JZU INSTITUT ZA JAVNO ZDRAVSTVO,
REPUBLIKA SRPSKA
HIV/AIDS RESURSNI CENTAR
IZVJEŠTAJ O IMPLEMENTACIJI PROJEKTA
„POVEĆANJE UNIVERZALNOG PRISTUPA ZA
POPULACIJE POD POVEĆANIM RIZIKOM U
BIH“ ZA PERIOD FEBRUAR 2011. –
NOVEMBAR 2012. GODINE
PROJEKAT FINANSIRAO:
GLOBALNI FOND ZA BORBU PROTIV AIDS-A, TUBERKULOZE I MALARIJE
PRIMARNI PRIMALAC PROJEKTNIH SREDSTAVA:
RAZVOJNA AGENCIJA UJEDINJENIH NACIJA (UNDP)
IZVJEŠTAJ PRIPREMILA:
DR STELA STOJISAVLJEVIĆ, KOORDINATOR PROJEKTA
IZVJEŠTAJ ODOBRIO:
DR SLOBODAN STANIĆ, V.D. DIREKTORA JZU INSTITUTA ZA JAVNO
ZDRAVSTVO I MENADŽER HIV/AIDS RESURSNOG CENTRA
DECEMBAR 2012
Aktivnosti HIV/AIDS resursnog centra/Instituta za javno zdravstvo
1.1.Uspostavljanje HIV/AIDS Rrsursnog centra pri Institutu za javno zdravstvo,
Republika Srpska
Nakon potpisivanja ugovora o implementaciji projekta Globalnog fonda za borbu protiv
AIDS-a, tuberkuloze i malarije „Povećanje univerzalnog pristupa za populacije pod
povećanim rizikom u BiH“ koji je predviđeno uspostavljanje i razvijanje HIV/AIDS
resursnog centra, identifikovane su aktivnosti i resursi potrebni za ostvarenje istog.
Direktor IZJZ je imenovao HIV projektni tim i zajedno sa projektnim koordinatorom
definisao potrebe i zadatake koje je neophodno realizovati u periodu predviđenom za
implementaciju projekta. Prva aktivnost koja je urađena a vezano za uspostavljanje centra
je obezbjeđenje prostora za isti. IZJZ je za potrebe HIV/AIDS resursnog centra ustupio
amfiteatar i pripremio projekat rehabilitacije istog kako bi zadovoljavao potrebe
resursnog centra. Projektni prijedlog je dostavljen UNDP-u koji je nakon toga
organizovao potrebne radove i nabavku. Istovremeno sa rehabilitacijom i opremanjem
HIV/AIDS resursnog centra, identifikovani su ljudski resurski, materijali i literatura koji
su potrebni na funkcionisanje resursnog centra. Resursni centar je uz prisustvo medija i
partnera zvanicno otvoren 11. juna 2011. godine. Za potrebe HIV/AIDS resursnog centra
u novembru je uz tehničku pomoć osiguranu iz projektnih sredstava razvijen softwer za
prikupljanje i analizi statističkih podataka sa ciljem unaprjeđenja izvještavanja
zdravstvenih ustanova o bolestima od većeg sociio-ekonomskog značaja, među kojima
HIV/AIDS i s HIV-om povezane infekcije predstavljaju vodeće.
1.2.Jačanje uloge lokalne zajednice
Projektni tim je neposredno nakon potpisivanja ugovora sa UNDP-om o implementaciji
projekta „Povećanje univerzalnog pristupa za populacije pod povećenim rizikom u BiH“
inicirao osnivanje Savjetodavnog odbora za prevenciju HIV-a grada Banja Luka (SO Banja
Luka). Komunikacija je ostvarena sa Administrativnom službom grada Banja Luka, koja je
dala podršku ovoj aktivnosti i SO Banja Luka je osnovan u aprilu 2011. godine u sastavu:
doktor porodične medicine, specijalista epidemilolog, prosvjetni radnik, socijalni radnik i
mlada osoba iz nevladinog sektora. U toku 2011. i 2012. projektni tim HIV resursnog centra
IZJZ je redovno davao podršku tadu SO Bannja Luka, koordinisao aktivnosti, radio na
edukaciji i jačanju kapaciteta članova SO Banja Luka te nadgledao i usmjeravao provođenje
akcionog plana za prevenciju HIV-a i koordinaciju preventivnih aktivnosti na nivou grada a
koje su finansirane od strane gradske uprave/administrativne službe grada Banja Luka. U
periodu od aprila 2011. do novembra 2012. SO Banja Luka je proveo niz aktivnosti od koijh
su najznačajnije: inicirao i u saradnji sa Domom zdravlja Banja Luka organizovao i proveo
edukaciju o HIV/AIDS-u za pedagoge,i psihologe i socijalne radnike 17 banjalučkih srednjih
škola. Cilj ove edukacije je bio upoznavanje učesnika sa osnovnim informacijama o HIV-u i
načinima transmisije HIV-a, i podizanje svijesti o značaju prevencije HIV-a, ali i dobijanje
povratne informacije od učesnika koje HIV preventivne aktivnosti i na koji način bi bilo
najbolje provesti u školskom okruženju za pripadnike populacije mladih. Interesantna
povratna informacija sa ove edukacije jeste da je za više od pola prisutnih učesnika ovo bila
prva edukacija iz oblasti HIV/AIDS-a. Učesnici radionice su takođe ukazali na potrebu
uvođenja zdravstvenog vaspitanja kao fakultativnog predmenta, koji se ne ocjenjuje; u junu
2012. godine SO Banja Luka je ugostio predstavnike Savjetodavnog odbora za prevenciju
