim oblastima
Parka, koje su zanimljive za posećivanje
Politika potrebna za realizaciju ovoga je sledeća:
•
Uspostavljanje uslova za razvoj višenamenskog transporta u
svim zonama Kosova u opšte, kao i u turističkim,
rekreacionim i rehabilitacionim zonama posebno.
•
Podsticanje razvoja turizma u sredinama koje imaju
potencijal.
•
Uspostavljanje uslova za razvoj pošte i telekomunikacija u
svim sredinama na Kosovu uopšte, kao i u turističkim,
rekreacionim i rehabilitacionim zonama posebno.
•
Uspostavljanje uslova za informativno integrisanje Kosova u
regionu i šire.
Ovaj cilj podrazumeva unapređenje i razvoj infrastrukture
transporta (putevi i železnička mreža) unutar i van teritorije
Parka. Aktivnosti koje se preduzimaju za ostvarivanje ovog cilja
su:
•
Razvoj pešačkih staza.
•
Asfaltiranje puta R118 na deonici Delovce – Vrbeštica.
•
Izgradnja saobraćajnice koja će povezivati Maćurište na
severni deo nacionalnog parka (opština Suva Reka) gde će
se izgraditi objekti za odmor, rekreaciju i zdravstvenu
rehabilitaciju, sa putem R118.
•
Izgradnja saobraćajnice u pravcu Drajkovac – Firaja – Brod.
•
Asfaltiranje lokalnog puta od raskrsnice sa ulicom R115 do
sela Planjan.
137
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
•
Izgradnja saobraćajnice koja će povezivati selo Zaplužje
(opština Šar) sa lokacijom u blizini gde će se graditi sportski
rekreativni centar i dalje prema granici sa Makedonijom;
•
Izgradnja saobraćajnice koja će povezati selo Restelica sa
Mavrovom u Makedoniji;
•
Izgradnja saobraćajnice koja će povezati selo Orčuša sa
Kuksom u Albaniji;
•
•
Izgradnja saobraćajnice na lokaciji Nenahishte (opština
Kačanik), uključujući objekte za odmor, rekreaciju i
zdravstvenu rehabilitaciju, sa regionalnim putem R116.
Realizacija studije izvodljivosti za izgradnju železničke pruge
Brod - Sevce (opština Štrpce).
•
Izgradnja električne pruge Brod – Sevce (ukoliko se studijom
to opravda) i njenih grana u pravcu ski-liftova.
•
Javno osvetljenje, saobraćajni znaci i njihovo održavanje u
naseljima.
•
Postavljanje znakova za informisanje i orijentisanje.
•
Uvođenje
Gotovuša.
pravca
Doganovce-Brod-Firaja-Drajkovac-
•
Uvođenje pravca Prizren-Rečane-Nebregoste.
•
Uvođenje pravca Prizren-Rečane-Planjan.
•
Uvođenje pravca Prizren-Rečane-Drajčić.
•
Uvođenje pravca Prizren-Rečane-Gornje Selo.
•
Uvođenje pravca Doganovce-Štrpce-Sevce;
•
Uvođenje pravca Doganovce-Donja Bitina-Gornja Bitina;
•
Postavljanje linije u relaciji Dragaš–Brod (Opština Dragaš);
•
Postavljanje linije u relaciji Dragaš–Restelica;
•
Izgradnja parking mesta na ulazima-izlazima iz Parka;
•
Izgradnja parking mesta u Štrpcu, na Brezovici, u Sevcu,
Delovcu, Gornjem Selu, Mušnikovu, Rečanu, Brezni,
Plajniku, Restelici i Brodu (opština Dragaš)
S6.O3. Obezbeđivanje prevoza za skijaše do skijaških staza
S6.O2. Obezbeđivanje javnog prevoza i potrebnih parking
mesta
Ostvarivanje ovog cilja dovešće do lakšeg pristup Parku, iz Parka i
unutar Parka, što je potrebno da bi se povećao broj posetilaca u
Parku (nemaju svi posetioci privatna vozila) i što će omogućiti
pristup prevozu za širi deo zajednice, a posebno za zajednicu u
okolini Parka. Uvođenje ovih linija prevoza obezbediće nove
alternative za posete Parku i privući će više posetilaca, smanjiće
broj parking mesta, kao i zagađenje. Potrebne aktivnosti za
ostvarivanje ovog cilja su:
•
Uvođenje pravca Doganovce-Štrpce-Prevalac-Prizren.
•
Uvođenje pravca Suva Reka-Mušutište-Delovce-VrbešticaŠtrpce.
•
Uvođenje redovnih pravaca do sportskih i rehabilitacionih
centara unutar i van Parka.
138
Ostvarivanje ovog cilja podrazumeva više mogućnosti za skijanje,
visok nivo rekreacionog zimskog turizma, veći prihod. Aktivnosti
koje treba preduzeti za obezbeđivanje prevoza su sledeće:
•
Aktiviranje ski-liftova koji trenutno nisu u funkciji u ski centru
u neposrednoj blizini Brezovice.
•
Ugradnja novih ski-liftova u postojećem ski centru u
neposrednoj blizini Brezovice a kasnije u ski centru koji je
predviđen da se izgradi na lokaciji u blizini a koja još nije
određena, ali za koju, kao što je rečeno, već postoje pet
predloga koje je dala ustrijska firma “ecosign“.
4.3.2. Energetska infrastruktura
S6.O4.
Obezbeđivanje redovne isporuke električne
energije nacionalnom parku i njegovim naseljima
Ostvarivanje ovog cilja je u funkciju razvoja energetske
infrastrukture i ogleda se u sledećim aktivnostima:
•
Realizacija studije izvodljivosti za stvaranje rezervoara za
snabdevanje pijaćom vodom za Nacionalni park i naselja
oko Parka (Semaja, Brod i Rečane).
•
Izgradnja javnog sistema vodosnabdevanja i kanalizacionog
sistema sa kapacitetima u skladu sa gore navedenom
studijom, za snabdevanje pijaćom vodom kapaciteta u
Nacionalnom parku i njegovim naseljima, preko podzemnih
izvora vode ili iz veštačkih rezervoara (Prevalac, Brezovica,
Maćurište, G. Selo i Sevce).
•
Izgradnja postrojenja za
prikupljanje otpadnih voda.
•
Realizacija studije o proceni energetske potražnje za
isporuku električne energije Parku i njegovim naseljima u
narednih 10 godina; alternativni izvori energije.
•
Realizacija studije izvodljivosti za izgradnju mini
hidrocentrala na rekama Lepenac, Prizrenska Bistrica,
Restelica i Brod (opština Dragaš);
•
Izgradnja gore navedenih mini hidrocentrala.
4.3.4. Telekomunikacije
•
Obnova postojećih trafostanica.
•
Ugradnja novih prenosnika.
S6.O6. Razvoj pošte i telekomunikacija u Nacionalnom
parku i njegovim naseljima
•
Obnova provodnika od Parka do Prizrena i Uroševca.
4.3.3. Vodna infrastruktura
S6.O5.
Razvoj javnog sistema vodosnabdevanja i
kanalizacionog sistema u Parku i njegovim
naseljima
tretman
otpadnih
voda
i
Ostvarivanjem ovog cilja unaprediće se tehnička infrastruktura,
kroz sledeće aktivnosti:
•
Pokrivanje celokupne teritorije Nacionalnog
njegovih naselja mrežom mobilne telefonije.
parka
i
•
Ugradnja antena od strane mobilnih operatera van striktnih
prirodnih rezervata.
•
Nadgledanje ugradnje antena mobilne telefonije.
Ostvarivanjem ovog cilja unaprediće se kvalitet života i omogući
će budući turistički razvoj Parka. Ove aktivnosti su:
•
Povezivanje stambenih i javnih objekata u Nacionalnom
parku na mrežu mobilne telefonije i internet.
•
Realizacija studije o količini potrebne pijaće vode za potrebe
Parka i njegovih naselja u narednih 10 godina; kanalizacioni
sistem u Parku i naseljima.
•
Uvođenje pošte u svim rekreacionim i rehabilitacionim
centrima u Parku u naseljima oko Parka.
•
Realizacija studije podzemnih izvora vode navedenih u
katastarskim knjigama (knjige poseduje podatke o ovim
izvorima), u cilju određivanja koji se od ovih izvora može
iskoristiti za snabdevanje pijaćom vodom za Park i njegova
naselja; istraživanje novih podzemnih izvora vode.
139
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
4.3.5. Infrastruktura za upravljanje otpadom
S6.O7. Efikasno upravljanje otpadom
Ovim ciljem ostvaruju se sve opšte potrebe za poboljšanje
kvaliteta života, kao i kvaliteta turističke ponude.
Realizacija ovog cilja
projekte/aktivnosti:
planira
se
kroz
sledeće
mere
i
•
Uvođenje odgovornosti za sakupljanje otpada u javnim
komunalnim preduzećima.
•
Organizacija sakupljanja čvrstog otpada, postavljanje
korpi za smeće na određenim mestima u Parku i
njegovim naseljima.
•
Izgradnja deponija na lokaciji van Nacionalnog parka.
•
Uvođenje novčanih kazni za nepoštovanje regulative i
bacanje smeća na određenim mestima.
Aneks 3 pruža više detalja o svim aktivnostima koje treba
preduzeti za realizaciju ove strategije.
140
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
 Mapa: Strategija za razvoj infrastrukture
141
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
 Mapa: Strategija opšteg razvoja
142
Spisak projekata sa prioritetom za Nacionalni Park “Šari“
Projekti/aktivnosti
Akteri/donosioci
odluka
Odgovorni za izradu
i primenu
Izvor
finansija
Vremenski
okvir
MSPP
DMM, DP, inspektori
KKB
2013
5,000
2
Izrada administrativnog uputstva o normama,
standardima i propisima unutar Nacionalnog
Parka “Šari“
Izrada plana upravljanja za Nacionalni Park “Šari“
MSPP
DMM, DP
KKB,
donatori
2014
1,800,000
3
Postavljanje informacija i putokaza
MSPP
DP
2013
15,000
4
Postavljanje kontrolnih punktova na ulazima i
izlazima iz Nacionalnog Parka “Šari“
MSPP/DP
MSPP /MA
KKB,
donatori
KKB,
donatori
2013
50,000
5
MSPP/DP
DP, DMM, opština
KKB,
donatori
2014
150,000
MSPP
DP
KKB,
donatori
7
Izgradnja centralne kancelarije u Prevalacu za
organe nadležne za Nacionalni park; organizacija
4 drugih opštinskih jedinica
Oprema za stražare NP Šar-planine za
posmatranje, telekomunikaciju, odbranu i
mobilnost
Izrada PRRU – Turistički centar „Brezovica"/Štrpce
MSPP, SO Štrpce
DP, SO Štrpce
KKB
2013
50,000
8
Izrada PRRU – Turistički centar „Prevalac"/Prizren
MSPP , SO Prizren
DP, SO Prizren
KKB
2014
50,000
1
6
Cena u
evrima
30,000
Total
2,150.000
143
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
V
144
ODREDBE ZA PRIMENU
5.1. Opšte odredbe
5. Odredbe za primenu
Prostorni plan za Nacionalni Park “Šari“ (u daljem tekstu Plan)
definiše (planske) ciljeve regulisanja terena, organizaciju i
destinaciju prostora (teritorije), uslove i mere korišćenja,
regulisanja i zaštite Parka.
•
•
•
•
•
•
•
Prostorni plan za NP “Šari“ pokriva vremenski period od
najmanje deset godina od datuma usvajanja od strane
Skupštine Kosova.
Svakih pet godina preispitivaće se Plan ali se to takođe može
uraditi na zahtev za uvođenje promena na terenu.
Odgovorni organ za preispitivanje Plana je Ministarstvo
Sredine i Prostornog Planiranja.
Plan se izrađuje u skladu sa međunarodnim konvencijama i
principima za planiranje i zaštitu životne sredine.
Plan se izrađuje u skladu sa Zakonom o prostornom
planiranju i Zakonom o zaštiti prirode.
Odredbe za primenu Plana definišu način regulisanja i
destinacije prostora, kao i režim zaštite, izgradnje i
regulisanja teritorije (prostora).
Svi drugi planovi nižeg nivoa koji imaju uticaj na teritoriju
Parka, podvrgnuti su prostornom planu za NP “Šari“.
5.2. Mere za primenu Plana
• Javna ustanova Uprava Nacionalnog Parka “Šari“ (u daljem
tekstu Uprava Parka), upravlja teritorijom Parka.
• Uprava Parka podstiče (stimuliše) stvaranje prirodno-naučnih
sadržina, etnografskih kolekcija, botaničke bašte, stimuliše
naučna istraživanja, i vodi obrazovni rad sa mladima tokom
ekskurzija koje vode profesionalni stručnjaci.
• Uprava Parka podstiče revitalizaciju ruralni stambenih zona i
pomaže ugroženim meštanima da se uključe u različite
turističke ponude Parka, u skladu sa smernicama Plana.
• Uprava Parka vodi dnevnik Parka koji uglavnom sadrži
podatke o prirodnim faktorima, vrsti i obimu posla u Parku,
situaciji i promenama u flori i fauni, održavanju turističkih
145
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
•
izleta, organizovanju i kretanju drugih faktora, od značaja za
Park.
Izrada planova obuhvaćenih opština (Prizren, Suva Reka,
Štrpce, Kačanik i Dragaš) trebalo bi da bude usklađena sa
ovim Planom.
