PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE
PRENOSNOG SISTEMA ELEKTRIČNE
ENERGIJE
DRAFT 4.1
Septembar, 2011
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
SADRŢAJ
I. OSNOVNE ODREDBE ....................................................................................... 1
1. Predmet Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne energije ........... 1
2. Područje primjene ..................................................................................................... 2
3. Osnovne obaveze i odgovornosti kod primjene Pravila ........................................... 2
Opšte obaveze ....................................................................................................................... 2
Promjene i tumačenja Pravila ............................................................................................... 3
NepredviĎene okolnosti i izvještavanje .................................................................................. 3
Povjerljivost informacija i podataka ...................................................................................... 3
4. Termini, skraćenice i definicije ................................................................................. 4
Termini ................................................................................................................................. 4
Skraćenice............................................................................................................................. 4
Definicije .............................................................................................................................. 5
II. PLANIRANJE RAZVOJA PRENOSNOG SISTEMA ........................................... 12
1. Posebne odredbe ..................................................................................................... 12
Aktivnosti kod planiranja .................................................................................................... 12
Prava i obaveze OPS-a kod planiranja ................................................................................ 13
Sadržaj plana razvoja.......................................................................................................... 13
2. Primjena i nadleţnosti ............................................................................................ 13
Predmet planiranja ............................................................................................................. 13
Primjena planiranja ............................................................................................................ 14
Planiranje konekcija sa susjednim prenosnim sistemima ..................................................... 14
3. Ciljevi planiranja ..................................................................................................... 14
4. Kriterijumi planiranja .............................................................................................. 15
1) Tehniĉki kriterijumi i ograniĉenja za normalne pogonske uslove .............................. 16
2) Tehniĉki kriterijumi i ograniĉenja za otežane uslove ............................................... 16
3) Kriterijum dozvoljenih struja kratkih spojeva ......................................................... 17
4) Kriterijumi uvoĊenja novih elemenata sistema i rekonstrukcije postojećih ................ 18
Kriterijumi za izgradnju novih elemenata sistema ................................................................ 18
Kriterijumi za rekonstrukciju postojećih elemenata sistema ................................................. 19
Kriterijumi za tehničku ocenu elemenata sistema planiranih za izgradnju/rekonstrukciju..... 19
Prostorno-planski kriterijum ............................................................................................... 20
Ekonomski kriterijum .......................................................................................................... 20
5. Ulazni podaci i podloge ........................................................................................... 20
Prognoza potrošnje električne energije i snage .................................................................... 21
Podaci o izvorima energije .................................................................................................. 21
Prognoza uvoza/izvoza električne energije .......................................................................... 22
Ekološke i tehničke potrebe za racionalizacijom sistema...................................................... 22
Kritična stanja usled poremećaja u radu sistema ................................................................. 22
Usaglašavanje planova razvoja sa korisnicima prenosnog sistema ...................................... 23
i
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
6. Plan razvoja ............................................................................................................. 24
III. USLOVI ZA PRIKLJUČENJE NA PRENOSNI SISTEM .................................... 26
1. Posebne odredbe ..................................................................................................... 26
2. Ciljevi ....................................................................................................................... 26
3. Primjena .................................................................................................................. 26
4. Procedura priključenja ............................................................................................ 27
1) Dokumenti izdati u proceduri ............................................................................... 27
2) Mišljenje o mogućnostima prikljuĉenja .................................................................. 27
3) Saglasnost za prikljuĉenje .................................................................................... 28
Elaborat o priključenju ....................................................................................................... 28
4) Saglasnost na projektnu dokumentaciju ................................................................ 29
5) Privremena dozvola za prikljuĉenje tokom probnog rada ........................................ 29
6) Ugovor o prikljuĉenju .......................................................................................... 29
7) Izmjene i kontrola tehniĉkih parametara prikljuĉka ................................................ 30
5. Opšti tehnički uslovi za priključenje na prenosni sistem....................................... 30
1) Opšte................................................................................................................. 30
2) Naĉin prikljuĉenja i izrada postrojenja ................................................................... 31
3) Razmjena reaktivne snage ................................................................................... 32
4) Upravljanje postrojenjem ..................................................................................... 32
5) Rad u toku poremećaja ....................................................................................... 33
6) Kvalitet elektriĉne energije ................................................................................... 33
Flikeri ................................................................................................................................. 33
Harmonijska izobličenja...................................................................................................... 33
Fazna nesimetrija................................................................................................................ 34
7) Naponi ............................................................................................................... 35
8) Koncept uzemljenja neutralne taĉke ..................................................................... 35
9) Održavanje......................................................................................................... 35
6. Posebni tehnički uslovi za priključenje proizvodnih objekata .............................. 36
1) Opšte................................................................................................................. 36
2) Aktivna snaga ..................................................................................................... 36
3) Frekventna stabilnost .......................................................................................... 38
Primarna regulacija ............................................................................................................ 38
Sekundarna regulacija ........................................................................................................ 41
Tercijarna regulacija .......................................................................................................... 41
4) Naponska stabilnost i regulacija reaktivne snage.................................................... 41
5) Iskljuĉenje proizvodnog objekta sa sistema ........................................................... 43
6) Režimi rada proizvodnog objekta prilikom poremećaja ........................................... 43
Uslovi rada u poremećenim režimima – generatori tipa 1 .................................................... 44
Uslovi rada u poremećenim režimima – generatori tipa 2 .................................................... 45
7) Zaštitni sistemi ................................................................................................... 47
8) Ponovno uspostavljanje rada (restauracija) ........................................................... 47
Ispad generatora na sopstvenu potrošnju ............................................................................ 47
ii
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Ostrvski rad ........................................................................................................................ 48
Sposobnost beznaponskog pokretanja (black start) .............................................................. 48
7. Uslovi priključenja obnovljivih izvora .................................................................... 49
1) Opšte................................................................................................................. 49
2) Aktivna snaga ..................................................................................................... 49
3) Frekventna stabilnost .......................................................................................... 49
4) Ponovno uspostavljanje rada ............................................................................... 50
8. Realizacija priključenja ........................................................................................... 50
1) Zaštita sistema ................................................................................................... 50
2) Razmjena podataka u realnom vremenu ............................................................... 50
3) Mjerna oprema ................................................................................................... 51
4) Procedure upravljanja sistemom........................................................................... 51
IV. MJERNI SISTEMI........................................................................................ 52
1. Uvod ......................................................................................................................... 52
2. Ciljevi ....................................................................................................................... 52
3. Primjena .................................................................................................................. 52
Nosioci odgovornosti........................................................................................................... 52
Granice razdvajanja vlasništva ........................................................................................... 53
Pristup mjernim sistemima .................................................................................................. 53
Obaveza OPS-a u vezi mjernih podataka ............................................................................. 53
4. Opšti zahtjevi .......................................................................................................... 53
5. Tehnički zahtjevi ..................................................................................................... 54
1) Opšti tehniĉki zahtjevi ......................................................................................... 54
2) Taĉnost mjerenja ................................................................................................ 55
Mjerni ureĎaji (brojila) ....................................................................................................... 55
Klasa tačnosti mjernih transformatora ................................................................................ 55
Ukupna tačnost mjerenja ..................................................................................................... 56
6. Lokacije mjernih mjesta ......................................................................................... 56
Mjesto mjerenja i tačka primopredaje električne energije .................................................... 56
Prenosni sistem ................................................................................................................... 57
Proizvodni objekti ............................................................................................................... 57
Distributivni sistem električne energije ................................................................................ 58
Direktni potrošači ............................................................................................................... 58
7. Mjerni sistemi .......................................................................................................... 58
1) Mjerni transformatori .......................................................................................... 59
Strujni transformatori (ST) .................................................................................................. 59
Naponski transformatori (NT) ............................................................................................. 59
2) Mjerni ureĊaji ..................................................................................................... 60
3) UreĊaj za ĉuvanje podataka ................................................................................. 60
Opšti uslovi ......................................................................................................................... 60
Čuvanje podataka ............................................................................................................... 60
iii
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Sistemi za nadzor ................................................................................................................ 61
4) Oprema za komunikaciju ..................................................................................... 61
Opšti uslovi ......................................................................................................................... 61
Lokalni pristup .................................................................................................................... 61
Daljinsko očitavanje............................................................................................................ 62
5) Zaštita mjernih sistema ....................................................................................... 62
6) Testiranje i baždarenje mjernih sistema ................................................................ 62
Opšti uslovi ......................................................................................................................... 62
Mjerni ureĎaji ..................................................................................................................... 63
Mjerni transformatori ......................................................................................................... 63
UreĎaji za čuvanje podataka ............................................................................................... 64
Posjeta lokaciji ................................................................................................................... 64
Greške mjernih ureĎaja ....................................................................................................... 64
Zahtjevi za otklanjanje nedostataka ..................................................................................... 64
7) Upravljanje bazom podataka mjerenja .................................................................. 65
Baza podataka mjerenja ...................................................................................................... 65
Registar mjerenja ................................................................................................................ 65
Informacije registra mjerenja .............................................................................................. 66
Identifikacioni broj mjesta (tačke) mjerenja ......................................................................... 66
Podaci mjerenja .................................................................................................................. 66
Potvrda podataka ................................................................................................................ 67
Zamjena podataka ............................................................................................................... 67
Pristup podacima i sigurnost ............................................................................................... 68
Dokumentacija .................................................................................................................... 69
8) Plaćanje za mjerenje i pristup podacima mjerenja .................................................. 69
9) Izuzeća .............................................................................................................. 69
V. RAD PRENOSNOG SISTEMA ......................................................................... 69
1. Planiranje rada elektroenergetskog sistema ......................................................... 69
1) Uvod.................................................................................................................. 69
2) Ciljevi planiranja rada .......................................................................................... 70
3) Primjena ............................................................................................................ 70
4) Opšte karakteristike planova ................................................................................ 71
5) Godišnji, mjeseĉni, sedmiĉni i dnevni planovi rada elektroenergetskog sistema......... 71
Struktura planova rada elektroenergetskog sistema ............................................................. 71
Analiza mogućnosti realizacije sistemskih usluga ................................................................ 71
Prognoza gubitaka u prenosnom sistemu ............................................................................. 72
Opšta pravila o razmjeni neophodnih informacija ............................................................... 72
Godišnji plan rada elektroenergetskog sistema .................................................................... 72
Mjesečni plan rada elektroenergetskog sistema ................................................................... 73
Sedmični plan rada elektroenergetskog sistema ................................................................... 74
Dnevni plan rada elektroenergetskog sistema ...................................................................... 74
6) Planovi iskljuĉenja u prenosnom sistemu............................................................... 75
Opšta pravila planiranja isključenja.................................................................................... 75
iv
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Trajanje redovnih isključenja .............................................................................................. 75
Godišnji plan isključenja ..................................................................................................... 76
Mjesečni plan isključenja .................................................................................................... 77
Sedmični plan isključenja .................................................................................................... 77
Dnevni plan isključenja ....................................................................................................... 77
Podnošenje i odobravanje zahtjeva za isključenje ................................................................ 77
7) Analiza sigurnosti ................................................................................................ 78
8) Godišnji, mjeseĉni i sedmiĉni planovi prekograniĉnih prenosnih kapaciteta ............... 79
Opšta pravila o planiranju prekograničnih prenosnih kapaciteta ......................................... 79
Godišnji plan prekograničnih prenosnih kapaciteta ............................................................. 80
Mjesečni plan prekograničnih prenosnih kapaciteta ............................................................ 80
Sedmični plan prekograničnih prenosnih kapaciteta ............................................................ 81
2. Pomoćne i sistemske usluge ................................................................................... 81
1) Uvod.................................................................................................................. 81
2) Ciljevi ................................................................................................................ 82
3) Primjena ............................................................................................................ 82
4) Opšte odredbe .................................................................................................... 82
5) Regulacija frekvencije.......................................................................................... 82
Kriterijumi .......................................................................................................................... 83
Primarna regulacija ............................................................................................................ 83
Sekundarna regulacija ........................................................................................................ 84
Tercijarna regulacija .......................................................................................................... 85
Sinhrono vreme ................................................................................................................... 86
6) Balansiranje ....................................................................................................... 86
7) Regulacija napona i upravljanje reaktivnom snagom .............................................. 87
8) Ponovno uspostavljanje sistema nakon raspada ..................................................... 90
3. Planovi za rad EES-a u vanrednim okolnostima ..................................................... 90
1) Uvod.................................................................................................................. 90
2) Ciljevi ................................................................................................................ 91
3) Primjena i nadležnosti ......................................................................................... 91
4) Operativna stanja EES-a ...................................................................................... 91
5) Opšte o primjeni odbrambenih mera ..................................................................... 93
6) Plan rada sistema zaštite ..................................................................................... 94
7) Plan preventivnih akcija za spreĉavanje poremećaja............................................... 95
8) Plan redukcije potrošnje ...................................................................................... 96
Plan naponskih redukcija .................................................................................................... 97
Plan havarijskih redukcija................................................................................................... 97
Plan automatskog podfrekventnog rasterećenja ................................................................... 99
9) Plan uspostavljanja rada sistema nakon raspada...................................................100
Plan uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja („black start“) ......................102
Plan uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona .....................................103
Obuka ................................................................................................................................103
4. Upravljanje elektroenergetskim sistemom ..........................................................103
v
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
1) Uvod.................................................................................................................103
2) Ciljevi ...............................................................................................................104
3) Primjena ...........................................................................................................104
4) Upravljanje u normalnom radnom stanju .............................................................105
Nadzor rada EES ...............................................................................................................105
Izdavanje naloga ................................................................................................................106
Izmjena utvrĎenog dnevnog plana rada elektroenergetskog sistema....................................106
IzvoĎenje radova u prenosnom sistemu ...............................................................................107
Izvještavanje kod izvoĎenja radova u prenosnom sistemu ...................................................107
Procedure kod izvoĎenja radova u prenosnom sistemu .......................................................108
Rad komunikacionog i tehničkog sistema upravljanja .........................................................108
Prikupljanje podataka ........................................................................................................109
5) Upravljanje u poremećenim uslovima...................................................................110
6) Tehniĉki i drugi uslovi za rad sistema u interkonekciji ............................................111
7) Izvještaj o radu prenosnog sistema .....................................................................112
VI. PRISTUP PRENOSNOM SISTEMU.............................................................. 114
1. Uvod .......................................................................................................................114
2. Ciljevi .....................................................................................................................114
3. Primjena ................................................................................................................115
4. Opšte karakteristike pristupa prenosnom sistemu ..............................................115
5. Korišćenje prenosnih kapaciteta unutar kontrolne oblasti OPS-a ......................116
1) Balansna odgovornost ........................................................................................116
2) Vozni redovi ......................................................................................................117
Dostavljanje voznih redova ................................................................................................117
Izmjena voznih redova ........................................................................................................118
Provjera tehničke izvodljivosti voznih redova .....................................................................118
3) Obraĉun odstupanja ...........................................................................................119
6. Dodjela i koriščenje prekograničnih prenosnih kapaciteta .................................119
7. Nadzor rada EES-a .................................................................................................120
8. Zagušenja u prenosnom sistemu ..........................................................................121
VII. NEPOŠTOVANJE OBAVEZA IZ PRAVILA I RJEŠAVANJE SPOROVA ........... 122
1. Nepoštovanje obaveza sa strane korisnika ..........................................................122
2. Nepoštovanje obaveza sa strane OPS-a ...............................................................122
3. Materijalna odgovornosti OPS i korisnika ............................................................122
4. Rješavanje sporova ...............................................................................................123
VIII. PRELAZNE ODREDBE ............................................................................. 124
1. Revizija Pravila i odredaba koje su sadrţane u njemu ........................................124
2. Usaglašavanje sa obavezama iz Pravila ...............................................................124
1) Usaglašavanje sa obavezama iz Pravila ................................................................124
vi
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Objekti korisnika prenosnog sistema ..................................................................................124
Trajno izuzimanje od obaveza iz Pravila ............................................................................124
Mjerenje električne energije ...............................................................................................125
Izvještaj o ispunjavanju obaveza iz Pravila .........................................................................125
Planovi usaglašavanja .......................................................................................................125
2) Zahtjev za izuzeće od obaveza iz Pravila ..............................................................126
3) Usaglašavanje opštih i drugih propisa, sporazuma i ugovora ..................................127
IX. ZAVRŠNE ODREDBE ................................................................................. 127
vii
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Na osnovu ĉlana 86, stav 1 Zakona o energetici (“Službeni list CG”, broj 28/2010), Licence za
prenos elektriĉne energije br. L-E-007 i ĉlana 45, stav 1, taĉka 15 Statuta Crnogorskog
elektroprenosnog sistema AD, Odbor direktora Društva, uz odobrenje Regulatorne agencije za
energetiku, na sjednici od dd.mm.2011. god. donio je
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE
PRENOSNOG SISTEMA ELEKTRIČNE
ENERGIJE
I. OSNOVNE ODREDBE
1. Predmet Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne
energije
Član 1
Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema elektriĉne energije (u daljem tekstu Pravila ili Pravila
za funkcionisanje) utvrĊuju minimum tehniĉkih, planskih i radnih uslova za povezivanje na
prenosni sistem i interkonekciju sa ostalim sistemima kao i za rad i naĉin upravljanja prenosnog
sistema.
Ispunjavanje ovih uslova osigurava nesmetan rad prenosnog sistema. Uslovi moraju biti praviĉni,
nediskriminatorni i nepristrasni.
Pravila utvrĊuju prava i obaveze operatora prenosnog sistema (u daljem tekstu „OPS“) i korisnika
prenosnog sistema sa namjenom obezbeĊivanja sigurnog i pouzdanog rada prenosnog sistema u
cilju sigurnog i pouzdanog snabdijevanja krajnjih kupaca elektriĉnom energijom.
Pravila su tijesno povezana sa komercijalnim i tržišnim pravilima, koji se odnose na komercijalne
ugovore o prikljuĉenju i korišćenju prenosnog sistema Crne Gore, kao i na ugovore za
obezbjeĊivanje balansne energije i pomoćnih i sistemskih usluga.
Pravila sadrže i minimalne uslove Udruženja evropskih operatera prenosnih sistema elektriĉne
energije (ENTSO-E) vezane za rad i razmjenu elektriĉne energije izmeĊu sinhrono povezanih
sistema.
Član 2
Prema Zakonu o energetici, ĉlan 86, Pravilima ureĊuju se:
1) tehniĉki i drugi uslovi za prikljuĉak korisnika na prenosni sistem,
2) tehniĉki i drugi uslovi za sigurno funkcionisanje elektroenergetskog sistema radi
snabdijevanja krajnjih kupaca elektriĉnom energijom propisanog kvaliteta,
3) opšti uslovi za korišćenje prenosnog sistema,
4) pravila o pristupu prenosnom sistemu,
5) kriterijumi i naĉin obezbjeĊivanja pomoćnih i sistemskih usluga,
1
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
6) naĉin rada u vanrednim situacijama,
7) tehniĉki i drugi uslovi za povezivanje i funkcionisanje prenosnog sistema u interkonekciji,
8) naĉin planiranja razvoja prenosnog sistema,
9) funkcionalni zahtjevi i klasa taĉnosti mjernih ureĊaja, kao i naĉin mjerenja elektriĉne
energije,
10) naĉin objavljivanja podataka potrebnih za funkcionisanje tržišta i davanje podataka
operatorima sistema, i
11) naĉin davanja prioriteta korišćenju domaćih izvora primarne energije za proizvodnju
elektriĉne energije, koji u bilo kojoj kalendarskoj godini ne prelaze 15 % ukupne primarne
energije neophodne za proizvodnju elektriĉne energije koja se troši u Crnoj Gori.
2. Područje primjene
Član 3
U tehniĉko-tehnološkom pogledu, Pravila se primjenjuju:
na prenosni sistem i
na djelove objekata i mreža 110 kV koji su u vlasništvu, odnosno na kojima pravo korišćenja
imaju korisnici prenosnog sistema.
Član 4
U pogledu energetskih subjekata, Pravila se primjenjuju na:
1) OPS;
2) korisnike prenosnog sistema pod kojima se u ovim Pravilima podrazumijevaju:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
operator(i) distributivnog sistema elektriĉne energije,
snabdjevaĉi elektriĉnom energijom,
krajnji kupci direktno povezani na prenosni sistem (direktni potrošaĉi), i
trgovci, posrednici i zastupnici na tržištu elektriĉne energije;
3) operatora tržišta.
3. Osnovne obaveze i odgovornosti kod primjene Pravila
Opšte obaveze
Član 5
Kod izvoĊenja aktivnosti iz svoje nadležnosti, propisanih ĉlanom 83 Zakona o energetici, OPS je
obavezan da primjenjuje Pravila na praviĉan, nediskriminatoran i nepristrasan naĉin.
Svi elektroenergetski subjekti i korisnici na koje se odnose pojedini dijelovi Pravila, što je
definisano predmetom svakog dijela Pravila, obavezni su da ga primjenjuju.
2
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Ukoliko su pojedini subjekti ili korisnici obavezni, a nijesu u mogućnosti da primijene odreĊene
obaveze iz Pravila, mogu podnijeti zahtjev za izuzeće u skladu sa ĉl. 283 i 284 ovih Pravila.
Promjene i tumačenja Pravila
Član 6
Ukoliko neki energetski subjekat ili korisnik smatra da je pojedine odredbe iz Pravila potrebno
promijeniti postupa u skladu sa ĉlanom 276 st. 1 i 2 ovih Pravila.
OPS je dužan da najkasnije u roku od 45 dana od dana nastanka nepredviĊenih okolnosti iz ĉlana
7 ovih Pravila saĉini i podnese na razmatranje i usaglašavanje inicijativu za izjmenu odnosno
dopunu Pravila.
Svaki energetski subjekt ili korisnik može, u sluĉaju potrebe, od OPS-a zahtijevati dodatna
tumaĉenja o namjeni i primjeni bilo koga dijela Pravila. OPS je dužan da energetskom subjektu ili
korisniku da zahtijevana tumaĉenja i da javno stavi na raspolaganje i zahtjev i tumaĉenje.
NepredviĎene okolnosti i izvještavanje
Član 7
Ukoliko nastanu okolnosti koje odredbama Pravila nijesu predviĊene, odnosno ĉije se nastupanje
nije moglo sprijeĉiti, a djelovanje tih okolnosti može prouzrokovati izmjenjene tehniĉke uslove
korišćenja prenosnog sistema i izazvati posljedice po korisnike prenosnog sistema, OPS ima pravo
da preduzme mjere za sluĉaj nepredviĊenih okolnosti.
U takvim okolnostima OPS, u mjeri u kojoj je to moguće, hitno konsultuje sve korisnike kojih se to
tiĉe, kako bi se postigao dogovor o tome šta je potrebno preduzeti. Ukoliko OPS i korisnici ne
mogu, u okviru raspoloživog vremena, postići dogovor o mjerama koje je potrebno preduzeti,
odluku o tome donosi OPS.
Kad god OPS donosi takve odluke, ĉini to uzimajući u obzir, kada je to moguće, gledišta iznešena
od strane korisnika, u svakom sluĉaju vodeći raĉuna šta je prihvatljivo u takvim okolnostima i
primjenjujući takve mjere koje posljedice po korisnike sistema svode na najmanju moguću mjeru.
Svaki korisnik je dužan pridržavati se uputstava dobijenih od OPS-a poštujući takvu odluku, pod
uslovom da su uputstva konzistetna sa postojećim tehniĉkim parametrima sistema korisnika,
registrovanog u skladu sa Pravilima.
OPS obaviještava Agenciju o svim nepredviĊenim okolnostima i relevantnim odlukama u skladu sa
ovim Pravilima.
OPS je dužan da saĉini izvještaj o primjeni mjera za sluĉaj nepredviĊenih okolnosti, na naĉin i po
postupku za izradu vanrednih izvještaja o radu prenosnog sistema, u kojem se, pored ostalog,
navode uzroci nastupanja nepredviĊenih okolnosti, mjere koje su preduzete i posljedice djelovanja
nepredviĊenih okolnosti.
Povjerljivost informacija i podataka
Član 8
3
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Kod primjene ovih Pravila OPS je dužan da primjenjuje Pravila za ĉuvanje povjerljivosti
komercijalno osjetljivih informacija (''Službeni list CG'', broj 35/11).
Podaci koje energetski subjekti i korisnici prenosnog sistema dostavljaju OPS su povjerljivi i OPS ih
može uĉiniti dostupnim drugim energetskim subjektima i korisnicima ili potencijalnim korisnicima
samo u sluĉajevima i na naĉin kako je to, posebno, opisano u svakom ĉlanu Pravila, gdje je za tim
bilo potrebe.
Komercijalno osjetljivi podaci, kao i podaci koji mogu uticati na ravnopravnost u konkurenciji su
tajni. Svi podaci tehniĉke prirode po pravilu nijesu tajni.
Korisnici prenosnog sistema odreĊuju podatke koji se odnose na tehniĉke karakteristike i uslove
eksploatacije svojih objekata, koje OPS mora da tretira kao povjerljive. Ovi podaci se unose u
sporazum koji reguliše eksploataciju objekata korisnika prenosnog sistema.
Informacije i podatke koje je korisnik prenosnog sistema odredio za povjerljive OPS može objaviti
samo uz pismenu saglasnost korisnika. Pismena saglasnost odreĊuje za koju se svrhu informacije
ili podaci mogu objaviti. Ova saglasnost ne može imati trajni karakter.
Podaci koji se odnose na potrošnju, proizvodnju i razmjenu elektriĉne energije svakog korisnika
pojedinaĉno, OPS smatra za povjerljive. Sumarni podaci ovog tipa, na nivou elektroenergetskog
sistema, ne smatraju se povjerljivim.
Osnovne informacije o radu prenosnog sistema, ukljuĉujući i osnovne informacije o poremećajima i
drugim vanrednim okolnostima, ne smatraju se povjerljivim.
Podatke o opterećenju prenosnog sistema OPS objavljuje u formi koja ne narušava povjerljivost
informacija korisnika prenosnog sistema.
OPS u cilju obezbjeĊivanja tehniĉkih preduslova za analizu sigurnosti rada elektroenergetskog
sistema razmjenjuje odgovarajuće podatke sa susjednim operatorima prenosnog sistema, meĊu
kojima se nalaze i komercijalno povjerljivi ili osjetljivi podaci. Kako bi se sprijeĉile zloupotrebe ovih
podataka, OPS sa susjednim operatorima prenosnog sistema zakljuĉuje odgovarajuće ugovore o
povjerljivosti dostupnih podataka, u kome se takvi podaci oznaĉavaju kao povjerljivi, a ugovorne
strane obavezuju na oĉuvanje njihove tajnosti.
4. Termini, skraćenice i definicije
Termini
Član 9
Ukoliko kontekst ili svrha ne nalažu drugaĉije, svi termini definisani u Zakonu o energetici imaju
isto znaĉenje i u ovim Pravilima.
Skraćenice
Član 10
Skraćenice upotrijebljene u ovim Pravilima imaju sledeće znaĉenje:
APU
Automatsko ponovno ukljuĉenje
AAC
Već rasporeĊen prenosni kapacitet
4
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
ACE
Greška kontrolne zone
AGC
Automatska regulacija proizvodnje
ATC
Raspoloživi prenosni kapacitet
EES
Elektroenergetski sistem
EN
Evropski standard za laboratorije
ENTSO-E European Network of Transmission System Operators for Electricity (Evropsko
udruženje operatora prenosnih sistema elektriĉne energije)
ETSO
European Transmission System Operators (Udruženje Evropskih operatora prenosnog
sistema) – ne postoji više, njegovu ulogu preuzima ENTSO-E
IEC
MeĊunarodna elektrotehniĉka komisija
ISO
MeĊunarodna organizacija za standardizaciju
NTC
Neto prenosni kapacitet
ODS
Operator distributivnog sistema elektriĉne energije
OPS
Operator prenosnog sistema elektriĉne energije
OT
Operator tržišta
SEETSO
Asocijacija južnoevropskih operatora prenosnog sistema
SCADA
Sistem za nadzor i upravljanje EES-om u realnom vremenu.
TTC
Ukupni prenosni kapacitet
UCTE
Union pour la Coordination du Transport d’électricité (Unija za koordinaciju
transporta elektriĉne energije) – ne postoji više, njegovu ulogu preuzima ETSO
odnosno ENTSO-E
Definicije
Član 11
Termini upotrijebljeni u ovim Pravilima imaju sledeća znaĉenja i definicije:
Agencija
Regulatorna agencija za eneregetiku
Aktivna energija
Elektriĉna energija proizvedena, potrošena ili prenošena u odreĊenom
vremenskom intervalu mjerena jedinicom vatsat ili standardnim većim
jedinicama
Automatsko
rasterećenje
Rasterećenje sistema, tj iskljušenje potrošnje (opterećenja) koje se
postiže reagovanjem podfrekventnih releja
5
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Balansna energija
Elektriĉna energija koju OPS obezbjeĊuje
raspoložive elektriĉne energije sa potrebama
u
cilju
usklaĊivanja
Balansna
odgovornost
Odgovornost balansno odgovornih subjekata za odstupanje od
sopstvenog plana predaje i prijema elektriĉne energije utvrĊenog u
voznom redu
Balansno odgovorni
subjekt
Uĉesnik na tržištu elektriĉne energije (proizvoĊaĉ, snabdjevaĉ, trgovac
ili kvalifikovani kupac), koji je dužan da uĉestvuje u sistemu koliĉinskog
obraĉuna odstupanja predaje i prijema elektriĉne energije od voznih
redova, koje sprovodi operator tržišta
Balansno trţište
Tržište koje se uspostavlja i održava u cilju kupoprodaje balansne
energije
Balansna grupa
Udruženje balansno odgovornih subjekata radi zajedniĉkog obraĉuna
odstupanja, ĉime postaju subjekti poravnanja date balansne grupe.
Balansno odgovorni subjekti udruženi u balansnu grupu odreĊuju
nosioca balansne odgovornosti balansne grupe
Beznaponsko
pokretanje
generatora (blackstart)
Sposobnost proizvodne jedinice da se iz stanja kada je iskljuĉena sa
sistema vrati u operativno stanje i poĉne da predaje snagu, u situaciji
kada je deo prenosnog sistema na koji je prikljuĉena u beznaponskom
stanju
Debalans
Odstupanje rada EES od voznog reda, tj. razlika izmeĊu raspoložive
energije (proizvodnja i nabavka) i ukupnih potreba (potrošnja, isporuka
i gubici u sistemu)
Direktni potrošač
Krajnji kupac koji prima elektriĉnu energiju direktno iz prenosnog
sistema
Dispečer
Osoba ovlaštena od OPS-a da izdaje instrukcije o dispeĉiranju
Dispečerska
instrukcija
Instrukcija izdata od OPS-a (dispeĉera) koja se odnosi na funkcionisanje
proizvodnih jedinica, prenosnog i korisniĉkih sistema, ukljuĉujući
korišćenje pomoćnih i sistemskih usluga
Dispečerski centar
OPS
Centar upravljanja prenosnim sistemom
Dispečiranje
Upravljanje tokovima elektriĉne energije u prenosnom
ukljuĉujući i razmjenu sa drugim sistemima
Ekonomsko
prvenstvo
Vrsta dispeĉiranja u kojem operator prenosnog sistema prihvata prvo
ponudu sa najnižom cijenom za raspoloživu proizvodnju elektriĉne
energije, nakon ĉega slijedi prihvatanje skuplje proizvodnje po rastućem
redosljedu
sistemu,
6
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Električna energija
iz obnovljivih izvora
Energija proizvedena u postrojenjima koja koriste samo obnovljive
izvore energije; dio elektriĉne energije koju iz obnovljivih izvora energije
proizvedu elektrane sa kombinovanim ciklusom, koje u svom procesu
koriste i neobnovljive izvore energije (npr. spaljivanje biomase u
elektranama na ugalj) i obnovljiva elektriĉna energija koja se koristi za
akumulaciju energije, bez elektriĉne energije koja je dobijena iz te
akumulacije
Elektrana
Elektroenergetski objekat koji obuhvata jednu ili više proizvodnih
jedinica
Elektroenergetski
sistem
U tehniĉkom smislu, skup elektrana prenosnih i distributivnih vodova,
transformatora i krajnjih kupaca meĊusobno povezanih tako da
dejstvuju kao jedna cjelina
Energetski bilans
Planski akt kojim se za odreĊeni planski period utvrĊuje sistematski
prikaz tokova energije od njihovog izvora u prirodi (primarna energija),
nabavke i prodaje (primarnih i sekundarnih oblika energije), razmjene u
skladištima, preko potrošnje ili proizvodnje u centralnim postrojenjima
za transformaciju energije, gubitka prenosa i distribucije energije do
snabdijevanja po pojedinim sektorima finalne potrošnje
Energetski prenosni
objekat
Objekat u kojem se vrši jedna ili više tehnoloških funkcija prenosa
elektriĉne energije
Energija
Aktivna energija i/ili reaktivna energija
Fliker
Nagla promjena efektivne vrednosti naponskog talasa koja je obiĉno
izazvana prikljuĉivanjem postrojenja korisnika koje izobliĉuje normalnu
sinusnu naponsku krivu
Frekvencija
Broj perioda naizmjeniĉnog napona u sekundi (izražen u Hercima), pri
kojem sistem funkcioniše
Frekventno
odstupanje
Odstupanje stvarne od zadate frekvencije sistema
Generatorski
Dokumenat u kojem su date granice sposobnosti rada proizvodne
dijagram proizvodne jedinice (u MW i Mvar) u normalnim okolnostima
jedinice
Gubici u sistemu
Gubici aktivne energije u elementima prenosnog sistema
Hladna rezerva
Proizvodna jedinica koja je podvrgnuta centralnom upravljanju od
strane OPS-a, spremna za pogon i može biti sinhronizovana (stavljena u
pogon) u odreĊenom vremenu
Imalac licence
Fiziĉko ili pravno lice koje ima licencu za obavljanje odreĊene
elektroenergetske djelatnosti u skladu sa Zakonom o energetici
7
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Interkonektor
Prenosni vod koji prelazi granicu izmeĊu dvije države samo radi
povezivanja prenosnih sistema tih država
Izuzeće
Odobrenje, dato od strane Agencije ili OPS-a na zahtjev korisnika
prenosnog sistema, za nepridržavanje neke odredbe Pravila u
ograniĉenom trajanju, tj. do otklanjanja razloga zbog kojeg je izuzeće
traženo
Koordinator bloka
Operator prenosnog sistema koji je nadležan za prikupljanje i usvajanje
programa razmjene izmeĊu regulacionih oblasti koje saĉinjavaju
regulacioni blok i susjednih regulacionih oblasti, te za izraĉunavanje
neželjenih odstupanja i kompenzacionih programa regulacionih oblasti
koje saĉinjavaju regulacioni blok
Korisnički sistem
Svaki sistem u vlasništvu korisnika kojim upravlja korisnik
Korisnik (prenosnog
sistema)
Pravno ili fiziĉko lice koji koristi (prenosni) sistem ili budući korisnik
(prenosnog) sistema
Krajnji kupac
Kupac koji kupuje elektriĉnu energiju za sopstvenu potrošnju
Kupac
Pravno ili fiziĉko lice koje kupuje elektriĉnu energiju za sopstvenu
potrošnju ili za dalju prodaju
Kvalifikovani kupac
Krajnji kupac koji može da kupuje elektriĉnu energiju od snabdjevaĉa
po sopstvenom izboru
Mjerni sistem
Oprema potrebna za mjerenje locirana izmeĊu taĉke mjerenja i taĉke
prikljuĉka na telekomunikacioni sistem
Mjerni
transformator
Naponski ili strujni transformator
Mjerni ureĎaj
UreĊaj koji mjeri i registruje proizvodnju, potrošnju i razmjenu
elektriĉne energije
Naponski nivo
Nazivni napon kojim se mreža oznaĉava i naziva. Standardni naponski
nivoi u prenosnom sistemu Crne Gore su 110 kV, 220 kV i 400 kV.
Naponski
transformator (NT)
Transformator koji se koristi sa mjernim ureĊajima i/ili zaštitnim
ureĊajima u kojima je napon u sekundarnom namotaju, u okviru
propisanih granica greške, proporcionalan naponu u primarnom
namotaju
Nosilac balansne
odgovornosti
Balansno odgovorni subjekt ili nosilac balansne odgovornosti balansne
grupe
Obnovljivi izvori
energije
Izvori energije koji se obnavljaju u cjelosti ili djelimiĉno, posebno
energija vodotoka, vjetra, neakumulirana sunĉeva energija, biogorivo,
biomasa, biogas, geotermalna, hidrotermalna i aerotermalna energija,
energija talasa, plime i osjeke, gasa iz deponija, gasa iz postrojenja za
preradu otpadnih voda
8
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Odobreni vozni red
Vozni red koji je dostavljen operatoru tržišta i od njega odobren i koji se
primjenjuje za odgovarajući rasporedni dan. Ovaj vozni red je
obavezujući za balansno odgovornog subjekta koji ga je dostavio
Operator
distributivnog
sistema (ODS)
Energetski subjekat koji obavlja djelatnost distribucije elektriĉne
energije i koji je odgovoran za funkcionisanje, korišćenje, pouzdanost,
upravljanje, održavanje i razvoj distributivnog sistema na odreĊenom
podruĉju
Operator prenosnog
sistema (OPS)
Energetski subjekat koji obavlja djelatnost prenosa elektriĉne energije i
koji je odgovoran za funkcionisanje, korišćenje, pouzdanost,
upravljanje, održavanje i razvoj prenosnog sistema, dispeĉiranje,
usklaĊivanje raspoložive elektriĉne energije sa potrebama, rezerve u
sistemu, vremensko usklaĊivanje ponude i potražnje
Operator trţišta
(OT)
Energetski subjekat koji je pravno ili funkcionalno razdvojen i
odgovoran je za organizaciju i upravljanje tržištem elektriĉne energije
Opterećenje
Potrošnja u EES-u koja mora biti pokrivena radom proizvodnih jedinica
ili nabavkom iz drugih sistema preko interkonektora
Ostrvo
Deo elektroenergetskog sistema koji je odvojen od glavnog
interkonekcijskog sistema i ĉini izdvojen (ostrvski) elektro-energetski
sistem. Rad objekta u ustrvu naziva se ostrvski rad.
Podaci mjerenja
Podaci dobijeni iz mjernog sistema i/ili obraĊeni podaci ili zamjenski
podaci koji se koriste za potrebe poravnanja
Podfrekventni relej
Elektriĉni mjerni relej namijenjen da proradi kada frekvencija dostigne
vrijednost relejnog podešenja
Pogonski poremećaj
Neplanirani dogaĊaj koji dovodi do poremećaja u radu EES-a
Pomoćna oprema
Svaki dio ureĊaja i/ili postrojenja koji nije direktno dio prenosnog
sistema, ali je neophodan za njegov rad
Pomoćne i
sistemske usluge
Usluge neophodne za rad prenosnog i distributivnog sistema koje
obuhvataju isporuku reaktivne elektriĉne energije, regulisanje
frekvencije i napona, obrtne rezerve, hladne rezerve, mogućnosti starta
nakon raspada sistema i pokretanja rezervnog sistema, kao i regulisanje
oscilacija u opterećenju (debalansa)
Povlašćeni
proizvoĎač
ProizvoĊaĉ koji koristi obnovljive izvore energije ili otpad ili u
pojedinaĉnom proizvodnom objektu istovremeno proizvodi elektriĉnu
energiju i toplotu za daljinsko grijanje i/ili hlaĊenje ili industrijsku
upotrebu, na ekonomski primjeren naĉin u skladu sa propisima o zaštiti
životne sredine i koji u skladu sa Zakonom o energetici ima poseban
status
9
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Prenos (električne
energije)
Prenošenje
elektriĉne
energije
putem
visokonaponskog
interkonektovanog prenosnog sistema od proizvodnih objekata do
distributivnog sistema ili do instalacija krajnjih kupaca koji su direktno
prikljuĉeni na prenosni sistem (direktni potrošaĉi) ili do drugog
prenosnog sistema, osim snabdijevanja
Prenosni sistem
Postrojenja 110 kV, transformatori 110/x kV i vodovi 110 kV, kao i
postrojenja, transformatori i vodovi višeg naponskog nivoa, do mjesta
prikljuĉka korisnika sistema na prenosni sistem i objekti,
telekomunikaciona i informaciona oprema i druga infrastruktura
neophodna za njegovo funkcionisanje
Priključak
Jedna ili više taĉaka spajanja izmeĊu objekata energetskih subjekata ili
izmeĊu sistema sa objektima koji su u vlasništvu krajnjeg kupca ili
spajanje izmeĊu sistema i drugog sistema na razliĉitom naponskom
nivou
Primarna regulacija
Automatska funkcija turbinskih regulatora proizvodnih jedinica koja
promjeni proizvodnju proizvodne jedinice usled promjene frekvencije
Primarna rezerva
Komponenta rezervi EES-a koja je raspoloživa u roku do 30 sekundi i
aktivira se kod odstupanja frekvencije od zadate vrijednosti
Pristup (prenosnom
sistemu)
Pravo korisnika sistema na korišćenje prenosnog sistema
Proizvodna jedinica
Set ureĊaja koji proizvodi elektriĉnu energiju
ProizvoĎač
Energetski subjekat koji proizvodi elektriĉnu energiju za prodaju
Rasporedni dan
Period od 24 sata koji poĉinje u 00:00 sati (ponoć) rasporednog dana
na koji se odnosi
Rasterećenje
Dogovorno smanjenje opterećenja na kontrolisan naĉin iskljuĉivanjem
krajnjih kupaca ili korisnika sistema
Razvoj korisnika
Promjena potreba korisnika prema OPS-u koja, u nekim sluĉajevima,
zahtijeva novu Saglasnost za prikljuĉenje
Reaktivna energija
Integral reaktivne snage po vremenu
Reaktivna snaga
Proizvod napona, struje i sinusa faznog ugla meĊu njima
Regulacija
frekvencije
Mjere koje se preduzimaju za održavanje frekvencije sistema u
propisanim granicama
Regulacija napona i
reaktivnih snaga
Upravljanje proizvodnjom reaktivne energije u generatorima, sinhronim
kompenzatorima, statiĉkim kompenzacionim sistemima i upravljanje
tokovima reaktivne snage promjenom odnosa transformacije
ukljuĉenjem odnosno iskljuĉenjem elemenata prenosnog sistema
10
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Regulaciona oblast
Najmanji dio EES koji ima sopstveni sistem za regulaciju frekvencije i
snage razmjene, obiĉno se poklapa sa teritorijom neke zemlje na kojoj
vrši primarnu regulaciju frekvencije, sposoban je da održava razmjenu
snage na zadatoj vrijednosti, pomaže u vraćanju frekvencije u zadate
okvire nakon poremećaja i zadužen je za izradu programa kompenzacije
neželjenih odstupanja
Regulacioni blok
Više regulacionih oblasti koje rade zajedniĉki radi obezbjeĊenja
regulacije frekvencije i snage razmjene u odnosu na druge regulacione
blokove
Sekundarna
regulacija
Automatska, centralizovana funkcija ĉiji je cilj podešenje proizvodnje u
regulacionoj oblasti radi održanja programa razmjene sa svim drugim
regulacionim oblastima na zadatoj vrijednosti i oslobaĊanja rezerve
korišćene u primarnoj regulaciji
Sekundarna rezerva
Komponenta rezervi EES-a za održavanje prekograniĉnih tokova snaga
regulacione oblasti na zadatoj vrijednosti i u sluĉaju većeg odstupanja
frekvencije, koju je uzrokovala regulaciona oblast, za oslobaĊanje
primarne rezerve
Sinhrona zona
Oblast obuhvaćena kontrolnim zonama jednog ili više operatora sistema
u okviru ENTSO-E koje su sinhronizovano interkonektovane
Sistem
Prenosni i/ili distributivni sistem elektriĉne energije, zavisno od sluĉaja
Sistemski test
Testovi koji ukljuĉuju simulirane uslove ili kontrolisanu primjenu
nepravilnih, neuobiĉajenih ili ekstremnih uslova na ukupnom sistemu ili
njegovom dijelu
Snabdijevanje
Nabavka, isporuka i prodaja elektriĉne energije
Stabilnost sistema
Sposobnost EES-a da održi stanje ravnoteže tokom normalnih ili
poremećenih režima rada
Statizam
Procentualni pad frekvencije sistema koji izaziva slobodnu akciju
primarnog regulatora frekvencije da generator promijeni proizvodnju od
nule do punog tereta
Strujni
transformator (ST)
Transformator koji se koristi sa mjernim i/ili zaštitnim ureĊajima u
kojima je struja u sekundarnom namotaju, u okviru granica propisane
greške, proporcionalna i u fazi sa strujom u primarnom namotaju
Stvarna tačka
mjerenja
Mjesto mjerenja, tj. stvarna taĉka u kojoj se mjeri elektriĉna energija
Tačka priključenja
Dogovorena taĉka prikljuĉenja uspostavljena izmeĊu prenosnog ili
korisniĉkog sistema (zavisno od sluĉaja) i korisnika sistema
Tercijarna
regulacija
Promjena aktivne snage proizvodnih jedinica u cilju obnavljanja
sekundarne rezerve
11
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tercijarna rezerva
Komponenta rezervi EES-a koja je raspoloživa u roku od 15 minuta i
aktivira se u cilju obnavljanja sekundarne rezerve
Totalni raspad
sistema
Situacija u kojoj je sva proizvodnja prekinuta i nema snabdijevanja
elektriĉnom energijom iz drugih sistema i zbog ĉega je cijeli sistem
isklljuĉen, tj. potpuno beznaponsko stanje
Tranzit
Prenos elektriĉne energije, koji nije porijeklom iz Crne Gore, iz jedne
države u drugu ili vraćanje u zemlju porijekla preko teritorije Crne Gore
Učesnik na trţištu
električne energije
Pravno ili fiziĉko lice registrovano za kupovinu ili prodaju elektriĉne
energije
Ugovor o
interkonekciji
Ugovor izmeĊu OPS-a Crne Gore i OPS susjednih sistema o zajedniĉkom
paralelnom radu koji se ostvaruje preko zajedniĉkih, meĊusistemskih
vodova- interkonektora
Upravljanje
Planska ili planirana aktivnost vezana za funkcionisanje sistema
Upravljanje
potrošnjom
Primjena mjera redukcije snage potrošnje u cilju uspostavljanja
ravnotežnog stanja u sluĉaju pojave nedostatka aktivne snage u EES-u
UreĎaji
Sva oprema koja se koristi u visokonaponskim postrojenjima ili koja
predstavlja dio tih postrojenja
Visoki napon
Nominalni napon veći od 35 kV
Vozni red
Dokument kojim se utvrĊuje operativni plan proizvodnje, razmjene i
potrošnje elektriĉne energije i snage nosilaca balansne odgovornosti,
odnosno imalaca licenci i direktnih potrošaĉa
Zadata frekvencija
Frekvencija koju odreĊuje OPS u skladu sa preporukama ENTSO-E, kao
poželjnu operativnu frekvenciju sistema
Zadati napon
Naponski nivo koji treba postići proizvodna jedinica u prenosnom
sistemu na taĉki prikljuĉenja
II. PLANIRANJE RAZVOJA PRENOSNOG SISTEMA
1. Posebne odredbe
Aktivnosti kod planiranja
Član 12
Razvoj prenosnog sistema podrazumijeva:
izgradnju novih elemenata prenosnog sistema,
jaĉanje postojećih elemenata prenosnog sistema (rekonstrukcije i povećanje kapaciteta),
podešavanje sistema zaštite i njihovo osavremenjivanje,
12
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
promjenu topologije mreže, i
stalno praćenje i primjenu novih tehnoloških rješenja.