HIV-a Bijeljina, Zdravstvenog savjeta opštine Novi Grad Sarajevo i opštine Mostar. Tom
prilikom je održan sastanak na temu „Iskustva i izazovi lokalne zajednice u prevenciji HIV-a,
liječenju, njezi i psihosocijalnoj podršci osoba koje žive sa HIV-om“ na kojem su
predstavnici ovih odbora/savjeta iznijeli dobre prakse iz svojih lokalnih zajednica;
Zahvaljujući inicijativi SO Banja Luka grad Banja Luka je izdvojio određena finansijska
sredstva za nabavku frižidera i higijenskih potrepština za odjel Klinike za infektivne bolesti
pri Univerzitetskom kliničkom centru Banja Luka, a na kojem se liječe pacijenti inficirani
virusom HIV-a; Savjetodavni odbor grada Banja Luka je svojim zalaganjem takođe postigao
da grad Banja Luka izdvoji odrđena finansijska sredstva za obilježavanje značajnih datuma i
događaja kao što su: memorijal svijeća, obilježavanje mjeseca borbe protiv narkomanije,
obilježavaje svjetskog dana borbe protiv Hepatitisa, obilježavanje Svjetskog dana borbe
protiv HIV/AIDS-a i sl. Ova finansijska sredstva su donirana udruženjima građana (UG) koje
se bave problematikom HIV-a ili drugih seksualno prenosivih bolesti; Predstavnici SO Banja
Luka su redovno prisustvovali sastancima i treninzima koje su organizovale vladine ili
udruženja građana na temu prevencije HIV-a.
Savjetodavni odbor grada Bijeljina je osnovan u januaru 2012. godine a čine ga: doktor
urgentne medicine, doktor medicine, prosvjetni radnik, sekretar grada Bijeljina i mlada
osoba, predstavnik nevladinog sektora. Osnivanje SO Bijeljina je inicirano, koordinisano i
potpomognuto od strane projektnog tima HIV/AIDS Resursnog centra IZJZ. Uz podršku i
vodstvo HIV/AIDS resursnog centra IZJZ SO Bijeljina je u 2012. implementirao niz
aktivnosti.
Prije nego što je počeo sa određenim aktivnostima SO Bijeljina je napravio analizu
HIV/AIDS situacije na području grada Bijeljina, ispitao postojeće resurse i mogućnost
njihovog korištenja, utvrdio prioritetne oblasti djelovanja i razvio akcioni plan za prevenciju
HIV-a. Stav gradskih vlasti u Bijeljini je da ulogu koordinacije SO Bijeljina preuzme Dom
zdravlja koji je finansiran od strane lokalne zajednice odnosno grada Bijejina. Dom zdravlja
je dodijelio prostor za rad SO Bijeljina te su zajedničkim zalaganjem proveli sledeće
aktivnosti: edukacija učenika srednjih škola na temu HIV/AIDS, načini prenošenja i načini
prevencije, podizanje svijesti dobrovoljnih davaoca krvi o značaju dobrovoljnog davalaštva i
važnosti i sprječavanja transmisije HIV-a putem krvi, podizanje svijesti opšte populacije
podjelom informativnog materijala o načinima transmisije i prevencije HIV/AIDS-a.
Predstavljanjem svojih aktivnosti na sastancima gradske uprave SO Bijeljina i
obezbjeđivanjem medijske pokrivenosti SO Bijeljina je kontinuirano radio na podizanju
svijesti donosioca odluka na nivou grada o značaju prevencije HIV-a i smanjenju HIV/AIDS
stigme.
Važno je napomenuti da izuzev djelovanja jednog drop-in centra, koji je uspostavilo
Udruženje građana „Poenta“ čije je sjedište u Banja Luci u gradu Bijeljina nema drugih NVO
organizacija koje su posvećene aktivnostima prevencije HIV-a i drugih polno prenosivih
bolesti. Prema saznanjima SO Bijeljina samo su dvije omladinske organizacije (UG Otaharin
i UG U buntu) u okviru sličnih javno-zdravstvenih projekata imale ograničene aktivnosti
vezane za seksualno-reproduktivno zdravlje i polno prenosive infekcije.
1.3. Jačanje saradnje sa organizacijama civilnog društva (NVO)
U izvještajnom periodu IZJZ je potpisao memorandume o saradnji i intenzivno sarađivao sa
udruženjem građana „Viktorija“ i sa Udruženjem građana „Akcija protiv side“, a saradnja je
uspostavljena i održavanja i sa drugim NVO koje su učestvovale u realizaciji aktivnosti
prevencije HIV-a u Republici Srpskoj (proveli istraživanje dostupnosti prijateljskih servisa za
mlade u saradnji sa XY, dali podršku NVO Exit i Genesis u pripremi grantova za finansiranje
od strane GFATM-a, bili podrška religijskim zajednicama u kreiranju i provođenju granta
GFATM-a, obezbjedili učešće predstavnika NVO u radnim grupama za izradu HIV/AIDS
Strategije i Akcionog plana BiH 2011-2016, podržali organizovanje VI regionalne
konferencije u saradnji sa NVO Partnerstvo za zdravlje, logistički i tehnički podržali DPST
kampanju koju je organizovao IOM).