5.3. Regulisanje prostora
Ovaj Plan definiše ciljeve i dužnosti za zaštitu i regulisanje Parka,
u cilju:
• Zaštite prirodnih karakteristika i ravnoteže šumskog
ekosistema, kao i hidroloških osobina.
• Omogućavanja upotrebe prostora Nacionalno parka u
naučne, obrazovne, kulturno – turističke svrhe.
• Obezbeđivanja zaštite i revitalizacije ruralnih naselja.
5.4. Režim zaštite, izgradnje i prostorne regulacije
•
U prvoj zoni zaštite nije dozvoljena bilo kakva ljudska
intervencija.
•
Svako modifikovanje koje dodiruje šumske zajednice
planinske vrhove i rečne tokove u suprotnosti sa ovim
prostornim planom, u parku je zabranjeno.
•
Treba ukloniti palo drveće, da bi se izgradile pešačke staze.
•
U blizini saobraćajnica, može se dozvoliti pošumljavanje i
uklanjanje palog drveća radi postizanja estetskog izgleda
pejzaža kao i iz bezbednosnih razloga u cilju zaštite šume.
•
Košenje je u nekim oblastima obavezno, zbog zaštite polja sa
karakterističnom vegetacijom i zbog mogućnosti da se divlje
životinje hrane. Modaliteti i režim košenja biće navedeni u
planu upravljanja Parkom.
•
•
U blizini prve zone zaštite (striktni rezervati), svaka vrsta
izgradnje je zabranjena, osim: puteva, staza, informativnih
tabli i skloništa za posetioce.
Planinske kuće se moraju zaštiti; moraju se prilagoditi ili čak
rekonstruisati kada se za to ukaže potreba.
146
•
Druga i treća zona zaštite predstavljaju zone različitih rezima
zaštite. Razlike u režimu zaštite unutar Parka biće od
najrigoroznijih do najslobodnijih, dok se kompletno
regulisanje prostora ostvaruje, organizuje i oblikuje na takav
način da neće ugroziti prirodu i osnove njenih vrednosti.
•
U drugoj i trećoj zoni zaštite dozvoljena je sanitarna seča
drveća. Pažnja se mora pokloniti delovima gde je lavina
naglašenija.
•
Naselja u Parku i van Parka imaju manji stepen zaštite, koji bi
trebalo da omogući zaštitu i njihovu revitalizaciju vezano za
svrhu sredine (tradicionalna poljoprivreda, ruralni turizam).
•
Izgradnja u naseljima koja su predviđena i za koja je
planirano da postanu turistička sela od posebnog značaja,
vodi se u skladu sa smernicama plana izgradnje.
•
Pored rekonstrukcije postojećih stambenih objekata u
zonama izgradnja u Parku, izgradnja novih objekata je
dozvoljena u skladu sa smernicama plana regulacionog
razvoja za zone u kojima je predviđena izgradnja.
•
Nikakva vrsta izgradnje različitog karaktera nije dozvoljena
osim onog predviđenog planom.
•
Naselja oko Parka moraju zadržati postojeći karakter, u
okviru konteksta ruralnog turizma.
•
U striktnom rezervatu Rusenica moraju se predvideti
ograničene posete, u cilju zaštite mira divlje mačke, kao
ključni deo rezervata, što će se navesti u planu upravljanja
Parkom.
•
Izvorišta su zaštićena merama ograničene posete, u skladu
sa odgovornim stranama u Parku.
•
U cilju ispunjenja njihove funkcije, putevi u parku se moraju
zaštititi i kada je potrebno popraviti.
•
Staze za pešake su različitih dimenzija (0.8 – 1.5 m').
•
Sva komunikacija pešaka je regulisana i označena na
poseban način, u zavisnosti od destinacije.
•
U trećoj zoni zaštite, turistička infrastruktura s može graditi:
putevi, staze, informativni znakovi, informativni kiosci,
skloništa za posetioce, mali uslužni objekti i prostor za
izletište.
•
Regulisanje šuma mora se sprovesti u skladu sa adekvatnim
zakonima (Zakon o šumama, Zakon o zaštiti prirode, Zakon o
zaštiti životne sredine) i planom upravljanja Parkom.
•
Program zaštite i unapređenja šuma mora se izraditi u skladu
sa kriterijumima upravljanja Parkom.
•
U privatnim oblastima Parka koje pokrivaju šume, dozvoljena
je sanitarna seča šuma (za grejanje i izgradnju), drugim
rečima za potrebe korisnika te imovine.
•
Sve životinje na teritoriji Parka su zaštićene.
•
Sve autohtone biljke na teritoriji Parka su zaštićene, posebno
endemične vrste.
•
Svi radovi na elektrodistribuciji, telefonskoj mreži,
vodosnabdevanju i kanalizaciji, moraju se vršiti podzemno,
pored putnih pravaca.
•
Izvorišta koja se koriste za lokalno vodosnabdevanje
zaštićena su merama ograničenog korišćenja.
•
Zaštita zemljišta od lokalnih otpadnih voda, vrši se kroz
stalnu kontrolu i intervenisanje u skladu sa pozitivnim
ekološkim normama.
•
5.6. Planiranje i smeštaj
•
Opštine su u obavezi da izrade svoje urbanističko
regulacione planove za naselja na teritoriji Nacionalnog
Parka “Šari“ i da za to dobiju saglasnost od MSPP.
•
U slučaju da urbanističko regulacioni planovi postoje za
naselja (Brezovica, Prevalac) moraju se preispitati/revidirati, u
skladu sa „Opštim odredbama za razvoj Nacionalnog parka
Šar-planine“ i MSPP mora dati svoju saglasnost, dok za oblasti
u kojima se planira razvoj (Maćurište, Delovce – Suva Reka,
Guri i Zi – Dragaš, Ahište – Kačanik Brezovica -Štrpce),
urbanističko regulacioni planovi se moraju izraditi u skladu
sa „Opštim odredbama za razvoj Nacionalnog Parka “Šari“.
•
Za sela oko parka, predviđena za razvoj ruralnog turizma,
relevantne opštine su u obavezi da izrade svoje regulaciono
urbanističke planove.
•
Samo je objekat u vlasništvu korisnika, sve okolo spada pod
teritorijom Parka.
•
Stavljanje ograde oko parcela je zabranjeno.
•
Nova stambena izgradnja u Parku je zabranjena, osim u
oblastima u kojima je predviđen razvoj unutar naselja
(Brezovica – Štrpce, Prevalac – Prizren, Maćurište, Delovce –
Suva Reka, Guri i Zi – Dragaš, Ahište – Kačanik).
•
Turistički kompleksi, hoteli ili turistička sela, kao i svi objekti,
moraju se prilagoditi prirodnom pejzažu.
•
Za projekte kao što su ski-liftovi, žičare, turistička sela i
hotelijerski kompleksi, investitor mora sastavljati izveštaj PUSa (procena uticaja na sredinu). Ovaj izveštaj treba da dude
predmet javne rasprave.
•
Svaki investitor podnosi plan projekta za celu parcelu
(smeštaj, pomoćni objekti, plan i zelenilo) za dobijanje
dozvole za lokaciju.
5.5. Režim prostornog korišćenja
•
Zabranjena je bilo kakva ekonomska eksploatacije prirode u
Parku; dozvoljeno je samo iskustvo poimanja prirodne celine
i u naučne, obrazovne, turističke i rekreacione svrhe.
•
U ruralnim naseljima, dozvoljeno je renoviranje
tradicionalnih konaka u karakterističnom obliku, uključujući
eko-turizam.
•
Sve aktivnosti lova su zabranjene u Nacionalnom parku.
•
Ribolov je striktno zabranjen u Prizrenskoj Ljumbardi, kao i u
Lepencu.
Aktivnosti ubiranja biljaka u Parku su zabranjene, posebno
onih koje su endemskog karaktera.
147
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
•
Geodetska merenja su sastavni deo dokumentacije za
dobijanje dozvole, kako bi se verifikovalo precizno stanje,
lokacija i veličina parcela, kao i objekata na njoj. Predloženi
odnos predstavljanja merenja je 1:200 do 1:1000.
•
U oblastima sekundarne zaštite, objekti turističkog sadržaja,
mogu se izgraditi: putevi, staze, znakovi, informativna mesta,
turistička skloništa, objekti za manje usluge: objekti za
trgovinu, hotelijerstvo i izlete.
•
U izgradnji se moraju ispoštovati tekstualne i grafičke
odredbe ovog prostornog plana i regulaciono urbanističkog
plana.
•
•
Unutar oblasti pod razvojem, naselja unutar i oko Parka,
planiraju objekti različite namene (smeštaj, turizam, trgovina,
itd.) i individualni hoteli, kako bi se obezbedilo poštovanje
kriterijuma za ruralni turizam.
Naselja oko Parka mogu se angažovati u rekonstrukciji i
zameni, u smislu unapređenja životnih i radnih uslova, kao
revitalizacija
seoskih
domaćinstava,
tradicionalne
poljoprivrede za upotrebu u ruralnom turizmu.
•
Rekonstrukcija individualnih i porodičnih objekata predmet
je istih odredaba kao i nova izgradnja.
•
U kontekstu rekonstrukcije postojećih porodičnih objekata,
moguće je promeniti namenu u funkciju Nacionalnog parka,
i/ili ruralnog turizma. Postojeći objekti se mogu rekonstruisati
i ponovo izgraditi u skladu sa normama zaštite kulturnog
nasleđa, naime korišćenjem materijala i oblika na način koji
je autohtoni i tradicionalan, čuvajući prvobitan izgled.
•
Rekonstrukcija, u svrhu ovih odredbi, podrazumeva:
rekonstrukciju stambenih objekata; rekonstrukciju štala;
rekonstrukciju starih objekata; adaptaciju i rekonstrukciju
sanitarnih objekata; izgradnju nepermeabilnih septičkih
jama; internu funkcionalnu reorganizaciju stambene zone;
funkcionalnu reorganizaciju pomoćnih objekata.
•
Izgradnja poljskih kreveta i stajališta, skloništa za posetioce –
dozvoljena je izgradnja krovova od drveta i šindre.
•
Višespratni objekti nisu dozvoljeni u razvojnim zonama
unutar naselja. Dozvoljeni su samo individualni objekti a
identični objekti biće dozvoljeni samo u posebnim
slučajevima.
•
Nova izgradnja vodi se u skladu sa tradicijom, dimenzijama i
pomoću tradicionalnih materijala.
•
Objekti u načelu moraju se graditi sa dvostrukim krovovima i
krovovima na više nivoa samo za javne objekte.
•
Na građevinskim parcelama, pored stambenih objekata,
mogu se graditi i drugi objekti (garaže, pekare, letnje
kuhinje, ostave za alat i mlečne proizvode, štale, itd.).
2
•
Građevinska lokacija ili parcela ne sme biti veća od 500 m .
•
Dozvoljena razvojna površina unutar parcele iznosi 20 % od
ukupne površine parcele.
•
Maksimalan broj spratova za objekte biće P+1 (prizemlje i
prvi sprat) ili Su+P (suteren i prizemlje).
•
Promene gabarita zgrada u suprotnosti sa regulacionourbanističkim planom u slučaju rekonstrukcije nisu
dozvoljene.
•
Korišćenje kamena, drva i cigle u izgradnji je dozvoljeno.
•
Krovovi se pokrivaju dvostruko, u padu od 30 do 60 stepeni,
sa drvenom izolacijom, šindrom ili drugim savremenim
materijalima, sa svih strana.
•
Rekonstrukcija je dozvoljena na postojećoj infrastrukturi za
vodosnabdevanje.
•
Sakupljanje otpada rešava se za svaki objekat, sa
nepermeabilnim
septičkim
jamama,
ili
lokalnom
kanalizacijom sa biološkim pročišćavanjem.
•
Turistički objekti se grade daleko od oblasti striktne zaštite a
pristup se planira i kontroliše, u smislu ekološkog kapaciteta
ili oštećenja.
•
Lokacije turističkih kompleksa se ne smeju osmišljavati u
oblastima gde je osnovna infrastruktura (vodosnabdevanje i
kanalizacija, sakupljanje smeća, snabdevanje električnom
energijom, telekomunikacije i druga infrastruktura) udaljena.
148
•
Snabdevanje vodom vrši se preko lokalnih sistema
vodosnabdevanja, u kojima je dozvoljena rekonstrukcija.
•
Otpadne vode se sakupljaju u svakom objektu pojedinačno
u nepermeabilnim septičkim cisternama, ili lokalnoj
kanalizaciji sa biološkim pročišćavanjem.
5.7. Javni objekti
prilagoditi se vrednostima i originalnim karakteristikama
prirodnog pejzaža.
•
Sve staze imaju funkcionalne znakove, informacije.
•
U opasnim zonama, sve staze se moraju adekvatno zaštititi.
•
Izletišta su dozvoljena samo u označenim zonama.
•
Ugradnja drvenih klupa i stolova je dozvoljena na izletištima.
•
Svi javni objekti mogu se rekonstruisati u okviru granica i
arhitektonskih oblika, na osnovu izrađenog i usvojenog
projekta.
•
Nakon svake izgradnje, okruženje se mora rekultivisati,
zelenilo se mora kultivisati a cela lokacija vraćena u
prvobitno stanje.