Planiranjem razvoja prenosnog sistema sagledava se neophodan razvoj i odreĊeni uslovi u kojima
će se rad ovog sistema odvijati u nastupajućem periodu, kako bi se odredile mere za
obezbeĊivanje normalnog funkcionisanja elektroenergetskog sistema.
Planirana izgradnja, rekonstrukcija i dogradnja prenosnih objekata mora obezbediti preduslove za
razvoj proizvodnih i distributivnih kapaciteta, tržišta elektriĉne energije i pouzdanu isporuku
elektriĉne energije za prognozirani nivo potrošnje.
Tokom planiranja razvoja prenosnog sistema OPS vrši prikupljanje neophodnih informacija o
korisnicima prenosnog sistema. Tokom sprovoĊenja razvojnog plana OPS ima pravo da zahtijeva
prilagoĊavanje objekta korisnika prenosnog sistema.
Prava i obaveze OPS-a kod planiranja
Član 13
Prava, obaveze i odgovornosti operatora prenosnog sistema elektriĉne energije, koje se odnose na
planiranje, prema ĉ. 83 i 86 Zakona o Energetici su da:
utvrdi desetogodišnji plan razvoja prenosnog sistema iz ĉlana 41 stav 1 taĉka 1 Zakona o
energetici, usklaĊen sa Strategijom razvoja energetike i Akcionim planom, odnosno planom
razvoja susjednih prenosnih sistema, koji se ažurira najmanje svake treće godine i dostavi ga
Agenciji na odobravanje;
utvrdi godišnje investicione planove iz ĉlana 41 stav 1 taĉka 2 Zakona o energetici prema
potrebama korisnika sistema, u skladu sa desetogodišnjim planom razvoja prenosnog sistema
i prostorno-planskim dokumentima i dostavlja ih Agenciji na odobravanje; i
objavi odobreni plan razvoja prenosnog sistema na svojoj internet stranici;
Sadrţaj plana razvoja
Član 14
Plan razvoja sadrži strategiju razvoja prenosnog sistema Crne Gore, sa planiranim aktivnostima u
posmatranom periodu od deset godina kao i osnovnim smjernicama razvoja u periodu nakon deset
godina, dinamiĉki razvrstan po godišnjim fazama u prvih pet godina koji omogućava postojećim i
potencijalnim korisnicima procjenu mogućnosti povezivanja i korišćenja prenosnog sistema.
2. Primjena i nadleţnosti
Predmet planiranja
Član 15
OPS je nadležan za planiranje razvoja prenosnog sistema elektriĉne energije koji ĉine postrojenja
110 kV, transformatori 110/x kV i vodovi 110 kV, kao i postrojenja, transformatori i vodovi višeg
naponskog nivoa, do mjesta prikljuĉka korisnika sistema i objekti, telekomunikaciona i
informaciona oprema i druga infrastruktura neophodna za njegovo funkcionisanje.
13
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Primjena planiranja
Član 16
OPS planira razvoj prenosnog sistema kao energetski subjekat koji obavlja energetsku djelatnost
prenosa elektriĉne energije.
Pored OPS-a energetski subjekti na koje se odnose odredbe Pravila, vezane na planiranje razvoja
prenosnog sistema, su:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
operatori distributivnog sistema,
direktni potrošaĉi, i
operatori susjednih prenosnih sistema
Navedene prve tri kategorije korisnika postaju obuhvaćeni planom prenosnog sistema znatno pre
poĉetka vršenja energetske djelatnosti snabdijevanja, proizvodnje ili potrošnje, odnosno u
momentu kad se pojave kao potencijalni korisnici. U procesu planiranja prenosnog sistema
potencijalni korisnici se tretiraju kao i postojeći korisnici prikljuĉeni na sistem uz uvažavanje
neizvesnosti njihove izgradnje.
Korisnici su u obavezi da informišu OPS o svim promenama koje se odnose na informacije
potrebne za planiranje prenosnog sistema.
Planiranje konekcija sa susjednim prenosnim sistemima
Član 17
OPS saraĊuje sa operatorima prenosnog sistema na regionalnom kao i na nivou ENTSO-E-a u
izradi planova razvoja, a u skladu sa postignutim dogovorima.
Procedura za planiranje konekcije sa susjednim povezanim sistemima se definiše odgovarajućim
meĊunarodnim ugovorima.
Operator prenosnog sistema neophodne podatke razmjenjuje sa operatorima susjednih sistema i
ostalim korisnicima sistema pod uslovima uzajamnosti.
3. Ciljevi planiranja
Član 18
Plan razvoja prenosnog sistema ima za osnovni cilj da:
1) definiše i obezbedi neophodne informacije od strane korisnika sistema kako bi OPS mogao
izvršiti planiranje razvoja prenosnog sistema i prikljuĉivanje korisnika na bazi utvrĊenih
kriterijuma,
2) obezbjedi sveobuhvatan pregled razvoja prenosnog sistema u datom vremenskom intervalu,
3) omogući pregled glavnih izmena u prenosnom sistemu (spisak, lokacije i osnovne
karakteristike prenosnih objekata koji će biti rekonstruisani, prošireni, izgraĊeni ili
14
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
demontirani, ukljuĉujući i interkonektivne dalekovode) kao i promene od interesa koje se
odnose na korisnike sistema,
4) omogući ugovoreni i planirani prenos elektriĉne energije, kao i pouzdano i sigurno
upravljanje elektroenergetskim sistemom (ukljuĉujući i mogućnosti za obezbeĊivanje
sistemskih usluga),
5) omogući što fleksibilniji rad proizvodnih kapaciteta u svim predvidivim režimima rada
elektroenergetskog sistema i zadovoljiti potrebe razmjene elektriĉne energije na tržištu,
6) obezbjedi ekonomiĉno napajanje krajnjih kupaca pri naponu i frekvenciji ĉiji je kvalitet u
skladu sa evropskim normama, a prema pravilima ENTSO-a uz minimalan uticaj na životnu
sredinu, i
7) uĉini transparentnim podatke o kretanju ukupne potrošnje i proizvodnje sa posebnim
osvrtom na znaĉajne izmene, pojavu novih, ili gašenje postojećih objekata korisnika
prenosnog sistema.
4. Kriterijumi planiranja
Član 19
Prilikom planiranja razvoja prenosnog sistema, moraju se zadovoljiti sljedeći kriterijumi:
plan razvoja prenosnog sistema se mora temeljiti na tehno-ekonomskim kriterijumima
uvažavajući aktuelna opterećenja elemenata prenosnog sistema i proizvodnje elektrana, kao i
perspektivne potrebe distributivnih sistema i korisnika prenosnog sistema, ukljuĉujući i
proizvodne objekte koji su već prikljuĉeni ili će biti prikljuĉeni na prenosni sistem u
razmatranom planskom periodu;
prenosni sistem mora biti dimenzionisan u skladu sa (n-1) kriterijumom sigurnosti. Posljedice
višestrukih poremećaja koji nastaju u prenosnom sistemu ne uzimaju se u obzir pri planiranju
razvoja prenosnog sistema i moraju se ograniĉiti odgovarajućim strategijama odbrane od
većih poremećaja i strategijama ponovnog uspostavljanja napajanja (odbrambeni plan); i
prenosni sistem mora biti planiran tako da omogući oĉuvanje statiĉke i tranzijentne
stabilnosti, kao i propisane naponske prilike. U tom cilju OPS može da zahtjeva od
proizvoĊaĉa da uskladi karakteristike i parametre sistema za regulaciju napona i snage
proizvodnih jedinica koje su znaĉajne sa aspekta stabilnosti a od direktnih potrošaĉa da
uskladi karakteristike i parametre njegove potrošnje naroĉito u pogledu kvaliteta elektriĉne
energije (viši harmonici, flikeri) i faktora snage (cos ).
Proces planiranja razvojnih aktivnosti na planu razvoja prenosnog sistema poĉinje prikupljanjem,
odabirom i analizama sledećih podloga:
prognoza porasta potrošnje elektriĉne energije i njene geografske raspodjele,
lokacija i potrošnja novih krajnjih kupaca prikljuĉenih na prenosni sistem,
lokacija i kapacitet novih proizvodnih objekata,
prognoza razmjene elektriĉne energije sa ostalim zemljama u okruženju, i
razvojni programi ostalih prenosnih sistema od interesa u okruženju.
Za analizu ciljne godine u budućnosti, identifikuje se jedan ili više mogućih operativnih scenarija za
prenosni sistem u skladu sa gore navedenim podlogama i na tom osnovu se formira referentni
režim sa planiranom topologijom mreže kako bi se uoĉili eventualni problemi u radu sistema i
definisale potrebe za pojaĉanjima kako bi se uoĉeni problemi rešili.
15
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Za identifikaciju eventualnih problema i planiranje prenosnog sistema OPS koristi sledeće
kriterijume planiranja:
1) tehniĉki kriterijumi i ograniĉenja za normalne pogonske uslove,
2) tehniĉki kriterijumi i ograniĉenja za otežane uslove rada,
3) kriterijum dozvoljenih struja kratkih spojeva, i
4) kriterijumi uvoĊenja novih elemenata prenosnog sistema i rekonstrukcije postojećih.
1) Tehnički kriterijumi i ograničenja za normalne pogonske uslove
Član 20
Pod normalnim pogonskim uslovima podrazumeva se da za planirano stanje sistema i oĉekivanu
potrošnju, odgovarajućim angažovanjem proizvodnih kapaciteta i svim elementima prenosnog
sistema u pogonu, snabdevanje krajnjih kupaca u bilo kojoj taĉki sistema bude obezbeĊeno u
okviru propisanih ograniĉenja rada sistema.
Za normalne uslove rada, pri punoj topologiji mreže, u procesu planiranja definišu se sledeća
ograniĉenja rada prenosnog sistema:
1) element prenosnog sistema je preopterećen, ukoliko njegovo opterećenje prelazi 80%
termiĉke granice (termiĉke struje). Termiĉke struje predstavljaju ograniĉavajući faktor za
elemente prenosnog sistema. Ovo ograniĉenje je definisano kao temperatura zagrijavanja
provodnika pri proticanju navedene struje koja izaziva topljenje provodnog materijala ili
smanjenje rastojanja izmeĊu provodnika i zemlje ispod dozvoljene granice;
2) dozvoljeni opseg napona:
380 - 420 kV za 400 kV naponski nivo, odnosno ±5% od nominalnog napona,
198 - 242 kV za 220 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona,
99 - 121 kV za 110 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona.
2) Tehnički kriterijumi i ograničenja za oteţane uslove
Član 21
Otežani uslovi rada sistema podrazumevaju ispad iz pogona bilo kojeg elementa prenosnog
sistema. Prenosni sistem se planira tako da u svim etapama razvoja, sa aspekta sigurnosti rada,
zadovolji (n-1) kriterijum sigurnosti.
OPS vrši verifikaciju statiĉke sigurnosti radnog režima planiranog stanja sistema, odnosno analizu
N-1 kriterijuma sigurnosti kao jedan od osnovnih kriterijuma planiranja.
Analizom N-1 kriterijuma sigurnosti identifikuju se problemi (kritiĉne konfiguracije ili konfiguracije
koje su neprihvatljive sa taĉke gledišta sigurnosti i pouzdanosti rada sistema) kao i moguća rešenja
za pojaĉanje prenosnog sistema kako bi se uoĉeni problemi rešili.
Kriterijum sigurnosti (n-1) je ispunjen ukoliko ispad iz pogona bilo kojeg elementa prenosnog
sistema usled kvara (otežani uslovi rada) ne izaziva:
narušavanje graniĉnih vrednosti pogonskih veliĉina propisanih za prenosni sistem (radni
naponi, naponski opseg, nivoi struja kratkih spojeva) i opterećenja opreme (strujno
16
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
opterećenje) koje ugrožava sigurnost rada sistema ili dovodi do oštećenja ili skraćenja
oĉekivanog radnog veka opreme;
trajne prekide u napajanju, bez obzira na postojanje rezerve u napajanju preko distributivnih
naponskih nivoa ili u sistemima korisnika;
kaskadne ispade u sistemu usled aktiviranja sistema zaštite elementa koji nije direktno
pogoĊen kvarom, sa rizikom daljeg širenja poremećaja;
gubitak stabilnosti u proizvodnim jedinicama; ili
potrebe za ograniĉenjem, ili eventualnim prekidima primopredaje elektriĉne energije u
taĉkama prikljuĉenja korisnika.
Prema usvojenim kriterijumima planiranja u sluĉajevima otežanih uslova rada se definišu sledeća
ograniĉenja:
element prenosnog sistema je preopterećen, ukoliko njegovo opterećenje prelazi 80%
termiĉke granice. U izvesnim uslovima (u sluĉaju izgradnje znaĉajnijih objekata prenosnog
sistema kojim se rešava više uoĉenih problema u sistemu) pri otežanim uslovima rada OPS
prilikom procesa planiranja može u kratkotrajnom periodu (do izgradnje znaĉajnijeg objekta)
dozvoliti i veće termiĉko opterećenje elemenata kako bi se izbeglo predimenzionisanje mreže i
smanjili troškovi;
u otežanim uslovima rada u sluĉajevima poremećaja u elektroenergetskom sistemu, tj. većih
kvarova na proizvodno-prenosnim objektima dozvoljena su veća odstupanja napona od
odstupanja definisanih za normalne uslove rada.
3) Kriterijum dozvoljenih struja kratkih spojeva
Član 22
Oprema u prenosnim objektima OPS-a i objektima korisnika prenosnog sistema mora biti
dimenzionisana tako da zadovolji proraĉunate vrednosti struja kratkih spojeva. U sluĉaju kratkog
spoja ne sme se narušiti stabilan rad elektroenergetskog sistema.
Planirane maksimalne vrednosti struje kratkog spoja ne smeju biti veće od 95% prekidne moći
rasklopne opreme koja je trenutno ugraĊena u postojećim postrojenjima prenosnog sistema ili od
standardizovane vrednosti prekidne moći opreme koja je dostupna na tržištu za postrojenja ĉija se
izgradnja planira.
Proraĉunavanje struja kratkih spojeva se sprovodi prema standardu IEC 60909.
Proraĉuni struja kratkih spojeva izvode se za uklopno stanje u prenosnom sistemu definisano na
sledeći naĉin:
svi generatori su prikljuĉeni na sistem;
svi susjedni sistemi su prikljuĉeni na sistem (ukljuĉeni interkonektivni dalekovodi); i
svi sistemi sabirnica su povezani.
Izuzetno, proraĉun struja kratkih spojeva može biti sa razdvojenim sabirnicama, i to:
za one sabirnice ĉiji je razdvojen rad predviĊen uputstvima za pogon prenosnih objekata zbog
tehniĉkih karakteristika ugraĊene opreme; ili
u sluĉajevima kada povezivanje sistema sabirnica proizvodi ekstremne kriterijume za izbor
opreme, a u prenosnom sistemu ne postoje tehniĉki preduslovi za takav pogon.
17
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Struje kratkih spojeva ispituju se prilikom izrade Plana razvoja prenosnog sistema za sve elemente
prenosnog sistema (ukljuĉujući i VN strane postrojenja korisnika).
Struje kratkih spojeva proraĉunavaju se prilikom izrade Plana razvoja prenosnog sistema na
petogodišnjem nivou uvažavanjem planiranog razvoja prenosnog sistema kao i planiranog razvoja
proizvodnje za taj period.
Struje kratkih spojeva proraĉunavaju se i na izriĉit zahtjev korisnika prenosnog sistema.
Ukoliko OPS oceni da perspektivne vrednosti struja kratkih spojeva (usled razvoja
elektroenergetskog sistema) mogu ugroziti postojeću instaliranu opremu u prenosnim i objektima
korisnika prenosnog sistema, OPS preduzima mere u prenosnim objektima i usaglašava mere sa
korisnicima prenosnog sistema koje je potrebno preduzeti u objektima korisnika. Navedene mere
prvenstveno obuhvataju pripremu planova za zamenu ugrožene opreme, odreĊivanje novih
uklopnih stanja u prenosnoj mreži i objektima korisnika, te uspostavljanje nadzora nad strujama
kratkog spoja u realnom vremenu.
4) Kriterijumi uvoĎenja novih elemenata sistema i rekonstrukcije postojećih
Član 23
Optimalni kriterijum za izbor novih elemenata prenosnog sistema (vodova i transformatorskih
stanica) je kombinacija ispunjenja tehniĉkih (ispunjenje uslova o održanju napona i opterećenju
elemenata mreže), sigurnosnih ("n-1" kriterijuma sigurnosti), prostorno-planskih kao i ekonomskih
(izbor najekonomiĉnijeg rješenja) kriterijuma.
U skladu sa tim, OPS vrši planiranje i donosi odluku o uvoĊenju novih elemenata sistema kao i
rekonstrukcije postojećih po predmetnim godinama na osnovu usvojenih:
kriterijuma za izgradnju novih elemenata sistema,
kriterijuma za rekonstrukciju postojećih elemenata,
kriterijuma za tehniĉku ocenu elemenata sistema planiranih za izgradnju/rekonstrukciju,
prostorno-planskih kriterijuma, i
ekonomskih kriterijuma.
Kriterijumi za izgradnju novih elemenata sistema
Član 24
Ukoliko postojeći prenosni sistem ne može da obezbedi potreban nivo sigurnosti i kvaliteta u
eksploataciji, odnosno kada je ugrožen pouzdan rad korisnika prenosnog sistema neophodno je
planirati izgradnju novih elemenata u sledećim sluĉajevima:
1) u sluĉaju kada se ustanovi da su narušeni tehniĉki kriterijumi i ograniĉenja za rad sistema u
normalnim ili otežanim uslovima (N-1) potrebno je predvideti pojaĉanja u prenosnom
sistemu;
2) u sluĉajevima kada je narušen nivo pouzdanosti rada korisnika prenosnog sistema propisan
odgovarajućom regulativom;
3) razvoj tržišta elektriĉne energije i u tom cilju povećanje internih i prekograniĉnih prenosnih
kapaciteta;
18
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
4) za svaku transformatorsku stanicu osigurati napajanje najmanje iz dva ĉvorišta ili preko dva
voda iz jednog ĉvora ĉiji je nivo pouzdanosti zadovoljavajući izgradnjom novog dalekovoda
ili kabla;
5) za svaku transformatorsku stanicu koja je opremljena samo jednim energetskim
transformatorom potrebno je planirati ugradnju drugog transformatora pri ĉemu prioritet
imaju objekti sa slabije razvijenom srednjenaponskom mrežom i većom potrošnjom koji
ostaje bez napajanja. Pri tome su kriterijumi za ugradnju drugog transformatora sljedeći:
za TS koje imaju rezervu u napajanju kroz distributivni sistem više od 50%, ugradnja
drugog transformatora se planira kada opterećenje u navedenoj TS dostigne 80%
vrijednosti instalisane snage postojećeg transformatora;
6) u sluĉaju kada vršno opterećenje u transformatorskoj stanici dostigne 60% instalisane
snage postojećih transformatora (za normalno uklopno stanje) planira se ili povećanje
snage transformacije ili izgradnja novog objekta.
Kriterijumi za rekonstrukciju postojećih elemenata sistema
Član 25
Rekonstrukcija elemenata prenosnog sistema obuhvata:
zamjenu energetskih transformatora,
znaĉajne rekonstrukcije dalekovoda, i
znaĉajne rekonstrukcije transformatorskih stanica.
Zamjena ostale opreme i rekonstrukcije/zamjene manjeg obima predmet je godišnjih planova
investicija.
Liste prioriteta za zamjenu i rekonstrukciju pojedinih elemenata formira se na osnovu:
oĉekivanog eksploatacionog veka opreme, odnosno elementa prenosnog sistema i
pouzdanosti rada elementa prenosnog sistema.
Kriterijumi za tehničku ocenu elemenata sistema planiranih za
izgradnju/rekonstrukciju
Član 26
Za projekte koji se nalaze na listi kandidata za izgradnju (ili rekonstrukciju u smislu povećanja
prenosnih kapaciteta), OPS vrši sledeće analize i proraĉune:
analizu tokova snaga i naponskih prilika za stacionarno stanje (normalni uslovi eksploatacije),
analizu opterećenja vodova i transformatora,
analizu naponsko reaktivnih prilika,
analizu proizvodnje aktivne i reaktivne snage,
proraĉu gubitaka u prenosnom sistemu,
analizu tokova snaga i sigurnosti pri neraspoloživosti elemenata sistema ((n-1) kriterijum
sigurnosti), i
analizu dinamiĉke stabilnosti.
19
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Na osnovu izvršenih analiza, elementi sistema za izgradnju se rangiraju prema tehniĉkom
doprinosu sigurnosti i pouzdanosti rada sistema.
Prostorno-planski kriterijum
Član 27
Analizom važeće prostorne-planske dokumentacije utvrĊuju se mogućnosti za izgradnju novih
elemenata prenosnog sistema i definišu koridori za izgradnju dalekovoda (polaganje kablova) i
moguće optimalne lokacije za izgradnju transformatorskih stanica odnosno utvrĊuju se neophodne
izmjene i dopune postojeće prostorno-planske dokumentacije i o tome se obaveštavaju nadležni
subjekti.
Ekonomski kriterijum
Član 28
Pored sigurnosnih kriterijuma prenosnog sistema, OPS vrši ocenu opcija u planu razvoja sa
ekonomskog aspekta, uporeĊujući procenjene investicione troškove sa pripadajućom dobiti u
smislu smanjenja sveukupnih troškova sistema (ukljuĉujući proizvodnju, prenosne i distributivne
troškove koje snosi krajnji potrošaĉ elektroenergetskog sistema Crne Gore).
Osnovni kriterijum planiranja prenosnog sistema je minimizacija ukupnih (investicionih i
eksploatacionih) troškova, uz zadovoljenje kriterijuma za sigurnost funkcionisanja
elektroenergetskog sistema.
OPS vrši zbor novih objekata prenosnog sistema, te proširenja/pojaĉanja postojećih, poreĊenjem
alternativa, pri ĉemu se prednost daje:
izgradnji/proširenju objekata u podruĉjima gdje je oĉekivana vrednost neisporuĉene
elektriĉne energije veća,
objektima kod kojih je ukupna cijena izgradnje/proširenja/pojaĉanja najmanja,
proširenju/pojaĉanju postojećih objekata umjesto izgradnje novih ako je centar potrošnje
ostao nepromijenjen,
novim objektima u sluĉaju da je centar potrošnje pomjeren ĉime se direktno smanjuju gubici
na distributivnom sistemu,
tipskim rješenjima radi smanjenja troškova održavanja i eksploatacije (manja koliĉina
rezervnih dijelova, oprema za održavanje, specijalistiĉke ekipe), i
objektima ĉija je izgradnja brža zbog bržeg povrata investicije,
Ukoliko postoji mogućnost procene, ova ocena ukljuĉuje troškove zagušenja, trendove na tržištu
elektriĉne energije, mogućnosti povećanja nivoa uvoza/izvoza sa ostalim zemljama, gubitke u
sistemu i moguć rizik prekida napajanja krajnjih kupaca.
5. Ulazni podaci i podloge
Član 29
Prilikom planiranja razvoja prenosnog sistema, OPS uzima u obzir sledeće podatke i informacije:
20
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
podatke o trendovima potrošnje po podruĉjima,
prognoze bilansa elektriĉne energije,
razvoj postojećih i projekte novih energetskih objekata, planiranih od strane korisnika u Crnoj
Gori i operatora susjednih prenosnih sistema kako je definisano u njihovim planovima
razvoja,
potrebe za racionalizacijom u planiranju sistema,
bilo koja moguća stanja poremećaja u sistemu koji se mogu javiti u toku rada kao i potrebe
koje proizilaze iz takvih situacija,
izdate Saglasnosti za prikljuĉenje novih korisnika na prenosni sistem, i
ostale zakonske, ekološke i bezbednosne propise.
Prognoza potrošnje električne energije i snage
Član 30
Ulazne podloge potrebne za prognozu potrošnje su:
ostvarene vrednosti potrošnje energije (MWh) i vršne snage (MW), minimalno u periodu od
proteklih pet godina, sa posebnim osvrtom na vrednosti u karakteristiĉnim režimima zimskog i
letnjeg minimuma i maksimuma,
zahtjevi za prikljuĉenje direktnih potrošaĉa na prenosni sistem u Crnoj Gori,
dinamika ekonomskog razvoja zemlje (na osnovu prognoze porasta bruto nacionalnog
proizvoda, investicija, zaposlenosti i potrošnje), i
promjene potrošnje energije u razliĉitim privrednim sektorima, kako bi se ustanovila veza
izmeĊu ekonomije i potražnje za elektriĉnom energijom.
Prognoza porasta potrošnje elektriĉne energije i vršne snage u EES Crne Gore koja je relevantna
za planiranje prenosnog sistema mora biti u potpunosti u skladu sa Strategijom razvoja energetike
Republike Crne Gore.
Podaci o izvorima energije
Član 31
Podaci o prognozi proizvodnje elektriĉne energije koriste se za formiranje bilansa i ukupne slike na
nivou crnogorskog energetskog sistema. OPS prikuplja dve osnovne grupe podataka:
1) podaci o postojećim elektranama – obuhvataju postojeća ograniĉenja u proizvodnji
(minimalnu i maksimalnu aktivnu i reaktivnu snagu) i moguće promene usled planirane
revitalizacije, proširenja/smanjenja proizvodnih kapaciteta ili prestanka rada same
proizvodne jedinice. OPS arhivira sve pogonske parametre vezane za rad postojećih
proizvodnih objekata i na osnovu toga planira njihovo angažovanje u karakteristiĉnim
režimima od interesa za planiranje razvoja prenosnog sistema;
2) podaci o novim elektranama - u zavisnosti od faze u kojem se planirani projekat nalazi,
OPS-u je neophodno dostaviti adekvatne podatke kako bi se planiranje sistema moglo
izvršiti. Ukoliko planirana godina za ulazak u pogon objekta spada u domen planiranja od
3-5 godina i objekat ulazi u fazu podnošenja zahtjeva za prikljuĉenje, OPS-u je potrebno
21
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
dostaviti detaljne podatke prema zahtjevu za prikljuĉenje korisnika u skladu sa ĉlanom 43
stav 2 ovih Pravila. Za domen planiranja veći od 5 godina, i ukoliko detaljni podaci nisu
raspoloživi, neophodni su osnovni podaci:
minimum i maksimum aktivne i reaktivne snage buduće elektrane,
primarni izvor energije,
lokacija elektrane, i
dinamika izgradnje.
Podatke o izvorima energije iz susednih sistema koji su povezani sa prenosnim sistemom Crne
Gore prikupljaju se u obimu osnovnih podataka i na odgovarajući naĉin, shodno uticaju, uvažavaju
prilikom formiranja osnovnih scenarija rada planiranog prenosnog sistema Crne Gore.
Prognoza uvoza/izvoza električne energije
Član 32
Osnovu za prognozu potencijalnih viškova/manjkova elektriĉne energije u Crnoj Gori predstavljaju
planirani scenariji razvoja proizvodnih objekata i porasta potrošnje u periodu za koji se vrši
planiranje prenosnog sistema. Na osnovu ovih podataka OPS vrši analizu potencijalnih
viškova/manjkova u EES Crne Gore prema Strategiji razvoja energetike i procenjuje totale
razmjene sa susednim sistemima.
Na osnovu ovakve analize i sagledavanja stanja na regionalnom tržištu elektriĉne energije
odreĊuju se vjerovatne razjmene po interkonektivnim dalekovodima.
U procesu planiranja razvoja prenosnog sistema, OPS razmatra projekte sa ciljem povećanja
prenosnog kapaciteta na interkonektivnim dalekovodima sa elektroenergetskim sistemima susednih
zemlja, kako bi se dostigle rastuće potrebe za funkcionisanjem tržišta elektriĉne energije.
Potrebe razvoja interkonektivnih veza identifikuju se od strane OPS-a zajedno sa stranim
partnerima odgovornim za razvoj prenosnih sistema.
Ekološke i tehničke potrebe za racionalizacijom sistema
Član 33
OPS razmatra razvojne aktivnosti koje podrazumevaju racionalizaciju sistema, kako bi se poboljšao
kvalitet usluge i istovremeno zaštitila životna sredina, uvažavajući istovremeno, geografske i
specifiĉnosti životne sredine oblasti predviĊene za trasu dalekovoda ili lokaciju elektroenergetskog
objekta.
Projekti koji predviĊaju demontiranje djelova dalekovoda ili objekata ĉiji je eksploatacioni vek
istekao i koji se više ne smatraju neophodnim za sigurnost rada sistema, ili ograniĉavaju
mogućnosti izgradnje novih elemenata prenosnog sistema moraju biti ukljuĉeni u aktivnosti
planiranja prenosnog sistema.
Kritična stanja usled poremećaja u radu sistema
Član 34
22
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Kako bi se potvrdilo da su ciljevi razvoja postavljeni u prethodnom planu razvoja postignuti, OPS
vrši analizu kvarova i njihovih posledica koji su se pojavili u toku prethodnih godina.
OPS vrši prikupljanje podataka o uĉestanosti i trajanju kvarova i drugim neraspoloživostima
elemenata prenosnog sistema. Svi podaci o uoĉenim kritiĉnim stanjima i okolnostima prilikom
poremećaja koje su zabeležene ispituju se od strane OPS-a kako bi se plan razvoja dopunio novim
rešenjima, ukoliko za to postoji potreba.
Usaglašavanje planova razvoja sa korisnicima prenosnog sistema
Član 35
Planom razvoja definiše se neophodan razvoj prenosnog sistema i odreĊuju se uslovi u kojima će
se odvijati rad sistema u nastupajućem periodu, kako bi se obezbijedili svi preduslovi za pouzdan,
siguran i stabilan rad cjelokupnog elektroenergetskog sistema Crne Gore.
Plan razvoja prenosnog sistema zasniva se prije svega na planovima razvoja postojećih i
potencijalnih korisnika prenosnog sistema te u tom smislu mora biti usklaĊen sa njihovim
planovima razvoja.
Kako bi se osigurao odgovarajući nivo meĊusobne usaglašenosti planova razvoja izmeĊu OPS-a i
ostalih nosioca odgovornosti definisanih u ĉlanu 16 stav 2 ovih Pravila, vrši se koordinacija, još u
samoj fazi planiranja, odgovarajućih aktivnosti na razvoju sistema.
OPS i drugi nosioci odgovornosti moraju imati brzu i pravovremenu komunikaciju vezanu za sve
promene u sistemu koje mogu biti od meĊusobnog uticaja. Na ovaj naĉin prilikom procesa
planiranja OPS može uvažiti sve promene vezane za predviĊenu strukturu sistema u budućnosti i
identifikovati potrebu za novim elementima u okviru razvojnog plana.
U cilju koordinacije budućih aktivnosti i usaglašavanja planova razvoja OPS redovno objavljuje
ažurirane raspoložive podatke relevantne za razvoj prenosnog sistema, a koje u tom trenutku
posjeduje (Strategija razvoja energetike, izdata mišljenja o mogućnostima prikljuĉenja, sredstva
javnog informisanja itd.). Strane zainteresovane za prikljuĉenje na prenosni sistem mogu dostaviti
OPS-u predloge i komentare na objavljene podatke, do datuma naznaĉenog kao krajnji rok za
javno prikupljanje relevantnih podataka.
OPS, po isteku roka iz prethodnog stava, dostavlja na verifikaciju nadležnim subjektima sledeće
prikupljene podatke:
1) ProizvoĊaĉima elektriĉne energije:
raspoložive podatke o planiranoj zameni opreme, proširenju/smanjenju proizvodnih
kapaciteta ili prestanku rada postojećih proizvodnih jedinica i
raspoložive podatke o novim proizvodnim jedinicama (instalisani kapacitet, primarni izvor
energije, geografska lokacija, dinamika izgradnje);
2) Operatoru distributivnog sistema:
prognozu porasta potrošnje u karakteristiĉnim režimima relevantnim za planiranje po
pojedinim distributivnim podruĉjima,
prostornu raspodjelu prognozirane potrošnje po postojećim i planiranim
transformatorskim stanicama u skladu sa statistiĉkim podacima iz prošlosti i raspoloživim
informacijama o pomeranjima centara potrošnje,
podatke o planiranim promenama kapaciteta na postojećim transformatorskim stanicama
prenosnog sistema,
23
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
podatke o planiranoj izgradnji i povezivanju novih transformatorskih stanica, dinamici
njihove izgradnje i lokaciji u skladu sa raspoloživim podacima o prostornoj raspodeli
opterećenja kao i u skladu sa važećom prostorno-planskom dokumentacijom, i
raspoloživa saznanja o ugradnji (zameni) opreme u postrojenjima korisnika koja mogu
biti od važnosti za kvalitet, sigurnost i pouzdanost rada ĉitavog prenosnog sistema;
3) Direktnim potrošaĉima:
aktuelne podatke o planiranom proširenju/smanjenju vršne potrošnje ili prestanku rada
delova postrojenja za postojeće korisnike i
aktuelne podatke o novim postrojenjima (vršna potrošnja, geografska lokacija objekta,
dinamika izgradnje);
4) Operatorima susjednih prenosnih sistema:
podatke o planovima razvoja koji su od interesa za susedne prenosne sisteme OPS
usaglašava u okviru regionalnih radnih grupa;
5) Državnim i organima lokalne samouprave nadležnim za izradu prostorno-planske
dokumentacije:
podatke o planiranoj izgradnji i povezivanju novih transformatorskih stanica, dinamici
njihove izgradnje i lokaciji u skladu sa raspoloživim podacima o prostornoj raspodeli
opterećenja.
Ukoliko nosioci odgovornosti koji su definisani u ĉlanu 16 stav 2 ovih Pravila ne dostave primjedbe
ili izmjene podataka u roku od 3 mjeseca od dana dostavljanja podataka, smatra se da su
objavljeni odnosno dostavljeni podaci verifikovani.
Po isteku roka iz prethodnog stava, a najmanje jednom u tri godine, OPS dostavlja na verifikaciju
nadležnom Ministarstvu i Agenciji predlog podloga za izradu planskog dokumenta koji sadrži javno
prikupljene podatke o proizvodnji i potrošnji elektriĉne energije, verifikovane od strane
ProizvoĊaĉa, ODS-a, direktnih potrošaĉa, operatora susjednih sistema i organa odgovornih za
izradu prostorno-planske dokumentacije.
Objavljivanjem plana razvoja prenosnog sistema na zvaniĉnoj internet prezentaciji nakon njegovog
odobrenja od strane Agencije, OPS ĉini transparentnim sve neophodne informacije korisnicima i
operatorima susednih sistema koje su vezane za razvoj prenosnog sistema Crne Gore.
6. Plan razvoja
Član 36
Na osnovu neposrednog, stalnog praćenja rada sistema, sagledavanja trenda potreba za
pojaĉanjima, kao i podataka i informacija dobijenih od svih relevantnih subjekata, OPS priprema
plan razvoja prenosnog sistema. Svi ovako prikupljeni podaci provjeravaju se, i na osnovu
objedinjenih podataka utvrĊuju se elementi razvoja prenosnog sistema, imajući u vidu poštovanje
kriterijuma planiranja.
Član 37
Plan razvoja prenosnog sistema sadrži:
1) pregled postojećeg stanja;
24
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
2) pregled postojećih elemenata prenosnog sistema (dalekovoda, transformatora i kablova sa
tehniĉkim podacima);
3) procjenu stanja elemenata prenosnog sistema (starost, mogućnost proširenja, kao i
budućnost pojedinih objekata sa stanovišta napuštanja pojedinih rješenja) i njihovog
eksploatacionog veka:
statistika kvarova kao i vrijeme njihovog trajanja za dalekovode i mrežne
transformatore u posljednjih pet godina;
4) prognozu potrošnje po pojedinaĉnim taĉkama predaje elektriĉne energije iz prenosnog
sistema:
prognoza potrošnje se vrši u minimum tri scenarija (visoki, srednji i niski) po razliĉitim
metodologijama od kojih se nakon prikazanih rezultata shodno posmatranoj
potrošaĉkoj taĉki i njenim karakteristikama odabira referentna kriva porasta,
plan razvoja potrošnje direktnih potrošaĉa,
model potrošnje (po aktivnoj i reaktivnoj snazi) izraĊuje se u svim postojećim i
planiranim mjestima prikljuĉenja, ĉime se istovremeno vrši geografska raspodela
prognoze opterećenja za svaku godinu posmatranog perioda uvažavajući planove
razvoja distributivnih podruĉja i prikljuĉenje direktnih potrošaĉa;
5) plan razvoja proizvodnje u planiranom periodu:
osnovne pogonske karakteristike postojećih proizvodnih objekata u karakteristiĉnim
režimima,
plan razvoja konvencionalnih proizvodnih izvora (definisanje mogućih naĉina
prikljuĉenja),
plan razvoja obnovljivih proizvodnih izvora (definisanje mogućih naĉina prikljuĉenja)
prognoza uvoza/izvoza u skladu sa scenarijima razvoja proizvodnje i potrošnje,
tehniĉki aspekti ulaska u pogon novih proizvodnih jedinica sa stanovišta njihovog
uticaja na sistemske usluge;
6) planiranje razvoja prenosnog sistema:
procjena opterećenja elemenata prenosnog sistema na bazi planiranih karakteristiĉnih
scenarija rada prenosnog sistema u normalnom režimu i koristeći kriterijum (n-1)
sigurnosti,
analiza naponskih prilika u karakteristiĉnim scenarijima rada sistema,
analiza gubitaka u prenosnom sistemu,
definisanje potrebnih pojaĉanja sistema i/ili promjena u topološkoj strukturi prenosnog
sistema sa vremenski definisanom dinamikom izgradnje,
potrebna nadogradnja i zamjena elemenata prenosnog sistema i opreme postrojenja
(rekonstrukcije, zamjena primarne i sekundarne opreme, proširenje kapaciteta TS i sl.)
sa vremenski definisanom dinamikom izgradnje,
analiza razvoja prenosnih kapaciteta koji se mogu staviti na raspolaganje trećim
stranama;
7) analiza kratkih spojeva:
proraĉun struja kratkih spojeva za svako ĉvorište mreže naponskog nivoa 110 kV i više,
analiza perspektivnih struja kratkih spojeva sa stanovišta instalirane rasklopne opreme
u prenosnim i objektima korisnika prenosnog sistema;
8) analiza dinamiĉke stabilnosti (po potrebi a najmanje jednom u tri godine):
25
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
analiza tranzijentne stabilnosti proizvodnih jedinica,
analiza stabilnosti na male poremećaje;
9) investicioni plan;
procjena potrebnih investicija za realizaciju predloženih planova po godinama izrade
plana.
III. USLOVI ZA PRIKLJUČENJE NA PRENOSNI SISTEM
1. Posebne odredbe
Član 38
Uslovi za prikljuĉenje na prenosni sistem utvrĊuju minimum tehniĉkih, konstruktivnih,
organizacionih i operativnih uslova i obaveza koje moraju zadovoljiti korisnici koji su već povezani
na prenosni sistem ili koji zahtijevaju prikljuĉak na prenosni sistem. U pojedinaĉnim sluĉajevima
definišu se i dodatni uslovi i obaveze koji mogu biti neophodni za siguran rad prenosnog sistema.
Uslovi za prikljuĉenje na prenosni sistem definišu i proceduru koju OPS sprovodi kako bi osigurao
usaglašenost sa definisanim kriterijumima kao uslov za odobrenje prikljuĉenja korisnika na
prenosni sistem.
Uslovi za prikljuĉenje na prenosni sistem definišu uslove i obaveze za izgradnju i operativno
upravljanje jednog ili više prikljuĉaka na prenosni sistem. Uslovi i obaveze su definisani u skladu sa
opšte prihvaćenim tehniĉkim pravilima prema postojećim tehnološkim dostignućima kao i u skladu
sa osnovnim direktivama i preporukama ENTSO-E pravilnika o radu prenosnih sistema.
2. Ciljevi
Član 39
Uslovi za prikljuĉenje korisnika na prenosni sistem primjenjuju se na sve odgovorne strane koje su
prikljuĉene na prenosni sistem, bez obzira na to da li prikljuĉak koriste za preuzimanje ili predaju
elektriĉne energije.
Uslovi se definišu na osnovu sledećih kiterijuma:
niti jedan novi ili izmenjeni postojeći prikljuĉak korisnika na prenosni sistem ne smije izazvati
negativne uticaje na prenosni ili na ĉitav elektroenergetski sistem ili na bilo kojeg korisnika
sistema niti smije bilo koji korisnik biti izložen negativnim uticajima nakon prikljuĉenja na
prenosni sistem;
svi korisnici prenosnog sistema se tretiraju na jednak, nediskriminatorni naĉin.
Uslovi za prikljuĉenje korisnika na prenosni sistem ĉine tehniĉku osnovu za izradu Elaborata o
prikljuĉenju, izdavanje Saglasnosti za prikljuĉenje i zakljuĉivanje Ugovora o prikljuĉenju.
3. Primjena
Član 40
26
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Nosioci odgovornosti kod primjene uslova za prikljuĉenje na prenosni sistem su OPS i korisnici
prenosnog sistema pod kojima se smatraju:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
vlasnici interkonektivnih dalekovoda na koji se ne primjenjuju pravila o pristupu prenosnom
sistemu,
operatori distributivnog sistema (ODS), i
direktni potrošaĉi.
4. Procedura priključenja
1) Dokumenti izdati u proceduri
Član 41
U toku procedure prikljuĉenja korisnika na prenosni sistem, OPS izraĊuje sledeća dokumenta
kojima propisuje uslove za prikljuĉenje i izdaje potrebne saglasnosti i dozvole koje su predviĊene
zakonskom procedurom u razliĉitim fazama izrade kompletnog projekta:
1) Mišljenje o mogućnostima prikljuĉenja,
2) Saglasnost za prikljuĉenje,
3) Saglasnost na projektnu dokumentaciju,
4) Privremenu dozvolu za prikljuĉenje tokom probnog rada,
5) Ugovor o prikljuĉenju.
2) Mišljenje o mogućnostima priključenja
Član 42
Na zahtjev nadležnog Ministarstva, u skladu sa zahtjevom subjekta koji namerava izgradnju
energetskog objekta OPS daje mišljenje o mogućnostima prikljuĉenja na prenosni sistem.
Zahtjev za izdavanje mišljenja o mogućnosti prikljuĉenja treba da sadrži bitne podatke o objektu
izgradnje. Bitni podaci propisani su obrascem koji je dostupan na zvaniĉnoj internet stranici OPS-a
(Prilog 1).
Mišljenje o mogućnosti prikljuĉenja sadrži:
mišljenje o adekvatnosti prikljuĉenja energetskog objekta na prenosni sistem i predlog
optimalnog naponskog nivoa prikljuĉka,
preliminarnu procjena uticaja objekta na rad elektroenegetskog sistema, i
moguće taĉke prikljuĉenja uzimajući u obzir postojeće stanje prenosnog sistema, terminski
plan izgradnje objekta za koji se traži mišljenje i aktuelne planove razvoja prenosnog sistema.
Ukoliko doĊe do izmene planskih dokumenata prije izdavanja Saglasnosti za prikljuĉenje korisnika
na prenosni sistem, OPS zadržava pravo da definiše novu taĉku prikljuĉenja na prenosni sistem i
dopuni mišljenje o adekvatnosti prikljuĉenja i preliminarnu procjenu uticaja objekta na rad
27
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
elektroenergetskog sistema, vodeći raĉuna o prethodno izdatom mišljenju. Konaĉni uslovi
prikljuĉenja koji su obavezujući za OPS definišu se u okviru izdate Saglasnosti za prikljuĉenje.
3) Saglasnost za priključenje
Član 43
Za svaku izgradnju novog prikljuĉka na prenosni sistem ili njegovu promenu u smislu tehniĉkih
parametara subjekt koji planira izgradnju odnosno promjenu mora pribaviti Saglasnost za
prikljuĉenje koju izdaje OPS.
Postupak izdavanja Saglasnosti za prikljuĉenje pokreće se podnošenjem zahtjeva za dobijanje
Saglasnosti za prikljuĉenje. Zahtjev se podnosi na propisanom obrascu koji je dostupan na
zvaniĉnoj internet stranici OPS-a. (Prilog 2)
Podaci odnosno tehniĉki parametri, sadržani u zahtjevu za dobijanje Saglasnosti za prikljuĉenje
moraju biti usaglašeni sa revidovanim idejnim projektom.
OPS izdaje Saglasnost za prikljuĉenje objekta ukoliko ne postoje tehniĉka ograniĉenja u radu
prenosnog sistema i ukoliko ureĊaji i instalacije objekta koji se prikljuĉuje ispunjavaju uslove
propisane ovim Pravilima.
Saglasnost za prikljuĉenje objekta na prenosni sistem sadrži:
uslove za prikljuĉenje, ukljuĉujući mjesto i procjenu troškova prikljuĉenja,
naĉin, tehniĉke uslove i rok prikljuĉenja, i
mjesto i naĉin mjerenja isporuĉene energije
Saglasnost za prikljuĉenje pored navedenih stavki može sadržati, uz odobrenje Agencije, i naĉin,
uslove i rokove za preuzimanje infrastrukture od strane OPS-a koju je o svom trošku izgradio
korisnik sistema u saglasnosti sa ĉl. 149 i 204 Zakona o energetici.
U sluĉaju zahtjeva za prikljuĉenjem proizvodnih i drugih energetskih objekata za koje je potrebna
izrada sistemskih analiza OPS u procesu izdavanja Saglasnosti za prikljuĉenje izraĊuje Elaborat o
prikljuĉenju ĉiji zakljuĉci predstavljaju osnovu za izdavanje Saglasnosti.
Elaborat o priključenju
Član 44
Tehniĉki uslovi i definicije koji su opisani u ĉl. 49 do 94 ovih Pravila jesu osnova za izradu
Elaborata o prikljuĉenju korisnika na prenosni sistem a samim tim i osnova za izdavanje
Saglasnosti za prikljuĉenje.
U cilju definisanja optimalnih uslova prikljuĉenja koji su sastavni deo Elaborata, OPS izvršava sve
neophodne analize (analiza tokova snaga, analiza sigurnosti, regulacija reaktivnih snaga, analiza
kratkih spojeva, dinamiĉka stabilnost itd.) kojima se ispituje da li su parametri rada prenosnog
sistema u okviru propisanih granica za nesmetano povezivanje i rad korisnikovog postrojenja bez
negativnih efekata po prenosni sistem i bez ugrožavanja normalnog rada postrojenja.
Svaki prikljuĉak na prenosni sistem mora biti tako dimenzionisan i izveden da operator prenosnog
sistema bude u stanju da upravlja sistemom koji je u njegovom vlasništvu u skladu sa N-1
kriterijumom sigurnosti.