1.4.Istraživanja
Da bi istraživanja uopšte bila moguća u populaciji IDU, MSM i SW, odnosno da bi uzorak u
istraživanjima bio što mjerodavniji bilo je neophodno uraditi procjenu veličine populacije
IDU, MSM i SW. Nakon inicijalnog sastanka radne grupe za procjenu veličine populacije u
decembru 2011. godine na kojem je definisana metodologija rada, u januaru 2012. godine uz
pomoć nevladinih orgnizacija Viktorija i Akcija protiv SIDE u Republici Srpskoj, izvršeno je
dodatno anketiranje populacija koje su bile predmet procjene. U periodu od 29. janura do 01.
februara održana je radionica „Procjena veličine populacije“ kojoj su prisustvovali
epidemiolozi iz relevantnih institucija i predstavnici udruženja građana koja rade sa
populacijama pod povećanim rizikom na kojoj je napravljena procjena IDU, MSM i SW
populacije. Radionicu je vodio doc. dr Branko Kolarić.
JZU Institut za javno zdravstvo je u okviru projekta „Povećanje univerzalnog pristupa za
populacije pod povećanim rizikom u BiH“ sledeća istraživanja:
Istraživanje HIV/AIDS stigme i diskriminacije među zdravstvenim radnicima u
javnom i privatnom zdravstvenom sektoru
Istraživanje prevalence HIV-a i drugih polno prenosivih infekcija kod osoba na
izdržavanju kazne zatovora
Istraživanje dostupnosti centara za dobrovoljno i povjerljivo savjetovanje i testiranje
među studentskom populacijom
Istraživanje prevencije HIV-a i drugih PPI putem prijateljskih servisa za mlade
Bio-bihevioralno istraživanje HIV-a i drugih polno prenosivih infekcija među IDU
Bio-biheviralno istraživanje HIV-a i drugih polno prenosivih infekcija među
populacijom MSM i SW
Istraživanje prevalence HIV-a i drugih polno prenosivih infekcija kod vozača
kamiona u međunarodnom transportu
Istraživanje socijalnih potreba osoba koje žive sa HIV-om
Zajednički cilj svih gore pomenutih istraživanja pored određivanja prevalence HIV-a je bio
utvrditi znanje, stavove i ponašanje u vezi sa HIV-om, te na osnovu prikupljenh informacija
dati preporuke za otklananje utvrđenih rizika.
Neophodno je naglasiti da su istraživanja provedena u saradnji sa udruženjima građana
javnim i privatnim zdravstvenim ustanovama, ustanovama za izdržavanje kazne zatvora,
studentskim organizacijama i fakultetima pri Univerzitetima u Republici Srpskoj, Upravom
za indirektno oporezivanje BiH, ne-vladinim organizacijama Viktorija, Akcija protiv SIDE,
XY, IOM, Domovima zdravlja pri kojima funkcionišu Prijateljski servisi za mlade.
1.4.1. Istraživanje HIV/AIDS stigme i diskriminacije među zdravstvenim radnicima
i javnom i privatnom zdravstvenom sketoru
Za potrebe istraživanja je formiran zajednički istraživački tim na nivou Bosne i Hercegovine
kojeg su činili predstavnici Instituta za javno zdravstvo Republike Srpske i Zavoda za javno
zdravstvo Federacije BiH.
Za terensku provedbu istraživanja u Republici Srpskoj i distriktu Brčko je bio odgovoran
Institut za javno zdravstvo Republike Srpske, a u Federaciji BiH Zavod za javno zdravstvo
FBiH. Terenski dio istraživanja je proveden u drugoj polovini juna i prvoj sedmici jula 2011.
Administratori istraživanja na terenu su bili zaposleni u institucijama odgovornim za
provođenje istraživanja sa iskustvom u ovoj vrsti posla. U terenski dio istraživanja su bili
uključeni saradnici iz regionalnih zavoda za zaštitu zdravlja u Republici Srpskoj, odjela za
zdravstvo distrikta Brčko i kantonalnih zavoda u Federaciji BiH koji su preuzimali upitnike
od administratora istraživanja, organizovali provođenje istraživanja (podjelu upitnika
zdravstvenim radnicima u zdravstvenim institucijama i prikupljanje popunjenih upitnika).
Prije terenskog dijela istraživanja zdravstvene institucije koje su uključene u istraživanje su u
pisanoj formi bile upoznate sa ciljem i načinom istraživanja i dale pisanu saglasnost za
njegovo izvođenje. Direktori zdravstvenih institucija su imenovali saradnike za potrebe
istraživanja koji su zajedno sa administratorima istraživanja organizovali
anketiranjeispitanika, u dogovorenom vremenskom terminu i na dogovorenom mjestu.