•
Hotelijerski objekti (Breza, Narcis, Molika, Lahor), vikendice
(penzioneri, pioniri, bivši MUP, Elektro-Kosovo, Škola skijanja,
Udruženje lovaca, Kuća od kamena) zahtevaju posebna
postrojenja za tretman otpadne vode, pomoću kojeg će se
ispuštati biološki čista voda u prirodu.
•
Turistički objekti moraju imati osmatračke kule, oglasne
table, staze i drugi sadržaj koji ljude informiše o očuvanju
flore i faune – postojeće bioraznovrsnosti.
5.8. Slobodan prostor
5.9. Odredbe o kampovima
Ove odredbe opisuju regulaciju kampova, uključujući potrebne
uslove i usluge.
•
Svaka intervencija koja nanosi štetu prirodi, pejzažu, rečnim
tokovima, potocima, osuđivaće se u skladu sa odredbama
Plana upravljanja za Nacionalni Park “Šari“ a do njegovog
usvajanja, u skladu sa odredbama odluke MSPP o
zloupotrebljivačima prirodnih resursa Parka.
Kampovi su regulisana funkcionalna celina, podeljeni, u skladu
sa prostornim planom Šar-planine, na: a) turistička sela i b)
turističke centre; koji pružaju uslove za smeštaj gostiju u
otvorenim mestima, u kamp kućicama i šatorima, da bi se
obezbedile osnovne potrebe i usluge za odmor i rekreaciju.
•
Putevi, staze i ulice mogu se rekonstruisati uz poštovanje
pejzaža i osobina reljefa, i služe isključivo kao osnovna
funkcija Parku. U rekonstrukciji putnih staza, mogu biti
neophodni potporni zidovi. Konačni sloj gradi se od
prirodnih materijala a asfalt se može koristiti samo u
posebnim slučajevima.
Kamp lokacija je isparcelisana jedinica, u površini od najmanje 60
2
m . Parcele se mogu podeliti na individualne parcele i grupe.
•
•
Za estetiku pejzaža i bezbednost, iz razloga zaštite šuma,
može se odrediti zaštitni pojas od 30 m sa obe strane, u
okviru kojeg se mogu preduzeti aktivnosti kultivacije šuma, u
smislu uklanjanja pokvarenih stabala.
Prilikom rekonstrukcije staza unutar Parka, bitno je
pridržavati se tradicionalnih načina pravljenja staze i
Kamping mesto je prostor u kome se parcele mogu biti
individualne i u grupi. Svaka parcela mora imati najmanje
direktan pristup mrezi snabdevanja elektricnom energijom, i u
nekim slucajevima vodosnabdevanjem i kanalizacionim
sistemom.
•
Regulisani prostor za šatore i autokampere može pokrivati
10 % površine planirane za razvoj (treca zona);
•
Jedna jedinica parcela u kampu mora biti površine od
2
najmanje 60 m .
149
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
•
•
•
Ostale pomoćne usluge: osvetljenje kamp lokacije, sanitarni
prostor i garderoberi, septička jama za fekalne vode,
higijenske prostorije (čišćenje odeće, pranje sudova, itd.),
skladište za hranu, rekviziti, klupe, stolice, kreveti na
sklapanje i sportski rekviziti); vanjski i unutrašnji rekreacioni
prostor (teniski tereni, bazeni, fudbalski, odbojkaški i
košarkaški tereni, stoni tenis, itd.).
•
Grejanje – Grejanje mora biti obezbeđeno na recepciji, u
sanitarnim prostorijama i smeštajnom kapacitetu (u periodu
između oktobra i maja).
•
Telefonske veze i internet – Kampovi moraju biti pokriveni
fiksnom i mobilnom mrežom, i moraju imati pristup
internetu.
Objekti (prostorije) u kampu mogu imati samo jedan nivo,
dvostruke krovove na visini od 4.5 m od najniže tačke
terena (od najmanje tačke do krova); obavezno je
korišćenje samo prirodnog materijala za izgradnju (kamen,
drvo), uključujući prilagođavanje terenske konfiguracije, uz
očuvanje vrednosti pejzaža datog prostora.
•
Bezbednost u kampu – Kampovi moraju imati orijentacione
oznake, za ulazak i izlazak u slučaju opasnosti; kampovi
moraju biti snabdeveni opremom za prvu pomoć; kampovi
moraju imati izlaz u slučaju požara.
•
Sanitarne prostorije u zajedničkim kampovima – su prostor
za ličnu higijenu gostiju kao zajedničke prostorije, u kojima
se obezbeđuju sanitarni elementi i druge stvari.
•
Higijenske prostorije za žene – ulaz, lavaboi sa ogledalom,
toaleti i lavaboi, garderoberi i lični ormari, kao i tuš kabine.
•
Higijenske prostorije za muškarce – ulaz, pisoari, lavaboi sa
ogledalom, toaleti i lavaboi, garderoberi i lični ormari, kao i
tuš kabine.
•
Higijenske prostorije za decu u odgovarajućim dimenzijama
– ulaz, lavaboi, toaleti, garderoberi i tuš ili kade.
•
Higijenske prostorije za lica sa ograničenim sposobnostima
– lako pristupne, standardnih dimenzija i sa potrebnom
opremom – lavaboi sa ogledalom, toaleti i tuš kabine.
•
Poseban zajednički prostor – prostorije za pranje sudova,
hladnjača za skladištenje hrane i frižideri, zajedničke
prostorije (pranje, sušenje i peglanje), higijenske prostorije
za ljubimce.
Recepcija se nalazi na ulazu u kamp, ili pre ulaza, a
propratne komunikacione i marketinške usluge će se tamo
pružati. Kamp može imati i druge uslužne objekte (trgovina,
nabavka i usluge, restorani, pošta, bankomati, itd.).
•
Kampovi moraju imati bezbednu i prirodnu ogradu;
kampovi moraju imati pristup spoljnoj putnoj infrastrukturi u
blizini recepcije (unutar ili oko parka), kao i parking prostor.
•
Putevi unutar kampa moraju obezbediti pristup vozilima i
pešacima do parking mesta. Glavni put mora povezivati sve
sporedne puteve do recepcije i spoljne infrastrukture.
•
•
150
Vodosnabdevanje i sakupljanje otpadne vode. Kampovi
moraju biti snabdeveni pijaćom vodom, sa javne
vodovodne mreže ili iz drugih kontrolisanih izvora.
Uklanjanje otpadne vode mora se obezbediti kroz zatvoreni
sistem van datog prostora, u skladu sa normama i
standardima za nacionalne parkove. Sakupljanje smeća i
prenos mora se obezbediti unutar kamp prostora.
Snabdevanje električnom energijom – Kampovi moraju
imati pristup javnoj mreži snabdevanja električnom
energijom ili bilo kakvom drugom alternativnom izvoru
energije. Glavni putevi i putevi ka restoranima, uslužnim i
sanitarnim prostorijama moraju biti osvetljeni.
5.10. Infrastruktura
•
Uslovi za mrežu prostora predvorja, mesta telekomunikacionog
pristupa, mreže snabdevanja električnom energijom i vodom.
Težina i dimenzije vozila koja putuju regionalnim i lokalnim
putevima u Parku regulišu se posebnim pravilima koje
donosi MI.
•
Promet teretnih transportnih vozila na regionalnim i lokalnim
putevima Parka predmet je neometanog nadzora organa
Parka, na način da se spreči eventualni prevoz debala i
drugih proizvoda od drveta nezakonito uzetih iz Parka.
•
Širina pešačkih staza u Parku mora biti najviše 2 metara.
•
Pešačke staze moraju biti popločane kamenom.
•
Duž pešačkih staza moraju se propisno postaviti oglasne
table za posetioce.
•
•
Svaka izgradnja je zabranjena u oblastima namenjenim u
ovom prostornom planu za izgradnju puteva (regionalnih i
lokalnih) rezervnih puteva.
Svaki putnički prevoz do različitih lokacija u Parku, tranzitni
prevoz kroz Park i naselja oko Parka, dozvoljen je samo
licenciranim prevoznicima. Licence izdaje MI.
•
U cilju obezbeđivanja bezbednog putničkog prevoza, svi
prevoznici moraju ispoštovati tehničke uslove koje određuje
MI.
•
U izgradnji parking mesta, moraju se ispoštovati svi tehnički
kriterijumi za izgradnju parkinga. Ova pravila određuje MI.
•
Broj parking mesta i njihovo precizno raspoređivanje
određuje se regulacionim planom za relevantnu oblast. Dole
je dat standardni pregled neophodnih parking mesta:
•
•
•
•
•
Usluge – 1 parking mesto (PM) na 3 zaposlena;
Restorani – 1 PM po stolu;
Hoteli – 1 PM po sobi;
2
Kancelarije – 1 PM po 75 m bruto površine;
2
Radnje – 1 PM po 50 m bruto površine
•
•
Svaka izgradnja je zabranjena na rezervnim putevima
(regionalnim i lokalnim) unutar Parka i okolnim naseljima.
Rezervni put obuhvata prostor sa obe strane regionalnih i
lokalnih puteva. Dužina ovog pojasa na regionalnim i
lokalnim putevima u Nacionalnom parku iznosi najmanje 10
metara sa obe strane puta.
•
Ministarstvo Infrastrukture (MI) je nadležno telo za
regionalne puteve, samim tim svaka izgradnja i
rekonstrukcija ovih puteva zahteva dozvolu i nadzor ovog
Ministarstva.
•
Opštinske uprave su nadležne za lokalne puteve unutar
teritorije njihove opštine, samim tim svaka izgradnja ovih
puteva zahteva dozvolu i nadzor nadležnih opštinskih
organa.
•
U izgradnji regionalnih i lokalnih puteva moraju se poštovati
svi tehnički kriterijumi (širina, nagib, slojevi i debljina)
izgradnje i pravila doneta od strane MI. U izgradnji električne
pruge moraju se ispoštovati svi tehnički kriterijumi izgradnje.
•
Duž regionalnih i lokalnih puteva u Parku, uključujući naselja
oko Parka, moraju se postaviti svi potrebni saobraćajni znaci.
•
Svaki putni prilaz do lokacija izvesne namene za razvoj i
regionalnih puteva mora biti dozvoljen od strane MI.
o
U planu projekta, izgradnji i korišćenju žičara, sva
pravila i tehničke uslove za žičare i druge uslove
utvrđuje Ministarstvo trgovine i industrije.
•
Stručne ekipe angažovane u studijama i istraživanjima, u
skladu sa Strategijom razvoja tehničke infrastrukture, moraju
ispoštovati sledeće kriterijume:
•
Moraju posedovati odgovarajuće stručno obrazovanje;
•
Moraju imati iskustva u sličnim poduhvatima u prošlosti;
•
Ne sme se graditi mala hidrocentrala pre sprovođenja studije
o izvodljivosti, studije o troškovima i koristima i preciznom
određivanju lokacije;
151
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
•
•
•
•
Prilikom izgradnje novih hidroenergetskih kapaciteta
proizvodnje – malih hidrocentrala – moraju se ispoštovati
procedure ovlašćenja i tendera, nakon kojih, preduzeće koje
dobije ugovor, dobija dozvolu za izgradnju i licencu za
proizvodnju energije od Energetske regulatorne kancelarije
(ERK);
Izgradnja brane, prilikom razvoja veštačkog jezera, ne može
otpočeti pre sprovođenja studije o izvodljivosti, studije o
troškovima i koristima i preciznom određivanju lokacije;
Svaki sličan poduhvat na teritorije date opštine, zahteva
dozvolu organa nadležnog za regionalne rečne slivove.
Brane se osmišljavaju, grade i koriste u skladu sa tehničkom
dokumentacijom, koja se izrađuje u skladu sa zakonskim
aktom koji donosi Ministarstvo sredine i prostornog
planiranja (MSPP);
•
Za svaku poštansku delatnost u Parku i naseljima oko njega
potrebna je licenca za poštanske operatere koju izdaje
Ministarstvo transporta, pošte i telekomunikacija;
•
Pravo za izgradnju deponija smeća i lokacija za upravljanje
otpadom unutar Parka i naseljima oko njega dato je samo
operaterima za upravljanje otpadom koji dobijaju licencu od
MSPP;
•
Na lokacijama deponije smeća, moraju se ispuniti kriterijumi
utvrđeni zakonskim aktom koji donosi Vlada Kosova, ali ta
lokacija mora biti van teritorije Nacionalnog parka;
•
Sva građevinska preduzeća koja rade na teritoriji
Nacionalnog parka i u naseljima oko njega moraju imati
licencu.
•
Na putu Brezovica – Prevalac – Prizren, unutar granice
Parka, brzina vožnje je ograničena, sa ciljem da se umanji
uticaj na životnu sredinu, i prilagođava se životnoj sredini.
Ako postoji mogućnost, put će se koristiti samo za putnički
prevoz uz zabranu za teška vozila.
•
U slučaju da studija pokaže da je izgradnja brane izvodljiva,
lokacija jezera se mora očuvati, naime nikakva izgradnja nije
dozvoljena;
•
Svaki poduhvat u smislu vodosnabdevanja i kanalizacije
zahteva dozvolu koju izdaje nadležni organ za regionalne
rečne slivove;
•
Svi putni pravci u Parku takođe, moraju dati prednost
pešacima, samim tim, sva saobraćajna pravila, uključujući
brzinu vožnje, moraju uzeti u obzir tu činjenicu.