28
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Elaborat o prikljuĉenju može da sadrži više varijanti prikljuĉenja. Prilikom izrade Elaborata OPS
mora voditi raĉuna da se predložene varijante prikljuĉenja u najvećoj mogućoj meri uklapaju u
usvojeni plan razvoja prenosnog sistema.
Ukoliko analize pokažu da su uslovi rada prenosnog sistema u taĉki prikljuĉenja neprihvatljivi sa
stanovišta propisanog rada postrojenja korisnika, OPS definiše odgovarajuće mere u Elaboratu o
prikljuĉenju koje je potrebno preduzeti u cilju prilagoĊenja postrojenja korisnika.
Ukoliko su, kao rezultat prikljuĉenja novog ili promene postojećeg objekta, potrebna proširenja,
pojaĉanja ili druge tehniĉke promene u prenosnom sistemu, sve neophodne dodatne mere moraju
biti jasno definisane i naznaĉene u okviru Elaborata o prikljuĉenju.
Svi detalji vezani za uslove za izradu Elaborata dati su u okviru internog dokumenta OPS-a
“Metodologija za utvrĊivanje cijena, rokova i uslova za prikljuĉenje na prenosni sistem“ koji je
dostupan na zvaniĉnoj internet prezentaciji OPS-a.
Na osnovu zakljuĉaka Elaborata o prikljuĉenju, odnosno sporazumnog utvrĊivanja konaĉne
varijante prikljuĉenja u sluĉaju postojanja više varijanti, OPS izdaje Saglasnost za prikljuĉenje na
prenosni sistem.
4) Saglasnost na projektnu dokumentaciju
Član 45
OPS vrši reviziju i daje saglasnost na investiciono-tehniĉku dokumentaciju i idejni projekat,
odnosno glavni projekat ako je izraĊen, za objekat ili deo objekta koji ima uticaj na rad prenosnog
sistema i koji je potreban korisniku prilikom pribavljanja dozvole za gradnju i to u roku od 30 dana
od dana prijema zahtjeva.
5) Privremena dozvola za priključenje tokom probnog rada
Član 46
Prije poĉetka probnog rada (ako je probni rad zahtjevan prema zakonu koji ureĊuje izgradnju
objekata) OPS na zahtjev korisnika izdaje Privremenu dozvolu za prikljuĉenje tokom probnog rada.
Privremenu dozvolu za prikljuĉenje tokom probnog rada izdaje OPS na osnovu struĉne ocjene o
ispunjenosti uslova iz Saglasnosti za prikljuĉenje.
Ocenu ispunjenosti uslova definisanih u Saglasnosti za prikljuĉenje zapisniĉki konstatuje
imenovana komisija od strane OPS-a u prisustvu ovlašćenog lica podnosioca zahtjeva za
prikljuĉenje. Sve eventualne nepravilnosti evidentiraju se u zapisniku i otklanjaju se u roku koji se
sporazumno utvrĊuje izmeĊu korisnika i OPS-a.
Privremena dozvola važi samo za vrijeme trajanja probnog rada.
6) Ugovor o priključenju
Član 47
29
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Ugovorom o prikljuĉenju koji se zakljuĉuje izmeĊu OPS-i korisnika prenosnog sistema ureĊuju se
tehniĉki, pravni i ekonomski uslovi prikljuĉenja na prenosni sistem, sve pojedinosti budućih
vlasniĉkih odnosa, kao i budući odnosi u radu i održavanju izmeĊu ugovornih strana.
Sadržaj ugovora o prikljuĉenju definisan je Zakonom o energetici.
Ugovor o prikljuĉenju mora biti zakljuĉen pre trajnog puštanja objekta pod napon.
OPS je dužan da podnosiocu zahtjeva za zakljuĉenje ugovora o prikljuĉenju dostavi predlog
ugovora u roku od 30 dana od dana podnošenja zahtjeva. Tehniĉki uslovi za prikljuĉenje sadržani
u predlogu ugovora o prikljuĉenju, utvrĊuju se u svemu u skladu sa odredbama ovih Pravila koji se
odnose na prikljuĉenje na prenosni sistem i u skladu sa uslovima definisanim u Saglasnosti za
prikljuĉenje korisnika/podnosioca zahtjeva na prenosni sistem.
Ugovor o prikljuĉenju se zakljuĉuje na osnovu:
pregleda tehniĉke dokumentacije od strane OPS-a,
ocjene ispunjenosti uslova definisanih u Saglasnosti za prikljuĉenje na osnovu obavljenih
ispitivanja, probnog rada objekta i tehniĉkog pregleda,
upotrebne dozvole objekta,
opremanja obraĉunskog mjernog mjesta sa propisanom mjernom opremom, i
potvrde o spremnosti stavljanja prikljuĉka pod napon od strane OPS-a.
7) Izmjene i kontrola tehničkih parametara priključka
Član 48
Sve planirane izmjene komponenti u okviru samog postrojenja koji utiĉu na rad prenosnog sistema
moraju biti dogovorene izmeĊu OPS-a i korisnika. Kompletna tehniĉka dokumentacija koja se tiĉe
ovakve promenje mora biti na vreme dostavljena OPS-u.
Ukoliko je potrebno sprovesti dodatnu kontrolu korisnikovog postrojenja, OPS mora o tome na
vrijeme informisati korisnika.
Promjene tehniĉkih parametara prikljuĉka moraju biti usaglašene u aneksu Ugovora o prikljuĉenju
kao i sve ostale promjene Ugovora o prikljuĉenju koje proistiĉu iz promjena tehniĉkih parametara.
5. Opšti tehnički uslovi za priključenje na prenosni sistem
1) Opšte
Član 49
Taĉke prikljuĉenja korisnika odreĊuje OPS, u skladu sa relevantnim uslovima rada prenosnog
sistema, instalisane snage, naĉina na koji postrojenje funkcioniše, kao i interesima samog
korisnika.
Član 50
30
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Postrojenje korisnika mora biti, u cilju predaje ili preuzimanja elektriĉne energije, povezano sa
taĉkom prikljuĉka u prenosnom sistemu preko dalekovoda sa mogućnošću iskljuĉenja (rasklopna
oprema).
Član 51
U skladu sa uslovima za prikljuĉenje, koje izdaje OPS, korisnik izgraĊuje transformatorsku stanicu
koja je u njegovoj nadležnosti. Oprema u postrojenju mora biti tako dimenzionisana i podešena da
postrojenje funkcioniše u skladu sa važećim propisima i prihvaćenim tehnološkim standardima.
Član 52
OPS je dužan da obezbijedi svu neophodnu dokumentaciju koju korisnik mora popuniti i dostaviti u
propisanom vremenskom roku OPS-u prilikom zahtjeva za izdavanjem Saglasnosti za prikljuĉenje
(Prilog 2) kao i prilikom zakljuĉivanja Ugovora o prikljuĉenju (Prilog 3) i koja se mora održavati
ažuriranom u toku ĉitavog trajanja povezanosti korisnika na prenosni sistem.
Ukoliko doĊe do eventualnih promena podataka kod jedne od odgovornih strana, sve relevantne
promjene moraju biti dostupne drugoj strani.
2) Način priključenja i izrada postrojenja
Član 53
U skladu sa topologijom prenosne mreže i operativnim potrebama, povezivanje sa prenosnim
sistemom je moguće ostvariti na jedan od sledeća dva naĉina:
povezivanje na postojeći ili planirani dalekovod po principu ulaz/izlaz ili
povezivanje direktno na sabirnice u postojećoj ili planiranoj transformatorskoj stanici
(razvodnom postrojenju).
OPS prilikom izdavanja Saglasnosti za prikljuĉenje na prenosni sistem odreĊuje konfiguraciju
postrojenja (broj sabirnica, broj dalekovodnih i transformatorskih polja) ukljuĉujući i prateću
rasklopnu opremu.
Prateća rasklopna oprema podrazumeva sledeće:
prekidaĉe odgovarajućih tehniĉkih karakteristika koji omogućavaju selektivno iskljuĉenje
dalekovoda, transformatora i sistema sabirnica u postrojenju korisnika i u susjednim
objektima,
rastavljaĉe (izlazni, i sabirniĉki za dalekovode, sabirniĉki za transformatore i spojna polja), i
noževe za uzemljenje (dalekovodna polja, 400 kV polja transformatora, kao i za 400 kV
sabirnice).
Član 54
Konfiguraciju postrojenja koje se prikljuĉuje na prenosni sistem odreĊuje OPS na osnovu podataka
koje dostavlja korisnik, vodeći raĉuna o tipizaciji postrojenja koja se prikljuĉuju na prenosni sistem.
Pri tome OPS uzima u obzir:
predlog jednopolne šeme postrojenja dostavljene od strane korisnika,
31
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
pogonske karakteristike postrojenja,
uobiĉajene operativne procedure,
mogućnost alternativne isporuke elektriĉne energije postrojenju korisnika iz distributivnih ili
drugih sistema, i
konzum, tj. dijagram potrošnje postrojenja tokom normalnog rada, odnosno dijagram
proizvodnje ukoliko je korisnik proizvoĊaĉ elektriĉne energije
Član 55
Koordinacija izolacije svih prekidaĉa, rastavljaĉa, noževa za uzemljenje, energetskih
transformatora, naponskih i strujnih transformatora, odvodnika prenapona, izolatora, opreme za
uzemljenje neutralne taĉke, kondenzatora, VF prigušnica i spojne opreme, mora biti u skladu sa
IEC standardima.
Nezavisno neprekidno napajanje elektriĉnom energijom preko baterija mora biti obezbeĊeno za
sve elektriĉne ureĊaje sopstvene potrošnje kao što su upravljaĉki, komunikacioni, zaštitni, mjerni
ureĊaji i upravljaĉki sistemi rasklopne opreme.
3) Razmjena reaktivne snage
Član 56
U sluĉaju kada korisnik preuzima aktivnu snagu iz prenosnog sistema OPS-a, korisnik mora
održavati u skladu sa standardima faktor snage od 0.95 (induktivno) do 1 u taĉki prikljuĉka na
prenosni sistem. Dodatna razmjena reaktivne snage izvan gore propisanih granica je dozvoljena
iskljuĉivo u sluĉajevima kada je takva razmjena ugovorno usaglašena izmeĊu korisnika i OPS-a.
Razmjena reaktivne snage u sluĉaju korisnika koji predaju snagu u prenosni sistem opisana je u ĉl.
77 do 81 ovih Pravila.
4) Upravljanje postrojenjem
Član 57
Upravljanje elektriĉnim postrojenjem pokriva sve tehniĉke i organizacione aktivnosti koje su
neophodne da bi se postrojenje održavalo funkcionalnim i sigurnim.
Korisnik prenosnog sistema mora da oformi sopstveni centar upravljanja za objekat za koji se
podnosi zahtjev za odobravanje prikljuĉenja na prenosni sistem. Ovaj centar je u smislu obavljanja
upravljaĉkih radnji koja mogu imati uticaj na rad prenosnog sistema podreĊen nadležnom centru
upravljanja sistemom OPS-a.
Centar upravljanja korisnika prenosnog sistema mora biti neprestano u funkciji.
Operativno osoblje koje je zaposleno u centru upravljanja korisnika prenosnog sistema mora biti
kvalifikovano za rad i pristup elektriĉnim postrojenjima visokog napona.
Ovlašćeno lice zaposleno u centru upravljanja korisnika prenosnog sistema koje je odgovorno za
manipulacije prekidaĉkom opremom mora biti dostupno centru upravljanja sistemom OPS-a u
svakom trenutku.
32
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
5) Rad u toku poremećaja
Član 58
Postrojenje korisnika i prenosni sistem moraju biti tako izgraĊeni da se svi kvarovi automatski u
najbržem mogućem vremenu izoluju od ostatka sistema delovanjem zaštitnih ureĊaja i na taj naĉin
spreĉi dalje širenje kvara.
6) Kvalitet električne energije
Član 59
Elektriĉni sistem u postrojenju korisnika mora biti izgraĊen i podešen tako da dok je u pogonu
nema uticaja na kvalitet elektriĉne energije u prenosnom sistemu ili kod trećeg lica, kao i da ne
dolazi do neželjenih uticaja prilikom prenosa signala i drugih informacija.
Flikeri
Član 60
Naponski fliker se definiše kao nagla promena efektivne vrednosti naponskog talasa koja je obiĉno
izazvana prikljuĉivanjem postrojenja korisnika koje izobliĉuje normalnu sinusnu naponsku krivu.
Pojava flikera se opisuje preko dva indeksa jaĉine:
 Pst - Indeks jaĉine flikera kratkog trajanja koji se dobija merenjem u toku perioda od 10
minuta i
 Plt - Indeks jaĉine flikera dugog trajanja koji se izraĉunava za period od 120 minuta prema
sledećoj formuli
3
12
Pst ,i
i 1
12
Plt
1/ 3
Korisnik je dužan da minimizuje pojavu naponskih flikera u taĉki prikljuĉka na prenosni sistem. U
tabeli 1 su prikazane planske vrednosti indeksa jaĉine flikera kratkog i dugog trajanja u prenosnom
sistemu OPS-a po naponskim nivoima ĉije vrednosti ne smeju biti prekoraĉene u taĉki prikljuĉka.
Tabela 1 - Granične vrednosti jačine flikera u prenosnom sistemu
Naponski nivo
Pst
Plt
400 i 220 kV
0.8
0.6
110 kV
1
0.8
Harmonijska izobličenja
Član 61
33
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Harmonijsko izobliĉenje svakog pojedinaĉnog harmonika u prenosnom sistemu definiše se kao:
Dn
Un
100%
U1
gde je:
Un – amplituda napona n-tog harmonika
U1 – amplituda napona osnovnog harmonika
Faktor ukupnog harmonijskog izobliĉenja THD(%) definiše se kao:
50
THD 100
(
n 2
Un 2
) %
U1
Najveći dozvoljeni sadržaj viših harmonika u prenosnom sistemu OPS-a po naponskim nivoima
prikazan je u tabeli 2.
Tabela 2 - Granične vrednosti sadrţaja viših harmonika u prenosnom sistemu CGES-a
Naponski nivo
Dn (%)
THD (%)
400 i 220 kV
1
1.5
110 kV
1.5
3
Fazna nesimetrija
Član 62
Fazna nesimetrija u trofaznim sistemima definiše se kao odstupanje amplituda faznog napona i/ili
odstupanje od faznog ugla izmeĊu susednih faza (120°) i njena vrednost se izražava preko faktora
naponske nesimetrije.
Prema IEC standardu faktor naponske nesimetrije (VUF) je dat kao odnos inverzne i direktne
komponente napona
VUF
Ui
Ud
gde je
Ui – inverzna komponenta napona
Ud – direktna komponenta napona
Vrednost faktora nesimetrije može se takoĊe izraĉunati i preko vrednosti meĊufaznih napona U ab,
Ubc i Uca kao:
4
U ab
2
(U ab
4
U bc
2
U bc
4
U ca
,VUF
2
U ca ) 2
1
3 6
1
3 6
U normalnim pogonskim uslovima u skladu sa IEC 61000-3-13 maksimalna vrednost nesimetrije
faznog napona u prenosnom sistemu ne smije prelaziti 2%, odnosno inverzna komponenta ne
smije prelaziti 2% direktne komponente napona.
34
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
OPS zadržava pravo da u Saglasnosti za prikljuĉenje u pojedinaĉnim sluĉajevima promjeni
dozvoljeni iznos fazne nesimetrije u normalnom pogonu pod uslovom da time ne ugrožava
normalan rad ostalih korisnika prenosnog sistema.
7) Naponi
Član 63
U toku normalnog radnog režima naponske prilike se moraju održavati u sledećim granicama:
1) Frekvencija napona u opsegu od 49.8 – 50.2 Hz;
2) Trajno dozvoljeni opseg napona, po naponskim nivoima:
380 - 420 kV za 400 kV naponski nivo, odnosno ±5% od nominalnog napona,
198 - 242 kV za 220 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona,
99 - 121 kV za 110 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona.
8) Koncept uzemljenja neutralne tačke
Član 64
OdreĊivanje koncepta uzemljenja neutralne taĉke u prenosnom sistemu je u nadležnosti OPS-a.
Koncept uzemljenja neutralne taĉke u prenosnom sistemu zasniva se na kriterijumu dozvoljenih
struja kratkih spojeva u skladu sa ĉlanom 22 ovih Pravila kao i koordinaciji izolacije u mrežama
400, 220 i 110 kV naponskog nivoa.
OPS propisuje odgovarajuću tehniĉku specifikaciju za uzemljenje neutralne taĉke na svim
naponskim nivoima koji pripadaju prenosnom sistemu (400, 220 i 110 kV) pa samim tim i onim
neutralnim taĉkama koje pripadaju djelovima ovog sistema a u vlasništvu su korisnika.
Koncept uzemljenja neutralne taĉke u prenosnom sistemu je u nadležnosti OPS-a. To znaĉi da OPS
propisuje odgovarajuću tehniĉku specifikaciju za uzemljenje neutralne taĉke na naponskim nivoima
koji pripadaju prenosnom sistemu OPS-a pa samim tim i onim neutralnim taĉkama koji pripadaju
sistemu korisnika.
Na naponskim nivoima sistema 110 kV i više, neutralne taĉke transformatora i drugih ureĊaja koji
pripadaju postrojenju korisnika moraju imati mogućnost za uzemljenje.
Naĉin uzemljenja neutralne taĉke na relevantnim naponskim nivoima koji pripadaju prenosnom
sistemu OPS-a u delu sistema koji pripada korisniku mora biti posebno obraĊen za svaki
pojedinaĉni sluĉaj i sastavni je deo Saglasnosti za prikljuĉenje.
9) Odrţavanje
Član 65
OPS i korisnik su nadležni za održavanje opreme i postrojenja koja su u njihovom vlasništvu.
Svi elementi postrojenja moraju se održavati u skladu sa postojećim stepenom tehnološkog razvoja
u cilju garantovanja pravilnog rada postrojenja u skladu sa Saglasnošću za prikljuĉenje.
35
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Elementi postrojenja koji su sastavni deo zaštitnih sistema kao što su prekidaĉi, baterije, relejni
ureĊaji moraju biti redovno kontrolisani u skladu sa planom, koji donosi korisnik u saglasnošću sa
OPS-om.
6. Posebni tehnički uslovi za priključenje proizvodnih objekata
1) Opšte
Član 66
Za prikljuĉenje proizvodnih objekata na prenosni sistem korisnik je dužan, pored opštih tehniĉkih
uslova navedenih u ĉl. 50, 51 i 55 do 64 ovih Pravila, ispuniti i posebne tehniĉke uslove.
U skladu sa tehniĉkim karakteristikama proizvodne jedinice, posebni tehniĉki uslovi za prikljuĉenje
proizvodnih objekata sadrže:
osnovne uslove koji moraju biti ispunjeni od strane svake proizvodne jedinice, i
dodatne uslove koji moraju biti ispunjeni po zahtjevima OPS-a kako bi se osigurala margina
sigurnosti i pouzdanosti rada sistema. Eventualni dodatni uslovi se ugovorno ureĊuju izmeĊu
OPS-a i proizvoĊaĉa elektriĉne energije.
Član 67
Ukoliko nije drugaĉije naznaĉeno, svi uslovi u ĉl. 70 do 89 do su osnovni uslovi. Dodatni uslovi,
ukoliko ih ima, su posebno istaknuti u okviru svakog pojedinaĉnog osnovnog uslova.
Član 68
Imajući u vidu razliĉite odzive u toku i nakon poremećaja u sistemu potrebno je razlikovati dva tipa
generatora:
Tip 1: Sinhroni generatori direktno povezani na prenosni sistem,
Tip 2: Ostali generatori koji ne spadaju u grupu tipa 1.
Član 69
Ukupna suma instalisanih snaga svih proizvodnih jedinica prikljuĉenih u zajedniĉku taĉku je
mjerodavna za odreĊivanje instalisanog kapaciteta elektrane. To ukljuĉuje i sluĉajeve kada se
preko zajedniĉkog prikljuĉka povezuje više nezavisnih proizvodnih jedinica.
2) Aktivna snaga
Član 70
Povezivanje i normalan rad proizvodne jedinice korisnika ne sme izazivati nikakve negativne uticaje
na rad prenosnog sistema.
Kod povezivanja generatora na prenosni sistem, sledeće operacije moraju biti dozvoljene u vezi sa
sinhronizacijom generatora:
36
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
pokretanje generatora u normalnim uslovima,
sinhronizacija nakon ostrvskog rada napajanja sopstvene potrošnje, ukoliko je takav rad
generatora tehniĉki moguć,
povezivanje sa izolovanim delom sistema bez napona u cilju obezbeĊenja njegovog
napajanja.
Član 71
Svaka proizvodna jedinica mora biti u stanju da normalno radi sa smanjenom snagom prema
pogonskom dijagramu kao i da omogući upravljanje aktivnom snagom u iznosu od 1% instalisane
snage po minutu i to na ĉitavom opsegu rada od tehniĉkog minimuma do maksimalne instalisane
snage.
Posebno, hidrogeneratorske jedinice moraju biti u stanju da omoguće upravljanje aktivnom
snagom od 40% Pnom u minutu.
Svaka proizvodna jedinica mora biti osposobljena za trajni pogon na snazi tehniĉkog minimuma.
Tehniĉki minimum turbogeneratorskih jedinica ne sme biti veći od 50% Pnom.
Ukoliko doĊe do pojave propadanja frekvencije u funkciji vremena po graniĉnoj krivoj prikazanoj
na slici 1 kao i iznad ove graniĉne krive, aktivna snaga elektrane se ne sme smanjivati.
Slika 1 - Granična kriva propada frekvencije pri kojoj ne sme doći do smanjenja aktivne snage
proizvodne jedinice
Član 72
Osnovni uslov prikazan na slici 2 ne odnosi se na uticaj dejstva primarne i sekundarne regulacije
snage već kao osnovni uslov o održavanju predate aktivne snage pri propadima frekvence i napona
za proizvodne jedinice koje ne uĉestvuju u primarnoj regulaciji.
37
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Slika 2 – Osnovni uslovi za generisanjem aktivne snage pri odstupanju napona i frekvencije u
kvazistacionarnom stanju
3) Frekventna stabilnost
Član 73
Sve proizvodne jedinice koje ispunjavaju tehniĉke i operativne uslove mogu biti korišćene za
potrebe primarne, sekundarne i tercijarne rezerve u sistemu. U tom smislu, proizvodne jedinice
treba da proĊu kvalifikacioni proces u okviru koga se detaljno utvrĊuju parametri koji se tiĉu
opsega regulacije, ograniĉenja naglog porasta proizvodnje, perioda korišćenja rezerve,
raspoloživosti itd. Direktni potrošaĉi takoĊe mogu uĉestvovati u sekundarnoj i tercijarnoj regulaciji
ukoliko za to postoje tehnološki uslovi preko upravljanja potrošnjom.
Primarna regulacija
Član 74
Sve hidrogeneratorske i turbogeneratorske jedinice moraju biti osposobljene za uĉešće u primarnoj
regulaciji odnosno moraju biti opremljene turbinskim regulatorima koji imaju mogućnost
automatske regulacije brzine obrtanja. Ovo je preduslov za prikljuĉenje na prenosni sistem.
OPS može da izuzme pojedinaĉne proizvodne objekte od obaveze uĉešća u primarnoj regulaciji u
skladu sa tehnologijom njihove izrade kao i tipa primarne energije koju koriste.
Sve hidrogeneratorske jedinice ĉiji je instalisani kapacitet ≥10 MW i turbogeneratorske jedinice ĉiji
je instalisani kapacitet ≥30 MW obavezne su da uĉestvuju u primarnoj regulaciji u sistemu. Ostale
hidrogeneratorske i turbogeneratorske jedinice (ĉiji je instalisani kapacitet
10 MW za
hidrogeneratorske jedinice i 30 MW za turbogeneratorske jedinice) obavezne su da aktiviraju
automatski regulator brzine obrtanja samo u sluĉaju zahtjeva CGES-a.
Svaka proizvodna jedinica koja uĉestvuje u primarnoj regulaciji mora biti u mogućnosti da pruži
regulaciju snage u skladu sa slikom 3 i parametrima koji su dati u tabeli 3.
38
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Slika 3 – Odziv proizvodnih jedinica koje učestvuju u primarnoj regulaciji
Pmax – maksimalna snaga na koju se odnosi ΔP
fn – nominalna frekvencija u sistemu (50 Hz)
Δf – promena frekvencije
Δf1 – podešenje odstupanja frekvencije pri kojoj se aktivira statizam s 2
Δfi – zona neosetljivosti regulatora
Tabela 3 – Parametri primarnog regulatora
Parametar
Regulacioni opseg u odnosu na maksimalnu snagu
P1
Pmax
Podešenje odstupanja frekvencije za aktivaciju statizma s 2
Zona neosetljivosti regulatora
fi
fn
f1
fn
Opseg
(mHz)
Opseg
(%)
-
2 - 10
10 – 500
0.02 – 1.0
20 - 30
0.04 – 0.06
Statizam s1
2 - 20
Statizam s2
2 - 12
Taĉnost merenja frekvencije mora biti bolja ili jednaka 10 mHz.
39
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Vrednosti regulacionog opsega, podešenja odstupanja frekvencije za aktivaciju statizma s 2, zone
neosetljivosti i statizama s1 i s2 propisuje OPS i one moraju biti podesive u opsezima datim u tabeli
3.
Dodatno, svaka hidrogeneratorska jedinica ĉiji je instalisani kapacitet ≥10 MW mora imati podesiv
statizam s1 u opsegu od 2-5%, dok turbogeneratorska jedinica ĉiji je instalisani kapacitet ≥30 MW
mora imati podesiv statizam s1 u opsegu od 5-8%.
Svaka proizvodna jedinica mora biti u stanju da aktivira kompletnu primarnu rezervu (ΔP 1) u
skladu sa dijagramom, prikazanim na slici 4 i opsegom parametara datim u tabeli 4. Vremensko
kašnjenje (t1) mora biti što je moguće kraće. U sluĉaju da je vremensko kašnjenje veće od 2 s
operator proizvodne jedinice za to mora pružiti OPS-u adekvatne tehniĉke razloge.
Slika 4 – Aktiviranje kompletne primarne rezerve generatora
Pmax – maksimalna snaga na koju se odnosi ΔP
ΔP – promena aktivne snage generatora
Tabela 4 – Parametri aktiviranja kompletne primarne rezerve generatora
Parametar
Opseg aktivne snage u odnosu na maksimalnu snagu
Vremensko kašnjenje t1
Vreme aktiviranja kompletne primarne rezerve t2
Opseg
P1
Pmax
2 – 10%
2s
6 – 30s
Svaka proizvodna jedinica mora biti u stanju da obezbedi pun kapacitet primarne rezerve u
trajanju od 15 – 30 min.
40
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Kompletna primarna rezerva mora biti osloboĊena 15min nakon njenog aktiviranja, a po dostizanju
željene vrednosti frekvencije.
Sekundarna regulacija
Član 75
Sve proizvodne jedinice moraju biti opremljene turbinskim regulatorima kojima se omogućuje
pružanje usluge automatske sekundarne regulacije frekvencije i snage razmjene (sekundarna
regulacija).
Hidrogeneratorske jedinice opremljene za pružanje usluge sekundarne regulacije moraju
obezbediti regulacioni opseg od minimalno 30% Pnom i u tom opsegu moraju biti sposobne za
kontinuiranu promenu aktivne snage u iznosu od minimalno 1.5% Pnom u sekundi.
Turbogeneratorske jedinice opremljene za pružanje usluge sekundarne regulacije moraju
obezbediti:
minimalni regulacioni opseg 15% Pnom i brzinu promene aktivne snage 1 - 2% Pnom po
minutu - za proizvodne jedinice koje kao primarno gorivo koriste ugalj ili
minimalni regulacioni opseg 25% Pnom i brzinu promene aktivne snage 8% Pnom po minutu
- za proizvodne jedinice koje kao primarno gorivo koriste gas ili mazut
Tercijarna regulacija
Član 76
Sve proizvodne jedinice koje imaju tehniĉke mogućnosti za brzo startovanje (maksimalno 15
minuta) moraju staviti na raspolaganje tercijarnu regulacijsku snagu u sluĉaju zahtjeva OPS-a.
4) Naponska stabilnost i regulacija reaktivne snage
Član 77
U sluĉaju odstupanja napona od nominalne vrednosti u taĉki prikljuĉka nije dozvoljeno automatsko
iskljuĉenje proizvodne jedinice sa mreže za opsege odstupanja napona po naponskim nivoima i
definisanim vremenima u tabelama 5 i 6.
Tabela 5 – Minimalno vreme rada proizvodne jedinice u slučaju odstupanja napona u tački
priključenja na 400 kV naponskom nivou
Naponski opseg
Vreme rada
0.8 – 0.85 pu
30 minuta
0.85 – 0.9 pu
180 minuta
0.9 – 1.05 pu
Neograniĉeno
1.05 – 1.1 pu
30 minuta
41
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
pu – relativne jedinice
Tabela 6 – Minimalno vreme rada proizvodne jedinice u slučaju odstupanja napona u tački
priključenja na 220 i 110 kV naponski nivo
Naponski opseg
Vreme rada
0.8 – 0.85 pu
30 minuta
0.85 – 0.9 pu
180 minuta
0.9 – 1.115 pu
Neograniĉeno
1.115 – 1.15
60 minuta
pu – relativne jedinice
Član 78
Svaka proizvodna jedinica mora ispuniti, kao osnovni uslov, isporuku reaktivne snage u taĉki
prikljuĉenja u opsegu prikazanom na slici 5. Kao dodatni uslov, OPS može u pojedinaĉnim
sluĉajevima zatražiti proširenje ili promenu opsega regulacije reaktivne snage.
Slika 5 – Uslov za regulacijom napona (U=f(Q/Pmax) unutar obeleţene oblasti pri frekvenciji
unutar opsega 49.5 – 50.5 Hz bez ograničenja predate aktivne snage
Član 79
Razmjena reaktivne snage svakog proizvodnog objekta sa prenosnim sistemom mora biti tako
tehniĉki podešena da zadovolji zadate vrednosti date od strane OPS-a. Drugim reĉima, svaki
proizvodni objekat mora biti u stanju da u toku nekoliko minuta proĊe kroz dogovoreni opseg rada
sa razliĉitim faktorom snage pri nominalnoj aktivnoj snazi.
Član 80
42
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Ukoliko je potrebno, dodatna oprema mora biti ugraĊena u proizvodni objekat (kompenzacija
reaktivne snage) kako bi se regulacija naponsko-reaktivnih prilika mogla sprovoditi unutar oblasti
definisane osnovnim uslovom.
Član 81
Radna taĉka razmjene reaktivne snage u stacionarnom režimu je definisana od strane OPS-a u
okviru izdate Saglasnosti za prikljuĉenje na prenosni sistem i to u zavisnosti od uslova rada u
sistemu. OPS propisuje sledeće tri mogućnosti definisanja radne taĉke:
faktor snage (cos φ),
injektiranje reaktivne snage (Q u Mvar), ili
naponski opseg (U u kV).
Radne taĉke se definišu na sledeći naĉin:
dogovorom oko vrednosti ili ukoliko je potrebno donošenjem odgovarajućeg plana ili
trenutnom zadavanjem vrednosti.
U sluĉajevima trenutnog zadavanja vrednosti, nova zadata vrednost radne taĉke se mora
realizovati u taĉki prikljuĉenja u roku od jednog minuta.
Blok transformator ili mrežni transformator mora biti opremljen regulacionom sklopkom ĉije su
karakteristike usaglašene sa radom proizvodne jedinice (opseg i stepen regulacije).
5) Isključenje proizvodnog objekta sa sistema
Član 82
Pri frekvencijama u opsegu od 47.5 Hz do 51.5 Hz, automatsko iskljuĉenje sa prenosnog sistema
usled devijacije frekvence nije dozvoljeno. U sluĉajevima kada su graniĉne vrednosti dostignute
(47.5 ili 51.5 Hz) automatsko iskljuĉenje se izvršava po mogućnosti bez vremenskog kašnjenja.
U sluĉaju naglog porasta frekvencije na vrednost od preko 50.5 Hz, OPS može zahtijevati kao
dodatni uslov mogućnost spuštanja aktivne snage u skladu sa ĉlanom 72, slika 2.
6) Reţimi rada proizvodnog objekta prilikom poremećaja
Član 83
Poremećaj ravnoteže izmeĊu elektriĉnog i mehaniĉkog momenta ili oscilacije snage u sistemu ne
smeju izazvati reagovanje zaštite proizvodne jedinice ili smanjenje njenog kapaciteta. TakoĊe,
upravljaĉki sistem proizvodne jedinice ne sme izazvati ubrzavanje rotora ili oscilacije snage.
Promenljive stanja turbinskog regulatora i upravljaĉkog sistema generatora moraju biti meĊusobno
usaglašene izmeĊu operatora proizvodne jedinice (korisnika) i OPS-a.
U pojedinim sluĉajevima potrebno je ugraditi opremu za prigušenje pobega rotora ili oscilacija
snage kao što su PSS ureĊaji (Power System Stabilizer). Ukoliko je neophodna takva oprema OPS i
operator proizvodne jedinice meĊusobno dogovaraju njegova podešenja. Ugradnjom ovih ureĊaja
statiĉka stabilnost (stabilnost na male poremećaje) mora biti zadovoljena u svakoj radnoj taĉki
pogonskog dijagrama generatora kao i radu generatora u stacionarnom stanju u sluĉaju pojave
43
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
kvara ĉija je snaga kratkog spoja na VN strani blok transformatora minimum ĉetiri puta veća od
instalisane aktivne snage generatora.
Nakon reagovanja zaštite i otklanjanja kvara u prenosnom sistemu OPS-a kao i u sluĉaju delovanja
automatskog ponovnog ukljuĉenja (APU) naponi u sistemu OPS-a i napon u taĉki prikljuĉenja
korisnika mogu biti asinhroni. U tom smislu, operator proizvodne jedinice mora preduzeti mere
kojima osigurava da proces automatskog ponovnog ukljuĉenja (APU) u sistemu OPS-a ne izaziva
oštećenja proizvodne jedinice.
Trajanje poremećaja ne završava se otklanjanjem kvara u sistemu nego trenutkom uspostavljanja
normalnog radnog režima generatora u proizvodnom objektu.
Uslovi rada u poremećenim reţimima – generatori tipa 1
Član 84
Sinhroni generator direktno povezan na sistem je generator tipa 1.
Tropolni kratak spoj na mjestu prikljuĉka generatora ne sme izazvati nestabilnost ili ispad sa
sistema generatora ukoliko je vreme otklanjanja kvara manje od 150 ms u ĉitavom radnom opsegu
generatora.
Slika 6 prikazuje graniĉnu krivu napona u taĉki prikljuĉenja proizvodne jedinice u sluĉaju tropolnog
kratkog spoja u mreži iznad koje generatori tipa 1 moraju ostati u pogonu i to u stabilnom radnom
režimu. Ovaj uslov se odnosi na sve radne režime generatora tipa 1 koji je prikljuĉen na prenosni
sistem. Vrednosti date graniĉnom krivom (napon, vreme) odnose se i na direktni sistem kod
nesimetriĉnih kvarova u sistemu.
Slika 6 – Granična kriva napona u tački priključka za generatore tipa 1 prilikom kvara u
sistemumu
44
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Uslovi rada u poremećenim reţimima – generatori tipa 2
Član 85
Svi generatori koji ne spadaju u sinhrone generatore (tipa 1) su generatori tipa 2.
U sluĉajevima kvarova u prenosnom sistemu izvan opsega delovanja zaštite u samom proizvodnom
objektu ne sme doći do iskljuĉenja generatora sa sistema. Reaktivna snaga mora biti injektirana u
prenosni sistem tokom trajanja kvara. U skladu sa korišćenom tehnologijom za izradu generatora
tipa 2 podrška u reaktivnoj snazi mora se dogovoriti sa OPS-om u svakom pojedinaĉnom sluĉaju.
Ukoliko napon u taĉki prikljuĉenja propadne i zadrži vrednost od 85% ili niže od referentnog
napona (direktni sistem) (na primer 400 kV * 0.85 = 340 kV) i sa istovremenom reaktivnom
snagom u smeru prema prikljuĉenom korisniku (potpobuĊen radni režim) generator se mora
odvojiti od mreže uz vremensko kašnjenje od 0.5 sekundi. Iskljuĉenje se mora izvršiti na
generatorskom prekidaĉu.
U skladu sa ĉlanom 82 preporuĉuje se iskljuĉenje generatora bez vremenskog kašnjenja na
generatorskoj strani blok transformatora u sluĉajevima devijacije frekvencije izvan opsega 47.5 do
51.5 Hz.
Preporuĉuje se izvoĊenje nadfrekventog, podfrekventnog, prenaponskog i podnaponskog zaštitnog
ureĊaja u okviru jedne nezavisne jedinice.
Nakon iskljuĉenja proizvodne jedinice sa sistema zbog delovanja nadfrekventne, podfrekventne,
prenaponske ili podnaponske zaštite ili nakon završetka ostrvskog rada, automatska sinhronizacija
generatora na prenosni sistem je dozvoljena samo u sluĉaju da je napon u prikljuĉnoj taĉki veći od
0.95 Un. Nakon sinhronizacije u ovom sluĉaju, povećanje aktivne snage koja se injektira u sistem
OPS-a u koracima ne sme prelaziti maksimalnih 10% ukupnog kapaciteta po minutu.
Tropolni kratak spoj ili propad napona prouzrokovan kvarom ne sme dovesti do nestabilnosti
generatora u sluĉajevima kada je kriva napona iznad graniĉne krive koja je prikazana na slici 7 niti
do ispada generatora sa sistema. Vrednosti date graniĉnom krivom (napon, vreme) odnose se i na
direktni sistem kod nesimetriĉnih kvarova u sistemu.
Slika 7 – Granična kriva napona u tački priključka za generatore tipa 2 prilikom kvara u sistemu
45
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Podnaponska zaštita proizvodne jedinice, uvažavajući definisane radne opsege napona, mora biti
podešena u skladu sa prethodno navedenim pravilom i to tako da obuhvata najširi mogući opseg
rada koji je predviĊen tehniĉkim karakteristikama generatora.
Sledeći uslovi odnosi se na podruĉje iznad graniĉne krive na slici 7:
sve proizvodne jedinice moraju zadržati stabilnost i ne smeju ispasti sa sistema. Ukoliko u
pojedinaĉnom sluĉaju realizacije prikljuĉka generatora na prenosni sistem, proizvodna
jedinica ne može ispuniti ovaj uslov dozvoljeno je uz dozvolu OPS-a privremeni prekid
isporuke aktivne snage ali uz skraćenje vremena resinhronizacije i zadovoljenja minimuma
injektiranja reaktivne snage u toku trajanja kvara. Injektiranje reaktivne snage i vreme
resinhronizacije na sistem mora biti takvo da proizvodna jedinica zadovolji u prihvatljivoj meri
odgovarajuće uslove u taĉki prikljuĉenja;
ukoliko, za vreme trajanja kvara, proizvodna jedinica postane nestabilna ili generatorska
zaštita odreaguje kratkotrajno iskljuĉenje generatora sa sistema dozvoljeno je iskljuĉivo
sporazumno sa operatorom prenosnog sistema. U sluĉaju kratkotrajnog iskljuĉenja
generatora, resinhronizacija generatora se mora izvršiti u roku od maksimalno 2 sekunde.
Originalna vrednost injektiranja aktivne snage pre kratkotrajnog iskljuĉenja sa sistema mora
se dostići u koracima od 10 – 20% od nominalne snage generatora po sekundi.
Kratkotrajno iskljuĉenje sa sistema je dozvoljeno u sluĉaju kvarova koji su opisani krivom ispod
definisane graniĉne krive na slici 7. U tom sluĉaju, vreme resinhronizacije veće od 2 sekunde kao i
injektiranje aktivne snage nakon prestanka kvara manje od 10% od nominalne snage po sekundi
je takoĊe omogućeno ali u specijalnim sluĉajevima u dogovoru sa OPS-om.
Sve proizvodne jedinice koje su ostale na sistemu za vreme trajanja kvara moraju nastaviti sa
injektiranjem aktivne snage u sistem odmah nakon otklanjanja kvara i dostići originalnu vrednost
aktivne snage pre kvara u koracima od 10 – 20% od nominalne snage generatora po sekundi.
Proizvodne jedinice moraju obezbijediti naponsku podršku sa dodatnim injektiranjem reaktivne
komponente struje za vreme propada napona u prenosnom sistemu. U cilju obezbjeĊenja ove
obaveze regulacija napona mora biti aktivirana u skladu sa prikazanim na slici 8 i to u sluĉajevima
promene napona koji iznose više od 10% od efektivne vrednosti napona generatora. Regulacija
napona se mora aktivirati u roku od 40ms (vreme reagovanja regulatora) od trenutka nastanka
kvara i to injektiranjem reaktivne struje na generatorskoj strani blok transformatora koja iznosi
minimum 2% od nazivne struje za svaki procenat propada napona. Injektiranje reaktivne struje od
minimum 100% od nominalne reaktivne komponente struje mora biti omogućeno ukoliko je
neophodno.
46
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Slika 8 – Princip regulacije napona injektiranjem reaktivne snage tokom trajanja kvara
Nakon povratka napona u dozvoljeni opseg, naponska podrška se mora održati aktivnom za još
500 ms u skladu sa prikazanom karakteristikom. Prelazni proces nakon oporavka napona mora biti
završen nakon 300 ms. Ukoliko su generatori proizvodnog objekta suviše daleko od taĉke
prikljuĉka što može prouzrokovati da naponska podrška bude neadekvatna, OPS može zahtijevati
merenje propada napona u taĉki prikljuĉenja i propisati zahtijevanu naponsku podršku u skladu sa
izmerenom vrednošću.
7) Zaštitni sistemi
Član 86
Koncept rada zaštitnih sistema kao i njihovih podešenja mora biti meĊusobno dogovoren izmeĊu
OPS-a i operatora proizvodnog objekta i usaglašen u toku rada. OPS ugraĊuje zaštitne ureĊaje u
taĉki prikljuĉenja iskljuĉivo za opremu koja pripada OPS-u. Pored toga OPS može ugraditi zaštitne
ureĊaje koji mogu iskljuĉiti proizvodni objekat sa sistema u sluĉaju neprihvatljivih režima rada.
Zaštita proizvodne jedinice mora da radi nezavisno od upravljaĉkih kontrola (naponski regulator,
sistem pobude) i može iskljuĉiti generator sa sistema u sluĉaju neprihvatljivih režima rada.
Operator proizvodne jedinice mora tako podesiti zaštitu da sklopne operacije, fluktuacije napona,
automatsko ponovno ukljuĉenje ili druge operacije u sistemu OPS-a ne izazovu oštećenja
generatora.
8) Ponovno uspostavljanje rada (restauracija)
Ispad generatora na sopstvenu potrošnju
Član 87
Prelazak na ostrvski režim rada napajanja sopstvene potrošnje mora biti obezbeĊen u sluĉaju
iskljuĉenja generatora sa sistema u skladu sa dogovorenim konceptom rada zaštitnih sistema
prilikom eventualnih kvarova u sistemu.
47
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Proizvodni objekat mora biti tako konstruisan da može preći u ostrvski rad iz bilo koje radne taĉke
pogonskog dijagrama generatora napajajući samo sopstvenu potrošnju.
Nakon prelaska u ostrvski režim rada napajajući samo sopstvenu potrošnju, generator mora biti u
stanju da ostane u takvom režimu najmanje 3 sata.
Procedura prelaska na ostrvski režim napajanja sopstvene potrošnje mora biti proverena prilikom
prvog puštanja generatora u pogon i mora biti proverena nakon znaĉajnijih promena u
proizvodnom objektu.
Ostrvski rad
Član 88
Svaki proizvodni objekat ĉiji je kapacitet ≥ 30 MW mora biti sposoban za rad u ostrvskom režimu.
U vezi sa tim primjenjuju se sledeći uslovi:
proizvodna jedinica mora biti u stanju da reguliše frekvenciju pod uslovom da rezultujući
deficit u snazi nije veći od primarne rezerve prilikom ostrvskog rada. U sluĉajevima suficita
snage, generator mora biti u stanju da radi na tehniĉkom minimumu;
proizvodna jedinica mora biti u stanju da održi rad u ostrvskom režimu nekoliko sati. Detalji
ovakvog rada moraju biti dogovoreni izmeĊu korisnika (operatora proizvodne jedinice) i OPSa; i
u ostrvskom radu, proizvodna jedinica mora biti u stanju da podnese trenutne promene
potrošnje koja iznosi maksimalno 10% od nazivne snage generatora koji su u tom trenutku u
pogonu i koja ne sme biti veća od 50 MW. Interval izmeĊu dva uzastopna povezivanja nove
potrošnje mora iznositi minimalno 5 minuta.
Sposobnost beznaponskog pokretanja (black start)
Član 89
Sposobnost beznaponskog pokretanja (black start) proizvodne jedinice obavezujuća je za sve
hidrogeneratorske jedinice i elektrane na gas ili mazut na zahtjev OPS-a za potrebe uspostavljanja
rada EES u sluĉajevima delimiĉnog ili potpunog raspada.
Mogućnost angažovanja proizvodne jedinice za pokretanje EES iz beznaponskog stanja (bez
prisustva napona iz drugih sistema) reguliše se ugovorom izmeĊu OPS-a i korisnika prenosnog
sistema.
Proizvodna jedinica koja ima mogućnost beznaponskog pokretanja mora biti u stanju da se
pokrene u vremenskom roku koji odreĊuje OPS bez ikakvog eksternog napajanja. Ovakva
proizvodna jedinica mora biti u stanju da napoji deo sistema u skladu sa uputstvima OPS-a
saglasno pravilima frekventne stabilnosti i naponskih granica.
Svaka proizvodna jedinica koja ima mogućnost beznaponskog pokretanja treba ispuniti sljedeće
karakteristiĉne uslove:
mogućnost sopstvenog starta bez bilo kakvog eksternog napajanja, unutar definisanog
vremena u skladu sa procedurama za obnovu sistema,
mogućnost ukljuĉenja na beznaponsku sabirnicu,
sposobnost održavanja frekvencije usljed promjene opterećenja,
48
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
sposobnost održavanja napona usljed promjene opterećenja, i
mogućnost održavanja potrebnog nivoa proizvodnje u toku obnove sistema.
U okviru ugovora o pružanju pomoćnih usluga, OPS dogovara sa operatorom proizvodne jedinice
plan rada u sluĉajevima velikih poremećaja i u skladu sa tim obuĉava njihovu posadu.
7. Uslovi priključenja obnovljivih izvora
1) Opšte
Član 90
U ĉl. 91 do 93 ovih Pravila posebno su izdvojeni svi proizvodni objekti svrstani u grupu obnovljivih
izvora energije prema Zakonu o energetici i za njih su definisani posebni uslovi kao dopuna uslova
datih u ĉl. 50 do 89 ovih Pravila.