Učešće zdravstvenih radnika u istraživanju je bilo dobrovoljno. Nakon preuzimanja upitnika
od administratora istraživanja i saradnika u zdravstvenoj instituciji ispitanici su sami
popunjavali upitnik i vraćali ga u zatvorenoj neoznačenoj koverti. Kako upitnik nije
sadržavao lične podatke na taj način je obezbjeđena anonimnost učešća u istraživanju.
Popunjene i kovertirane upitnike administratori istraživanja su dostavljali istraživačkom timu.
Prije samog istraživanja saradnici i administratori istraživanja su prošli jednodnevni program
obuke za provođenje istraživanja.
Za potrebe monitoringa istraživanja angažovan je tim koji se sastojao od spoljnih saradnika i
zaposlenih u institucijama koje su bile odgovorne za provođenje istraživanja. U toku
istraživanja tim za monitoring istraživanja je vršio nadzor nad procesom komunikacije tokom
istraživanja, terenskim radom i unosom podataka. Unos podataka je kontrolisan provjerom
slučajno odabranih upitnika.
Nakon terenskog dijela istraživanja određen je nivo i okvir deskriptivne statistike, a potom je
urađena analiza rezultata istraživanja koja je pretočena u izvještaj. Izvještaj je preveden na
engleski jezik, publikovan i javno prezentovan 01. decembra 2011. godine.
1.4.2. Istraživanje prevalence HIV-a i drugih polno prenosivih infekcija kod osoba
na izdržavanju kazne zatvora
Istraživanje je provedeno kao studija presjeka, na slučajno odabranom uzorku od 199
ispitanika u 6 zatvora u RS. Terenski dio istraživanja je provoden u periodu od 17.8. 2.9.2011. godine u 6 zatvora u RS. Prethodno je istraživački tim RS u saradnji sa
istraživačkim timom iz Federacije BiH te zatvorskom službom pripremio protokol i
instrument istraživanja, obezbjedio etičku i druge potrebne saglasnosti za provođenje
istraživanja te pripremio listu osoba na izdržavanju kazne zatvora potrebnu za određivanje
uzorka. Anketiranje standardizovanim upitnikom ju uređeno u saradnji sa NVO Viktorija
koja inače implementira aktivnosti prevencije HIV-a i SPI u zatvorima. Prije terenskog dijela
istraživanja za sve članove istraživačkog tima je organizovana jednodnevna radionica.
Upitnik je bio šifriran istovjetnom šifrom kao i uzorak krvi. Šifrirani uzorak s propratnom
uputnicom s istom identifikacijskom šifrom je službeno dostavljan u odabrani laboratorij.
Testiranje je urađeno pomoću ELISA testova novije generacije i rezultati su dostavljani
nadležnom koordinatoru terenskog tima koji ih je kovertirane, zalijepljene, sa šifrom na
koverti, putem zatvorskog koordinatora dostavljao svakom ispitaniku ponaosob prema
pripadajućoj šifri uz pojašnjenje nalaza i preporuku za eventualne dalje kontrole. Nakon
logičke obrade ispunjenih upitnika i unosa podataka u bazu programskog sustava Microsoft
Access 2000, za statističku analizu je korišten programski sustav SPSS for Windows (inačica
15.00, SPSS INC, Chicago, Illinois, SAD). U obradi podataka su korišteni metodi
deskriptivne i analitičke statistike. Rezultati istraživanja su prevedeni na engleski jezik,
publikovani i javno prezentovani u maju 2012. Godine na VI regionalnoj HIV/AIDS
konferenciji koja je održana u Sarajevu.
1.4.3. Istraživanje dostupnosti centara za dobrovoljno i povjerljivo savjetovanje i
testiranje
Istraživanje je provedeno kao studija presjeka na slučajno odabranom uzorku studenata
javnih fakulteta, koji su sami popunili strukturisani upitnik. Ciljnu populaciju istraživanja
čine studenti prve i završne godine redovnog studija na univerzitetima u Banjoj Luci i
Istočnom Sarajevu kojem administrativno pripadaju i fakulteti iz Distrikta Brčko, Doboja,
Bijeljine i Foče. Istraživanje je organizovano i realizovano od strane Instituta za javno
zdravstvo Republike Srpske (za područje Republike Srpske i Distrikta Brčko) i Zavoda za
javno zdravstvo FBiH (za područje FBiH). Formirani su istraživački timovi čiji članovi su
javno-zdravstveni profesionalci sa iskustvima iz sličnih istraživanja.
Nakon dobijene saglasnosti od strane Ministarstva prosvjete i kulture Republike Srpske i
Federalnog ministarstva obrazovanja i nauke, imenovane su odgovorne osobe sa univerziteta
(Kancelarija za obezbjeđenje kvaliteta rada na fakultetima i Dekanati fakulteta) koji su
upoznati sa ciljem i načinom istraživanja. Nakon toga su u saradnji sa univerzitetskim
predstavnicima imenovani saradnici sa svih fakulteta za potrebe provođenja anketiranja među
studentima iz ovog istraživanja. Imenovani saradnici sa fakulteta su zajedno sa
administratorima istraživanja definisali odgovarajuće vremenske termine anketiranja
studenata. Prije samog istraživanja saradnici i administratori su prošli jednodnevni program
obuke za sprovođenje istraživanja, organizovan od strane glavnog istraživačkog tima.