•
Za izgradnju svakog postrojenja za tretman otpadne vode i
sakupljanje otpadnih voda potrebna je dozvola koju izdaje
nadležni organ za regionalne rečne slivove;
•
Planirane i postojeće planinske staze mogu koristiti pešaci i
biciklisti.
Svaki operater mobilne telefonije čija mreža pokriva teritoriju
Parka (postavljanje antena, telefonske usluge) mora dobiti
licencu koju izdaje Regulatorni organ za telekomunikacije
(ROT);
•
•
Sva motorna vozila u vlasništvu zaposlenih u Parku i organa
Parka su dozvoljena, dok je za svako drugo motorno vozilo
potrebna dozvola koju izdaju organi Parka, uz opravdanje za
takvo kretanje.
•
•
Nakon što ROT izda licencu, za svako postavljanje telefonskih
antena potrebna je ekološka saglasnost MSPP.
Svi letovi su zabranjeni u Parku, osim ako organi Parka
drukčije ne odrede, u skladu sa važećim zakonima.
•
•
Postavljanje antena je zabranjeno u striktnim prirodnim
rezervatima. Postavljanje antena na takvim lokacijama nije
dozvoljeno ukoliko je za tako nešto potrebno seći šume;
Posete zaštićenim oblastima u Parku dozvoljene se u
ograničenom broju.
•
Svako mesto ulaska u Park mora imati standardnu oglasnu
tablu, koja opisuje staze i lokacije.
•
Svaki operater fiksne telefonije čija mreža pokriva teritoriju
Parka (javne i privatne kompanije) mora dobiti licencu od
ROT;
152
Učesnici u izradi plana
Izradio: Institut za prostorno planiranje
Kosovska Agencija za Zastitu Sredine
Ministarstvo sredine i prostornog planiranja
Vlada Kosova
Luan Nushi, Faton Deva, Elvida Pallaska, Arbën Rrecaj, Festa Nela, Besim Gollopeni, Shpend Agaj, Nexhmije Kamberi, Zana Mehmeti,
Riza Murseli, Mimoza Kallaba, Ismail Gagica, Hazer Dana,
Članovi međuministarskih radnih grupa – IWG i drugi odgovorni za određenu oblast
MSPP: Ilirjana Mejzini, Hidajete Zhuri, Adnan Elshani, Vjollca Puka, Abdurrahman Vërbovci, Lendita Radoniqi, Xhavit Mala, Shefket
Vranovci, Sabit Restelica, Fadil Bajraktari, Ylber Sherifi, Miradije Gërguri, Gani Berisha, Merita Dalipi, Adem Iberhysaj, Leonora Rraci,
Manduha Gojani, Agron Millaku, Sylë Tahirsylaj.
MTI: Avdi Krasniqi, Mensur Azemi, Bedri Millaku, Merita Fetahu
MTPT: Naser Zhjeçi, Kamer Shabanaj, Agim Kukaj
MKOS: Fitim Arifi
MPŠRR: Fahrije Tolaj, Tahir Ahmeti, Hetem Abazi, Bajram Batusha, Hysen Abazi, Tahir Halitaj, Fahrije Tolaj
MJS: Imer Hajdini
MER: Lulzim Korenica, Shahin Llalloshi, Bashkim Pllana.
Opštinski predstavnici
Prizren: Refki Muzbegu, Zana Shtoka-Belloda,
Suva Reka: Isuf Hajdaraj, Nexhmije Loshi-Durmishi, Sadri Emerllahu, Hanife Alimusaj
Dragaš: Hasan Dishallari, Irfan Ibrahimi, Florim Krasniqi,
Kačanik: Enver Zharku, Fatos Hoxha,
Nezavisni stručnjaci i spoljni konsultanti
Prof. dr Asllan Pushka (Katedra za geografiju–UP); prof. dr Vahdet Pruthi (Katedra za geografiju – UP); prof. dr Esat Hoxha (Katedra za
biologiju – UP); prof. dr Tefik Basha (Katedra za geografiju – UP); prof. dr Ruzhdi Pllana (Katedra za geografiju – UP); prof. dr Esat Dauti
(Katedra za biologiju – UP); prof. dr Zeqir Veselaj (Katedra za biologiju – UP); mr. Avni Hajdari (Katedra za biologiju - UP); prof. dr
Behxhet Mustafa (Katedra za biologiju – UP).
Radna grupa za podelu Nacionalnog parka Šar-planine na zone
Afrim Berisha, KEPA; Fadil Bajraktari, KEPA; Ylber Sherifi, KEPA; Qenan Maxhuni, KEPA; Elez Krasniqi, KEPA; Xhavit Mala, DPN; Nail
Kryeziu, DPN; Faton Deva, ISP; Ismail Gagica, ISP; Arbën Rrecaj, ISP, Shpend Agaj, ISP;
Pregled dokumenta: INSTITUT ZA PROSTORNO PLANIRANJE
153
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
LITERATURA I IZVORI
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
KEPA/IKMN, Report on nature situation 2006-2007, Prishtina 2008.
Behxhet Mustafa & Esat Hoxha, Biodiversity and protected areas, Prishtina 2004.
Croatia – National Report, Seminar on the role of ecosystems as water suppliers, Geneva 13-14 December 2004.
DPNMSH, Description of natural features of the MA Dragash territory, proposed for National Park within the Sharr Mountain
National Park MSH, 25.01.2007.
Draft document, Northumberland national Park, Local Development Frameëork, Local Development Scheme 2004 – 2007,
Northumberland national Park Authority, England 2004.
Province Institute for Nature Protection, Arsyeshmëria shoqërore e shpalljes së pjesës së Malit Sharr në KSA të Kosovës për park
nacional (Social Feasibility of proclaiming the Sharr Mountain, SAP Kosovo, a National Park), Prishtina, 1982
Zavod za prostorno planiranje, Republika Hrvatska, Ministarstvo zaštite okoliša i prostornog uređenja, Prostorni plan
Nacionalnog parka Paklenice, Zadar,1999.
Institut for Ecological and Regional Development, Spatial Information Systems for National Park Regions (NPIS) in the Central
European Space (CES) – GIS – Concepts for monitoring and managing national park regions, Department of Geosciences
University of Dresden, Dresden Germany
Kosovo Institute for Nature Protection, Biodiversiteti i territorit të komunës së Dragashit (Biodiversity of MA Dragash Territory),
Prishtina, 2007.
International Survey on Nature Parks in Europe, Annex 9.1 Questionnaire, Federation of German nature Parks and EUROPARCFederation.
MA Shterpce, Plani hapësinor i komunës së Shtërpces (Spatial Plan of the Municipality of Shterpce),2005
MESP, Plani i Kosovës për veprim në mjedis 2006-2010 (Kosovo Environmental Action Plan), Prishtina, 2006.
MESP/KINP, Vlerat e trashëgimisë natyrore të Kosovës (Natural Heritage Values of Kosovo), Prishtina, 2005.
Pravilnik o razvrstavanju, minimalnim uvjetima i kategorizaciji smeštajnih objekata, kampova iz skupine “Kampovi i druge vrste
objekata za smeštaj”, Ministarstvo turizma Hrvatske, Narodne novine 49/03, Zagreb 2003.
UNEP IE/WTO, Guidelines of Development of national Parks and Protected Areas for Tourism, 1992.
UNEP, Ecotourism, Principles, practices & Policies for sustainability, The International Ecotourism Society, Burlington, USA,
2002.
Zavod za prostorno planiranje, Republika Hrvatska, Ministarstvo zaštite okoliša i prostornog uređenja, Prostorni plan
Nacionalnog parka Risnjak, Rijeka, 2001.
18. Većina fotografija ovde predstavljenih uzete su i snimljene na terenu od strane osoblja IPP.
Zahvalnica
U ime Ministarstva sredine i prostornog planiranja, Instituta za prostorno planiranje, zahvaljujemo svim učesnicima, javnim i privatnim
institucijama, građanskom društvu i svim organizacijama na njihovom doprinosu kroz podatke, informacije i iskustvo u izradi konačnog
nacrta Prostornog plana za Nacionalni park Šar-planine.
154
NACIONALNI PARK
"ŠARI"
PROSTORNI PLAN
Dokument je izradio
Institut za Prostorno Planiranje
u saradnji sa relevantnim
strukturama Vlade Kosova,
opštinskih uprava i različitih
struktura kosovskog društva
Vlada Kosova
Ministarstvo Sredine i Prostornog Planiranja
Kosovska Agencija za Zastitu Sredine
Institut za Prostorno Planiranje
Priština
Februar, 2013
155
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Anex 1.
Vrste ptica na teritoriji Parka
NAUČNI NAZIV
ACCIPITRIDAE
Aquila chrysaetos
Aquila heliaca
Circaetos gallicus
Nephron percnopterus
Buteo buteo
Buteo rufinus
Pernis apivoris
Hieraetus fasciatus
Hieraetus pennatus
Accipiter gentilis
Accipiter nisus
Accipiter brevipes
Milvus milvus
Milvus migrans
Gyps fulvus
Aegypius monachus
Gypaetos barbatus
Circus cyaneus
Circus macrourus
Circus pygargus
FALCONIDAE
Falco peregrinus
Falco subbuteo
Falco biarmicus
Falco vespertinus
Falco naumanni
Falco tinnunculus
Tetrastes bonasis
Alectoris graeca
Perdix perdix
Coturnix coturnix
Phasianus colchius
156
NAZIV NA SRPSKOM
JASTREBOVI
Suri orao
Orao krstaš
Orao zmijar
Bela kanja
Orao mišar
Riđi mišar
Osičar
Planinski orao
Patuljasti orao
Jastreb kokošar
Kobac pticar
Kobac kratkoprsti
Crvenkasta ljunja
Mrka ljunja
Beloglavi sup
Crni strvinar
Orao bradan
Eja strnarica-poljska
Eja dalmatinska-stepska
Eja livadarka
SOKOLOVI
Sivi soko
Soko grlaš
Soko kraguljac
Vetruša kopčić
Vetrusa belonokta
Vetruša klikavka
Jarebica šumska-lještarka
Jarebica kamenjarka-grivna
Jarebica poljska-trčka
Obicna prepelica
Obican fazan
Tetrao urogallus
CHARADRIDAE
Eudromias morinellus
Vanellus vanellus
SCOLOPACIDAE
Tringa hypoleucos
Scolopax rusticola
LARIDAE
Larus ridibundus
Larus argentatus
COLUMBIDAE
Columbo livia
Columbo oenas
Columbo palumbus
Streptopelia decaocto
Streptopelia turtur
CUCULIDAE
Cuculus canorus
STRIGIDAE
Otus scops
Bubo bubo
Asio otus
Athene noctua
Strix aluco
Strix uralensis
Glaucidium passerinum
TYTONIDAE
Tyto alba
CAPRIMULGIDAE
Caprimulgus europeus
APODIDAE
Apus apus
Apus mebla
ALCEDINIDAE
Alcedo athis
UPUPIDAE
Upupa epops
Tetreb veliki-gluhan
VIVCI
Planinski žalar
Vivac pozvizdac
SLJUKE
Prutka migavica
Šljuka bena
GALEBOVI
Galeb obicni
Galeb klaukavac
Pëllumbi i egër i shpellave
Pëllumbi i egër i zgavrrave
Pëllumbi kreshtor
Kumria
Turtullesha
GOLUBOVI
Golub divlji-pećinar
SOVE
Jejic lulavac
Sova buljina-velika ušara
Sova utina
Ćuk obični
Sova šumska
Sova jastrebačka
Cukasa kukavica
KUKUVIJE
Kukavija dremalica
ELGNJEVI
Laganj
PIŠTARE
Crna pištara
Bela pistara
VODOMARI
Vodomar
PUPAVCI
Pupavac
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
PČELARICE
Pčelarica
ZLATOVRANE
Zlatovrana
DETLICI
Crna žuna
Siva žuna
Zelena žuna
Sirijski (seoski) detlic
Veliki detlic
Srednji detlić
Planinski detlić
Dendrocopos minor
Picoides tridactylus
Junx torquilla
ALAUDIDAE
Eremophila alpestris
Caladrella cinerea
Melanocorypha calandra
Lullula arborea
Galerida cristata
Alauda arvensis
HIRUNDINIDAE
Hirundo rustica
Hirundo rupestris
Hirundo daurica
Delichon urbica
MOTACILLIDAE
Anthus trivialis
Anthus pratensis
Anthus spinoleta
Anthus campestris
Motacila alba
Motacilla cinerea
CINCLIDAE
Cinclus cinclus
TROGLODYTIDAE
Mali detlić
Tropski detlić
Vijoglava
ŠEVE
Ušata ševa
Kratkoprsta ševa
Velika ševa
Šumska ševa
Ćubasta ševa
Poljska ševa
LASTE
Lasta
Gorska lasta
Daurska lasta
Gradska lasta
PLISKE
Šumska trepteljka
Livadska trepteljka
Vodena trepteljka
Stepska trepteljka
Bela pliska
Gorska pliska
VODENKOSOVI
Vodenkos
Carići
Troglodytes troglodytes
PRUNELLIDAE
Prunella modularis
Prunella collaris
SYLVIDAE
Sylvia communis
Sylvia curruca
Sylvia atricapilla
Phyloscopus collybita
Phylloscopus sibilatrix
Phylloscopus bonelli
MUSCICAPIDAE
Muscicapa striata
Ficedula hypoleuca
Ficedula albicollis
Ficedula parva
TURDIDAE
Saxicola torquata
Saxicola rubetra
Monticola solitarius
Monticola saxatilis
Oenanthe oenanthe
Oenanthe hispanica
Phoenicurus ochruros
Phoenicurus phoenicurus
Erithacus rubecula
Luscinia megarhynchos
Turdus merula
Turdus torquatus
Turdus pilaris
Turdus philomelos
Turdus viscivorus
AEGITHALIDAE
Aegithalos caudatus
PARIDAE
Parus ater
Parus major
Carić
POPIĆI
Obični popić
Planinski popić
GRMUŠE
Obična grmuša
Grmuša čevrljuša
Crnoglava grmuša
Običan zviždak
Šumski zviždak
Gorski zviždak
MUHARICE
Siva muharica
Šarena muharica
Belovrata muharica
Mala muharica
DROZDOVI
Crnoglava travarka
Obična travarka
Modrokos
Kos kamenjar
Obična belka
Mediteranska belka
Planinska crvenorepka
Vrtna crvenorepka
Crvendać
Mali slavuj
Običan kos
Kos ogrličar
Drozd borovnjak
Drozd pevač
Drozd imelaš
DUGOREPE SENICE
Dugorepa senica
SENICE
Jelova senica
Velika senica
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
MEROPIDAE
Merops apiaster
CORACIDAE
Coracias garrullus
PICIDAE
Dryocopus martius
Picus canus
Picus viridis
Dendrocopos syriacos
Dendrocopos major
Dendrocopos medius
Dendrocopos leucotos
157
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Parus caeruleus
Parus cristatus
Parus montanus
SITIDAE
Sita euro pea
TICHODROMADIDAE
Tichodroma muraria
CERTHIIDAE
Certhia familiaris
Certhia brachydactyla
REMIZIDAE
Remiz pendulinus
ORIOLIDAE
Oriolus oriolus
LANIIDAE
Lanius excubitor
Lanius collurio
CORVIDAE
Garrulous glandarius
Nucifraga caryocatctes
Pica pica
Pyrrhocorax pyrrhocorax
Corvus corax
Corvus frugilegus
Corvus cornix
Corvus monedula
STURNIDAE
Sturnis vulgaris
PASSERIDAE
Passer montanus
Passer hispaniolensis
Passer domesticus
Petronia petronia
Plava senica
Ćubasta senica
Planinska senica
BRGLJEZI
Brgljez
PUZGAVCI
Puzgavac
PUZIĆI
Kratkokljuni puzić
Dugokljuni puzić
BELE SENICE
Bela senica
VUGE
Vuga
SVRAČCI
Veliki svračak
Rusi svračak
VRANE
Sojka
Lešnikara
Svraka
Crvenokljuna galica
Crna vrana (gavran)
Vrana gačac
Siva vrana
Čavka
ČVORCI
Čvorak
VRAPCI
Poljski vrabac
Španski vrabac
Vrabac pokućar
Vrabac kamenjar
FRINGILLIDAE
Fringilla monTifringilla
Fringilla coelebs
ZEBE
Severna zeba
Obična zeba
158
Carduelis carduelis
Carduelis chloris
Carduelis spinus
Pyrrhula pyrrhula
Cocothraustes cocothraustes
Acanthis cannabina
Serinus serinus
Loxia curvirostra
EMBERIZIDAE
Emberiza calandra
Emberiza cia
Emberiza citrinella
Emberiza cirlus
Emberiza melanocephala
Emberiza hortulana
Štiglić
Zelentarka
Čižak
Zimovka
Batokljun
Konopljarka
Žutarica
Krstokljun
STRNADICE
Velika strnadica
Planinska strnadica
Strnadica žutovoljka
Crnogrla strnadica
Crnoglava strnadica
Vrtna strnadica
Aneks 2.