2) Aktivna snaga
Član 91
Kao dodatni uslov, uĉestvovanje ovih proizvodnih jedinica u upravljanju proizvodnjom je
neophodno kako bi se osigurao pouzdan rad sistema i zaštitila oprema od oštećenja. Obnovljivi
izvori moraju biti u stanju da u bilo kojem radnom režimu redukuju snagu koju predaju sistemu na
maksimalnu dozvoljenu zadatu vrednost koju propisuje OPS. Ova zadata vrednost je odreĊena od
strane OPS-a u taĉki prikljuĉenja i daje se kao procentualna vrednost od trenutne predate snage.
Smanjenje predate snage na zadatu vrednost mora se izvršiti sa najmanje 10% od trenutne
predate snage po minuti, bez iskljuĉenja generatora sa sistema.
Svi obnovljivi proizvodni izvori, ukoliko rade na frekvenciji većoj od 50.2 Hz moraju redukovati
trenutni plasman aktivne snage u koracima od 40% od trenutne angažovanosti generatora po Hz.
P
20PM
50.2 Hz f m
50Hz
PM – trenutni plasman aktivne snage
ΔP – smanjenje aktivne snage
fM – trenutna frekvencija u sistemu
3) Frekventna stabilnost
Član 92
Obnovljivi proizvodni izvori koji koriste generatore tipa 2 su osloboĊeni od zahtjeva za uĉešćem u
primarnoj, sekundarnoj i tercijarnoj regulaciji frekvencije.
U sluĉaju potrebe, OPS može zahtijevati da prilikom propada frekvencije u sistemu sve proizvodne
jedinice tipa 2, koje u smislu tehnologije izrade imaju tu mogućnost, automatski povećaju aktivnu
snagu prema statizmu koji propisuje OPS.
49
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
TakoĊe, OPS može zahtijevati, u sluĉaju potrebe, da proizvodne jedinice tipa 2 koje nemaju
mogućnosti za podizanjem aktivne snage u sluĉaju propada frekvencije ugrade odgovarajuće
upravljaĉke sisteme kojima se omogućava ta funkcija.
4) Ponovno uspostavljanje rada
Član 93
Obnovljivi proizvodni izvori su osloboĊeni od zahtjeva za sposobnošću rada u ostrvskom režimu.
Operator obnovljivog proizvodnog izvora može ponuditi ovu mogućnost kao opcionu.
8. Realizacija priključenja
1) Zaštita sistema
Član 94
Zaštita prenosnog sistema je od presudne važnosti za siguran i pouzdan rad sistema. Koncept
zaštite kao i njena podešenja na granici razdvajanja izmeĊu OPS-a sa jedne strane i korisnika sa
druge strane moraju biti zajedniĉki usaglašena na takav naĉin da ne sme doći do ugrožavanja
susednih delova sistema ili postrojenja. U skladu sa tim, odgovarajući sistemi zaštite i prekidaĉke
opreme moraju biti obezbeĊeni u taĉki prikljuĉenja.
Korisnik je odgovoran za pouzdanost zaštite u okviru sopstvenog postrojenja. U cilju obezbeĊenja
stalne funkcionalnosti, zaštitni ureĊaji koji pripadaju OPS-u kao i oni za koje je odgovoran korisnik
moraju biti kontrolisani u redovnim vremenskim intervalima. Evidencija izvršene kontrole zaštitnih
ureĊaja i rezultati kontrole moraju biti dostavljeni u formi zapisnika o stanju zaštitne opreme.
Znaĉajne promene na zaštitnim ureĊajima i njihovim podešenjima moraju biti usaglašeni na vreme
od strane OPS-a i korisnika. Sve neophodne informacije vezane za otklanjanje kvara moraju biti
razmijenjene izmeĊu OPS-a i korisnika.
Koncept zaštite koji primjenjuje korisnik u taĉki prikljuĉenja mora biti identiĉan konceptu koji
primjenjuje OPS u pogledu vremena reagovanja, raspoloživosti, rezervne zaštite itd. Pri realizaciji
koncepta zaštite, korisnik mora imati u vidu sledeće:
OPS odreĊuje dozvoljeno vreme reagovanja backup zaštita u taĉki prikljuĉenja,
koncept backup zaštite u prenosnom sistemu OPS-a ne može 100% garantovati zaštitu
postrojenja korisnika, naroĉito u sluĉajevima kvarova na NN strani transformatora (na strani
korisnika),
u cilju primjene podfrekventnog plana rasterećenja koji je sastavni deo odbrambenog plana,
OPS može zahtijevati ugradnju podfrekventnih releja u taĉki prikljuĉenja i postaviti njihova
podešenja, i
vreme iskljuĉenja kvara znaĉajno veće od 150 ms može nastati iskljuĉivo u sluĉajevima kvara
zaštitnog ureĊaja ili prekidaĉa.
2) Razmjena podataka u realnom vremenu
Član 95
50
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Naĉin razmjene podataka u realnom vremenu i komunikacija izmeĊu OPS-a i korisnika prenosnog
sistema se odreĊuje Ugovorom o prikljuĉenju.
OPS i korisnik prenosnog sistema moraju instalirati komunikacionu opremu u cilju prenosa sledećih
tipova podataka u realnom vremenu koji se koriste u okviru sistema upravljanja
elektroenergetskim sistemom:
informacija o statusu rasklopne opreme, kao na primer prekidaĉa, rastavljaĉa, uzemljivaĉa i
regulacionih sklopki, ukoliko je neophodno za upravljanje sistemom ili za procenu rada
sistema,
mjerenih vrednosti (struja, napon, frekvencija, aktivna snaga, reaktivna snaga),
informacija vezanih za zaštitne, upravljaĉke i alarmne ureĊaje, i
ostalih podataka od interesa u zavisnosti od specifiĉnosti korisnika prenosnog sistema koji se
prikljuĉuje.
Celokupan obim podataka vezan za proces rada postrojenja korisnika koji je potrebno razmjeniti u
realnom vremenu mora biti zajedniĉki definisan i mora biti sastavni deo Ugovora o prikljuĉenju.
3) Mjerna oprema
Član 96
OPS definiše tehniĉke standarde koji su neophodni za izbor mjernih ureĊaja koji su u skladu sa
zakonskim uslovima. Mjerni ureĊaji na mjestima primopredaje elektriĉne energije (u daljem tekstu
mjerna mjesta) u objektima OPS-a moraju biti konstruisani i funkcionisati u skladu sa ĉl. 119 i 128
ovih Pravila.
OPS definiše lokaciju na kojoj će se instalirati mjerni ureĊaji. Generalno se odabira odgovarajuća
lokacija koja se nalazi u blizini granice razdvajanja vlasništva OPS-a i korisnika prenosnog sistema.
4) Procedure upravljanja sistemom
Član 97
Procedure i postupci o upravljanju sistemom u normalnom i poremećenim režimima definisane su
Ugovorom o prikljuĉenju korisnika prenosnog sistema. Ugovorom o prikljuĉenju korisnika
predviĊeno je usaglašavanje sledećih odredbi koje se tiĉu upravljanja sistemom:
imenovanje ovlašćenih predstavnika odgovornih za upravljanje i prekidaĉke manipulacije koji
moraju biti stalno dostupni,
usaglašavanje ovlašćenosti OPS-a da izdaje naloge o radnom režimu postrojenja korisnika
(aktivna i reaktivna snaga) i prekidaĉkim manipulacijama,
detaljan opis odgovornosti za upravljanje sistemom izmeĊu korisnika i OPS-a,
obavljanje prekidaĉkih manipulacija u normalnim i poremećenim radnim režimima, i
primjena zakonskih mera i mera bezbednosti.
51
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
IV. MJERNI SISTEMI
1. Uvod
Član 98
Odredbama ovih Pravila, vezanih za mjerne sisteme, se utvrĊuju prava i obaveze OPS-a, uĉesnika
na tržištu i korisnika prenosnog sistema i definišu oprema i procedure za potrebe:
mjerenja na mjestima primopredaje elektriĉne energije,
oĉitavanja i prikupljanja podataka o izvršenim merenjima sa brojila elektriĉne energije, i
obrade i distribucije podataka potrebnih za funkcionisanje tržišta elektriĉne energije
Podaci mjerenja se koriste za poravnanje mjerenih veliĉina i u cilju utvrĊivanja stepena korišćenja
prenosnog sistema, obima i kvaliteta pruženih pomoćnih usluga i debalansa.
2. Ciljevi
Član 99
Odredbe Pravila u vezi mjerenja utvrĊuju uslove i obaveze sa ciljem:
obezbjeĊivanja potrebnih mjernih podataka i utvrĊivanja procedure za njihovu razmjenu
izmeĊu relevantnih energetskih subjekata,
definisanja veliĉina koje moraju biti mjerene i uslove za taĉnošću,
definisanja minimalnih uslova za mjerenje i registrovanje izmjerenih koliĉina elektriĉne
energije, koje se koriste za poravnanje ugovora o prometu elektriĉne energije, korišćenju
prenosnog sistema, debalansu i pomoćnim uslugama, i
utvrĊivanja obaveza vezanih za nabavku, ugradnju, ispitivanje, održavanje i upravljanje
mjernim sistemima.
3. Primjena
Nosioci odgovornosti
Član 100
Nosioci odgovornosti kod mjerenja i razmjene mjernih podataka su OPS i korisnici prenosnog
sistema.
Pod korisnicima prenosnog sistema se podrazumijevaju:
proizvoĊaĉi, sa proizvodnim jedinicama direktno vezanim na prenosni sistem,
operatori distributivnih sistema (ODS),
snabdjevaĉi, i
direktni potrošaĉi.
52
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Granice razdvajanja vlasništva
Član 101
U cilju definisanja granice razdvajanja vlasništva nad mjernom opremom se definišu sledeći djelovi
svakog mjernog sistema:
mjerni transformatori i
mjerni ureĊaj (brojilo) sa ureĊajem za ĉuvanje podataka i komunikacionim sistemom
U tom smislu, ĉak i u sluĉajevima kada se mjerni sistem nalazi u postrojenju korisnika (ili delu
postrojenja koji je u njegovom vlasništvu), OPS je vlasnik i obavezan je da vrši ugradnju,
održavanje, ovjeravanje i baždarenje svih mjernih ureĊaja (brojila) za registraciju tokova aktivne i
reaktivne energije koji su sastavni deo mjernih sistema na taĉkama razdvajanja prenosnog sistema
sa korisnicima, kao i na interkonektorima.
Pristup mjernim sistemima
Član 102
OPS-u mora biti omogućen pristup postrojenju ili delu postrojenja koji je u vlasništvu korisnika u
cilju ispunjenja njegovih obaveza definisanih zakonom.
U sluĉajevima u kojima je mjerni sistem u postrojenju ili delu postrojenja korisnika za ugradnju,
održavanje i ispunjenje zahtijevane klase taĉnosti mjernih transformatora odgovoran je korisnik.
Obaveza OPS-a u vezi mjernih podataka
Član 103
Obaveza OPS-a je da prikuplja i stavlja na raspolaganje operatoru tržišta i imaocima licenci za
snabdijevanje mjerne podatke (ukljuĉujući, ali ne ograniĉavajući se na liste naloga za proizvodnju,
mjerenja sa mjesta predaje energije, podake vezane za rad i korišćenje balansne energije i
obezbjeĊivanje pomoćnih usluga itd.), koji su im neophodni u izvršavanju obraĉuna, poravnanja i
sl.
Procedura mjerenja na interkonektorima se reguliše odgovarajućim ugovorom o interkonekciji sa
operatorima susednih sistema.
4. Opšti zahtjevi
Član 104
Glavni principi kod definisanja uslova za mjerne sisteme su:
1) svako mjesto razdvajanja prenosnog sistema i korisnika mora imati mjerni sistem,
2) svako mjerno mjesto na interkonektivnom dalekovodu mora imati minimalno obraĉunski i
kontrolni mjerni ureĊaj (dozvoljava se mogućnost ugradnje strujnog transformatora sa dva
mjerna jezgra istih karakteristika),
53
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
3) taĉnost mjernih sistema i veliĉine koje se mjere na svakom mrežnom ĉvorištu odreĊuju se u
zavisnosti od tipa mjernog mjesta (obraĉunsko, kontrolno ili ostala mjerna mjesta),
4) OPS je odgovoran za ugradnju i održavanje mjernih ureĊaja na svim mjernim mjestima u
prenosnom sistemu,
5) korisniku prenosnog sistema ostavlja se mogućnost ugradnje kontrolnog mjernog ureĊaja,
6) OPS je odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje mjernih
transformatora ukoliko se mjerno mjesto nalazi u delu sistema koja je u njegovom
vlasništvu,
7) korisnik je odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje mjernih
transformatora koji se nalaze u dijelu sistema koja je u njegovom vlasništvu,
8) korisnik i OPS moraju osigurati usklaĊenost taĉnosti mjernih sistema sa uslovima iz ĉl. 106
do 109 ovih Pravila,
9) mjerni sistemi moraju biti sigurni, registrovani kod OPS-a, odobreni za upotrebu od strane
nadležne institucije i sposobni da pružaju podatke za elektronski transfer do baze podataka
mjerenja,
10) podaci o izmjerenoj elektriĉnoj energiji se moraju ĉuvati i stavljati na raspolaganje u
periodima dispeĉinga i poravnanja,
11) podaci o izmjerenoj elektriĉnoj energiji su izraženi u jedinicama kWh-kilovatsat (aktivna) i
kvar-kilovarsat (reaktivna),
12) podaci mjerenja koji se koriste za ugovorno poravnanje, korišćenje prenosnog sistema,
debalanse sistema i Pomoćne usluge postaju punovažni nakon što OPS izvrši provjeru
njihove validnosti,
13) podaci mjerenja moraju biti ĉuvani u bazi podataka mjerenja,
14) OPS mora definisati postupak registracije i izraditi registar mjerenja, kako bi bila olakšana
primjena ovih Pravila na korisnike i uĉesnike na tržištu elektriĉne energije u pogledu:
novih mjernih sistema,
izmjena postojećih mjernih sistema, i
iskljuĉenja mjernih sistema, ukljuĉujući davanje informacija o mjernim sistemima,
15) svi mjerni sistemi moraju biti u skladu sa standardima koji su dati u ovim Pravilima, ili na
koje se Pravila pozivaju.
5. Tehnički zahtjevi
1) Opšti tehnički zahtjevi
Član 105
Na svakom mjernom mjestu kao minimalan uslov mora postojati jedan mjerni sistem sa
mogućnošću registrovanja potrošnje aktivne i reaktivne energije svakih 15 (petnaest) minuta uz
mogućnost daljinskog i lokalnog oĉitavanja mjerenja.
Kod mjernih mjesta na interkonektivnim dalekovodima minimalno moraju biti ugraĊeni strujni
transformatori opremljeni sa dva mjerna jezgra, jedno namenjeno za prikljuĉenje obraĉunskog
mjernog ureĊaja (brojila) a drugo za prikljuĉenje kontrolnog mjernog ureĊaja.
54
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Za svaki prikljuĉak korisnika na 400 kV, 220 kV i 110 kV mrežu potrebno je obezbijediti mjerenja
aktivne i reaktivne energije za oba smjera:
prijem/uvoz (MWh),
isporuka/izvoz (MWh),
prijem/uvoz (Mvarh), i
isporuka/izvoz (Mvarh).
2) Tačnost mjerenja
Član 106
Taĉnost mjernih sistema mora biti u skladu sa propisanim granicama za odreĊene mjerne sisteme,
koje su date u ĉl. 107 do 109 ovih Pravila, kao i u okviru Zakona o Metrologiji i njegovim
podzakonskim aktima.
Mjerni ureĎaji (brojila)
Član 107
Mjerni ureĊaji aktivne energije moraju zadovoljavati sledeće standarde:
IEC Standard 62053-22 – Statiĉki mjerni sistemi za merenje aktivne snage (klase taĉnosti
0.2S i 0.5S) ili
IEC Standard 62053-11 – Elektromehaniĉki mjerni sistemi za merenje aktivne snage (klase
taĉnosti 0.5, 1 i 2)
Mjerni ureĊaji reaktivne energije moraju zadovoljavati standard IEC 62053-23 (klasa taĉnosti 2.0).
Klasa tačnosti mjernih transformatora
Član 108
Potvrde o testovima naponskih transformatora (NT), strujnih transformatora (ST) moraju, u
svakom trenutku i u svim sluĉajevima, biti na raspolaganju OPS-u u sluĉajevima kada se mjerni
sistem nalazi u postrojenju korisnika.
Minimalne klase taĉnosti mjernih sistema odreĊenu su tabelom 7:
Tabela 7 – Minimalne klase tačnosti mjernih sistema
Klasa tačnosti priključaka
TIP
Strujni transformatori
Naponski transformatori
Brojila za aktivnu energiju
Obračunska i kontrolna
mjerna mjesta
Ostala mjerna mjesta
0,2S
0,5S/0,5
0,2
0,5
0,2S
0,5S/0,5
55
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Brojila za reaktivnu energiju
2
2
OPS zadržava pravo da u svakom trenutku zahtijeva ugradnju mjernih transformatora sa
komponentama veće klase taĉnosti od predviĊene u stavu 2 ovog ĉlana, ako se ukaže kao
neophodno.
Ukupna tačnost mjerenja
Član 109
Ukupna taĉnost mjerenja mora biti u saglasnosi sa tabelom 8:
Tabela 8 – Ukupna tačnost mjerenja
Struja, kao
procenat
nominalne
struje
Granice greške za mjerenje
Faktor snage
Obračunska i kontrolna
mjerna mjesta
Ostala mjerna
mjesta
Aktivna energija
20% do 120%
1
± 0,5%
± 1,6%
5% do 20%
1
± 0,5%
± 1,6%
1% do 5%
1
± 0,7%
± 2,1%
20% do120%
0,5 ind. do 0,8kap.
± 1,0%
± 2,5%
Reaktivna energija
10% do 120%
0
± 4,0%
± 4,0%
10% do 120%
0,866 ind. do 0,866 kap.
± 5,0%
± 5,0%
6. Lokacije mjernih mjesta
Mjesto mjerenja i mjesto primopredaje električne energije
Član 110
Mjesto mjerenja predstavlja fiziĉko mjesto (taĉku) u sistemu gde su instalirani ureĊaji za merenje
elektriĉne energije i na kome se mjeri elektriĉna energija koju korisnik preuzima od OPS-a odnosno
predaje OPS-u.
Mjesto primopredaje elektriĉne energije je mjesto na kome OPS predaje a korisnik (ODS ili direktni
potrošaĉ) preuzima elektriĉnu energiju iz prenosnog sistema, odnosno mjesto na kome proizvoĊaĉ
predaje a OPS preuzima elektriĉnu energiju.
Mjesto primopredaje elektriĉne energije nalazi se na granici razdvajanja osnovnih sredstava OPS-a
i korisnika.
Mjesto primopredaje i mjesto mjerenja moraju biti utvrĊena ugovorom o prikljuĉenju.
OPS definiše lokaciju mjesta mjerenja odnosno lokaciju na kojoj će se instalirati mjerni sistem.
Mjesto mjerenja nalazi se, po pravilu, u blizini mjesta primopredaje elektriĉne energije, ukoliko
pojedinaĉnim ugovorom o prikljuĉenju nije drugaĉije odreĊeno.
56
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
U svim definisanim mjernim mjestima moraju biti zadovoljeni kriterijumi ukupne taĉnosti mjerenja
utvrĊeni ĉlanom 109.
Lokacije mjernih mjesta mogu biti u objektima koji su vlasništvu:
OPS-a,
proizvoĊaĉa elektriĉne energije,
operatora distributivnog sistema (ODS), ili
direktnih potrošaĉa.
Korisnik je obavezan da obezbijedi da mjesto mjerenja bude locirano što je moguće bliže mjestu
primopredaje (osnovni kriterijum). U sluĉajevima kada ovo nije moguće, ili ispunjenje ovog uslova
iziskuje velike troškove, mjesto isporuke i mjesto mjerenja se ne moraju podudarati i to se definiše
u okviru pojedinaĉnih ugovora o prikljuĉenju korisnika.
Kada se mjesto isporuke i mjesto mjerenja ne podudaraju, npr. ako se ne nalaze na istom
naponskom nivou, ili ako se nalaze na istom naponskom nivou ali su toliko udaljeni da se gubici
elektriĉne energije ne mogu zanemariti, gdje god je to neophodno potrebno je izvršiti korekciju
mjernih podataka za vrednost gubitaka elektriĉne energije u elementima prenosnog (korisniĉkog)
sistema, od mjesta primopredaje do mjernog mjesta (svoĊenje na mjesto primopredaje), kako bi
bili zadovoljeni kriterijumi ukupne taĉnosti mjerenja na mjestu primopredaje. Korekcija se vrši u
toku obraĉunskog procesa i njegov je sastavni dio.
OPS može, uz saglasnost korisnika, obaviti mjerenja na mjernim mjestima koja se razlikuju od
mjesta primopredaje, i to samo u sledećim sluĉajevima:
ukoliko bi došlo do znaĉajnog povećanja vremena ugradnje, operativnih troškova i/ili troškova
održavanja zbog ugradnje mjernih ureĊaja u nova mjerna mjesta koja bi bila u skladu sa
osnovnim kriterijumom izbora lokacije;
ukoliko bi došlo do znaĉajnog prekida snabdijevanja krajnjih kupaca zbog ugradnje mjernih
ureĊaja u nova mjerna mjesta koja bi bila u skladu sa osnovnim kriterijumom izbora lokacije
ili zbog zamjene postojećih mjernih ureĊaja koji nisu u skladu sa ĉl. 107 do 109 ovih Pravila;
ili
ukoliko doĊe do izmjene mjesta primopredaje koja se desila usled promjena na prenosnom
sistemu (promjena granice razdvajanja osnovnih sredstava).
Prenosni sistem
Član 111
OPS je odgovoran za celokupne mjerne sisteme na interkonektivnim dalekovodima i svim drugim
definisanim mjernim mjestima koji se nalaze u objektima prenosnog sistema. To znaĉi da je OPS
odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje svih komponenti mjernih
sistema u okviru prenosnog sistema.
Proizvodni objekti
Član 112
Mjesto mjerenja elektriĉne energije isporuĉene od strane proizvodnog objekta prenosnom sistemu
nalazi se prema osnovnom kriterijumu u djelu sistema koji pripada korisniku u blizini mjesta
57
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
primopredaje odnosno granice razdvajanja vlasništva osnovnih sredstava. Taĉna lokacija mjernog
mjesta kao i raspored odgovornosti na lokaciji je predmet pojedinaĉnog ugovora o prikljuĉenju.
OPS je odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje glavnog
(obraĉunskog) mjernog ureĊaja odnosno brojila i pripadajuće komunikacione opreme.
Za ugradnju, održavanje i baždarenje ostalog dela opreme mjernog sistema odgovoran je korisnik
prenosnog sistema.
OPS ostavlja proizvodnom objektu mogućnost ugradnje sopstvenog kontrolnog mjernog ureĊaja
koje mora biti izvedeno preko posebnog strujnog mjernog transformatora ili preko zajedniĉkog
strujnog mjernog transformatora opremljenog sa dva mjerna jezgra koja su namenjena za
prikljuĉenje obraĉunskog i kontrolnog mjernog ureĊaja.
Distributivni sistem električne energije
Član 113
Elektriĉna energija isporuĉena od strane OPS-a distributivnom sistemu se mjeri u dovodnoj ćeliji
(polju) niskonaponske strane transformatora 110/x kV koja se nalazi u vlasništvu ODS-a. U tom
smislu, za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje mjernih sistema (osim mjernih
ureĊaja) odgovoran je ODS, dok su mjerni ureĊaji (brojila) uvek u nadležnosti OPS-a.
OPS ostavlja ODS-u mogućnost ugradnje sopstvenog kontrolnog mjernog ureĊaja koje mora biti
izvedeno preko posebnog strujnog mjernog transformatora ili preko zajedniĉkog strujnog mjernog
transformatora opremljenog sa dva mjerna jezgra koja su namenjena za prikljuĉenje obraĉunskog i
kontrolnog mjernog ureĊaja.
Direktni potrošači
Član 114
Mjesto mjerenja elektriĉne energije koja se iz prenosnog sistema predaje direktnom potrošaĉu
nalazi se prema osnovnom kriterijumu u delu sistema koji pripada korisniku u blizini taĉke
primopredaje odnosno taĉke razdvajanja vlasništva osnovnih sredstava. Taĉna lokacija mjernog
mjesta kao i raspored odgovornosti na lokaciji je predmet pojedinaĉnih ugovora o prikljuĉenju
korisnika prenosnog sistema.
U skladu sa postojećom zakonskom regulativom, za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i
baždarenje glavnog (obraĉunskog) mjernog ureĊaja odnosno brojila odgovoran je OPS, dok je za
ostali deo opreme mjernog sistema odgovoran korisnik prenosnog sistema, ukoliko pojedinaĉnim
ugovorom o prikljuĉenju nije drugaĉije definisano.
OPS ostavlja direktnom potrošaĉu mogućnost ugradnje sopstvenog kontrolnog mjernog ureĊaja
koje mora biti izvedeno preko posebnog strujnog mjernog transformatora ili preko zajedniĉkog
strujnog mjernog transformatora opremljenog sa dva mjerna jezgra koja su namenjena za
prikljuĉenje obraĉunskog i kontrolnog mjernog ureĊaja.
7. Mjerni sistemi
Član 115
58
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Mjerni sistem ĉine sledeći elementi:
mjerni transformatori,
mjerni ureĊaji,
ureĊaji za ĉuvanje podataka, i
komunikacioni sistemi.
Izuzimajući mjerne transformatore, ostali djelovi mjernog sistema moraju biti smješteni u ĉistoj i
suvoj okolini.
1) Mjerni transformatori
Član 116
Strujni (ST) i naponski (NT) transformatori moraju zadovoljiti uslove iz ĉlana 108, stav 2 ovih
Pravila. Tehniĉke karakteristike mjernih transformatora i njihovih pomoćnih komponenti,
ukljuĉujući i detalje o mogućnostima preopterećivanja, moraju biti dostavljeni OPS-u zbog
uvoĊenja u registar mjerenja u skladu sa ĉlanom 135 ovih Pravila.
Strujni transformatori (ST)
Član 117
Na svakom mjernom mjestu mora postojati dva seta strujnih transformatora ili jedan strujni
transformator sa dva ili više sekundarnih navoja u skladu sa IEC standardima 60044-1 i sa
minimalnim standardom klase taĉnosti kako je dato u ĉlanu 108, stav 2 ovih Pravila.
Jedan set strujnih transformatora odnosno jedno mjerno jezgro mora se koristiti iskljućivo za
napajanje obraĉunskog mjernog ureĊaja. Strujni transformatori koji snabdijevaju kontrolne mjerne
ureĊaje, gdje oni postoje, mogu biti korišćeni u ostale svrhe, zadovoljavajući kriterijume za
ukupnom taĉnošću mjerenja iz ĉlana 109 ovih Pravila.
Naponski transformatori (NT)
Član 118
Potrebno je obezbijediti dva naponska transformatora, ili naponski transformator sa dva ili više
sekundarnih namotaja, u skladu sa standardom IEC 60044-2 i sa minimalnim standardom klase
taĉnosti kako je dato u ĉlanu 108.
Pad napona u sekundarnom namotaju, koji snabdijeva mjerne ureĊaje, ne smije preći 0,25%
nominalnog napona. Sekundarni namotaj naponskih transformatora koji napajaju kontrolne mjerne
ureĊaje, gdje oni postoje, može biti korišten i u druge svrhe, zadovoljavajući kriterijume za
ukupnom taĉnošću mjerenja iz ĉlana 109 ovih Pravila.
TakoĊe, zbog unošenja u registar mjerenja, korisnik sistema je dužan OPS-u dostavliti dokument o
testu naponskog transformatora, koji pokazuje greške ukupnog radnog opterećenja za svaki
namotaj naponskog transformatora koji se koristi za mjerenje elektriĉne energije.
59
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Ukupno opterećenje svakog sekundarnog namotaja naponskog transformatora ne smije prelaziti
njegovo nominalno opterećenje.
2) Mjerni ureĎaji
Član 119
UreĊaji za mjerenje aktivne i reaktivne energije moraju zadovoljavati uslove navedene u ĉlanu 107
ovih Pravila.
Svi mjerni ureĊaji moraju ukljuĉiti stabilne registre mjerenja cjelokupne energije za svaku mjerenu
koliĉinu. Registar mjerenja mora sadržati dovoljan broj cifara za oĉitavanje tako da ne doĊe do
resetovanja registra na nulu u toku normalnog perioda oĉitavanja.
Mjerni ureĊaji koji obezbjeĊuju podatke za razliĉite ureĊaje za ĉuvanje podataka moraju, zbog ove
namjene, imati dva izlaza po mjernoj veliĉini.
Svi mjerni ureĊaji moraju biti obelježeni jedinstvenim nazivom (identifikacioni broj). Ovaj podatak,
zajedno sa tehniĉkim karakteristikama i specifikacijama, mora biti dostupan OPS-u radi ukljuĉivanja
u registar mjerenja.
Svi mjerni ureĊaji na 110 kV i višem naponskom nivou moraju biti napajani iz spoljašnjeg
pomoćnog izvora napajanja.
3) UreĎaj za čuvanje podataka
Opšti uslovi
Član 120
Svaki ureĊaj za ĉuvanje podataka mora imati takav kapacitet, da primi sve mjerene vrijednosti
koje mu se daju za period od najmanje 45 (ĉetrdeset pet) dana petnaestominutnih podataka.
UreĊaj za ĉuvanje podataka se mora redovno ispitivati. Podaci mjerenja se sakupljaju na dnevnoj
osnovi.
Za svaki ureĊaj za ĉuvanje podataka, mora se obezbijediti sigurno besprekidno napajanje sa
posebnim osiguraĉem za svaki ureĊaj.
Ako je modem za ureĊaj za ĉuvanje podataka dislociran od ureĊaja, onda i za njega važe uslovi iz
predhodnog stava.
UreĊaj za ĉuvanje podataka mora imati izvedeni alarmni signal na vidljivom mjestu, koji se aktivira
u sluĉaju prestanka napajanja ureĊaja.
Čuvanje podataka
Član 121
Mjerni sistemi moraju biti u mogućnosti da zaštite podatke saĉuvane u memoriji od gubljenja.
UreĊaj za ĉuvanje podataka mjerenja mora obezbijediti sledeće:
60
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
kapacitet od najmanje 96 (devedeset šest) perioda po danu za najmanje 45 (ĉetrdeset pet)
dana, za sve vrijednosti elektriĉne energije i potrošnje,
ako doĊe do prekida napajanja ureĊaja za ĉuvanje podataka, ureĊaj mora zaštititi sve
podatke saĉuvane do tog trenutka,
vrijednosti energije i potrošnje u trenutku pojave prekida napajanja ureĊaja za ĉuvanje
podataka i njihove nulte vrijednosti nakon otklanjanja problema sa napajanjem, moraju biti
oznaĉene, kako bi ih sistem za sakupljanje mjerenja mogao identifikovati, i
do uspostavljanja ponovnog napajanja ureĊaja za ĉuvanje podataka, sat, kalendar i svi
podaci moraju biti podržavani 45 (ĉetrdeset pet) dana bez spoljašnjeg napajanja.
Sistemi za nadzor
Član 122
Sistemi za nadzor moraju biti obezbijeĊeni za svaki od sledećih uslova:
greška u funkcionisanju ureĊaja za ĉuvanje podataka,
nadgledanje baterijskog i energetskog napajanja,
provjera memorije,
problem u snabdijevanju NT, i
pristup portu lokalnog pregleda.
U sluĉaju svakog gore navedenog kvara OPS je obaviješten uobiĉajenim alarmom kroz lokalni
sistem za nadzor.
4) Oprema za komunikaciju
Opšti uslovi
Član 123
Neophodno je omogućiti da se svaki ureĊaj za ĉuvanje podataka može pregledati lokalno i daljinski
sa odvojenih portova.
Oprema za mjerenje mora biti postavljena tako da ĉitanje i reprogamiranje podataka mjerenja iz
mjernih sistema bude moguće samo kroz lokalni ili daljinski pristup uz odgovarajući stepen
sigurnosti.
Za vrijeme procesa oĉitavanja, prema potrebi, mora biti omogućeno prebacivanje sledećih
podataka:
vrijednosti razmjene elektriĉne energije u skladu sa ĉlanom 105 ovih Pravila, po potrebi, i
pokazivanja alarma.
Lokalni pristup
Član 124
61
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Za svaki ureĊaj za ĉuvanje podataka potrebno je obezbijediti port za oĉitavanje, kako bi se
omogućilo prikljuĉivanje lokalnog terminala podataka, kao što je PC, a u sledeće svrhe:
puštanje u rad, održavanje i pronalaženje grešaka,
prenos podataka mjerenja u sluĉaju komunikacijske greške, i
podešavanje vremena kada ono ne može biti uraĊeno daljinski ili automatski.
Daljinsko očitavanje
Član 125
Svaki ureĊaj za ĉuvanje podataka mora biti opremljen internim ili eksternim interfejsom za
komunikaciju, kao što je modem ili radio odašiljaĉ, koji podržava razmjenu podataka za lokalni i
daljinski nadzor, u skladu sa standardom IEC 62056-21. Mora se obezbijediti komunikacioni link za
dobijanje podataka mjerenja pomoću sistema za sakupljanje mjerenja, a za potrebe OPS-a.
Daljinski pristup od strane OPS-a u svrhu oĉitavanja podataka mjerenja vrši se minimalno jedanput
dnevno.
Sve strane moraju obezbijediti rezervisane krugove za primanje podataka mjerenja. OPS je
odgovoran za obezbjeĊivanje i troškove iznajmljivanja komunikacionog linka.
Ĉitanje podataka sa mjernih ureĊaja i programiranje i promjena parametara mora biti omogućeno
samo kroz pristup na odgovarajućem nivou zaštite.
Komunikacija izmeĊu ureĊaja za ĉuvanje podataka i sistema za prikupljanje mjerenja mora
ukljuĉivati odgovarajuće ureĊaje za provjeru greške.
OPS odreĊuje tehniĉku specifikaciju formata prenosa podataka, protokola, ureĊaja za provjeru
greške i nivo zaštite.
5) Zaštita mjernih sistema
Član 126
Nakon ugradnje i puštanja u rad, sva oprema mjernih sistema mora biti zatvorena i zaštićena
peĉatom-plombom u skladu sa dogovorenom procedurom. Peĉat mora biti tako postavljen da
unutrašnjost ureĊaja za mjerenje ne može nikome biti dostupna bez uništavanja peĉata.
6) Testiranje i baţdarenje mjernih sistema
Opšti uslovi
Član 127
Za provjeru, reviziju i potvrĊivanje tehniĉkih specifikacija mjernih sistema, odgovoran je OPS, koji
odobrava testove i programe puštanja u rad mjerne opreme, pregleda rezultate i nadgleda
baždarenje mjernih ureĊaja i mjernih transformatora. OPS metodom sluĉajnog uzorka sprovodi
periodiĉne revizije mjernih sistema, kako bi utvrdio usklaĊenost sa ĉl. 107 do 109 ovih Pravila.
62
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
OPS mora imati neograniĉen pristup mjernim ureĊajima radi kontrole, provere podataka i revizije
sistema.
Korisnik prenosnog sistema je dužan da obavijesti OPS o svim promjenama parametara postojećih
mjernih sistema, koje ima namjeru uraditi. OPS je odgovoran za davanje saglasnosti za te
promjene.
Namotaji mjernih transformatora i djelovi mjernih sistema moraju biti sigurni i zaštićeni.
Mjerni sistemi se moraju baždariti i testirati u skladu sa standardima propisanim od strane
nadležne institucije i ispuniti kriterijume ukupne taĉnosti mjerenja iz ĉlana 109 ovih Pravila.
Za sve mrežne uraĊaje moraju biti obezbeĊeni odvojeni blokovi terminala za testiranje, s ciljem
olakšanog testiranja i baždarenja. UreĊaj za testiranje mora biti lociran što je moguće bliže
mjernim ureĊajima na koje se odnosi. Pored linkova za testiranje moraju biti obezbeĊeni i linkovi
za objedinjavanje.
Mjerni ureĎaji
Član 128
Svi mjerni ureĊaji moraju biti baždareni prije poĉetka komercijalne uputrebe (poĉetno baždarenje),
u skladu sa specifikacijama i tehniĉkim karakteristikama, propisanim od nadležne institucije i datim
u ĉlanu 107 ovih Pravila. Ovo baždarenje može izvesti bilo koja ovlaštena osoba ili institucija.
Rezultati testa i potvrda o baždarenju moraju, zbog kontrole i uvoĊenja u registar mjerenja, biti
dostupni OPS-u.
Svi mjerni ureĊaji moraju biti redovno testirani i baždareni, u odreĊenim vremenskim periodima i
po potrebi.
Svi mjerni ureĊaji moraju biti testirani na taĉnost prilikom poĉetnog puštanja u rad. Testovi se,
takoĊe rade u odreĊenim intervalima, da bi se odredilo da li mjerni ureĊaji rade u okviru
propisanih granica greške, datih u ĉlanu 109 ovih Pravila. Datumi i rezultati svih testova moraju biti
dostavljeni OPS-u zbog upisivanja u registar mjerenja. S vremena na vrijeme, po potrebi, osim
ovih, mogu se zahtijevati posebni testovi.
Raspored testiranja i ponovnog baždarenja obavlja se u skladu sa Zakonom o metrologiji i
njegovim podzakonskim aktima
Mjerni transformatori
Član 129
Novi mjerni transformatori moraju biti ispitani prije poĉetka upotrebe (poĉetno ispitivanje) u skladu
sa specifikacijama i tehniĉkim karakteristikama, propisanim od nadležne institucije i datim u ĉl. 108
stav 2, 117 stav 1 i 118 st. 1 i 2 ovih Pravila. Rezultati testa i potvrda o ispitivanju moraju, zbog
kontrole i uvoĊenja u registar mjerenja, biti dostupni OPS-u.
Periodiĉna ispitivanja je potrebno sprovesti za mjerne transformatore i to: za strujne i naponske
svakih 12 godina, a za kapacitivne naponske transformatore svakih 5 godina, ili prije ako se pojavi
oĉigledan nedostatak.
63
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
UreĎaji za čuvanje podataka
Član 130
Novi ureĊaji za ĉuvanje podataka moraju biti kontrolisani prije poĉetka komercijalne upotrebe na
bilo kojoj lokaciji, u skladu sa specifikacijama i tehniĉkim karakteristikama datim u ĉlanu 120 ovih
Pravila.
Za ureĊaje za ĉuvanje podataka se ne zahtijeva periodiĉno kontrolisanje, osim ako se pojavi
oĉigledan nedostatak.
Posjeta lokaciji
Član 131
Za sve lokacije, posjeta se obavlja na godišnjem nivou, a u cilju oĉitavanja registra mjerenja.
Razlika izmeĊu prednjaĉenja registra mjerenja za period i ukupne sume uzastopnih oĉitavanja
mjernih perioda za isti vremenski interval, ne smije preći granicu tolerancije od 0,1 %, a u
suprotnom se izraĊuje izvještaj o nedostatku i preduzimaju se mjere za njegovo otklanjanje.
Posjeta lokaciji se takoĊe obavlja u cilju provjere da li je na mjernom sistemu ili pratećoj opremi
došlo do bilo kakvog oštećenja ili falsifikovanja, posebno peĉata, kao i da li postoji opasnost da se
to dogodi.
O svim, eventualno, pronaĊenim nedostacima se trenutno obaviještava OPS, koji sprovodi istragu,
u skladu sa ĉlanom 132 ovih Pravila.
Greške mjernih ureĎaja
Član 132
U sluĉaju da OPS otkrije, ili mu je prijavljeno postojanje, ili mogućnost nastanka greške, na
mjernom ureĊaj obavezan je:
u roku od 24 h o saznanju obavijesti korisnika,
kada bude neophodno naloži lokalno sakupljanje podataka mjerenja, i
naložiti strani odgovornoj za mjerenje da ispita i otkloni problem sa mjernim ureĊajem.
Ukoliko inspekcijski test ili revizija mjernog sistema, izvedena u skladu sa ĉlanom 127 stav 1 ovih
Pravila, pokaže veću grešku od propisane u ĉlanu 109 ovih Pravila, a OPS ne raspolaže sa
podatkom u koje se vrijeme greška pojavila, smatra se da je greška nastala na pola perioda od
vremena zadnjeg testa ili revizije, koja je pokazala da mjerni sistem zadovoljava uslove za
taĉnošću, i vremena kada je greška otkrivena.
Ukoliko su neophodne zamjene podataka, tada OPS mora obezbijediti dovoljno zamjenskih
oĉitavanja u skladu sa ĉlanom 140 ovih Pravila, kako bi uticao na korekciju te greške u odnosu na
period za koji se smatra da je ta greška nastala.
Zahtjevi za otklanjanje nedostataka
Član 133
64
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Ukoliko doĊe do nedostatka na cijelom mjernom sistemu, ili nekom njegovom dijelu, OPS je
obavezan a o tome obavijesti korisnika u roku od 24 ĉasa. Korisnik je obavezan da nedostatke na
delu mjernog sistema koji je u njegovom vlasništvu (mjerni transformatori i pripadajuća oprema)
otkloni u odreĊenim vremenskim terminima.
Kada nedostatak na mjernom sistemu znaĉajno utiĉe na poravnanje (npr. nedostaci na mjernom
ureĊaju i sl.), tada mjerni sistem mora biti vraćen u redovni pogon u roku od 5 (pet) dana.
Kada nedostatak na mjernom sistemu znaĉajno može uticati na poravnanje (npr. nedostaci na
mjernom ureĊaju ili ureĊaju za ĉuvanje podataka i sl.), tada mjerni sistem mora biti vraćen u
redovni pogon u roku od 10 (deset) dana.
Kada nedostatak na mjernom sistemu ne utiĉe znaĉajno na poravnanje (npr. kvar na
komunikacionom sistemu ili mjernom ureĊaju i sl.), tada mjerni sistem mora biti vraćen u redovni
pogon u roku od 15 (petnaest) dana.
U svim sluĉajevima konaĉnu odluku o vraćanju mjernog sistema u redovni pogon donosi OPS.
7) Upravljanje bazom podataka mjerenja
Baza podataka mjerenja
Član 134
U bazi podataka mjerenja se moraju ĉuvati tehniĉki, stvarni i administrativni podaci znaĉajni za sve
taĉke mjerenja. Baza podataka mjerenja se sastoji od:
registra mjerenja i
podataka mjerenja.
OPS je odgovoran za ažuriranje, održavanje i administriranje registra mjerenja, kao i za njegovu
sigurnost i tajnost. Korisnici iz ĉl. 112 do 114 ovih Pravila moraju obaviještavati OPS o svim
promjenama koje utiĉu na podatke mjerenja.
Registar mjerenja
Član 135
Registar mjerenja je dio baze podataka mjerenja i u njemu se ĉuvaju stalne informacije, vezane za
mjerni sistem, zahtijevane ĉlanu 136 ovih Pravila.
Uloga registra mjerenja je da olakša:
registrovanje mrežnih ĉvorišta i taĉaka mjerenja,
verifikaciju saglasnosti sa ĉl. 107 do 109 ovih Pravila, i
reviziju i kontrolu promjena registrovanih informacija.
Korisnik je obavezan da za svaki mjerni transformator koji je u njegovom vlasništvu dostavi OPS-u
relevantne podatke i tehniĉke karakteristike kako je navedeno u ĉlanu 136 ovih Pravila. OPS je
odgovoran za provjeru taĉnosti informacija i njihovo zavoĊenje u registar mjerenja.
OPS mora biti trenutno obaviješten o svakoj tabeli baždarenja sprovedenog u skladu sa taĉnošću
zahtijevanom u ĉlanu 109 ovih Pravila, svakoj promjeni komponenti mjernog sistema, kao i svakoj
65
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
promjeni podešenja parametara, zbog registracije. OPS i korisnik su odgovorni za provjeru i
potvrĊivanje ažuriranih podataka.
Informacije registra mjerenja
Član 136
Registar mjerenja mora sadržati minimum podataka-informacija koji se odnose na:
mrežno ĉvorište i mjesto (taĉku) mjerenja,
opremu mjernog sistema,
razmjenu podataka i potvrdu podataka, i
procesiranje podataka prije poravnanja.
Identifikacioni broj mjesta (tačke) mjerenja
Član 137
Svako mjesto (taĉka) mjerenja mora imati Identifikacioni broj mjesta (taĉke) mjerenja.
Identifikacioni broj na jedinstven naĉin oznaĉava mjesto (taĉku) mjerenja i sastavljen je od 16
(šesnaest) karaktera:
prve dvije cifre predstavljaju identifikaciju države i odreĊuje je OPS u koordinaciji sa spolja
povezanim stranama i relevantnim subjektima, kao što je ENTSO-E;
Slovo “Z“ za identifikovanje koda kao identifikacionog koda mjesta (taĉke) mjerenja;
sledeće 3 (tri) cifre ili velika slova predstavljaju identifikacioni broj mreže, koje kao
jedinstvene identifikacione kodove OPS dodijeljuje korisnicima sistema;
sledećih 9 (devet) cifara predstavlja identifikacioni kod mjesta (taĉke) mjerenja ili velikih
slova i dodijeljen je svakom mjestu (taĉki) mjerenja pojedinaĉno, sa jednim jedinstvenim
identifikacionim kodom za svako mjesto (taĉku) mjerenja. Neki karakteri mogu biti dodijeljeni
za odreĊivanje tipa mjernog sistema (npr. Proizvodnja, Operator distribucije, direktni potrošaĉ
itd.);
zadnji karakter je predviĊen za pomoćna mjerenja.
Veliko slovo u identifikacionom broju može biti jedno od sledećih slova: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J,
K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, i “-“.
Podaci mjerenja
Član 138
Podaci mjerenja obuhvataju sve izmjerene, sakupljene i izraĉunate vrijednosti mjerenja koje se
koriste za poravnanje, korišćenje sistema i za upotrebu u sistemu. Podaci mjerenja se ĉuvaju u
bazi podataka.
OPS je odgovoran za prikupljanje podataka sa mjesta mjerenja, korišćenjem odreĊenih protokola
prenosa podataka i mora ih potvrditi, obraditi, smjestiti u bazu podataka mjerenja i osigurati za
potrebe poravnanja tržišnih transakcija i naplatu za korišćenje sistema.
66
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Korisnik mora osigurati pouzdan rad komunikacionog linka i daljinskog prenosa podataka iz
mjernog ureĊaja do baze podataka mjerenja.
Ako, iz bilo kog razloga, doĊe do nemogućnosti daljinskog oĉitavanja (ili uzimanja) podataka, OPS i
korisnik moraju obezbijediti pribavljanje podataka lokalnim pregledom. Ukoliko to nije moguće
sprovesti ni na ovaj naĉin, OPS mora koristiti ostale naĉine (npr. SCADA sistem) za pribavljanje
procijenjenih podataka.
Podaci mjerenja ukljuĉuju:
originalne, vremenski zavisne, vrijednosti aktivne i reaktivne elektriĉne energije prikupljene iz
mjernih sistema,
od OPS-a izraĉunate vrijednosti iz originalnih podataka,
procijenjene i izmijenjene, ili zamijenjene, podatke u sluĉaju pogrešnih ili izgubljenih
podataka, i
podatke i vrijednosti koji se koriste za obraĉun.