Logička kontrola upitnika, unos i kontrola unosa podataka, određivanje nivoa i metodologije
deskriptivne statistke, analiza rezultata istraživanja, pisanje izvještaja, prevod izvještaja na
engleski jezik, publikovanje i javno prezentovanje izvještaja su aktivnosti koje su uslijedile
nakon terenskog dijela istraživanja.
1.4.4. Istraživanje dostupnosti prevencije HIV-a i drugih PPI putem prijateljskih
servisa za mlade
Istraživanje je provedeno po tipu studije presjeka tokom avgusta i septembra 2012. godine u
gradu Banja Luka, Doboj, Istočno Sarajevo, Foča, Trebinje i Bijeljina na području Republike
Srpske i Distriktu Brčko koji imaju prijateljske servise za mlade. Istraživanjem su obuhvaćeni
mladi u dobi od 15-24 godina i profesionalci davaoci usluga u prijateljskim centrima za
mlade: doktori medicine, medicinske sestre i psiholozi. U istraživanju su korišteni anketni
upitnici i rad sa fokus grupama, tačnije, izvršeno je anketiranje mladih i sprovedene su fokus
grupe sa profesionalcima zaposlenim u centrima.U istraživanje je uključeno 7 mjesta - 6 u
Republici Srpskoj i u Distriktu Brčko, koji imaju prijateljske servise za mlade. Za provođenje
i implementaciju istraživanja na teritoriji Republike Srpske i u Distriktu Brčko je odgovoran
Institut za javno zdravstvo Republike Srpske Banjaluka, koji je sproveo istraživanje. Nosilac
aktivnosti je bio istraživački tim čiji su članovi bili javno-zdravstveni profesionalci sa
iskustvima iz sličnih istraživanja. Neposredno prije sprovođenja istraživanja prijateljski centri
za mlade su bili upoznati sa ciljem i načinom provođenja istraživanja, kako bi se aktivno
uključili u istraživanje. Svi učesnici u provođenju istraživanja su prošli jednodnevnu
edukaciju na kojoj su upoznati sa metodom rada, upitnicima, načinom rada sa fokus grupama
i vremenskim rokovima. Supervizori angažovani iz Instituta/regionalnih zavoda su vršili
monitoring terenskog rada i redovno izvještavali uži istraživački tim. Neposredno prije
terenskog rada izvršeno je informisanje javnosti putem medija (radio, televizija, novine),
kako bi se mladi upoznali sa svrhom istraživanja i osigurao što bolji odziv. Svi anketari su
imali odgovarajuće akreditacije izdate od Instituta za javno zdravstvo Republike Srpske.
Vlasnici objekta na odabranim lokacijama su bili upoznati sa svrhom istraživanja i zatražena
je njihova saglasnost za provođenje istraživanja. Prije provođenja edukacije i terenskog rada
urađeno je formativno istraživanje i obezbjeđena je etička saglasnost za provođenje
istraživanja. Nakon terenskog dijela istraživanja, logičke kontrole upitnika, kreiranja baze i
unosa upitnika u bazu, istraživački tim je definisao statističke okvire za potrebe izvještaja,
uradio analizu rezultata istraživanja i napisao i publikovao izvještaj.
1.4.5. Bio-bihevioralno istraživanje HIV-a i drugih PPI među IDU, rezultati za
gradove Banja Luka i Bijeljina
Istraživanje je provedeno po metodi istraživanja uzorkovanog ispitanicima (Respondent
Drivent Sampling). Prije samog istraživanja, putem formativnog istraživanja utvrđeno je da je
RDS metoda najbolja metoda uzorkovanja s obzirom na umrezenost ciljane populacije;
Dobijena je saglasnost za provođenje istraživanja od etičkog komiteta, uspostavljena se
saradnja sa NV Viktorija koja inače radi sa ciljnom populacijom, utvrđena je potreba i način
davanja finansijske nadoknade, u saradnji sa mikrobiološkom laboratorijsom određen tip
testova i bioloških analiza te urađena nabavka istih, identifikovane su, odabrane i
pripremljene lokacije za istraživanje, pažljivo je odabran istraživački tim za teresnki dio
istraživanja, pripremljen i pilotiran upitnik, identifikovane sjemenke za istraživanje,
dizajnirani i štampani regrutacijski kuponi i ostali materijali potrebni za terenski dio
provođenja istraživanja, izvršeno anetiranje ciljne populacije, izvršena kontrola upitnika,
kreiranje baze, unos i provjera unosa u bazu podataka, urađena analiza podataka, napisan i
distribuisan izvještaj o rezultatima istraživanja.