Procena prirodnih resursa i bioraznovrsnosti u opštini Dragaš.
Bioraznovrsnost – flora i fauna, i druge prirodne vrednosti
generalno predstavljaju potencijalni izvor za razvoj
obrazovanja, naučno istraživačkih aktivnosti za različite
korisnike.
Prirodne i geografske osobine i vrednosti teritorije predložene
29
za nacionalni park u opštini Dragaš
Ovo obuhvata vrste koje pripadaju flori: mezofili, gzerofili,
frigofili i archo-alpine, među kojima su endemične vrste
posebno važne.
Teritorija koja pripada opštini Dragaš a koja je predložena da se
obuhvati u Nacionalni Park “Šari“ nalazi se u južnom delu
Kosova, naime u istočnom, južnom i zapadnom delu opštine.
Ova oblast formira skup sličnih prirodnih vrednosti unutar
teritorije budućeg Parka.
Deo planina koji je povezan sa planinom Koritnik predstavlja
oblast retkih prirodnih vrednosti i smatra se rezervom nekoliko
vrsti.
Teritorija duž državne granice Kosova sa Makedonijom i
Albanijom zauzima površinu od oko 20.000 – 25.000 ha, od
čega je preko 90 % u društvenom vlasništvu. Najniža tačka
teritorije je na oko 700 m nadmorske visine, u klisuri reke Plave,
na granici sa Albanijom, dok su najviši vrhovi Vraca na 2582 m
i Koritnik na 2395 m.
Ovu teritoriju preseca put Prizren-Dragaš-Restelica-Strezimir
(granica sa Makedonijom), kotlina Radika, put GostivarMavrovo-Dibar-Ohrid, a planira se još jedna putna
saobraćajnica u pravcu Prizren-Zaplužje-Tetovo. Ova dva putna
pristupa su važna za razvoj tranzitnog turizma kroz teritoriju
predloženu za nacionalni park.
Osobine pejzaža – oblasti u ovoj zoni predstavljaju veoma
važnu celinu pejzaža, koju karakterišu brojne prirodne lepote:
doline, reke, jezera, šumska prostranstva, pašnjaci i livade.
Ova oblast takođe ima najlepše delove planinskih pašnjaka i
livada na Kosovu, pokrivajući veliki deo (oko 90 %), uključujući i
30
endemične i reliktne vrste .
29
Na osnovu materijala: „Opis prirodnih osobina teritorije SO Dragaš za
proglašenje delom Nacionalnog parka Šar-planine, MSPP – Uprava
Nacionalnog parka, januar 2007. god. i „Bioraznovrsnost na teritoriji opštine
Dragaš, MSPP – Institut za zaštitu prirode, februar 2007. god.
Debla – Drveće koje čini strukturu šuma je: bukva (Fagus
moesiacae), jela (Abies alba), Acer obtusatum, Acer
pseudoplatanus, Quercus petrea, Quercus cerris, Ostya
carpinifollia, Carpinus orientalis, Prunus avium, Betula pendula.
Drugo šumsko drveće je: Acer heldreichii, Taxus bacata, Corilus
collurna.
Vredi pomenuti da se na granici između Dragaša i Prizrena
može naći flora iz zajednice dioscora i Dioscoro-Carpinetum
orientalis, retke i endemične vrste, odnosno u severnom delu
opštine. Na obodu Koritnika, mogu se naći zajednice ColurnoOstryetyum i Pinetum heldreichii.
Fauna – Teritorija Šare (Dragaš) je bogata faunom jer sadrži
posebne životinjske vrste, u ograničenoj podeli, ali isto tako i
česte životinje. Prema nekoliko anketa sprovedenih na teritoriji
opštine Dragaš, fauna u ovom regionu je slična onoj u
Nacionalnom Parku “Šari“: ribe (Pisces), vodozemci (Amphibia),
gmizavci (Reptilia), sisari (Mamalia), insektivori, glodari,
mesožderi (Carnivora), i pernate životinje. Region opštine
Dragaš je poseban i zbog prisustva i održavanja ilirskog pastira,
ili šarplaninca.
Posebnu ulogu u stvaranju vrste pod nazivom ilirski pastir, imali
su visoki planinski masivi, koji su ograničili ukrštanje sa drugim
vrstama pasa. Neophodno je veoma da se obezbedi pravna
zaštita ovog pastira, kako bi se očuvale autentične albanske
vrste.
159
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
- Reke i potoci u datoj opštini veoma su bogate planinskom
pastrmkom.
vrha Vraca, a koju stvaraju više izvorišta i potoka. Obe reke se
ulivaju u Beli Drim a preko njega u Jadransko more.
- Padine sela Brod bogate su divljim svinjama, zečevima,
lisicama i drugim životinjama za lov.
Ova teritorija takođe ima neka sezonska jezera (jezero Šutman,
Defoe, itd.), koja se stvaraju topljenjem snega, dok tokom leta i
u sušnim periodima gube svoju vodu. Najvažnije jezero je
Brezničko jezero, ispod vrha Koritnik (u blizini sela Brezna) na
nadmorskoj visini od 935 m.
Ove prirodne vrednosti, posebno planine, predstavljaju dobar
potencijal za razvoj turizma, ali i za stočarstvo i pašnjake u
regionu, ali nepostojanje infrastrukture i materijalnih sredstava,
kao i projekata, usporava razvoja turističkih kapaciteta u ovoj
opštini. Postojeće staze koje koriste poljoprivrednici za svoju
stoku mogu se takođe realistično koristiti za razvoj alpinizma, za
šetnje kroz planinu i planinski biciklizam.
Teritorija opštine Dragaš predložena za deo NP Šar-planine
obuhvata:
•
Guri i Zi – skijaška staza
Teritorija opštine Dragaš raspolaže sa mnogim uslovima za
nekoliko oblika turizma:
•
Region Broda – prirodni rezervat (Rupicapra - rupicapra)
•
Obrazovni, rekreacioni i sportski (zimski i letnji) turizam, lov i
ribolov, planinski, ruralni i tranzitni turizam.
Restelica – sredina sa prelepim pejzažom i jezerima na
preko 2000 m nadmorske visine
•
Bredik – čiste šume jele (Abietum alba)
•
Koritnik – čiste šume munike (Pinetum heldreichii)
Oblasti u kojima se mogu razviti zimski sportovi u opštini
Dragaš su: Zaplužje, Radeša, Brod i Restelica. Osim ovih mesta,
oblast oko Brezničkog jezera, od oko 2 ha, idealna je lokacija za
zimski turizam.
Najveće reke, one koje karakterišu velike količine vode tokom
cele godine su: reka Plava, koja izvire u blizini Guri i Zi, čije su
pritoke reke Radeška i Brod, kao i reka Restelica koja izvire ispod
160
Aneks 3.
Spisak aktivnosti
Cilj S1
Potpuna administracija i efikasno upravljanje Nacionalnim Parkom “Šari“
Cilj
S101.
Funkcionisanje
jedinstvenog
odgovornog tela za
upravljanje
S102. Izrada plana
upravljanja za
teritoriju
Nacionalnog parka
Šar-planine
S103. Efikasna
administracija i
širenje autoriteta
organa zaduženog
za Park
1,983,000
Učesnici
Odgovorni
za primenu
Rok
Finansijski
izvro
Uspostavljanje autoriteta Uprave Parka na celoj teritoriji
Parka
MSPP, Opštine
UNP
*
MSPP
A2
Potpisivanje memoranduma o saradnji (MSPP, UNP, KPS,
sudovi, KAŠ, ekološka udruženja, lovci, stočari, itd.)