Potvrda podataka
Član 139
OPS je odgovoran za provjeru validnosti podataka, kao i za zamjenu podataka u sluĉaju grešaka ili
gubljenja podataka iz bilo kog razloga.
Prilikom sakupljanja ažuriranih dnevnih podataka moraju biti ispunjeni uslovi:
ukoliko podaci iz ureĊaja za ĉuvanje podataka nisu dostupni, tada nije prikupljen nijedan
podatak, oglašava se alarm za sluĉaj kvara i zapoĉinje identifikacija kvara,
ukoliko nema komunikacije sa ureĊajem za ĉuvanje podataka, oglašava se alarm za sluĉaj
kvara i zapoĉinje identifikacija kvara,
ukoliko se vrijeme na ureĊaju za ĉuvanje podataka razlikuje od oĉekivanog za više od 10
(deset) sekundi, a manje od 1 (jednog) minuta, tada se vrijeme na ureĊaju za ĉuvanje
podataka ispravlja pomoću sistema za prikupljanje podataka. U sluĉaju veće razlike, oglašava
se alarm za sluĉaj kvara i zapoĉinje identifikacija kvara, i
ukoliko OPS uvrdi bilo koji od naznaĉenih kvarova, mora obavijestiti korisnika u periodu od 24
(dvadeset ĉetiri) sata nakon utvrĊivanja kvara.
Ukoliko doĊe do neslaganja podataka iz mjernih sistema i beze podataka, strana pogoĊena ovom
ĉinjenicom, mora u saradnji sa OPS-om naći najprikladniji naĉin za brzo otklanjanje razloga
neslaganja i dogovoriti mjere koje treba preduzeti da se neslaganja ne pojave u budućnosti.
OPS je odgovoran da svi incidenti na mjernom sistemu budu ispitani i otklonjeni. O greškama u
podacima iz mjernog sistema, nastalim kao posledica incidenta na mjernom sistemu, OPS mora
obavijestiti korisnika.
Zamjena podataka
Član 140
67
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Ukoliko, zbog pojave razlike u podacima, ili bilo kojeg drugog razloga, doĊe do potrebe zamjene
podataka, onda je za zamjenu podataka odgovoran OPS. TakoĊe OPS u saradnji sa ostalim
uĉesnicima na tržištu definiše postupak zamjene podataka.
U sluĉaju izostanka podataka mjerenja ili greške u mjernom sistemu, podaci moraju biti
zamijenjeni podacima iz SCADA sistema, ili iz ostalih dostupnih izvora.
Ako podaci mjerenja ne mogu biti obnovljeni iz mjernog sistema, u vremenu potrebnom za
poravnanje, OPS obezbijeĊuje zamjenske vrijednosti, metodom dogovorenom sa relevantnim
stranama.
Ukoliko postoji razlika izmeĊu podataka iz mjernog sistema i baze podataka, a ne postoji drugi
izvor za provjeru taĉnosti podataka, onda se podaci iz mjernog sistema uzimaju kao primarno
važeći podaci za dato mjesto (taĉku) mjerenja energije.
Pristup podacima i sigurnost
Član 141
OPS je vlasnik registra mjerenja i zbog bezbjednosti samo on ima direktan pristup registru
mjerenja. Strane koje imaju pravo da zahtijevaju podatke iz registra mjerenja su:
korisnici iz ĉl. 112 do 114 ovih Pravila,
operator tržišta,
snabdjevaĉi krajnjih kupaca,
nosioci balansne odgovornosti, i
Agencija.
OPS obezbijeĊuje na pisani zahtjev bilo koje od ovih strana uvid u podatke registra mjerenja. Ovi
podaci se obezbjeĊuju u svrhu potvrĊivanja, testiranja, sporova, baždarenja ili nekog drugog
razloga koji OPS ocijeni prihvatljivim. Podaci se obezbjeĊuju elektronskim putem, ne kasnije od 7
(sedam) dana od dana prijema pisanog zahtjeva.
OPS posjeduje podatke mjerenja i u cilju sigurnosti samo OPS ima pristup podacima mjerenja.
Strane koje imaju pravo da zahtijevaju podatke mjerenja su:
korisnici iz ĉl. 112 do 114 ovih Pravila,
operator tržišta,
snabdjevaĉ krajnjih kupaca,
nosilac balansne odgovornosti, i
Agencija.
Na pisani zahtjev bilo koje od ovih strana, OPS obezbjeĊuje uvid u podatke mjerenja. Ovi podaci
se obezbjeĊuju u svrhu potvrĊivanja, testiranja, sporova, baždarenja ili nekog drugog razloga koji
OPS ocijeni prihvatljivim. Podaci se obezbjeĊuju elektronskim putem, ne kasnije od 7 (sedam)
dana od dana prijema pisanog zahtjeva.
Svi podaci mjerenja koji se nalaze u mjernim sistemima moraju biti zaštićeni od lokalnog ili
daljinskog pristupa elektronskim putem, odgovarajućim password-om.
68
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Dokumentacija
Član 142
U registru mjerenja moraju biti nedvosmisleno navedena i registrovana mjesta isporuke i mjesta
mjerenja, kao i sve ostale komponente, podešenja i parametri u vezi sa njima. Svaka eventualna
promjena komponenti, podešenja i parametara može biti provedena iskljuĉivo uz obavještavanje i
koordinaciju sa OPS-om.
Dizajn, tehniĉke specifikacije i šeme vezivanja mjernih sistema moraju biti uredno dokumentovani.
Ova dokumenata moraju biti stalno raspoloživa korisnicima prenosnog sistema, kao i OPS-u zbog
unošenja u registar mjerenja.
8) Plaćanje za mjerenje i pristup podacima mjerenja
Član 143
OdreĊivanje i rasporeĊivanje svih troškova mjerenja i pristupa podacima mora biti definisano u
posebnim komercijalnim ugovorima izmeĊu OPS-a i korisnika iz ĉl. 112 do 114 ovih Pravila kao i
izmeĊu OPS-a i stranama koje imaju pravo da zahtijevaju podatke iz registra mjerenja u skladu sa
ĉlanom 141 stav 1 ovih Pravila i do podataka mjerenja u skladu sa u ĉlanom 141 stav 3 ovih
Pravila.
Obraĉun elektriĉne energije za period kada brojila nijesu ispravno radila, izvršava se prema
odredbama bilateralnih ugovora, odnosno tržišnih pravila.
9) Izuzeća
Član 144
Ukoliko bilo koji deo mjernog sistema koji je u nadležnosti pojedinih nosioca odgovornosti, danom
stupanja na snagu Pravila, u bilo kom elementu, nije u skladu sa ovim Pravilima, nosilac
odgovornosti je obavezan da u roku od 12 (dvanaest) mjeseci uskladi odgovarajuće djelove
mjernog sistema sa ovim Pravilima.
V. RAD PRENOSNOG SISTEMA
1. Planiranje rada elektroenergetskog sistema
1) Uvod
Član 145
Planiranje rada podrazumeva sve one aktivnosti koje se sprovode prije upravljanja u realnom
vremenu.
Aktivnosti vezane za planiranje rada obuhvataju sledeće:
izradu godišnjeg, mjeseĉnog i sedmiĉnog plana rada elektroenergetskog sistema,
69
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
izradu dnevnog plana rada elektroenergetskog sistema,
izradu planova iskljuĉenja u prenosnoom sistemu, i
odreĊivanje prekograniĉnih prenosnih kapaciteta.
Planiranje rada omogućuje da se kratkoroĉni i srednjoroĉni dogaĊaji kao što su održavanje i
popravka opreme ili izgradnja novog elementa isplaniraju u odgovarajućem vremenskom domenu i
koordiniraju kroz proces upravljanja sistemom.
Za razliku od planiranja razvoja sistema i nivoa sigurnosti i pouzdanosti koji se pri tom uvažavaju,
planiranje rada uvažava trenutnu sigurnost rada sistema, kao na primer nadzorom trenutnih ispada
ili planiranih radova.
Osnova planiranja rada za period koji se posmatra jeste model prenosnog sistema u skladu sa
planiranom opterećenošću sistema, planiranim iskljuĉenjima elemenata sistema i generatora.
2) Ciljevi planiranja rada
Član 146
Pravila koja su definisana u okviru planiranja rada imaju za cilj:
uravnoteženje planirane proizvodnje generatora sa prognoziranom potrošnjom na nivou
prenosa (ukljuĉujući gubitke), zajedno sa obezbjeĊenjem dovoljne rezerve u proizvodnji,
uzimajući u obzir ispade pojedinih proizvodnih jedinica, djelova prenosnog sistema kao i
djelova sistema korisnika sistema;
postizanje zahtijevanih standarda sigurnosti sistema u snabdijevanju krajnjih kupaca
elektriĉnom energijom; i
utvrĊivanje procedura koje omogućuju OPS-u da vrši meĊusobno usglašavanje i optimizaciju
programa proizvodnje i planiranih iskljuĉenja-prekida u prenosnom sistemu a da pritom ne
bude ugroženo sigurno i stabilno funkcionisanje elektroenergetskog sistema, odnosno
kvalitetno snabdijevanje krajnjih kupaca elektriĉnom energijom.
3) Primjena
Član 147
Odgovorne strane za primjenu odredbi ovih Pravila koja se odnose na planiranje rada su OPS i
korisnici pod kojima se podrazumevaju:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
operatori distributivnog sistema,
snabdjevaĉi,
direktni potrošaĉi, i
operatori susednih prenosnih sistema.
70
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
4) Opšte karakteristike planova
Član 148
Planovi rada elektroenergetskog sistema imaju za svrhu da ispitaju da li su zadovoljeni osnovni
preduslovi za normalan rad elektroenergetskog sistema, ukljuĉujući i ocjenu da li se mogu
oĉekivati problemi u obezbjeĊivanju sistemskih usluga, odnosno problemi u ostvarivanju
energetskog bilansa Crne Gore u dijelu koji se odnosi na elektriĉnu energiju.
Navedeni planovi se izraĊuju na osnovu:
odgovarajućih planova rada korisnika prenosnog sistema,
planova iskljuĉenja u prenosnom sistemu,
bilateralnih sporazuma zakljuĉenih sa susednim operatorima prenosnog sistema a primjenom
internih metodologija OPS,
izvršenih analiza sigurnosti rada prenosnog sistema (analiza ispada (n-1), naponska
stabilnost, itd.) u svim vremenskim domenima izrade planova, i
obezbjeĊenog pristupa nivou pomoćnih usluga koji su potrebni u cilju ispunjenja sigurnosnih
kriterijuma rada prenosnog sistema u svim vremenskim domenima izrade planova.
5) Godišnji, mjesečni, sedmični i dnevni planovi rada elektroenergetskog
sistema
Struktura planova rada elektroenergetskog sistema
Član 149
Godišnji, mjeseĉni i sedmiĉni planovi rada elektroenergetskog sistema sadrže opštu strukturu koja
obuhvata:
plan potrošnje, proizvodnje i razmjene elektriĉne energije,
plan obezbjeĊivanja primarne, sekundarne i tercijarne rezerve,
plan nabavke elektriĉne energije za pokrivanje tehniĉkih gubitaka u prenosnoom sistemu,
potrošnju, proizvodnju i razmjenu elektriĉne energije u satu maksimalnog opterećenja, i
planove rada elektroenergetskog sistema za karakteristiĉne dane preko kojih se mogu opisati
godišnji, mjeseĉni i sedmiĉni planovi sa oĉekivanim nivoom neizvjesnosti.
Analiza mogućnosti realizacije sistemskih usluga
Član 150
Analiza mogućnosti realizacije primarne, sekundarne, tercijarne i regulacije napona sagledava se
prvenstveno na osnovu planova rada elektroenergetskog sistema za karakteristiĉne dane. Ovi
planovi se saĉinjavaju na principima prema kojima se izraĊuje i dnevni plan rada
elektroenergetskog sistema.
71
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Prognoza gubitaka u prenosnom sistemu
Član 151
Prognozu gubitaka u prenosnom sistemu radi OPS na osnovu predviĊanja proizvodnje, potrošnje i
razmjene elektriĉne energije i planirane konfiguracije prenosnog sistema.
Pri prognozi prenosnih gubitaka OPS mora uzeti u obzir:
gubitke u dalekovodima, energetskim transformatorima i autotransformatorima i
potrošnju elektriĉne energije za sopstvena razvodna postrojenja i transformatorske stanice
koja se napaja iz transformatora sopstvene potrošnje ili iz distributivnog sistema.
Opšta pravila o razmjeni neophodnih informacija
Član 152
U cilju izrade planova rada elektroenergetskog sistema, odgovorne strane, u ime korisnika
prenosnog sistema, dužne su dostaviti OPS-u sledeće podatke:
plan sumarne potrošnje aktivne elektriĉne energije;
plan potrošnje aktivne elektriĉne energije pojedinaĉnih krajnjih kupaca ili grupa krajnjih
kupaca, na poseban zahtjev OPS;
plan proizvodnje aktivne elektriĉne energije po objektima prikljuĉenim na prenosni sistem,
odnosno po objektima prikljuĉenim na distributivni sistem ako suma instalisanih snaga
proizvodnih jedinica prevazilazi 5 MW, odnosno zbirno za objekte prikljuĉene na distributivni
sistem ĉija suma instalisanih snaga ne prelazi 5 MW;
plan sopstvene potrošnje proizvodnih jedinica;
plan gubitaka u distributivnom sistemu;
plan nabavke i isporuke aktivne elektriĉne energije;
planove rada za karakteristiĉni dan u satnoj rezoluciji;
planove raspoloživih kapaciteta za pružanje ugovorenih sistemskih usluga.
OPS odreĊuje format u kome mu se dostavljaju navedeni planovi i dužan je da ga najmanje 30
dana pre roka za podnošenje podataka objavi na svom zvaniĉnom internet sajtu.
OPS je dužan da najmanje 30 dana prije roka za podnošenje podataka koji su vezani za
karakteristiĉan dan, obavijesti korisnike prenosnog sistema o datumima koji se smatraju za
karakteristiĉne dane.
Prilikom izrade planova rada elektroenergetskog sistema OPS provjerava da li su ispunjeni uslovi za
normalan rad na osnovu dostavljenih podataka.
Ukoliko OPS procijeni da uslovi normalnog rada nisu zadovoljeni, može se obratiti odgovornim
stranama i zatražiti odgovarajuće izmjene u podnijetim planovima rada.
Odgovorne strane su obavezne da podnijete planove rada izmene u skladu sa zahtjevima OPS.
Godišnji plan rada elektroenergetskog sistema
Član 153
72
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
OPS izraĊuje godišnji plan rada elektroenergetskog sistema do 15. oktobra u godini koja prethodi
godini za koju se plan izraĊuje.
OPS sprovodi redovnu verifikaciju, odnosno korekciju godišnjeg plana rada elektroenergetskog
sistema do svakog 25. dana u mjesecu M-1, pri ĉemu se verifikacija, odnosno korekcija ovog plana
odnosi na sve mjesece od mjeseca M do kraja godine.
Godišnji plan rada elektroenergetskog sistema sadrži:
plan potrošnje, proizvodnje i razmjene elektriĉne energije,
potrošnju, proizvodnju i razmjenu elektriĉne energije u satu maksimalnog opterećenja,
planove rada elektroenergetskog sistema za karakteristiĉne dane,
plan neraspoloživosti proizvodnih jedinica u dnevnoj rezoluciji,
planiranu vrijednost neto prenosnog kapaciteta na godišnjem nivou,
planiranu vrijednost raspoloživog prenosnog kapaciteta na godišnjem nivou,
plan obezbjeĊivanja primarne, sekundarne i tercijarne rezerve,
plan nabavke elektriĉne energije za pokrivanje tehniĉkih gubitaka u prenosnom sistemu, i
godišnji plan iskljuĉenja elemenata EES.
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu godišnjeg plana i objavljuje na
svojoj internet stranici najkasnije do 1. jula. Odgovorne strane dužne su da zahtijevane podatke
dostave u propisanoj formi najkasnije do 1. oktobra u godini koja prethodi godini za koju se
izraĊuje godišnji plan rada elektroenergetskog sistema.
OPS usaglašava navedene podatke sa odgovornim stranama do 7. oktobra.
U sluĉaju promjene godišnjeg plana rada korisnika prenosnog sistema, odgovorna strana ima
obavezu da do 20. dana u mjesecu M-1, dostavi korigovani godišnji plan rada korisnika prenosnog
sistema koji se odnosi na sve mjesece od mjeseca M do kraja godine, pri ĉemu dio plana koji se
odnosi na mjesec M mora biti u saglasnosti sa već predatim mjeseĉnim planom rada korisnika
prenosnog sistema.
Mjesečni plan rada elektroenergetskog sistema
Član 154
OPS izraĊuje mjeseĉni plan rada elektroenergetskog sistema do 25. dana u mjesecu koji prethodi
mjesecu za koji se plan izraĊuje.
Prva sedmica mjeseĉnog plana rada elektroenergetskog sistema poĉinje u 00:00 sati 1. dana u
mjesecu, a završava se u 24:00 sata prve nedjelje u mjesecu. Poslednja sedmica mjeseĉnog plana
rada elektroenergetskog sistema poĉinje u 00:00 sati poslednjeg ponedjeljka u mjesecu, a
završava se u 24:00 sata poslednjeg dana u mjesecu.
Ostale sedmice mjeseĉnog plana rada elektroenergetskog sistema poĉinju u ponedeljak u 00:00
sati, a završavaju se u nedelju u 24:00 sata.
Mjeseĉni plan rada elektroenergetskog sistema sadrži sve elemente koji su navedeni u okviru
godišnjeg plana, pri ĉemu se:
plan neto prenosnog kapaciteta izraĊuje u satnoj rezoluciji,
plan raspoloživog prenosnog kapaciteta izraĊuje u satnoj rezoluciji,
73
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
plan nabavke elektriĉne energije za pokrivanje gubitaka u prenosnom sistemu izraĊuje u
satnoj rezoluciji.
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu mjeseĉnog plana i objavljuje na
svojoj Internet stranici najkasnije do 10. u mjesecu M-2 za mjesec M.
Odgovorne strane dužne su da zahtijevane podatke dostave u propisanoj formi najkasnije do 20. u
mjesecu M-2 za mjesec M za koji se izraĊuje mjeseĉni plan rada elektroenergetskog sistema.
Sedmični plan rada elektroenergetskog sistema
Član 155
OPS izraĊuje sedmiĉni plan rada elektroenergetskog sistema do 12:00 sati svakog ĉetvrtka pred
nastupajuću sedmicu.
Sedmiĉni plan rada elektroenergetskog sistema, sadrži sve elemente mjeseĉnog plana kao i
program kompenzacije neželjenih odstupanja u satnoj rezoluciji;
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu sedmiĉnog plana i objavljuje na
svojoj Internet stranici.
Odgovorne strane dužne su da zahtijevane podatke dostave u propisanoj formi najkasnije do
srijede u 12:00 sati u sedmici koja prethodi sedmici za koju se izraĊuje sedmiĉni plan rada
elektroenergetskog sistema.
Dnevni plan rada elektroenergetskog sistema
Član 156
OPS izraĊuje dnevni plan rada elektroenergetskog sistema do 16:00 sati svakog dana za naredni
dan.
Dnevni plan rada sadrži:
plan potrošnje elektriĉne energije u satnoj rezoluciji po direktnim potrošaĉima i
snabdjevaĉima,
plan proizvodnje elektriĉne energije u satnoj rezoluciji po elektranama,
plan prekograniĉne razmjene elektriĉne energije po uĉesnicima u satnoj rezoluciji,
plan nabavke elektriĉne energije za pokrivanje gubitaka u prenosnom sistemu u satnoj
rezoluciji,
plan nabavke elektriĉne energije za pokrivanje kompenzacionih programa u satnoj rezoluciji,
plan raspoloživih prekograniĉnih prenosnih kapaciteta u satnoj rezoluciji,
plan angažovanja pomoćnih usluga u satnoj rezoluciji po pružaocima usluga, i
plan iskljuĉenja.
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu dnevnog plana.
74
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
6) Planovi isključenja u prenosnom sistemu
Opšta pravila planiranja isključenja
Član 157
OPS izraĊuje godišnje, mjeseĉne, sedmiĉne i dnevne planove iskljuĉenja elemenata naponskog
nivoa 400, 220 i 110 kV koji pripadaju prenosnom sistemu. Korisnici prenosnog sistema izraĊuju
planove iskljuĉenja elemenata u okviru djelova sistema koja je u njihovoj nadležnosti.
OPS izraĊuje konaĉne planove iskljuĉenja elemenata EES u koordinaciji sa korisnicima prenosnog
sistema i susednim operatorima prenosnog sistema.
Planovima iskljuĉenja su obuhvaćeni radovi u beznaponskom stanju, u smislu propisa kojim se
ureĊuju opšte mere zaštite na radu, na elementima elektroenergetskih objekata naponskih nivoa
400 kV, 220 kV i 110 kV, kao i onim elementima nižeg naponskog nivoa koji su sastavni deo tih
elementa (tercijar transformatora, zvezdište transformatora i sliĉno) i ostali radovi koji zahtijevaju
iskljuĉenje elemenata EES.
Prilikom izrade planova iskljuĉenja OPS je obavezan da usklaĊuje iskljuĉenja u prenosnom sistemu
sa planovima rada proizvodnih jedinica u cilju oĉuvanja uslova normalnog, a ako to nije moguće,
sigurnog rada tokom izvoĊenja iskljuĉenja.
Predlozi planova iskljuĉenja zbog investicija OPS i korisnika prenosnog sistema moraju biti
obuhvaćeni planovima iskljuĉenja.
Bliže procedure za izradu planova iskljuĉenja, izdavanja odobrenja za iskljuĉenja elemenata EES i
sprovoĊenje osnovnih mera obezbeĊenja mjesta rada na elementima objekata EES, kao i oblik,
formu i sadržinu dokumenata (zahtjevi, odobrenja i sl.) na osnovu kojih se odobrava iskljuĉenje,
ureĊuje OPS u saradnji sa korisnicima prenosnog sistema.
Trajanje redovnih isključenja
Član 158
Za trajanje iskljuĉenja zbog redovnog godišnjeg održavanja usvajaju se vrijednosti iz tabele 9 za
dalekovode i tabele 10 za ostale elemente EES.
Tabela 9 – Maksimalno trajanje isključenja za dalekovode
Opis dalekovoda
Maksimalno trajanje iskljuĉenja
Jednostruki dalekovodi 110 kV, za svakih 10 km
1 dan
Jednostruki dalekovodi 220 kV, za svakih 10 km
1.1 dan
Jednostruki dalekovodi 400 kV, za svakih 10 km
1.25 dana
Dvostruki dalekovodi
Vrijeme za jednostruki x 1.2
Svaki prelaz dalekovoda preko vodenih površina
Dodatno jedan dan
Tabela 10 – Maksimalno trajanje isključenja za ostale elemente prenosnog sistema
Opis elementa EES
Maksimalno trajanje iskljuĉenja
Sistem sabirnica
1 dan
75
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Transformator 110 / x kV
3 dana
Transformator 220 / x kV
5 dana
Transformator 400 / x kV
6 dana
Sve vrste polja
3 dana
Radovi na redovnom održavanju blok-transformatora i ostalih elemenata u delu sistema koji
pripada korisniku ĉije je iskljuĉenje neophodno u toku remonta pripadajuće proizvodne jedinice
moraju se realizovati za vreme remonta te proizvodne jedinice.
Godišnji plan isključenja
Član 159
Godišnji plan iskljuĉenja se izraĊuje kao plan iskljuĉenja po mjesecima.
Osnovu za izradu godišnjeg plana iskljuĉenja ĉine:
predlog plana revizija i remonata elektroprenosnih objekata i postrojenja,
predlog plana revizija i remonata proizvodnih kapaciteta i pripadajućih rasklopnih postrojenja,
i
usaglašeni godišnji plan iskljuĉenja dalekovoda i transformatora važnih za normalan rad
ENTSO-E interkonekcije u regionu Jugoistoĉne Evrope.
Usaglašeni godišnji plan iskljuĉenja dalekovoda i transformatora važnih za normalan rad ENTSO-E
interkonekcije u regionu Jugoistoĉne Evrope, izraĊuje se u skladu sa odredbama ENTSO-E
operativnog priruĉnika, do 20.11. tekuće godine za narednu godinu.
Godišnji predlozi planova zastoja energetskih objekata za proizvodnju elektriĉne energije, i predlozi
planova za iskljuĉenje elemenata i elektroenergetskih objekata OPS-a i ostalih korisnika prenosnog
sistema, dostavljaju se OPS najkasnije do kraja septembra tekuće godine za narednu godinu.
Nacrt godišnjeg plana iskljuĉenja za narednu godinu OPS AD izraĊuje i dostavlja korisnicima
prenosnog sistema najkasnije do 30. novembra tekuće godine.
OPS objavljuje konaĉan godišnji plan iskljuĉenja za narednu godinu na internet stranici do 15.
decembra tekuće godine.
Godišnje planove iskljuĉenja OPS može mijenjati na sopstvenu inicijativu ili po zahtjevu korisnika
prenosnog sistema, ako postoje opravdani razlozi i uz saglasnost pogoĊenih korisnika prenosnog
sistema. Promjene se odnose na period od nastupanja okolnosti za promjenu do isteka godine za
koju je donijet plan iskljuĉenja.
Zahtjev za promjenu termina iskljuĉenja elemenata naponskog nivoa 220 kV i 400 kV, predviĊenih
godišnjim planom, korisnici prenosnog sistema mogu podnijeti OPS-u najkasnije do 25. dana u
mjesecu M-2 za mjesec M.
Zahtjev za promjenu termina iskljuĉenja elemenata naponskog nivoa 110 kV, predviĊenih
godišnjim planom, korisnici prenosnog sistema mogu podnijeti OPS-u najkasnije do 20-og u
mjesecu M–1 za mjesec M.
Zahtjev za promjenu termina zastoja energetskih objekata za proizvodnju elektriĉne energije
predviĊenih godišnjim planom iskljuĉenja, podnosi se OPS-u najkasnije do 20-og u mjesecu M – 2
za mjesec M.
76
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Mjesečni plan isključenja
Član 160
Mjeseĉni plan iskljuĉenja je izraĊen po danima.
Mjeseĉni plan iskljuĉenja se priprema na osnovu godišnjeg plana iskljuĉenja i usaglašenih izmjena
godišnjeg plana. Mjeseĉni plan iskljuĉenja se izraĊuje najkasnije do 25-og u mjesecu M – 1 za
mjesec M.
Sedmični plan isključenja
Član 161
Sedmiĉni planovi iskljuĉenja se izraĊuju po danima i satima.
Sedmiĉni planovi iskljuĉenja utvrĊeni mjeseĉnim planom iskljuĉenja za sedmicu za koju se donosi
sedmiĉni plan, koriguju se u skladu sa odobrenim zahtjevima za produženje roka izvoĊenja radova
koji su već otpoĉeti, zahtjevima za izvoĊenje radova koji su odloženi na osnovu naloga centara
upravljanja OPS i zahtjevima za iskljuĉenja zbog nastalog ili utvrĊenog potencijalnog kvara ili
zahtjeva za interventne radove, kao i odreĊenim novim terminima iskljuĉenja za odložene ili
produžene radove.
U sluĉaju da iskljuĉenja planirana sedmiĉnim planom prouzrokuju ograniĉenje rada energetskih
objekata za proizvodnju elektriĉne energije (raspoloživost pojedinih generatora, odnosno
ograniĉavanje minimalne ili maksimalne proizvodnje), a koje nije obuhvaćeno mjeseĉnim planom
iskljuĉenja, OPS traži saglasnost korisnika prenosnog sistema za takav režim rada do srede u 15:00
ĉasova tekuće sedmice za narednu sedmicu.
Korisnik prenosnog sistema odgovara na ispostavljeni zahtjev OPS do ĉetvrtka u 12:00 ĉasova.
Sedmiĉni planovi iskljuĉenja se izraĊuju najkasnije do petka u 12:00 ĉasova, tekuće sedmice za
narednu sedmicu.
Dnevni plan isključenja
Član 162
Dnevni plan iskljuĉenja izraĊuje se na osnovu sedmiĉnog plana dopunjenog odobrenim zahtjevima
koji su posledica tekućih problema u eksploataciji prenosnog sistema.
Podnošenje i odobravanje zahtjeva za isključenje
Član 163
OPS definiše obrazac u cilju propisivanja procedure podnošenja i odobravanja zahtjeva za
iskljuĉenje.
Redovnu razmjenu spiskova ovlašćenih lica, koja mogu popunjavati obrazac izmeĊu OPS i korisnika
prenosnog sistema potrebno je obaviti svake godine do 1. marta tekuće godine.
77
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Korisnici prenosnog sistema dužni su dostaviti OPS zahtjev za iskljuĉenje zbog planiranih radova do
srijede u 15:00 ĉasova tekuće sedmice za narednu sedmicu.
Odobrenje za iskljuĉenje planiranih radova OPS dostavlja podnosiocu zahtjeva do petka u 12:00
ĉasova tekuće sedmice, za iskljuĉenja planirana tokom naredne sedmice.
Hitna iskljuĉenja su posledica potrebe da se sprijeĉi moguća havarijska situacija koja predstavlja
prijetnju bezbjednosti osoblja u pogoĊenom objektu, ili na bilo koji naĉin ugrožava sigurnost rada
elementa ili objekta prenosnog sistema, EES Crne Gore i susjednih EES.
Zahtjev za hitno iskljuĉenje elementa ili objekta prenosnog sistema podnosi se odmah po
uoĉavanju problema koji može da izazove navedene posledice. OPS odgovara na zahtjev u
najkraćem mogućem roku.
7) Analiza sigurnosti
Član 164
Svrha planiranja rada elektroenergetskog sistema je održavanje maksimalne sigurnosti napajanja i
pouzdanosti elektroenergetskih objekata i postrojenja. U procesu planiranja rada mora se voditi
raĉuna o poštovanju (n-1) kriterijuma sigurnosti.
Ispad se definiše kao ispad jednog ili više elemenata sistema koji se ne može unapred predvideti.
Princip N-1 kriterijuma sigurnosti kod planiranja rada (kao i rada u realnom vremenu)
podrazumeva sledeće:
u procesu planiranja OPS mora osigurati da u svim pogonskim uslovima jednostruki ispad (ne
uzima se u obzir istovremeni ispad oba sistema na dvosistemskom vodu) bilo koje jedinice u
sistemu (proizvodne jedinice, transformatori, vodovi, jedinice za kompenzaciju reaktivne
snage i drugo) ne dovede do pogonskih ograniĉenja u vlastitom i/ili susjednim kontrolnim
oblastima (prekoraĉenje vrijednosti struja, napona i drugo) te da ne izazove prekide
napajanja elektriĉnom energijom;
u sluĉaju ispada nekog elementa sistema, iako taj ispad nije narušio pogon sistema, OPS
mora uskladiti konfiguraciju sistema tako da u što kraćem vremenu ponovo zadovolji (n-1)
kriterijum, jer ispad sledećeg elementa u vremenu intervencije nakon prvog ispada može
ugroziti integritet ĉitavog EES-a;
OPS može povremeno odstupiti od kriterijuma sigurnosti (n-1) ako je to potrebno zbog
radova na održavanju ili izgradnji sistema, ali uz prethodno obaveštenje ODS-u i korisnicima
sistema na koje to utiĉe;
u cilju održavanja kriterijuma sigurnosti (n-1) tokom intervetnih radova na elementima
sistema, OPS može prekinuti trgovinske transakcije i privremeno promeniti planirani rad
elektrane poštujući princip minimalnih troškova i minimalnog narušavanja principa tržišta
elektriĉne energije;
kriterijum (n-1) održava se uz saradnju sa susednim sistemima, ovisno o prethodnom
dogovoru odgovornih strana. To podrazumijeva planiranje iskljuĉenja elemenata koja utiĉu na
rad susednih sistema, kao i razmjenu svih neophodnih informacija i podataka potrebnih za
izradu proraĉuna po kriterijumu (n-1);
prilikom provere ispunjenosti (n-1) kriterijuma sigurnosti OPS je dužan uzeti u obzir
dopuštena opterećenja ili preopterećenja elemenata sistema na naĉin kako to odreĊuje
podešenje zaštitnih ureĊaja tih elemenata; i
78
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
pri planiranju mera za ispunjenje kriterijuma (n-1), OPS se rukovodi tehniĉkim i ekonomskim
ĉiniocima, uzimajući u obzir verovatnoću razmatranog dogaĊaja, njegove posledice, troškove
njegovog spreĉavanja, kao i troškove aktiviranja zaštitnih mera za spreĉavanje širenja
poremećaja u sistemu.
OPS mora izvršiti proraĉune N-1 sigurnosti kako bi procenio efekte ispada na sopstvenu oblast
odgovornosti i to prema N situaciji. N situacija se odreĊuje proraĉunima tokova snaga na osnovu
odgovarajućeg skupa podataka dobijenih u procesu planiranja. OPS mora izvršiti N-1 simulacije za
sve ispade sa unapred definisane liste ispada (DACF procedura).
8) Godišnji, mjesečni i sedmični planovi prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 165
Godišnji, mjeseĉni i sedmiĉni planovi prekograniĉnih prenosnih kapaciteta predstavljaju
procijenjene ili proraĉunate maksimalne vrijednosti snage razmjene elektriĉne energije na granici
OPS-a sa susjednim operatorima prenosnog sistema raspoložive za dodjelu korisnicima prenosnog
sistema.
Proraĉun vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta vrši se u skladu sa važećim preporukama
ENTSO-E organizacije, sa ciljem da zadovolji maksimalnu iskoristivost resursa interkonekcije uz
poštovanje kriterijuma pouzdanosti rada EES-a.
Opšta pravila o planiranju prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 166
Prekograniĉni prenosni kapaciteti se planiraju na osnovu sljedećih ulaznih podataka:
plana potrošnje aktivne elektriĉne energije u EES-u Crne Gore i elektroenergetskim sistemima
u regionu;
plana proizvodnje aktivne elektriĉne energije po objektima prikljuĉenim na prenosni sistem,
odnosno po objektima prikljuĉenim na distributivni sistem ako suma instalisanih snaga
proizvodnih jedinica prevazilazi 5 MW, odnosno zbirno za objekte prikljuĉene na distributivni
sistem ĉija suma instalisanih snaga ne prelazi 5 MW, za EES Crne Gore i planova proizvodnje
u elektroenergetskim sistemima u regionu;
planova nabavke i isporuke aktivne elektriĉne energije na nivou EES-a Crne Gore i u
elektroenergetskim sistemima u regionu; i
planova iskljuĉenja elemenata prenosnog sistema u Crnoj Gori i zemljama regiona.
Svi navedeni planovi odnose se na usaglašene reprezentativne režime rada i obuhvataju podatke o
aktivnim i reaktivnim snagama, naponima i topologiji mreže, neophodne za formiranje
konvergentnog matematiĉkog modela elektroenergetskog sistema.
Podatke iz crnogorskog EES-a potrebne za proraĉun/procjenu vrijednosti prekograniĉnih prenosnih
kapaciteta OPS obezbjeĊuje kroz prethodno opisanu procedure planiranja. Naĉin razmjene
podataka sa OPS-ima u regionu OPS definiše odgovarajućim ugovorima o proraĉunu
prekograniĉnih prenosnih kapaciteta ili sporazumima na regionalnom nivou.
U cilju povećanja stepena harmonizovanosti i nivoa koordinacije rada elektroenergetskih sistema u
interkonekciji, OPS može prenijeti ovlašćenje za proraĉun prekograniĉnih prenosnih kapaciteta za
odreĊeni vremenski okvir na zajedniĉko tijelo formirano na regionalnom nivou, ukoliko dogovorena
79
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
procedura proraĉuna prekograniĉnih kapaciteta garantuje oĉuvanje nivoa pouzdanosti rada
crnogorskog EES-a i optimalne iskorišćenosti raspoloživih prenosnih resursa.
Godišnji plan prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 167
OPS izraĊuje godišnji plan prekograniĉnih prenosnih kapaciteta do roka utvrĊenog Pravilima za
dodjelu prekograniĉnih prenosnih kapaciteta.
Godišnje vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta utvrĊuju se za svaku pojedinaĉnu granicu
EES-a Crne Gore sa susjednim EES-ovima, za svaki smjer. Proraĉunavaju se na osnovu podataka iz
ĉlana 166 stav 1 ovih Pravila ili procjenjuju na osnovu statistiĉkih podataka o minimalnoj
vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta za odgovarajuće režime u posljednjem
petogodišnjem nizu.
Godišnje vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta usaglašavaju se sa odgovarajućim
susjednim OPS-om do vremena i na naĉin definisan Ugovorom o prekograniĉnim prenosnim
kapacitetima.
OPS objavljuje godišnji plan prekograniĉnih prenosnih kapaciteta na svojoj Internet stranici
najkasnije do 1. Decembra za narednu godinu.
Mjesečni plan prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 168
OPS izraĊuje mjeseĉni plan prekograniĉnih prenosnih kapaciteta do roka utvrĊenog Pravilima za
dodjelu prekograniĉnih prenosnih kapaciteta.
Mjeseĉne vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta utvrĊuju se za svaku pojedinaĉnu
granicu EES-a Crne Gore sa susjednim EES-ovima, za svaki smjer. Proraĉunavaju se na osnovu
podataka iz ĉlana 166 stav 1 ovih Pravila ili procjenjuju na osnovu statistiĉkih podataka o
minimalnoj vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta za odgovarajuće režime u posljednjem
petogodišnjem nizu.
Ukoliko proraĉunate vrijednosti mjeseĉnog prekograniĉnog prenosnog kapaciteta na odreĊenoj
granici u odreĊenom smjeru prelaze vrijednosti već dodijeljenog kapaciteta na godišnjem nivou,
OPS je dužan da, u na naĉin definisan Pravilima za dodjelu prekograniĉnih prenosnih kapaciteta, a
u cilju oĉuvanja pouzdanog rada EES-a, ukine pravo prenosa dijelu korisnika, sve dok ukupni
dodijeljeni kapacitet ne postane jednak vrijednosti dobijenoj proraĉunom na mjeseĉnom nivou ili
pristupi proceduri kontra-trgovine, u skladu sa važećim ENTSO-E preporukama.
Mjeseĉne vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta usaglašavaju se sa odgovarajućim
susjednim OPS-om do vremena i na naĉin definisan Ugovorom o prekograniĉnim prenosnim
kapacitetima.
OPS objavljuje mjeseĉni plan prekograniĉnih prenosnih kapaciteta na svojoj Internet stranici
najkasnije nedjelju dana prije sprovoĊenja pripadajućih aukcija za njihovu dodjelu korisnicima
prenosnog sistema.
80
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Sedmični plan prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 169
OPS izraĊuje sedmiĉni plan prekograniĉnih prenosnih kapaciteta do roka utvrĊenog Pravilima za
dodjelu prekograniĉnih prenosnih kapaciteta. Ovaj plan predstavlja izvod iz odgovarajućeg
Mjeseĉnog plana ili novi plan, u sluĉaju znaĉajnih nepredviĊenih promjena ulaznih parametara od
uticaja na proraĉun.
Ukoliko, u sluĉaju znaĉajnih nepredviĊenih primjena iz prethodnog stava, proraĉunate vrijednosti
sedmiĉnog prekograniĉnog prenosnog kapaciteta na odreĊenoj granici u odreĊenom smjeru
prelaze vrijednosti već dodijeljenog kapaciteta na godišnjem ili mjeseĉnom nivou, OPS je dužan da,
u na naĉin definisan Pravilima za dodjelu prekograniĉnih prenosnih kapaciteta, a u cilju oĉuvanja
pouzdanog rada EES-a, ukine pravo prenosa dijelu korisnika, sve dok ukupni dodijeljeni kapacitet
ne postane jednak vrijednosti dobijenoj proraĉunom na nedjeljnom nivou ili pristupi proceduri
kontra-trgovine, u skladu sa važećim ENTSO-E preporukama.
Nedjeljne vrijednosti prekograniĉnih prenosnih kapaciteta usaglašavaju se sa odgovarajućim
susjednim OPS-om do vremena i na naĉin definisan Ugovorom o prekograniĉnim prenosnim
kapacitetima.
OPS objavljuje nedjeljni plan prekograniĉnih prenosnih kapaciteta u sluĉaju znaĉajnih promjena
opisanih u prvom i drugom stavu ovog ĉlana.
2. Pomoćne i sistemske usluge
1) Uvod
Član 170
Odredbama Pravila, vezanim za pomoćne i sistemske usluge utvrĊuju se tehniĉke karakteristike i
uslovi koje energetski subjekti – pružaoci usluga moraju ispuniti u cilju obezbjeĊenja pomoćnih i
pružanja sistemskih usluga neophodnih za funkcionisanje elektroenergetskog sistema uvažavajući
sva planirana iskljuĉenja, ispade usled kvarova i potreba za oĉuvanjem frekventne i naponske
stabilnosti u sistemu.
Procedure za obezbjeĊenje pomoćnih i sistemskih usluga su definisane „Metodologijom za
utvrĊivanje cijena i uslova za pružanje pomoćnih i sistemskih usluga balansiranja prenosnog
sistema elektriĉne energije“.
Član 171
Pod sistemskim uslugama se podrazumijevaju:
regulacija frekvencije i snage razmjene (primarna, sekundarna i tercijarna regulacija),
balansiranje,
regulacija napona, i
ponovno uspostavljanje sistema nakon raspada EES-a.
Pomoćne usluge su usluge korisnika prenosnog sistema koje OPS-u omogućavaju pružanje
sistemskih usluga.
81
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
2) Ciljevi
Član 172
Ciljevi odredbi Pravila vezanih za pomoćne i sistemske usluge su:
da se obezbijedi siguran, stabilan i kvalitetan rad EES-a Crne Gore u okviru interkonekcije, tj.
da u svakom trenutku proizvodnja i nabavka snage/energije, sa jedne strane, bude jednaka
potrošnji i isporukama, ukljuĉujući i gubitke, na drugoj i
da se obezbijedi snabdijevanje krajnjih kupaca kvalitetnom elektriĉnom energijom (napon,
frekvencija) u skladu sa preporukama ENTSO-E.
3) Primjena
Član 173
Odgovorne strane za primjenu odredbi Pravila, vezanih za pomoćne i sistemske usluge, su OPS i
korisnici pod kojima se podrazumevaju:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
operatori distributivnog sistema,
direktni potrošaĉi, i
operatori susjednih prenosnih sistema.
4) Opšte odredbe
Član 174
OPS je odgovoran za prenos i kvalitet proizvedene i nabavljene elektriĉne energije, kao i kvalitet
pomoćnih usluga.
OPS garantuje i odgovoran je za angažovanje pomoćnih i realizaciju sistemskih usluga, uzimajući u
obzir minimalne troškove i tehniĉke kriterijume. Pomoćne i sistemske usluge OPS obezbjeĊuje:
zakupom (po ugovoru) kod domaćih proizvoĊaĉa i korisnika prenosnog sistema i
zakupom (po ugovoru) u drugim EES-ima.
Nabavka pomoćnih usluga se vrši u skladu sa važećom regulativom.
5) Regulacija frekvencije
Član 175
Regulacija frekvencije i snage razmjene se obavlja na sledeći naĉin:
automatskim reagovanjem proizvodnih jedinica koje uĉestvuju u primarnoj regulaciji,
82
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
automatskim reagovanjem proizvodnih jedinica koje rade u režimu automatske sekundarne
regulacije frekvencije,
angažovanjem proizvodnih jedinica po nalogu OPS-a (tercijarna regulacija),
upravljanjem snagom potrošnje,
upravljanjem snagom prenosa (opterećenjem) na meĊusistemskim vodovima, i
korekcijom sinhronog vremena kroz koordinaciju zadate vrednosti frekvencije koje obavlja
OPS sa regionalnim koordinacionim centrom, odnosno sa Dispeĉerskim centrom ENTSO-E.
Kriterijumi
Član 176
Regulacija frekvencije obavlja se u skladu sa sledećim kriterijumima:
nominalna vrijednost frekvencije u EES Crne Gore je 50,00 Hz, osim u periodima kada se
frekvencija, po nalogu nadreĊenog centra podešava na 49,99 Hz ili 50,01 Hz;
maksimalno dozvoljeno odstupanje frekvencije u odnosu na nominalnu vrijednost, pri radu u
interkonekciji, u kvazistacionarnom režimu, od nominalne vrijednosti je ±180 mHz. Pod
pretpostavkom da ne postoji efekat samoregulacije opterećenja maksimalno dozvoljeno
odstupanje iznosi ±200 mHz. Ovo odstupanje mora prouzrokovati puno angažovanje
primarne regulacije unutar ENTSO-E sinhrone oblasti (kontinentalni deo Evrope);
maksimalno dozvoljeno dinamiĉko odstupanje frekvencije od nominalne vrijednosti, pri radu u
interkonekciji, ne smije premašiti ±800 mHz;
odstupanja frekvencije od nominalne vrijednosti za više od ±20 mHz regulišu se djelovanjem
primarne regulacije (opseg koji uvažava neosetljivost regulatora i taĉnost merenja
frekvencije); i
podfrekventno rasterećenje u EES Crne Gore, kao mjera za održavanje frekvencije, aktivira se
kada vrednost frekvencije dostigne vrednost od 49,00 Hz prema zahtjevima ENTSO-E.
Primarna regulacija
Član 177
Primarna regulacija frekvencije se vrši djelovanjem turbinskih regulatora brzine nakon odstupanja
frekvencije od nominalne vrijednosti, usled neravnoteže u proizvodnji i potrošnji u sihnhrono
povezanim sistemima.
OPS procjenjuje djelovanje primarne regulacije u svojoj kontrolnoj oblasti i preduzima mjere za
njeno usklaĊivanje sa ovim Pravilima.
Primarna regulacija na nivou ĉitave interkonekcije mora biti u stanju da koriguje maksimalnu
trenutnu razliku izmeĊu proizvodnje i potrošnje u vrijednosti referentnog ispada u ENTSO-E CE koji
iznosi 3000 MW.
Pri radu u interkonekciji svaka regulaciona oblast/blok je obavezna da daje doprinos rezervi
primarne regulacije interkonekcije u skladu sa uĉešćem svoje proizvodnje u ukupnoj proizvodnji
interkonekcije.
83
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Koeficijenti uĉešća se odreĊuju i objavljuju u na godišnjem nivou za svaku regulacionu oblast od
strane ENTSO-E. Koeficijenti uĉešća su obavezujući za svaku regulacionu oblast u interkonekciji
(OPS) u toku te kalendarske godine.
Primarna regulacije mora poĉeti da djeluje u nekoliko sekundi nakon nastanka poremećaja.
Kompletna rezerva primarne regulacije se mora aktivirati za najviše 30 sekundi.
U kvazistacionarnom stanju, ukupna rezerva primarne regulacije mora se aktivirati pri promjeni
frekvencije iznosa ±200m Hz ili više.