1.4.6. Bio-bihevioralno istraživanje HIV-a i drugih PPI kod populacije MSM i SW
Istraživanje je provedeno kao deskriptivna, multicentrična bio-bihevioralna prevalentna
studija među populacijom muškaraca koji imaju seks sa muškarcima (MSM), odnosno medju
populacijom seksualnih radnica (SW). Studija je u Republici Srpskoj provedena u Banjaluci,
Bijeljini i Prijedoru (samo MSM dio). Sva mjesta su selektirana na bazi procijenjenog
prisustva visoko rizičnih grupa, dostupnosti terenskih radnika, angažovanosti NVO,
dostupnosti pouzdanih informacija i podataka iz ranija dva istraživanja. Nakon prethodno
prikupljenih kvantitativnih i kvalitativnih podataka iz različitih izvora pomoću kojih su
određene lokacije unutar kojih se može pronaći ciljna (SW i MSM) populacija, provedeno je
preliminarno kvalitativno istraživanje koje je podrazumijevalo «mapiranje « terena. Od
početnog lociranja određenog broja ciljne populacije koji zadovoljavaju kriterij uključivanjaoni su bili inicijalni izvor informacija, preko njih se dolazilo i do ostalih «članova» koji su
ušli u uzorak. Ispitanici su regrutovani pomoću aktivista (outreach koji imaju iskustva u radu
sa tim populacijama, i prethodno su prošli radionicu namijenjenu članovima istraživačkog
tima. Upitnici (MSM i SW) su razvijeni prema smjernicama za ponovljena bio-bihevioralna
istraživanja u populacija s povećanim rizikom od HIV-a. Ispitanici su dobili savjetovanje
prije i poslije testiranja, kondome i naknadu u vidu telefonskih bonova. Zbog osjetljive naravi
HIV/AIDS-a, pristanak na učešće u studiji je bio usmeni, radi bolje zaštite participanata, ali je
bio potvrđen potpisom intervjuera na obrascu informisanog pristanka. Krv (serum) se
dostavljao u laboratorij Instituta za javno zdravstvo gdje je urađena analiza krvi. Protokol
istraživanja i anketni upitnici su bili dostavljeni etičkom komitetu radi osiguranja saglasnosti
na provođenje istraživanja. Nakon logičke obradbe ispunjenih upitnika i unosa podataka u
bazu programskog sustava Microsoft Access 2000, za statističku analizu korišten je
programski sustav SPSS for Windows (inačica 15.00, SPSS INC, Chicago, Illinois, SAD). U
obradi podataka korištena je metoda deskriptivne statistike. Napisan je izvještaj o rezultatima
istraživanja i isti je publikovan i distribuisan.
1.4.7. Bio-bihevioralno istraživanje HIV-a i drugih PPI kod vozača kamiona u
međunarodnom transportu, rezultati na nivou BiH
Prvi korak u dizajnu ovog istraživanja je bilo formativno istraživanje koje je urađeno sa
ciljem dobijanja informacija o veličini i zajedničkim osobinama populacije koja se istražuje
(vozači kamiona u međunarodnom transportu) te potencijalnim mjestima istraživanja kako bi
se osigurao reprezentativni uzorak. Ostvaren je kontakt sa Ministarstvom komunikacije i
prometa BiH, Spoljno-trgovinskom komorom BiH, Udruženjem za saobraćaj i veze,
Republičkom upravom za carinske poslove i kancelarijom IOM-a u Sarajevu. Prikupljeni su
podaci o broju licenciranih vozača teretnih vozila u međunarodnom transportu. Takođe su
prikupljeni podaci o graničnim prelazima, carinskim terminalima i njihovoj frekventnosti.
prevoze. Istraživanje je provedeno na dva najfrekventnija carinska terminala u Republici
Srpskoj (Gradiška i Banja Luka).. Neposredno prije samog terenskog dijela istraživanja
pribavljena je dozvola za istraživanje od nadležnih ustanova/kompanija u čijim prostorijama
je obavljeno istraživanje. Osoblje na carinskim terminalima je poznato sa ciljem i načinom
istraživanja, a na svakom carinskom terminalu je angažovan po jedan koordinator čiji zadatak
je bio da pripremi istraživačku lokaciju i potencijalne ispitanike upozna sa istraživanjem.
Istraživanje na lokacijama su proveli iskusni i prethodno edukovani članovi istraživačkog
tima koji su u svom sastavu imali anketara i medicinskog/laboratorijskog tehničara. Za
nadzor nad terenskim radom je angažovana dodatna osoba. Edukacija za anketare,
medicinske/laboratorijske tehničare i savjetnike je organizovana u vidu predavanja i
praktičnog savladavanja upitnika i rada na terenu. Svi anketari su dobili pisana uputstva o
tome kako da motivišu ispitanike da uzmu učešće u istraživanju, odnosno da daju informisani
pristanak za istraživanje, do koje granice mogu ispitaniku pomoći pri ispunjavanju upitnika
(pojašnjavanje pitanja iz upitnika u slučaju da ispitanik pokaže potrebu za istim), šifriranju
upitnika, davanju informacija o DPST, i sl.
Prije terensko dijela istraživanja dobijena je etička saglasnost za istraživanje. Uporedo sa
terenskim dijelom istraživanja urađena je baza podataka u koju su nakon terenskog dijela
istraživanja uneseni upitnici. Prije unos upitnika u bazu urađena je logička kontrola istih. Na
osnovu dobijene deskriptivne analize, istraživački tim je uradio analizu rezultata i istu
pripremio u obliku iszvještaja o istrašivanju koji je publikovan i distribusian relevantnim
partnerima i institucijama.