MSPP
UNP
*
A3
Izrada radnog plana i priprema, do izrade plana
upravljanja
UNP
UNP
*
A1
Istraživanje svih bioloških, kulturoloških i
društvenih/ekonomskih osobina, i abiotičkih faktora
MSPP
MSPP, UNP,
naučne
institucije
**
A2
Javne konsultacije
MSPP
UNP
**
A3
Priprema standarda, režim praćenja, uslovi i preporuke, i
konkretne aktivnosti
MSPP
UNP
**
A4
Obuka i mere za realizaciju plana
MSPP
UNP
**
A1
Ciljevi organa Parka
MSPP
UNP
*
MSPP
A2
Kontrola, praćenje i oporezivanje
MSPP
UNP
*
MSPP
A3
Osmišljavanje nove organizacione strukture
MSPP
UNP
*
MSPP
A4
Različiti mehanizmi rada
MSPP
MSPP, UNP
*
MSPP
A5
Konsultacije i analiza komentara različitih interesnih
grupa
UNP, ISP,
AKMN
UNP, ISP,
AKMN
*
A6
Uvođenje eventualnih izmena i dopuna u nacrtu
prostornog plana i plana upravljanja za NP
UNP, ISP,
AKMN
UNP, ISP,
AKMN
*
A7
Usvajanje i realizacija prostornog plana i plana
upravljanja za NP
Skupština
Kosova
MSPP, UNP
**
Aktivnost/mera/projekat
A1
Cena u
evrima
30,000
MSPP
3,000
MSPP
MSPP Donatori
MSPP Donatori
MSPP Donatori
MSPP Donatori
1,700,000
10,000
50,000
40,000
100,000
20,000
30,000
161
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Cilj S2: Zaštita, čuvanje i korišćenje prirodnih i kulturnih nasleđa u parku i okolnim naseljima
Cilj
S2O1. Svest i
informisanje o
Nacionalnom Parku
“Šari“
S2O2. Zaštita šuma
od ljudskog i
prirodnih faktora
162
973,750
A1
Pripremiti marketinška sredstva za štampane i
elektronske medije o NP “Šari“
MSPP /DP,
informativna
služba
Odgovorni
za
primenu
informativ
na služba /
MSPP
A2
Osmisliti obrazovni materijal za predmetnu nastavu u
osnovnim i srednjim školama
MSPP, MONT
MONT, UP
*
KBK
A3
Izraditi i objaviti mape, brošure, letke, reklame i kalendar
turističkih aktivnosti
MSPP / DP,
KEPA, DMM,
MPŠRR/KAŠ
MSPP /DP
**
KBK
A4
Izgradnja kapaciteta vodiča na dva glavna
ulaza/kontrolna punkta Parka
MSPP /DP,
KEPA, MTI/DT,
MKOS/DC
DP
**
KBK
A5
Organizacija obrazovnih ekskurzija o važnosti
Nacionalnog parka
MONT /
opštinska
odeljenja za
obrazovanje
MONT, DP
**
KBK
A6
Dobiti i postaviti informacije i orijentacione znakove i
simbole, izgraditi ih od prirodnog materijala i prema
standardima
MSPP /KEPA,
DP
DP
*
KBK
A7
Pripremiti program informisanja o Parku za meštane i
naselja u okolini, sa temama vezano za životnu sredinu,
pejzaž, tradiciju i budući razvoj turizma
MTI/DT, MSPP
/DP,KEPA,
MKOS/DC
DP, NVO I
odgovaraj
uće
opštine
**
KBK,
privatni
sektor i
donatori
A8
Izgradnja dva glavna mesta ulaska (Prevalac, Štrpce) i tri
sekundarna (Suva Reka, Dragaš i Kačanik), i izlaganje
vrsti flore i faune NPŠP na tim mestima
MSPP /DP
DP
**
KBK
A9
Izraditi administrativno uputstvo – propise za Nacionalni
park, oko:
- dozvoljenih i zabranjenih aktivnosti, i novčanih kazni za
proizvođače, investitore i zagađivače (pravna i fizička
lica) unutar i oko Parka;
- norme i pravila ponašanja;
- priprema i praćenje regulacionih planova, i
- uslovi dozvoljavanja i praćenja izgradnje u III zoni
zaštite i zoni zajedničkog uticaja
MSPP /DMM,
KEPA, DP, DSP,
ISP
DP,
Inspektora
t
*
KBK
Potpisivanje memoranduma o saradnji za zaštitu šuma
između MSPP/MPŠRR, KPS i opštinskih sudova
(odgovarajućih opština čiju teritoriju obuhvata NP).
MSPP/MPŠRR,
DP, KAŠ, KPS,
opštinski sudovi
– Prizren,
Štrpce, Suva
Reka, Kačanik
MSPP/ DP,
KAŠ, KPS,
opštinski
sudovi –
Prizren,
Štrpce,
**
MSPP
Aktivnost/mera/projekat
A1
Učesnici
Rok
Finansijski
izvro
*
KBK
Cena u
evrima
8,000
5,000
30,000
10,000
50,000
50,000
450,000
5,000
1,500
Suva Reka,
Kačanik
S2O3. Zaštita i
očuvanje
bioraznovrsnosti
S2O4. Zaštita,
praćenje i
racionalno
korišćenje resursa
Parka
A2
Izrada AU od strane MSPP o trenutnom zabranjivanju
nezakonite seče šuma i povećanim novčanim kaznama
za nezakonite korisnike prirodnih resursa Parka (u skladu
sa Zakonom o zaštiti prirode, član 41, stav 5).
MSPP
DP
*
MSPP
A3
Povećan broj stražara, unapređenje radnih uslova i prava
za praćenje, telekomunikacije, zaštitu i kretanje.
MSPP/DP, KAŠ
DP
**
MSPP/KBK
A4
Izgradnja staza, barijera i nasipa sa ciljem da se šume
zaštite od požara, seče, erozije i lavina.
MSPP/DP,
DP
**
KBK
A5
Kontrolisana fitosanitarna seča, nutricija šuma, osim I
striktne zone.
DP, KAŠ
DP, KAŠ
***
KBK
A6
Identifikovanje lokacija za proređivanje, pošumljavanje, i
nasipanje, u cilju zaštite i razvoja šuma.
DP, KAŠ
Stručnjaci
za šume
*
KBK
A1
Ispitivanje, evidentiranje i popis vrsti, definisanjem okvira
vrsti.
A2
Izrada i objavljivanje botaničkog atlasa Parka.
A3
DP, Univerzitet,
Kat. za
biologiju, KEPA
DP, Univerzitet,
Kat. za
biologiju, KEPA
Grupa
stručnjaka
***
KBK
Grupa
stručnjaka
*
KBK
Ispitivanje, evidentiranje i popis životinjskih vrsti,
posebno endemičnih, definisanjem okvira vrsti.
DP, Univerzitet,
Kat. za
biologiju, KEPA
Grupa
stručnjaka
***
KBK
A4
Izrada i objavljivanje zoološkog atlasa Parka.
DP, Universiteti
Dega e Biologji.
KEPA
Grupa
stručnjaka
**
KBK
A5
Izrada „Crvene knjige“ flore i faune
MSPP
**
KBK
A6
Izrada mape endemičnih vrsti, ugroženih staništa i
oblasti biljnih i životinjskih vrsti i zajednica.
MPŠRR/KAŠ, DP
A1
A2
Izrada plana upravljanja za NP “Šari“
Memorandum o razumevanju o koordinaciji aktivnosti
između relevantnih institucija za praćenje: DP, KIHM,
KEPA i KIPH.
MSPP
MSPP, MSh
Grupa
stručnjaka
500
66,000
10,000
70,000
30,000
70,000
30,000
20,000
**
DPK
DP, KEPA,
KIHM i
KIPH
**
KBK
**
2,500
A3
Izgradnja hidrometeorološke stanice.
MSPP
DP, IHMK
**
KBK
A4
Sastavljanje okvira za godišnje izveštaje o stanju životne
sredine.
DP
DP
***
MSPP
60,000
2,250
163
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Hitno zaustavljanje kamenoloma unutar Parka i u
dometu od 1000 m od granica Parka.
MSPP
DP
*
MSPP
A6
Demarkacija prirodnog pejzaža u Parku.
KEPA,
stručnjaci, ISP,
DP
DP
*
MSPP
A7
Izraditi okvir kontrolisanog i racionalnog korišćenja
resursa Parka: poljoprivredno zemljište, pašnjaci, livade,
planinsko voće i lekovito bilje, kao i voda, prema planu
upravljanja.
DP, KEPA, ISP,
KAŠ, privatni
sektor
DP
**
KBK
A8
Evidentiranje i kontrola stoke unutar teritorije Parka i
priprema stimulativnih poreza za privatni sektor.
MSPP
DP, DU
***
A9
Ponovno pošumljavanje oblasti zahvaćene jakom i
veoma jakom erozijom, u II i III zoni zaštite, u oblastima
gde to teren dozvoljava (oblasti identifikovane u mapi
erozije).
MSPP /DM,
KEPA, DP, DU
MPŠRR/KAŠ,
MEF
DP,KEPA
***
KBK
A10
Izgradnja nasipa od prirodnih materijala u oblastima
ugroženim erozijom (poljoprivredno zemljište, pašnjaci,
fizička infrastruktura), izbegavanjem rizika od
eventualnih lavina.
MSPP /DU, DP,
KEPA
DP,KEPA
***
KBK
A11
Inspekcija i praćenje izgradnje i zaštita prirodnih
elemenata, u urbanim centrima i mestima (sakupljanje
smeća, tretman otpadnih voda, itd.).
MSPP
MSPP
***
A1
Definiranje zona sa KN (arheološkim, arhitektonskih,
pokretne i duhovne imovine, peisaži) kao i definiranje
zaštićenih zona, pozivajući se na zakon o KN i ZVM
MKOS, IPP, DU
opština
MKOS, DU
opština
**
KBK
MKOS,
MSPP/IPP
MKOS, IPP
***
KBK
DU opština
DU
opština
proces
KBK
A4
Sastavljanje planova za konzerviranje i menadžiranje u
zonama sa kulturnom baštinom
MKOS,
Regionalni
Centri za KN
MKOS,
Regionalni
Centri za
KN
proces
KBK,
donatori
A5
Moderno građenje ne treba imati uticaja za razdor,
komercijalnog značaja i jednolična već se one trebaju
uključiti, harmoniziraju sa starom kulturom i da
obogaćuju još više kulturnu baštinu
SO opština
DU
opština
proces
Javni i
privatni
sektor
A1
Gradnja puteva, prolaznih staza i potrebnih parkinga
koje vode do objekata i zona sa KN
MI, MKOS,
opštine
Opštine
***
KBK
A5
A2
S2.O5.
Obezbeđenje
fizičkog postojanja i
čuvanje potpune
originalnosti zona i
objekata KN
S2.O6.
Obezbeđenje
potrebne
164
A3
Digitalizacija objekata i spomenika sa privremenim
statusom i stalnim statusom kao i kontrola njihovog
fizičkog stanjau odrećenim periodima koje će se
ostvarivati od strane nadležnih organa MKOS
Obuhvatanje kulturne baštine (arheološkim,
arhitektonskih, pokretne i duhovne imovine, peisaži) u
Planu lokalnog nivoa kao: PZHK, PZHU i PRrU- koja
uključuje zonu kulturne baštine gde se ujedno vrši
kontrola budućih razvoja u ovim zonama
3,000
infrastrukture za
zone i objekte KN
S2.O7. Osvešćivanje
i informiranje o ulozi
i važnosti Kulturnog
Nasleđa
S2.O8.
Međuinstitucionaln
a saradnja
centralnog i
lokalnog nivoa
S2.O9. Čuvanje i
zaštita duhovnog
nasleđa
A2
Postavljanje tabela sa informacijama (znakovima) u
zonama sa objektima KN
MKOS, MSPP,
opštine
Opštine
**
KBK
A3
Obezbeđenje osvetljenja zona sa KN
KEK, MKOS,
opštine
KEK,
opštine
***
KBK
A1
Obuhvatanje KN u planovima i programima školske
nastave
MPNT, MKOS
MPNT
***
KBK
A2
Specializacija kadrova u određenim sferama kulturnog
nasleđa
Vlada Kosova,
MKOS
MKOS
***
KBK,
donatori
A3
Obuka vodiča za KN u lokalnom i centralnom nivou
MKOS, opštine
MKOS,
opštine
***
KBK
A4
Priprema mapa, brošura, letaka itd. za spomenike i
celovitosti KN i PN
MKOS,
MSPP/IPP, DU
opština
MKOS,
opštine
***
KBK,
donatori
A1
Podrška od državnog nivoa o važnosti i ulozi KN preko
razvojne politike koja bi bila osnova za postizanje našeg
cilja je zaštita KN od daljeg stalnog degradiranja
Vlada Kosova,
MKOS
MKOS,
opštine
**
KBK
A2
Realizacija zajedničkih projekata usklađena sa
obavezama i odgovornostima koje proizlaze od
posebnih institucija
MKOS, opštine
DU
opština
proces
KBK
A3
Poštivanje međuinstitucionalne hijerarhije, uvek u smislu
ispunjavanja zahteva unutar planiranog i postojanog
cilja
MKOS, MSPP,
opština
MKOS,
opština
proces
KBK
A1
Umnožavanje i čuvanje arhiva i biblioteka sa postojećim
knjigama gde se priča o tradiciji i narodnim običajima u
teritoriji opštine
MKOS, Arhiv
Kosova, Arhivi
opština
***
KBK
A2
Istraživanje na terenu za tradicije i narodne običaje u
teritoriji opštine i dokumentiranja na osnovu kojih je
došlo do rezultata istraživanja
MKOS, opština
***
KBK
A3
Promocija ove vrste nasleđa u pisanim medijima i
elektronskim medijima kao i realizacija televizjskih
dokumentarnih emisija za tradicije i narodne običaje u
teritoriji opštine
MKOS, mediji,
opštine
MKOS,
mediji,
opštine
proces
KBK
A4
Čuvanje audio i video snimaka kao i realizacija novih
snimaka za igre i narodnu muziku gajeći tradiciju i
njihovu originalnost
MKOS, mediji,
opštine
MKOS,
opštine,
arhivi
***
KBK
Arhiv
Kosova,
Arhivi
opština
Etnološki
Muzej
Kosova,
EM opšt.
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
165
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
Cilj S3 Razvoj fizičke infrastrukture
56,395,000
35,800,000
Transport i infrastruktura
Cilj
S3O1. Lak pristup
putevima i stazama
do svih oblasti
Nacionalnog parka i
u blizini, koje vredi
posetiti (Aktivnosti u
pravcu postizanja
ovog cilja su
predstavljene u
odgovarajućem
polju)
S3O2.
166
Odgovorni
za
primenu
Odgovaraj
uće
opštine
Rok
Finansijski
izvro
**
KBK
MTPT
***
KBK
MTPT, MSPP, SO
Suva Reka
MTPT, SO
Suva Reka
***
KBK
Izgradnja putne saobraćajnice Drajkovac – Firaja – Brod.
MTPT, MSPP, SO
Štrpce
MTPT, SO
Štrpce
*
KBK
A5
Asfaltirati lokalni put, od raskrsnice sa putem R115, do
sela Planjane.
MTPT, MSPP, SO
Prizren
MTPT, SO
Prizren
**
KBK
A6
Izgradnja putne saobraćajnice koja povezuje selo
Zaplužje (opština Dragaš) sa lokalitetom Guri i Zi gde će
se izgraditi sportsko-rekreativni centar i dalje prema
granici sa Makedonijom
MSPP, SO
Dragaš
MTPT, SO
Dragaš
**
KBK
A7
Izgradnja saobraćajnice koja će povezati selo Restelica sa
Mavrovom u Makedoniji
MSPP, MI, SO
Dragaš
MI, SO
Dragaš
**
KBK
A8
Izgradnja saobraćajnice koja će povezati selo Orčuša sa
Kuksom u Albaniji
MSPP, MI, SO
Dragaš
MI, SO
Dragaš
**
KBK
A9
Izgradnja putne saobraćajnice koja povezuje Nënahishte
(opština Kačanik), sa mestom namenjenim za odmor i
rekreaciju, regionalnim putem R116.
MI, MSPP, SO
Kačanik
MI, SO
Kačanik
***
KBK
A10
Sastavljanje studije o izvodljivosti za železničku prugu
Brod – Sevce (opština Štrpce).
MI, MSPP, SO
Štrpce
MA Štrpce,
donatori
***
A11
Izgradnja električne pruge Brod – Sevce (ukoliko projekat
bude izvodljiv), sa svojim ograncima do ski-liftova i žičara.
MI, MSPP, SO
Štrpce
MA Štrpce,
privatni
investitori,
zajam
***
A1
Uspostavljanje saobraćajne linije Doganovce – Štrpce –
Prevalac – Prizren.
MI
MI
*
Aktivnost/mera/projekat
Učesnici
A1
Izgradnja pešačkih staza.
MTPT, MSPP
A2
Asfaltiranje puta R118, deonica Delovce – Vrbeštica.
MTPT, MSPP
A3
Izgradnja puta koji povezuje Maćurište, na severni deo
nacionalnog parka (opština Suva Reka), gde će se
izgraditi objekti za odmor, rekreaciju i zdravstvenu
rehabilitaciju sa regionalnim putem R118.
A4
KBK - 50%,
donatori
50%
KBK-30%,
privatna
ulaganja
40%,
spoljni
zajam 30%
KBK
Cena u evrima
3,300,000
5,000,000
1,400,000
3,400,000
1,100,000
1,900,000
1,700,000
18.000.000
Obezbeđivanje
redovnog javnog
saobraćajnog
prevoza i dovoljno
parking mesta
S3O3.
Obezbeđivanje
prevoza za skijaše
do staza
A2
Uspostavljanje saobraćajne linije Suva Reka – Mušutište Delovce – Vrbeštice – Štrpce.
MI
MI
***
KBK
A3
Uspostavljanje redovne linije koja povezuje sportske,
rekreacione i rehabilitacione objekte unutar i van Parka.
MI
MI
***
KBK
A4
Uspostavljanje saobraćajne linije Doganovce - Brod Firaja - Drajkovac – Gotovuša.
MI
MI, SO
Štrpce
*
KBK
A5
Uspostavljanje saobraćajne linije Prizren - Rečane –
Nebregoste.
MI
MI, SO
Prizren
**
KBK
A6
Uspostavljanje saobraćajne linije Prizren - Rečane –
Planjane.
MI
MI, SO
Prizren
**
KBK
A7
Uspostavljanje saobraćajne linije Prizren - Rečane Drajčić
MI
MI, SO
Prizren
**
KBK
A8
Uspostavljanje saobraćajne linije Prizren - Rečane Gornje Selo
MI
MI, SO
Prizren
*
KBK
A9
Uspostavljanje saobraćajne linije Doganovce - Štrpce –
Sevce
MI
MI, SO
Štrpce
*
KBK
A10
Uspostavljanje saobraćajne linije Doganovce – Donja
Bitina – Gornja Bitina
MI
MI, SO
Štrpce
**
KBK
A11
Postavljanje linije u relaciji Dragaš–Brod (Opština Dragaš)
MI
MI, SO
Dragaš
*
KBK
A12
Postavljanje linije u relaciji Dragaš–Restelica
MI
MI, SO
Dragaš
*
KBK
A13
Obezbeđivanje parking mesta na mestima ulaska u Park.
A14
Obezbeđivanje parking mesta u Štrpcu, na Brezovici,
Sevcu, Delovcu, Gornjem Selu, Mušnikovu, Rečanu,
Brezni, Plajniku, Restelici i Brodu (opština Dragaš)
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
odgovarajuće
opštine
A15
Pregovori i sklapanje ugovora sa vlasnicima parking
zona.
Odgovarajuće
opštine
A1
Aktiviranje žičara i ski-liftova koji trenutno ne funkcionišu
na Brezovici.
A2
Ugradnja novih ski-liftova u postojećem ski centru u
neposrednoj blizini Brezovice a kasnije u ski centru koji je
predviđen da se izgradi na lokaciji u blizini
Odgovaraj
uće
opštine
Odgovaraj
uće
opštine
Odgovaraj
uće
opštine
**
KBK
**
KBK
**
KBK
SO Štrpce
SO Štrpce,
privatni
investitor
**
Privatni
investitor
MSPP, MTI, SO
Štrpce
SO Štrpce,
privatni
investitor
***
KBK - 20%,
privatni
investitor
- 80%
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
167
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
20,595,000
Energetska infrastruktura
S3O4.
Obezbeđivanje
električne energije
za Park i okolna
naselja
168
A1
Sastaviti studiju o procenjenoj potražnji za električnom
energijom u narednih 10 godina za Park i okolna naselja.
MSPP, MER,
odgovarajuće
opštine
A2
Odrediti profesionalnu ekipu ili adekvatnu instituciju da
sastavi studiju.
MSPP, MER,
odgovarajuće
opštine
A3
Realizacija jedne studije o ekonomskom interesu za
gradnju minihidrocentrala na rekama Lepenac,
Prizrenska Bistrica, Restelica i Brod (opština Dragaš)
MSPP, MER,
odgovarajuće
opštine
A4
Odrediti profesionalnu ekipu ili adekvatnu instituciju da
sastavi studiju o ekonomskom interesu za gradnju mini
hidrocentrala na rekama Lepenac, Prizrenska Bistrica,
Restelica i Brod (opština Dragaš)
MSPP, MER,
odgovarajuće
opštine
A5
Razvoj mini hidrocentrala, ako je izvodljivo, nakon
određivanja odgovarajuće lokacije.
MSPP, MER,
odgovarajuće
opštine
A6
Rekonstrukcija postojećih trafostanica.
MER,
odgovarajuće
opštine
A7
Određivanje broja novih trafostanica, nakon sprovođenja
studije o potražnji i lokalitetima za snabdevanje
električnom energijom.
MER,
odgovarajuće
opštine
A8
Ugradnja novih transformatora.
MER,
odgovarajuće
opštine
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK,
donatori
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK,
donatori
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK,
donatori
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK,
donatori
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK,
kreditor
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK
**
KBK - 50%,
donatori 50%
45,000
*
**
KBK - 50%,
donatori 50%
540,000
*
***
KBK - 20%,
spoljni
zajam 80%
**
KBK
**
KBK
***
KBK
20,000,000
Vodna infrastruktura
S3O5. Razvoj javnih
sistema
vodosnabdevanja u
parku i okolnim
naseljima
MER,
odgovaraj
uće
opštine,
EKK
**
KBK
A9
Rekonstrukcija visokonaponskih linija kojima se Park
snabdeva iz Prizrena i Uroševca.
MER,
odgovarajuće
opštine
A1
Naučne analize površinskih voda u katastarskoj knjizi
(podaci postoje), kako bi se došlo do zaključka koji se
izvori mogu koristiti za snabdevanje Parka i okolnih
naselja pijaćom vodom.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
**
KBK - 50%,
donatori 50%
A2
Ispitivanje i otkrivanje drugih površinskih izvora vode.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
***
KBK - 50%,
donatori 50%
A3
Odrediti profesionalnu ekipu ili adekvatnu instituciju za
naučnu analizu površinskih voda, ispitivanje i otkrivanje
drugih izvora površinske vode.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
**
A4
Sastaviti studiju o izvodljivosti za razvoj akumulacije za
snabdevanje Parka i okolnih naselja vodom, na jednoj od
sledećih lokacija: Semaja, Brod i Rečane.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
A5
Odrediti profesionalnu ekipu ili adekvatnu instituciju za
studiju o izvodljivosti za razvoj akumulacije.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
A6
Izgradnja brane i drugi neophodni radovi na stvaranju
rezervoara na jednoj ili više lokacija, ukoliko bude
izvodljivo.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
***
KBK - 20%,
spoljni
zajam 80%
A7
Sastaviti studiju o proceni potražnje za pijaćom vodom u
Parku i okolnim naseljima, u narednih 10 godina, kao i o
postojećim kapacitetima javnih sistema vodosnabdevanja
i kanalizacije.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
**
KBK - 50%,
donatori 50%
A8
Odrediti profesionalnu ekipu ili adekvatnu instituciju za
studiju o pijaćoj vodi i kanalizaciji.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
*
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
privatni
investitor,
donatori
A9
Izgradnja javnog sistema vodosnabdevanja u kapacitetu
koji će se odrediti studijom, za snabdevanje NP i okolnih
naselja, iz površinskih voda ili veštačkih rezervoara.
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
MSPP,
opštine
vodovodi,
donatori
**
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
KBK - 50%,
donatori 50%
*
***
KBK - 30%,
inv.
privatno 40%,
spoljni
zajam 30%
169
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
A10
A11
Izgradnja javnog sistema kanalizacije u Parku i okolnim
naseljima, u skladu sa procenama iz studije.
Izgradnja postrojenja za tretman otpadne vode i
sakupljanje otpadne vode.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
privatni
investitor,
donatori
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine
vodovodi,
privatni
investitor,
kreditor
***
KBK - 50%,
in.
privatno 50%
**
KBK - 30%,
inv.
privatno 40%,
spoljni
zajam 30%
Telekomunikacije
S3O6. Razvoj
poštanskih i
telekomunikacionih
usluga u Parku i
okolnim naseljima
170
A1
Pokrivenost mobilnom telefonijom u Parku i okolnim
naseljima.
MSPP, MTPT,
odgovarajuće
opštine
A2
Ugradnja repetitora mobilne telefonije u slobodnim
šumskim oblastima, van striktnih prirodnih rezervata.
MSPP, MTPT,
odgovarajuće
opštine
A3
Odrediti ekipu Ministarstva sredine i prostornog
planiranja koja će pratiti ugradnju repetitora mobilne
telefonije.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
MTPT,
opštine,
javno
preduzeće
, privatni
investitor
MSPP,
MTPT,
opštine,
javno
preduzeće
, privatni
investitor
MSPP,
odgovaraj
uće
opštine
A4
Pristup fiksnoj telefoniji i internetu koji će pokrivati širu
teritoriju, i širenje usluga fiksne telefonije na sve javne
stambene zone u Nacionalnom parku i okolnim
naseljima.
MTPT,
odgovarajuće
opštine
MTPT,
opštine,
javno
preduzeće
, privatni
investitor
A5
Postavljanje poštanskih sandučeta u svim rekreacionim,
rehabilitacionim oblastima Parka i okolnim naseljima koje
će posećivati turisti.
MTPT,
odgovarajuće
opštine
MTPT,
opštine,
javno
preduzeće
*
Javno
preduzeće
ili privatni
investitor
*
Javno
preduzeće
ili privatni
investitor
*
KBK
***
Univerzaln
i servisni
fond,
javno
preduzeće
ili privatni
investitor
***
Javno
preduzeće
- PTK
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
Infrastruktura upravljanja otpadom
S3O7. Efikasno
upravljanje
otpadom
A1
Postavljanje korpi za smeće na određenim lokacijama u
Parku i okolnim naseljima.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
Odgovaraj
uće
opštine
*
KBK
A2
Izgradnja deponije na određenoj lokaciji van
Nacionalnog parka.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
MSPP,
opštine,
privatni
investitor
**
KBK - 50%,
in.
privatno 50%
A3
Odrediti zaposlene koji će novčano kažnjavati one koji
smeće bacaju van mesta za to namenjenih.
MSPP,
odgovarajuće
opštine
Odgovaraj
uće
opštine
**
2,260,000
Cilj 4 Zajednički uticaj između Parka i okolnih naselja
Cilj
S4O1. Planirani
razvoj oblasti unutar
Parka i okolnih
naselja
Aktivnost/mera/projekat
Učesnici
Odgovorni
za
primenu
Rok
Finansijski
izvro
A1
Izrada plana upravljanja za NP.
MSPP /DP
DP
*
MSPP, IJ
A2
Izrada URP – urbanističko regulacionog plana za
postojeći i budući turistički centar Brezovicu.
MSPP /DP, SO
Štrpce
DP, SO
Štrpce
*
KBK
A3
Izrada URP – urbanističko regulacionog plana za
turistički centar Prevalac.
MSPP /DP, SO
Prizren
MESP/DP
SO Prizren
*
KBK
Cena u evrima
150,000
50,000
50,000
171
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
S4O2. Saradnja
između opština
Nacionalnog Parka
“Šari“ oko ruralnog
razvoja
172
A4
Izrada URP – urbanističko regulacionog plana za
zdravstveno turistički centar Maćurište, Suva Reka.
MSPP /DP, SO
Suva Reka
MSPP /DP
SO Suva
Reka
*
KBK
A5
Izrada URP – urbanističko regulacionog plana za
turistički centar „Guri i Zi" – Dragaš.
MSPP /DP, SO
Dragaš
MSPP /DP
SO Dragaš
*
SO, IP
A6
Izrada URP – urbanističko regulacionog plana za
turistički centar „Ahishtë" - Kačanik
MSPP /DP, SO
Kačanik
MSPP /DP
SO Dragaš
*
SO, IP
A7
Identifikacija i adaptacija planinskih kuća u konake, na
način na koji će se promovisati eko-turizam, zdravi
turizam i agro-turizam u Parku.
MSPP /DP
DP
*
KBK,IP
A8
Izraditi urbanističko regulacione planove za naselja u
okolini Parka, kao deo opštinskih razvojnih planova i u
skladu sa PP NP Šar-planine: Gornje Selo, Brezovica,
Zaplužje, Sevce, Stružje, Restelica i Brod (opština Dragaš)
SO
SO
*
KBK
A9
Pratiti i kontrolisati razvoj, u skladu sa urbanističko
regulacionim planovima, unutar Parka.
MSPP /DP
DP, SO
***
KBK
A10
Pratiti i kontrolisati razvoj, u skladu sa urbanističko
regulacionim planovima, oko Parka.
SO
SO
***
KBK
A1
Stvaranje koordinacionog tela između susednih opština
za definisanje zajedničkih razvojnih ciljeva (koje čine
opštinski službenici i građani).
SO, MLS
SO, MLS
**
KBK
A2
Usklađivanje ORP opština na čijoj teritoriji je Parka, kroz
zajedničke regulacione planove susednih seoskih
sredina od zajedničkog interesa.
SO, MLS
SO, MLS
*
KBK
30,000
60,000
60,000
200,000
50,000
250,000
S4O3. Podrška
naseljima Parka oko
pružanja turističke
ponude, ekoproizvoda i
marketinga
S4O4. Podizanje
svesti oko očuvanja
tradicionalne
kulture zajednica u
mestima oko Parka i
oko aktivnosti koje
utiču na razvoj ekoturizma
A1
Podizanje svesti praksama iz regiona i sveta, oko
potencijalne koristi ekološkog upravljanja Parkom;
uključujući studijske posete.
SO, MONT,
MTI/DT, MKOS,
MPŠRR, MSPP,
MLS
NVO
*
KBK
A2
Organizovati obuku o standardnim eko-proizvodima i
drugim zanatskim proizvodima sa ručno pravljenim
logoom NP Šar-planine; brošura tradicionalnih proizvoda
iz ovih sredina, za promovisanje jedinstvenih proizvoda
sa logoom i pečatom kvaliteta.
MA, MONT,
MKOS, MPŠRR,
MSPP, MLS
NVO
**
KBK
A3
Obezbeđivanje poreskih olakšica za stimulisanje meštana
da se uključe u industriju turizma i da promovišu lokalnu
turističku ponudu.
MEF, SO
SO
*
KBK
A4
Uspostavljanje malih turističkih preduzeća.
MTI, MKOS,
MPŠRR
SO
***
IP, IJ
A5
Stvaranje farmi pastirskih pasa Šar-planine.
MPŠRR, SO
MPŠRR, SO
*
IP, IJ, KBK
A6
Održavanje puteva, pešačkih staza, vrtova, pašnjaka i
poljoprivrednih oblasti u naseljima oko Parka.
SO
SO, SP
***
KBK
A1
Uključivanje NVO u podizanju svesti populacije oko
očuvanja i predstavljanja tradicionalnih narodnih
vrednosti zajednica.
MKRS, SO
OJQ
*
KBK, IJ
150,000
A2
Organizovati nasumične aktivnosti u školama za kulturna
i umetnička društva iz zajednica.
MONT, MKOS,
SO
SO
***
KBK, IJ
50,000
A3
Podrška zanatskim radionicama.
MKOS, MEF,
MTI, MLS, SO
OJQ
**
KBK, IJ, IP
200,000
400,000
60,000
500,000
173
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
860,000
Cilj 5 Održivi privredni razvoj Parka
S5O1. Javnaprivatna partnerstva
za obezbeđivanje
uslova za nova
ulaganja u
rekreacione objekte
A1
A2
A3
A4
S5O2.
Uspostavljanje
objekata za nadzor,
praćenje, kao i
poslovnih objekata
za Park
S5O3. Koristi od
ekološke upotrebe
Parka
S5O4. Dodati
predmete vezano za
turizam nastavnom
planu i programu
174
Pravna pomoć javnim-privatnim partnerstvima.
Koncesiona ulaganja u turističke centre (infrastruktura i
hoteli) za dugoročno korišćenje kapaciteta, prema
sporazumima.
Dalji razvoj postojećeg sportskog turističkog centra na
Brezovici i izgradnja novog negde u blizini
Izgradnja sportskog/turističkog centra u Prevalacu, u
skladu sa regulacionim planom.
MTI
SO
*
KBK
MTI, SO, DP
SO, DP
***
IP, IJ
SO, MTI, MSPP
SO, DP
**
IP, IJ
SO, MTI, MSPP
SO, DP
**
IP, IJ
A5
Izgradnja zdravstvenog/turističkog centra u Mućurištu,
Suva Reka, u skladu sa regulacionim planom.
SO, MTI, MSPP
SO, DP
**
IP, IJ
A6
Izgradnja sportskog/turističkog centra u „Guri i Zi" Dragaš, u skladu sa regulacionim planom.
MTI, SO, MSPP
SO
**
SO, IP
A7
Ubrzati privatizaciju objekata na Brezovici.
KPA, MTI
KPA
*
A1
Uspostavljanje kancelarije organa Parka u Parku.
MSPP /DP
MSPP /DP
*
MSPP
200,000
A2
Organizovanje kontrolnih punktova na ulazima u Park.
MSPP /DP
MSPP /DP
*
MSPP
60,000
A3
Uspostavljanje malih bankarskih i poštanskih usluga,
radnji sa suvenirima, marketinških agencija i
informativnih službi za smeštaj.
MSPP /DP
MSPP /DP
*
IP,IJ
100,000
A4
Uspostavljanje prirodnjačkog centra i botaničke bašte,
istraživačkih oblasti.
MSPP /KEPA
MSPP /
KEPA
**
KBK
500,000
A1
Izraditi administrativno uputstvo/uredbu o korišćenju
oblasti Parka za pašnjak, sakupljanje manjih voćnih
plodova i lekovitog bilja, dozvoljavanju poseta za
naučne/istraživačke grupe i za procenu troškova.
MSPP, MPŠRR,
MSPP /DP
*
KBK
A2
Odrediti oblasti, površinu i termine za ispašu stoke i
sakupljanje voća i bilja u svrhu naučnog istraživanja.
MSPP, MPŠRR,
MSPP /DP
*
KBK
A3
Organizovati i upravljati pešačkim stazama za
organizovane posete.
MSPP /DP
MSPP /DP
*
KBK
A1
Uvrstiti predmete o turizmu u nastavni plan i program, i
u stručnim školama za opštine u okolini Parka.
MSPP, SO
SO
*
KBK
A2
Uvrstiti predmete o turizmu u visokom obrazovanju, na
fakultetima ili višim turističkim školama, kao i
specijalizaciju u toj oblasti, da bi se unapredio kvalitet i
razvio turizam na Kosovu.
MSPP, SO
SO, UP
*
KBK
Cilj 6a) Međunarodno priznat i prihvaćen Park; b) Međunarodna i prekogranična saradnja oko zaštite i razvoja Parka
S6O1. Promovisanje
prirodnih, pejzaških
i turističkih
vrednosti Parka
A1
Izraditi mape, brošure i video klipove o vrednostima i
kapacitetima NP “Šari“.
MSPP, MTI/DT,
A2
Distribucija promotivnog materijala za NP “Šari“ kroz
domaće i međunarodne medije, domaće i strane
turističke agencije, ambasade Kosova u inostranstvu i
turističke agencije koje nude destinaciju Kosova.
MTI, MSPP,
MKOS,
*
KBK
50,000
MTI, MSPP,
MKOS,
*
KBK
500,000
Aktivno učešće na međunarodnim konferencijama o
turizmu i zaštiti životne sredine.
MTI, MSPP,
MKOS, MPŠRR,
PMO, EIA, MLS
MTI, MSPP,
MKOS,
MPŠRR,
PMO, EIA,
MLS
***
KBK
600,000
A1
Pokretanje i okončanje procesa ratifikacije ovih
konvencija od strane MSPP, Vlade Kosova.
MTI, MSPP,
MKOS, MPŠRR,
PMO, EIA, MLS
MTI, MSPP,
MKOS,
MPŠRR,
PMO, EIA,
MLS
*
KBK
A2
Ubrzavanje ratifikacije uključivanjem međunarodnih
organizacija koje se bave životnom sredinom, kancelarija
za vezu i ambasada koje se nalaze na Kosovu.
MTI, MSPP,
MKOS, MPŠRR,
PMO, EIA, MLS
MTI, MSPP,
MKOS,
MPŠRR,
PMO, EIA,
MLS
*
KBK
50,000
A3
Prijava za priznavanje od strane međunarodnih
organizacija poput IUCN-a, STO, itd.
MTI, MSPP,
MKOS, MPŠRR,
PMO, EIA, MLS
MTI, MSPP,
MKOS,
MPŠRR,
PMO, EIA,
MLS
**
KBK
100,000
A1
Potpisivanje memoranduma o međuopštinskoj saradnji
između opština/naselja na Kosovu i u Makedoniji
obuhvaćenih teritorijom Šar-planine, oko zajedničke
zaštite i razvoja – uspostavljanje međuopštinskih tela za
pokretanje i koordinisanje prekogranične saradnje.
MLS i granične
opštine
MLS i
granične
opštine
*
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
10,000
A2
Potpisivanje memoranduma o prekograničnoj saradnji
između Kosova, Albanije i Makedonije o zaštiti i razvoju
Šarskih planina – uspostavljanje prekograničnih tela za
pokretanje i koordinisanje prekogranične saradnje.
MLS, PMO, EIA
MLS, PMO,
EIA
*
KBK
10,000
A3
Potpisivanje memoranduma o saradnji između Kosova i
regionalnih zemalja o podeli iskustava u zaštiti i razvoju
nacionalnih parkova.
MLS, PMO, EIA
MLS, PMO,
EIA
*
KBK
50,000
A3
S6O2. Ratifikacija
međunarodnih
konvencija (RIO,
Kjoto, ESPOO,
Lugano, itd.) i
primena obaveza
koje iz njih
proizilaze
S6O3. Saradnja oko
NP “Šari“ između
Kosova i susednih
zemalja, regionalnih
zemalja i šire
8,570,000
175
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park „Šari“ – Prostorni Plan
MSPP /KAZS– Institut za prostorno planiranje
Nacionalni Park “Sari” – Prostorni Plan
S6O4. Saradnja za
međunarodne
fondove za
zajedničke projekte
Kosova, Albanije i
Makedonije za
granični deo Šarplanine
A1
Usklađivanje opštinskih/lokalnih razvojnih strategija u
pograničnim oblastima da bi se identifikovali i izabrali
prioriteti u prekograničnom ruralnom razvoju.
MLS i granične
opštine
A2
Izraditi propise o ekološkom upravljanju Parkom,
usklađivanjem efikasnih mera zaštite prekograničnih
resursa.
MSPP, MLS i
Makedonija
A3
Širenje i razvoj postojeće prekogranične infrastrukture,
kroz poštovanje savremenih ekoloških kriterijuma, za put
Dragaš-Tetovo.
MSPP, MTPT,
MLS, i
Makedonija
A4
Razvoj zajedničkog centra za procenu i praćenje uticaja
na životnu sredinu.
MSPP, MPŠRR,
MLS
A5
Izrada zajedničkog projekta za obezbeđivanje uslova za
prekograničnu saradnju i korišćenje turističkih kapaciteta
na Brezovici i u Popovoj Šapki.
MLS, opština
Tetovo, Štrpce,
MTI, MSPP
A6
Prekogranična podrška uspostavljanju preduzeća sa
zajedničkim logooima za promovisanje eko-proizvoda u
Evropi i šire.
A7
Pokrenuti zajednički projekat o istraživanju i
potencijalnoj proizvodnji energije korišćenjem vetra,
sunca i biomasa.
MLS i
granične
opštine
*
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
100,000
**
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
200,000
**
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
1,500,000
***
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
400,000
MLS,
opština
Tetovo,
Štrpce,
MTI, MSPP
***
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
1,500,000
MTI, MSPP,
MPŠRR, MLS i
Makedonija
MTI, MSPP,
MPŠRR,
MAPL
***
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
2,000,000
MTI, MER, MSPP
i makedonska
ministarstva
MTI, MER,
MSPP i
makedons
ka
ministarstv
a
***
IJ, KBK,
BiBJRM, IP,
1,500,000
Rokovi: * Kratkoročno (do 2 godine); ** Srednjeročno (2-5 godina); *** Dugoročno (preko 5 godina)
MSPP, MLS
i
Makedonij
a
MSPP,
MTPT,
MLS, i
Makedonij
a
MSPP,
MPŠRR,
MLS
Total:
68,085,000
Neke od prikazanih cena izračunate su prema informacijama dobijenim od odgovarajućih izvora, dok preostale cene predstavljaju
procenu dobijenu iz trendova u relevantnim aktivnostima. Total prikazuje iznos svih aktivnosti za koje je cena izračunata.
176
Download

prostorni plan - nacionalni park “sharri” - ammk