Primarna regulacije se aktivira ako odstupanje frekvencije od nominalne vrijednosti prekoraĉi
±20 mHz. Ovaj opseg uvažava taĉnost mjerenja frekvencije u sistemu za regulaciju brzine obrtanja
generatora kao i zonu neosjetljivosti turbinskog regulatora.
Snagu primarne regulacije isporuĉuju proizvodne jedinice koje imaju sklopljen ugovor sa OPS za
obezbjeĊenje primarne regulacije, po zahtjevu OPS-a.
Parametri sistema za regulaciju i eksploatacioni uslovi koje proizvodne jedinice koje uĉestvuju u
primarnoj regulaciji moraju ispuniti definisani su ĉlanom 74 ovih Pravila i utvrĊuju se u delu
Ugovora o prikljuĉenju koji se odnosi na isporuku snage primarne regulacije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći raĉuna o naĉelu
mimimalnih troškova odluĉuje koje će proizvodne jedinice ukljuĉiti u primarnu regulaciju.
Sekundarna regulacija
Član 178
Funkcije sekundarne regulacije frekvencije i snage razmjene pri radu u interkonekciji su:
ostvarivanje utvrĊenog programa razmjene izmeĊu kontrolne oblasti Crna Gora i susjednih
oblasti,
preuzimanje regulacije frekvencije od primarne regulacije i shodno tome oslobaĊanje
aktivirane primarne rezerve,
regulacija frekvencije na zadatu vrijednost, i
korekcija sinhronog vremena
Pod odreĊenim okolnostima, funkcije sekundarne regulacije se razlikuju od normalnog naĉina rada
koji je definisan prilikom rada u interkonekciji:
režim regulacije frekvencije - u sluĉaju ostrvskog (izolovanog) rada, gde su svi interkonektivni
dalekovodi regulacione oblasti/bloka iskljuĉeni (na primer, kada nakon poremećaja
regulaciona oblast nije više povezana sa ostatkom sinhrone oblasti), usled ĉega se programi
razmjene ne mogu realizovati, operator se prebacuje u režim regulacije frekvencije;
režim regulacije poveznih dalekovoda – u sluĉaju manjkavog merenja frekvencije, režim
regulacije razmjena na poveznim dalekovodima u okviru sekundarne regulacije mora biti
aktiviran automatski ili ruĉno od strane operatora;
zamrznuta regulacija - u neizvesnim operativnim uslovima regulacija treba da bude
zamrznuta od strane operatora u cilju procene situacije. U ovom stanju, regulator ne vrši
nikakve izmene zadatih vrednosti za sekundarnu regulaciju. Do ponovnog oslobaĊanja
sekundarni regulator ostaje pasivan, zadate vrednosti su zamrznute, a regulaciona greška
oblasti se ne reguliše.
Taĉnost mjerenja frekvencije u sistemu sekundarne regulacije mora biti minimalno 1.5 mHz.
84
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Taĉnost mjerenja aktivne snage za potrebe sekundarne regulacije mora biti u skladu sa uslovima
koji su dati u ĉl. 107 do 109 ovih Pravila.
Sistem za sekundarnu regulaciju frekvenciju reguliše na 50.00 Hz, osim u sluĉaju korekcije
sinhronog vremena kada može iznositi 49.99 Hz ili 50.01 Hz.
Pri radu u interkonekciji OPS primjenjuje odredbe pravila ENTSO-E u pogledu sekundarne
regulacije.
U skladu sa pravilima ENTSO-E, kada elektroenergetski sistem Crne Gore radi u interkonekciji,
minimalni preporuĉeni iznos sekundarne rezerve koja se zahtijeva od elektroenergetskog sistema
CG kako bi se regulisale promene opterećenja iznosi:
R
a Lmax
b2
b
gdje su:
R- preporuĉeni minimalni iznos rezerve,
Lmax - maksimalno opterećenje i
a i b - empirirjske konstante ( a= 10 ; b=150 )
OPS je nadležan da propiše i veći iznos sekundarne rezerve, ukoliko procijeni da je to neophodno u
cilju ostvarivanja navedenih funkcija sekundarne regulacije.
Snagu sekundarne regulacije isporuĉuju elektrane koje imaju sklopljen ugovor sa OPS za
obezbjeĊenje sekundarne regulacije, po zahtjevu OPS-a
Parametri sistema za regulaciju i eksploatacioni uslovi koje proizvodne jedinice koje uĉestvuju u
sekundarnoj regulaciji moraju ispuniti definisani su u ĉlanu 75 ovih Pravila i utvrĊuju se u delu
Ugovora o prikljuĉenju koji se odnosi na isporuku snage sekundarne regulacije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći raĉuna o naĉelu
minimalnih troškova odluĉuje koje će proizvodne jedinice ukljuĉiti u sekundarnu regulaciju.
Tercijarna regulacija
Član 179
Tercijarna regulacija koristi tercijarnu rezervu koju obiĉno ruĉno aktivira OPS u sluĉaju da
neprekidno deluje sekundarna regulacija ili ako se oĉekuje njeno neprekidno dejstvo. Ona se
prvenstveno koristi radi oslobaĊanja rezervi sekundarne rezerve tokom uravnoteženog rada
sistema, ali se aktivira i kao dodatak rezervi sekundarne regulacije nakon većih poremećaja kako bi
se ponovo uspostavila sistemska frekvencija, i sledstveno tome, oslobodila primarna rezerva
aktivirana širom sistema.
Svaka regulaciona oblast mora imati pristup dovoljnoj rezervi tercijarne regulacije da bi delovala
nakon sekundarne regulacije nakon poremećaja. Ukupna rezerva tercijarne regulacije mora da
bude na raspolaganju kako bi se nadoknadio najveći oĉekivani gubitak snage (proizvodna jedinica,
injektiranje snage ili opterećenje) u regulacionoj oblasti.
Rezerva tercijarne regulacije može se djelimiĉno obezbijediti i ugovorom o obezbjeĊivanju rezerve
izmeĊu OPS-a i operatora susjednih elektroenergetskih sistema.
Fiksan deo rezerve unutar regulacione oblasti od 50% ukupno neophodne rezerve sekundarne i
tercijarne regulacije moraju biti zadržani unutar regulacione oblasti.
85
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Rezerve tercijarne regulacije treba da budu aktivirane unutar regulacione oblasti promenom
proizvodnje ili opterećenja unutar regulacione oblasti. Rezerve tercijarne regulacije koje se
isporuĉuju preko granice treba da budu isporuĉene ažuriranjem ukupnog plana razmjene
odgovarajućih regulacionih oblasti (regulacioni program) paralelno sa aktiviranjem rezerve.
Vrijeme aktiviranja tercijarne rezerve je 15 minuta od nastanka poremećaja.
Vrijeme trajanja aktiviranja tercijarne rezerve mora biti dovoljno da obezbijedi isporuku energije do
otklanjanja uzroka koji su doveli do aktiviranja, a najduže 24 sata.
Snagu tercijarne regulacije isporuĉuju korisnici ili drugi isporuĉioci pomoćnih usluga po zahtjevu
OPS-a koji imaju sklopljen ugovor za obezbjeĊenje tercijarne regulacije.
OPS može sklopiti ugovor o pružanju usluge tercijarne regulacije i sa krajnjim kupcima koji mogu
pružati ovu uslugu.
Parametri sistema za regulaciju i eksploatacioni uslovi koje proizvodne jedinice koje uĉestvuju u
tercijarnoj regulaciji moraju ispuniti definisani su u ĉlanu 76 ovih Pravila i utvrĊuju se u delu
Ugovora o prikljuĉenju koji se odnosi na isporuku snage tercijarne regulacije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći raĉuna o naĉelu
mimimalnih troškova odluĉuje koje će proizvodne jedinice/krajnje kupce ukljuĉiti u tercijarnu
regulaciju.
Sinhrono vreme
Član 180
Kada elektroenergetski sistem Crne Gore radi u paralelnom, sinhronom radu sa evropskom
elektroenergetskom interkonekcijom (ENTSO-E CE), odstupanje od referentnog sinhronog vremena
je nadgledano i njegova ispravka je organizovana od strane ENTSO-E. Instrukcije za korekciju
sinhronog vremena saopštavaju se kao izmjena u zadanoj vrednosti frekvenciji koju je neophodno
održavati u odreĊenom periodu. OPS koristi ove vrijednosti kako bi izmijenio radne taĉke AGC-a.
6) Balansiranje
Član 181
U slućaju većih i dugotrajnih odstupanja dobave i potrošnje elektriĉne energije, koje se ne mogu
izbalansirati sekundarnom regulacijom OPS obezbeĊuje potrebnu snagu i energiju za balansiranje:
kupovinom ili prodajom elektriĉne energije na tržištu balansne energije,
kupovinom ili prodajom elektriĉne energije u regulacionoj oblasti OPS-a ili u inostranstvu, i
aktiviranjem terciarne rezerve.
Član 182
U slućaju aktiviranja tercijarne rezerve OPS je dužan u što kraćem roku obezbjediti balansnu
energiju kupovinom energije zbog oslobaĊanja potrebne tercijarne rezerve u sistemu.
86
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Član 183
Svi proizvoĊaĉi balansne energije (tj. uĉesnici tržišta balansne energije) moraju OPS-u dostaviti
parametre planiranja proizvodnje, za svaku proizvodnu jedinicu, koja je raspoloživa za proizvodnju
balansne energije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći raĉuna o naĉelu
minimalnih troškova odluĉuje od kojih proizvodnih jedinica će obezbjediti balansnu energiju.
Član 184
Ako OPS ne može osigurati dovoljno balansne energije, na temelju svoje odgovornosti za
pouzdanost rada prenosnog sistema i zaštite ostalih korisnika, smije sprjeĉiti nedozvoljeno
odstupanje korisnika sistema reduciranjem njegove ukupne potrošnje za nedozvoljeno odstupanje.
Takvo rješenje OPS može primjeniti samo u sluĉaju jasnog prepoznavanja korisnika odgovornog za
odstupanje. Ako korisnik, odgovoran za odstupanje, nije u stanju ali odbije da postupi u
saglasnosti sa zahtjevima OPS-a, OPS ima pravo da korisnika iskljući sa sistema.
U slućaju, da se potrebna balansna energija ne može obezbjediti mjerama iz ĉlana 181 ovih
Pravila, OPS ima pravo da:
zahtjeva od proizvoĊaĉa, koji nisu uĉesnici tržišta balansne energije, povećanje ili smanjenje
snage proizvodnje,
pristupi hitnim iskljuĉenjima potrošnje u skladu sa ĉl. 212 ovih Pravila.
Troškovi balansiranja se zaraĉunavaju korisnicima prenosnog sistema, koji su prouzrokovali
odstupanja, u saglasnosti sa Pravilnikom o naĉinu obraĉuna odstupanja predaje i prijema
elektriĉne energije od voznih redova.
7) Regulacija napona i upravljanje reaktivnom snagom
Član 185
Održavanje napona je sistemska usluga namijenjena sigurnom i kvalitetnom snabdijevanju
elektriĉnom energijom, za koju odgovornost snosi OPS.
Napon mora biti održavan širom sistema unutar propisanog opsega vrednosti kako bi:
vrednost napona bila kompatibilna sa nazivnim vrednostima opreme,
vrednost napona za krajnje kupce bila održavana unutar ugovorenih granica,
pouzdanost sistema bila garantovana i kako bi se izbegla pojava naponskog kolapsa, i
statiĉka stabilnost bila održana.
Član 186
Dozvoljeni opsjeg vrijednosti napona obuhvaća:
normalan opsjeg napona,
izuzetan opsjeg niskih napona, i
87
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
izuzetan obsjeg visokih napona,
kako je prikazano na slici 9.
GRANICE NAPONA
Napon (kV) na
opterećenjima
Ograničeno nazivnim
vrednostima opreme
IZUZETAN OPSEG VISOKIH NAPONA
NORMALAN OPSEG
(Poštovanje ugovorenih granica za kupce,
pravila o radu prenosnog sistema, standarda
kvaliteta napajanja)
IZUZETAN OPSEG NISKIH NAPONA
NAPONSKI KOLAPS
Slika 9 – Principi odreĎivanja naponskih granica
Član 187
Dozvoljeni opsjezi vrijednosti napona, po naponskim nivoima, za prenosni sistem Crne Gore za
normalne i otežane uslove rada, kao i kratkotrajno dozvoljena prekoraĉenja gornjih i donjih
naponskih granica dati su u tabeli 11.
Tabela 11 – Dozvoljeni opsjezi vrijedosti napona u prenosnom sistemu
Naponski nivo
Opseg vrednosti
napona u normalnim
uslovima rada [kV]
Izuzetan opseg niskih
napona dozvoljen iskljuĉivo
u sluĉaju poremećaja u
sistemu [kV]
Izuzetan opseg visokih
napona dozvoljen iskljuĉivo
u sluĉaju poremećaja u
sistemu [kV]
110
99
121
93.5 – 99
121 – 126.5
220
198
242
187 - 198
242 - 253
400
380
420
360 - 380
420 - 440
Član 188
U regulaciji napona uĉestvuju OPS i svi korisnici prenosnog sistema.
U regulaciji napona uĉestvuju i graniĉni djelovi susjednih sistema, pa je OPS dužan usklaĊivati
napone sa operatorima sistema koji upravljaju drugim krajem interkonektivnih dalekovoda
88
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Član 189
OPS upravlja tokovima reaktivne energije u sistemu na naĉin da se ostvare minimalni gubici
aktivne elektriĉne energije.
Razmjena reaktivne energije po meĊusistemskim, interkonektivnim vodovima mora se održavati u
okviru granica utvrĊenih preporukama ENTSO-E, i to:
na 400 kV dalekovodovima, u granicama ± 100 Mvar i
na 220 kV dalekovodovima, u granicama ± 50 Mvar.
OPS je odgovoran za uravnoteženo upravljanje reaktivnom snagom radi održavanja napona u
dopuštenim granicama u svim ĉvorovima sistema. U tu svrhu OPS mora imati na raspolaganju
ureĊaje za kompenzaciju reaktivne snage i kapacitete za proizvodnju reaktivne snage u
prikljuĉenim elektranama koje pribavlja sklapajući odgovarajuće ugovore. Ti ureĊaji moraju biti
odgovarajuće dimenzionisani i imati potrebna svojstva kako bi obezbijedili saglasnost sa utvrĊenim
graniĉnim vrijednostima i ugovorenim parametrima napona.
Član 190
Svaka proizvodna jedinica mora, u skladu sa tehniĉkim mogućnostima, raditi u propisanom opsegu
rada sa razliĉitim faktorom snage prema uslovima datim u ĉlanu 77 ovih Pravila. Svaka proizvodna
jedinica je u obavezi da dostavi OPS-u pogonsku kartu generatora ukljuĉujuĉi i detalje eventualnih
ograniĉenja u radu.
Svi direktni potrošaĉi moraju preuzimati reaktivnu snagu/energiju sa faktorom snage ne manjim od
0.95.
Uslovi preuzimanja reaktivne snage/energije sa faktorom snage manjim od 0.95 ureĊuju se izmeĊu
OPS i korisnika u sklopu Ugovora o prikljuĉenju.
Član 191
Izbor isporuĉilaca reaktivne snage bazira se na tehniĉkim kriterijumima, naĉelu minimalnih
troškova i osiguranja raspoloživosti reaktivne snage u pojedinim djelovima sistema.
U cilju obezbjeĊenja zadovoljavajućeg profila napona u sistemu i održavanja dovoljne rezerve
reaktivne energije, OPS obavlja sledeće upravljaĉke akcije odnosno izdava sledeće instrukcije
korisnicima prenosnog sistema:
smanjenje ili povećanje proizvodnje reaktivne snage (Mvar), proizvodne jedinice u taĉki njene
konekcije sa prenosnim sistemom. Instrukcija je obavezujuća osim u sluĉajevima kada njeno
izvršenje ugrožava stabilnost rada proizvodne jedinice,
zadani nivoi napona proizvodnih jedinica koji se moraju postići u taĉkama konekcije sa
prenosnim sistemom,
promjena prenosnog odnosa transformatora,
ukljuĉenje/iskljuĉenje naponskih kompenzatora,
upotreba redukcije napona,
promena topologije mreže, i
89
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
zahtijev distribucijama i direktnim potrošaĉima da pri potrošnji, odnosno preuzimanju
elektriĉne energije moraju dostići faktor snage 0.95.
8) Ponovno uspostavljanje sistema nakon raspada
Član 192
Sposobnost beznaponskog pokretanja proizvodne jedinice definiše se kao njena sposobnost da se
iz stanja kada je bila iskljuĉena sa sistema vrati u operativno stanje, i poĉne da isporuĉuje snagu,
bez pomoći elektroenergetskog sistema.
Sposobnost beznaponskog pokretanja („black start“) proizvodne jedinice je pomoćna usluga koju
aktivira i realizuje OPS.
„Black start“ proizvodne jedinice moraju imati uvek dostupne i održavati ažuriranim procedure za
beznaponsko pokretanje, kao i obuĉeno osoblje za sprovoĊenje ovih procedura.
U skladu sa potrebama, OPS sklapa ugovor(e) o pomoćnim uslugama sa proizvodnim jedinicama
sposobnim za beznaponsko pokretanje, tj. inicijalno ponovno startovanje sistema poslije raspada
bez prisustva spoljašnjeg napona.
3. Planovi za rad EES-a u vanrednim okolnostima
1) Uvod
Član 193
Procedure i planovi za rad EES-a u vanrednim okolnostima odnose se na rad sistema u
poremećenim (havarijskim) režimima i predstavljaju osnovu za stvaranje tehniĉkih i organizacionih
preduslova kako bi se uz pomoć svih relevantnih elektroenergetskih subjekata oĉuvala sigurnost
rada elektroenergetskog sistema Crne Gore i spreĉilo širenje incidenta i umanjile njegove
posledice.
OPS je odgovoran da obezbijedi sigurnost rada ĉitavog EES-a Crne Gore. Zahtijevani nivo
sigurnosti i stabilnosti EES-a može se održati iskljuĉivo uz pomoć svih elektroenergetskih subjekata
kako OPS-a koji je nadležan za sprovoĊenje mjera predviĊenih planovima za rad EES-a u
vanrednim okolnostima tako i korisnika prenosnog sistema u ĉijim se postrojenjima ugraĊuju
zaštitni ureĊaji.
TakoĊe, OPS je dužan da postupa po mjerama koje donosi Vlada u skladu sa ĉlanom 166 Zakona o
energetici.
Obaveza OPS je da definiše procedure rada u poremećenim (havarijskim) režimima koji obuhvataju
sledeće:
nadzor i preventivno djelovanje kako bi se EES iz poremećenih radnih uslova, koji mogu
dovesti do havarijskih stanja u lokalnom sistemu kao i širenju poremećaja prema ostatku
interkonekcije, doveo do normalnog radnog režima;
odreĊivanje skupa unapred definisanih mera odbrane sistema koje se sprovode izvršavanjem
naloga dispeĉera ili automatskim delovanjem zaštitnih ureĊaja u sluĉajevima kritiĉnih stanja
EES-a i spreĉavaju širenje poremećaja; i
90
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
proces obnove integriteta sistema (restauracija) kako bi se osiguralo ponovno napajanje
krajnjih kupaca elektriĉnom energijom i povratak sistema u normalno radno stanje.
2) Ciljevi
Član 194
Cilj odredbi ovih Pravila vezanih na planove za rad EES-a u vanrednim okolnostima je da definiše
uslove i procedure u sluĉaju pojave kritiĉnih stanja u sistemu u kojima je margina sigurnosti
sistema narušena ili u sluĉajevima djelimiĉnog ili potpunog raspada elektroenergetskog sistema,
omogućavaju da OPS zajedno sa korisnicima ponovo uspostavi rad elektroenergetskog sistema i
obezbijedi normalan rad svih korisnika što je moguće brže i sigurnije (pouzdanije) i sa najmanjim
mogućim štetnim posledicama.
3) Primjena i nadleţnosti
Član 195
Nosioci odgovornosti kod Pravila vezanih na planove za rad EES-a u vanrednim okolnostima su
pored OPS i korisnici prenosnog sistema, pod kojima se podrazumijevaju:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
operatori distributivnog sistema,
direktni potrošaĉi, i
operatori susjednih prenosnih sistema.
4) Operativna stanja EES-a
Član 196
Elektroenergetski sistem se može nalaziti u pet razliĉitih operativnih stanja, koji su prikazani na slici
10:
normalno – radne taĉke fiziĉkih veliĉina koje opisuju rad sistema su dovoljno daleko od
propisanih graniĉnih vrednosti i postoji dovoljna margina sigurnosti rada sistema, svi korisnici
su napajani elektriĉnom energijom propisanog kvaliteta, N-1 kriterijum sigurnosti je ispunjen;
prelazno stanje – poremećen rad, sistem veoma blizu granice sigurnosti, potrebne su
odbrambene mere za povratak sistema u normalno radno stanje koje se definišu
odbrambenim planom kao što su korekcije programa razmjene, promena angažovanja
proizvodnih jedinica, rekonfiguracija mreže ili promena prava korišćenja već dodeljenih
kapaciteta na interkonektivnim dalekovodima;
poremećeno stanje – radne taĉke sistema su na graniĉnim vrednostima ili preko njih,
podrazumeva nesiguran rad sistema uz još uvek oĉuvan integritet sa narušenim kriterijumom
sigurnosti N-1, potrebne brze akcije za povratak sistema u normalno ili prelazno stanje kao
što su kontrolisana iskljuĉenja potrošnje;
kritiĉno stanje – preventivne i korektivne mere nisu preduzete pravovremeno ili nisu dale
rezultate, ugrožen je integritet sistema uz mogući raspad i deljenje sistema na više izolovanih
91
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
„ostrva“ u interkonekciji, potrebne su mere odbrane sistema kako bi se što veći deo sistema
održao u pogonu i spreĉio potpuni raspad kao što su automatsko rasterećenje potrošnje,
iskljuĉenje dalekovoda kako bi se spreĉilo širenje poremećaja itd.; ili
stanje oporavka – zaustavljanje razvoja poremećaja, obnova integriteta sistema kako bi se
osiguralo napajanje elektriĉnom energijom iskljuĉenim krajnjim kupcima, prelazak u normalno
i prelazno radno stanje.
Normalno radno
stanje
Obnova EES-a
Kritično stanje
EES-a - akcije za
sprečavanje
totalnog raspada
Prelazno stanje
Preventivne
akcije(redispečing
generatora, promena
topologije.....)
Poremećeno stanje
Kontrolisano
rasterećenje potrošnje
Narušen integritet EES
Očuvan integritet EES
Slika 10 – Operativna stanja sistema i mogući prelazi izmeĎu različitih stanja
Član 197
Svako odstupanje od definisanih graniĉnih opsega veliĉina koje opisuju rad sistema smatra se
poremećenim radnim režimom.
Član 198
Margina sigurnosti rada odreĊuje se u cilju ranog prepoznavanja mogućnosti prelaska sistema u
poremećeni radni režim. Narušavanje margine sigurnosti definiše se kao narušavanje neophodne
rezerve sigurnosti odnosno znaĉajno približavanje veliĉina kojima se opisuje rad sistema graniĉnim
vrednostima i to naroĉito za elemente od vitalnog znaĉaja po sigurnost rada ĉitave interkonekcije
ĉiji ispadi mogu dovesti do narušavanja integriteta sistema. Narušavanje neophodne margine
sigurnosti podrazumeva radno stanje pri kojem su:
vrednosti napona blizu minimalnih/maksimalnih vrednosti, ili
opterećenosti elemenata dostižu vrednosti pri kojima nije zadovoljen N-1 kriterijum
sigurnosti.
Graniĉne vrednosti napona su minimalna i maksimalna vrednost napona u dozvoljenom opsegu
vrednosti za normalne uslove rada.
Graniĉne vrijednosti opterećenosti su:
za proizvodne jedinice – nominalna snaga proizvodne jedinice;
za vodove – maksimalno dozvoljeno opterećenje koje odreĊuju termiĉko opterećenje,
naponske prilike i granica stabilnosti, pri ĉemu se za znaĉajnije vodove uvažava i kratkotrajno
dozvoljeno preopterećenje vodova (stepeni podešenja prekostrujne zaštite, opomena i
iskljuĉenje u zavisnosti od podešenog vremena);
92
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
za transformatore – nominalna snaga transformatora, uz uvažavanje kratkotrajno
dozvoljenog preopterećenja transformatora (stepeni podešenja prekostrujne zaštite,
opomena i iskljuĉenje u zavisnosti od podešenog vremena);
za polja – trajno dopušteno opterećenje spojnog polja ili rasklopne i mjerne opreme u polju;
za sabirnice – trajno dopušteno opterećenje sabirnica;
za jedinice za kompenzaciju reaktivne snage – opterećenost jedinice uz stvarni pogonski
napon.
5) Opšte o primjeni odbrambenih mera
Član 199
OPS je dužan u skladu sa definisanim operativnim stanjima EES-a propisati mjere preventivnog i
korektivnog djelovanja kao i automatizovanih akcija u zavisnosti od brzine širenja poremećaja
(vremenski domen) kojima bi se kvalitetno koordinisao i uskladio rad lokalnih sistema zaštite u
postrojenjima i SCADA sistema za operativno upravljanje.
Mjere djelovanja iz prvog stava ovg ĉlana su prikazane na slici 11.
Slika 11 – Prikaz pozicioniranja akcija odbrambenog plana u odnosu na sistem relejne zaštite i dispečerski
centar upravljanja u vremenskom domenu
Član 200
93
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
OPS izraĊuje sledeće planove koji definišu proceduru rada u poremećenim režimima u zavisnosti
od stepena poremećaja kao i uslova i okolnosti u kojima se EES nalazi a koji zahtijevaju primjenu
sledećih odbrambenih mera:
plan rada sistema zaštite – mere koje se automatski sprovode za otklanjanje poremećaja i
spreĉavanje njihovog širenja,
plan preventivnih akcija i nadzora rada sistema - dispeĉerske akcije, redispeĉing generatora,
nadzor oblasti od uticaja na sigurnost rada EES Crne Gore, identifikacija stanja u kojem se
sistem nalazi i potencijalnih opasnosti, preventivne mere,
plan redukcije potrošnje – primjena korektivnih akcija u cilju smanjenja posledica
poremećaja, i
plan uspostavljanja rada sistema nakon raspada (ponovno povezivanje EES-a poslije
djelimiĉnog ili potpunog raspada).
6) Plan rada sistema zaštite
Član 201
OPS izraĊuje plan rada sistema zaštite koji treba da obezbijedi neprekidnu kontrolu stanja i režima
rada svih elemenata elektroenergetskog sistema, te da reaguje na svaku pojavu kvarova ili
nenormalnih režima rada.
Plan zaštite ukljuĉuje:
principe i koncepciju sistema zaštite,
tehniĉke kriterijume koje oprema mora da ispuni, i
raspored odgovornosti i obaveza izmeĊu OPS i korisnika.
OPS u svakom trenutku mora raspolagati sa ažurnom dokumentacijom koja se odnosi na tipove i
podešenja svih zaštitnih ureĊaja koji su aktivni kako u sopstvenim objektima tako i objektima
korisnika prenosnog sistema.
OPS koordinira radom sistema zaštite prenosnog sistema uvažavajući maksimalno dozvoljeno
vreme iskljuĉenja kvara koje ne dovodi do narušavanja tranzijentne stabilnosti u sistemu.
U sluĉajevima u kojima analize tranzijentnih poremećaja pokazuju nedostatak rezerve tranzijentne
stabilnosti usled neadekvatnog reagovanja zaštite u bilo kojem delu prenosnog sistema naponskih
nivoa 400, 220 i 110 kV ukljuĉujući i objekte ili delove objekta koji pripadaju korisnicima, OPS
sprovodi mjere u okviru svojih nadležnosti kako bi se u najkraćem roku otklonile uoĉene
nepravilnosti.
U okviru plana rada sistema zaštite OPS izraĊuje i primjenjuje plan podešenja zaštite elemenata od
preopterećenja u cilju obezbeĊivanja efikasne zaštite dalekovoda i pripadajuće visokonaponske
opreme od trajne deformacije usled termiĉkog naprezanja kao i blagovremenog obaveštavanja o
mogućim narušavanjima margine sigurnosti i pouzdanosti rada EES Crne Gore.
Plan rada sistema zaštite revidira se i ažurira svake godine u skladu sa fiziĉkim ograniĉenjima
opreme i planiranim režimima rada sistema.
94
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
7) Plan preventivnih akcija za sprečavanje poremećaja
Član 202
OPS u toku procesa dugoroĉnog planiranja razvoja, modernizacije, upravljanja, održavanja i
planiranja rada preduzima sve mere za spreĉavanje poremećaja u EES Crne Gore.
OPS izraĊuje plan preventivnih akcija za spreĉavanje poremećaja koji obuhvata:
kriterijume za identifikaciju radnog stanja sistema (prepoznavanje narušenih normalnih radnih
parametara sistema),
identifikaciju dogaĊaja na regionalnom nivou koji mogu dovesti sistem u kritiĉno stanje, i
definisanje preventivnih mera za brz povratak sistema u normalno radno stanje.
Član 203
Ukoliko doĊe do narušavanja parametara normalnog radnog režima EES, dispeĉerski centar
upravljanja OPS na osnovu raspoloživih informacija registruje nastali poremećaj i njegove
karakteristike i definiše odgovarajuće upravljaĉke akcije u cilju eliminisanja ili ograniĉenja širenja
poremećaja.
Član 204
U sluĉaju poremećaja u sistemu OPS je u obavezi da preduzme u najkraćem mogućem roku sve
neophodne upravljaĉke mere koje su mu na raspolaganju, uvažavajući vremenski domen nastanka
poremećaja, kojima se spreĉava širenje poremećaja kao i omogućiti povratak sistema u normalno
radno stanje. Ove mere podrazumevaju otklanjanje dugotrajnih poremećaja i obuhvataju:
pokušaj ukljuĉenja ispalih elemenata u prenosnom sistemu,
dispeĉerske manipulacije u sistemu (promjena konfiguracije mreže),
otkazivanje planiranih iskljuĉenja u prenosnoom sistemu i prekid radova koji su u toku,
angažovanje tercijarne rezerve,
primjena mjera regulacije napona,
promjene plana angažovanja elektrana (redispeĉing),
promenu (otkazivanje ili redukovanje) postojeće razmjene elektriĉne energije (ako rezultati
prethodnih akcija nisu dovoljni za rešavanje poremećaja), i
ostale propisane mere koje ne obuhvataju redukciju potrošnje.
Prilikom izbora navedenih mera, OPS se rukovodi principom minimalnih troškova i minimalnog
narušavanja principa tržišta elektriĉne energije (u meri u kojoj je to moguće).
Član 205
OPS je prema preporukama ENTSO-E dužan da izradi odbrambeni plan EES kojim se unaprijred
prepoznaju poremećeni režimi u sopstvenoj oblasti i u regionu koji mogu dovesti do daljeg
kritiĉnog narušavanja radnih parametara u celoj interkonekciji ili njenim delovima kao i skup
95
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
odgovarajućih preventivnih akcija kojima se spreĉava širenje tako definisanih poremećaja po
interkonekciji i umanjiti njegove posledice.
U skladu sa regionalnim pristupom u sagledavanju potencijalnih opasnosti kojima je eventualno
izložena interkonekcija, kao i sve većeg broja interkonektivnih dalekovoda izmeĊu sistema kojima
prenosni sistemi postaju zavisni meĊu sobom, OPS je dužan da uvaži uticaj okolnog prenosnog
sistema na njegov sistem.
Uvažavajući preporuke ENTSO-E OPS periodiĉno vrši odgovarajuće proraĉune i definiše oblast
interkonekcije od uticaja na elektroenergetski sistem Crne Gore (oblast observabilnosti) nad kojim
vrši nadzor u okviru SCADA sistema u smislu sigurnosti rada EES Crne Gore kao i ĉitave
interkonekcije.
TakoĊe, periodiĉno se vrši regionalna tehniĉka i organizaciona koordinacija u cilju obezbeĊenja
svih neophodnih informacija od strane susednih operatora prenosnog sistema za nadzor oblasti
observabilnosti.
8) Plan redukcije potrošnje
Član 206
Nakon što je prethodno preduzeo sve raspoložive mere kako bi izbegao primjenu plana redukcije
potrošnje, OPS ima pravo da u cilju održavanja ili ponovnog uspostavljanja propisanog nivoa
sigurnosti sistema, privremeno ograniĉi snagu potrošnje korisnika ili da nalog za njegovo
iskljuĉenje sa prenosnog sistema prema unapred definisanom planu u sledećim sluĉajevima:
prirodne katastrofe (viša sila),
potencijalnog rizika po sigurnost i stabilnost EES,
zagušenja u mreži ili rizika od preopterećenja elemenata EES,
rizika odvajanja od interkonekcije (ostrvski rad),
ugrožavanja statiĉke ili dinamiĉke stabilnosti sistema,
ugrožavanja frekventne stabilnosti sistema,
neprihvatljivih meĊusobnih uticaja u sistemu,
održavanja, popravke ili izgradnje djelova sistema koje imaju za posljedicu narušavanje
sigurnosti rada sistema, ili
nedostatka (debalansa) aktivne snage u sistemu.
OPS odluĉuje koju vrstu plana će primjeniti u zavisnosti od procjene radnih karakteristika u kojima
se sistem nalazi kao i mogućih posledica po EES koje može izazvati eventualno dalje širenje
poremećaja.
Član 207
OPS blagovremeno obavještava korisnike prenosnog sistema o planiranim i oĉekivanim
redukcijama isporuke elektriĉne energije osim u sluĉaju kada je to nemoguće usled brzine
reagovanja u cilju spreĉavanja delimiĉnog ili totalnog raspada EES.
Ukoliko korisnik prenosnog sistema odbije da primjeni mjere redukcije potrošnje u propisanom
iznosu, OPS ima pravo da iskljuĉi kompletan objekat korisnika prenosnog sistema ili njegove
djelove ukoliko je to moguće.
96
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Član 208
OPS izraĊuje plan redukcije potrošnje koji obuhvata sledeće planove:
plan naponskih redukcija,
plan havarijskih redukcija, i
plan automatskog podfrekventnog rasterećenja.
Plan naponskih redukcija
Član 209
Naponska redukcija podrazumeva snižavanje radnog napona u korisniĉkim sistemima u cilju
ograniĉenja isporuke aktivne snage.
Naponske redukcije se sprovode u objektima 220/110 kV i 110/X kV. Svi korisniĉki objekti
prikljuĉeni na prenosni sistem moraju biti osposobljeni za primjenu naponskih redukcija.
U sluĉaju opasnosti od pojave preopterećenja ili naponskog sloma koji se mogu otkloniti merama
naponske redukcije OPS izdaje nalog za promjenom položaja regulacione sklopke na
transformatorima u odgovarajućim taĉkama sistema.
Plan naponskih redukcija revidira se i ažurira svake godine u skladu sa prognoziranim parametrima
i karakteristikom potrošnje (faktor snage) kao i planiranim režimima rada sistema.
Plan havarijskih redukcija
Član 210
U sluĉaju neoĉekivanog nedostatka aktivne snage u elektroenergetskom sistemu, u cjelini ili na
njegovim pojedinim djelovima, neophodno je pristupiti hitnim iskljuĉenjima potrošnje kako bi se
izbjegao poremećaj većih razmjera, odnosno rad sa neprihvatljivo niskim naponom ili, eventualno,
smanjenom frekvencijom. Pored toga, hitno iskljuĉenje može se koristiti kako bi se ublažilo
preopterećenje djelova prenosnog sistema ukljuĉujući i pojedina ĉvorišta mreže.
OPS izraĊuje plan havarijskih redukcija do 01. oktobra tekuće godine za narednu godinu u kojem
se definiše vrednost potrošnje u MW koja mora biti ukljuĉena u plan za svakog pojedinaĉnog
korisnika prenosnog sistema (ODS i direktni potrošaĉi) uzimajući u obzir planirani nivo potrošnje u
karakteristiĉnim režimima.
U cilju operativne realizacije plana havarijskih redukcija, korisnici (ODS i direktni potrošaĉi)
utvrĊuju svoje planove i dostavljaju OPS-u na uvid podatke o distributivnim izvodima (ili djelovima
pogona kod direktnih potrošaĉa) koje predlažu za iskljuĉivanje u skladu sa dostavljenom vrednošću
u MW do 01. novembra tekuće godine, za narednu godinu.
Nakon provjere usaglašenosti dostavljenih podataka od strane korisnika sa vrednostima potrošnje
koja je zahtjevana, konaĉan plan havarijskih redukcija OPS dostavlja korisnicima prenosne mreže
koji su dužni da ga implementiraju u sluĉaju zahtjeva.
Plan havarijskih redukcija sprovodi su u tri vida:
trenutne havarijske redukcije,
97
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
hitne havarijske redukcije, i
havarijske redukcije sa dužim trajanjem.
Koji vid i stepen ograniĉenja primjenjuje OPS, zavisi od uslova i okolnosti u elektroenergetskom
sistemu koje iziskuju da se pristupi redukcijama potrošne elektriĉne energije.
Trenutne havarijske redukcije
Član 211
Trenutne havarijske redukcije se primjenjuju u sluĉajevima kada je neophodno veoma brzo
reagovati (u roku od svega nekoliko minuta) kako bi se sprijeĉilo dalje naglo pogoršavanje
situacije, odnosno raspad elektroenergetskog sistema.
Trenutne havarijske redukcije OPS sprovodi davanjem naloga za hitno iskljuĉenje velikih objekata
(transformatora 220/110 kV i 110 /x kV, radijalnih vodova 110 kV, djelova ili ukupne potrošnje kod
direktnih potrošaĉa i sl.) na odgovarajućom konzumnom podruĉju i u potrebnom obimu.
Hitne havarijske redukcije
Član 212
Hitne havarijske redukcije se primjenjuju odmah nakon primjene trenutnih havarijskih redukcija,
odnosno ĉim je prošla neposredna opasnost od većeg poremećaja, sa ciljem da se ravnomjernom
preraspodjelom ograniĉenja na veći broj krajnjih kupaca postigne veći stepen selektivnosti i da se
u odreĊenoj mjeri omogući vraćanje na sistem onih krajnjih kupaca, koji su prethodno iskljuĉeni.
Ukoliko to situacija omogućava, prema procjeni dispeĉera, ovaj stepen ograniĉenja može se
primijeniti i bez prethodnog zavoĊenja trenutnih havarijskih redukcija.
Primjenom trenutnih havarijskih redukcija, koja obuhvataju direktne potrošaĉe i konzume svih
distributivnih podruĉja, ograniĉenje snage (u potrebnom obimu) vrši se iskljuĉenjem
transformatora ili odgovarajućeg broja izvoda u trafostanicama 110/x kV. Direktni potrošaĉi vrše
zaustavljanje rada proizvodnog procesa ili nekog njegovog dijela. Korisnik je dužan da redukuje
potrošnju u traženom iznosu najkasnije 15 minuta po dobijanju naloga od strane OPS-a.
Krajnjim kupcima kojima je primjenom ovog stepena redukcije prekinuto snadbijevanje, mogu
ostati bez napajanja elektriĉnom energijom u kontinuitetu ne duže od dva sata. Korisnici (ODS i
direktni potrošaĉi) su dužni da ukljuĉe najmanje 35% potrošnje u svoje planove, koje dostavljaju
OPS-u.
Plan hitnih havarijskih redukcija donosi OPS uz konsultacije sa korisnicima prenosnog sistema.
Hitne havarijske redukcije, po instrukciji OPS-a, sprovode ODS, kao i odreĊeni direktni potrošaĉi.
OPS obavještava korisnike o uzrocima i trajanju mjera hitnih havarijskih redukcija.
Prestanak primjene mjera hitnih havarijskih redukcija i vraćanje u normalan režim rada vrši se po
dobijanju takve instrukcije od strane OPS-a.
Pri izradi planova za hitne havarijske redukcije treba, koliko je to moguće, izbjeći preklapanje ovog
plana sa Planom automatskog podfrekventnog rasterećenja.
98
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Havarijske redukcije sa duţim trajanjem
Član 213
Havarijske redukcije sa dužim trajanjem se primjenjuju kada situacija u EES-u zahtijeva
ograniĉenje snage krajnjih kupaca duže od dva sata. Ove redukcije se primjenjuju prema stalnom,
unaprijed utvrĊenom planu kojim su odreĊeni redosled i snage krajnjih kupaca koje treba iskljuĉiti.
Ovaj vid redukcija se planira sa što većim stepenom selektivnosti i izvodi se iskljuĉenjima na 35 kV
i 10 kV.
ODS i Direktni potrošaĉi su dužni u svoje planove, koje dostavljaju OPS-u, ukljuĉiti najmanje 75%
potrošnje, a iskljuĉenja kod direktnih potrošaĉa se obavlja na naĉin koji neće prouzrokovati opštu
opasnost ili materijalnu štetu većeg obima.
Plan havarijskih redukcija sa dužim trajanjem donosi OPS uz konsultacije sa korisnicima prenosnog
sistema.
Havarijske redukcije sa dužim trajanjem se primjenjuju i prilikom sprovoĊenja mjera Vlade u
skladu sa ĉlanom 166 Zakona o energetici.
Plan automatskog podfrekventnog rasterećenja
Član 214
Frekventna stabilnost predstavlja sposobnost EES da u sluĉaju teških poremećaja koji dovode do
znaĉajnih debalansa izmeĊu proizvodnje i potrošnje u sistemu postigne i održi stabilnu radnu taĉku
frekvencije sistema unutar dozvoljenih operativnih granica.
U velikim interkonekcijama, kao što je kontinentalni deo ENTSO-E, u kojima radi EES Crne Gore,
scenariji propada frekvencije u sistemu mogući su u sluĉajevima odvajanja delova sistema i
formiranja više ostrva sa debalansima izmeĊu proizvodnje i potrošnje. Stabilnost sistema u
ovakvim sluĉajevima predstavlja praktiĉno pitanje da li će svako od formiranih ostrva uspostaviti
stabilno stacionarno stanje uz minimum prekida napajanja krajnjih kupaca. TakoĊe, od najveće je
važnosti stabilizovati frekvenciju iznad graniĉne vrednosti za iskljuĉenje proizvodnih jedinica od
47.5 Hz, što se postiže adekvatnim podfrekvetnim sistemima zaštite.
OPS izraĊuje plan podfrekventnog rasterećenja respektujući u najvećoj mogućoj mjeri sa jedne
strane potrebu za minimalnim nivoom iskljuĉenja krajnjih kupaca, a sa druge strane
zadovoljavanje minimuma kriterijuma solidarnosti i harmonizacije podfrekventnih sistema zaštite
na regionalnom nivou koji je preporuĉen u operativnom priruĉniku ENTSO-E.
Djelovanje podfrekventne zaštite je podijeljeno u pet stepeni, u zavisnosti od propada frekvence,
kao što je prikazano u tabeli 12:
Tabela 12 – Djelovanje podfrekventne zaštite
99
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Stepen
Frekvencija
Smanjenje
opterećenja
(%)
I
49,0
5
5
II
48,8
10
15
III
48,6
10
25
IV
48,4
10
35
V
48,2
15
50
Kumulativno
rasterećenje (%)
Iznos odnosno procenat automatskog rasterećenja po pojedinim stepenima djelovanja zaštite
utvrĊuje se u odnosu na maksimalno registrovano opterećenje sistema ostvareno u prethodnoj
godini.
Ovako definisan plan potrebno je periodiĉno usaglašavati (barem jednom godišnje) izmeĊu OPS-a,
ODS-a i direktnih potrošaĉa. Usaglašavanje podrazumeva dostavljanje podataka od strane
korisnika prenosnog sistema o spisku distributivnih izvoda (ili delova pogona kod direktnih
potrošaĉa) koje korisnik predlaže za iskljuĉivanje i to u skladu sa dostavljenom vrednošću u MW
koja je definisana planom za predviĊeni nivo potrošnje korisnika u godini implementacije plana.
Nakon provere podataka od strane CGES da li predloženi nivo konzuma zadovoljava nivo koji je
propisan planom usaglašeni plan se dostavlja korisnicima prenosnog sistema koji su dužni da ga
implementiraju ugradnjom podfrekventnih sistema zaštite.
OPS revidira i ažurira plan podfrekventnog rasterećenja svake godine za narednu godinu.
Nabavka, ugradnja, održavanje i podešavanje podfrekventnih releja je obaveza vlasnika
postrojenja u kojima su releji instalirani.
Nakon svakog djelovanja podfrekventne zaštite svi korisnici u ĉijim su postrojenjima postavljeni
releji, prave pisane izvještaje o djelovanju zaštite (broj releja koji je djelovao, pojedinaĉna i
ukupna snaga koja je iskljuĉena, vrijeme djelovanja i sl.) i dostavljaju ih OPS-u koji, nakon toga,
organizuje zajedniĉku analizu.
9) Plan uspostavljanja rada sistema nakon raspada
Član 215
OPS je, u saradnji sa korisnicima, odgovoran za izradu i ažuriranje plana uspostavljanja
elektroenergetskog sistema nakon raspada koji predstavlja opštu strategiju za obnovu
elektroenergetskog sistema u periodima nakon djelimiĉnog ili potpunog raspada.
Član 216
Plan uspostavljanja elektroenergetskog sistema nakon raspada daje upustva za postupanje svim
relevantnim subjektima, koji su ukljuĉeni u proces uspostavljanja, sa ciljem da se obnavljanje
sistema odvija što je moguće brže i sigurnije. Obzirom da pogonsko stanje i raspoloživost elektrana
i kapaciteta prenosnog sistema nisu uvijek isti, već su promjenljivi tokom eksploatacije, OPS je
obavezan da stalno prati stanje elektroenergetskog sistema u realnom vremenu i da, shodno tome,
100
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
može formulisati privremene procedure za uspostavljanje koje uzimaju u obzir aktuelne uslove
elektroenergetskog sistema.
Plan, pored opšte strategije, OPS mora obratiti pažnju i na:
prioritet obnove,
raspoloživost kapaciteta za obnovu, i
uputstva i instrukcije koje od OPS-a dobijaju korisnici prenosnog sistema koji moraju raditi po
upustvima OPS-a
Član 217
Plan uspostavljanja elektroenergetskog sistema nakon raspada revidira se i ažurira svake godine.
Pored toga, OPS pregleda i ažurira plan kada doĊe do prikljuĉenja neke nove proizvodne jedinice
na elektroenergetski sistem, odnosno kada god doĊe do promena u sistemu koje mogu biti od
uticaja na ovaj plan.
Član 218
OPS je dužan opšta strategija za uspostavljanje elektroenergetskog sistema detaljno izložiti u planu
uspostavljanja sistema nakon raspada koji definiše sledeće stavke:
prioritet uspostavljanja napajanja,
raspoložive kapacitete za ponovno uspostavljanje normalnog stanja,
upustva koja OPS daje ODS-u, proizvoĊaĉima elektriĉne energije, kao i ostalim korisnicima,
koji moraju slediti ta upustva,
uputstva o samostalnim manipulacijama na odreĊenim proizvodnim i prenosnim objektima po
kojima operativno osoblje postupa u sluĉaju raspada sistema, i
komunikacije sa nadležnim rukovostvom u Preduzeću, predstavnicima vlasti, medijima itd.