1.5. Edukacija u oblasti HIV/AIDS stigme i diskriminacije
Istraživanje o postojanju HIV/AIDS stigme i diskriminacije među zdravstvenim radnicima u
javnom i privatnom zdravstvenom sektoru koje je provedeno 2011. godine je pokazalo da
znanje zdravstvenih radnika o načinima i putevima prenosa HIV-a, kao i drugim činjenicama
vezanim za HIV/AIDS, nije na zadovoljavajućem nivou. Stavovi zdravstvenih radnika su
ukazali na značajan stepen stigme i diskriminacije prema osobama koje žive sa HIV-om:
U vezi sa preporukama istraživanja, Institut za javno zdravstvo je u okviru HIV/AIDS
resursnog centra razvio kurikulume „HIV/AIDS stigma i diskriminacija“ i „HIV/AIDS i
radno mjesto“. U februaru 2012. godine je održan prvi trening trenera na temu HIV/AIDS
stigma i diskriminacija. Predavači na treningu su bili Prof. dr Slavenka Janković i mr dr Mila
Paunić, specijalista epidemiologije i zdravstvnog vaspitanja, a učesnici treninga su bili
medicinski tehničari, doktori medicine, stomatološki tehničari, doktori stomatologije i
psiholozi zaposleni u javnim zdravstvenim ustanovama. U septembru 2012. godine održan je
drugi trener trenera na istu temu. Odabrani učesnici su nastavili rad na jačanju trenerskih i
mentorskih vještina u toku dvosedmične on-line edukacije koju je vodila mr dr Mila Paunić.
Nakon završene edukacije i sticanja trenerskih i mentorskih vještina 7 od 12 učesnika koji su
prošli trening iz oblasti mentorstva su dobili priliku da svoje znanje i vještine pokažu na
treninzima HIV/AIDS stigma i diskriminacija koji su održani u oktobru i novembru mjesecu
u Bijeljini (učesnici – zdravstveni radnici Doma zdravlja Bijeljina), Doboju (učesnici –
zdravstveni radnici iz opšte bolnice Doboj i Dom zdravlja Doboj), Trebinju (učesnici –
zdravstveni radnici iz opšte bolnice Trebinje i Domova zdravlja Trebinje, Nevesinje,
Berkovići, Rudo i Foča), Banja Luci (Domovi zdravlja Gradiška, Laktaši, Srbac, Kotor
Varoš, Čelinac, Prijedor, Kneževo). Analizom testova koje su učesnici popunjavali prije i
poslije edukacije utvrđeno je da su učesnici poslije edukacije imali znatno veće znanje o
HIV/AIDS-u nego prije edukacije što je osnovna pretpostavka za smanjenje stigme i
diskriminacije prema osobama koje žive sa HIV-om.
1.6. Edukacija „Zdravi životni stilovi“
U saradnji sa Ministarstvom prosvjete i kulture Republike Srpske, Ministarstvom zdravlja i
socijalne zaštite Republike Srpske, Republičkim zavodom za prosvjetu i nevladinom
organizacijom XY, Institut za javno zdravstvo je u okviru aktivnosti HIV/AIDS resursnog
centra pripremio i održao edukaciju na temu „Zdravi životni stilovi“. Edukacija je urađena
prema vodičima „Zdravi životni stilovi – vodič za učenike i vodič za nastavnike“. Predavači
na edukaciji su bili autori vodiča, a učesnici 45 psihologa, pedagoga i prosvjetni radnika iz
srednjih škola širom Republike Srpske. Svi prisutni učesnici su dobili primjerke ovih vodiča.
Cilj edukacije je bio povećati znanje učesnika o temama obrađenim u gore pomenutim
vodičima i upoznati ih sa načinom primjene vodiča u školskom okruženju. Većini učesnika je
ovo bilo prvo predavanje vezano za zdravstveno vaspitanje dok su svi učesnici izrazili
ogromno zadovoljstvo zbog materijala koji su dobili i koji će im pomoći da učenicima na
adekvatan način prenesu informacije i znanje o zdravim životnim stilovima, prihvatljivim
načinima ponašanja kada je u pitanju zdravlje i posljedicama lošeg zdravstvenog ponašanja.
1.7. Edukacija iz oblasti sigurne krvi
U 2011. i 2012. godini Institut za javno zdravstvo, kroz aktivnosti HIV/AIDS resurnsog
centra, je takođe pripremio i organizovao nekoliko radinica iz oblasti sigurne krvi.
Radionicama su prisustvovali zdravstveni radnici Zavoda za transfuzijsku medicinu
Republike Srpske i doktori medicine - spcijalizanti koji u okviru svog rada imaju dodira sa
krvi i krvnim preparatima. Radionice su održane u septembru (TOT) i novembru 2011.
godine (follow-up) i februaru, martu i oktobru 2012. Godine (follow-up), a teme obrađene na
radionicama su: javno-zdravstveni aspekti sigurne krvi, dobrovoljno davalaštvo, krvlju
prenosive bolesti, legislativa u oblasti sigurne krvi, testiranje – ljudi, oprema, materijali,
algoritam sigurne krvi, klinička transfuzilogija. Za većinu učesnika ovo je bila prva edukacija
u okviru koje su mogli dobiti informacije o krvlju prenosivim bolestima i značaju
obezbjeđenja dovoljnih količina sigurne krvi.
1.8. HIV/AIDS resursni materijal i distribucija informativnog materijala
Pored uspostavljanja biblioteka sa više od 100 knjiga na temu HIV/AIDS-a i redovnog
objavljivanja informacija na WEB stranici Instituta za javno zdravstvo u 2012. godini kroz
svoj HIV/AIDS resursni centar Institut za javno zdravstvo je publikovao i distribuisao više
publikacija i to:
•
•
•
•
•
•
•
•
Kurikulum „HIV/AIDS stigma i diskriminacija“
Kurikulum „HIV/AIDS i radno mjesto“
Kurikulum „Sigurna krv“
Izvještaj o rezultatima istraživanja „HIV i druge polno prenosive bolesti kod osba na
izdržavanju kazne zatvora“
Izvještaj o rezultatima istraživanja dostupnosti centara za dobrovoljno i povjerljivo
savjetovanje i testiranje među studentskom populacijom
Izvještaj o rezultatima istraživanje prevencije HIV-a i drugih PPI putem prijateljskih
servisa za mlade
Izvještaj o rezultatima istraživanja HIV-a i drugih polno prenosivih infekcija kod
vozača kamiona u međunarodnom transportu
Publikacija „Prevencija HIV-a u Republici Srpskoj u 2012. godini“
1.9. Saradnja sa metadonskim centrima u Banja Luci i Doboju
U Republici Srpskoj djeluju dva centra za opoidinu supstitucionu terapiju (OST), jedan u
Banja Luci i drugi u Doboju. OST centar u Banja Luci funkcioniše pri Klinici za
neuropsihijatriju (Univerzitetski klinički centar Banja Luka) a u Doboju pri Centru za
zaštitu mentalnog zdravlja. HIV/AIDS resursni centar/Institut za javno zdravstvo je u
okviru svojih redovnih aktivnosti pružao podršku radu pomenutih metadonskih centara,
prikupljao, pregledao i distribuisao izvještaja o broju osoba na OST terapiji, koordinirao
aktivnosti OST centara i drugih OST centara u FBiH, iznalazio rješenja sa otklanjanje
nastalih teškoća u radu. U ovim centrima je korišten metadon kao OST, a na tretmanu u
2012. Godini je bilo ukupno 82 pacijenta. Nakon inicijative pokrenute od strane kolega iz
metadonskih centara u Federaciji BiH, razmotrena je mogućnost uvođenja suboxona, kao
drugog vida OST. Suboxon kao drugi vid OST je uveden u centru u Banja Luci od avgusta
2012. godine.
Prilikom brojnih sastanaka sa predstavnicima centara za OST istaknuta je potreba za
razvijanjem jedinstvenog vodiča za upotrebu OST na području Republike Srpske. Naime, u
Republici Srpskoj u centrima za OST su primjenjivali vodič za liječenje metadonom koji je
razvijen u FBiH, ali to nije sveobuhvatan dokument koji daje jasne smjernice za način,
vrstu, količinu i druge elemente OST. U vezi s tim iniciran je razvoj OST protokola kojim
bi Republika Srpska dobila zvaničan dokument, priznat od strane relevantnih institucija,
koji bi samim tim bio i obavezujući za sve ustanove i zdravstvene radnike koji pružaju
usluge OST terapije. Značaj ovog dokumenta se ogleda i u činjnici da je u 2013. i 2014.
godini planirano otvaranje još dva centra za OST terapiju, a da po ugledu na druge zemlje
postoji mogućnost uvođenja OST terapije u zatvore.
1.10. Ko-organizacija VI regionalne konferencije o HIV/AIDS-u, Sarajevo, maj 2012.
U saradnji sa nevladinom organizacijom Partnerstvo za zdravlje i Federalnim zavodom za
javno zdravstvo HIV/AIDS resursni centar/Institut za javno zdravstvo je u maju 2012.
godine organizovo VI reginalnu HIV/AIDS konferenciju „Tretman koinfekcija i inovativni
pristupi u liječenju HIV-a“. Konferenciji je prisustvovalo više od 150 učesnika iz više
različitih zemalja.
1.11. Učešće na sastancima, seminarima, edukacijama, konferencijama
U toku 2011. i 2012. godine osobe angažovane u projektu „Povećanje univerzalnog
pristupa za populacije pod povećanim rizikom“ (dr Slobodan Stanić, dr Stela Stojisavljević,
dr Ljubica Jandrić, Dr Slađana Šiljak, Milka Mrđa, Zlatka Kelečević, Jelena Niškanović, dr
Dušanka Danojević, dr Radovan Bratić, dr Jasminka Vučković, mr ph Jelena Medar,
Darijana Antonić) i predstavnici partnerskih organizacija i institucija koje učestvuju u
aktivnostima prevencije HIV-a (dr Mira Kecman, dr Vesna Lučić Samardžija, Dr Julijana
Ćetojević, dr Mladen Grujičić, dr Jovan Živković, Dr Radojka Perić, Dr Jelena Đaković
Dević, Dijana Knežević, Ivan Klasnić) su učestvovali na brojnim sastancima, seminarima,
edukacijama i konferencijama koje su se održavale u Bosni i Hercegovini, regionu i šire.
Download

Izvještaj o implementciji projekta "Povećanje univerzalnog pristupa