Član 219
Prilikom definisanja postupaka za uspostavljanje elektroenergetskog sistema OPS mora strogo
voditi raĉuna:
da tokom voĊenja procesa ponovnog uspostavljanja sistema frekvencija ostane pod
kontrolom, kao i da ne doĊe do pojave velikih prelaznih režima. U tom cilju, potrebno je ,u
ovoj fazi, pažljivo razmotriti mogućnosti korišćenja zaštite za rasterećenje,
o opravdanosti promjene podešenja, tj. upravljanja zaštitom u periodima kada su odstupanja
sistemskih parametara znaĉajnije izražena, tj kada su sistemski parametri na niskom nivou,
da naponi u toku uspostavljanja sistema ne smiju prekoraĉiti odreĊene granice,
da sposobnosti proizvodnih jedinica za proizvodnjom reaktivne snage koje služe za poĉetno
uspostavljanje sistema, kao i drugih proizvodnih jedinica koje se angažuju tokom procesa
uspostavljanja opterećenja, moraju biti dovoljne da obezbijede kontrolu napona. Ovdje treba
planirati i upotrebu ostalih sredstava za regulaciju reaktivne energije (npr. ureĊaji za
kompezaciju reaktivne snage kod velikih krajnjih kupaca),
101
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
da broj manipulacija sa prekidaĉima, u procesu uspostavljanja sistema, mora biti unutar
operativnih mogućnosti svakog objekta u uslovima iskljuĉenja, i
da opterećenje u svakom koraku uspostavljanja sistema mora zadovoljiti minimalno
dozvoljenu proizvodnju sinhronizovanih proizvodnih jedinica.
Član 220
Kada djelovi sistema prestanu biti meĊusobno sinhronizovani, ali pri tome ne doĊe do potpunog ili
djelimiĉnog raspada, OPS prema trenutnoj situaciji daje instrukcije odreĊenim korisnicima da
regulišu proizvodnju ili potrošnju, kako bi se omogućilo ponovno povezivanje, tj. resinhronizacija
izdvojenog ostrva. OPS informiše korisnike kada doĊe do sinhronizacije.
U sluĉajevima kada dio sistema, na koji je prikljuĉena proizvodna jedinica, bude odvojen od
ostatka sistema, a ne postoje kapaciteti za sinhronizaciju sa ostatkom prenosnog sistema, tada
mora proizvoĊaĉ elektriĉne energije, po instrukciji OPS-a, iskljuĉiti sa sistema proizvodne jedinice i
držati ih spremnim (na obrtajima) za resinhronizaciju po narednim instrukcijama OPS-a.
ODS, elektrane i svi drugi pogoĊeni korisnici, moraju se pridržavati uputstava OPS-a za vrijeme
uspostavljanja elektroenergetskog sistema, ĉak i u sluĉaju da su ona protivna pojedinim djelovima
Plana uspostavljanja elektroenergetskog sistema nakon raspada, ukoliko postupanje po njima ne
ugrožava pogonsko osoblje ili opremu.
Nakon završetka procesa uspostavljanja elektroenergetskog sistema i povratka u normalan rad
OPS obavještava korisnike da je funkcionisanje elektroenergetskog sistema normalizovano.
OPS izraĊuje plan uspostavljanja rada sistema nakon raspada koji se sastoji od:
plana uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja i
plana uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona.
Plan uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja („black start“)
Član 221
Potpuni raspad EES-a Crne Gore podrazumjeva ispad iz pogona svih proizvodnih kapaciteta u Crnoj
Gori, beznaponsko stanje svih postrojenja i prestanak napajanja elektriĉnom energijom svih
krajnjih kupaca.
Nakon objave od strane OPS-a da je došlo do djelimiĉnog ili totalnog raspada EES-a, sve
procedure vezane za normalni pogon se suspenduju i sve dalje akcije se izvršavaju po nalozima
OPS-a u skladu sa Planom uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja.
Sposobnost proizvodne jedinice za „black start“ je neophodna za obnovu sistema nakon totalnog
raspada EES-a. U okviru plana uspostavljanja rada sistema nakon raspada definišu se pojedinaĉni
generatori ĉije su lokacije i sposobnost potrebni za obnovu rada EES Crne Gore.
Procedura koja se odnosi na sposobnost beznaponskog pokretanja generatora moraju biti
periodiĉno pregledana i ažurirana zajedno sa pružaocima ove usluge kako bi se izvršile eventualne
promene, odredili novi uslovi ili dodale nove proizvodne jedinice.
Opšta strategija uspostavljanja elektroenergetskog sistema nakon potpunog raspada, koju moraju
slijediti svi korisnici, je izložena u Planu uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja
(„black start“) koji definiše sledeće korake:
102
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
uspostavljanje napajanja dela potrošnje uz pomoć elektrana koje imaju mogućnost brzog
ponovnog pokretanja,
sinhronizacija, korak po korak, i povezivanje delova sistema, i
konaĉno i potpuno uspostavljanje normalnog rada cijelog elektroenergetskog sistema
ukljuĉujući i interkonektivne veze kada se za to steknu uslovi saglasno važećim pravilima
zajedniĉkog rada u interkonekciji.
Plan uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona
Član 222
Djelimiĉni raspad EES-a podrazumjeva odvajanje jednog dijela sistema od ostalog dijela EES-a, pri
ĉemu su u tom dijelu sistema posledice iste kao i kod potpunog raspada EES-a.
Plan uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona sastoji iz sledećih uputstava:
Uputstvo pri nestanku napona zbog kvara na sabirnicama,
Uputstvo za vršenje samostalnih manipulacija za svako postrojenje prenosnog sistema, i
Uputstvo obnove EES uz prisustvo spoljašnjeg napona
Prilikom izrade plana uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona OPS mora uzeti
u obzir sledeće prioritete:
što je moguće brže prosleĊivanje napona do proizvodnih objekata i krajnjih kupaca koji su
osjetljivi na dugotrajne prekide u napajanju elektriĉnom energijom i
prosljeĊivanje napona do potrošaĉkih centara prema usvojenom planu prioriteta.
Obuka
Član 223
OPS je obavezan da vrši stalnu struĉnu obuku i usavršavanje svog osoblja kako bi bilo sposobno i
spremno da se na odgovarajući naĉin ukljuĉeno u izradu, odnosno sprovoĊenje, praćenje i
prilagoĊavanje Plana uspostavljanja rada sistema nakon raspada.
ProizvoĊaĉi, ODS i svi direktni potrošaĉi obavezni su da obezbijede adekvatnu obuku svog
pogonskog osoblja kako bi bilo sposobno i spremno da aktivno i kvalitetno uĉestvuje u
sprovoĊenju mjera i aktivnosti u procesu otklanjanja poremećaja u radu elektroenergetskog
sistema.
4. Upravljanje elektroenergetskim sistemom
1) Uvod
Član 224
OPS upravlja elektroenergetskim sistemom u skladu sa sledećim opštim principima:
103
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
oĉuvati normalno radno stanje EES koje podrazumeva takvo stanje u kojem su radne taĉke
parametara sistema udaljene od graniĉnih vrednosti za dovoljnu marginu sigurnosti,
preduzeti sve raspoložive mere koje će dovesti do najbržeg otklanjanja poremećaja,
smanjenja njegovih posledica i povratka sistema u normalno radno stanje,
obezbjediti pouzdan prijem/predaju elektriĉne energije propisanog kvaliteta korisnicima
prenosnog sistema,
optimalno koristiti raspoložive prenosne kapacitete, i
princip minimalnih troškova rada EES
Član 225
Upravljanje elektroenergetskim sistemom u realnom vremenu podrazumeva realizaciju planiranih
režima rada uvažavajući gore navedene opšte principe uz ostavljanje mogućnosti svim uĉesnicima
na tržištu elektriĉne energije za izmenom prvobitnih planova.
Najznaĉajnije dužnosti upravljanja EES-om podrazumevaju voĊenje sistema (frekventna stabilnost,
naponska stabilnost, primjena odbrambenih mera i ponovno uspostavljanje rada), nadzor sistema
u smislu stacionarne i tranzijentne stabilnosti i upravljanje prekidaĉkim manipulacijama.
2) Ciljevi
Član 226
Odredbe koje su definisane u okviru upravljanja elektroenergetskim sistemom imaju za cilj da
definišu proceduru i utvrde sve aktivnosti koje OPS sprovodi delovanjem na elemente EES ili
proizvodne jedinice, direktno ili putem operatora u proizvodnim objektima odnosno distributivnim
objektima u cilju ostvarivanja sigurnog i pouzdanog rada EES Crne Gore i prijema/predaje
elektriĉne energije propisanog kvaliteta.
3) Primjena
Član 227
Odgovorne strane za primjenu odredbi koje su definisane u okviru upravljanja elektroenergetskim
sistemom su OPS i korisnici pod kojima se podrazumevaju:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
operatori distributivnog sistema,
operator tržišta i snabdjevaĉi,
direktni potrošaĉi, i
operatori susjednih prenosnih sistema.
104
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
4) Upravljanje u normalnom radnom stanju
Član 228
Upravljanje u normalnom radnom stanju podrazumeva obavljanje sledećih aktivnosti:
1) nadzor rada EES-a u skladu sa utvrĊenim dnevnim planom;
2) obavljanje sistemskih usluga regulacije frekvencije i regulacije napona davanjem naloga za
aktiviranje pomoćnih usluga; i
3) komunikacija operatora u Dispeĉerskom Centru OPS-a sa operatorima u objektima
prenosnog sistema, objektima korisnika i susednim operatorima prenosnih sistema u cilju:
nadzora nad pogonom sistema,
nadzora nad stanjem primarne i sekundarne opreme i pomoćnih pogona objekata
prenosnog sistema,
izvoĊenja manipulacija rasklopnom opremom,
izbora režima upravljanja, lokalno ili daljinski,
registrovanja vrednosti pogonskih mjernih veliĉina, alarmnih i položajnih signala, signala
zaštite, odnosno veliĉine šuma,
koordinacije rada službi za upravljanje i održavanje na terenu, i
razmjene ostalih podataka neophodnih za upravljanje.
Nadzor rada EES
Član 229
U cilju donošenja odluka kojima omogućava realizaciju dnevnog plana rada kao i upravljanje EESom u skladu sa gore navedenim opštim principima OPS ima na raspolaganju sledeće informacije u
realnom vremenu:
frekvenciju sistema,
vrednosti napona na sabirnicama postrojenja prenosnog sistema,
tokove aktivnih i reaktivnih snaga u prenosnom sistemu i objektima korisnika prenosnog
sistema (koji su od interesa za rad prenosnog sistema),
grešku regulacione oblasti,
signale indikacija i alarma u prenosnim i objektima korisnika prenosnog sistema,
aktivne i reaktivne snage na proizvodnim jedinicama,
status rasklopne opreme,
pozicije na regulacionim transformatorima, i
alarme i signalizaciju koji se odnose na ispravnost izmerenih veliĉina, rad zaštitnih ureĊaja,
status komunikacije i sliĉno.
Nadzor nad radnim parametrima EES realizuje se preko SCADA sistema iz Dispeĉerskog Centra
OPS-a, lokalnim sistemima za upravljanje i nadzor u objektima OPS-a i korisnika kao i uz pomoć
informacija dobijenih drugim sredstvima za komunikaciju sa objektima prenosnog sistema,
objektima korisnika i operatorima susednih sistema.
105
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Izdavanje naloga
Član 230
Dispeĉerski Centar OPS-a koji vrši upravljanje prenosnim sistemom je ovlašćen da izdaje opšte
naloge korisnicima u cilju upravljanja svim prekidaĉkim manipulacijama u sistemu kao i ispunjenja
obaveze vršenja sistemskih usluga.
Dispeĉerski Centar OPS-a prilikom upravljanja u normalnom radnom stanju izdaje dispeĉerske
naloge za:
manipulacije sa rasklopnom opremom u prenosnom sistemu,
angažovanje pomoćnih usluga,
promjenu u proizvodnji reaktivne snage proizvodne jedinice ili za održavanje odreĊenog nivoa
napona na sabirnicama u skladu sa tehniĉkim uslovima definisanim u ĉlanu 56 stav 1 i ĉl. 77
do 81 ovih Pravila, i
ukljuĉivanje/iskljuĉivanje i regulaciju opreme za reaktivnu kompenzaciju (kapaciteta/
reaktora/SVC-a/promjena postavke preklopke transformatora).
Nalog se izdaje usmenim putem, uz obavezno snimanje naloga na registrofonu ili putem depeše, ili
na drugi naĉin shodno internim procedurama OPS-a i sporazumom kojim se ureĊuje eksploatacija
objekta, a koji je zakljuĉen izmeĊu OPS i korisnika prenosnog sistema.
Nalog izdat od strane Dispeĉerskog Centra OPS-a je obavezujući za operatore u objektima
prenosnog sistema i korisnika.
Izuzetno, u sluĉajevima kada izdati nalog od strane dispeĉerskog centra OPS-a može ugroziti
bezbednost ljudi ili objekta, podreĊeno osoblje u smislu upravljanja elektroenergetskim sistemom
(operatori u prenosnim objektima, odnosno osoblje u centrima upravljanja korisnika prenosnog
sistema) nije dužno da izvrši nalog, ali mora da obrazloži zbog ĉega to nije uĉinilo. TakoĊe,
pomenuto osoblje može da predloži upravljaĉke akcije nadreĊenom centru upravljanja OPS-a na
osnovu informacija kojima raspolaže, sa tim da ono snosi potpunu odgovornost za taĉnost tih
informacija.
Izmjena utvrĎenog dnevnog plana rada elektroenergetskog sistema
Član 231
Prilikom zahtjeva od odgovorne strane za unutardnevnom izmjenom bilo kojeg djela plana koji je
sadržan u okviru dnevnog plana rada elektroenergetskog sistema izraĊenog u skladu sa ĉlanom
156 ovih Pravila, OPS provjerava sledeće:
da li upućeni zahtjev ugrožava uslove za održavanjem normalnog radnog stanja
elektroenergetskog sistema,
da li se remete uslovi tržišta elektriĉne energije, i
da li se ugrožava pristup drugom korisniku prenosnog sistema
Ukoliko se ustanovi da zahtjev za izmjenom narušava neki od gore navedenih kriterijuma promena
se odbija i OPS u saradnji sa odgovornom stranom traži drugi naĉin za rešenje uzroka koji
zahtijevaju promenu dnevnog plana rada elektroenergetskog sistema.
106
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
U sluĉaju znaĉajnih promena po pitanju odstupanja potrošnje, proizvodnje ili raspoloživih
prenosnih kapaciteta koje mogu dovesti, ili su već dovele do poremećaja, OPS može samostalno
izmjeniti dnevni plana rada elektroenergetskog sistema u okviru ugovorenih sistemskih usluga kao
i drugih navedenih mjera iz ĉl. 238 do 241 ovih Pravila.
IzvoĎenje radova u prenosnom sistemu
Član 232
Iskljuĉenje elemenata EES zbog radova izvršava se na osnovu odobrenja za iskljuĉenje koje daje
OPS po podnetim zahtjevima za iskljuĉenje, u skladu sa dnevnim planovima ili hitnim iskljuĉenjima.
Procedura koja se sprovodi prilikom izvoĊenja radova u prenosnom sistemu obuhvata sledeće
aktivnosti:
razmjenu informacija u skladu sa ĉlanom 163 ovih Pravila o planiranim ili hitnim radovima
odnosno manipulacijama u postrojenjima OPS-a ili korisnika koje mogu biti od interesa za
odgovorne strane u cilju izbjegavanja neželjenih posledica kako po sigurnost rada EES tako i
po sigurnost napajanja korisnika;
izdavanje naloga za izvršenje manipulacija od strane Dispeĉerskog Centra OPS-a u skladu sa
ĉlanom 230 ovih Pravila,
potvrĊivanje o izvršenoj manipulaciji od strane dežurnog operatora u postrojenjima
prenosnog sistema ili postrojenjima korisnika, i
izdavanje dozvole za obavljanje radova na dalekovodima od strane Dispeĉerskog Centra OPSa odnosno dežurnog operatora u postrojenju za radove u postrojenjima OPS-a ili korisnika,
nakon potvrde o završenim manipulacijama kojima su obezbijeĊeni uslovi za bezbjedno
izvoĊenje radova.
Izvještavanje kod izvoĎenja radova u prenosnom sistemu
Član 233
U cilju oĉuvanja stabilnog rada EES-a i izbjegavanja mogućih neželjenih posledica, kako na rad
prenosnog sistema, tako i na rad korisnika, neophodno je obezbijediti pravovremenu i pouzdanu
razmjenu informacija o svim iskljuĉenjima (planiranim ili hitnim) u sistemu.
U sluĉaju izvoĊenja radova ili manipulacija u prenosnom sistemu koji je u nadležnosti OPS-a, a
koje bi mogle izazvati posledice na rad korisnika prenosnog sistema, OPS o tome obavještava
korisnike sistema.
U sluĉajevima planiranih radova ili manipulacija u postrojenju ili delovima postrojenja u vlasništvu
korisnika koje bi mogle izazvati posledice na siguran rad elektroenergetskog sistema ili na rad
drugih korisnika, korisnik mora obavijestiti OPS. Shodno obavještenju dobijenom od korisnika, OPS
obavještava druge korisnike, kao i operatore susjednih prenosnih sistema u skladu sa pravilima
ENTSO-E o zajedniĉkom radu u interkonekciji.
Informacija treba da sadrži sledeće podatke:
taĉan naziv elementa EES –a na kome se izvode radovi/manipulacije,
opis radova/manipulacija,
okvirno vrijeme poĉetka i završetka radova/manipulacija, i
107
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
upozorenje o mogućim posledicama kako po sigurnost rada EES tako i na sigurnost napajanja
korisnika.
Procedure kod izvoĎenja radova u prenosnom sistemu
Član 234
U okviru internog pravilnika o radu „Uputstvo za rad Dispeĉerskog Centra OPS-a“ detaljno su
opisane sledeće procedure za sluĉaj radova u prenosnom sistemu koja je u nadležnosti OPS-a:
izdavanje naloga i naĉin njihovog dostavljanja,
opis sadržaja potvrde o izvršenju manipulacije i naĉin njenog dostavljanja, i
izdavanje dozvole za rad i opis njenog sadržaja.
U sluĉaju izvoĊenja radova ili manipulacija u prenosnom sistemu koji je u nadležnosti korisnika,
sve gore navedene procedure definišu se u okviru Ugovora o prikljuĉenju.
OPS, kao i svaki korisnik prenosnog sistema moraju imati interni Pravilnik i/ili Uputstva o mjerama
sigurnosti koje je neophodno sprovesti pri radu na elektroenergetskim objektima. Ovim
Pravilnikom i/ili Uputstvom se, pored ostalog, definišu i sigurnosne procedure zaštite na radu koje
je neophodno sprovesti u sluĉaju izvoĊenja radova u prenosnom sistemu ili sistemu korisnika.
Koordinacija mjera zaštite na radu izmeĊu korisnika i OPS-a se definiše u okviru Ugovora o
prikljuĉenju.
Rad komunikacionog i tehničkog sistema upravljanja
Član 235
OPS omogućava kontinualnu komunikaciju sa korisnicima prenosnog sistema, uĉesnicima na tržištu
elektriĉne energije i ostalim operatorima prenosnog sistema svojim komunikacionim sistemom u
skladu sa obavezujućim odredbama ENTSO-E operativnog priruĉnika (Pravilo 6 – Komunikaciona
infrastruktura).
Svi razgovori u Dispeĉerskom Centru OPS-a koji se tiĉu operativnog upravljanja moraju se obavljati
preko telefona koji su povezani sa ureĊajem za snimanje razgovora.
U Dispeĉerskom Centru OPS-a se arhiviraju svi poslani i primljeni faksovi, e-mail-ovi, pisana pošta i
druga korespondencija.
Korisnici prenosnog sistema obezbeĊuju kontinualni prenos neophodnih podataka u Dispeĉerski
Centar OPS-a prema odredbama definisanim u .
Svi sistemi za komunikaciju moraju imati odgovarajuću rezervu za sluĉaj otkaza.
Za sluĉaj otkaza sistema za komunikaciju, predviĊena je procedura koja se usaglašava u okviru
Ugovora o prikljuĉenju u delu kojim se reguliše eksploatacija objekta korisnika prenosnog sistema,.
Tehniĉki sistem upravljanja mora biti dizajniran i korišćen tako da OPS može ispuniti sve obaveze
vezane za upravljanje prenosnim sistemom.
Centri upravljanja OPS moraju imati jasno i razumljivo prikazane parametre u prenosnom sistemu.
Ovi parametri se moraju prikazivati u realnom vremenu.
108
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
OPS mora imati mogućnost arhiviranja navedenih parametara u ovom odeljku u cilju analiziranja
rada elektroenergetskog sistema, ponašanja proizvodnih jedinica i izrade izveštaja o radu
elektroenergetskog sistema.
Svi generatori koji uĉestvuju u sekundarnoj regulaciji moraju biti integrisani u odgovarajuće
mjerno-upravljaĉko kolo koje u realnom vremenu dostavlja signale za formiranje greške
regulacione oblasti.
U sluĉaju privremene neraspoloživosti Dispeĉerskog Centra OPS-a, njegove funkcije preuzima
rezervni Dispeĉerski Centar. U tom smislu, rezervni Dispeĉerski Centar mora raspolagati
odgovarajućom dokumentacijom i SCADA signalima.
OPS i korisnici prenosnog sistema dužni su da svoju opremu koja služi za komunikaciju i
upravljanje održavaju u ispravnom stanju.
Radovi na održavanju opreme za komunikaciju i upravljanje prenosnim sistemom moraju se
planirati tako da se ne ugrozi normalan rad sistema. Prilikom planiranja ovih radova, OPS saraĊuje
sa korisnicima prenosnog sistema i susednim operatorima prenosnog sistema.
Korisnici prenosnog sistema dostavljaju tehniĉkom sistemu upravljanja OPS-a sve informacije u
realnom vremenu neophodne za odvijanje upravljaĉkih akcija u saglasnosti sa ĉlanom 95 stav 3
ovih Pravila.
Korisnik prenosnog sistema mora posedovati dokumentaciju koja se odnosi na komunikacionu i
opremu za upravljanje prenosnim sistemom instaliranu u svom objektu. Na zahtjev OPS, korisnik
prenosnog sistema mora staviti na uvid dokumentaciju navedenu u ovom odeljku.
Korisnik prenosnog sistema dužan je da u sluĉaju nastanka kvara na opremi za komunikaciju,
odnosno upravljanje prenosnim sistemom odmah obavesti OPS.
Prikupljanje podataka
Član 236
OPS prikuplja sve podatke neophodne za planiranje i analizu rada elektroenergetskog sistema u
vremenskoj rezoluciji od interesa za planiranje rada elektroenergetskog sistema, a to su:
srednjesatni podaci o razmjeni po interkonektivnim vodovima,
srednjesatni podaci o proizvodnji aktivne i reaktivne energije svih elektrana,
srednjesatni podaci potrošnje distributivnih transformatora 110/X kV,
srednjesatni podaci potrošnje direktnih potrošaĉa,
stanja akumulacija i dotoka u hidroelektranama,
stanja deponija uglja i mazuta za termoelektrane,
podaci o ispadima elemenata u sistemu sa uzrokom i vremenom ispada, trajanje prekida
napajanja odreĊenog konzumnog podruĉja,
podaci o ispadima proizvodnih objekata sa uzrokom i vremenom ispada,
vrijednosti napona u karakteristiĉnim ĉvorovima, i
ostali podaci neophodni za planiranje i analizu rada EES-a.
Korisnici prenosnog sistema dužni su da dostave OPS-u navedene podatke koji se odnose na
njihove objekte, na naĉin i u formatu koji propisuje OPS.
109
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
5) Upravljanje u poremećenim uslovima
Član 237
Poremećeni radni režimi podrazumevaju sve radne režime koji odstupaju od normalnog stanja. U
okviru upravljanja poremećajima u sistemu, OPS je odgovoran za sprovoĊenje mjera ograniĉenja
širenja poremećaja kao i za ponovno uspostavljanje rada sistema. U tom smislu, siguran i stabilan
rad EES-a i njegova restauracija imaju prednost nad interesima korisnika prenosnog sistema.
Član 238
Upravljanje u poremećenim uslovima izvodi OPS i podrazumeva primjenu odbrambenih mjera
definisanih u planovima za rad EES-a u vanrednim okolnostima (ĉlan 200 ovih Pravila) kojima se
sistem održava ili vraća što je moguće brže u normalni radni režim.
Član 239
Svi lokalni poremećaji (kvarovi) u prenosnom sistemu otklanjaju se pravovremenim i selektivnim
delovanjem sistema zaštite u skladu sa ĉlanom 201 ovih Pravila sa ciljem da se saĉuva oprema u
prenosnim i objektima korisnika prenosnog sistema od trajnih oštećenja, odnosno da se
minimalizuju posledice kvarova ili poremećaja u elektroenergetskom sistemu i da se održi njegov
stabilan rad.
Član 240
Planom preventivnih akcija obuhvataju se sve upravljaĉke mere koje su Dispeĉerskom Centru OPSa na raspolaganju kojima se spreĉava širenje poremećaja kao i omogućiti povratak sistema u
normalno radno stanje bez preduzimanja havarijskih redukcija.
Ukoliko preduzete preventivne mere nisu dovoljne ili ukoliko i dalje postoji opasnost od širenja
poremećaja OPS ima pravo da privremeno iskljuĉi djelove sistema kako bi održao siguran rad
sistema i spreĉio štetne posledice širih razmera (totalni raspad sistema). U poremećenim radnim
režimima odgovarajući nalozi koji su dobijeni od strane OPS-a moraju se izvršiti bez odlaganja.
Član 241
U sluĉaju nedostatka aktivne snage u elektroenergetskom sistemu, naponskog sloma tj.
nedostatka reaktivne snage u sistemu, preopterećenja elementa prenosnog sistema ili nekog
drugog poremećaja, pri ĉemu preti opasnost narušavanja normalnog rada elektroenergetskog
sistema, može se pristupiti ograniĉenju isporuke elektriĉne energije u celom ili pojedinim delovima
sistema primjenom redukcija potrošnje definisanih u ĉlanu 208 ovih Pravila.
U sluĉaju djelimiĉnog ili potpunog raspada elektroenergetskog sistema nadležni centri upravljanja
OPS-a i korisnika prenosnog sistema uspostavljaju elektroenergetski sistem u skladu odredbama
plana uspostavljanja rada elektroenergetskog sistema nakon raspada (ĉl. 215 do 222 ovih Pravila).
U sluĉajevima kada OPS ili korisnik dobiju informaciju o pogonskom dogaĊaju koji bi mogao imati
uticaja na sigurnost rada EES-a i koji su od interesa za obe odgovorne strane, oni istog trenutka
moraju obavestiti jedan drugog o novonastaloj situaciji.
110
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Član 242
U cilju ispitivanja dogaĊaja prilikom poremećaja u prenosnom sistemu, OPS može zatražiti
specijalne provjere koje korisnik mora izvršiti na svojoj opremi ukoliko je ova oprema povezana na
prenosni sistem OPS-a.
Član 243
Odgovorne strane moraju pružati podršku i informacije jedan drugom u cilju otklanjanja i
ispitivanja uzroka nastanka kvara.
Za svaki znaĉajniji poremećaj u prenosnom sistemu, koji podrazumeva poremećaj pri kojem je
došlo do prekida isporuke elektriĉne energije, redukcije potrošnje ili ukidanja ugovorenih razmjena
elektriĉne energije operator prenosnog sistema izraĊuje odgovarajući izveštaj.
Izveštaj o znaĉajnijim poremećajima treba da sadrži:
datum, vreme nastanka i trajanje poremećaja,
mjesto i uzrok nastanka poremećaja,
podatke o ukidanju ugovorenih razmjena elektriĉne energije ili redukciji potrošnje, i
ukupno ukinutu razmjenu/neisporuĉenu elektriĉnu energiju.
6) Tehnički i drugi uslovi za rad sistema u interkonekciji
Član 244
Saradnja OPS sa drugim operatorima prenosnih sistema se odvija na dva nivoa:
u vlastitom kontrolnom bloku radi obraĉuna neželjenih odstupanja prema interkonekciji i
sa drugim kontrolnim blokovima radi sigurnog pogona interkonekcije.
Član 245
OPS je dužan da u saradnji sa susjednim operatorima osigura usklaĊenu regulaciju napona na
krajevima interkonektivnih dalekovoda u cilju smanjenja razmjene reaktivne snage.
OPS je dužan da nadgleda ostvarivanje planirane razmjene aktivne snage sa drugim operatorima.
Pogon treba da se vodi tako da je što manje odstupanje izmeĊu dogovorene i stvarne razmjene.
OPS je u obavezi da osigura rezervu kapaciteta za prenos izmeĊu EES Crne Gore i drugih sistema
koja omogućava dodatan protok snage djelovanjem primarne regulacije pri poremećaju.
OPS vrši regulaciju frekvencije u skladu sa pravilima ENTSO-E.
OPS na granici sa susjednim operatorom usklaĊuje:
raspoloživu lokalnu rezervu rektivne snage,
minimalne i maksimalne dopuštene napone u trajnom pogonu i njihova kratkotrajna
narušavanja,
111
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
opseg razmjene reaktivne energije i postupke pri narušavanju opsega,
koordinaciju izolacije, i
zajedniĉke mjere za regulaciju napona.
Obraĉun i kompenzacija neželjenih odstupanja obavljaju se u skladu sa pravilima ENTSO-E.
OPS koordinira planove razvoja i izgradnje prenosnog sistema sa susjednim operatorima.
OPS je odgovoran za ugradnju zaštitnih sistema na naĉin da nije ugrožena oprema u drugim
sistemima.
OPS je dužan da vrši koordinaciju aktivnosti na upravljanju zagušenjima sa susjednim operatorima.
OPS vrši koordinaciju aktivnosti u poremećenim uslovima rada interkonekcije sa susednim
operatorima prenosnog sistema.
OPS je dužan da sa drugim operatorima razmjenjuje podatke koji omogućuju nadzor prenosa
energije preko granica regulacionih oblasti:
planirana iskljuĉenja pojedinih elemenata sistema, od znaĉaja za rad interkonekcije,
podatke o vrijednostima napona,
modele mreže,
planove razmjene preko granice kontrolne oblasti, i
mjerenja u realnom vremenu napona, aktivne i reaktivne snage i statusa prekidaĉa na
elementima od znaĉaja za rad interkonekcije, definisanim u skladu sa ĉlanom 205 st. 3 i 4
ovih Pravila.
7) Izvještaj o radu prenosnog sistema
Član 246
Dispeĉerski centar OPS-a hronološki vodi dnevnik rada u koji se upisuju svi relevantni podaci za
upravljanje prenosnim sistemom, a naroĉito:
izdati i primljeni nalozi,
ispadi i kvarovi elemenata prenosnog sistema,
izvršene manipulacije u prenosnom sistemu,
relevantne dogaĊaje vezani za rad proizvodnih objekata,
relevantne dogaĊaje vezane za sigurnost rada prenosnog sistema,
sprovoĊenje ograniĉenja isporuke elektriĉne energije,
problematika rada opreme za upravljanje,
raspoloživost zaštite u prenosnom sistemu,
dokumenti za rad,
prispeli telegrami, i
ostale informacije relevantne za rad elektroenergetskog sistema.
Član 247
112
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Na osnovu dnevnika rada, arhiviranih podataka iz SCADA sistema kao i dostavljenih podataka od
strane korisnika usmenim ili pismenim putem OPS izraĊuje periodiĉne izveštaje o radu prenosnog
sistema. Izveštaj o radu prenosnog sistema sadrži sledeće:
podatke o proizvodnji,
podatke o potrošnji,
podatke o razmjeni elektriĉne energije,
podatke o gubicima u prenosnom sistemu,
podatke o angažovanim pomoćnim uslugama,
podatke o pogonskim dogaĊajima,
podatke o trajanju prekida napajanja, i
ostale podatke od interesa za rad prenosnog sistema
Periodiĉne izveštaje o radu prenosnog sistema OPS dostavlja Agenciji na uvid.
113
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
VI. PRISTUP PRENOSNOM SISTEMU
1. Uvod
Član 248
Pristup prenosnom sistemu podrazumijeva pristup treće strane (korisnika prenosnog sistema)
prenosnom sistemu za potrebe prenosa elektriĉne energije za podmirivanje potrošnje u Crnoj Gori
ili radi tranzita.
Odredbama Pravila, vezanih na pristup prenosnom sistemu, se utvrĊuju osnovni uslovi i procedure
djelovanja OPS-a prema uĉesnicima na tržištu elektriĉne energije, kao i uslovi za koordinaciju
OPS-a i Operatora tržišta kao glavnog nosioca aktivnosti organizovanja i upravljanja tržištem
elektriĉne energije sa ciljem obezbijeĊivanja uslova za ravnopravan položaj uĉesnika na tržištu
elektriĉne energije, kao i njihovog prava na nediskriminatoran pristup prenosnom sistemu.
Član 249
Pristup prenosnom sistemu korisnik može ostvariti :
sklapanjem ugovora o pristupu prenosnom sistemu u cilju korišćenja prenosnih kapaciteta
unutar kontrolne oblasti Crna Gora,
sklapanjem ugovora o pristupu prenosnom sistemu u cilju korišćenja prekograniĉnih
prenosnih kapaciteta, ili odobrenjem pristupa od strane OPS-a, u skladu sa procedurom koju
OPS definiše i objavljuje na svojoj internet stranici, a na osnovu prethodno sprovedene
registracije korisnika.
Član 250
OPS odobrava i upravlja pristupom prenosnom sistemu.
Član 251
Ugovorom o pristupu prenosnom sistemu, korisnik prenosnog sistema stiĉe pravo garantovanog
pristupa prenosnom sistemu radi prenosa odreĊene koliĉine elektriĉne energije po utvrĊenom
dijagramu, vremenskom roku i prenosnom pravcu.
Član 252
OPS na svojoj internet stranici blagovremeno objavljuje podatke od znaĉaja za korišćenje
prenosnog sistema, o kapacitetima, zagušenjima, kao i druge podatke potrebne za funkcionisanje
tržišta elektriĉne energije.
2. Ciljevi
Član 253
114
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Cilj odredbi Pravila, vezanih na pristup prenosnom sistemu, je da se:
na zakonit, javan i nediskriminatoran naĉin omogući pristup i korišćenje kapaciteta prenosnog
sistema trećoj strani (korisnicima prenosnog sistema),
izvrši optimizacija kapaciteta prenosnog sistema,
omogući, što je moguće pouzdanije, snabdijevanje potrošaĉa i podmirenje potrošnje u Crnoj
Gori,
u okviru raspoloživih neiskorišćenih kapaciteta prenosnog sistema, a u skladu sa važećim
propisima u intrekoneciji, omogući tranzit elektriĉne energije, za podmirenje potrošnje izvan
Crne Gore, i
omogući regionalna
kapacitetima.
harmonizacija
procedura
pristupa
prekograniĉnim
prenosnim
3. Primjena
Član 254
Odgovorne strane za primjenu odredbi Pravila, vezanih na pristup prenosnom sistemu, su OPS,
Operator tržišta i korisnici pod kojima se podrazumijevaju:
proizvoĊaĉi elektriĉne energije,
trgovci elektriĉnom energijom,
snabdjevaĉi,
direktni potrošaĉi,
operatori susjednih prenosnih sistema,
ostali subjekti zainteresovani za korišćenje prenosnog sistema crnogorskog OPS-a.
4. Opšte karakteristike pristupa prenosnom sistemu
Član 255
Pristup prenosnom sistemu je aktivnost u okviru koje OPS korisnicima prenosnog sistema pruža
uslugu prenosa elektriĉne energije. Usluga prenosa elektriĉne energije je postupak pri
nabavci/isporuci elektriĉne energije, kojim OPS obezbjeĊuje prenos elektriĉne energije sa jednog ili
više mjesta, odnosno napojnih ĉvorišta (proizvodnih ili prenosnih objekata), kroz prenosni sistem,
do distributivnog sistema ili postrojenja direktnih potrošaĉa.
U odnosu na organizacionu strukturu EES-a, meĊusobni odnos mjesta nabavke i mjesta isporuke
elektriĉne energije može biti:
mjesto nabavke i mjesto isporuke su unutar regulacione oblasti OPS-a,
mjesto nabavke je unutar regulacione oblasti OPS-a, a mjesto isporuke izvan njegove oblasti,
mjesto nabavke je izvan regulacione oblasti OPS-a, mjesto isporuke unutar njegove oblasti ili
mjesto nabavke i mjesto isporuke su u razliĉitim (ili istoj) regulacionim oblastima, a
istovremeno izvan regulacione oblasti OPS-a (tranzit elektriĉne energije).
115
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
5. Korišćenje prenosnih kapaciteta unutar kontrolne oblasti OPS-a
Član 256
Prenosni kapaciteti unutar kontrolne oblasti OPS-a stavljaju se na raspolaganje korisnicima
prenosnog sistema u cilju omogućavanja rada elektroenergetskog sistema u propisanim okvirima.
Član 257
Naĉin korišćenja prenosnih kapaciteta unutar kontrolne oblasti OPS-a definiše se Ugovorom o
korišćenju prenosnog sistema izmeĊu OPS-a i korisnika ili ugovorima o medjusistemskoj
kompenzaciji izmedju OPS-a i drugih OPS-ova iz interkonekcije.
Ugovor o korišćenju prenosnog sistema sadrži:
garantovane parametre kvaliteta prenesene elektriĉne energije,
obraĉunska mjerna mjesta relevantna za mjerenje prenesene elektriĉne energije,
naĉin prijave prenosa elektriĉne energije i maksimalnu predviĊenu snagu prenosa,
naĉin usaglašavanja obraĉunskih vrijednosti,
komercijalne uslove usluge prenosa elektriĉne energije, i
uslove privremenog ili trajnog prekida usluge prenosa.
Po pravilu, Ugovor o korišćenju prenosnog sistema unutar kotrolne oblasti sklapa se sa svim
korisnicima pojedinaĉno, jednom godišnje. Izuzetno, ugovor o korišćenju prenosnog sistema za
potrebe OPS-ova iz interkonekcije sklapa se na multilateralnom nivou.
Član 258
Usluga prenosa elektriĉne energije unutar kontrolne oblasti OPS-a ostvaruje se kroz sledeće faze:
prijava prenosa,
provjera izvodljivosti,
nadzor rada EES-a, i
usaglašavanje i obraĉun.
1) Balansna odgovornost
Član 259
Svaki nosilac balansne odgovornosti balansne grupe, odnosno balansno odgovorni subjekt mora da
preuzme balansnu odgovornost prema OPS-u, što predstavlja odgovornost za odstupanje od
sopstvenog programa rada (voznog reda).
Nosilac balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovorni subjekt su odgovorni za
zakljuĉivanje trilateralnog Ugovora o balansnoj odgovornosti sa OPS-om i Operatorom tržišta.
Svi povlašćeni proizvoĊaĉi su ĉlanovi jedne balansne grupe kojoj OPS ne naplaćuje odstupanja.
116
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Operator tržišta vodi i redovno ažurira evidenciju balansnih grupa i balansno odgovornih subjekata
(Registar nosilaca balansne odgovornosti).
Nosioci balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovorni subjekti su dužni da
Operatoru tržišta dostave listu svojih primopredajnih mjesta na prenosnoj i distributivnom sistemu.
Lista primopredajnih mjesta se dostavlja uz zahtjev za sticanje statusa nosioca balansne
odgovornosti.
Nosilac balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovorni subjekt dužni su u pisanoj
formi obavijestiti Operatora tržišta i Operatora prenosnog sistema o promjenama svog statusa
(ime, naziv prebivališta/sjedišta i dr.) najkasnije 7 dana po nastaloj promjeni. Administrativne
promjene se moraju unijeti u postojeći Ugovor o balansnoj odgovornosti.
Operator tržišta mjeseĉno obavještava nosioce balansne odgovornosti balansnih grupa i balansno
odgovorne subjekte o ažuriranoj evidenciji balansnih grupa i balansno odgovornih subjekata.
2) Vozni redovi
Dostavljanje voznih redova
Član 260
Korisnici prenosnog sistema koji imaju potpisan Ugovor o korišćenju prenosnog sistema unutar
kontrolne oblasti OPS-a dužni su da planirani prenos elektriĉne energije (vozni red) prijave OPS-u
u proceduri prijavljivanja voznih redova definisanoj Tržišnim pravilima i Uputstvom za prijavu i
izradu voznih redova. Po pravilu, prijava naĉina korišćenja prenosnog sistema vrši se svakog
radnog dana do 12:00, za naredni dan.
Svaki korisnik prenosnog sistema je odgovoran za svoj prijavljeni vozni red. Vozni red korisnika
sadrži:
naziv i šifru direktnog potrošaĉa,
naziv i šifra proizvoĊaĉa,
naziv, šifru snabdjevaĉa, ako ona nije identiĉna sa šifrom direktnog potrošaĉa ili proizvoĊaĉa,
a snabdjevaĉ je njihov zastupnik,
naziv ugovornog subjekta koji plaća usluge prenosa,
vrijeme poĉetka pružanja usluge prenosa,
vrijeme završetka pružanja usluge prenosa,
napojna i potrošaĉka ĉvorišta, odnosno mjesta ulaska u prenosni sistem i izlaska iz prenosnog
sistema, i
15-to minutne ili satne srednje vrijednosti snage za sva napojna i potrošaĉka ĉvorišta.
Povlašćeni proizvoĊaĉ dužan je da OPS-u i Operatoru tržišta dostavlja mjeseĉne i godišnje planove
proizvodnje, za prosjeĉne meteorološke uslove i oĉekivanja u mjeseĉnim odstupanjima proizvodnje
zasnovane na mjerenjima na osnovu kojih je utvrĊen potencijal obnovljivog izvora energije.
Okvirni vozni red sastavlja Operator tržišta na osnovu voznih redova evidentiranih bilateralnih
ugovora koje mu dostavljaju strane odgovorne za prijavu voznog reda.
Provjeru voznih redova sa stanovišta kompletnosti i usaglašenosti podataka vrši Operator tržišta u
skladu sa Tržišnim pravilima i Uputstvom za prijavu i izradu voznih redova. Na osnovu provjerenih
117
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
voznih redova nosioca balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovornih subjekata
Operator tržišta izraĊuje okvirni vozni red i dostavlja ga OPS-u.
Izmjena voznih redova
Član 261
Izmjena voznih redova, provjeru i odobravanje obavlja se u skladu sa Tržišnim pravilima i
Uputstvom za prijavu i izradu voznih redova.
OPS provjerava i daje saglasnost na zahtjeve uĉesnika na tržištu za promjenom koliĉine
proizvodnje, potrošnje i razmjene elektriĉne energije u skladu sa tehniĉkim mogućnostima i
oĉuvanjem sigurnosti rada elektroenergetskog sistema.
U sluĉaju nastanka havarijskog stanja u elektroenergetskom sistemu, OPS ima pravo da
suspenduje pojedine ili sve transakcije zakljuĉene na tržištu elektriĉne energije u cilju oĉuvanja
stabilnosti elektroenergetskog sistema.
Nosioci balansne odgovornosti mogu izmijeniti svoje odobrene vozne redove i nakon vremena
odreĊenog za dostavu voznih redova u sluĉajevima:
ako je izmjena uzrokovana kvarovima u sistemu, koje su objavili OPS ili ODS, što iziskuje da
se teret (snaga) nosioca balansne odgovornosti mora smanjiti za najmanje 10 MW ili, ako je
u pitanju proizvoĊaĉ, proizvodnja nosioca ograniĉi za najmanje 10 MW,
ako u proizvodnoj jedinici sa snagom od najmanje 10 MW, za koju je nosilac odgovoran,
doĊe do neoĉekivanog prekida u radu,
ako je OPS smanjio neku transakciju preko interkonektora, u skladu sa ugovorom o
interkonekciji,
u sluĉaju kupovine i prodaje energije za balansiranje u regulacionoj oblasti OPS-a, ili
u sluĉaju obezbjeĊivanja pomoćnih usluga (aktiviranje tercijarne rezerve) operatorima
prenosnih sistemima van regulacione oblasti OPS-a.
Provjera tehničke izvodljivosti voznih redova
Član 262
OPS je dužan da provjeri tehniĉku izvodljivost okvirnog voznog reda sa stanovišta sigurnosti i
stabilnosti rada sistema sa ciljem identifikacije mogućih tehniĉkih ograniĉenja (pre svega zagušenja
u prenosnom sistemu i ograniĉenja u obezbjeĊivanju pomoćnih i sistemskih usluga).
OPS vrši provjeru slobodnih i dodijeljenih prekograniĉnih prenosnih kapaciteta, odnosno provjeru
mogućnosti za realizaciju najavljene usluge prenosa.
OPS neće odobriti prijavu za pružanje usluge prekograniĉnog prenosa elektriĉne energije koja, po
struĉnoj procjeni, u skladu sa utvrĊenim kriterijumima, ugrožava funkcionisanje EES-a, ĉak i ako je
na prethodno sprovedenim aukcijama dodijeljen prekograniĉni prenosni kapacitet, i o tome
obavještava ukljuĉene (zainteresovane) korisnike i operatore susjedih prenosnih sistema. Postupak
odbijanja (zabrane) se sprovodi na naĉun definisan u ĉl. 165 do 169 ovih Pravila.
Vremenski rokovi u kojima je OPS dužan da donese odluku u vezi sa prijavama za pružanje usluge
prenosa elektriĉne energije na osnovu ugovora, definisani su posebnim pravilnikom o naĉinu izrade
i dostavljanja planova rada.
118
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
OPS odobrava prijavu za pružanje usluge prenosa elektriĉne energije ako se prenos elektriĉne
energije može izvesti u svim 15-to minutnim (ili satnim) intervalima tokom traženog perioda
trajanja pružanja usluge. Ako OPS odbije prijavu za prenos elektriĉne energije za odreĊeni period
isti korisnik prenosnog sistema dužan je podnijeti naknadnu prijavu sa vrijednostima usaglašenim
sa OPS-om.
Okvirni vozni red, u koji OPS dodaje gubitke u prenosnom sistemu, rešenja mogućih tehniĉkih
ograniĉenja, i tranzit elektriĉne energije, se naziva konaĉni vozni red i smatra se obavezujućim za
sve nosioce balansne odgovornosti.
Konaĉni vozni red je osnova za rad elektroenergetskog sistema i izraĉunavanje koliĉinskih
odstupanja za naredni dan.
OPS prosleĊuje konaĉni vozni red Operatoru tržišta.
3) Obračun odstupanja
Član 263
Svaki nosilac balansne odgovornosti preuzima odgovornost prema OPS-u za odstupanja od plana
svih uĉesnika za koje je on odgovoran. Odstupanja se obraĉunavaju i kompenzuju od strane
Operatora tržišta u skladu sa Pravilnikom o naĉinu obraĉuna odstupanja predaje i prijema
elektriĉne energije od voznih redova.
OPS obezbjeĊuje mjerenje predate i primljene elektriĉne energije na taĉkama razdvajanja
prenosnog sistema sa korisnicima, susjednim sistemima i drugim relevantnim taĉkama.
OPS utvrĊuje gubitke nastale u prenosnom sistemu za svaki sat posebno i podatke o utvrĊenim
gubicima dostavlja Operatoru tržišta.
OPS je obavezan da provjerene i potvrĊene mjerne podatke, koji su postali zvaniĉni, dostavi
Operatoru tržišta. Operator tržišta te podatke može koristiti za utvrĊivanje koliĉinskog odstupanja
predaje/prijema elektriĉne energije od voznih redova, finansijski obraĉun i analizu funkcionisanja
tržišta.
6. Dodjela i korišćenje prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 264
OPS je odgovoran za odobravanje i realizaciju korišćenja prekograniĉnih prenosnih kapaciteta.
Član 265
Operator prenosnog sistema utvrĊuje prekograniĉni neto prenosni kapacitet (NTC) u saradnji sa
operatorima sistema u interkonekciji za svaku granicu na godišnjem, mjeseĉnom, nedeljnom i
dnevnom nivou.
Prilikom odreĊivanja neto prenosnog kapaciteta uvažavaju se predviĊena pogonska stanja u
elektroenergetskim sistemima u regionu za odgovarajući vremenski period, tehniĉki kriterijumi iz
ĉlana 19 stav 4 tĉ. 1 i 2 ovih Pravila i odgovarajući postupci ureĊeni UCTE / ENTSO-E operativnim
priruĉnikom.
119
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Član 266
OPS objavljuje na svojoj internet stranici informacije o vrednosti godišnjih, meseĉnih, sedmiĉnih i
dnevnih neto prenosnih kapaciteta, već rasporeĊenih kapaciteta (AAC) i raspoloživih prenosnih
kapaciteta (ATC) za svaki navedeni vremenski horizont, kao i druge relevantne podatke za
prekograniĉnu razmjenu elektriĉne energije.
Član 267
OPS vrši dodjelu prekograniĉnog kapaciteta u skladu sa Pravilima za dodjelu raspoloživih
prekograniĉnih prenosnih kapaciteta i objavljuje informacije o dodjeli prekograniĉnih kapaciteta na
svojoj internet stranici.
Nakon što OPS izvrši dodjelu prava na korišćenje prekograniĉnog prenosnog kapaciteta uĉesnicima
na tržištu elektriĉne energije, ovi uĉesnici na tržištu elektriĉne energije stiĉu pravo da u okviru
izrade i promjena voznog reda prijave prekograniĉne razmjene elektriĉne energije u okviru
dodeljenog prava.
OPS obavještava Operatora tržišta o izvršenoj dodjeli prava na korišćenje prekograniĉnih
kapaciteta (uĉesnici na tržištu, kojima je pravo bilo dodijeljeno, granica, pravac razmjene,
vremenski period, visina dodjeljenog kapaciteta).
Član 268
OPS ima pravo da djelimiĉno ili u potpunosti ograniĉi već dodjeljene prekograniĉne prenose
elektriĉne energije:
u sluĉaju da operator prenosnog sistema susjedne države uvodi mjere za ograniĉavanje
prekograniĉnih prenosnih kapaciteta,
u sluĉaju tehniĉkih ograniĉenja u prenosnom sistemu OPS-a kad se zagušenje ne može
sprjeĉiti tržišnim mjerama, i
u sluĉaju više sile.
OPS je dužan u što kraćem vremenu obavijestiti korisinke o ograniĉavanju već dodjeljenih prava
korišćenja prekograniĉnog prenosnog kapaciteta (datum, trajanje, obim ograniĉavanja
prekograniĉnig prenosa).
7. Nadzor rada EES-a
Član 269
Praćenje realizacija Ugovora o korišćenju prenosnog sistema u realnom vremenu obavlja se u
Dispeĉerskom centru OPS-a.
Član 270
Sve izmjene nastale usled odstupanja rada EES-a od planiranog ili zbog dispeĉerskih akcija
planiranih u cilju oĉuvanja stabilnosti rada EES-a se sprovode u skladu sa ĉl. 230, 231 i 238 do 241
ovih Pravila.
120
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
8. Zagušenja u prenosnom sistemu
Član 271
U sluĉaju preopterećenosti prenosnog sistema, OPS nalaže proizvoĊaĉima promjenu opterećenja,
koji su dužni da je sprovedu. Kod snižavanja snage proizvodnje proizvoĊaĉa OPS vodi raĉuna, da
se sniženje što manje primjenjuje na proizvoĊaĉima koji koriste obnovljive energetske izvore,
toplotu ili energiju otpada ili kombinovanu toplotnu energiju.
U sluĉaju da ni sprovoĊenje ovakvih mjera ne dovede do otklanjanja preopterećenja, OPS mora
smanjiti ili prekinuti one prenose elektriĉne energije koji utiĉu na pojavu zagušenja u prenosnom
sistemu.
Mjere iz predhodnog stava, korisnici prenosnog sistema moraju sprovesti u zahtijevanom
vremenskom roku. U suprotnom, radi sanacije takvog stanja i spreĉavanja većih posledica, OPS
pristupa sprovoĊenju drugih, skupljih mjera (npr. angažovanje rezervne snage, kupovina elektriĉne
energije, troškovi nastali zbog prekida ugovorene nabavke elektriĉne energije za krajnje kupce
itd.), ĉiji se troškovi zaraĉunavaju korisnicima prenosnog sistema koji nijesu sproveli prvobitno
zahtijevane mjere.
121
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
VII. NEPOŠTOVANJE OBAVEZA IZ PRAVILA I RJEŠAVANJE SPOROVA
1. Nepoštovanje obaveza sa strane korisnika
Član 272
OPS na osnovu podataka koje ima provjerava poštovanje odredbi Pravila i identifikuje sva kršenja
sa strane korisnika.
OPS ima pravo da traži od korisnika sve informacije koje mu trebaju za istraživanje
pretpostavljenog nepoštovanja Pravila.
OPS u sluĉaju, da utvrdi nepoštovanje Pravila, šalje korisniku i Agenciji informaciju upozorenja koja
sadrži:
opis nepoštovanja Pravila,
rok za primjenu aktivnosti korisnika, neophodnih za ponovno uspostavljanje pravilnog
funkcionisanja sistema odnosno za otklanjanje nepoštovanja Pravila, i
poziv korisniku da predstavi svoje komentare odnosno objašnjenje nepoštovanja Pravila.
U sluĉaju, da nepoštovanje Pravila ozbiljno narušava mogućnost i/ili kvalitet izvoĊenja djelatnosti
OPS-a, OPS ima pravo na ukidanje pružanja usluga korisniku sve dok korisnik ne preduzme mjere
za otklanjanje nepoštovanja Pravila.
U sluĉaju da korisnik u roku, navedenom u upozorenju, ne otkloni nepoštovanje Pravila, OPS ima
pravo da preduzme sve mjere za uspostavljanje pravilnog funkcionisanja sistema ukljuĉujući
odbijanje pristupa korisnika prenosnom sistemu. OPS o preduzimanju mjera obavještava Agenciju.
U sluĉaju da korisnik u roku, navedenom u upozorenju, otkloni nepoštovanje Pravila, OPS o tome
obavještava Agenciju.
2. Nepoštovanje obaveza sa strane OPS-a
Član 273
Svaki korisnik koji pretpostavlja nepoštovanje Pravila sa strane OPS-a ima pravo da o tome
obavjesti OPS. OPS je dužan da sprovede unutrašnju kontrolu u cilju provjere navedog
nepoštovanja i da u roku od 45 dana nakon primanja obavještenja obavjesti korisnika o
rezultatima provjere.
U slućaju da korisnik nije saglasan sa rezultatima provjere ima pravo da u roku od 15 dana nakon
primanja obavještenja od strane OPS-a prosljedi OPS-u dodatna zapažanja. OPS je dužan da u
roku od 15 dana prosljedi korisniku njegovu konaĉnu odluku.
3. Materijalna odgovornosti OPS i korisnika
Član 274
Bilokakva odgovornost sa strane OPS-a ili korisnika sistema u njihovim meĊusobnim odnosima kao
posljedica nepoštovanja njihovih obaveza, koje proizlaze iz ovih Pravila, ograniĉena je na izravne
materijalne štete koje su izravni rezultat njihovog ponašanja. Pri tome iskljuĉuje se odgovornost za
122
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
posredne štete ili gubitak prihoda, osim ako ovo nije u meĊusobnom ugovoru eksplicitno
definisano.
Štoviše, odgovornost OPS-a izriĉito je ograniĉena na sluĉajeve prevara, korupcije i/ili krajnje
nepažnje.
4. Rješavanje sporova
Član 275
U sluĉaju nastanka spora izmeĊu OPS-a i korisnika, isti će nastojati da, uz dobru volju, riješe bilo
koji spor koji nastane meĊu njima u vezi sa pitanjima koja se odnose na Pravila.
Ako se ne postigne dogovor, strane u sporu se mogu obratiti Agenciji, koja rješava spornu situaciju
po proceduri za rješavanje sporova.
Odluke Agencije su konaĉne.
Protiv odluke Agencije može se pokrenuti upravni spor.
123
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
VIII. PRELAZNE ODREDBE
1. Revizija Pravila i odredaba koje su sadrţane u njemu
Član 276
Inicijativu za izmjenu ili dopunu Pravila mogu preduzeti OPS, korisnici i energetski subjekti.
Korisnici i energetski subjekti predloge za izmjenu ili dopunu Pravila dostavljaju OPS-u.
Izmjene i dopune Pravila vrše se na naĉin i po postupku za njihovo donošenje.
2. Usaglašavanje sa obavezama iz Pravila
1) Usaglašavanje sa obavezama iz Pravila
Član 277
OPS i korisnici dužni su da u roku od dvije godine nakon stupanja Pravila na snagu usaglase sa
odredbama Pravila sve karakteristike i eksploataciju prenosnih objekata i objekata korisnika
prenosnog sistema, ukljuĉujući i trajno izuzimanje od obaveza iz Pravila.
Objekti korisnika prenosnog sistema
Član 278
U sluĉajevima za koje je predviĊeno izdavanje Saglasnosti za prikljuĉenje mora se pristupiti
potpunom ispunjavanju obaveza iz Pravila, izuzev po onim pitanjima za koje je prethodno
odobreno trajno izuzimanje od usaglašavanja.
U sluĉajevima za koje nije predviĊeno izdavanje Saglasnosti za prikljuĉenje mora se pristupiti
potpunom ispunjavanju obaveza iz Pravila najkasnije prilikom prve rekonstrukcije, odnosno
dogradnje objekta, izuzev po onim pitanjima za koje je prethodno odobreno trajno izuzimanje od
ispunjavanja obaveza iz Pravila.
Trajno izuzimanje od obaveza iz Pravila
Član 279
Objekti za proizvodnju elektriĉne energije mogu biti trajno izuzeti od obaveza iz Pravila u
sluĉajevima kada su ispunjeni sledeći uslovi:
ispunjavanje obaveza zahtjeva promjenu agregata,
izuzeće od obaveza iz Pravila ne narušava uslove normalnog rada elektroenergetskog
sistema, i
izuzeće od obaveza ne ugrožava pristup prenosnom sistemu ostalim korisnicima prenosnog
sistema.
Pitanje narušavanja uslova normalnog rada elektroenergetskog sistema ocenjuje iskljuĉivo OPS.
124
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Mjerenje električne energije
Član 280
Za potrebe usaglašavanja mjernih mjesta saĉinjavaju se posebni izveštaji o ispunjavanju obaveza
iz Pravila i planovi usaglašavanja u skladu sa odredbama ĉl. 281 i 282 ovih Pravila koji sadrže i
tehniĉke uslove za postojeće mjerno mjesto i tipska rješenja za opremanje i instalaciju brojila,
registratora podataka i pomoćnih ureĊaja.
Postojeći ugraĊeni mjerni transformatori koji ne zadovoljavaju kriterijume iz ĉl. 108, 117 i 118 ovih
Pravila se mogu i dalje koristiti do veće rekonstrukcije objekta.
Izvještaj o ispunjavanju obaveza iz Pravila
Član 281
OPS u roku od 12 meseci nakon stupanja Pravila na snagu dostavlja korisnicima prenosnog
sistema zahtjev za podatke o ispunjavanju obaveza iz Pravila sa tehniĉkim specifikacijama i
standardima ureĊenim u Pravilima.
Korisnici prenosnog sistema su dužni da dostave OPS-u sve podatke u skladu sa zahtjevom u roku
od 3 meseca nakon prijema ovog zahtjeva.
Na osnovu dostavljenih podataka i rezultata redovnih i vanrednih ispitivanja OPS izraĊuje izvještaje
o ispunjavanju obaveza iz Pravila najkasnije u roku od dvije godine od dana stupanja Pravila na
snagu.
Planovi usaglašavanja
Član 282
U cilju odreĊivanja postupka usaglašavanja prenosnih objekata i objekata korisnika prenosnog
sistema sa odredbama Pravila, a na osnovu izvještaja o ispunjavanju obaveza iz ĉlana 281 ovih
Pravila, izraĊuju se planovi usaglašavanja.
OPS izraĊuje planove usaglašavanja koje se odnose na funkcionisanje cjelokupnog prenosnog
sistema i za prenosne objekte.
Korisnici prenosnog sistema izraĊuju plan usaglašavanja za svoje objekte u roku i formatu koji
odredi OPS.
U planovima usaglašavanja potrebno je navesti opis potrebne opreme i radova i rok za
sprovoĊenje plana usaglašavanja.
OPS odobrava, odnosno nalaže unošenja izmjena u planove usaglašavanja korisnika prenosnog
sistema.
Sve planove usaglašavanja potrebno je izraditi najkasnije u roku od tri godine od dana stupanja
Pravila na snagu.
125
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
2) Zahtjev za izuzeće od obaveza iz Pravila
Član 283
Ukoliko korisnik uvidi da nije, ili neće biti u mogućnosti da ispuni neku od odredbi iz Pravila,
obavještava o tome OPS u skladu sa ĉlanom 281 ovih Pravila.
Korisnik ima pravo, da zahtjev za izuzeće od obaveza iz Pravila podnijese OPS-u u skladu sa
ĉlanom 284 ovih Pravila.
Ukoliko korisnik uvidi da nije, ili neće biti u mogućnosti da ispuni neku od odredbi iz Pravila,
obavještava o tome OPS u skladu sa odredbama taĉke .0.0) Izvještaj o ispunjavanju obaveza iz
Pravila i u skladu sa sljedećim odredbama podnijeti zahtjev za izuzeće i preduzeti mjere da bi se
otklonili uzroci koji su doveli ili će dovesti do toga, što je prije moguće.
Član 284
Zahtjev za izuzeće od odredbi iz Pravila mora sadržati:
odredbu Pravila za koju se traži izuzeće,
identifikaciju postrojenja i/ili ureĊaja u odnosu na koji se pravi izuzeće i, ukoliko je
relevantno, prirodu i trajanje izuzeća,
detaljno obrazloženje zašto se izuzeće traži,
predložene mjere za prevazilaženje razloga koji su doveli do potrebe traženja izuzeća, kao i
predložene mjere prevazilaženja posljedica traženog izuzeća za vrijeme predloženog trajanja
izuzeća, i
vremenski rok za koji se izuzeće traži.
Član 285
OPS po podnesenom zahtjevu odluĉuje u roku od 15 dana od dana njegovog podnošenja.
Član 286
Izuzeće od bilo koje odredbe Pravila koje odobrava OPS, sadrži:
odredbe Pravila na koji se odnosi podneseni zahtjev za izuzećem,
razlog zbog koga korisnik traži izuzeće,
identifikaciju postrojenja i/ili ureĊaja na koje se odnosi izuzimanje i, ukoliko je potrebno,
prirodu i obim izuzeća, ukljuĉujući i odredbe izmijenjenih saglasnosti, i
datum do kada važi izuzeće.
Član 287
OPS vodi registar svih odobrenih izuzetaka, navodeći ime subjekta na ĉiji je zahtjev odobreno
izuzeće, odredbu Pravila ćije je izuzeće odobreno i vrijeme trajanja izuzeća.
126
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Na zahtjev bilo kog korisnika, OPS je dužan izdati kopiju registra izuzetaka.
Član 288
Ako doĊe do znaĉajnih izmjena u okolnostima, pregled postojećih izuzetaka, kao i svih izuzetaka
koji se razmatraju, može biti iniciran od strane Agencije ili na zahtjev OPS-a ili korisnika.
3) Usaglašavanje opštih i drugih propisa, sporazuma i ugovora
Član 289
OPS je dužan da u roku od dvije godine nakon stupanja Pravila na snagu usaglasi sa odredbama
Pravila sve opšte i druge propise, kao i zakljuĉene sporazume i ugovore.
Do poĉetka primjene propisa iz stava 1 ove taĉke, primjenjuju se važeći propisi, sporazumi i
ugovori.
IX. ZAVRŠNE ODREDBE
Član 290
Sastavni deo Pravila su i sledeći prilozi:
 Prilog 1: Formular Zahtjev za izdavanje mišljenja o mogućnosti prikljuĉenja na prenosni
sistem
 Prilog 2: Formular Zahtjev za izdavanje Saglasnosti za prikljuĉenje na prenosni sistem
 Prilog 3: Formular Podaci o energetskim postrojenjima (prilog ugovora o prikljuĉenju)
Član 291
Operator prenosnog sistema elektriĉne energije u postupku utvrĊivanja Pravila obezbjeĊuje uĉešće
zainteresovanih lica u oblasti elektriĉne energije i Pravila dostavlja Agenciji na odobravanje. Nakon
odobrenja Agencije Pravila će biti objavljena u Službenom listu Republike Crne Gore.
Član 292
Ova Pravila stupaju na snagu osmog dana od dana objavljivanja.
Sa danom stupanja na snagu ovih Pravila prestaje da važi Privremeni kodeks mreže (“Službeni list
RCG”, broj 13/2005).
Predsjednik Odbora Direktora
Dragan Laketić
127
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
PRILOG 1
ZAHTJEV ZA IZDAVANJE MIŠLJENJA
O MOGUĆNOSTI PRIKLJUĈENJA NA PRENOSNI SISTEM
1.
Osnovni podaci o korisniku / podnosiocu zahtjeva
1.1.
Naziv korisnika
proizvoĊaĉ
1.2.
Vrsta korisnika
direktni potrošaĉ
Operator distributivnog sistema
1.3.
Naziv objekta za koji se traži
mišljenje
1.4.
Adresa objekta
1.5.
Broj katastarske ĉestice objekta
(priložiti situaciju sa ucrtanim
objektom)
prikljuĉenje novog objekta
1.6.
Razlog podnošenja zahtjeva
povećanje
instalisane
snage
proizvoĊaĉa
odnosno prikljuĉne snage direktnog potrošaĉa
promjena tehniĉkih parametara prikljuĉka
prikljuĉenje novih ili povećanje snage postojećih
vlastitih izvora napajanja direktnog potrošaĉa
1.7.
PredviĊena snaga prikljuĉenja
odnosno povećanje snage (MW)
1.8.
PredviĊen naponski nivo
prikljuĉenja (kV)
1.9.
Faznost realizacije (DA/NE)
faza
Planirani
datum
realizacije
1.10. proširenja/izgradnje (navesti po god./mj.
fazama)
MW
1.11. Adresa korisnika
1.12. Telefon korisnika
1.13. Fax korisnika:
ime i prezime
1.14. Odgovorno lice
adresa
e-mail
telefon
I
II
III
IV
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
POPUNJAVA PROIZVOĐAČ
2.
Podaci o proizvodnom objektu
protoĉna hidroelektrana
akumulaciona hidroelektrana
reverzibilna hidroelektrana
2.1.
Vrsta i tip elektrane
termoelektrana
termoelektrana - toplana
vjetroelektrana
ostalo (navesti):
ugalj
2.2.
Pogonsko gorivo (za termoelektrane i
termoelektrane-toplane)
gas
mazut
ostalo:
2.3.
Energetski podaci elektrane po fazama:
2.3.1. Broj proizvodnih jedinica
2.3.2. Aktivna snaga generatora (MW)
2.3.3. Maksimalna snaga na pragu elektrane (MW)
2.3.4.
Oĉekivana prosjeĉna godišnja proizvodnja
(MWh)
2.4.
Mogućnost regulacije reaktivne snage
(DA/NE)
I
II
III
IV
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
POPUNJAVA DIREKTNI POTROŠAČ I ODS
3.
Podaci o objektu koji se priključuje
industrijsko postrojenje
3.1.
Vrsta objekta
industrijsko postrojenje sa
proizvodnom jedinicom
elektrovuĉna podstanica
široka potrošnja
ostalo:
3.2.
Energetski podaci po fazama:
3.2.1. Oĉekivano maksimalno opterećenje (MW)1
3.2.2. Oĉekivano maksimalno opterećenje (MVA)1
3.2.3. Oĉekivano minimalno opterećenje (MW)1
1
3.2.4
Oĉekivana prosjeĉna godišnja potrošnja
(MWh)1
3.2.5
Maksimalna snaga proizvodnih jedinica (MW)
3.2.5
Oĉekivana prosjeĉna godišnja proizvodnja
(MWh)
... bez uvažavanja proizvodnih jedinica
I
II
III
IV
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
PRILOG 2
ZAHTJEV ZA IZDAVANJE SAGLASNOSTI ZA PRIKLJUĈENJE NA PRENOSNI
SISTEM
1.
Osnovni podaci o korisniku / podnosiocu zahtjeva
1.1.
Naziv korisnika
proizvoĊaĉ
1.2.
Vrsta korisnika
direktni potrošaĉ
Operator distributivnog sistema
1.3.
Naziv objekta za koji se traži saglasnost
1.4.
Adresa objekta
1.5.
Broj katastarske ĉestice objekta (priložiti
situaciju sa ucrtanim objektom)
prikljuĉenje novog objekta
1.6.
Razlog podnošenja zahtjeva
povećanje instalisane snage proizvoĊaĉa
odnosno prikljuĉne snage direktnog
potrošaĉa
promjena tehniĉkih parametara prikljuĉka
prikljuĉenje novih ili povećanje snage
postojećih vlastitih izvora napajanja
direktnog potrošaĉa
1.7.
Broj i datum mišljenja o mogućnosti
prikljuĉenja odnosno Saglasnosti za
prikljuĉenje postojećeg objekta
1.8.
Faza izgradnje (prema izdatom
mišljenju o mogućnosti prikljuĉenja)
1.9.
Planirani datum realizacije
proširenja/izgradnje
1.10.
PredviĊena snaga prikljuĉenja odnosno
povećanje snage (MW)
1.11.
PredviĊen naponski nivo prikljuĉenja
(kV)
1.12. Adresa korisnika
1.13. Telefon korisnika
1.14. Fax korisnika
1.15. Odgovorno lice
ime i prezime
adresa
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
e-mail
telefon
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
POPUNJAVA PROIZVOĐAČ
2.
Podaci o proizvodnom objektu
protoĉna hidroelektrana
akumulaciona hidroelektrana
reverzibilna hidroelektrana
2.1.
Vrsta i tip elektrane
termoelektrana
termoelektrana - toplana
vjetroelektrana
ostalo (navesti):
ugalj
2.2.
Pogonsko gorivo (za
termoelektrane-toplane)
termoelektrane
i gas
mazut
ostalo:
2.3.
Energetski podaci elektrane:
2.3.1.
Broj kotlova
2.3.2.
Broj proizvodnih jedinica
2.3.3.
Broj blok transformatora
2.3.4.
Prividna snaga (MVA)
2.3.5.
Aktivna snaga (MW)
2.3.6.
Reaktivna snaga (Mvar)
2.3.7.
Maksimalna snaga na pragu elektrane (MW)
2.3.8.
Minimalna snaga na pragu elektrane (MW)
2.3.9.
Raspoloživa snaga na pragu elektrane (MW)
2.3.10.
Oĉekivana prosjeĉna godišnja proizvodnja
(MWh)
2.3.11.
Nazivni naponski nivo prikljuĉenja vlastite
potrošnje (kV)
2.3.12.
Najveća vrijednost vlastite potrošnje aktivne
snage (MW)
2.3.13.
Najveća vrijednost vlastite potrošnje reaktivne
snage (Mvar)
2.3.14. Mogućnost regulacije reaktivne snage (DA/NE)
postojeće
novo
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
2.4.
Podaci o generatorima (popunjava se za
svaki generator)
2.4.1.
Vrsta generatora
2.4.2.
Prividna snaga (MVA)
2.4.3.
Aktivna snaga (MW)
2.4.4.
Faktor snage
2.4.5.
Nominalni napon (kV)
2.4.6.
Vrsta pobudnog sistema (rotirajući / statiĉki)
2.4.7.
Tip naponskog regulatora i stabilizatora
sistema
2.4.8.
Koeficijent (odnos) kratkog spoja
2.4.9.
Sinhrona reaktansa (%)
1
2
3
4
1
2
3
4
1
2
3
4
2.4.10. Tranzijentna reaktansa (%)
2.4.11. Subtranzijentna reaktansa (%)
2.4.12. Vremenska konstanta prigušnog namotaja (s)
2.5.
Podaci o turbini (popunjava se za svaku
pojedinačno)
2.5.1.
Tip turbine
2.5.2.
Instalisana snaga turbine (MW)
2.5.3.
Tehniĉki minimum (MW)
2.5.4.
Protok min/max (m3)
2.6.
Podaci o transformatorima
2.6.1.
Nominalni prenosni odnos (kV/kV)
2.6.2.
Nominalna snaga VN/NN1/NN2 (MVA)
Uk 1-2
2.6.3.
Napon kratkog spoja (%)
Uk 1-3
Uk 2-3
2.6.4.
Tip regulacije (pod opterećenjem, prazan hod)
2.6.5.
Regulacioni opseg, veliĉina koraka regulacione
preklopke (%)
2.6.6.
Grupa spoja
2.6.7.
Direktna reaktansa (srednji položaj regulacione
preklopke)
2.6.8.
Nulta reaktansa
2.6.9.
Naĉin uzemljenja zvjezdišta
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
POPUNJAVA DIREKTNI POTROŠAČ I ODS
3.
Podaci o objektu koji se priključuje
industrijsko postrojenje
3.1
Vrsta objekta
industrijsko postrojenje sa
proizvodnom jedinicom
elektrovuĉna podstanica
široka potrošnja
ostalo:
3.2.
Energetski podaci:
3.2.1
Instalirana snaga objekta (MVA)
3.2.2.
Faktor snage (cos )
3.2.3.
Oĉekivano maksimalno opterećenje (MW) 1
3.2.4.
Oĉekivano minimalno opterećenje (MW) 1
3.2.5.
PredviĊeni dnevni profil potrošnje (dnevni
dijagram aktivne i reaktivne snage u
zimskom i ljetnom režimu) priložen u prilogu
(DA/NE)
3.2.6.
Osjetljivost potrošnje korisnika na naponske
i frekvencijske varijacije prenosnog sistema
(opisati):
3.2.7.
Maksimalni iznos flikera i sadržaj harmonika
koje korisnik svojim potrošaĉima uzrokuje na
mjestu prikljuĉka. Kad Korisnik posjeduje
industrijske peći, valjaonice, instalacije za
vuĉu i druge potrošaĉe koji mogu
prouzrokovati varijacije u napajanju kod
drugih korisnika za navedene potrošaĉe
potrebno je dostaviti pojedinosti.
3.2.8.
Pojedinosti o cikliĉnim varijacijama potrošnje
aktivne i reaktivne snage (>5 MVA/min.)
3.2.9.
Gradijent promjene aktivne i reaktivne snage
– povećanje/smanjenje (>5 MVA/min.)
Neto profil proizvodnje svih proizvodnih
3.2.10. jedinica direktno prikljuĉenih na korisniĉki
sistem (MWh)
3.2.11. Maksimalna snaga proizvodnih jedinica (MW)
3.2.12.
1
Oĉekivana prosjeĉna godišnja proizvodnja
(MWh)
... bez uvažavanja proizvodnih jedinica
postojeće
novo
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
3.3.
Podaci o transformatorima
1
3.3.1.
Nominalni prenosni odnos (kV/kV)
3.3.2.
Nominalna snaga VN/NN1/NN2 (MVA)
Uk 1-2
3.3.3.
Napon kratkog spoja (%)
Uk 1-3
Uk 2-3
3.3.4.
Tip regulacije (pod opterećenjem, prazan
hod)
3.3.5.
Regulacioni opseg, veliĉina koraka
regulacione preklopke (%)
3.3.6.
Grupa spoja
3.3.7.
Direktna reaktansa (srednji položaj
regulacione preklopke)
3.3.8.
Nulta reaktansa
3.3.9.
Naĉin uzemljenja zvjezdišta
2
3
4
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
POPUNJAVAJU SVI KORISNICI
Planirana potrošnja električne energije (sa uvaţavanjem vlastite proizvodnje) odnosno
proizvodnja električne energije (na pragu elektrane)
Godina prikljuĉenja (20___)
Mjesec
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Godina prikljuĉenja +1 (20___)
Mjesec
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Godina prikljuĉenja +2 (20___)
Mjesec
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Godina prikljuĉenja +3 (20___)
Mjesec
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Godina prikljuĉenja +4 (20___)
Mjesec
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Prilozi
1.
2.
3.
uz zahtjev:
Energetska saglasnost
Pogonska karta proizvodne jedinice (proizvoĊaĉ)
Jednopolna šema postrojenja
X
XI
XII
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
4. Za direktne potrošaĉe – principijelna jednopolna šema napajanja velikih industrijskih
potrošaĉa, energana ili kompenzacijskih ureĊaja (>5 MVA)
5. PredviĊeni dnevni profil potrošnje (dnevni dijagram aktivne i reaktivne snage u zimskom i
ljetnom režimu)
Odgovorno lice Korisnika
____________________
Napomena: Crnogorski Elektroprenosni Sistem (CGES) zadržava pravo da od korisnika, za
potrebe izrade Elaborata o prikljuĉenju, traži dodatne informacije.
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
PRILOG 3
PODACI O ENERGETSKIM POSTROJENJIMA
(PRILOG UGOVORA O PRIKLJUĈENJU)
Opšti podaci postrojenja:
1. Snaga (aktivna i cos ) prikljuĉenja na sistem
2. Mjesto prikljuĉka
3. Naponski nivo prikljuĉka
4. Koordinacija izolacije
5. Jednopolne šeme postojećeg i novog stanja
6. Šeme zaštite
7. Maksimalna i minimalna snaga kratkog spoja
8. Uslovi automatske sinhronizacije
9. Prisutnost viših harmonskih komponenti i
komponenti flikera
10. Isklopna snaga
11. Naĉini uzemljenja neutralne taĉke
12. Minimalni i maksimalni napon u radu, trajanje i
nivo kratkotrajnih prekoraĉenja minimalnih i
maksimalnih vrijednosti
13. Tip i obim izmjena reaktivne snage te potrebnih
rezervi po reaktivnoj snazi koje korisnik sistema
mora ugraditi u svoje naprave:
- za potrošaĉe važi cos
0,9, ako po ugovoru
nije odreĊeno drugaĉije
- za proizvodne jedinice u skladu sa ĉl. 77 do 81
Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema
14. Šeme naponske regulacije (referentna vrijednost,
taĉnost, brzina, rad pri smetnjama)
15. Naĉin ukljuĉenja u plan podfrekventnog
rasterećenja i ograniĉenja pri nedostatku energije
na tržištu energije
16. Naĉin ukljuĉenja u obezbjeĊivanje sistemskih
usluga
17. Podaci o zaštitnoj, mjerenoj i informacijskoj opremi
i brojilima
18. Naĉin mjerenja i prenosa trenutnih mjerenih
vrijednosti elektriĉnih varijabli, koje odredi
sistemski opreater
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
19. Preduzete mjere u sluĉaju velikih smetnji
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tabela 1: Dalekovod (za direktne potrošače, ako imaju unutrašnje VN dalekovode)
Opšti podaci
1. Naziv dalekovoda
2. Godina izgradnje i rekonstrukcije
3. Vlasništvo dalekovoda, lokacija razgraniĉenja
vlasništva te granice održavanja
Konstrukcijske karakteristike
oznaka
jedinica
5. Rastojanje od ose stuba do faznih provodnika i
zaštitnog užeta
a1,2,3, a4
m
6. Visina faznih provodnika i zaštitnog užeta od
zemlje
h1,2,3, h4
m
7. Provjes
f
m
8. Presjek i materijal faznih provodnika i zaštitnog
užeta
A
mm2
12. Srednje rastojanje izmeĊu stubova
lsr
m
13. Dužina trase
l
km
14. Dužina dalekovodnog užeta
L
km
4. Konfiguracija dalekovoda – skica
9. Broj strujnih krugova
10. Broj provodnika po fazi
11. Broj i lokacija stubova
15. Optika u zašĉitnom užetu (DA/NE)
16. Podaci o izolacijskom (ovjesnom) materijalu
Električne karakteristike
oznaka
jedinica
17. Nazivna struja
In
A
18. Nazivni napon
Un
kV
19. Prividna snaga
Sn
MVA
20. Snaga punenja
Qp
Mvar
21. Termiĉka struja (zimi, ljeti)
Ith
A
22. Termiĉka snaga (zimi, ljeti)
Sth
MVA
23. Maksimalna dozvoljena temperatura provodnika
ºC
24. Talasni otpor
Zv
25. Pozitivni ohmski otpor
R1
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
26. Pozitivna reaktansa
X1
27. Pozitivna kapacitivnost
C1
F
28. Shuntna provodnost
G
mS
29. Nulta ohmska otpornost
R0
30. Nulta reaktansa
X0
31. Nulta kapacitivnost
C0
32. Pozitivna meĊusobna ohmska otpornost
R1m
33. Pozitivna meĊusobna reaktansa
X1m
34. Nulta meĊusobna ohmska otpornost
R0m
35. Nulta meĊusobna reaktansa
X0m
F
36. Granica kratkospojne snage na poĉetku dalekovoda
Sks_max_p
MVA
37. Granica kratkospojne snage na kraju dalekovoda
Sks_max_k
MVA
38. Redukcijski faktor
r
Pripadajuće DV polje
39. Naziv DV polja
40. Godina izgradnje
41. Vlasništvo i održavanje polja
Tehnički podaci pripadajućih polja – nazivna struja elemenata
42. Q0, Q1 (Q2, Q3), Q7, Q8, Q9… (nazivna struja,
godina proizvodnje)
43. Strujni transformator (primarni prenosni odnos,
maksimalna struja)
44. Naponski transformator
45. Prenaponski odvodnici
Podaci o relejnim zaštitnim napravama u poljima
46. Vrsta zaštite (nabrojati)
47. APU (aktiviran: da/ne)
48. Zaštita pred preopterećenjem (pri kojoj vrijednosti
struje i vremenu će DV ispasti)
49. Mogućnost lokacije greške (da/ne)
50. Prijenos kriterijuma distantne zaštite (da/ne)
Podaci o napravama za daljinsko upravljanje u poljima
51. Tip mjernog pretvaraĉa
52. Tip naprava za daljinsko upravljanje
53. Smjer daljinskog prijenosa
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
54. Mogućnost i podešeni parametri sinhronizacije
Podaci o napravama za obračunska mjerenja u poljima
55. Tip brojila aktivne energije
56. Tip brojila reaktivne energije
57. Tip obraĉunskog registratora
58. Smjer daljinskog prijenosa
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tabela 2: Transformator
Opšti podaci
1. Naziv transformatorske stanice
2. Godina izgradnje i rekonstrukcije
3. Vlasništvo i održavanje transformatora
4. Tip transformatora
Električne karakteristike
oznaka
jedinica
6. Nazivna prividna snaga primarnog, sekundarnog i
terciarnog namotaja
Sn_1,2,3
MVA
7. Nazivni napon primarnog, sekundarnog i terciarnog
namotaja
Un_1,2,3
kV+/-%
Umax_1,2,3
kV
In_1,2,3
A
Sks_max_1,2,3
MVA
f
Hz
Pn
kW
5. Broj namotaja (dva, tri)
8. Maksimalni napon primarnog, sekundarnog i
terciarnog namotaja
9. Nazivna struja primarnog, sekundarnog i terciarnog
namotaja
10. Granica kratkospojne snage na primarnoj,
sekundarnoj i terciarnoj strani
11. Frekvencija
12. Spoj
13. Uzemljenje neutralne taĉke (ne / fiksno / preko
rastavljaĉa)
14. Tip i gubitci hlaĊenja
Gubici u pojedinim namotajima (primara, sekundara, terciara)
15. Gubici u praznom hodu (u željezu Pfe)
P0
kW
16. Gubici pri kratkom spoju (u bakru Pcu)
Pk
kW
17. Struja praznog hoda
i0
%
18. Naponi kratkog spoja izmeĊu pojedinih namotaja
(prim-sek, prim-terc, sek-terc) pri najnižem,
srednjem i najvišem odcjepu
uk
%
Regulacija napona
19. Tip regulacije namotaja (prim, sek, terc)
20. Broj stepeni i veliĉina stepena na regulacijskoj
strani
%
21. Najniži, srednji i najviši odcjep
22. Dodani napon pri najnižem / najvišem odcjepu
(npr. -20% / +20%)
Umin, max
% / kV
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
23. Otpornosti i reaktanse svih namotaja (direktne,
inverzne i nulte – pri kratkom spoju i praznom
hodu) te uzemljenja
R, X
Pripadajuća transformatorska polja
24. Naziv polja
25. Godina izgradnje
26. Vlasništvo i održavanje polja
Tehnički podaci elemenata pripadajućih transformatorskih polja
27. Q0, Q1 (Q2, Q3), Q8… (tip prekidaĉa, nazivna
struja, godina proizvodnje)
28. Strujni transformator (primarni prenosni odnos,
maksimalna struja)
29. Naponski transformator
30. Prenaponski odvodnici
Podaci o relejnim zaštitnim napravama u poljima
31. Vrsta zaštite (nabrojati)
32. Zaštita pred preopterećenjem (pri kojim
vrednostima struje i vremenu će TR ispasti)
Podaci o napravama za daljinsko upravljanje u poljima
33. Tip mjernog pretvaraĉa
34. Tip naprava za daljinsko upravljanje
35. Smjer daljinskog prijenosa
36. Mogućnost i podešeni parametri sinhronizacije
Podaci o napravama za obračunska mjerenja u poljima
37. Tip brojila aktivne energije
38. Tip brojila reaktivne energije
39. Tip obraĉunskog registratora
40. Smjer daljinskog prijenosa
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tabela 3: Agregat (generator + uzbudni dio + turbina)
Opšti podaci
1. Vlasnik
2. Lokacija
3. Godina izgradnje i rekonstrukcije
Generator i uzbuda
oznaka
jedinica
5. Nazivna prividna snaga agregata
Sn
MVA
6. Nazivna aktivna snaga
Pn
MW
7. Nazivni napon na stezaljkama generatora
Un
kV
8. Nazivna struja
In
A
4. Tip generatora
9. Nazivni faktor snage
cos
10. Frekvenca
f
Hz
nn
o/min
Pst_max
MW
13. Najviša dozvoljena aktivna snaga generatora
Pmax
MW
14. Najniža dozvoljena aktivna snaga generatora
Pmin
MW
Im0
A
19. Uzbudna struja pri nazivnom opterećenju statora
Imk
A
20. Uzbudna struja pri In, Un, cos = 1
Imn0
A
21. Stanje pri kratkom spoju sinhrone mašine
SRC
11. Nazivna brzina obrtanja rotora
12. Nazivna aktivna snaga generatora na stezaljkama
(turbina + generator)
15. Prigušni namotaj (da/ne)
16. Sudjelovanje u sekundarnoj regulaciji (da/ne)
17. Mogućnost startanja bez vanjskog napona (da/ne)
Uzbuda
18. Uzbudna struja za nazivni
praznom hodu
napon statora u
Računarski model i parametri uzbudnog sistema
22. Vrsta, tip
23. Nazivna snaga uzbude
Pnu
kW
24. Nazivni napon uzbude
Unu
V
25. Nazivna uzbudna struja
Inu
A
26. Maksimalni napon uzbude (krovni napon)
Uu_max
kV
27. Minimalni napon uzbude
Uu_min
kV
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
28. Pojaĉanje sistema uzbude
KA
29. Obim regulacije
%
30. Stabilizator (eng. Power System Stabiliser) da/ne
Turbina
oznaka
jedinica
Pn
MW
33. Maksimalna aktivna snaga na osi agregata
Pmax
MW
34. Minimalna aktivna snaga na osi agregata
Pmin
MW
35. Ograniĉenje gradienta pri dizanju snage
Gd
MW/s
36. Ograniĉenje gradienta pri spuštanju snage
Gs
MW/s
38. Regulacijska energija agregata
KT
MW/Hz
39. Stalna statika turbinskog regulatora
s
%
31. Tip i blok šema turbine
32. Nazivna snaga turbine
37. Tip i šema turbinskog regulatora
40. Mrtva zona regulatora (eng. Zero Suppression)
41. Vremenska konstanta turbinskog regulatora
Ostali podaci agregata
f
+/- mHz
Tc
s
oznaka
jedinica
42. Vremenske konstante rotorskog i statorskog
namotaja (sinhrone, subtranzientne, tranzientne)
pri kratko spojenom i/ili otvorenom statorskom
namotaju, jednosmjerna vremenska konstanta
S
43. Otpornosti i reaktanse (sinhrona, subtranzientna,
tranzientna, zasićena i/ili nezasićena – potrebno
navesti, direktne, inverzne i nulte) statora i rotora
/%
44. Uzemljenje neutralne taĉke (direktno, sa R/X,
izolovano)
45. Ohmska otpornost uzemljenja zvjezdišta u spoju
zvijezda
RE
46. Reaktansa uzemljenja zvjezdišta u spoju zvijezda
XE
47. Gubitci generatora
kW
Karakteristike / dijagrami
48. Radni dijagram (Capability Chart)
GCD
49. Karakteristika praznog hoda (Open Circuit
Characteristic)
GOCC
50. Karakteristika kratkog spoja (Short Circuit
Characteristic)
GSCC
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
51. Mjerenje regulacijskih odziva turbine (frekventna,
naponska)
Iskorištenje
52. Iskorištenje generatora
gen
%
53. Iskorištenje turbine
tur
%
54. Iskorištenje agregata
agr
%
Momenti inercije
55. Momenat inercije rotora generatora
mD2gen
tm2
56. Momenat inercije turbine
mD2tur
tm2
57. Momenat inercije uzbude
mD2uzb
tm2
58. Momenat inercije rotirajućih masa agregata
(turbina + generator + uzbuda)
mD2agr
tm2
H
MWs/MVA
oznaka
jedinica
3. Bruto pad vode na vodnu turbinu
Hb
m
4. Neto pad vode na hidro turbinu
Hn
m
5. Tranzientna statika (Temporary Droop)
RT
6. Stalna statika (Permanent Droop)
RP
7. Vrijeme djelovanja tranzientne statike (Reset Time)
TR
s
8. Vremenska konstanta vodenog udara hidroagregata
TW
s
59. Tipska konstanta inercije generatora/agregata (ili
mehaniĉka odnosno vremenska konstanta
startanja)
60. Zaštita generatora (od gubitka uzbude,
poduzbudna i naduzbudna zaštita)
61. Pripadajuća vodna akumulacija (tabela 5) / kotao
(tabela 6)
Tabela 3-A: Hidro turbina
Hidro turbina
1. Pogonski dijagram hidro turbine
2. Pripadajoća vodna akumulacija
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tabela 3-B: Plinska turbina
Plinska turbina
oznaka
jedinica
1. Vremenska konstanta plinske turbine
TG
s
2. Multiplikativni faktor plinske turbine
PBr
3. Proporcionalni faktor plinske turbine
KG
4. Vrijeme hladnog starta
t
h
5. Vrijeme toplog starta
t
h
oznaka
jedinica
1. Vremenska konstanta dovodnih cijevi i parnog
odjelka, od regulacionih ventila do izlaza iz stepena
visokog pritiska (Steam Chest Time Constant)
TCH
s
2. Vremenska konstanta pregrijaĉa od izlaza iz
stepena visokog pritiska do izlaza iz stepena
srednjeg pritiska (Reheat Time Constant)
Trh
s
3. Vremenska konstanta spojnog voda izmeĊu
stepena srednjeg in niskog pritiska, od izlaza pare
iz stepena srednjeg pritiska do izlaza iz stepena
niskog pritiska (Crossover Time Constant)
TCO
s
4. Udio snage, proizveden u stepenu niskog pritiska
(Low Pressure Turbine Power Fraction)
FLP
5. Udio snage, proizveden u stepenu srednjeg pritiska
(Intermediate Pressure Turbine Power Fraction)
FIP
6. Udio snage, proizveden u stepenu visokog pritiska
(High Pressure Turbine Power Fraction)
FHP
Tabela 3-C: Parna turbina
Parna turbina
7. Vrijeme hladnog starta
t
h
8. Vrijeme toplog starta
t
h
Tabela 3-D: Vjetrena turbina
Vjetrena turbina
1. Dijagram vjetrene turbine i pripadajući parametri
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tabela 4: Akumulacija
Opšti podaci
oznaka
jedinica
5. Kapacitet akumulacije odnosno bruto energija
Wb
MWh
6. Ukupni volumen akumulacije
Vuk
hm3
7. Korisni volumen akumulacije
Vkor
hm3
8. Gornja kota vodostaja
hgor
m
9. Donja kota vodostaja
Hdon
m
1. Naziv
2. Vlasnik
3. Rijeka
4. Tip akumulacije (dnevna, sedmiĉna, godišnja)
10. Vrijeme pražnjenja akumulacije
h
11. Najveća dozvoljena brzina njihanja vodene
površine
m/h
12. Kapacitet pretoĉnih polja
m3/s
13. Važnost dozvole za rad
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tabela 5: Kotao
Opšti podaci
oznaka
jedinica
4. Vrijeme hladnog starta
Tkt_hl_zg
h
5. Vrijeme toplog starta
Tkt_tp_zg
h
1. Tip kotla i blok šema
2. Tip kotlovske regulacije i blok šema
3. Pogonsko gorivo
PRAVILA ZA FUNKCIONISANJE PRENOSNOG SISTEMA
Tabela 6: Sistemi za kompenzaciju
Opšti podaci
1. Naziv transformatorske stanice
2. Godina izgradnje i rekonstrukcije
3. Vlasništvo i održavanje
4. Tip (reaktansa, kondenzator, statiĉki var
kompenz.)
Električne karakteristike
oznaka
jedinica
5. Nazivna prividna snaga
Sn
Mvar
6. Nazivni napon
Un
kV
7. Napon prikljuĉka
Un
kV
PFe
kW
10. Gubitci u namotaju
PCu
kW
11. Svi gubitci
Pgub
kW
8. Prikljuĉen na sabirnice ili na tercijar transformatora
9. Gubitci u željezu
12. Broj elemenata
13. Broj blokova
14. Snaga bloka
15. Za statiĉki kompenzator: karakteristika prikljuĉenog
transformatora, nazivni napon, U/I karakteristika,
šema regulacije sa pripadajućim parametrima
Mvar
Download

pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne