Studija izvodljivosti za otvaranje
državnog Integrisanog Univerziteta u
Užicu
Studiju izradio: Centar za obrazovne politike, Beograd
Autori: Vanja Ivošević (ur.), Mihajlo Babin, Jasminka Čekić Marković, Miloš Erić, Vitomir Jovanović
Beograd, jun 2013.
Autori zahvaljuju Jeleni Đoković Šarčević i Jasmini Selmanović na sudelovanju u provedbi
terenskog istraživanja.
Autori zahvaljuju predstavnicima opština, direktorima škola i predstavnicima
visokoobrazovnih institucija, nevladinim organizacijama te preduzetnicima koji su nam bili
od velike pomoći u provedbi terenskog istraživanja. Posebno želimo zahvaliti Regionalnoj
razvojnoj agenciji Zlatibor i njenim zaposlenicima na pomoći i susretljivosti, kao i školskim
upravama Užice i Novi Pazar i lokalnim službama za zapošljavanje u Užicu i Prijepolju na
prikupljanju i dostavljanju statističkih podataka korištenih u analizi.
2
Sadržaj
GRAFIKONI....................................................................................................................................................... 5
TABELE ............................................................................................................................................................. 6
EXECUTIVE SUMMARY ..................................................................................................................................... 7
SAŽETAK ........................................................................................................................................................ 13
UVOD............................................................................................................................................................. 18
STRATEŠKI OKVIR RAZVOJA OBRAZOVANJA U SRBIJI ...................................................................................................... 18
PRAVNI OKVIR OSNIVANJA UNIVERZITETA ................................................................................................................... 20
METODOLOGIJA............................................................................................................................................. 23
ANALIZA POSTOJEĆIH OBRAZOVNIH INSTITUCIJA, PROGRAMA I PROFILA NA PODRUČJU ZLATIBORSKOG
REGIONA ....................................................................................................................................................... 27
SREDNJOŠKOLSKO OBRAZOVANJE NA PODRUČJU ZLATIBORSKOG REGIONA ........................................................................ 27
VISOKO OBRAZOVANJE NA PODRUČJU ZLATIBORSKOG I SUSEDNIH REGIONA ...................................................................... 30
ANALIZA POTREBA PRIVREDE I TRŽIŠTA RADA ZLATIBORSKOG REGIONA ZA INTEGRISANIM UNIVERZITETOM
U UŽICU ......................................................................................................................................................... 33
ANALIZA EKONOMSKOG PROFILA ZLATIBORSKOG REGIONA ............................................................................................ 33
Ključni ekonomski indikatori ....................................................................................................................... 33
Tehnološki i IKT potencijal ........................................................................................................................... 35
Trendovi na tržištu rada .............................................................................................................................. 35
ANALIZA POSTOJEĆIH I BUDUĆIH POTREBA VISOKOOBRAZOVNE RADNE SNAGE ZLATIBORSKOG REGIONA NA TEMELJU ANALIZE
POTREBA POSLODAVACA ZLATIBORSKOG REGIONA ....................................................................................................... 40
Postojeća struktura zaposlenih i trenutne potrebe za visokoobrazovnim kadrom .................................. 40
Izazovi i planovi za razvoj u odnosu na buduće potrebe za visokoobrazovanom radnom snagom ........ 42
Stavovi poslodavaca o razvojnim šansama Zlatiborskog okruga ............................................................. 43
Stavovi poslodavaca o osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu ....................................................... 44
ANALIZA I PROCENA POTENCIJALNE STUDENTSKE POPULACIJE INTEGRISANOG UNIVERZITETA U UŽICU ...... 46
DEMOGRAFSKI TRENDOVI I STRUKTURA STANOVNIŠTVA ................................................................................................ 46
PROCENA POTENCIJALNE STUDENTSKE POPULACIJE INTEGRISANOG UNIVERZITETA U UŽICU SA TERITORIJA ZLATIBORSKOG REGIONA
......................................................................................................................................................................... 49
Planovi srednjoškolaca Zlatiborskog regiona za dalje školovanje ............................................................... 50
Stavovi srednjoškolaca Zlatiborskog regiona o mogućnosti studiranja u Užicu .......................................... 52
PROCENA POTENCIJALNE STUDENTSKE POPULACIJE INTEGRISANOG UNIVERZITETA U UŽICU IZ BOSNE I HERCEGOVINE I CRNE GORE
......................................................................................................................................................................... 60
PROCENA POTREBA ZA NASTAVNIM I ADMINISTRATIVNIM OSOBLJEM INTEGRISANOG UNIVERZITETA U
UŽICU ............................................................................................................................................................ 62
STANDARDI: NASTAVNO OSOBLJE ............................................................................................................................. 62
STANDARDI: NENASTAVNO OSOBLJE ......................................................................................................................... 63
STANDARDI ZA AKREDITACIJU STUDIJSKIH PROGRAMA DOKTORSKIH STUDIJA ...................................................................... 64
Poseban standard: Kompetentnost visokoškolske ustanove za realizaciju doktorskih studija ................... 64
STANDARD 9: NASTAVNO OSOBLJE ........................................................................................................................... 64
DODATNI STANDARDI PO NAUČNIM POLJIMA ZA NASTAVNO OSOBLJE NA DOKTORSKIM PROGRAMIMA .................................... 65
Prirodno-matematičke nauke - Standard 9: Nastavno osoblje ................................................................... 65
Društveno-humanističke nauke - Standard 9: Nastavno osoblje ................................................................ 65
Medicinske nauke - Standard 9: Nastavno osoblje ..................................................................................... 65
Tehničko-tehnološke nauke - Standard 9: Nastavno osoblje ...................................................................... 66
3
EKONOMSKI UTICAJ OSNIVANJA INTEGRISANOG UNIVERZITETA U UŽICU NA ZLATIBORSKI REGION ............ 67
ZAKLJUČCI I PREPORUKE ................................................................................................................................ 71
ANEKS 1: PREGLED TERENSKOG ISTRAŽIVANJA .............................................................................................. 74
ANEKS 2: PREGLED STATISTIČKIH PODATAKA O BROJU ODELJENJA I UČENIKA U ZLATIBORSKOM REGION.... 84
ANEKS 3: PREGLED STATISTIČKIH PODATAKA KORIŠTENIH U EKONOMSKOJ ANALIZI ZLATIBORSKOG REGIONA
...................................................................................................................................................................... 90
ANEKS 4: STRUKTURA STANOVNIŠTVA .......................................................................................................... 91
ANEKS 5: UPITNIK ZA UČENIKE SREDNJIH ŠKOLA ......................................................................................... 102
4
Grafikoni
Grafikon 1. BDP po glavi stanovnika u EUR i stopa rasta BDP u Srbiji (2001-2011) ................ 34
Grafikon 2. Broj zaposlenih u Zlatiborskom okrugu prema mestu zaposlenja ........................ 35
Grafikon 3. Poređenje broja zaposlenih po sektorima (2006-2009) ....................................... 36
Grafikon 4. Struktura stanovništva prema stepenu obrazovanja (Srbija, Beograd, Zlatiborski
region) ...................................................................................................................................... 37
Grafikon 5. Procenat nezaposlenih lica u Zlatiborskom okrugu prema stručnoj spremi ........ 38
Grafikon 6. Broj stanovnika u univerzitetskim centrima u Srbiji i u Zlatiborskom regionu
(procena za 2011. godinu) ....................................................................................................... 46
Grafikon 7. Prosečna struktura stanovništva prema godinama starosti u Srbiji i Zlatiborskom
okrugu (u %) ............................................................................................................................. 47
Grafikon 8. Planovi za dalji nastavak školovanja srednjoškolaca iz Zlatiborskog regiona. ...... 50
Grafikon 9. Planovi za dalje školovanje i veza sa školskim uspehom ...................................... 51
Grafikon 10. Procenat srednjoškolaca prema preferenciji za dalje studiranje ....................... 52
Grafikon 11. Najvažniji razlog zbog kojih bi srednjoškolci želeli da studiraju u Užicu ako bi se
otvorio fakultet koji ih zanima. ................................................................................................ 52
Grafikon 12. Najvažniji razlog zbog koga srednjoškolci ne bi želeli da studiraju u Užicu ako bi
se otvorio fakultet koji ih zanima............................................................................................. 53
Grafikon 13. Školski uspeh srednjoškolaca koji nastavljaju školovanje u zavisnosti da li bi
pristali da studiraju u Užicu. .................................................................................................... 54
Grafikon 14. Broj učenika različitih obrazovnih profila u odnosu na njihove planove za dalje
školovanje ................................................................................................................................ 55
Grafikon 15. Učenici koji ne bi nastavili školovanje. ................................................................ 56
Grafikon 16. Obrazovanje majki srednjoškolaca u odnosu na njihove planove za dalje
školovanje ................................................................................................................................ 57
Grafikon 17. Obrazovanje očeva srednjoškolaca u odnosu na njihove planove za dalje
školovanje ................................................................................................................................ 57
Grafikon 18. Planovi za dalje studiranje srednjoškolaca iz različitih opština .......................... 58
Grafikon 19. Spremnost učenika da eventualno upišu fakultet u Užicu u zavisnosti od grada u
kome su izabrali da upišu fakultet. .......................................................................................... 59
Grafikon 20. Prikaz koje bi visokoobrazovne profile upisali srednjoškolci koji bi studirali u
Užicu ako bi se otvorio fakultet koji ih zanima ........................................................................ 59
5
Tabele
Tabela 1. Sprovedeni intervjui ................................................................................................. 74
Tabela 2. Lista održanih fokus grupa ....................................................................................... 82
Tabela 3. Lista traženih intervjua koji nisu održani zbog nedostupnosti sagovornika ............ 83
Tabela 4. Broj odeljenja i učenika po školama u Zlatiborskom regionu, šk. god. 2003/04. .... 84
Tabela 5. Broj odeljenja i učenika po školama u Zlatiborskom regionu, šk.god. 2006/07. ..... 86
Tabela 6. Pregled broja odeljenja i broj učenika po školama u Zlatiborskom regionu, šk. god.
2011/12. ................................................................................................................................... 88
Tabela 7. BDP po glavi stanovnika u EUR i stopa rasta BDP u Srbiji (2001-2011) ................... 90
Tabela 8. Ukupan broj stanovnika ........................................................................................... 91
Tabela 9. Stanovništvo prema starosti 2002. .......................................................................... 92
Tabela 10. Stanovništvo prema starosti 2011. ........................................................................ 93
Tabela 11. Stanovništvo staro 15 i više godina prema školskoj spremi 2002. ........................ 94
Tabela 12. Stanovništvo staro 15 i više godina prema školskoj spremi 2011. ........................ 95
Tabela 13. Zaposleni prema mestu zaposlenja ....................................................................... 96
Tabela 14. Zaposleni po sektorima delatnosti ......................................................................... 97
Tabela 15.Nezaposlena lica ...................................................................................................... 99
Tabela 16. Nezaposlena lica u Zlatiborskom okrugu prema stručnoj spremi (april 2013) .... 100
Tabela 17.Nezaposlena lica u Zlatiborskom okrugu prema trajanju nezaposlenosti (april
2013) ...................................................................................................................................... 100
Tabela 18. Nezaposlena lica u Zlatiborskom okrugu prema starosti (april 2013) ................. 100
6
Executive Summary
The objective of the Demand Assessment on Establishment of Integrated University in
Uzice was to identify and give recommendations on the study programmes and profiles in
relation to current and future labour market needs in the Zlatibor Region, an estimation of
potential student population and necessary teaching and non-teaching staff of the
Integrated University of Uzice, as well as an estimation of economic impact of opening the
Integrated University in the Zlatibor region.
In order to achieve the objectives set, the analysis of the existing educational institutions,
programmes and profiles in the Zlatibor Region was conducted, as well as the needs analysis
of the economy and labour market of the Zlatibor Region, then the attitudes analysis of
students, parents, municipality representatives and key social actors on the necessity and
justification for establishing the Integrated University of Uzice.
Bearing in mind the complexity of the study objectives, the research was carried out
through different methods which include secondary statistical data analysis, document
analysis, survey and qualitative field research.
In the Zlatibor Region 25% of students complete general education (gymnasiums), wheras
75% of students complete secondary vocational education, mostly four-year profiles.
Given the clear preferences of students to opt for vocational, four-year profiles, which allow
them continuation of education, and the Serbian education strategy, which envisages an
increase in numbers of students in general education, it is expected that the number of
students who will continue their education will remain stable.
The provision of university education at accredited academic programmes in the Zlatibor
Region is low. There is only one faculty in Uzice (Faculty of Teacher Education). Cacak is
seen as an attractive centre for continuation of academic studies for a part of students of
the Zlatibor Region, primarily those in secondary vocational education. However, most
students opt for studies in Belgrade, then in Kragujevac and Nis, while students of Bosniak
ethnicity, in addition to Belgrade, often opt for studies in Novi Pazar, as well as in Sarajevo
and Tuzla.
The Zlatibor Region has a smaller percentage of highly-educated population than the
average for the whole country and in general more poorely educated population. In the
Zlatibor Region, 6,5% of people have completed higher education, whereas this number in
the entire Republic is 10,6%; all other university centres, i.e regions where universities are
7
situated, have a higher percentage of population with completed higher education: the
Raska area 7,5%, Sumadijski Region 8,8%, Nisavski Region 11,6%, Juznobacki ( the South
Backa) Region 13,9% and the City of Belgrade 19,6%.
After several years of intensive economic activity, in which the average growth rate was
5% per year,1 in 2009 the economic crisis, as well as in other European countries, led to
stagnation or decline of econimic growth. After a sharp decline of 3,5% in 2009, in the next
years Serbia had a very slow growth which equaled stagnation,2 with yet another decline of
1,7% in 2012. It is estimated that the Serbian economy in 2013 will increase for about 1,9%.
The decline of GDP means a reduction in the need for highly-educated workforce, while a
long-term GDP increase (growth) means an increase in the need for highly-educated
workforce. GDP level affects the need for university education, since the increase of GDP
affects the growth of industry sector and services with high added value. Serbia is currently
in the group of developing countries where most of the income (revenue) is based on
primary products or simple processing of the same primary products; there are few capitalintensive industries, and research and development in the economy do not play a significant
role.3 With a more available income (revenue) and more available investment capital, an
increase of the need for more highly educated workforce can be expected. At the time of
very high unemployment, especially among younger population, this gap will certainly be
filled on medium-term basis from the already existing workforce supply. However,
acceleration of economic growth may increase a demand for higher education staff in the
period of 5 to 10 years.
The decline in the number of employed persons is evident on the labour market of the
Zlatibor Region. Almost all sectors experienced employment decrease both regionally and
nationally. The only resistant sectors were Agriculture and Public Sector. Highly-educated
people were amongst the least resistant to the effects of the economic crisis, especially
those who completed Social and Humanist Sciences.
In most companies of the Zlatibor Region the share of employed with higher education is
low and it ranges from 10 to 15%. The cause for the low share of employees with higher
education is the structure of the production process itself, which does not require higher
education qualifications.
The primary role of highly-educated employees is supervision of employees with
secondary vocational education who directly operate the equipment and the production
The Serbian GDP per capita increased from 1.709 EUR in 2001 to 4.445 EUR in 2008.
On average 1,3%
3 Two highly-profitable knowledge-based service sectors are financial and IT – while it can be said for the
first one that it has met its capacities, the second one has certainly not and does not represent one of the
development opportunities for Serbia.
1
2
8
process. The sectors in which highly-educated employees are most represented are:
Administration, Legal and Finanacial Deparments. Certain companies occasionally hire
experts with higher education in order to improve the design, modify and improve the
product quality. It should be noted that some companies moved certain sectors
(Administration, Commercial, Legal and Financial Departments) from the Zlatibor Region to
Belgrade. The consequence of is reduced demand for highly-educated employees in the
Zlatibor region, since the above mentioned sectors are, as a rule, reserved for employees
with higher education.
The employers in the Zlatibor Region highlighted that they do not plan to expand and
increase the number of employees, primarily due to the uncertainty of doing business in
the next period, high competition and unfavourable conditions for borrowing money bank
loans. The employers pointed out that they would gladly hire high-quality highly-educated
staff, since they know from experience that potential benefits of their engagement are
greater than expenditure of their salaries. However, the number of highly-educated
employers could hire is fairly low and it ranges from 1 to 3 per company.
None of the companies in the Zlatibor Region have research and development
departments. The companies base their development and growth on purchasing modern
equipment produced abroad. Thus, new technologies are introduced in the production
process, which leads to a productivity increase without investments in employment. It is
important to note that knowledge is also imported with the import of modern equipment,
since highly-educated experts from abroad provide maintenance services and training of
staff with secondary education who will use the imported equipment in the production
process.
Bearing in mind the existing economic structure, existing resources on the teritorry of the
Zlatibor Region and its development plans, it is possible to define the following three
faculties that could be of relevance to the existing economy: Food-ProcessingBiotechnological Faculty, Faculty of Mechanical Engineering, Technology and Metallurgy
Faculty. Regardless of the selection of faculties and profiles, it is important to pay attention
to defining enrollment quotas and their gradual adjustment to the interest of secondary
school students and trends in the economy and labour market needs.
In order to open additional two study programmes, the Integrated University of Uzice
would need a minimum of 15 teachers and 15 teacher assistants of appropriate scientific
and teaching status. Bearing in mind the accreditation standards and comparing the existing
academic study programmes in Uzice, it is assumed that opening of additional two study
programmes in additional two scientific fields which would provide study options at
bachelor, master and doctoral studies, would require employment of at least 15 teachers
and 15 teacher assistants with adequate teaching and scientific status and scientific
9
achievements. The actual number will vary depending on the selection of scientific and art
fields, the number of study programmes and the number of students. The necessary nonteaching staff include at least one librarian, a student service (department) with at least two
workers, a minimum of one worker with completed higher education for IT jobs and a
minimum of one worker – a graduated lawyer – for the secretary position. If more than 500
students study at the Integrated University, the Integrated University will have to hire one
additional librarian with completed higher education and one librarian, as well as an
additional worker in the student service department.
Potential student population of the Integrated University of Uzice would come from the
Zlatibor Region. Demographic barriers to establishing the university or satellite
departments of the existing universities were not identified in the analysis, first of all,
bearing in mind the number of population of the Zlatibor Region and other university
centres in Serbia, as well as their distance. In contrast, it seems unrealistic that the area
which gravitates to the potential university in Uzice would be wider than the Zlatibor Region
itself.
Most secondary school students of the Zlatibor Region plan to continue their education
and intend to enroll into faculties (83,8%). 7,1% of students report that they do not intend
continue further their education, while 5,7% of students haven't yet made a decision
regarding continuation of education. A considerable number of students in three-year
secondary vocational profiles (36% of them) want to enrol into faculties, out of whom 21%
explicitly state readiness to undergo additional training upon completion of their three-year
education, by extending their education for one year within some of the four-year profiles.
If students would have an opportunity to study what they want in Uzice, 27% of them
would study in Uzice, while 57,3% of students would, despite of this, still choose to study
in some other town. 2,7% of students have already decided to study in Uzice, 12,7% of
students state that the place of study is not important to them. Students who would study
in Uzice, provided there is a faculty they are interested in, see financial issues as the main
reason which contributes to their decision to study in Uzice. 40% of them state that the
most important reason to study in Uzice is to save a lot of money, while 24% of these
secondary school students think that by studying in Uzice it would be easier for them to get
a job. Students who would, regardless of the opportunity to study in Uzice, study
somewhere else, believe that they would get a better quality of education (39,6%) and that
by completing the faculty in some other city they could get a job more easily (38,7%).
Very few secondary school students are generally interested in Natural and Mathematical
sciences (6,7%). Secondary school students from the Zlatibor Region are most interested in
Social sciences and Humanities (35,4%), then in Technical and Technological studies (21,2%),
and then in other studies (20,7%), whereas 14,5% are interested in Medicine and
10
Biomedicine studies.
Bearing in mind that the here evaluated model of the Integrated Universtiy of Uzice
implies that the founder of the University is the Republic, the largest financial burden,
that is, the expenses of establishment and maintenance of the University will be covered
by the Republic, whereas the greatest part of direct, positive economic effects will be
visible in the town of Uzice as the seat of the Integrated University, primarily through
increased consumption of a larger student population. The Republic can opt for a fiscally
neutral scenario or for an increase in investments in higher education at establishment of
the Integrated University of Uzice, although the concrete level of expenditures will depend
on study programmes to be implemented. The establishment of the Integrated University of
Uzice can create an impetus for the local development and the reduction of the existing
regional disparities in the Republic of Serbia, but such a scenario depends on the economic
growth, investment increase and change of the investment nature in the economy of the
Zlatibor Region.
Given that opening of the Integrated University of Uzice under favourable economic
circumstances can have a significant impact on economic development, as well as that at
the same time it is a highly insecure investment due to the unclear picture of the future
economic and industrial development, it would be good to consider other options which
would enable expanding the higher education provision, and which would not necessarily
mean establishment of the Integrated University of Uzice.
11
12
Sažetak
Cilj Studije izvodljivosti za otvaranje državnog Integrisanog Univerziteta u Užicu bio je
identifikacija i davanje preporuka o potrebnim studijskim programima i profilima u odnosu
na trenutne i buduće potrebe tržišta rada na području Zlatiborskog regiona, procena
potencijalne studentske populacije i potrebnog nastavnog i nenastavnog kadra Integrisanog
Univerziteta u Užicu, te procena ekonomske koristi otvaranja Integrisanog Univerziteta u
Zlatiborskom regionu.
Kako bi se ostvarili zacrtani ciljevi sprovedena je analiza postojećih obrazovnih institucija,
programa i profila na području Zlatiborskog regiona, analiza potreba privrede i tržišta rada
Zlatiborskog regiona, te analiza stavova učenika, roditelja, predstavnika opština i ključnih
društvenih aktera o potrebi i opravdanosti osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu.
Imajući u vidu kompleksnost ciljeva studije istraživanje je sprovedeno različitim metodama
koje uključuju sekundarnu analizu statističkih podataka, analizu dokumenata, anketu i
terensko, kvalitativno istraživanje.
Na području Zlatiborskog regiona 25% učenika završava gimnazijsko obrazovanje, dok 75%
učenika završava srednjoškolsko stručno obrazovanje, većina u četvorogodišnjim
profilima. Imajući u vidu jasne preferencije učenika da biraju stručne, četvorogodišnje
profile koji im omogućavaju nastavak školovanja i strategiju obrazovanja Srbije koja
predviđa povećanje broja učenika u gimnazijskom obrazovanju, za očekivati je da će broj
učenika koji će nastavljati školovanje ostati stabilan.
Ponuda visokog akademskog obrazovanja na akreditovanim akademskim programima u
Zlatiborskom regionu je mala. U Užicu postoji samo jedan fakultet (Učiteljski fakultet).
Čačak se profilisao kao atraktivan centar za nastavak akademskih studija za deo učenika
Zlatiborskog regiona, primarno onih u srednjem stručnom obrazovanju. Ipak većina učenika
bira studije u Beogradu, zatim Kragujevcu i Nišu, dok učenici bošnjačke nacionalnosti uz
Beograd, češće studiraju u Novom Pazaru, kao i u Sarajevu i Tuzli.
Zlatiborski region ima manji broj visokoobrazovanog stanovništva nego što je to prosek za
celu zemlju i generalno slabije obrazovano stanovništvo. U Zaltiborskom regionu
visokoobrazovanih ima 6,5%, dok je u celoj republici taj broj 10,6%; svi ostali univerzitetski
centri, odnosno regioni u kojima se nalaze, imaju viši procenat visokoobrazovanog
stanovništva: Raška oblast 7,5%, Šumadijski region 8,8%, Nišavski region 11,6%, Južnobački
region 13,9% i grad Beograd 19,6%.
13
Nakon nekoliko godina intenzivne ekonomske aktivnosti, u kojima je prosečna stopa rasta
bila 5% godišnje,4 ekonomska kriza je od 2009. godine, kao i u drugim evropskim
zemljama, dovela do zaustavljanja rasta. Nakon oštrog pada od 3,5% 2009. godine, Srbija je
narednih godina beležila veoma spor rast koji se graničio sa stagnacijom, 5 sa još jednim
padom od 1,7% u 2012. godini. Procena je da će srpska privreda u 2013. godini porasti za
oko 1,9%.
Pad BDP-a znači smanjenje potrebe za visokoobrazovanom random snagom, dok bi
dugoročan rast BDP-a značio povećanje potrebe za visokoobrazovanom random snagom.
Nivo BDP utiče na potrebu za univerzitetskim obrazovanjem, jer rastom bruto domaćeg
proizvoda raste i sektor industrije i usluga sa visokom dodatnom vrednošću. Srbija se
trenutno nalazi u grupi zemalja u razvoju koje većinu svog dohotka zasnivaju na primarnim
proizvodima ili jednostavnoj obradi tih istih primarnih proizvoda; kapitalno intenzivnih
industrija je malo, a istraživanje i razvoj u privredi ne igraju značajniju ulogu.6 Sa većim
raspoloživim dohotkom i više raspoloživog kapitala za investiranje, može se očekivati i
potreba za više radne snage sa visokoškolskom diplomom. U vreme kada je nezaposlenost
veoma visoka, a posebno visoka među mlađom populacijom, taj jaz će se u srednjem roku
svakako popunjavati iz već postojeće ponude radne snage. Međutim, ubrzanje privrednog
rasta može povećati tražnju za visokoobrazovanim kadrom.
Na tržište rada Zlatiborskog regiona evidentan je pad broja zaposlenih lica. Kao i na
teritoriji cele zemlje bezmalo svi sektori su zabeležili pad broja zaposlenih. Jedini otporni
sektor bila je poljoprivreda i javni sektor. Visokoobrazovani su bili među najmanje
otpornima na efekte financijske krize, posebno oni koji su studirali društveno-humanističke
nauke.
U većini kompanija Zlatiborskog regiona udeo zaposlenih sa visokim obrazovanjem je
nizak i kreće se od 10-15%. Uzrok niskog učešća zaposlenih sa visokim obrazovanjem je
sama struktura proizvodnog procesa koja ne zahteva visokoobrazovan kadar.
Primarna uloga visokoobrazovanog kadra je nadzor zaposlenih sa srednjim stručnim
obrazovanjem koji neposredno rukuju sa opremom i realizuju proizvodni proces. Sektori u
kojima je najviše zastupljen visokoobrazovani kadar su: uprava, sektor za opšte poslove
(pravni sektor) i finansije. Pojedine kompanije povremeno angažuju stručnjake sa visokim
obrazovanjem za unapređenje dizajna, modifikaciju i unapređenje kvaliteta proizvoda.
Neophodno je istaći da su pojedine kompanije preselile određene sektore (uprava,
komercijala, pravna i finansijska služba) iz Zlatiborskog okruga u Beograd. Posledica takvog
Srpski BDP po glavi stanovnika je porastao sa 1.709 EUR u 2001. godini, na 4.445 EUR u 2008. godini.
U proseku 1,3%
6 Dva visokoprofitabilna sektora usluga koji su zasnovani na znanju su finansijski i informatički – dok se
za prvi može reći da je ispunio svoje kapacitete, drugi svakako nije i predstavlja jednu od razvojnih šansi
za Srbiju.
4
5
14
sleda događaja je i smanjenje tražnje za visokoobrazovanim kadrovima u Zlatiborskom
okrugu jer su upravo navedeni sektori po pravilu rezervisani za zaposlene sa visokim
obrazovanjem.
Poslodavci u Zlatiborskom regionu istakli su da ne planiraju širenje i povećanje broja
zaposlenih prevashodno zbog neizvesnog poslovanja u narednom periodu, žestoke tržišne
utakmice i nepovoljnih uslova zaduživanja. Poslodavci su isticali kako bi rado zaposlili
kvalitetne visokoobrazovane kadrove jer iz iskustva znaju da su potencijalne koristi njihovog
angažovanja veći od rashoda za njihove plate. Međutim, broj visokoobrazovanih po
kompaniji koji bi poslodavci mogli zaposliti je prilično mali i kreće se od 1 do 3.
Ni u jednoj kompaniji u Zlatiborskom regionu ne postoji sektor koji se bavi istraživanjem i
razvojem. Kompanije baziraju svoj razvoj i rast na kupovini savremene opreme proizvedene
u inostranstvu. Time se uvode nove tehnologije u proizvodni proces što dovodi do
povećanja produktivnosti bez ulaganja u zapošljavanje. Važno je napomenuti da se uvozom
savremene opreme uvozi i znanje, jer visokoobrazovani stručnjaci iz inostranstva vrše usluge
održavanja opreme i obuku srednjoškolskog kadra koji u proizvodnom procesu koristi
uvezenu opremu.
Imajući u vidu postojeću privrednu strukturu, postojeće resurse na teritoriji Zlatiborskog
regiona, te razvojne planove moguće je definisati sledeća tri fakulteta koja bi bila
relevantna za postojeću privredu: Prehrambeno-biotehnološki fakultet, Mašinski fakultet,
i Tehnološko – metalurški fakultet. Bez obzira na odabir fakulteta i profila važno je obratiti
pažnju na obazrivo definisanje upisnih kvota i njihovo postepeno usklađivanje prema
zainteresovanosti srednjoškolaca i kretanjima u privredi.
Integrisanom Univerzitetu u Užicu za otvaranje još dva studijska programa bilo bi
potrebno još najmanje 15 nastavnika i 15 saradnika u nastavi odgovarajućih naučnonastavnih zvanja. Imajući u vidu akreditacione standarde i uporedivši postojeće akademske
studijske programe u Užicu za pretpostaviti je da bi otvaranje još dva studijska programa iz
dodatna dva naučna polja koji bi pružali mogućnost studija na osnovnim, master i
doktorskim studijima zahtjevalo zapošljavanje još najmanje 15 nastavnika i 15 saradnika u
nastavi sa odgovarajućim nastavno-naučnim zvanjima i naučnim postignućima. Konkretan
broj varirati će u zavisnosti od izbora naučno- umetnickog polja, broja studijskih programa i
broja studenata. Nužno nenastavno osoblje uključuje najmanje jednog bibliotekara,
studentsku službu sa najmanje dva izvršioca, najmanje jednog izvršioca sa visokim
obrazovanjem na poslovima informacionog sistema i najmanje jednog izvršioca diplomiranog pravnika - na poslovima sekretara. Ukoliko će na Integrisanom Univerzitetu
studirati više od 500 studenata Integrisani Univerzitet će morati zaposliti dodatnog
bibliotekara sa visokim obrazovanjem i jednog knjižničara, te dodatnog izvršioca u
studentskoj službi.
15
Potencijalna studentska populacija Integrisanog Univerziteta u Užicu dolazila bi iz
Zlatiborskog regiona. U analizi nisu identifikovane demografske prepreke osnivanju
univerziteta ili isturenih odeljenja fakulteta postojećih univerziteta, pre svega imajući u vidu
broj stanovnika Zlatiborskog regiona i drugih univerzitetskih centara u Srbiji, kao i njihovu
udaljenost. Nasuprot tome, čini se nerealnim da bi područje koje gravitira potencijalnom
univerzitetu u Užicu bilo šire od samog Zlatiborskog okruga.
Većina srednjoškolaca Zlatiborskog regiona planira da nastavi školovanje tako što
namerava da upiše fakultet (83,8%). 7,1% učenika nema nameru da nastavi dalje
školovanje, a 5,7% učenika nije još donelo odluku u vezi nastavka školovanja. Ne mali broj
učenika trogodišnjih srednjih stručnih profila (njih 36%) želi da upiše da upiše fakultet, od
čega 21% eksplicitno navodi spremnost da se doškoluje tako što će nakon trogodišnjeg
školovanja, školovanje produžiti za još jednu godinu u okviru nekog od četvorogodišnjih
profila.
Ako bi se u Užicu otvorio fakultet koji ih zanima 27% učenika bi studiralo u Užicu, a 57,3%
učenika da bi uprkos tome i dalje izabralo da studira u nekom gradu. 2,7% učenika je već
izabralo da studira u Užicu, 12,7% učenika izjavljuje da im mesto studiranja nije važno.
Učenici koji bi studirali u Užicu ako bi postojao fakultet koji ih zanima kao glavni razlog koji
doprinosi njihovoj odluci da studiraju u Užicu vide finansijske razloge. Njih 40% navodi kao
najvažniji razlog za odabir studija u Užicu značajnu uštedu novca, dok 24% ovih
srednjoškolaca smatra da bi studiranjem u Užicu lakše došlo do posla. Učenici koji bi bez
obzira na mogućnost studiranja u Užicu studirali drugde veruju da bi u drugom gradu dobili
bolji kvalitet obrazovanja (39,6%) i da bi time što bi završili fakultet u drugom gradu lakše
došli do posla (38,7%).
Veoma mali broj srednjoškolaca je generalno zainteresovan za fakultete prirodnomatematičke grupacije (6,7%). Srednjoškolci Zlatiborskog regiona su najzainteresovaniji za
društveno-humanističke fakultete (35,4%), pa za fakultete unutar tehničko-tehnološke
grupacije (21,2%) pa za fakultete iz kategorije ostalo (20,7%) dok je za fakultete iz
medicinske grupacije zainteresovano 14,5%.
Imajući u vidu da ovde evaluirani model Integrisanog Univerziteta u Užicu podrazumeva
da je osnivač Univerziteta Republika, najveći financijski teret, odnosno troškove osnivanja
i održavanja Univerziteta snositi će Republika, dok će najveći deo direktnih, pozitivnih
ekonomskih efekata biti vidljiv u gradu Užicu kao sedištu Integrisanog Univerziteta,
primarno kroz povećanje potrošnje veće studentske populacije. Republika se može odlučiti
za fiskalno neutralni scenario ili povećanje investicija u visoko obrazovanje pri osnivanju
Interisanog Univerziteta u Užicu, iako će konkretan nivo rashoda zavisiti od studijskih
programa koji će biti realizovani. Osnivanje Integrisanog Univerziteta u Užicu može stvoriti
16
osnovu za zamajac lokalnog razvoja i smanjenje postojećih regionalnih dispariteta u
Republici Srbiji, no takav scenario primarno zavisi od ekonomskog rasta, povećanja
investicija i promenu prirode investicija u privredi Zlatiborskog regiona.
Imajući u vidu da otvaranja Integrisanog Univerziteta u Užicu u povoljnim ekonomskim
okolnostima može imati značajan uticaj na ekonomski razvoj, ali da je istovremeno i izuzetno
nesigurna investicija, upravo zbog nejasne slike budućeg ekonomskog i privrednog razvoja,
bilo bi dobro razmotriti i druge mogućnosti koje bi omogućile proširenje ponude visokog
obrazovanja, a ne bi nužno značile osnivanje Integrisanog Univerziteta u Užicu.
17
Uvod
Cilj Studije izvodljivosti za otvaranje državnog Integrisanog Univerziteta u Užicu bio je
identifikacija i davanje preporuka o potrebnim studijskim programima i profilima u odnosu
na trenutne i buduće potrebe tržišta rada na području Zlatiborskog regiona, procena
potencijalne studentske populacije i potrebnog nastavnog i nenastavnog kadra Integrisanog
Univerziteta u Užicu, te procena ekonomske koristi otvaranja Integrisanog Univerziteta u
Zlatiborskom regionu.
Kako bi se ostvarili zacrtani ciljevi sprovedena je analiza postojećih obrazovnih institucija,
programa i profila na području Zlatiborskog regiona, analiza potreba privrede i tržišta rada
Zlatiborskog regiona, te analiza stavova učenika, roditelja, predstavnika opština i ključnih
društvenih aktera o potrebi i opravdanosti osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu.
Tokom osmišljavanja koncepta studije, a zarad sveobuhvatnije analize prikupljenih
podataka, boljeg razumevanja dobijenih rezultata i davanja što adekvatnijih preporuka (osim
ekonomskih pokazatelja i stavova ključnih društvenih aktera), gde je to bilo moguće
razmatrano je nekoliko aspekata šireg društvenog konteksta koji posredno ili neposredno
utiču na mogućnosti osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu. Pre svega su razmatrana
strateška opredeljenja u obrazovanju u Srbiji. Međutim, studija nije imala za cilj
sveobuhvatnu analizu socio-društvenih potreba niti je sveobuhvatno razmatrala očekivanja
koje društvo u celini, ali i njegovi različiti delovi, imaju od univerziteta i koja su uslovljena
istorijskim okolnostima, društvenim, ekonomskim, političkim i kulturnim ambijentom kao
najširim kontekstom unutar koga univerzitet stupa u interakcije sa „vanuniverzitetskim
svetom“.
Fokus Studije je bio na istraživanju potreba privrede i tržišta rada Zlatiborskog regiona, sa
naglaskom na potrebe privatnog sektora. Stoga studija nije obuhvatila analizu potreba
javnog sektora što utiče na preporuke vezane za izbor studijskih programa i profila
potrebnih Zlatiborskom regionu.
Ipak, imajući u vidu da je osnivanje Univerziteta definisano Zakonom o visokom
obrazovanju, te da je odluka o osnivanju novog državnog Univerziteta strateška odluka u
uvom delu dajemo kratak prikaz strateškog i pravnog okvira osnivanja Univerziteta kao
visokoškolske ustanove.
Strateški okvir razvoja obrazovanja u Srbiji
Strategija razvoja obrazovanja u Srbiji 2020 predviđa inoviranje sistema finansiranja iz
budžeta i usklađivanje upisne politike sa tržištem rada i razvojnim prioritetima države.
18
Takođe, Strategija predviđa da do 2020 Srbija ima najmanje 38,5% visokoobrazovanih
gađana starosti od 30 do 34 godine, sa strukturom kvalifikacija koja je usaglašena sa
potrebama privrede i društva u Srbiji u periodu do 2020. Odnosno, da najmanje 70 %
učenika koji završe srednju školu upisuje prvu godinu osnovnih akademskih studije i
najmanje 50% onih koji završe osnovne studije upisuje master akademske studije. Planirani
porast proporcije akademski obrazovanih građana bi trebalo ostvariti u onim akademskim
područjima koja su značajna za razvoj zemlje, pre svega na polju tehničkih i prirodnih nauka.
Propagira se i dostupnost akademskih studija svim građanima koji ispune preduslove za
upis, te se jasno ističe da niko ne sme biti sprečen da studira zbog svog materijalnog
statusa7.
Strategija navodi i to da pored obrazovanja za potrebe razvoja Srbije, akademske studije
omogućuju i lični razvoj građana, te da će se doktorske studije, takođe, usklađivati sa
utvrđenim prioritetima razvoja nauke i ukupnog privrednog i društvenog razvoja.
Prilikom analize prikupljenih podataka, uvek se imalo u vidu da Srbija u celini, trenutno ima
jedan od najnižih nivoa zaposlenosti u Evropi (oko 50%), dok Strategija Evropa 2020
postavlja ambiciozan cilj povećanja broja zaposlenih na 75%.8 Stoga je jasno da realizacija
ovog cilja zahteva povećanje efikasnosti tržišta rada, ali i promenu same strukture radne
snage što podrazumeva reformu sistema obrazovanja i uvođenja sistema celoživotnog
učenja.
Važno je istaći i to da čak 85% visokoobrazovanih stanovnika EU koji su mlađi od 40 godina
starosti je zaposleno, i da je stopa nezaposlenosti, po pravilu, drastično manja u grupi
visokoobrazovanih nego u drugim grupama. To je posebno važno ako imamo u vidu da se sa
promenama u savremenom svetu smanjuje broj poslova na tržištu rada za veliki broj ljudi sa
srednjim obrazovanjem, a čini se da Srbija sa samo 6,5% visokoobrazovanih 9 ne može da
odgovori sve većoj tražnji za njima. U evropskim zemljama sada teško može da se razvija
ekonomija zasnovana na nižim veštinama i manufakturi, jer svet sve više počiva na
ekonomiji znanja, za čiji su razvoj potrebni visokoobrazovani kadrovi skloni inovativnosti. Ti
kadrovi su odlično plaćeni, a industrija znanja je sama po sebi profitabilna, pa iz nje proističu
i veliki porezi za državu. Time se, dakle, i sama zemlja bogati i omogućava joj se da izdvaja
veća sredstva za razvoj nauke i obrazovanja i stvaranje novih inovativnih kadrova.
Kao poseban aspekt razmatrano je investiranje u znanje i tehnologiju. Prema dostupnim
podacima o investicijama, za nauku se izdvaja oko 0,3% BDP10 i time Srbija značajno
zaostaje za zemljama članicama Evropske Unije i drugim razvijenim zemljama sveta. Pri tom
u Konceptu razvoja Republike Srbije do 2020 godine jasno se navodi da je vizija naučnog i
7 Strategija razvoja obrazovanja u Srbiji 2020, Vlada Republike Srbije, Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja, 2012
8 Srbija 2020: Koncept razvoja Republike Srbije do 2020. godine – Nacrt za javnu raspravu
9 OECD, 2007
10 Srbija 2020: Koncept razvoja Republike Srbije do 2020. godine – Nacrt za javnu raspravu
19
tehnološkog razvoja Srbije da ona postane inovativna zemlja u kojoj naučnici dostižu
evropske standarde, doprinose ukupnom nivou znanja društva i unapređuju tehnološki
razvoj privrede, a što je u tesnoj vezi sa formiranjem ekonomije zasnovane na znanju. Ističe
se i jače povezivanje nauke i privrede kroz investicije i uvođenje poreskih i drugih podsticaja
što bi za posledicu trebalo da ima direktan pozitivan uticaj na strukturu domaće privrede, ali
i otvaranje mogućnosti mladim naučnicima da karijere ne grade samo u državnim institutima
i na fakultetima, već da svoja znanja primenjuju i u privatnim kompanijama i industrijskom
sektoru.
Važno je imati na umu da se u savremenoj literaturi11 koja se bavi pitanjima visokog
obrazovanja često ističe da se univerziteti i visoko obrazovanje u celini susreću se sa čitavim
nizom novih izazova koji su proizvod savremenog društva. Tako, često se spominje uticaj
novih informacionih tehnologija na tradicionalne oblike visokog obrazovanja što dalje otvara
pitanja neophodnosti postojanja geografske lokacije univerziteta, ali ima i uticaj na veću
dostupnost visokog obrazovanja. Pri tom se ističu i rastući troškovi visokog obrazovanja
usled trenda omasovljavanja visokog obrazovanja što neretko dovodi do relativnog pada
ulaganja iz državnog budžeta, te veće potrebe za privatnim kontribucijama pojedinaca,
privatnog sektora i drugih. Ovakve promene, dalje, dovode u pitanje održivost kvaliteta
nastave i naučnih istraživanja. Takođe, one utiču i na unutrašnje funkcionisanje univerziteta,
uključujući način donošenja odluka, njegove upravljačke strukture, fleksibilnost u radu i
poslovanju itd. U tom smislu, ne sme se zaboraviti ni intenziviranje međunarodne
industrijske konkurencije pod uticajem sveprožimajućeg procesa globalizacije. U
univerzitetskoj realnosti ovo neminovno dovodi do komercijalizacije istraživanja i nastave,
ali usmeravanja obrazovanja ka potrebama pojedinaca i privreda, što je u ovom konkretnom
slučaju služilo kao opšti oslonac u svim delovima izrade studije.
Pravni okvir osnivanja univerziteta
Zakon o visokom obrazovanju definiše Univerzitet kao samostalnu visokoškolsku ustanovu
koja u obavljanju delatnosti objedinjuje obrazovni i naučnoistraživački, stručni, odnosno
umetnički rad, kao komponente jedinstvenog procesa visokog obrazovanja.
Visokoškolska ustanova ima status univerziteta ako ostvaruje akademske studijske programe
na svim nivoima studija (osnovnim i master akademskim studijima i doktorskim studijima), u
okviru najmanje tri polja i tri oblasti iz sledećih obrazovno-naučnih, odnosno obrazovnoumetničkih polja: Prirodno-matematičke nauke; Društveno-humanističke nauke; Medicinske
nauke; Tehničko-tehnološke nauke; i Umetnost.
11 Trow M. (2000). “From Mass Higher Education to Universal Access: The American Adventage”. University of California, Berkeley, dostupno na:
http://ishi.lib.berkeley.edu/cshe/, pristupljeno 29.05.2013.
20
Integrisani univerzitet podrazumeva jedinstvenu pravnu osobenost Univerziteta unutar koga
umesto fakulteta kao samostalnih pravnih lica postoje departmani bez pravne osobenosti.
Integrisani univerzitet podrazumeva jedinstvenu politiku razvoja, zapošljavanja, upravljanja,
kao i jedan budžet i jedan bankovni račun.
Samostalnu visokoškolsku ustanovu mogu osnovati Republika, pravno i fizičko lice, u skladu
sa zakonom. Kada je osnivač samostalne visokoškolske ustanove Republika, odluku o
osnivanju donosi Vlada.
Visokoškolska ustanova čiji je osnivač Republika stiče sredstva za sprovođenje odobrenih,
odnosno akreditovanih studijskih programa u okviru svoje delatnosti na osnovu ugovora koji
samostalna visokoškolska ustanova zaključuje sa Vladom, po prethodno pribavljenom
mišljenju Ministarstva.
Sredstva za obavljanje delatnosti u toku jedne školske godine obezbeđuju se u skladu s
programom rada visokoškolske ustanove.
Prema Zakonu osnivač, odnosno za državne Univerzitete Republika, je dužan iz državnog
budžeta obezbediti sredstva visokoškolskoj ustanovi za:
1.
2.
3.
4.
5.
materijalne troškove, tekuće i investiciono održavanje;
plate zaposlenih, u skladu sa zakonom i kolektivnim ugovorom;
opremu;
bibliotečki fond;
obavljanje naučnoistraživačkog, odnosno umetničkog rada koji je u funkciji podizanja
kvaliteta nastave;
6. naučno i stručno usavršavanje zaposlenih;
7. podsticanje razvoja nastavno-naučnog i nastavno-umetničkog podmlatka;
8. rad sa darovitim studentima;
9. međunarodnu saradnju;
10. izvore informacija i informacione sisteme;
11. izdavačku delatnost;
12. rad studentskog parlamenta i vannastavnu delatnost studenata;
13. finansiranje opreme i uslova za studiranje studenata sa hendikepom;
14. druge namene, u skladu sa zakonom.
Univerzitet radi unapređivanja naučnoistraživačkog rada može u svom sastavu imati naučne
institute i druge naučnoistraživačke ustanove. Pravni okvir i akreditacijski uslovi za otvaranje
naučnih instituta i naučnoistraživačkih ustanova predmet su Zakona o naučnoistraživačkoj
delatnosti, te pratećim podzakonskim aktima i pravilnicima. Ova studija nije imala za cilj
davanje preporuke o naučnoistraživačkoj delatnosti Integrisanog Univerziteta u Užicu, već o
studijskim programima. No, pitanje otvaranja naučnih instituta i naučnoistraživačkih
21
ustanova treba staviti u kontekst Koncepta razvoja Republike Srbije do 2020 gde se jasno
navodi da je više nego neophodno napraviti racionalizaciju postojeće mreže
naučnoistraživačkih organizacija, te da razuđenost institucija i usitnjenost programa
predstavlja ključnu prepreku za formiranje nacionalnog naučnoistraživačkog i inovacionog
sistema.12 Odnosno, navodi se da je u budućnosti važno grupisati istraživačke kapacitete u
veće naučne centre koji će imati dovoljno kritične mase da realizuju strateške projekte i
konkurišu naučnim centrima širom sveta, što bi bilo nerealno za očekivati od tek osnovanih
istraživačkih instituta kakvi bi bili oni osnovani pri Univerzitetu u Užicu.
12 Srbija 2020: Koncept razvoja Republike Srbije do 2020. godine – Nacrt za javnu raspravu
22
Metodologija
Imajući u vidu kompleksnost ciljeva studije istraživanje je sproveden različitim metodama
koje uključuju sekundarnu analizu statističkih podataka, analizu dokumenata, anketu i
terensko - kvalitativno istraživanje.
Analiza postojećih obrazovnih institucija, programa i profila na području Zlatiborskog
regiona, procena potencijalne populacije Univerziteta i potreba za nastavnim kadrom
temeljila se na analizi dokumenata i sekundarnoj analizi statističkih podataka.
Statističke podatke o broju odeljenja i učenika u srednjim školama na području Zlatiborskog
regiona, odnosno primarne statističke podatka za period od 2004./05. do 2011./12. školske
godine dostavile su školske uprave Užice i Novi Pazar. Od Zavoda za statistiku su podaci
prikupljeni na dva načina: podaci o stanovništvu, obrazovanju i osnovnim demografskim
kretanjima za 2011. godinu su prikupljeni iz popisne baze, koja pruža značajno viši nivo
detalja o stanovništvu, nego što je to slučaj sa redovnim godišnjim biltenima koji redovno
prate populaciona kretanja. Korišćeni su podaci o demografskim kretanjima, preseku
populacije, starosnoj strukturi i obrazovnoj strukturi stanovništva. Ovi podaci su javno
dostupni na web sajtu Zavoda za statistiku, i odnose se na presek stanja za 2001. i 2011.
godinu, kada su bili organizovani republički popisi.
Analiza dokumenata uključila je analizu relevantnih zakonskih propisa, raspisanih konkursa o
upisu u srednje škole, popis akreditovanih visokoobrazovnih ustanova, te analizu postojećih
studija i izveštaja o srednjem i visokom obrazovanju u Srbiji, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori.
Podaci analizirani u ekonomskoj analizi prikupljeni su od Zavoda za statistiku putem
direktnog zahteva koje su istraživači u svrhu ovog istraživanja uputili Zavodu. Oni uključuju
podatke o osnovnim ekonomskim kretanjima, podatke o strukturi zaposlenosti, kao i
detaljne podatke o zaposlenosti po sektorima i obrazovnoj strukturi. Osim ovih podataka, za
2006. i 2009. godinu korišćeni su i podaci o preseku populacije, demografskim kretanjima,
obrazovnoj strukturi stanovništva i ostali podaci koji su za 2001. i 2011. godinu korišćeni iz
popisne baze – iako nivo detalja nije isti, podaci sa popisa nisu dostupni za ove godine.
Osnovni ekonomski indikator koji je korišćen, bruto domaći proizvod, se ne računa na
opštinskom, niti regionalnom nivou, pa je dat BDP za Republiku Srbiju. U nekim slučajevima,
razmatralo se korišćenje nekih «lokalnih» ekonomskih indikatora koji bi nam rekli više o
ekonomskoj situaciji u regionu (npr. prosečna mesečna zarada), ali je zaključeno da bi to bilo
metodološki neispravno. Naime, analiza poslovanja i potreba za zaposlenjem preduzeća u
Zlatiborskom okrugu ne zavisi od ekonomske snage samog regiona, već jedinstvenog tržišta
na kome ta preduzeća nastupaju, odnosno celog tržišta Republike Srbije.
23
Detaljni podaci o nezaposlenima, koje ne treba mešati sa podacima o zaposlenosti, strukturi
zaposlenosti po sektorima i nivou obrazovanja, prikupljeni su putem direktnog zahteva
dvema lokalnim filijalama Nacionalne službe za zapošljavanje, Užice i Prijepolje, koje
pokrivaju teritoriju svih opština Zlatiborskog okruga. Ovi podaci su dostupni od 2001.
odnosno 2009. godine, kada su osnovane lokalne filijale NSZ. Ovi podaci se odnose na
strukturu nezaposlenih prema polu, obrazovanju, godinama starosti, trajanja
nezaposlenosti, kao i strukturu nezaposlenosti prema njihovom zanimanju; takođe
obuhvataju i preseke nezaposlenosti kada se kombinuju dva od navedenih indikatora.
Podaci uključuju i tražnju za novim zaposlenim od preduzeća i ustanova sa ove teritorije,
iako u uslovima ekonomske krize ovi podaci nisu u većoj meri doprineli istraživanju.
Najznačajnija razlika u odnosu na planiranu metodologiju, koja je predviđala da se
analiziraju podaci za 2001. i 2011. godinu su izmene u posmatranim periodima – u svrhu ove
analize koristili smo samo detaljne demografske podatke i bruto domaći proizvod za 2001.
godinu, dok su za sve ostale podatke korišćena četiri preseka stanja, umesto dva, i to za
2004., 2006., 2009. i 2011. godinu.
Razloga je više: 2001. godine nije bilo pouzdanih podataka o različitim oblastima, jer je tek
počela izmena metodologije njihovog prikupljanja u samom Zavodu za statistiku; prema
tome, iako su podaci za 2001. godinu u najvećoj meri dostupni, postavilo se pitanje koliko su
poredivi sa podacima koji su prikupljani različitom metodologijom, te se dovelo u pitanje
pouzdanost istraživanja koje bi ih uključilo u analizu. Tamo gde je bilo izvesno da se radi o
pouzdanim indikatorima, oni su korišćeni u analizi.
Takođe, odluka da se posmatraju četiri godine zasnovana je na uverenju da će podaci za
2004. i 2006. godinu pokazati trendove pre nego što su se osetili efekti ekonomske krize,
2009. godinu kao najosetljiviju u pogledu efekata krize, i konačno 2011. godinu, kao
poslednju za koju postoje pouzdani podaci u svim traženim oblastima. Na nekim mestima su
korišćeni i noviji podaci (zaključno sa martom 2013. godine).
Prilikom prikupljanja podataka za analizu postojećih obrazovnih institucija, programa i
profila i ekonomsku analizu nismo naišli na veće izazove u analizi koji bi bili uzrokovani
nedostatkom podataka, osim u odnosu na praćenje svršenih maturanata srednjih škola.
Naime ne postoji sistemsko praćenje o nastavku ili odustajanju od nastavka školovanja,
zapošljavanju ili nezaposlenosti svršenih maturanata srednjih škola.
Terensko istraživanje se sprovelo na teritoriji Zlatiborskog regiona, odnosno u opštinama
Arilje, Bajina Bašta, Kosjerić, Nova Varoš, Požega, Priboj, Prijepolje, Sjenica, Užica i Čajetina,
između 10. aprila i 26. aprila 2013. godine.
24
Terensko istraživanje sastojalo se od dubinskih, polustrukturiranih intervjua. Terensko
istraživanje obuhvatilo je preko 60 intervjua (Aneks 1 sadrži popis svih intervjuisanih aktera)
sa sledećim grupama aktera:





Predstavnici opština
Direktori srednjih škola
Predstavnici nevladinih organizacija
Predstavnici visokoobrazovnih institucija u Užicu
Ostali relevantni akteri.
Uz dubinske intervjue, organizovane su i



4 fokus grupe sa učenicima svih pet škola (gimnazija i stručnih škola) u Užicu , u
Prijepolju sa učenicima iz sve tri škole iz Prijepolja, u Sjenici sa učenicima iz obe škole
koje se nalaze u Sjenici i Kosjeriću sa učenicima iz jedine škole koja se nalazi u
Kosjeriću.
4 fokus grupe sa roditeljima gimnazija i stručnih škola u Užicu (sa roditeljima iz svih
pet škola iz Užica), u Prijepolju sa roditeljima iz sve tri škole iz Prijepolja, u Sjenici sa
roditeljima iz obe škole koje se nalaze u Sjenici i Kosjeriću sa roditeljima iz jedine
škole koja se nalazi u Kosjeriću.
1 fokus grupa sa studentima Učiteljskog Fakulteta i Visoke poslovno tehničke škole u
Užicu.
Analiza potreba privrede temelji se na analizi dubinskih, polustrukturiranih intervjua sa
predstavnicima 24 kompanije iz Zlatiborskog regiona (za popis videti Aneks 1). Uzorak
istraživanja stavova poslodavaca o potrebi osnivanja integrisanog Univerziteta u Užicu
kreiran je na osnovu sagledavanja svih ključnih obeležja kompanija koje posluju u
Zlatiborskom regionu sa namerom da se obezbedi zastupljenost:
1. svih relevantnih sektora privrede (prehrambena industrija, metalska industrija,
tekstilna industrija i uslužne delatnosti)
2. malih i srednjih preduzeća (kako u fazi rasta i razvoja tako i preduzeća koja se nalaze
u zreloj fazi)
3. uspešnih velikih kompanija
4. poslodavaca značajnih za lokalnu sredinu
5. kompanija koje su dominantno izvoznici
6. kompanija koje su okrenute ka domaćem tržištu
7. uspešno privatizovanih kompanija
8. kompanija koje je država preuzela nakon neuspešne privatizacije.
Kompanije su odabrane u saradnji sa predstavnicima Regionalne razvojne agencije Zlatibor
iz Užica.
25
Kako bi se obezbedile relevantne informacije o planovima učenika treće i četvrte godine
škola zlatiborskog regiona u smislu daljih planova za školovanje sprovedena je anketa u svim
školama na teritoriji Zlatiborskog regiona. Dakle, radilo se o primenjenom istraživanju koje
se odnosilo na identifikaciju koliko je učenika zainteresovano da nastavi školovanje i koliko
učenika bi nastavilo da studira u regionu ukoliko bi postojale mogućnosti za tako nešto.
U skladu sa postavljenim ciljem istraživanja izabrana je kvantitativna metoda - anketiranje.
Podaci su obrađeni u programu SPSS 20.0. (frekvencije i distribucije odgovora, analiza
varijanse, hi-kvadrat). U istraživanju se koristio upitnik (Aneks 2) koji je podeljen na tri dela i
sadrži pitanja koja se tiču osnovnih podataka o učenicima (socio-demografske karakteristike)
i njihovom školovanju (vrsta škole i profila koji pohađaju, kao i informacije o školskom
uspehu), pitanja o budućem školovanju i eventualnom studiranju u Užicu (obrazovnim
planovima i aspiracijama). Uz upitnike je pripremljeno i uputstvo za popunjavanje upitnika i
upitnici su svim školama zlatiborskog regiona dostavljeni tokom maja 2013.
Način kreiranja uzorka. Na osnovu dostupnih podataka Ministarstva prosvete, nauke i
tehnološkog razvoja (Analize upisa u srednje škole koje Ministarstvo svake godine radi za
svoje potrebe), došlo se do uvida u celokupnu populaciju srednjoškolaca Zlatiborskog
regiona. Planirana veličina uzorka je određena tako da je izabran interval poverenja od
±3%(cfi=0,03) na nivou značajnosti od 0,01 (99%). Učenici iz svake škole su zatim
proporcionalno uključivani u uzorak što znači da je uzorak reprezentativan na nivou
populacije svih srednjoškolaca, ali da je interval poverenja širi za pojedinačne škole što je i
bio osnovni cilj ovako kreiranog uzorka.
Struktura uzorka. Ispitano je 1123 učenika iz srednjih škola iz Zlatiborskog regiona; N=1123;
M=501 (44,8%); Ž=622 (55,2%). U uzorak su ušli učenici treće i četvrte godine srednjih škola
(50,7% učenika rođeno je 1994. godine i 46,7% učenika rođenih 1995. godine; 1% onih rođenih 1993.
godine i 1% rođenih 1996. godine). 5,9% ispitanih učenika pohađa trogodišnji obrazovni profil, 60%
ispitanih učenika pohađa četvorogodišnje stručne škole i 33,6% učenika ide u gimnazije. Većina
učenika dolazi iz porodica u kojima roditelji imaju srednje stručno obrazovanje (61,3% majki i 63,4%
očeva). Fakultetski je obrazovno 21% majki i 19,3% očeva a samo osnovnu školu ima 8,3% majki i
9,1% očeva.
26
Analiza postojećih obrazovnih institucija, programa i
profila na području Zlatiborskog regiona
Srednjoškolsko obrazovanje na području Zlatiborskog regiona
Zlatiborski region obuhvata opštine Arilje, Čajetina, Bajina Bašta, Kosjerić, Nova Varoš,
Požega, Priboj, Prijepolje, Sjenica i Užice. Izuzev opštine Sjenica koja pripada školskoj upravi
Novi Pazar, ostale opštine pripadaju školskoj upravi Užice.
U svakom opštinskom centru postoji srednjoškolsko stručno obrazovanje dok u osam
opština postoji i mogućnost gimnazijskog srednjoškolskog obrazovanja. Srednje obrazovanje
u zlatiborskom regionu se sprovodi u 22 škole – 7 gimnazija, 14 srednjih stručnih škola i
jednoj mešovitoj školi. Sedam gimnazija nalazi se u Bajinoj Bašti, Novoj Varoši, Požegi,
Priboju, Prijepolju, Sjenici i Užicu, dok mešovita škola u Arilju uz srednjoškolsko stručno
obrazovanje nudi i gimnazijski program.
Gimnazije na teritoriji Zlatiborskog regiona nisu značajno menjale upisnu politiku od školske
godine 2001/02 do 2011/12 godine. Naime, gimnazije svake godine upisuju isti broj
odeljenja, odnosno 28 odeljenja u prvi razred. Imajući u vidu stabilnu upisnu politiku ne
iznenađuje da se niti broj učenika upisanih u gimnazije ne menja značajno u navedenom
desetogodišnjem periodu, odnosno gimnazije svake školske godine upisuju nešto više od
850 učenika što je oko 25% svih učenika upisanih u srednjoškolsko obrazovanje na teritoriji
Zlatiborskog regiona.
Osim gimnazije u Arilju koja upisuje opšti smer, sve gimnazije upisuju učenike u društveno –
jezički i prirodno – matematički smer, dok gimnazija „Sveti Sava“ u Požegi upisuje i
informatički smer. Izuzev gimnazije „Pivo Karamatijević“ koja upisuje dva odeljenja na
prirodno – matematički smer, ostale gimnazije upisuju veći broj odeljenja na društveno –
jezički smer. Na području Zlatiborskog regiona upisuje se u proseku oko 330 učenika u 13
odeljenja društveno – jezičkog smera, oko 270 učenika u 10 odeljenja prirodno –
matematičkog smera, 40-tak učenika u dva odeljenja opšteg smera i 30-tak učenika u jedno
odeljenje informatičkog smera.
Niti jedna gimnazija ne prati sistemski da li i na koje se fakultete učenici nakon završene
gimnazije upisuju, niti da li ostaju ili odlaze iz regiona. Međutim, direktori gimnazija su u
intervjuima tvrdili da gotovi svi učenici upisuju fakultet. Isticali su kako su učenici gimnazija
izuzetno motivisani za upis na dostupna “budžetska mesta”, kao i za mesta u domovima, jer
u suprotnom ne bi imali mogućnost da studiraju. Direktori su istakli da imajući u vidu
motivisanost učenika, te kvalitet gimnazija na području Zlatiborskog regiona, njihovi učenici
zaista i upisuju budžetska mesta na fakultetima koji su im bili prvi izbor. Iako nisu mogli dati
27
procentualne procene, direktori svih gimnazija su tvrdili da najbolji učenici po pravilu biraju
Univerzitet u Beogradu, dok učenici čiji roditelji ne mogu priuštiti studije u Beogradu i
učenici sa nešto slabijim školskim uspehom po pravilu biraju Univerzitet u Kragujevcu, a
učenici bošnjačke nacionalnosti Univerzitet u Novom Pazaru. Direktori su istakli da deo
učenika odlazi i na Univerzitete u Nišu i u Novom Sadu, dok deo učenika bošnjačke
nacionalnosti odlazi i na Univerzitete u Sarajevu i Tuzli. Direktori gimnazija su procenjivali da
samo poneki učenici gimnazija zbog socio-ekonomskog statusa upisuju Učiteljski fakultet u
Užicu, fakultete u Čačku ili Visoku poslovno tehničku školu u Užicu.
U Zlatiborskom regionu postoji 15 škola koje nude srednje stručno obrazovanje. To su
mešovita srednja škola u Arilju, Tehničke škole u Bajinoj Bašti, Kosjeriću, Novoj Varoši,
Požegi, Sjenici, dve u Užicu, poljoprivredna škola u Požegi, Mašinsko – elektrotehnička škola
u Priboju, Ekonomsko – trgovinska škola u Prijepolju, Ugostiteljsko – turistička škola u
Čajetini, te Ekonomska i Medicinska škola u Užicu.
Za razliku od gimnazija, srednje stručne škole imaju nešto fleksibilniju upisnu politiku u
odnosu na broj odeljenja i profile koje upisuju, no broj upisanih učenika u poslednje tri
akademske godine je u blagom porastu od 2883 učenika upisanih 2009/11. godine do 2915
učenika upisanih u 2011/12. godini.
U srednjim stručnim školama je zastupljeno 59 različitih profila (23 trogodišnja i 35
četvorogodišnjih) iz različitih područja rada među kojima dominiraju mašinstvo i obrada
metala i elektrotehnika, zatim poljoprivreda, proizvodnja i prerada hrane, ekonomija, pravo i
administracija, turizam i ugostiteljstvo i medicina. Najmanje zastupljena područja rada su
tekstilstvo (sa 2 obrazovna profila), trgovina i arhitektura (sa 1 obrazovnim profilom).13 .
Većina upisanih učenika u srednje stručne škole u zlatiborskom regionu, a na osnovu analize
upisa u srednje škole poslednjih pet godina, se zapravo upisalo u mali broj područja rada,
pre svega u škole koje nude profile iz mašinstva i elektrotehnike (oko 42%).
U 11 stručnih škola se nude ogledni, modernizovani, obrazovni profili (najmanje 1, a najviše
5 po školi).
Na osnovu svega izloženog, može se zaključiti da izazov još uvek predstavlja neravnomerna
raspoređenost ponude obrazovnih profila u regionu i zasnovanost obrazovanja na
zastarelom nastavnom planu i programu, nastavnim metodama i slaboj infrastrukturi.
Nastavni plan i program je prenatrpan opštim i teorijskim znanjem, a praktična obuka je
nedovoljna i nije dobro integrisana u njega. Učešće poslodavaca u izboru a potom i izradi
školskih programa i izvođenju obuke je ograničeno, lokalna samouprava nije aktivna u
planiranju upisa, a nastavnici teorijske i praktične nastave su retko kada imali obuku u cilju
usavršavanja znanja o nastavnim metodama osim u slučajevima kada su škole bile uključene
13 Konkurs za upis u srednje škole, MPNTR, 2012
28
u neki od donatorskih programa (EU ili GIZ).
Stoga, možemo zaključiti da je jedan od ključnih problem srednjeg stručnog obrazovanja u
zlatiborskom regionu i struktura profila. Pre svega, sam enormni broj profila govori o tome
da je srednje stručno obrazovanje u regionu usko specijalizovano i nedovoljno prilagođeno
savremenim poslovima u okviru kojih se očekuje sposobnost sagledavanja kompleksnog
problema. Poseban problem predstavlja nedopustiva zastarelost samih profila, koji
odgovaraju poslovima koji već odavno ne postoje, i nedostatak čitavog niza profila
neophodnih za potrebe savremene tehnologije.
Kao i u gimnazijama, srednje stručne škole ne prate sistematski da li njihovi učenici
nastavljaju školovanje ili se zapošljavaju i gde. Međutim, direktori su vrlo jasno ukazali na
činjenicu da zakonski okvir koji ograničava nastavak školovanja učenicima koji završavaju
trogodišnje profile utiče na izuzetno mali interes učenika da upišu trogodišnje profile, te da
većina učenika koji završe četvorogodišnje profile želi da nastavi školovanje. Direktori su
istakli, kako od promene obrazovnog sistema kojim je nastavak školovanja ograničen
trogodišnjim profilima, redovno smanjuju veličinu odeljenja u trogodišnjim profilima, te da
deo trogodišnjih profila zatvaraju zbog izuzetno male zainteresovanosti učenika.
Analiza upisa u srednje škole (MPNTR, 2011) potvrđuje iskaze direktora. Naime navedena
analiza ukazuje da 85% učenika u zlatiborskom regionu ističe upis u gimnazije kao jedan od
prva tri izbora. Takođe je potražnja za 4-godišnjim obrazovnim profilima veća nego trenutni
kapaciteti, što je suprotan slučaj od onog sa trogodišnjim stručnim profilima. Dodatno, u
izveštaju o evaluaciji oglednih obrazovnih profila, Zavod za vrednovanje kvaliteta
obrazovanja i vaspitanja ističe da se sa velikom sigurnošću može reći da četvorogodišnji
stručni programi učenicima često predstavljaju alternativu na putu ka višem obrazovanju,
pre nego pripremu za zapošljavanje, pogotovo poslednjih godina u vreme visoke
nezaposlenosti.14
Direktori su istakli kako odluke o nastavku školovanja učenika koji su završili četverogodišnje
srednje stručno obrazovanje, uz socio – ekonomski status i školski uspeh, zavise i od profila
koji su učenici završili. Slično kao i gimnazijski direktori, direktori srednjih stručnih škola su
navode da najbolji učenici, dobrog socio-ekonomskog statusa, koji su završili „teške“ profile
odlaze na Univerzitet u Beogradu. Zatim, učenici biraju Univerzitet u Kragujevcu i Nišu, te u
značajnijem broju u odnosu na učenike gimnazija fakultete u Čačku, Učiteljski fakultet i
Visoku poslovno tehničku školu u Užicu, dok učenici bošnjačke nacionalnosti češće biraju
Univerzitet u Novom Pazaru.
Važno je istaći da Strategija razvoja obrazovanja u Srbiji do 2020. godine ima za cilj da se
minimalno 95% onih koji su završili osnovnu školu (88% generacije) upiše u neku od srednjih
14 Interni izveštaj o evaluaciji oglednih profila u okviru Projekta reforme srednjeg stručnog obrazovanja, Zavod za vrednovanje kvaliteta obrazovanja i vaspitanja,
2010.
29
škola. Zatim, Strategija postavlja za cilj izjednačavanje obuhvata generacije koja završava
gimnazijsko i srednje stručno obrazovanje. Tačnije, da se u srednje stručne četvorogodišnje
škole upisuje 39% generacije, da ostalo srednje stručno obrazovanje upisuje 10% generacije
dok opšte srednje i umetničko obrazovanje i vaspitanje upisuje 39% generacije. Dakle,
ukoliko Strategija bude implementirana struktura učenika u srednjem stručnom obrazovanju
će se promeniti, odnosno može se očekivati porast broja učenika koji završavaju gimnazijsko
obrazovanje te samim tim i verovatnije nastavljaju školovanje u okviru visoko obrazovnog
sistema. Nadalje, za očekivati je da će zainteresovanost učenika koji završavaju
četvorogodišnje profile u srednjem stručnom obrazovanju ostati stabilna ili će nastaviti da
raste, čak i ukoliko bude rasla potražnja za radnom snagom srednje stručne spreme.
Visoko obrazovanje na području Zlatiborskog i susednih regiona
U Užicu postoji akreditovan Učiteljski fakultet koji je sastavni deo državnog Univerziteta u
Kragujevcu i akreditovana Visoka poslovno-tehnička škola strukovnih studija.
Učiteljski fakultet je akreditovan za izvođenje nastave na osnovnim i master akademskim
studijima za studijske programe učitelj i vaspitač, te doktorskom studiju na programu
metodika razredne nastave. U skladu sa akreditacijom, Učiteljski fakultet može svake
akademske godine upisati na osnovnim studijima 130 studenata na programu učitelj i 30 na
programu vaspitač, na master akademskim studijima na programu za učitelje 45 studenata,
a na programu vaspitač 15 studenata, na doktorskom studiju može se upisati do 5
studenata15.
Državna Visoka poslovno-tehnička škola strukovnih studija akreditovana je za izvođenje
osnovnih strukovnih studija i specijalističke strukovne studije. Na osnovnim strukovnim
studijima akreditovana je za upis 80 studenata na studijski program Informatika, 88
studenata na studijski program Informacione tehnologije, 90 studenata na studijski program
Proizvodno – inženjerska informatika, 90 studenata na studijski program Preduzetnički
menadžment, 93 studenta na studijski program Menadžment, 60 studenata na studijski
program Građevinsko inženjerstvo – opšti smer, 44 studenta na studijski program Mašinstvo
sa modulima: proizvodno mašinstvo i termotehnika, i 66 studenata Inženjerstvo zaštite
životne sredine svake akademske godine. Na specijalističkim strukovnim studijima
akreditovana je za upis 35 studenata na studijski program Inženjerstvo zaštite životne
sredine, 50 na studijski program Menadžment, 50 na studijski program Menadžment
turističke destinacije, 93 na studijski program Turizam, 35 na studijski program Građevinsko
inženjerstvo – opšti smer, 35 studenata na studijski program Bezbednost i zaštita na radu,
35 na studijski program Proizvodno mašinstvo i 35 na studijski program Informacione
Vodič kroz akreditovane studijske programe na visokoškolskim ustanovama u Republici Srbiji, Komisija
za akreditaciju i proveru kvaliteta, 17.maj 2013.
15
30
tehnologije16.
Dakle, u samom gradu Užicu na osnovne studije (akademske i specijalističke) svake
akademske godine mogućnost upisa ima 771 student što je otprilike četvrtina ukupne
generacije koja maturira sa svih profila srednjoškolskog gimnazijskog i stručnog obrazovanja.
Na master (akademske i specijalističke) studije može svake akademske godine upisati 428
studenata, što znači da oko 55% studenata koji završe osnovne studije imaju mogućnost
nastavka studija na master studijima. Imajući u vidu nisku zapošljivost studenata sa
diplomom osnovnih studija u Srbiji, kao i Evropi, te zakonska ograničenja zapošljavanja
studenata sa diplomom osnovnih studija na radna mesta za koja se obrazuju, važno je imati
na umu potrebu obezbeđivanja nastavka studija na master programima većem broju
studenata. I sami studenti na fokus grupi su istakli potrebu širenja ponude master studija i u
smislu profila i u smislu broja dostupnih mesta. Uz to, studenti su istakli potrebu za
otvaranjem master akademskih studija u Užicu kako bi im se omogućio prelazak sa stručnih
na akademske studije. Studenti koji studiraju na Višoj poslovno tehničkoj školi su smatrali da
bi im se šanse za zapošljavanje značajno povećale ukoliko bi imali mogućnost završavanja
akademskih master studija.
U Prijepolju postoji izdvojeno odeljenje privatne Visoke škole tehničkih studija Čačak koja
upisuje oko 250 studenata. Na osnovnim specijalističkim studijima u Prijepolju postoji
studijski program Industrijske informatike, dok se na master specijalističkim studijima nudi
studijski program Proizvodnog menadžmenta.
Uz postojeću ponudu visokog obrazovanja na teritoriju Zlatiborskog regiona, predsednik
opštine Sjenica najavio je planove za razvoj visokog obrazovanja u Sjenici. Predsednik
opštine je rekao kako se već ove godine planira otvaranje odeljenja Poljoprivrednog
fakulteta Univerziteta iz Novog Pazara u Sjenici, te da će probati da osnuju odeljenje
Veterinarskog fakulteta Univerziteta iz Novog Sada. Planove temelje na strukturi Sjeničke
privrede. Naime, Sjenica po broju stanovnika ima najviše registrovanih poljoprivrednih
gazdinstava, a stanovništvo se uglavnom bavi stočarstvom i poljoprivredom. Planove za
razvoj fakulteta vežu i uz razvojne planove opštine koji predviđaju razvoj laboratorija
odnosno regionalnog centra za razvoj poljoprivrede i sela u Sjenici. S obzirom da u okviru
Tehničke škole Sjenica postoje srednjoškolski stručni profili iz sektora poljoprivrede i
veterinarstva, te da Tehnička škola ima ozbiljne planove za razvoj tih profila očekuju i
povezivanje srednjoškolskog i višeg obrazovanje, te ozbiljan interes učenika za razvoj upravo
tih profila.
Važno je istaći da se grad Čačak profilisao kao relevantan visokoobrazovni centar za učenike
iz srednjih stručnih škola sa teritorije Zlatiborskog regiona. Naime, državni Univerzitet u
16
Ibid.
31
Kragujevcu u Čačku ima Fakultet tehničkih nauka koji nudi studijske programe
Elektrotehničko i računarsko inženjerstvo, Informacione tehnologije, Integrisane studije
Tehnike i informatike, Inženjerski menadžment, Mehatronika i Preduzetnički menadžment i
Agronomski fakultet koji nudi studijske programe Opšta agronomija, Prehrambena
tehnologija, Voćarstvo i vinogradarstvo i Zootehnika. Postoje i stručne studije u okviru
državne Visoke škole tehničkih strukovnih studija koja nudi studijske programe
Elektroenergetika, Elektornika i računarstvo, Grafička tehnika, Industrijska informatika,
Proizvodni menadžment i Proizvodno mašinstvo i privatne Visoke poslovne škole strukovnih
studija koja nudi studijske programe Finansijski, bankarski i berzanski menadžment i
Poslovna ekonomija i preduzetništvo.
U kontekstu osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu važno je uzeti u obzir postojeću
mrežu visokoobrazovnih institucija u ili u blizini Zlatiborskog regiona kako bi se izbegla
dupliranja programa i zasićenje tržišta rada istim profilima.
Terensko istraživanje pokazalo je da na teritoriji Zlatiborskog regiona postoji veliki broj
privatnih neakreditovanih studijskih programa. Međutim, s obzirom da se radi o
neakreditovanim studijskim programima nije bilo moguće sastaviti listu studijskih programa
i institucija, niti proceniti broj studenata koji se upisuju na te programe. Naime, uvidom u
popis akreditovanih studijskih programa na visokoškolskim ustanovama u Republici Srbiji
ustanovljeno je da niti jedna privatna institucija nema akreditiranu podružnicu ili studijski
program na teritoriju Zlatiborskog regiona (opštine Arilje, Čajetina, Bajina Bašta, Kosjerić,
Nova Varoš, Prijepolje, Priboj, Požega, Sjenica,Užice) . Intervjuisani direktori škola, kao i deo
predsednika opština, navodio je u intervjuima da vrlo mali broj učenika, po pravilu oni
izuzetno lošeg školskog uspeha, „koji nemaju šanse da upišu akreditovani program“, upisuju
te programe. Ciljna grupa, prema intervjuisanim sagovornicima, su nezaposleni ili zaposleni
kojima je potrebna “brza nadogradnja kvalifikacija”, odnosno viša ili visoka stručna sprema
kako bi se zaposlili ili zadržali zaposlenje.
Iako se radi o neakreditovanim studijskim programima, analiza intervjua ukazuje na značajan
interes za nastavkom obrazovanja „netipičnih studenata“, odnosno osoba koja su duže
vreme nezaposlene i osoba koje žele studirati uz rad, u svim opštinama.
32
Analiza potreba privrede i tržišta rada Zlatiborskog
regiona za Integrisanim Univerzitetom u Užicu
Analiza ekonomskog profila Zlatiborskog regiona
Ključni ekonomski indikatori
Iako je Srbija zabeležila značajan ekonomski rast od 2001. godine, za vreme koga je njen
bruto domaći proizvod (BDP) porastao za oko 2,5 puta, teško se može govoriti o
neprekidnom rastu u “normalnom” ekonomskom okruženju. Zemlja je ušla u prvu deceniju
XXI veka pod starim režimom, protiv koga je međunarodna zajednica uvela sankcije još
1992. godine, a koje su se u manjoj ili većoj meri održale narednih devet godina. Prema
tome, brzi rast početkom prethodne decenije je zapravo rezultat ekonomskih i političkih
reformi, ali pre svega činjenice da je iz autarhije Srbija postala otvorena tržišna privreda,
nakon čega su usledile prve značajne strane direktne investicije nakon puno godina.
Međutim, Srbija i dalje produkuje svega oko 70% svog BDP-a iz 1989. godine.17 Pored
tranzicionog jaza, u Srbiji je došlo i do ratnog jaza, odnosno drastičnog i trajnog pada
ekonomske aktivnosti kao rezultat rata i izolacije početkom 90-ih godina prošlog veka, i
onda ponovo 1999. godine. Bez obzira na pozitivne stope razvoja u nekoliko godina nakon
1995. godine, kao i početkom prethodne decenije nakon demokratskih promena, prosečan
ekonomski rast od 3,5% godišnje od 2001. godine do danas prosto nije bio dovoljan da
srpsku privredu vrati tamo gde je bila pre nešto više od 20 godina. Razumljivo, ovo je samo
povećalo sve probleme koje su imale i druge zemlje u tranziciji – interna migracija ka velikim
urbanim centrima radi potrage za poslom, povećanje nezaposlenosti, predimenzionirani
javni sektor i povećanje javnog duga su samo neki od najočiglednijih primera.
Serbia – Key developments and challenges, European Bank for Reconstruction and Development,
dostupno na http://www.ebrd.com/downloads/research/economics/serbia.pdf (posećeno 12. maja
2013.)
17
33
5.000 €
10%
4.500 €
8%
4.000 €
6%
3.500 €
4%
3.000 €
2.500 €
2%
2.000 €
%
1.500 €
-2%
1.000 €
-4%
500 €
0€
-6%
2001
2002
2003
2004
2005
2006
BDP po glavi stanovnika
2007
2008
2009
2010
2011
Stopa rasta
Grafikon 1. BDP po glavi stanovnika u EUR i stopa rasta BDP u Srbiji (2001-2011)
Nakon nekoliko godina intenzivne ekonomske aktivnosti, u kojima je prosečna stopa rasta
bila 5% godišnje,18 ekonomska kriza je od 2009. godine, kao i u drugim evropskim zemljama,
dovela do zaustavljanja rasta. Nakon oštrog pada od 3,5% 2009. godine, Srbija je narednih
godina beležila veoma spor rast koji se graničio sa stagnacijom,19 sa još jednim padom od
1,7% u 2012. godini. Procena je da će srpska privreda u 2013. godini porasti za oko 1,9%.
Nivo BDP utiče na potrebu za univerzitetskim obrazovanjem, jer rastom bruto domaćeg
proizvoda raste i sektor industrije i usluga sa visokom dodatnom vrednošću. Srbija se
trenutno nalazi u grupi zemalja u razvoju koje većinu svog dohotka zasnivaju na primarnim
proizvodima ili jednostavnoj obradi tih istih primarnih proizvoda; kapitalno intenzivnih
industrija je malo, a istraživanje i razvoj u privredi ne igraju značajniju ulogu.20 Sa većim
raspoloživim dohotkom i više raspoloživog kapitala za investiranje, može se očekivati i
potreba za više radne snage sa visokoškolskom diplomom. U vreme kada je nezaposlenost
veoma visoka, a posebno visoka među mlađom populacijom, taj jaz će se u srednjem roku
svakako popunjavati iz već postojeće ponude radne snage. Međutim, ubrzanje privrednog
rasta može povećati tražnju za visokoobrazovanim kadrom u periodu od 5-10 godina.
Veoma je teško predvideti strukturu potreba privrede za visokoobrazovanim kadrom u
narednih 5-10 godina zbog činjenice da dolazak velikih investitora, poput Fiata u Kragujevac,
može da u značajnoj meri promeni okolnosti na tržištu rada.
Srpski BDP po glavi stanovnika je porastao sa 1.709 EUR u 2001. godini, na 4.445 EUR u 2008. godini.
U proseku 1,3%
20 Dva visokoprofitabilna sektora usluga koji su zasnovani na znanju su finansijski i informatički – dok se
za prvi može reći da je ispunio svoje kapacitete, drugi svakako nije i predstavlja jednu od razvojnih šansi
za Srbiju.
18
19
34
Tehnološki i IKT potencijal
U Srbiji je 2011. godine bilo registrirano oko 1.600 IT kompanija sa nešto više of 14.000
zaposlenih. Prosečan broj zaposlenih po kompaniji bio je 9 zaposlenih. Postojeće IT
kompanije u pravilu rade za veće strane kompanije, dok se Beograd donekle profilisao kao
centar za podružnice većih globalnih IT kompanija. Stoga ne čudi da je IKT sektor izrazito
izvozno i međunardno orijentisan. IKT sektor u pravilu zapošljava visokoobrazovanu radnu
snagu koja uz inžinjersko akademsko obrazovanje ima i razvijeno znanje engleskog jezika.
IKT sektor ima značajan potencijal razvoja u Srbiji, te se pokazao pogodnim za otvaranje
malih privatnih kompanija. Međutim, imajući u vidu nedostatak regionalnih analiza IKT
sektora teško je proceniti koliko je za pokretanje malih IKT kompanija važno pozicioniranje u
većim urbanism centrima poput Beograda i Novog Sada.
Trendovi na tržištu rada
Tržište rada u Zlatiborskom okrugu nije kroz krizu prošlo ništa bolje od ostatka zemlje –
nezaposlenost se drastično povećala, i skoro svi sektori su zabeležili pad zaposlenosti u
periodu od 2004. do 2011. godine. Retki izuzeci, kao što bi se i moglo očekivati, nalaze se u
javnom sektoru.
80 000
70 000
60 000
Ukupno
50 000
40 000
Preduzetnici i zaposleni
kod njih
30 000
Ostali zaposleni
20 000
10 000
2004
2006
2009
2011
Grafikon 2. Broj zaposlenih u Zlatiborskom okrugu prema mestu zaposlenja
Izvesne promene mogle su se uočiti još u vreme pre ekonomske krize, između 2004. i 2006.
godine. Iako je broj zaposlenih ostao na skoro istom nivou, došlo je do značajne
preraspodele radne snage iz pravnih lica (koja uključuju preduzeća, ali i javne ustanove i
organizacije) prema preduzetničkom sektoru. Ovaj trend je bio posebno prisutan u
opštinama Arilje, Sjenica i Požega, gde je još 2004. godine više od jedne trećine zaposlenih
35
bilo u preduzetničkom sektoru, dok je 2006. godine dodatno povećan. 21 Međutim, ti podaci
ukazuju da se radi o poslovima za koje nije bilo potrebno visoko obrazovanje, naprotiv,
lokalna radna snaga je iskoristila na pravi način svoje (trenutne) konkurentske prednosti i
osvojila svoje mesto na tržištu.
Nakon što je ekonomska kriza počela, vidan je pad broja zaposlenih lica, kao i na teritoriji
cele zemlje – bezmalo svi sektori su zabeležili pad broja zaposlenih, neki drastičniji, neki
manje drastičan, sa izuzetkom sektora obrazovanja. Ovaj sektor je doživeo blagi porast, ne
samo od 2009. do 2011. godine, već je 2011. godine zabeležen najveći broj zaposlenih u
ovom sektoru od početka tranzicije 2001. godine.22
Pad broja zaposlenih u preduzetničkom sektoru u 2009. i 2011. godini u opštinama koje su
imale neobično visok procenat preduzetnika bio je veoma značajan; u nekim mestima je on
čak i prepolovljen. Moguće je da su se neki preduzetnici “povukli” u neformalni sektor, ali
svakako je puno njih napustilo posao zbog manjeg raspoloživog dohotka na domaćem i
stranom tržištu.
Kao i u drugim delovima zemlje, u Zlatiborskom regionu je, kao posledica ekonomske krize,
došlo do određenih izmena u strukturi zaposlenih – očekivano, javni sektor je apsorbovao
jedan deo raspoložive radne snage,23 dok su
ostali sektori zabeležili pad.24
105%
Najveći pad zabeležen je u sektoru trgovine
na veliko i malo i opravci, potom u
ugostiteljskom sektoru i poljoprivredi.
100%
95%
90%
85%
80%
75%
2006
2009
Skoro u svim sektorima gde je zabeležen
pad broja zaposlenih u Zlatiborskom
regionu, ista situacija se dogodila na nivou
države; međutim, neki sektori su u ovom
regionu pretrpeli neobično jak udarac, kao
što je trgovina.25 Ipak, jedan od sektora u
kome
je
uposleno
najviše
ljudi,
poljoprivreda, je ipak zadržao nešto više
“zaposlenih” nego u ostatku Srbije.
Grafikon 3. Poređenje broja zaposlenih po sektorima
(2006-2009)
U Arilju su 2006. godine polovina zaposlenih bili registrovani kao preduzetnici, ili zaposleni kod
preduzetnika.
22 2011. godine je bilo oko 10% više zaposlenih u sektoru obrazovanja u odnosu na 2004. godinu.
23 Ako posmatramo 2006. godinu kao baznu, javni sektor je 2009. godine imao 103,6% zaposlenih u
odnosu na baznu godinu, a 2011. godine je taj broj pao na 101,6%.
24 Sa izuzetkom poslova s nekretninama i iznajmljivanjem (123,5% u odnosu na 2006. godinu) i ribarstva
(351,9%, zahvaljujući novim radnim mestima u Požegi).
25 Zlatiborski region je pao na 75,6% nivoa zaposlenosti iz 2006. godine, dok je srpski prosek 97,6%.
21
36
Konačno, javni sektor je nešto blaže porastao u Užicu i okolini u odnosu na republički
prosek. Ipak, može se zaključiti da, sa izuzetkom značajnog pada u trgovinskom sektoru i
izostanku visokog rasta u sektoru finansijskih usluga i posredovanja, 26 nije došlo do
značajnijih diskrepanci između Zlatiborskog okruga i Republike Srbije. Treba uzeti u obzir i da
je do manjeg pada došlo u sektorima u kojima postoji veća tražnja za visokoobrazovanom
radnom snagom, a da su najviše padali sektori u kojima je ona najmanje potrebna.
Zlatiborski region karakteriše ne samo manji broj visokoobrazovanog stanovništva nego što
je to prosek za celu zemlju, već i generalno slabije obrazovano stanovništvo.
Visokoobrazovanih ima 6,5%, dok je u celoj republici taj broj 10,6%; svi ostali univerzitetski
centri, odnosno regioni u kojima se nalaze, imaju viši procenat visokoobrazovanog
stanovništva: Raška oblast 7,5%, Šumadijski region 8,8%, Nišavski region 11,6%, Južnobački
region 13,9% i grad Beograd 19,6%. Nasuprot visokoobrazovanom stanovništvu, u
Zlatiborskom regionu ima više onih koji nemaju nikakvu školsku spremu, nepotpuno
osnovno obrazovanje i osnovno obrazovanje od republičkog proseka; svršenih
srednjoškolaca, gimnazijalaca, četvorogodišnjih stručnih profila i diplomaca viših škola je
manje.
Visoko obrazovanje
Više obrazovanje
Specijalizacija posle SO
SSS 4 godine
SSS do 3 godine
Gimnazija
Srednje obrazovanje
Osnovno obrazovanje
Nepotpuno osnovno obrazovanje
Bez školske spreme
00%
Zlatiborski region
10%
20%
Grad Beograd
30%
40%
50%
60%
Republika Srbija
Grafikon 1. Struktura stanovništva prema stepenu obrazovanja (Srbija, Beograd, Zlatiborski region)
Ako posmatramo procenat nezaposlenosti prema stručnoj spremi, u Zlatiborskom regionu
najviše je nezaposlenih među onima koji nemaju završenu nikakvu školu (24,1%),
srednjoškolcima sa tri godine (20,3%), odnosno četiri godine obrazovanja (17,9%), lica sa
diplomom više škole (15,8%), i na kraju visokoobrazovanih (11,6%). Na prvi pogled, moglo bi
Broj zaposlenih u Zlatiborskom regionu je ostao skoro isti (97,1%), ali je na republičkom nivou
porastao na 122,3%.
26
37
se zaključiti da iako u vreme krize nijedan profil radnika ne “prolazi” baš najbolje, oni sa
diplomom visoke škole imaju najbolje šanse da dobiju posao. Malo manje od polovine
nezaposlenih na teritoriji Zlatiborskog regiona traži svoj prvi posao, a isto je toliko
visokoobrazovanih koji prvi put nude svoje usluge na tržištu rada.
Međutim, isto tako se pokazalo da visokoobrazovana radna snaga najlakše strada u uslovima
ekonomske krize, ili čak naznake da do ekonomske krize može doći – naime, na teritoriji
filijale Užice Nacionalne službe za zapošljavanje, svaki treći zaposleni koji je u prethodnih 12
meseci izgubio posao je završio najmanje fakultet. To daleko premašuje i procenat
visokoobrazovanih, kao i procenat zaposlenih sa visokim stepenom stručne spreme.
Ipak, ukoliko se detaljnije razmotri struktura nezaposlenih lica prema njihovom zanimanju,
može se doći do zaključka da je stopa nezaposlenosti visokoobrazovanog kadra na nivou na
kome jeste zahvaljujući nedostatku praćenja potreba tržišta rada. Do toga dolazi zbog dve
pojave:
1. Srednjoškolci biraju fakultete koje će upisati bez dovoljno informacija o potrebama
tržišta rada u budućnosti i predstave o tome kakav je njihov očekivani prihod ili šansa
za zaposlenje nakon završenih studija;27
2. Fakulteti generalno ne osluškuju dovoljno potrebe tržišta rada, ili nisu u stanju ili ne
žele da se prilagode potrebama tržišta rada.
V VI
1% 5%
VII 1
5%
I
27%
IV
25%
II
4%
III
33%
Iako su lica bez zanimanja i stručne spreme
najbrojnija grupa među profilima nezaposlenih
lica,28 oni sa višom i visokom stručnom
spremom29 nisu na dnu liste, iako ih je
najmanje. Među njima, 25,4% su različiti profili
ekonomista, a pravnika ima 8,2%.30 Evidentan
je i relativno visok broj nezaposlenih doktora
stomatologije i medicine u odnosu na broj
diplomaca na godišnjem nivou sa ovih fakulteta,
koji čine nešto više od 4% nezaposlenih lica sa
diplomom visoke škole.
Grafikon 2. Procenat nezaposlenih lica u
Zlatiborskom okrugu prema stručnoj spremi
27 U Srbiji, pa i u Zlatiborskom regionu, nedostaje pouzdani sistem praćenja ne samo kvaliteta studija na
pojedinim fakultetima i univerzitetima, već i lak i jednostavan način da se pristupi informacijama o tome
koje obrazovne profile traži tržište rada i koji su očekivani prosečni prihodi za novozaposlene u tim
sektorima; doslovce, tabela koja srednjoškolcima kvantifikuje šanse za zaposlenje i prosečnu očekivanu
zaradu nakon diplomiranja.
28 32,5% svih nezaposlenih na teritoriji filijale Prijepolje NSZ.
29 Odnosno, nivoima stručne spreme VI-1, do VIII, s tim što nivo VI-2 obuhvata kako specijalističke
strukovne studije, tako i osnovne univerzitetske trogodišnje studije
30 Na teritoriji filijale Prijepolje NSZ.
38
S tim u vezi, žene čine 65,9% nezaposlenih visokoobrazovanih lica, što je najviši procenat
nezaposlenosti kod žena prema bilo kom nivou obrazovanja.
U Zlatiborskom regionu je 34,8% lica koji se mogu smatrati trajno nezaposlenima – odnosno,
kod kojih je nezaposlenost nastupila još pre početka ekonomske krize i koji više od pet
godina traže posao. Iako bi bilo logično pretpostaviti da se u grupama nezaposlenih koji 10 i
više godina traže posao nalazi najstarija radna snaga, to zapravo nije slučaj; 15,5%
nezaposlenih koji imaju preko 60 godina posao traže 10 i više godina. Nasuprot njima, isto
vreme tražeći posao provelo je čak 26,9% nezaposlenih koji imaju 35-39 godina starosti,
odnosno 28,9% onih od 40 do 44 godine starosti.
Pretpostavka je da je deo ovih lica u neformalnom sektoru, čiji je obim i kretanje 2010.
godine iznosilo 30,1% BDP Srbije prema MIMIC metodologiji.31 Isto tako, ovako procenjeni
obim neformalnog sektora zapravo govori o tome da bi broj stvarno nezaposlenih lica
mogao biti manji, a njihov raspoloživi dohodak veći. Razume se, različite metodologije
procene obima neformalnog sektora nisu apsolutno pouzdane, a najmanje se može osloniti
na ankete preduzeća, jer bi davanjem istinitih odgovora neke od njih implicitno priznale da
krše zakon. Ipak, imajući u vidu obim i kretanje sive ekonomije u drugim zemljama u
tranziciji, može se sa visokom dozom sigurnosti tvrditi da ova procena odgovara stvarnom
stanju.
Prema tome, očigledno je da između Užica i Zlatiborskog okruga i drugih gradova i regiona
slične veličine u Srbiji postoji određeni jaz u broju visokoobrazovanog stanovništva, pa
samim tim postoji ne samo potreba za njima, već i potencijal za novi kvalitet ekonomskog
razvoja.
Opšta ekonomska i demografska analiza ne mogu dati odgovor na pitanje da li je osnivanje
univerziteta u Užicu potrebno ili održivo – međutim, van svake sumnje se može ustvrditi da
bi Zlatiborski region imao koristi od radne snage sa diplomom univerziteta, bez obzira da li
su ta lica diplomu stekla u Užicu ili nekom drugom mestu. Ovaj zaključak donosimo pre
svega na osnovu jaza koji postoji između Zlatiborskog regiona i drugih univerzitetskih
centara u pogledu…, evidentnoj fleksibilnosti radne snage i uopšte potražnjom za
visokoobrazovanim kadrovima na tržištu rada.
Međutim, detaljna analiza strukture nezaposlenih lica pokazuje da se ne može dovoljno
naglasiti koliko je važno pratiti preporuke poslodavaca i dobro ispitati potrebe tržišta rada,
ne samo danas, nego i u budućnosti, pre nego što se donese bilo koja konkretna odluka
vezano za mogućnost sticanja visokoškolske diplome u Užicu. U suprotnom, moglo bi se
dogoditi da se studenti obučavaju za zanimanja koja su nezanimljiva poslodavcima ili u
kojima postoji višak nezaposlenih, a njihovo izučavanje je relativno jeftino u odnosu na
Multiple indicators, multiple causes; prema Krstić, G. et al., Izveštaj: Siva ekonomija u Srbiji: Novi nalazi i
preporuke za reforme (2013), FREN, Beograd, str. 47.
31
39
druga, deficitarna zanimanja. Efekti univerzitetskog obrazovanja u Užicu bi u tom slučaju bili
negativni, jer ne samo da bi finansijski opterećivali javni budžet, već bi se paralelno
generisali nova nezaposlena lica koja teško mogu da nađu ne samo posao u svojoj struci, već
uopšte posao koji odgovara njihovom nivou stručne spreme.
Analiza postojećih i budućih potreba visokoobrazovne radne snage
Zlatiborskog regiona na temelju analize potreba poslodavaca Zlatiborskog
regiona
Metodologija istraživanja stavova poslodavaca o potrebi osnivanja integrisanog Univerziteta
u Užicu je kreirana na osnovu sagledavanja svih ključnih obeležja kompanija koje posluju u
Zlatiborskom okrugu sa namerom da se obezbedi zastupljenost:
a) svih relevantnih sektora privrede (prehrambena industrija, metalska industrija,
tekstilna industrija i uslužne delatnosti)
b) malih i srednjih preduzeća (kako u fazi rasta i razvoja tako i preduzeća koja se nalaze
u zreloj fazi)
c) uspešnih velikih kompanija
d) poslodavaca značajnih za lokalnu sredinu
e) kompanija koje su dominantno izvoznici
f) kompanija koje su okrenute ka domaćem tržištu
g) uspešno privatizovanih kompanija
h) kompanija koje je država preuzela nakon neuspešne privatizacije
Navedenih 8 kriterijuma je predstavljalo osnovu za sprovođenje empirijskog istraživanja
tokom aprila 2013. godine. Kompanije su odabrane u saradnji sa predstavnicima Regionalne
razvojne agencije Zlatibor iz Užica.
Postojeća struktura zaposlenih i trenutne potrebe za visokoobrazovnim kadrom
Među intervjuisanim poslodavcima preovlađuju mala i srednja preduzeća koja imaju manje
od 100 zaposlenih, dok se broj zaposlenih u pojedinim kompanijama kreće između 100 i 200.
U većini kompanija je udeo zaposlenih sa visokim obrazovanjem nizak i kreće se od 10-15%.
Uzrok niskog učešća zaposlenih sa visokim obrazovanjem je sama struktura proizvodnog
procesa koja ne zahteva visokoobrazovne kvalifikacije. Primarna uloga visokoobrazovanog
kadra je nadzor zaposlenih sa srednjim stručnim obrazovanjem koji neposredno rukuju sa
opremom i realizuju proizvodni proces. Sektori u kojima je najviše zastupljen
visokoobrazovani kadar su: uprava, sektor za opšte poslove (pravni sektor) i finansije.
Pojedine kompanije povremeno angažuju stručnjake sa visokim obrazovanjem za
unapređenje dizajna, modifikaciju i unapređenje kvaliteta proizvoda.
40
Neophodno je istaći da su pojedine kompanije preselile određene sektore (uprava,
komercijala, pravna i finansijska služba) iz Zlatiborskog okruga u Beograd. Takav sled
događaja je logičan nastavak razvoja i zasnovan je na proceni poslodavaca da bi upravljanje i
ugovaranje poslova u Beogradu moglo pozitivno uticati na plasman proizvoda i razvoj
saradnje sa inostranim partnerima. Neumitna posledica takvog sleda događaja je i
smanjenje tražnje za visokoobrazovanim kadrovima u Zlatiborskom okrugu jer su upravo
navedeni sektori po pravilu rezervisani za zaposlene sa visokim obrazovanjem.
U pojedinim kompanijama uočena je negativna starosna struktura kadra. Te su kompanije
zaposlile mlađi visokoobrazovani kadar te omogućile mladim visokoobrazovanim
stručnjacima da rade i uče od starijih stručnjaka, koji će se penzionisati za nekoliko godina,
kako smena generacija ne bi negativno uticala na proizvodni proces. Ovaj primer je veoma
značajan i govori u prilog postojanja dugoročnog razmišljanja prema kome se kompanije
odriču dela profita u kratkom roku radi obezbeđivanja održivog poslovanja i rasta u
srednjem i dugom roku.
Poslodavci su isticali kako bi rado zaposlili kvalitetne visokoobrazovane kadrove jer iz
iskustva znaju da su potencijalne koristi njihovog angažovanja veći od rashoda za njihove
plate. Međutim, broj visokoobrazovanih po kompaniji koji bi poslodavci mogli zaposliti je
prilično mali i kreće se od 1 do 3. Poslodavci ističu da kada imaju potrebu za
visokoobrazovanim kadrom imaju problem da pronađu kvalitetne visokoobrazovane
kadrove na tržištu rada, a kao jedan od problema je pominjano da se veoma mali broj
mladih iz Zlatiborskog okruga vraća u region nakon završenog fakulteta.
Ključan problem zapošljavanja i navedenog malog broja dodatnih visokoobrazovanih jest
sistemski okvir koji utiče na zapošljavanje novih kadrova. Pri razmatranju novog
zapošljavanja poslodavci razmatraju sistemski okvir poslovanja kompanija u Republici Srbiji
koji direktno i indirektno utiču na osnivanje, razvoj i opstanak kompanija. Nizak nivo
konkurentnosti privrede je posledica izrazito nepovoljnog sistemskog okvira za poslovanje u
Republici Srbiji. Visoke kamatne stope, kao posledica rizika zemlje, ugrožavaju poslovanje i
opstanak kompanija, a sa druge strane demotivišu i onemogućavaju preduzetničke ideje i
razvoj malih i srednjih kompanija. Poresko opterećenje na rad koje prelazi 60% značajno
povećava troškove proizvodnje, negativno utiče na konkurentnost proizvoda na domaćem i
stranom tržištu i neutrališe prednosti niskog oporezivanja profita jer mala i srednja
preduzeća u prvim godinama ne mogu ni da generišu značajan profit. Takođe, visoko
opterećenje rada stimuliše postojanje sive ekonomije, čiji je udeo u ukupnoj privrednoj
aktivnosti i dalje veoma značajan32. Poslovanje u sivoj ekonomiji ne doprinosi povećanju
bruto domaćeg proizvoda i ne generiše javne prihode. Siva ekonomija predstavlja nelojalnu
konkurenciju koja podriva poslovanje i opstanak legalno registrovanih samostalnih
32 FREN (2013), Siva ekonomija u Srbiji-Novi nalazi i preporuke za reforme, (dostupno na: http://www.fren.org.rs/sites/default/files/articles/attachments/sivaekonomija-u-srbiji-studija.pdf, posećeno 15.05.2013. godine)
41
delatnosti i kompanija. Samim tim, i potencijalni investitori izbegavaju da ulažu u oblasti u
kojima preovlađuje neformalno poslovanje jer legalnim poslovanjem ne mogu da pariraju
neformalnom poslovanju.
Neuspešna tranzicija i nedovršena privatizacija u pretkriznom periodu predstavljaju dodatne
probleme jer je država prinuđena da ograničena budžetska sredstva alocira na održavanje
gubitaša u životu i preuzimanje neuspešno privatizovanih preduzeća. Snižavanje i ukidanje
carina od 2001. godine je dodatno negativno uticalo na privredu Srbije jer gašenje
neefikasnih radnih mesta u predimenzioniranim kompanijama nije bilo praćeno adekvatnim
otvaranjem novih radnih mesta zbog već pomenutih problema vezanih za izvore finansiranja
i uslove poslovanja. Brojne privatizovane kompanije su odmah nakon isticanja ugovorenog
roka, u kome je bilo zabranjeno otpuštanje radnika, započele proces optimizacije broja
zaposlenih kroz programe isplate otpremnina radi snižavanja troškova proizvodnje.
Navedeni uzroci u sticaju sa negativnim efektima svetske ekonomske krize i pokretanjem
stečajnih postupaka u velikom broju kompanija, koje više godina ili decenija ne posluju
pozitivno, su doveli do visokih stopa nezaposlenosti.
Možda najbolji opis prirode zapošljavanja novog visokoobrazovanog kadra daje slučaj
kompanije sa 30 zaposlenih čiji je plan da “u oktobru 2013. godine zaposli jednog
diplomiranog ekonomistu“. Iako se povećanje od 1 radnika može činiti zanemarljivim za
privredu okruga ili opštine, za ovu konkretnu kompaniju zapošljavanje novog radnika
predstavlja značajnu investiciju u budućnost.
Izazovi i planovi za razvoj u odnosu na buduće potrebe za visokoobrazovanom
radnom snagom
U intervjuima je veoma retko isticano da kompanija planira širenje i povećanje broja
zaposlenih prevashodno zbog neizvesnog poslovanja u narednom periodu, žestoke tržišne
utakmice i nepovoljnih uslova zaduživanja. Analizirane kompanije u Zlatiborskom okrugu su
svoj razvoj, održavanje ili čak i povećanje proizvodnje u uslovima krize obezbedile opreznom
politikom zapošljavanja, ulaganjem u opremu i obuku zaposlenih kao i stremljenjem da rast
bude zasnovan na povećanju produktivnosti.
Poslodavci su svesni činjenice da je prostor za plasman robe na domaće tržište ograničen i
da rast mora biti zasnovan na osvajanju novih tržišta. Intervjuisani poslodavci su svesni da
samo konstantnim povećanjem produktivnosti mogu održati svoju konkurentsku poziciju i
time obezbediti povećanje izvoza.
Teorijsko-empirijski koncept da uvođenje novih tehnologija vodi ka smanjenju broja
zaposlenih, a da uvođenje novih proizvoda vodi ka povećanju broja zaposlenih se u
potpunosti pokazalo i na slučaju kompanija Zlatiborskog okruga.
Naime, ni u jednoj kompaniji ne postoji sektor koji se bavi istraživanjem i razvojem.
42
Kompanije baziraju svoj razvoj i rast na kupovini savremene opreme proizvedene u
inostranstvu. Time se uvode nove tehnologije u proizvodni proces što dovodi do povećanja
produktivnosti bez ulaganja u zapošljavanje. Važno je napomenuti da se uvozom savremene
opreme uvozi i znanje, jer visokoobrazovani stručnjaci iz inostranstva vrše usluge održavanja
opreme i obuku srednjoškolskog kadra koji u proizvodnom procesu koristi uvezenu opremu.
Primera radi, realizovana velika investicija u opremu u jednoj kompaniji, vredna 15 miliona
evra, nije praćena značajnim povećanjem broja radnih mesta niti potrebom za
angažovanjem novih visokoobrazovanih radnika, čak nasuprot, u kompaniji su istaknuli da bi
“povećanje broja zaposlenih ugrozilo poslovanje kompanije i vodilo je ka stečaju“.
Stoga se kao najveći izazov postavlja pitanje: šta novo možemo da proizvedemo i kome to da
prodamo? Upravo se u razvoju novih proizvoda i nalazi prostor za uključivanje kadrova sa
visokim obrazovanjem i povezivanje privrede sa univerzitetom. Međutim, u dosadašnjem
periodu, kompanije nisu uspele da razviju značajniju saradnju sa postojećim univerzitetima u
Srbiji niti su istakle da je nedostatak saradnje negativno uticao na njihov razvoj. Vlasnik
jedne kompanije je čak ponudio partnerstvo i osnivanje zajedničke firme profesorima jednog
univerziteta, ali od njih nikada nije dobio potvrdan odgovor niti savet o vrsti proizvoda čija
proizvodnja ima perspektivu.
Stavovi poslodavaca o razvojnim šansama Zlatiborskog okruga
Većina poslodavaca su u najvećoj meri tokom intervjua bili fokusirani na opise delatnost i
problema sa kojima se suočava njihova kompanije i nisu pružali detaljne odgovore o
šansama za razvoj Zlatiborskog okruga. Ipak, stavovi pojedinim poslodavaca i predstavnika
razvojnih agencija iz Užica, Prijepolja i Arilja su pružili važne smernice. Na prvom mestu,
prema izrečenim stavovima značajno mesto u razvoju Zlatiborskog okruga može imati
prehrambena industrija. Nedvosmisleno se može istaći da u Zlatiborskom okrugu postoje
odlični prirodni uslovi za razvoj stočarstva i voćarstva. Industrija zdrave hrane može
generisati nova radna mesta kako u primarnoj proizvodnji tako i u fazi finalizacije proizvoda.
Paradigmatičan je svakako primer maline, koja predstavlja važan izvozni proizvod Srbije.
Povećanje dodate vrednosti kroz obradu maline bi svakako doprinelo da se poveća devizni
priliv, pozitivno utiče na razvoj postojećih kompanija, omogući otvaranje novih kompanija i
sledstveno poveća broj zaposlenih. Međutim, ono što nedostaje da bi se povećala dodata
vrednost su:
a) znanje kako da se napravi novi proizvod
b) i sredstva koja treba uložiti u nabavku opreme kao i sredstva za finansiranje
proizvodnje maline u narednoj godini (proces prodaje finalnog proizvoda i obrt
sredstava bi svakako duže trajao nego u slučaju prodaje sirove maline)
U postojećim okolnostima u Zlatiborskom okrugu nisu iskorišćeni potencijali za razvoj
43
finalnih proizvoda od maline, ali je sa druge strane u Beogradu počela proizvodnja jogurta
od maline i proizvodnja različitih proizvoda sa malinom u pekarskoj industriji. Dakle, može se
očekivati da će dodata vrednost od proizvodnje maline biti povećana na nivou Republike
Srbije, ali nisu uočeni slični pozitivni pomaci na teritoriji Zlatiborskog okruga.
Druga razvojna šansa Zlatiborskog okruga je tekstilna industrija kako zbog višedecenijske
tradicije tako i zbog velikog broja uspešnih kompanija, posebno u opštini Arilje. Privrednici
vide šanse u oblasti tekstilne industrije zbog niske cene radne snage, kvaliteta proizvoda kao
i zbog trenda povlačenja pojedinih zapadnih kompanija iz Kine. Date kompanije su sklopile
poslove u Srbiji i kao posebnu pogodnost ističi mogućnost proizvodnje manjih serija
proizvoda i brzinu isporuke. Tekstilna industrija je radnointenzivna delatnost i uloga
visokoobrazovanih kadrova je veoma ograničena na upravljanje, dizajn i plasman proizvoda.
Metalska industrija se pokazala kao veoma vitalna i pored zatvaranja određenog broja
kompanija i značajnog smanjenja broja radnih mesta u postojećim kompanijama tokom
procesa tranzicije. Problemi razvoja metalske industrije leže u nedostatku kapitala za nova
ulaganja u opremu, širenje kapaciteta i snižavanje troškova proizvodnje. Dodatni nedostatak
metalske industrije je nepostojanje sirovinske baze na teritoriji Zlatiborskog okruga čime se
povećava zavisnost i fragilnost u odnosu na dobavljače i kretanje cena na svetskom tržištu.
Konačno, posebno se u ovoj oblasti pokazao značaj kvalitetnog menadžmenta i snaga
preduzetničkog duha jer upravo metalska industrija vuče izvoz i zapošljava veliki broj radnika
u Zlatiborskom okrugu.
Ulaganje u turizam takođe predstavlja potencijalnu šansu Zlatiborskog okruga čime se
indirektno stimuliše i poljoprivredna proizvodnja i čitav niz uslužnih delatnosti. Pozitivni
efekti turizma su više nego uočljivi na Zlatiboru, a nedvosmisleno je da bi ulaganje u Zlatar
doprineo privrednom oporavku Nove Varoši.
U intervjuima je isticano i da razvojna šansa postoji u drvnoprerađivačkoj industriji,
proizvodnji nameštaja i obnovljivih izvora energije. Navedene grane industrije svakako imaju
potencijal imajući u vidu drvno bogatstvo Zlatiborskog okruga.
Za sve navedene industrijske grane su potrebne značajne investicije i prateća podrška države
kroz razvoj infrastrukture i podsticajne mere radi razvoja nerazvijenih područja. Jedino
sinergetsko delovanje države i investitora može da stvori stabilnu tražnju za
visokoobrazovanim kadrom i da obezbedi održiv razvoj okruga.
Stavovi poslodavaca o osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu
Poslodavci su istakli da je realno očekivati da bi otvaranje Univerziteta u Užicu imalo
pozitivan uticaj na razvoj njihove lokalne samouprave i okruga, ali su sa druge strane
pojedini poslodavci istakli izrazitu sumnju u mogućnosti da se u Užicu razvije “ozbiljan
univerzitet” i pruži kvalitetno visoko obrazovanje. Njihova sumnja se zasniva na bojazni da li
44
će profesori biti stalno u Užicu ili će samo povremeno dolaziti da održe nastavu?
Takođe, poslodavci nisu bili preterano optimistični po pitanju dodatnog zamajca razvoju
njihovih kompanija u slučaju osnivanja Univerziteta i intenziviranja saradnje privrede i
nauke. Dati stav se nadovezuje na sumnje u kvalitet Univerziteta, ali i govori u prilog
činjenice da su intervjuisani poslodavci veoma retko sarađivali na visokoškolskim i naučnim
ustanovama pa samim tim nemaju ni potpunu spoznaju o svim mogućim pozitivnim
efektima.
Poslodavci su gotovo jednoglasni u ocenama da je Univerzitet u Beogradu najbolji u Srbiji i
najradije zapošljavaju njihove diplomce. Poslodavci su nezadovoljni kvalitetom diplomaca sa
drugih univerziteta, pri čemu posebno apostrofiraju privatne univerzitete. Kao što je već
ranije pomenuto, poslodavci su spremni da zaposle nove stručnjake ako se uvere u njihov
kvalitet. U intervjuima je podcrtano da bi otvaranje sledećih inženjerskih programa u Užicu
bilo opravdano sa stanovišta strukture i potreba privrede: metalurgija, tehnologija,
mašinstvo, elektrotehnika, prehrambeno inženjerstvo i šumarstvo.
Izrazito je zanimljiv predlog jednog poslodavaca koji je rekao da bi se „beogradski
Tehnološko-metalurški fakultet mogao preseliti u Užice“. To preseljenje bi bilo opravdano sa
stanovišta potreba privrede Zlatiborskog okruga, a i ne bi nastali dodatni rashodi za
republički budžet zbog fiskalne neutralnosti navedenog poduhvata. Naravno, veoma je teško
poverovati u realizaciju ovog zanimljivog predloga u praksi, ali je dati stav veoma upečatljiv
jer govori na koji način uspešni privrednici vide oblike održivog upravljanja i realokacije
ograničenih raspoloživih resursa. Dati predlog je svakako i veoma važna preporuka kako se
može upravljati obrazovnim sistemom u uslovima negativnih demografskih trendova i
očekivanog smanjenja broja studenata u Republici Srbiji.
Pojedini poslodavci su smatrali da bi otvaranje pravnog i ekonomskog fakulteta bilo
opravdano, ali su u daljem toku razgovora istakli i da su svesni da u državi postoji suficit
diplomaca tih struka i da njihov stav proističe iz nemogućnosti da pronađu, privuku i zaposle
kvalitetne stručnjake. I za navedene stručnjake kao i u drugim slučajevima je u više navrata
zaključeno da je kvalitet nezaposlenih u Zlatiborskom okrugu nizak i da su imali negativna
iskustva sa njihovim zapošljavanjem koje je najčešće završeno posle probnog perioda.
Pojedini sagovornici svoja iskustva opisali sledećim iskazom: „to su, nažalost, otpisani ljudi“.
45
Analiza i procena potencijalne studentske populacije
Integrisanog Univerziteta u Užicu
Demografski trendovi i struktura stanovništva
Stanovništvo u Srbiji, sa nekim izuzecima, je u stalnom padu od početka 90-ih godina prošlog
veka. Popis iz 2011. godine je pokazao da je u odnosu na 2002. godinu došlo do pada broja
stanovnika u svakoj opštini u Srbiji, osim gradova Beograda i Novog Sada, i opštine Novi
Pazar na jugozapadu zemlje. 33 Zlatiborski okrug nije izuzetak, uz napomenu da je u nekim
opštinama taj broj opadao brže nego u drugim. Ukupno, prosečna negativna stopa
prirodnog priraštaja od -5,1 je veoma blizu nacionalnom proseku od -5,2.34
Grafikon 3. Broj stanovnika u univerzitetskim centrima u Srbiji i u Zlatiborskom regionu (procena za 2011.
godinu)
Gledajući prema apsolutnom broju stanovnika, nema prepreka da Užice postane novi
univerzitetski centar – u široj regiji oko ovog grada živi skoro isto stanovnika kao u
Šumadijskoj (Kragujevac) ili Raškoj oblasti (Novi Pazar), gde već postoje univerziteti koji su se
pokazali kao održivi u pogledu broja studenata koji ih pohađaju. Nišavski region je nešto
veći, dok su Novi Sad i Beograd izuzeci – Novom Sadu gravitira cela Vojvodina (osim
Južnobanatskog regiona), dok je broj stanovnika u Beograd takav da bi i bez unutrašnjih
migracija bilo sasvim dovoljno studenata da beogradske univerzitete učini daleko
masovnijim od svih ostalih u zemlji.
Takođe se procenjuje da je do rasta broja stanovnika došlo u dve opštine na jugu Srbije, u Preševu i
Bujanovcu, gde je većina lokalnog stanovništva bojkotovala popis.
34 Samo je sedam opština u 2011. godini zabeležilo pozitivan prirodni priraštaj – osim Sjenice, u
Zlatiborskom okrugu, pozitivan trend zabeležen je u Novom Pazaru, Tutinu, Preševu, Bujanovcu, Novom
Sadu i Grockoj.
33
46
Međutim, bilo bi teško ustvrditi da bi došlo do značajnijih migracija studenata u Užice
ukoliko dođe do otvaranja univerziteta – isto kao što manji univerzitetski centri u Srbiji nisu
u većoj meri osetili efekte ove pojave. Povećanjem konkurencije na tržištu visokog
obrazovanja dodatno se smanjuje šansa za većim migracijama ka novom univerzitetskom
centru, ma gde on bio. Prema tome, potencijalna baza studenata se već nalazi u
Zlatiborskom regionu, a kao što je ranije pokazano, njih ima dovoljno da takav univerzitet
bude održiv.
85+
80-84
75-79
70-74
65-69
60-64
55-59
50-54
45-49
40-44
35-39
30-34
25-29
20-24
15-19
10-14
5-9
0-4
0%
2%
4%
Republika Srbija
6%
8%
10%
Zlatiborski okrug
Grafikon 4. Prosečna struktura stanovništva prema godinama starosti u Srbiji i Zlatiborskom okrugu (u %)
Zapravo, distribucija stanovništva prema godinama starosti daje dodatni argument
održivosti univerziteta. Naime, procenat populacije mlađe od 24 godine je u svim starosnim
grupama viši od republičkog proseka, što pokazuje da u Zlatiborskom regionu ima više
potencijalnih studenata, nego što je to slučaj u drugim delovima zemlje sa istim brojem
47
stanovnika.35
Ipak, ova diskrepanca nije rezultat povećane stope prirodnog priraštaja u poslednjih 25
godina u Zlatiborskom regionu; naprotiv, pokazatelj je sve većeg stepena unutrašnjih
migracija ka urbanim centrima gde su veće šanse za zaposlenje. To, između ostalog,
pokazuje želju lokalnog stanovništva da se obrazuje (koliko god može) u svom gradu, da bi
onda potražili svoju šansu na tržištu rada van njegovih granica. Osim višeg raspoloživog
dohotka, pretpostavka je da do ovih migracija dolazi i zbog neusklađenosti tražnje za
specifičnim znanjima od strane poslodavaca i ponudom radne snage koja je završila delom
zastarele ili suficitarne obrazovne profile.
Zlatiborski okrug ima više ruralnog stanovništva36 nego što je prosek u Srbiji – 48,8%
populacije živi u ruralnim sredinama, nasuprot republičkom proseku od 40,6%. Iako to u
određenoj meri smanjuje potencijalni broj studenata, koji mahom dolaze iz sredina gde je
srednje obrazovanje lako dostupno, prosek stanovništva u urbanim sredinama koji ovaj
region ostvaruje je ipak iznad proseka cele statističke regije Šumadija i Zapadna Srbija, 37 koja
uključuje još dva univerzitetska centra.
Kada je u pitanju rodna distribucija, ona odgovara proseku na nivou cele države – žena ima
nešto više nego muškaraca.38 Kako ne dolazi do značajnih odstupanja od proseka,
pretpostavka je da bi se u slučaju osnivanja univerziteta mogao dogoditi scenario koji je
zabeležen i u drugim univerzitetskim centrima, prema kome su 58% svršenih diplomaca,
odnosno 61% mastera koji su diplomu stekli 2011. godine bile žene, a 42% diplomaca,
odnosno 39% mastera muškarci. Osnivanje univerziteta u manjim univerzitetskim centrima
pokazalo se kao odlična alatka za prevazilaženje rodnog jaza u obrazovanju koji je ranije bio
prisutan.
Do pojave “odliva mozgova”39 u Srbiji dolazi uglavnom nakon završenih stručnih profila u
srednjim školama, ili nakon završenog fakulteta. Prema tome, osnivanje univerziteta u Užicu
samo po sebi ne bi imalo uticaja na ovu pojavu. Treba takođe imati u vidu da ukoliko bi do
osnivanja univerziteta došlo bez opsežnih konsultacija sa potencijalnim poslodavcima i bez
sagledavanja realnih potreba tržišta rada, moguće je da bi jedan broj svršenih studenata
otišao u inostranstvo, čime bi se pozitivni efekti osnivanja univerziteta sveli na doznake iz
inostranstva. Isto tako, bolja dostupnost visokog obrazovanja u lokalnoj sredini bi smanjila
ne samo odliv mozgova ka inostranstvu, nego i migraciju u veće centre u Srbiji, pre svega
Procenat stanovništva koje je obavezno da pohađa osnovnu školu, starosti od 7 do 14 godina, u
Zlatiborskom okrugu je 8,56%, dok je prosek na nivou Republike Srbije nešto niži, 8,26%.
36 Prema popisu stanovništva iz 2011. godine
37 Prosek urbanog stanovništva u celoj statističkoj regiji Šumadija i Zapadna Srbija je 47,4%, dok u
Zlatiborskom regionu on iznosi 51,2%.
38 49,4% muškaraca i 50,6% žena.
39 Odlivom mozgova označava se emigracija obrazovanog stanovništva iz Srbije, mahom nakon završenog
fakulteta.
35
48
Beograd.
U analizi nisu identifikovane demografske prepreke osnivanju univerziteta ili isturenih
odeljenja fakulteta postojećih univerziteta, pre svega imajući u vidu broj stanovnika
Zlatiborskog regiona i drugih univerzitetskih centara u Srbiji, kao i njihovu udaljenost.
Nasuprot tome, čini se nerealnim da bi područje koje gravitira potencijalnom univerzitetu u
Užicu bilo šire od samog Zlatiborskog okruga.
Procena potencijalne studentske populacije Integrisanog Univerziteta
u Užicu sa teritorija Zlatiborskog regiona
Glavni cilj ovog dela istraživanja je obezbeđivanje relevantnih informacija o planovima
učenika treće i četvrte godine škola zlatiborskog regiona u smislu daljih planova za
školovanje. Dakle, radi se o primenjenom istraživanju koje se odnosi na identifikaciju koliko
je učenika zainteresovano da nastavi školovanje i koliko učenika bi nastavilo da studira u
regionu ukoliko bi postojale mogućnosti za tako nešto.
U skladu sa postavljenim ciljem istraživanja izabrana je kvantitativna metoda - anketiranje.
Struktura uzorka. Ispitano je 1123 učenika iz srednjih škola iz Zlatiborskog regiona; N=1123;
M=501 (44,8%); Ž=622 (55,2%). U uzorak su ušli učenici treće i četvrte godine srednjih škola
(50,7% učenika rođeno je 1994. godine i 46,7% učenika rođenih 1995. godine; 1% onih
rođenih 1993. godine i 1% rođenih 1996. godine). 5,9% ispitanih učenika pohađa trogodišnji
obrazovni profil, 60% ispitanih učenika pohađa četvorogodišnje stručne škole i 33,6%
učenika ide u gimnazije. Većina učenika dolazi iz porodica u kojima roditelji imaju srednje
stručno obrazovanje (61,3% majki i 63,4% očeva). Fakultetski je obrazovno 21% majki i
19,3% očeva a samo osnovnu školu ima 8,3% majki i 9,1% očeva.
49
Planovi srednjoškolaca Zlatiborskog regiona za dalje školovanje
Planovi za dalje školovanje
90
80
70
60
50
%
40
30
20
10
0
Neću nastaviti
školovanje
Upisaću
četvorogodišnji
profil
Upisaću
Upisaću fakultet
četvorogodišnji
profil i nakon toga
fakultet
Ne znam
Grafikon 8. Planovi za dalji nastavak školovanja srednjoškolaca iz Zlatiborskog regiona.
Većina srednjoškolaca Zlatiborskog regiona planira da nastavi školovanje tako što namerava
da upiše fakultet (83,8%). 7,1% učenika izveštava o tome da nema nameru da nastavi dalje
školovanje, a 5,7% učenika nije još donelo odluku u vezi nastavka školovanja. Ne mali broj
učenika trogodišnjih srednjih stručnih profila (njih 36%) želi da upiše da upiše fakultet, od
čega 21% eksplicitno navodi spremnost da se doškoluje tako što će nakon trogodišnjeg
školovanja, školovanje produžiti za još jednu godinu u okviru nekog od četvorogodišnjih
profila.
50
Školski uspeh učenika sa različitim planovima
za dalje školovanje
4,2
4
3,8
3,6
3,4
3,2
3
Školski uspeh
Grafikon 9. Planovi za dalje školovanje i veza sa školskim uspehom
Kada se učenici sa različitim planovima za dalje školovanje porede po školskom uspehu,
postoje statistički značajne razlike među njima. Kako Levenov test homogenosti varijanse
nije zadovoljen (L1023,4=4,61; p<0.01), odnosno pokazuje da varijanse različitih subpopulacija
nisu homogene, primenjen je neparametrijski Kraskal-Volisov test koji ukazuje da se
ispitanici sa različitim planovima za dalje školovanje statistički značajno razlikuju po svom
školskom uspehu (p<0.01). Učenici koji ne planiraju školovanje, kao i oni koji ne znaju koji su
im dalji planovi u vezi njihovog školovanja, imaju najniži školski uspeh meren kroz prosek na
polugodištu. Prosek na polugodištu je uzeta kao mera školskog uspeha jer se pretpostavlja
da je objektivnija mera postignuća učenika i u većoj meri odražava konstantnost ulaganog
truda u učenje i obrazovanje i manje zavisi od različitih faktora koji mogu uticati na zaključnu
ocenu na kraju godine. Zanimljivo je da učenici koji ne znaju koji su im planovi za dalje
školovanje imaju nizak školski uspeh što može govoriti o tome da ovi učenici nemaju jasno
postavljene obrazovne ciljeve koji uglavnom pozitivno utiču na školska postignuća. Ono što
je takođe važno istaći jeste da učenici koji ne planiraju da nastave svoje obrazovanje pored
toga što imaju statistički značajno manje ocene od onih koji planiraju da nastave školovanje
(Sidak, Sheffe, p<0.01.) dolaze iz porodica čiji su roditelji manje obrazovani (χ 224=129,9;
p<0.01). 80% ovih učenika ima majku koja nema završen fakultet niti gimnaziju već srednje
stručno obrazovanje ili osnovnu školu pri čemu 10% njih ne zna koji nivo obrazovanja ima
njihova majka. Samo 4% ovih učenika ima majku koja je završila fakultet.
51
Stavovi srednjoškolaca Zlatiborskog regiona o mogućnosti studiranja u Užicu
Srednjoškolci koji bi studirali u Užicu
100
90
80
70
60
% 50
40
30
20
10
0
Studirao/la bih u Već sam izabrao/la Nije mi važno gde Ipak bih studirao/la
Užicu
da studiram u Užicu
studiram
u drugom gradu
Grafikon 10. Procenat srednjoškolaca prema preferenciji za dalje studiranje
27% učenika izjavljuje da bi studiralo u Užicu ako bi se u tom gradu otvorio fakultet koji ih
zanima, a 57,3% učenika da bi uprkos tome i dalje izabralo da studira u nekom gradu. 2,7%
učenika je već izabralo da studira u Užicu, 12,7% učenika izjavljuje da im mesto studiranja
nije važno.
Najvažniji razlozi za studiranje u Užicu
50
39,9
24,4
%
7,8
4,4
4,8
4,6
9,6
3,7
0
Na taj način bih uštedeo/la dosta novca.
Trošio bih dosta vremena za putovanja.
Mogućnost da tokom studija živim sa roditeljima.
Mogućnost da se odvojim od roditelja.
Kvalitetniji društveni život.
Lakše dolaženje do posla.
Bolji kvalitet obrazovanja.
Grafikon 11. Najvažniji razlog zbog kojih bi srednjoškolci želeli da studiraju u Užicu ako bi se
otvorio fakultet koji ih zanima.
Nakon što se od srednjoškolaca tražilo da procene važnost različitih činilaca u donošenju
52
odluke da bi studirali u Užicu ako bi postojao fakultet koji ih zanima, kao i da dopišu svoje
razloge kojih nema na listi ponuđenih odgovora, od srednjoškolaca je traženo da izaberu
najvažniji razlog koji utiče na njihovu odluku da studiraju u Užicu ako bi se za to ukazala
prilika. Učenici koji bi studirali u Užicu ako bi postojao fakultet koji ih zanima kao glavni
razlog koji doprinosi njihovoj odluci da studiraju u Užicu vide finansijske razloge. Njih 40%
navodi kao najvažniji razlog da bi studiralo u Užicu jer smatraju da bi na taj način uštedeli
dosta novca, dok 24% ovih srednjoškolaca smatra da bi studiranjem u Užicu lakše došlo do
posla.
Najvažniji razlozi za studiranje u drugom
gradu
50
38,7
40
39,6
30
%
20
10
5,3
4,1
5,4
3,3
2,2
0
Želim da upoznam novi grad.
Želim da se odvojim od roditelja.
Kvalitetniji društveni život.
Lakše dolaženje do posla.
Bolji kvalitet obrazovanja.
Završavanje fakulteta uz više uloženog truda.
Niska vrednost diplome.
Grafikon 12. Najvažniji razlog zbog koga srednjoškolci ne bi želeli da studiraju u Užicu ako bi se otvorio
fakultet koji ih zanima.
Kao što smo videli, 57,3% srednjoškolaca iz Zlatiborskog regiona izjavljuje da ne bi studiralo
u Užicu čak i ako bi u tom gradu postojao fakultet koji ih zanima. Kao najvažnije razloge za
ovakvu odluku oni traže u tome što veruju da bi u drugom gradu dobili bolji kvalitet
obrazovanja (39,6%) i da bi time što bi završili fakultet u drugom gradu lakše došli do posla
(38,7%).
Na osnovu analize najvažnijih razloga pri donošenju odluke o mestu daljeg studiranja,
interesantno je to što i učenici koji bi promenili svoju odluku i studirali u Užicu i oni koji to ne
bi učinili, smatraju da bi na taj način lakše došli do posla. Imajući u vidu da učenici koji ne bi
studirali u Užicu takođe smatraju da bi studiranjem u drugom gradu dobili veći kvalitet
obrazovanja, ovo praktično može da znači da ovi učenici smatraju da bi im diploma stečena
53
u drugom gradu obezbedila bolji posao kojim bi u većoj meri bili zadovoljni. Učenici koji bi sa
druge strane, studirali u Užicu to bi najpre činili iz finansijskih razloga, ali ne treba zanemariti
činjenicu da takođe smatraju da bi ostajanjem u Užicu lakše došli do posla kod lokalnih
poslodavaca.
Studiranje u Užicu: školski uspeh
srednjoškolaca koji nastavljaju školovanje
4,3
4,2
4,1
4
3,9
3,8
Školski uspeh (prosek na
poslednjem polugodištu)
3,7
3,6
3,5
Studirao/la
bih u Užicu
Već sam
Nije mi važno Studirao/la
izabrao/la da gde studiram bih u drugom
studiram u
gradu
Užicu
Grafikon 13. Školski uspeh srednjoškolaca koji nastavljaju školovanje u zavisnosti da li bi pristali da
studiraju u Užicu.
Srednjoškolci sa različitim planovima za dalje školovanje se statistički značajno razlikuju po
školskom uspehu (F971,3=11,89; p<0.01). Najuspešniji učenici studirali bi u drugom gradu iako
bi u Užicu postojao fakultet koji ih zanima, a najmanje uspešnim učenicima nije važno gde bi
studirali. Učenici koji bi promenili odluku i upisali novootvoreni fakultet u Užicu ako bi
ispunio njihova interesovanja, nešto su uspešniji od onih koji već studiraju u Užicu, ali ova
razlika nije statistički značajna (p>0.05). Iako su učenici koji izjavljuju da bi studirali u drugom
gradu nešto uspešniji u proseku od učenika koji bi, prilikom otvaranja Univerziteta u Užicu,
promenili odluku i upisali fakultet u Užicu, razlika između njih nije statistički značajna (Sidak,
Sheffe, p>0.05). Ovo je prvenstveno zbog toga što se učenici koji izjavljuju da bi studirali u
Užicu više međusobno razlikuju po školskom uspehu (σ=0,81) nego što je to slučaj za one
učenike koji bi ostali pri svojoj odluci da studiraju u drugom gradu (σ=0,66).
Ovo praktično znači da bi se na novootvorenom Univerzitetu u Užicu upisivali podjednako
dobri učenici kao što se iz regiona upisuju na fakultetima u drugim gradovima. Iznenađuje da
ne mali broj učenika izjavljuje da im nije važno gde će studirati (12,7%) i da su to učenici koji
imaju najniži prosek što može ukazivati na amotivacioni sindrom kod ovih učenika i
nedovoljno jasno uviđanje značaja obrazovanja za njihovu budućnost.
54
Izvršeno je i poređenje koje je imalo za cilj da utvrdi da li se za potencijalno ostajanje i za
studiranje u Užicu odlučuje u većoj meri učenici iz određene vrste srednje škole. Hi-kvadrat
testom je utvrđeno da se učenici iz gimnazija i srednjih stručnih škola razlikuju u svojim
planovima za buduće školovanje u mestu u kome bi studirali (χ 29=76,26; p<0.01). Odnosno.
veći broj učenika srednjih stručnih škola bi se odlučio da studira u Užicu ako bi se u Užicu
otvorio fakultet koji ih zanima u odnosu na gimnazijalce o čemu govori Pirsonov koeficijent
kontigencije (C=0,263; p<0.01 ).
Odluka srednjoškolaca različitih obrazovnih
profila da studiraju u Užicu
80
70
60
Studirao/la bih u Užicu
50
Već sam izabrao/la da studiram u
Užicu
% 40
30
Nije mi važno gde studiram
20
Studirao/la bih u drugom gradu
10
0
Trogodišnji
obrazovni profil
Četvorogodišnji
obrazovni profil
Gimnazija
Grafikon 14. Broj učenika različitih obrazovnih profila u odnosu na njihove planove za dalje školovanje
Vidimo da značajno veći procenat gimnazijalaca (71,2%) ne bi studiralo u Užicu čak i kada bi
u tom gradu postojao fakultet koji ih zanima, a da bi samo 18,3% gimnazijalaca studiralo u
Užicu. Znatno veći procenat (32,5%) učenika četvorogodišnjih srednjih stručnih profila bi
studirao u Užicu kada bi u tom gradu postojao fakultet koji bi želeli da upišu, a 50,8% bi i
dalje ostalo pri odluci da studiraju u drugom gradu. Kada su u pitanju učenici trogodišnjih
stručnih škola, znatno veći broj njih bi studirao u Užicu (31,4%), a znatno manje nego u
prethodnim slučajevima bi ostalo pri svojoj odluci da studiraju u drugom gradu (22,9%).
Među učenicima obrazovnih profila ima najviše onih kojima nije važno gde će studirati, kao i
onih koji su već izabrali da studiraju u Užicu.
55
Da li bi otvaranje Univerziteta u Užicu
uticalo da učenici nastave školovanje?
70
60
50
40
%
30
20
10
0
Nastavio/la bih školovanje
Možda bih promenio/la
odluku
Ne bih promenio/la odluku
Grafikon 15. Učenici koji ne bi nastavili školovanje.
Kada se u obzir uzmu samo oni učenici koji izjavljuju da neće nastaviti školovanje, njih 17%
izjavljuje da bi otvaranje Univerziteta u Užicu uticalo na njih da promene svoju odluku i
nastave školovanje, 22,2% njih izjavljuje da bi možda nastavili školovanje dok njih 60% ne bi
nastavilo školovanje iako bi se u Užicu otvorio univerzitet. Među ovim učenicima ima onih
koji žele da odmah počnu da rade (72,3% ovih učenika izjavljuje da se ova tvrdnja odnosi na
njih) kao i da njihova porodica nema dovoljno novca da im priušti studiranje - 58,3%).
56
Obrazovanje majki srednjoškolaca u
odnosu na njihove planove za dalje
školovanje
80
70
60
50
% 40
30
20
10
0
Osnovna škola
Srednja škola
Fakultet
Studirao/la
bih u Užicu
Već sam
Nije mi važno Studirao/la
izabrao/la da gde studiram bih u drugom
studiram u
gradu
Užicu
Grafikon 16. Obrazovanje majki srednjoškolaca u odnosu na njihove planove za dalje školovanje
Hi-kvadrat test ukazuje da postoje razlike u obrazovanju majki između učenika koji imaju
različite planove za dalje školovanje (χ26=2,99; p<0,01). Ove razlike se prvenstveno odnose
na majke učenika koji su već izabrali da studiraju u Užicu i one u većoj meri imaju završenu
osnovnu školu. Kada se uporede majke onih učenika koji bi studirali u Užicu i onih koji to ne
bi uradili, ne postoji izražena razlika u njihovom obrazovanju. Gotovo identična situacija se
odnosi na obrazovanje očeva ispitivanih srednjoškolaca s tim što je uočljivo da učenici koji bi
izabrali da studiraju u drugom gradu dolaze u većoj meri iz porodica čiji su očevi fakultetski
obrazovani.
Obrazovanje očeva srednjoškolaca u
odnosu na njihove planove za dalje
školovanje
100
80
60
%
40
20
0
Osnovna škola
Srednja škola
Studirao/la
bih u Užicu
Već sam
Nije mi važno Studirao/la
izabrao/la da gde studiram bih u drugom
studiram u
gradu
Užicu
Fakultet
Grafikon 17. Obrazovanje očeva srednjoškolaca u odnosu na njihove planove za dalje školovanje
57
Planovi za dalje studiranje srednjoškolaca iz
različitih opština
100%
80%
Studirao/la bih u Užicu
60%
40%
Već sam izabrao/la da studiram u
Užicu
20%
Nije mi važno gde studiram
0%
Studirao/la bih u drugom gradu
Grafikon 18. Planovi za dalje studiranje srednjoškolaca iz različitih opština
Srednjoškolci se razlikuju po svojim planovima za dalje školovanje u zavisnosti iz koje opštine
dolaze (χ230=94,85; p<0.01). Ono što možemo primetiti na osnovu grafikona jeste da u nekim
opštinama veoma mali broj učenika bi studirao u Užicu ako bi se tamo otvorio univerzitet.
Kao opštine za koje možemo očekivati da iz njih ne bi dolazili učenici na novootvoreni užički
univerzitet jesu Prijepolje, Sjenica, Bajina Bašta i Požega. Neki od ovih opština imaju lokalne
fakultete ili postoje fakulteti u bližim gradovima (npr. za Sjenicu to je Univerzitet u Novom
Pazaru) pa se u tome može tražiti razlog za činjenicu da je veoma mali broj srednjoškolaca iz
ovih mesta zainteresovan za studiranje u Užicu.
Sa druge strane, imajući u vidu da u svim opštinama jedan veliki deo studenata je generalno
zainteresovan za studiranje u nekom od univerzitetskih centara kao što su to Beograd, Niš i
Novi Sad, u nekim opštinama proporcija između onih učenika koji bi studirali u Užicu i onih
koji bi ostali pri tome da studiraju u nekom od većih gradova jeste ujednačenija. Ovo su
opštine iz kojih se može očekivati veći priliv studenata u novootvoreni univerzitet u Užicu:
Kosjerić, Čajetina, Nova Varoš, Arilje i sam grad Užice.
Kada se po spremnosti da promene odluku i studiraju u Užicu porede učenici koji
nameravaju da upišu fakultet u nekom od univerzitetskih centara (Beograd ili Novi Sad) sa
onim učenicima koji nameravaju da nastave školovanje u drugim gradovima, nešto veći broj
onih koji planiraju da upišu fakultet u drugim gradovima je spremniji da upiše fakultet u
Užicu (χ25=30,22; p<0.01). Studiranje u velikim gradovima ima niz prednosti o kojima
izveštavaju učenici na fokus grupama, kao i na upitniku, kao što su mogućnost za kvalitetniji
društveni i kulturni život, kao i za kvalitetnije provođenje slobodnog vremena.
58
Promena odluke o mestu studiranja
70
60
50
Studirao/la bih u Užicu
40
%
Nije mi važno gde
studiram
30
20
Studirao/la bih u drugom
gradu
10
0
Studije u Beogradu i
Novom Sadu
Drugi gradovi
Grafikon 19. Spremnost učenika da eventualno upišu fakultet u Užicu u zavisnosti od grada u kome su
izabrali da upišu fakultet.
Studiranje u Užicu: visokoobrazovni profili
60
50
40
Prirodno-matematički fakulteti
Društveno-humanistički fakulteti
% 30
Medicinski fakulteti
20
Tehničko-tehnološki fakulteti
Umetnički fakulteti
10
Ostalo
0
Studirao/la
Već sam Nije mi važno
Ipak bih
bih u Užicu izabrao/la da gde studiram studirao/la u
studiram u
drugom gradu
Užicu
Grafikon 20. Prikaz koje bi visokoobrazovne profile upisali srednjoškolci koji bi studirali u Užicu ako bi se
otvorio fakultet koji ih zanima
Kada analiziramo koji procenat studenata bi izabrao da studira u Užicu u zavisnosti od toga
koju vrstu fakulteta bi upisao, dolazimo do podataka da bi srednjoškolski koji žele da upišu
visokoobrazovne profile društveno-humanističkih nauka i fakultete koji su kategorisani u
kategoriju ostali fakulteti (vojna akademija, studije bezbednosti, turizam i hotelijerstvo,
59
kriminalističko-policijska akademija, fakultet sporta i fizičkog vaspitanja) u većoj meri pristali
da promene odluku i studiraju u Užicu ako bi se otvorio fakultet koji ih zanima (χ 215=34,26;
p<0.01). Odabir kategorija u koje su razvrstani fakulteti je načinjen prema klasifikaciji
nastavnih oblasti datoj u Zakonu o visokom obrazovanju (član 27.), a to su prirodnomatematičko polje, društveno-humanističko, medicinsko, tehničko-tehnološko i umetnost.
Napominjemo da pojedini fakulteti pripadaju više nego jednoj kategoriji i u takvim
slučajevima opredelili smo se za polje koje je za tu instituciju dominanto.
Veoma mali broj srednjoškolaca je generalno zainteresovan za fakultete prirodnomatematičke grupacije (6,7%) a shodno tome, mali procenat ovih srednjoškolaca se nalazi
unutar grupe onih srednjoškolaca koji bi studirali u Užicu. Srednjoškolci Zlatiborskog regiona
su najzainteresovaniji za društveno-humanističke fakultete (35,4%), pa za fakultete unutar
tehničko-tehnološke grupacije (21,2%) pa za fakultete iz kategorije ostalo (20,7%) dok je za
fakultete iz medicinske grupacije zainteresovano 14,5%. Ove podatke treba imati u vidu
kada se razmatraju poželjni obrazovni profili srednjoškolaca koji bi studirali u Užicu.
Struktura srednjoškolaca koji su već izabrali da studiraju u Užicu odgovara postojećim
obrazovnim profilima koje je moguće upisati u ovom gradu.
Unutar onih studenata koji izveštavaju o tome da im mesto studiranja nije važno, dominiraju
srednjoškolci koji se opredeljuju za grupu tehničko-tehnoloških profila (u većini slučajeva se
radi o visokim poslovnim i visokim tehničkim školama u mestima blizu Užica). Imajući u vidu
da su ovo srednjoškolci koji imaju slabiji školski uspeh, postavlja se pitanje da li oni zapravo
upisuju one obrazovne profile koji su im dostupni i koje mogu da upišu na osnovu svojih
dosadašnjih akademskih postignuća. Kod onih srednjoškolaca koji bi studirali u drugom
gradu iako bi se u Užicu otvorio fakultet koji ih zanima, neznatno je više onih koji bi upisali
prirodno-matematičke fakultete, nešto više onih koji bi upisali fakultete iz medicinske
grupacije, a znatno manje onih koji bi upisali fakultete iz poslednje grupacije. Drugim rečima,
što se srednjoškolci odlučuju za prestižnije obrazovne profile to je njihova spremnost da
upišu u Užicu sličan obrazovni profil manja, ali ovaj trend nije preterano snažan.
Procena potencijalne studentske populacije Integrisanog Univerziteta
u Užicu iz Bosne i Hercegovine i Crne Gore
Tokom intervjua deo intervjuisanih predstavnika opština, kao i predstavnika
visokoobrazovnih ustanova iznosila je stav da bi Integrisani Univerzitet u Užicu imao
potencijal privući studentsku populaciju i iz graničnih regiona Bosne i Hercegocine i Crne
Gore. Stav sagovornika se po pravilu temeljio na iskustvu iz 1970tih i 1980tih kada su u Užicu
postojali fakulteti Univerziteta u Beogradu na koje je, prema sagovornicima, u Užice dolazio
značajan broj studenata iz severnih graničnih područja Crne Gore i istočnih graničnih
područja Bosne i Hercegovine.
Imajući u vidu vremensko ograničenje izvođenja istraživanja nije bilo moguće sprovesti
60
analizu stavova učenika kao što je to učinjeno za učenike sa teritorija Zlatiborskog regiona,
međutim procena potencijalne studentske populacije Integrisanog Univerziteta u Užicu
temelji se na analiza ponude visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori.
Ponuda visokog obrazovanja u obe zemlje, a posebno u Crnoj Gori, značajno se promenila u
odnosu na ponudu koja je postojala 1970tih i 1980tih.
Univerzitet u Crnoj Gori osnovan je tek 1974. godine. Te godine, tri fakulteta: Ekonomski,
Tehnički i Pravni iz Titograda, dve više škole: Pedagoška akademija iz Nikšića i Viša pomorska
škola iz Kotora i tri samostalna naučna instituta: Istorijski, Poljoprivredni i Institut za biološka
i medicinska istraživanja iz Titograda, udružili su se u Univerzitet u Titogradu 40. Danas
Univerzitet u Crnoj Gori čini 20 fakulteta iz svih naučnih polja, Institut za strane jezike koji
nudi studijske programe prevodilaštva i jedan samostalni studijski program. U akademskoj
godini 2012./13. godine samo na osnovnim studijama bilo je otvoreno 1885 studijskih mesta
na budžetu, 2834 studijskih mesta za samofinansirajuće studente i 278 studijskih mesta za
strane državljane na 92 različita studijska programa. Važno je istaći da je uz razvoj fakulteta i
povećanje broja ukupnih studijskih mesta, Univerzitet u Crnoj Gori razvio i široku mrežu
podružnica svojih fakulteta na teritoriji cele Crne Gore uključujući i opštine koje su imale
tendenciju da gravitiraju ka fakultetima u Užicu. Tako u Bijelom Polju postoje studije
Menadžmenta Ekonomskog fakulteta, Pravne nauke Pravnog fakulteta i Primenjene studije
poljoprivrede Biotehničkog fakulteta, u Beranima postoje studije Primenjenog računarstva
Elektrotehničkog fakulteta, Obrazovanje učitelja i Engleski jezik i književnost Filozofskog
fakulteta, kao i Visoka medicinska škola, dok u Pljevlji postoje studije Mašinstva Mašinskog
fakulteta.
Slično Univerzitet u Banjoj Luci osnovan je tek 1975. godine. Prilikom osnivanja u sastavu
Univerziteta bilo je pet fakulteta: Elektrotehnički, Tehnološki, Mašinski, Pravni i Ekonomski i
tri više škole. Danas Univerzitet u Banja Luci ima 16 fakulteta i jednog priključenog člana Visoku školu unutrašnjih poslova, sa 56 studijskih programa. Uz Univerzitet u Banja Luci na
području Republike Srpske postoji još jedan državni Univerzitet i dve visoke škole, te 17
privatnih visokoškolskih ustanova.
Imajući u vidu značajno proširenu ponudu visokog obrazovanja u Crnoj Gori i Bosni i
Hercegovini sa posebno naglašenom teritorijalnom disperzijom koja značajno povećava
dostupnost i mogućnost nastavka školovanja na državnim univerzitetima upravo u
pograničnim područjima za očekivati je da je potencijal studentske populacije iz ove dve
države mali.
40 Godinu dana nakon osnivanja promijenio je ime u Univerzitet “Veljko Vlahović”, a 1992. godine dobija ime Univerzitet Crne Gore.
61
Procena potreba za nastavnim i administrativnim
osobljem Integrisanog Univerziteta u Užicu
Visokoškolska ustanova zapošljava nastavno osoblje (nastavnike, istraživače i saradnike) i
nenastavno osoblje. Svaka visokoškolska ustanova mora ispuniti standarde kvaliteta
propisane Zakonom o visokom obrazovanju i Pravilnikom o standardima i postupku za
akreditaciju visokoškolskih ustanova i studijskih programa, koji specifikuju i standarde
vezane za nastavno i nenastavno osoblje. Visokoškolska ustanova koja izvodi doktorski
program mora zadovoljiti dodatne kriterijume. Procena potreba za nastavnim i
administrativnim osobljem Integrisanog Univerziteta u Užicu temelji se na analizi standarda
koji se odnose na nastavno i nenastavno osoblje propisanih spomenutim Zakonom i
Pravilnikom. Sažetak relevantnih standarda dan je pre same procene.
Standardi: Nastavno osoblje
U postupku akreditacije visokoškolske ustanove utvrđuje se da li ustanova ispunjava i
odgovarajuće uslove iz čl. 33-37. ovog zakona, kao i da li ispunjava uslov u pogledu
potrebnog broja nastavnika.
Uslov u pogledu potrebnog broja nastavnika visokoškolska ustanova ispunjava ako ima
nastavnike u radnom odnosu sa punim radnim vremenom za izvođenje najmanje 70%
časova aktivne nastave na studijskom programu za koji se traži dozvola za rad, a najmanje 20
nastavnika u radnom odnosu sa punim radnim vremenom na visokoškolskoj ustanovi.
Izuzetak su studijski programi u polju umetnosti gde taj broj ne može biti manji od 50%.
Broj nastavnika odgovara potrebama studijskih programa koje ustanova realizuje. Ukupan
broj nastavnika mora biti dovoljan da pokrije ukupan broj časova nastave na studijskim
programima koje ustanova realizuje tako da nastavnik ostvaruje prosečno 180 časova
aktivne nastave (predavanja, konsultacije, vežbe, praktičan rad i terenski rad) godišnje,
odnosno 6 časova nedeljno. Angažovanje po nastavniku ne može biti veće od 12 časova
aktivne nastave nedeljno. Pritom, od ukupnog broja potrebnih nastavnika najmanje 70%
mora biti u stalnom radnom odnosu sa punim radnim vremenom od ukupnog broja
predmeta na studijskom programu za koji se traži dozvola za rad. Za studijske programe u
polju umetnosti taj broj ne može biti manji od 50%. Od ukupnog broja nastavnika potrebnih
za obavljanje nastave po godinama studija za studijski program za koji se traži dozvola za
rad, akademije strukovnih studija i visoke škole strukovnih studija, izuzev u polju umetnosti,
moraju da imaju najmanje 50% nastavnika sa stečenim naučnim nazivom doktora nauka.
Nastavnik mora da ima najmanje pet referenci iz uže naučne, umetničke odnosno stručne
oblasti iz koje izvodi nastavu na studijskom programu. Podaci o nastavnicima i saradnicima
62
(CV, izbori u zvanja, reference) moraju biti dostupni javnosti.
Jedan nastavnik pokriva najviše tri predmeta u semestru.
Broj saradnika odgovara potrebama ostvarenja studijskih programa. Ukupan broj saradnika
mora biti dovoljan da pokrije ukupan broj časova nastave na studijskim programima koje
ustanova realizuje a da pri tome svaki saradnik ostvaruje prosečno 300 časova aktivne
nastave godišnje, odnosno prosečno 10 časova aktivne nastave nedeljno, osim u polju
umetnosti.
Naučne, umetničke i stručne kvalifikacije nastavnog osoblja odgovaraju obrazovnonaučnom, odnosno obrazovno-umetničkom polju i nivou njihovih zaduženja. Kvalifikacije se
dokazuju diplomama, objavljenim radovima, umetničkim delima, kao i evidencijom o
pedagoškim kvalitetima i odgovarajućem profesionalnom iskustvu.
Ukoliko visokoškolska ustanova na poslovima saradnika u nastavi zapošljava studente
diplomskih akademskih ili specijalističkih studija, oni moraju imati prosek ocena na
osnovnim studijama najmanje osam (8).
Konsultacije sa studentima obavljaju nastavnici ili saradnici. Jedan nastavnik, odnosno
saradnik može da obavlja konsultacije sa najviše 80 studenata u jednom semestru. Potreban
broj nastavnika i saradnika u stalnom radnom odnosu je 70% od minimalnog broja
nastavnika i saradnika koji su potrebni za izvođenje studijskog programa. U slučaju kada se
isti studijski program istovremeno ostvaruje uobičajen način i učenjem na daljinu ukupan
potreban broj nastavnika i saradnika određuje se kao kod uobičajenog načina izvođenja
studija, pri čemu jedan nastavnik može da obavlja konsultacije sa najviše 80 studenata iz obe
studijske grupe, prosečno po semestru.
Standardi: Nenastavno osoblje
Visokoškolska ustanova ima nenastavno osoblje koje svojim stručnim i profesionalnim
radom obezbeđuje uspešnu realizaciju studijskih programa, osnovnih zadataka i ciljeva
studijskih programa visokoškolske ustanove.
Visokoškolska ustanova ima najmanje jednog bibliotekara. Visokoškolska ustanova na kojoj
studira preko 500 studenata ima najmanje dva bibliotekara sa visokim obrazovanjem i
jednog knjižničara. Visokoškolska ustanova na kojoj studira do 500 studenata, organizuje
studentsku službu sa najmanje dva izvršioca i dodatno jednog izvršioca za 1000 studenata i
još po jednog izvršioca na svakih narednih 2000 studenata.
Visokoškolska ustanova ima najmanje jednog izvršioca sa visokim obrazovanjem na
poslovima informacionog sistema.
63
Visokoškolska ustanova ima najmanje jednog izvršioca - diplomiranog pravnika - na
poslovima sekretara.
Standardi za akreditaciju studijskih programa doktorskih studija
Poseban standard: Kompetentnost visokoškolske ustanove za realizaciju doktorskih
studija
Visokoškolska ustanova dokazuje svoju spremnost za izvođenje doktorskih studija na osnovu
pokazatelja koji se odnose na naučnoistraživački rad.
Visokoškolska ustanova ima kratkoročni i dugoročni program rada i akreditovana je kao
naučnoistraživačka ustanova, u skladu sa zakonom.
Sposobnost visokoškolske ustanove se meri i na osnovu:




broja doktorskih disertacija i magistarskih teza odbranjenih u visokoškolskoj ustanovi
za oblast za koju se studijski program akredituje, imajući u vidu odnos broja
doktorskih disertacija i magistarskih teza prema broju diplomiranih studenata i
prema broju nastavnika;
odnosa broja nastavnika i broja nastavnika koji su uključenih u naučno- istraživačke
projekte;
odnosa broja publikacija u međunarodnim časopisima ministarstva nadležnog za
nauku u poslednjih 10 godina i broja nastavnika;
ostvarene saradnje sa ustanovama u zemlji i svetu.
Visokoškolska ustanova ima nastavnike u stalnom radnom odnosu koji su bili mentori u
izradi doktorata.
Standard 9: Nastavno osoblje
Za realizaciju studijskog programa doktorskih studija obezbeđeni su nastavno osoblje koje
ima potrebnu naučnu sposobnost.
Visokoškolska ustanova koja izvodi doktorske studije treba da ima:



definisane kriterijume za izbor nastavnika koji rade sa punim radnim vremenom u
visokoškolskoj ustanovi i razvijen sistem izbora nastavnika iz drugih naučnih
institucija koji učestvuju u realizaciji doktorskih studija;
nastavnike koji su sposobni za izvođenje nastave na doktorskim studijama čija se
sposobnost dokazuje spiskom radova (10 najznačajnijih radova) i podacima o učešću
u domaćim i međunarodnim naučnoistraživačkim projektima;
najmanje polovinu nastavnika uključenih u naučnoistraživačke projekte.
64
Mentor ima najmanje pet naučnih radova objavljenih ili prihvaćenih za objavljivanje u
naučnim časopisima iz odgovarajuće oblasti studijskog programa sa liste ministarstva
nadležnog za nauku, u poslednjih 10 godina. Mentor može da vodi najviše pet doktoranata
istovremeno. Minimalan broj nastavnika koji učestvuju na studijskom programu doktorskih
studija u radnom odnosu na neodređeno vreme je pet. Od ukupnog broja nastavnika 50% je
u radnom odnosu na neodređeno vreme u visokoškolskoj ustanovi.
Dodatni standardi po naučnim poljima za nastavno osoblje na
doktorskim programima
Prirodno-matematičke nauke - Standard 9: Nastavno osoblje
Kompetentnost nastavnika se utvrđuje na osnovu: naučnih radova objavljenih u
međunarodnim časopisima (najmanje jedan rad objavljen ili prihvaćen za objavljivanje u
časopisu sa SCI liste), domaćim časopisima, naučnih radova, objavljenih u zbornicima sa
međunarodnih naučnih skupova, monografije, patenta, udžbenika, novog proizvoda ili bitno
poboljšanog postojećeg proizvoda.
Mentor ima najmanje tri rada sa SCI liste (kriterijum važi od 1. januara 2009. godine) i pet
radova sa SCI liste (kriterijum važi od 1. januara 2010. godine).
Društveno-humanističke nauke - Standard 9: Nastavno osoblje
Kompetentnost nastavnika se utvrđuje na osnovu naučnih radova objavljenih u
međunarodnim časopisima, domaćim časopisima, radova objavljenih u zbornicima sa
međunarodnih naučnih skupova, monografije, patenta i udžbenika.
Nastavnik koji izvodi nastavu na doktorskim studijama ima najmanje jedan rad objavljen ili
prihvaćen za objavljivanje u časopisu sa SSCI liste (kriterijum važi od 1. januara 2010.
godine).
Mentor ima najmanje tri rada objavljena ili prihvaćena za objavljivanje u časopisu sa SSCI
liste (kriterijum važi od 1. januara 2010. godine).
Medicinske nauke - Standard 9: Nastavno osoblje
Kompetentnost nastavnika se utvrđuje na osnovu naučnih radova objavljenih u
međunarodnim časopisima (najmanje jedan rad objavljen ili prihvaćen za objavljivanje u
časopisu sa SCI liste), naučnih radova objavljenih u domaćim časopisima, radova objavljenih
u zbornicima sa međunarodnih naučnih skupova, monografije, patenta, udžbenika, novog
proizvoda ili bitno poboljšanog postojećeg proizvoda.
Mentor ima najmanje tri rada sa SCI liste (kriterijum važi od 1. januara 2009. godine) i pet
radova sa SCI liste (kriterijum važi od 1. januara 2010. godine).
65
Tehničko-tehnološke nauke - Standard 9: Nastavno osoblje
Stručnost nastavnika se utvrđuje na osnovu naučnih radova objavljenih u međunarodnim
časopisima (najmanje jedan rad objavljen ili prihvaćen za objavljivanje u časopisu sa SCI
liste), naučnih radova objavljenih u domaćim časopisima, radova objavljenih u zbornicima sa
međunarodnih naučnih skupova, monografije, patenta, udžbenika, novog proizvoda ili bitno
poboljšanog postojećeg proizvoda, nove biljne sorte, nove sorte stoke i nove tehnologije.
Mentor ima najmanje tri rada sa SCI liste (kriterijum važi od 1. januara 2009. godine) i pet
radova sa SCI liste (kriterijum važi od 1. januara 2010. godine).
Imajući u vidu da akreditacioni standardi preciziraju samo nenastavno osoblje u odnosu na
broj studenata, a nastavno osoblje u odnosu na opterećenje u nastavi precizna procena
potreba kadra moguća je jedino u odnosu na nenastavno osoblje. Međutim, Učiteljski
fakultet u Užicu Univerziteta u Kragujevcu koji pruža akademske studije na osnovnim
studijima za 160 studenata na dva studijska programa, master studije za 60 studenata na
dva studijska programa i doktorske studije za 5 studenata na dva studijska programa
zapošljava: 11 redovnih profesora sa punim radnim vremenom i 7 redovnih profesora sa 1/3
radnog vremena, 3 vanredna profesora, 2 viša predavača, 8 docenata, 6 asistenata i 2
saradnika u nastavi – svi sa punim radnim vremenom. Za pretpostaviti je da bi otvaranje još
dva studijska programa iz dodatna dva naučna polja koji bi pružali mogućnost studija na
osnovnim, master i doktorskim studijima zahtevalo zapošljavanje još najmanje 15 nastavnika
i 15 saradnika u nastavi sa odgovarajućim nastavno-naučnim zvanjima i naučnim
postignućima. Konkretan broj varirati će u zavisnosti od izbora naučno- umetničkog polja,
broja studijskih programa i broja studenata.
Integirsani Univerzitet u Užicu će morati zaposliti sljedeće nenastavno osoblje: najmanje
jednog bibliotekara, studentsku službu sa najmanje dva izvršioca, najmanje jednog izvršioca
sa visokim obrazovanjem na poslovima informacionog sistema i najmanje jednog izvršioca diplomiranog pravnika - na poslovima sekretara. Ukoliko će na Integrisanom Univerzitetu
studirati više od 500 studenata Integrisani Univerzitet će morati zaposliti dodatnog
bibliotekara sa visokim obrazovanjem i jednog knjižničara, te dodatnog izvršioca u
studentskoj službi.
66
Ekonomski uticaj osnivanja Integrisanog Univerziteta
u Užicu na Zlatiborski region
Uticaj osnivanja univerziteta na lokalne ekonomije predmet je kompleksnih analiza koje se
temelje na različitim metodologijama (ekonometrijske analize, input-output analize, ciljane
ankete).41 Istovremeno studije koje su se bavile tim pitanjem su i vrlo oštro kritikovane jer
sprovođenje takvih studija podrazumeva simplifikaciju, posebno u odnosu na šiti uticaj
Univerziteta na društvo. Imajući u vidu ovu ogradu, ovde iznosimo procene ekonomskog
uticaja osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu na Zlatiborski region upravo prateći
simplificirane ekonomske modele.
Imajući u vidu da ovde evaluirani model Integrisanog Univerziteta u Užicu podrazumeva da
je osnivač Univerziteta Republika, najveći finansijski teret, odnosno troškove osnivanja i
održavanja Univerziteta će snositi Republika, dok će najveći deo direktnih, pozitivnih
ekonomskih efekata biti vidljiv u gradu Užicu kao sedištu Integrisanog Univerziteta.
U zavisnosti od nivoa raspoloživih sredstava i opredeljenja nosilaca obrazovnih politika
Republike Srbije moguće je predvideti dva scenarija:
1. Fiskalno-neutralni scenario
Republika Srbija smanjuje broj budžetskih mesta na drugim državnim akreditovanim
univerzitetima i ta mesta dodeljuje Univerzitetu u Užicu. Navedeni scenario bi mogao biti
praćen i prelaskom dela nastavnog osoblja sa datih univerziteta na Univerzitet u Užicu.
Primenom ovog scenarija se ne bi povećali javni rashodi niti bi se stvorio pritisak na
povećanje budžetskog deficita.
2. Povećanje budžeta za visoko obrazovanje
Primenom ovog scenarija bi se sledila opredeljenja Strategije razvoja obrazovanja u Srbiji o
potrebi povećanja izdvajanja za visoko obrazovanje i ne bi došlo do smanjenja budžetskih
kvota na drugim akreditovanim državnim univerzitetima. Ukupno povećanje javnih rashoda
bi zavisilo od naučno-umetničkog polja, broja studijskih programa i broja budžetskih
studenata koji bi bili upisani na Univerzitet u Užicu.
Prvi scenario bi predstavljao primer odgovornog ponašanja prema javnim resursima u
uslovima krize i imao bi obeležja redistributivne fiskalne politike jer bi se sredstva realocirala
iz postojećih univerzitetskih centara u Užice. No, sa druge strane važno je napomenuti da
postoje opravdanja i za drugi scenario jer nivo javnih izdvajanja za visoko obrazovanje u
Ambargis, Z. O. et al. (2011):Estimating the Local Economic Impacts of University Activity Using a Bill of
Goods Approrach
41
67
Republici Srbiji zaostaje za uporedivim zemljama Evropske unije. Dodatna ulaganja u visoko
obrazovanje su u dugom roku praćena stvaranjem osnova za povećanje konkurentnosti
privrede, javnih prihoda i bruto domaćeg proizvoda što su preduslovi održivog privrednog
razvoja.
Direktni pozitivni ekonomski efekti osnivanja Univerziteta odnose se na (1) ekonomski uticaj
studenata, (2) ekonomski uticaj zaposlenih, (3) uticaj univerziteta na lokalnu privredu 42.
Otvaranje Integrisanog Univerziteta u Užicu podrazumeva povećanje broja studenata koji
studiraju u gradu Užicu, a ne odlaze u druge gradove. Studenti koji bi se otvaranjem
Integrisanog Univerziteta u Užicu zadržali u Užicu novac koji troše u drugim gradovima trošili
bi u gradu Užicu, time se povećavaju prihodi u lokalnom javnom i privatnom sektoru.
Međutim, u Srbiji ne postoje analize troškova studenata kako na nivou Srbije, tako niti u
pojedinim univerzitetskim centrima. U regionu jedino za Hrvatsku postoji podatak o
prosečnim troškovima studenata. U Hrvatskoj studenti po semestru troše 1.725 EUR na
troškove koji nisu direktno vezani uz studije, odnosno po semestru u proseku troše 532 EUR
na smeštaj, 500 EUR na životne troškove, 182 EUR na društvene aktivnosti, 139 EUR na
troškove prevoza, 22 EUR na zdravstvene usluge, 123 EUR na komunikacijske troškove i 225
EUR na ostale troškove. Dakle, student u Hrvatskoj u akademskoj godini potroši 3.450 EUR.
Međutim, isto istraživanje pokazalo je da postoje značajne razlike unutar studentske
populacije u Hrvatskoj posebno kada studenti žive u domu ili sa roditeljima, te između
različitih univerzitetskih centara. Stoga imajući u vidu razlike u životnom standardu u
Hrvatskoj i Srbiji, te razlike u životnom standardu između regiona unutar bilo koje zemlje, za
očekivati je da studenti u Užicu troše manje od 3.450 EUR u jednoj akademskoj godini. Pod
pretpostavkom da Integrisani Univerzitet u Užicu otvori još dva studijska programa za 120
studenata na svakom od tih programa, te da ne dođe do odliva studenata sa postojećih
studija na novootvorene programe i pod vrlo optimističnom pretpostavkom da bi svaki
student koji studira u Užicu trošio 3.000 EUR godišnje, studenti bi u Užicu potrošili 720.000
EUR u prvoj i svakoj sljedećoj akademskoj godini, što znači da bi u trenutku kada bi na
Univerzitetu studiralo 1.000 studenata studenti trošili 3.000.000 EUR.
Osnivanje Univerziteta podrazumeva i zapošljavanje nastavnog i nenastavnog kadra koji na
sličan način kao i studenti utiče na povećanje potrošnje unutar lokalne privrede, te samim
time na povećanje prihoda u lokalnom privatnom i javnom sektoru. No, imajući u vidu da se
osnivanje Integrisanog Univerziteta u Užicu temelji na već postojećim visokoobrazovnim
institucijama dio nastavnog (a posebno) nenastavnog kadra već jest u Užicu. S druge strane
u skladu sa procenama datim u prethodnom poglavlju o zapošljavanju novoga kadra
verojatno je da će u kratkoročnom i srednjoročnom razvoju Univerziteta povećanje kadra
biti malo. Posebno je važno naglasiti da značajnu dodatnu potrošnju kojoj bi doprineo
Prema Ohme, A. M. (2011) The economic impact of a University on its Community and State: Examining
Trends Four Years Later i Ambargis, Z. O. et al. (2011):Estimating the Local Economic Impacts of
University Activity Using a Bill of Goods Approrach.
42
68
Integrisani Univerzitet u Užicu u ovom aspektu podrazumeva da kadar doista i živi i radi u
Užicu. Stoga, kratkoročno i srednjoročno ekonomski uticaj zaposlenih neće biti značajan.
Uticaj Univerziteta na lokalnu privredu ogleda se u povećanom zapošljavanju mladih,
visokoobrazovanih kadrova u lokalnim kompanijama čime bi se, u skladu sa teorijom o ulozi
ljudskog kapitala, u privrednom razvoju povećao potencijal za inovacije, te time
produktivnost i rast kompanija, što opet doprinosi razvoju lokalnih zajednica kroz povećanje
javnih prihoda i smanjenje nezaposlenosti. Upravo zbog potencijala smanjenja regionalnih
dispariteta i potencijala razvoja regija države biraju podići investicije u visoko obrazovanje
kroz izgradnju široke mreže univerzitetskih centara. No, imajući u vidu prethodna poglavlja
koja prikazuju trenutne potrebe privrede, značajna zapošljavanja mladih, visokoobrazovanih
kadrova mogu se očekivati samo ukoliko dođe do ekonomskog oporavka, te porasta i
pomaka investicija od investicija u proizvodne procese ka investicijama namenjenih razvoju
proizvoda.
Dakle, možemo zaključiti da je potencijal ekonomskog uticaja osnivanja Integrisanog
Univerziteta u Užicu velik u odnosu na razvoj lokalne privrede, no istovremeno i izuzetno
nesiguran. Direktan pozitivan ekonomski uticaj osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu
osetiti će grad Užice koji će sa porastom broja studenata u gradu osetiti rast potrošnje, te
time povećane prihode u privatnom i javnom sektoru. Istovremeno troškove osnivanja
Integrisanog Univerziteta će snositi Republika kao osnivač, ali će konkretan nivo rashoda
zavisiti od studijskih programa koji ce biti realizovani. Stoga se može zaključiti da osnivanje
Univerziteta u Užicu može stvoriti osnovu za zamajac održivog lokalnog razvoja i smanjenje
postojećih regionalnih dispariteta u Republici Srbiji. Kao što je već istaknuto značajno
povećanje javnih rashoda nije nužna posledica osnivanja Univerziteta u Užicu i moguće je
usvojiti rešenja kojima se ne stvara dodatni pritisak na ograničena sredstva u republičkom
budžetu.
Imajući u vidu da otvaranja Integrisanog Univerziteta u Užicu u povoljnim ekonomskim
okolnostima može imati značajan uticaj na ekonomski razvoj, ali da je istovremeno i izuzetno
nesigurna investicija, upravo zbog nejasne slike budućeg ekonomskog i privrednog razvoja,
bilo bi dobro razmotriti i druge mogućnosti koje bi omogućile proširenje ponude visokog
obrazovanja, a ne bi nužno značile osnivanje Integrisanog Univerziteta u Užicu.
Transformacija strukovnih profila Više poslovno-tehničke škole u Užicu iz strukovnih u
akademske studije moguća je i u suradnji sa postojećim Univerzitetima u Republici. Data
transformacija ne bi iziskivala veće rashode za republički budžet, a sa druge strane
potencijalno bi doprinela da se poboljša zapošljivost diplomaca zbog veće prestižnosti i
percepcije kvaliteta akademskog u odnosu na strukovno obrazovanje.
Otvaranje novih akademskih programa bi moglo da se realizuje u saradnji sa postojećim
Univerzitetima, posebno Univerzitetom u Beogradu ili Univerzitetom u Kragujevcu. Studenti
69
bi mogli da pohađaju nastavu iz opšteobrazovnih predmeta tokom prve i eventualno druge
godine u Užicu, a da svoje obrazovanje nastave u drugom univerzitetskom centru na višim
godinama. Na ovaj način bi se smanjili troškovi studiranja i negativni efekti osipanja
studenata u prvim godinama studija i trajnog napuštanja Zlatiborskog okruga.
U oba predložena scenarija kao i pri osnivanju Integrisanog Univerziteta moguće je u
zavisnosti od nivoa raspoloživih sredstava i opredeljenja nosilaca obrazovnih politika
Republike Srbije moguće je predvideti dva scenarija Fiskalno-neutralni scenario i Povećanje
budžeta za visoko obrazovanje.
U scenariju transformacije dela postojećih strukovnih studija Visoke poslovno tehničke škole
u Užicu u akademske studije deo postojećih budžetskih mesta na akreditovanim
programima same škole i/ili na drugim državnim akreditovanim univerzitetima se može
dodeliti novim akademskim programima čime se budžetski rashodi ne bi značajno povećali.
S druge strane mogu se otvoriti nova budžetska mesta, te se time povećati budžetski rashodi
za visoko obrazovanje.
U scenariju otvaranja studijski programa u Užicu u suradnji sa postojećim državnim
Univerzitetima sa nastavkom školovanja na tim Univerzitetima budžetska mesta bi bila
smanjena na prvoj i/ili drugoj godini na Univerzitetu u korist otvaranja budžetskih mesta u
Užicu, dok bi na godinama na kojima studenti iz Užica nastavljaju studij na Univerzitetu izvan
Užica ostala ista u slučaju primene fiskalno neutralnog scenarija. S druge strane moguće je
otvaranje novih budžetskih mesta u Užicu na prvoj i/ili drugoj godini, te povaćanje
budžetskih mesta na samim Univerzitetima na godinama na kojima studenti iz Užica
nastavljaju studij.
U oba slučaja kao i pri scenariju osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu troškove
osnivanja snosila bi Republika, dok bi pozitivne ekonomske efekte osjetio grad Užice kao
sedište akademskih programa primarno kroz povećanje potrošnje većeg broja studenata u
gradu. Koliko bi povećanje potrošnje bilo ovisi o broju novih akademskih programa, te broju
studenata upisanih na iste.
Kao i pri scenariju osnivanja Integrisanog Univerziteta u Užicu najveći ekonomski potencijal
moguće je ostvariti ukoliko akademski programi imaju razvijenu suradnju sa privredom
kojom se omogućuje razvoj i transfer inovacija. No, ostvarivanje mogućeg ekonomskog
potencijala ovisi o dugoročnom ekonomskom razvoju i rastu.
70
Zaključci i preporuke
Odluka o osnivanju Integrisanog Univerziteta u Užicu je strateška odluka, koja treba biti
stavljena u široku perspektivu razvoja društva kako na teritoriji Zlatiborskog regiona, tako i
cele Srbije.
Uloga visokog obrazovanja, a samim tim i Univerziteta, konceptualizovana je u savremenoj
literaturi na različite načine. Jedna od često citiranih ideja o tome što bi svrha visokog
obrazovanja trebala bit ona je Saveta Evrope, koja sugeriše da bi visoko obrazovanje trebalo
da: pripremi za život aktivnog građanina u demokratskom društvu, da pripremi pojedince za
tržište rada, da ponudi mogućnosti za lični razvoj pojedinaca i obezbedi široku i naprednu
bazu znanja. Iz kompleksnosti svrha visokog obrazovanja proizlazi i kompleksnost uticaja
visokog obrazovanja na različite razvojne aspekte društva u celini. Kada je reč o
ekonomskom razvoju, za visoko obrazovanje se tvrdi da uvećava produktivnost, prvenstveno
kroz rast ljudskog kapitala, odnosno stvaranje veće i bolje obrazovane radne snage. Pored
ovoga, imajući u vidu pretpostavku da se razvijena društva kreću ka ekonomiji znanja,
proizvodnja znanja, te prenosom znanja industriji, visoko obrazovanje smatra se jednim od
ključnih faktora za ekonomski rast. Međutim, visoko obrazovanje ima i širu društvenu ulogu.
Jedna od tradicionalnih uloga visokog obrazovanja, naročito univerziteta, jeste da izgrađuje
nacionalni identitet, a istovremeno i izgradnja kritičkog mišljenja, te promovisanje vrednosti
i stavova koji potiču razvoj kritičkog mišljenja. Još jedan aspekt visokog obrazovanja koji je u
vezi sa društvenim i ličnim razvojem jeste pitanje društvenih nejednakosti i efekata (visokog)
obrazovanja na nejednakosti u društvu. Iz ove perspektive visoko obrazovanje ima uticaj na
društvenu stratifikaciju. Naima visoko obrazovanje kao kanal društvene mobilnosti može
omogućiti ili olakšati individualno napredovanje na društvenoj lestvici, i na taj način
popravljanje društveno-ekonomskog statusa (samim tim i kvaliteta života) i pomeranje
pojedinaca iz manje privilegovanih društvenih slojeva ka privilegovanijim delovima društva.
Terensko istraživanje pokazalo je da postoji široka društveno politička potpora osnivanju
Integrisanog Univerziteta u Užicu. Roditelji, učenici i direktori škola vrlo jasno su ukazivali I
na potrebu otvaranja Integrisanog Univerziteta u Užicu kako bi se visoko obrazovanje učinilo
dostupno socijalno-ekonomski ugroženim porodicama na teritoriji Zlatiborskog regiona.
Imajući u vidu visoku nezaposlenost u region i nižu obrazovnu strukturu stanovništva, bilo bi
važno sagledati društvenu ulogu Integrisanog Univerziteta u Užicu. Međutim, cilj ovog
istraživanja primarno je bio sagledati ekonomsku opravdanost i ekonomsku ulogu
Integrisanog Univerziteta u Užicu.
Inicijativa za osnivanje Univerziteta u Užicu je nedvosmisleno započeta u veoma
nepovoljnom ekonomskom periodu. Nepovoljan sistemski okvir za poslovanje i posledice
globalne ekonomske krize onemogućavaju poslodavce da planiraju i realizuju nova ulaganja
71
kojima bi se povećali proizvodni kapaciteti i posledično povećao broj zaposlenih. Samim tim,
u uslovima kada se kompanije bore za opstanak kroz smanjenje troškova, ne može se
očekivati da postoji manevarski prostor za zapošljavanje visokoobrazovanih kadrova. U
postojećim okolnostima se zapošljavanje u najvećoj meri svodi na zamenu radnika koji
odlaze u penziju i nastojanju da novozaposleni ima isti ili viši nivo formalne kvalifikacije u
odnosu na radnika koji odlazi u penziju.
Donošenje relevantnog zaključka o potrebi za osnivanjem Univerziteta u Užicu na osnovu
stavova poslodavaca nije moguće posmatrati statički i isključivo iz postojeće perspektive.
Naime, prva generacija koja bi završila Univerzitet u Užicu bi se na tržištu rada pojavila tek za
5-6 godina kada ekonomska situacija može da bude znatno bolja i kada planovi razvoja
postojećih kompanija i osnivanje novih kompanija mogu da budu u zamajcu. Važno je
naglasiti da buduće potrebe poslodavaca zavise ne samo o mogućnosti investiranja, već i od
promene politike investiranja od investicija usmerenih ka unapređenju proizvodnih procesa
prema investicijama usmerenih ka razvoju novih proizvoda.
Međutim imajući u vidu postojeću privrednu strukturu, postojeće resurse na teritoriji
Zlatiborskog regiona, te razvojne planove moguće je definisati sledeća tri fakulteta koja bi
bila relevantna za postojeću privredu:
1. Prehrambeno-biotehnološki fakultet
2. Mašinski fakultet
3. Tehnološko – metalurški fakultet.
Imajući u vidu potencijal IKT sektora u Srbiji, te potencijal otvaranja malih privatnih
kompanija u IKT sektoru bilo bi važno razmotriti i razvoj akademskih studija iz područja
informacionih tehnologija sa obaveznim predmetima orijentisanim na razvoj znanja
engleskog jezika.
Bez obzira na odabir fakulteta i profila važno je obratiti pažnju na obazrivo definisanje
upisnih kvota i njihovo postepeno usklađivanje prema zainteresovanosti srednjoškolaca i
kretanjima u privredi. Posebno bi pažnju pri razvoju programa trebalo obratiti na moguće
profile Tehnološko-metalurškog fakulteta koji prema terenskom istraživanju imajući veći
potencijal za brže dostizanje točke saturacije tržišta rada u odnosu na druge predložene
fakultete. Radi sprečavanja saturacije tržišta određenim strukama nakon nekoliko godina
moguće je primeniti model prema kome se svake godine ne bi raspisivao konkurs za sve
studijske programe već bi se neki programi mogli upisivati svake druge ili treće godine. U
prvim godinama važno je konzervativno pristupiti kreiranju studijskih programa. Naime, u
prvim godinama postojanja univerziteta je neumitno da se diversifikacija znanja postiže kroz
razvoj modula i izbornih predmeta u okviru jednog studijskog programa određene struke.
Opštiji karakter studijskih programa omogućava fleksibilnost diplomaca, brže usklađivanje
stečenih i sticanje novih znanja u skladu sa potrebama privrede.
72
Iako srednje stručno obrazovanje nije bilo predmet analize, terensko istraživanje je jasno
ukazalo na potrebu za analizom srednjeg stručnog obrazovanja u odnosu na potrebe tržišta
rada, te potencijal za otvaranje strukovnih studija koji bi mogli ostvariti i ojačati spone u
trouglu između stručnog srednjeg obrazovanja, visokog stručnog obrazovanja i tržišta rada.
Takav potencijal je bio posebno vidljiv u Medicinskoj školi u Užicu i Poljoprivrednoj školi u
Požegi. Slično, iako nije bilo predmet analize, terensko istraživanje jeste ukazalo na potrebu
razvoja programa usavršavanja različitih struka i profila za koje bi se Zlatiborski region
mogao potencijalno profilisati kao centar.
73
Aneks 1: Pregled terenskog istraživanja
Tabela 1. Sprovedeni intervjui
Poslodavci (24)
B
Kompanija
r
1
8
Ime i prezime ispitanika
Funkcija
Zoran Žunjić
Vlasnik i direktor
Putevi
2
Užice
Milan Bojović
Direktor
11. 4. 2013., 12.30h
Centar za ljudska
3
prava i demokratiju
Elektrotermija, Bela
4
zemlja
Gordana Savić
Direktorka
11. 4. 2013., 19.00h
Mirjana Kovčić
Direktor
Impol,
5
Sevojno
Ninko Tešić
Direktor
Udruženje lončara
Vaso
6
Šunjevarić,
Zlakusa
Vaso Šunjevarić, Zlakusa
Predsednik
Valjaonica bakra,
7
Sevojno
Miodrag Dimitrijević
Atlas, Sevojno
ABC Proizvod, Užice
Vreme razgovora
11. 4. 2013., 10.00h
12.04. 2013.,
9.30h
12.04. 2013.,
11.00h
Mesto
razgovora
ABC Proizvod,
sedište
Putevi Užice,
sedište
Hotel Olimp,
Zlatibor
Elektrotermija,
sedište
Razgovor vodio/la
Mihajlo Babin
Mihajlo Babin
Mihajlo Babin
Mihajlo Babin
Impol, sedište
Mihajlo Babin
12.04. 2013., 12.00h
Radionica Vasa
Šunjevarića
Mihajlo Babin
Viši saradnik
12.04. 2013., 14.00h
Sajam
zapošljavanja,
Užice
Mihajlo Babin
Živorad Jovović
Vlasnik i direktor
Atlas, sedište
Mihajlo Babin
Amibo,
9
Arilje
Milutin Bojović
Vlasnik i direktor
12. 4. 2013. ,
16.30h
16. 4. 2013. ,
12.15h
Amibo, sedište
Mihajlo Babin
Hladnjača
1
Moravica,
Arilje
0
Predrag Radovanović
Manadžer
16. 4. 2013., 13.30h
Emina Špirtović
Direktorka
17. 4. 2013., 10.20h
Armin Podbićanin
Direktor
17.04.2013., 11.00h
Radisav Pusulić
Direktor
17.04.2013., 11.00h
Ćatić
1
Company,
Prijepolje
1
Emilio
1
Stecher,
Prijepolje
2
Schoni
1
Logistics,
Prijepolje
3
Hladnjača
Moravica,
sedište
Ćatić Company,
sedište
Emilio Stecher,
sedište
Emilio Stecher,
sedište
Mihajlo Babin
Mihajlo Babin
Mihajlo Babin
Mihajlo Babin
Mušović
1
doo,
Prijepolje
4
17.04.2013., 12.15h
Mušović doo
sedište
Mihajlo Babin
18.04.2013., 9.00h
Control Point,
sedište
Mihajlo Babin
18.04.2013., 10.30h
Livnica Požega,
sedište
Mihajlo Babin
Zorica Bijeljić
Načelnik
administrativnog
sektora
Radoljub Markićević
Direktor
18.04.2013., 11.30h
Potens, sedište
Mihajlo Babin
Đorđe Stevanović
Direktor
18.04.2013., 12.30h
Budimka sedište
Mihajlo Babin
Ljiljana Spasojević
HR Manadžer
24. 4. 2013.,11.00h
Jelena Šarčević
Ivan Jevremović
Hotel Manager
25. 4. 2013., 12.00h
Titan, cementara
Kosjeric
Hotel Mona,
Zlatibor
Milutin Stefanović
Vlasnik i direktor
Željko Pavlović
Direktor za
finansije i
nabavke
19. 4. 2013., 15.00h
Textil, sedište
Jelena Šarčević
Mehmed Nišić
Direktor
24.4.2013.,10.00h
Sanatex, sedište
Vanja Ivošević
Dušan Mandić
Direktor
17.04.2013.,10.00h
Sloga, sedište
Vanja Ivošević
Ime i prezime ispitanika
Funkcija
Vreme razgovora
Grad
1 Užice
Vidoje Drndarević
Zamenik
gradonačelnika
11.04.2013., 12.30h
Grad
2 Užice
Opština
3
Prijepolje
Petar Vojadinović
Dobro Lazarević
Fali funkcija
Zamenik
18.04.2013., 13.00h
25.04.2013., 10.00
1
Control Point Užice
5
Dinko Mušović
Direktor
Ivana Jelić
Marketing
Manadžer
Vesna Andrić
Ilija Jovićević
1
Livnica Požega
6
Potens Požega
1
(razgovor nije sniman
7
na zahtev ispitanika)
1
Budimka, Požega
8
Titan,
1
cementara
Kosjeric
9
2
Hotel Mona, Zlatibor
0
Stefan
2
Arilje (razgovor
preko
1
telefona)
22
Textil, Užice
2
Sanatex, Sjenica
3
2
Sloga
4
Predstavnici opština (12)
B
Opština
r
Pravnica
Zamenik
direktora
22.04.2013., 15.00h
Jelena Šarčević
Mihajlo Babin
Mesto
razgovora
Knacelarija
zamenika
gradonačelnika
Kancelarija
Kancelarija
Razgovor vodio/la
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
75
predsednika
opštine
Opština
4
Nova Varoš
Ivan Mladenović
Zamenik
predsednika
opštine
Predsednik
opštine
Predsednik
Opština
6
Arilje
Zoran Todorović
opštine
Zamenik
Opština
7
Arilje
Goran Simović
predsednika
Zamenik
Opština
8
Čajetina
Arsen Djuric
predsednika
Predsedavajući
Bajina
9
Basta
Jelena Tosic
opštinske uprave
Asistent
1
Priboj
Miroslav Bukvic
predsednika za
0
sport i omladinu
1
Zamenik
Kosjeric
Dragan Vujic
1
predsednika
1
Predsednik
Opština Sjenica
Hazbo Mujović
2
opštine
Direktori škola, ili imenovani za razgovor od strane direktora (22)
B
Škola
Ime i prezime ispitanika
Funkcija
r
Ekonomska škola,
1
Branka Jevtić
Direktorka škole
Užice
Umetnička škola,
2
Obradim Ješić
Direktor škole
Užice
Tehnička škola,
3
Izudin Metović
Direktor škole
Sjenica
Prijepoljska gimnazija,
4
Ljubomir Šuljagić
Direktor škole
Prijepolje
Medicinska škola,
Aleksandra Milošević
Pedagog
5
Užice
Živana Vidaković
Profesor
Tehnička
6
škola
Ljiljana Milić
Direktorka škole
Opština
5
Požega
Milovan Mićović
17.04 2013., 11.00h
11.04.2013.,
19.00h
16.04.2013.,
12.20h
18.04.2013.,
10.40h
16. 4. 2013.,
9.30h
17. 4. 2013.,
9.30h
zamenika
predsednika
opštine
Kancelarija
zamenika
predsednika
opštine
Hotel Olimp,
Zlatibor
Kancelarija
predsednika
Kancelarija
zamenika
Vanja Ivošević
Jasmina
Selmanović
Jasmina
Selmanović
Jasmina
Selmanović
Opština Čajetina
Jelena Šarčević
Opština Bajina
Bašta
Jelena Šarčević
18. 4. 2013., 9.30h
Opština Priboj
Jelena Šarčević
24. 4. 2013., 10.00h
Opština Kosjeric
Jelena Šarčević
24.04.2013.,
10.00h
Kancelarija
predsednika
Jasmina
Selmanović
Vreme razgovora
18.04.2013., 13.30
23.04.2013., 9.00 h
24.4.2013., 13.00h
25.04.2013., 13.00h
12.04.2013., 13.00h
12.04.2013.,
Mesto
razgovora
Kancelarija
direktorke
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktorke
Kancelarija
Razgovor vodio/la
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Jasmina
76
“Radoje
Ljubičić”,Užice
Gimnazija “Pivo
Karamatijević”,
7
Nova
Varoš
Duško Jakovljević
Nastavnik
matematike
10.30h
direktorke
Selmanović
17.04.2013.,
9.30h
Bibilioteka škole
Jasmina
Selmanović
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktora u
Tehničkoj školi,
intervju vođen sa
obojicom
istovremeno
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktora
Jasmina
Selmanović
Petko Gujaničić
Nastavnik
srpskog jezika
Tehnička škola Nova
8
Varoš
Milivoje Ćirović
Direktor
17.04.2013.,
10.30h
Tehnička i
Poljoprivredna
9
škola
Požega
Slavko Đokić i Milan
Marinković
Direktori škola
18.04.2013.,
12.00h
Vladan Nedeljković
Direktor
Murat Baždarević
Direktor
Ermedin Duran
Direktor
Admira Turković
Pedagog
25.04.2013.,
14.30h
Biblioteka škole
Jasmina
Selmanović
Dragan Tucaković
Direktor
12. 4. 2013., 9.30h
Kancelarija
direktora
Jelena Šarčević
Živojin Pavlović
Direktor
12. 4. 2013.,
11.00h
Kancelarija
direktora
Jelena Šarčević
Višnja Smiljanić
Direktor
16. 4. 2013.,
10.30h
Kancelarija
direktora
Jelena Šarčević
Nenad Mihajlović
Direktor
17. 4. 2013.,
10.30h
Kancelarija
direktora
Jelena Šarčević
Radovan Gavrilović
Direktor
Direktor
Kancelarija
direktora
Kancelarija
Jelena Šarčević
Milenko Tomanović
17. 4. 2013.,
12.30h
18. 4. 2013.,
Gimnazija
1
„Sveti
Sava“,
0
Požega
Gimnazija
1
“Jezdimir
Jović”,
1
Sjenica
Ekonomsko
1
trgovinska
škola,
2
Prijepolje
1
Tehnička škola
3
Prijepolje
Srednja
1
tehnička škola
“Radoje
4
Maric”, Uzice
1
Gimnazija “Miodrag
5
Milovanovic – Lune”,
Užice
Ugostiteljsko
1
–
turistička
6
škola
Srednja tehnička škola,
1
Bajina Bašta
7
Gimnazija
1
“Josif
Pančić”,
8
Bajina Basta
Mašinsko
1
–
18.04.2013.,
13.00h
24.04.2013.,
12.15h
25.04.2013.,
13.00h
Jasmina
Selmanović
Jasmina
Selmanović
Jasmina
Selmanović
Jasmina
Selmanović
Jelena Šarčević
77
elektrotehnička
9
škola
2
Dragan Popović
Gimnazija Priboj
0
Vasilije Dragaojlović
2
Srednja tehnička škola
Milutin Bogdanović
1
Srednja
2
tehnička škola
Dragan Tucaković
“Radoje
2
Maric”, Uzice
Predstavnici udruženja građana (8)
B
Udruženje građana
Ime i prezime ispitanika
r
Centar za ljudska
prava
1
i demokratiju,
Gordana Savić
Užice
Centar kreativnog
okupljanja
2
Ljubica Bogosavljević
Arilje
11.00h
Direktor i
pedagog
18. 4. 2013., 12.00h
Direktor
24. 4. 2013., 14.00h
Direktor
12. 4. 2013., 9.30h
Funkcija
Vreme razgovora
Direktorka
11.04.2013.,
12.30h
Direktorka,
psihijatar
16.04.2013.,
13.00h
direktora
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktora
Kancelarija
direktora
Mesto
razgovora
Kancelarija
Centra,
Užice
Ordinacija,
Arilje
Prostorija
organizacije,
Požega
Osnovna škola,
Čajetina
Srednja tehnička
škola, Bajina
Bašta
Jelena Šarčević
Jelena Šarčević
Jelena Šarčević
Razgovor vodio/la
Jasmina
Selmanović
Jasmina
Selmanović
NGO Forca
3
Požega
Miroslav Tamburić
Izvršni direktor
18.04.2013.,
13.30h
Zlatiborski krug,
4
Čajetina
Roditelji i deca sa
posebnim
5
potrebama,
Bajina Basta
Zenska Inicijativa
6
Priboj (ZIP)
Ivana Milojević
Članica radne
grupe
16.04.2013., 12.00h
Zora Celović i Svetlana
Papić
Predsednica
18.04.2013., 13.00h
ZIP prostorije
Jelena Šarčević
NGO Flores
7
Sjenica
Sedat Vrcić
Direktor
24.04.2013.,
13.15h
Prostorija
organizacije,
Sjenica
Jasmina
Selmanović
Predsednik
29.5.2013., 12.00h
Beograd
Jasminka Čekić
Marković
Funkcija
Vreme razgovora
Mesto
razgovora
Razgovor vodio/la
26.04.2013., 13.00h
Biblioteka
Vanja Ivošević
26.04.2013., 13.00h
Biblioteka
Vanja Ivošević
17.04.2013 ,
11.30h
Biljana Lukić
K-town Group,
8
Predrag Diković
Kosjerić
Predstavnici visokoobrazovnih institucija u Užicu (5)
Visoko-obrazovne
B
Ime i prezime ispitanika
institucije
r
Učiteljski fakultet,
1
Branko Popović
Užice
Učiteljski fakultet,
2
Prof. Dragoljub Zorić
Užice
Prodekan za
nastavu
Predsednik
Saveta
Jasmina
Selmanović
Jelena Šarčević
Jelena Šarčević
78
Prof. Ivan Milutinović
Član upravnog
odbora
Integrisanog
Univerziteta u
Užicu
26.04.2013., 11.00h
Prof. Milutin Djuričić
Fali funkcija
26.04.2013., 11.00h
Ljubica Diković
Direktorka
26.04.2013.,
11.00h
Ime i prezime ispitanika
Funkcija
Vreme razgovora
Nataša Benić
Samostalni
saradnik
23.04.2013., 10.30h
Regionalna privredna
2
komora
Zamenik
direktora
23.04.2013., 10.30h
Centar za socijalni rad
3
Nova Varoš
Zaposlena u
Centru za
socijalni rad
Nova Varoš
17.04.2013., 12.30h
Visoko poslovno3
tehnička škola, Užice
Visoko poslovno4
tehnička škola, Užice
Visoko poslovno5
tehnička škola, Užice
Ostali relevantni akteri (22)
B
Institucije
r
Regionalna privredna
1
komora
Centar za socijalni rad
4
Sjenica
Vanja Fali prezime
Fali funkcija
Školska
5
uprava Užice
Blaže Čubrilo
Direktor
Nacionalna služba za
zapošljavanje,
6
Filijala
Prijepolje
Aleksandar Stikić
Medicinski centar
7
Užice
Mr sci med dr Aleksandra
Vračarić
Posredovanje i
sajmovi
zapošljavanja
Pomoćnica
direktora za
medicinska
pitanjakvalitet,
18.4.2013., 9.00h
Kabinet
profesora
Vanja Ivošević
Kabinet
profesora
Kancelarija
direktorke
Vanja Ivošević
Mesto
razgovora
Kancelarija
direktora
Regionalne
privredne
komore
Kancelarija
direktora
Regionalne
privredne
komore
Kancelarija
zamenika
predsednika
opštine
Hotel Olimp,
Zlatibor
Kancelarija
direktora
Jasmina
Selmanović
Razgovor vodio/la
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
25.04.2013.,
11.30h
Kancelarija
Vanja Ivošević
26.04.2013., 12.00h
Kancelarija
Vanja Ivošević
79
8
Opštinski
9
odbor SPS
Prof. Ljubodrag Tanović
Danijela Djordjević
Arsić
1
0
Miloš Tasić
1
1
Branka Bogdanović
obrazovanje i
naučnoistraživačk
i rad
Predsednik
Upravnog Odbora
Integrisanog
Univerziteta u
Užicu
Fali funkcija
Član upravnog
odbora
Integrisanog
Univerziteta u
Užicu
Članica radne
grupe za
osnivanje
Integrisanog
univerziteta u
Užicu
10.05.2013., 10.00h
Mašinski
fakultet,
Beograd
Vanja Ivošević
11.04.2013., 14.30h
Kancelarija
Vanja Ivošević
Vanja Ivošević
11.04.2013., 15.30h
12.04.2013., 14.30h
Kancelarija
Vanja Ivošević
Regionalna
1
agencija za
razvoj,
2
Užice
Danijela Jandrić
Koordinator RG
za IUU
11.04.2013.,
10.00h
Kancelarija
1
za mlade
Užice
3
Kancelarija
1
Demokratske stranke
4
Srbije, Užice
Filijala Nacionalne
1
Službe za
5
Zapošljavanje Užice
Dragana Pantelić
Koordinatorka
11.04.2013.,
14.00h
Regionalna
agencija za
razvoj, Užice
Kancelarija za
mlade, Užice
Tihomir Petković
Predsednik
gradskog odbora
11.04.2013.,
15.00h
Kancelarija
DSS-a, Užice
Jasmina
Selmanović
Radoljub Šunjevarić
Direktor
26. 4. 2013.,
9. 30h
NES branch
office
Jelena Šarčević
Jovan Marković
Bivši
gradonačelnik
Užica
26. 4. 2013., 11.00 h
Slavko Lukić
Direktor
11.04.2013., 11.15h
1
6
Regionalna
1
agencija za
razvoj,
7
Užice
Sedište
Demokratske
stranke
Regionalna
agencija za
Jasmina
Selmanović
Jasmina
Selmanović
Jelena Šarčević
Mihajlo Babin
80
razvoj, sedište
Regionalna
agencija za
razvoj, sedište
Regionalna
1
agencija za
razvoj,
8
Užice
Slavko Lukić
Direktor
12.04.2013., 11.15h
Lokalna
1
agencija za
razvoj,
9
Arilje
Lokalna agencija za
2
razvoj malih i srednjih
0
preduzeća, Prijepolje
Milan Petrović
Direktor agencije
16.04.2013., 11.15h
Kancelarija
Mihajlo Babin
Enes Turković
Poslovni savetnik
17.04.2013., 13.00h
Kancelarija
MIhajlo Babin
Irma
Zamenica
koordinatora
17.04.2013.,
12.00h
Neđo Jovanović
Poslanik SPS u
Skupštini
Republike Srbije
11.04.2013., 12.30h
Kancelarija
2
za mlade
Nova
1
Varoš
2
2
Kancelarija za
mlade
Nova Varoš
Kanacelarija
zamenika
gradonačelnika
Vanja Ivošević
Jasmina
Selmanović
Vanja Ivošević
81
Tabela 2. Lista održanih fokus grupa
B
Vrsta fokus grupe
r
1
Fokus grupa sa roditeljima srednjoškolaca u Užicu
2
Fokus grupa sa srednjoškolcima u Užicu
3
Fokus grupa sa srednjoškolcima u Sjenici
4
Fokus grupa sa roditeljima srednjoškolaca u Sjenici
5
Fokus grupa sa roditeljima srednjoškolaca u
Prijepolju
6
Fokus grupa sa srednjoškolcima u Prijepolju
Mesto održavanja fokus grupa
učionica
Užička Gimnazija,
Trg Svetog Save 6
Užice
učionica
Užička Gimnazija,
Trg Svetog Save 6
Užice
učionica
Tehnicka škola
Save Kovačevića 15
Sjenica
biblioteka
Tehnicka škola
Save Kovačevića 15
Sjenica
Biblioteka
Ekonomska trgovinska škola
4. decembar 3
Biblioteka
Ekonomska trgovinska škola
4. decembar 3
Datum i vreme
održavanja fokus grupa
Moderated by
23.04.2013., 17.00h
Jasmina
Selmanović
(Vitomir i Jelena)
23.04.2013., 11.00h
Vitomir
Jovanović
(Jasmina i Jelena)
24.04.2013., 15.00h
Jasmina
Selmanović
(Vanja)
24.04.2013., 17.00h
Jasmina
Selmanović
(Vanja)
25.04.2013., 15.00h
Vanja Ivošević
(Jasmina)
25.04.2013., 17.00h
Vanja Ivošević
(Jasmina)
7
Fokus grupa sa roditeljima srednjoškoloca u
Kosjeriću
Tehnička škola
Svetosavska 39
24.4.2013., 15.00h
8
Fokus grupa sa srednjoškolcima u Kosjeriću
Tehnička škola
Svetosavska 39
24.4.2013., 17.00h
9Fokus grupa sa studentima Učiteljskog fakulteta i
Visoke poslovne tehničke škole u Užicu
Biblioteka
Učiteljski fakultet
26.04.2013., 15.00h
Vitomir
Jovanović
(Jelena)
Vitomir
Jovanović
(Jelena)
Vanja Ivošević
(Jasmina i Jelena)
82
Tabela 3. Lista traženih intervjua koji nisu održani zbog nedostupnosti sagovornika
Br
1
Institucije
Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja,
Sektor za visoko obrazovanje, investicije, učenički i studentski standard
i javne nabavke, Beograd
1
prof. dr. Slobodan Stupar, Pomoćnik ministra
prof.dr. Branimir Jovančićević, Član upravnog odbora Integrisanog
Univerziteta Užice
2
Br
1
2
3
4
5
6
7
Br
Intervju je tražen sa:
Poslodavci
Sinma Fasau, Užice
Mlekara Turković, Sjenica
Jedinstvo putevi, Užice
Zlatibor voda
Bohor
Destilerija Zarić
Zlatiborac
Udruženja građana
Centar za gradjansku akciju INTEGRA
Rajko Vidićm, Generalni direktor
Muriz Turković, Vlasnik i direktor
Radivoje Smiljanić, Generalni direktor
Milomir Nastić, Direktor
Direktor
Direktor
Generalni direktor
Danko Potezica
83
Aneks 2: Pregled statističkih podataka o broju odeljenja i učenika u Zlatiborskom
region
Redni broj
Tabela 4. Broj odeljenja i učenika po školama u Zlatiborskom regionu, šk. god. 2003/04.
I RAZRED
ŠKOLA
Broj
odeljenja
II RAZRED
Broj
učenika
Broj
odeljenja
III RAZRED
Broj
učenika
Broj
odeljenja
IV RAZRED
Broj
učenika
Broj
odeljenja
UKUPNО
Broj
učenika
Broj
odeljenja
Broj
učenika
1
SŠ “Sveti Arilje” Arilje
7
187
5
130
5
137
3
100
20
554
2
Tehnička škola Bajina Bašta
7
198
7
182
7
194
2
44
23
618
3
Gimnazija Bajina Bašta
3
90
3
89
3
83
3
73
12
335
4
Tehnička škola Kosjerić
3
84
4
112
4
94
2
48
13
338
5
Tehnička škola Nova Varoš
5
144
5
125
6
136
1
34
17
439
6
Gimnazija Nova Varoš
3
77
3
79
3
87
3
77
12
320
7
Gimnazija Požega
4
109
4
124
4
117
4
116
16
466
8
Tehnička škola Požega
7
201
6
165
7
155
1
27
21
548
9
Poljoprivredna škola Požega
6
160
7
163
8
186
2
62
23
571
Gimnazija Priboj
Mašinsko elektrotehnička
škola Priboj
4
106
4
110
4
95
4
88
16
399
8
213
8
225
6
181
3
72
25
691
4
120
4
116
4
119
4
99
16
454
13
Gimnazija Prijepolje
Ekonomsko trgovačka škola
Prijepolje
5
149
5
153
5
148
2
62
17
512
14
Tehnička škola Prijepolje
8
234
8
233
9
223
1
37
26
727
15
Tehnička škola Sjenica
7
171
9
181
8
155
2
42
26
549
16
Gimnazija Sjenica
4
121
4
127
4
123
4
103
16
474
10
11
12
84
17
Gimnazija Užice
6
192
6
180
6
189
6
191
24
752
18
Ekonomska škola Užice
7
195
7
201
7
197
5
155
26
748
19
Tehnička škola Užice
12
354
12
327
10
262
4
120
38
1063
20
TŠ "Radoje Ljubičić”
11
309
12
318
11
303
4
119
38
1049
21
Medicinska škola Užice
7
203
7
202
6
183
7
222
27
810
22
Umetnička škola Užice
Ugostiteljsko turistička škola
Užice
UKUPNO
2
41
2
46
2
39
6
126
5
135
151
3809
4
136
113
3701
4
133
95
3501
14
472
386
12929
23
1
68
27
1918
85
Redni broj
Tabela 5. Broj odeljenja i učenika po školama u Zlatiborskom regionu, šk.god. 2006/07.
I RAZRED
ŠKOLA
II RAZRED
III RAZRED
Broj
odeljenja
Broj
učenika
Broj odeljenja
Broj
učenika
7
193
7
173
7
163
4
2
SŠ “Sveti Arilje” Arilje
Tehnička škola Bajina
Bašta
115
25
644
6
169
7
187
7
186
2
58
22
600
3
Gimnazija Bajina Bašta
3
88
3
95
3
91
3
87
12
361
4
3
83
3
78
5
Tehnička škola Kosjerić
Tehnička škola Nova
Varoš
3
68
2
52
11
281
5
109
5
108
5
136
1
29
16
382
6
Gimnazija Nova Varoš
3
86
3
69
3
58
3
78
12
291
7
Gimnazija Požega
4
119
4
109
4
99
4
121
16
448
8
Tehnička škola Požega
Poljoprivredna škola
Požega
7
199
7
192
7
169
1
31
22
591
7
164
7
172
6
146
4
105
24
587
Gimnazija Priboj
Mašinsko
elektorethnička škola
Priboj
4
117
4
100
4
101
4
104
16
422
7
191
8
196
8
179
3
87
26
653
4
120
4
126
4
107
4
110
16
463
5
148
5
142
5
141
2
57
17
488
14
Gimnazija Prijepolje
Ekonomsko trgovačka
škola Prijepolje
Tehnička škola
Prijepolje
7
200
8
207
8
213
2
54
25
674
15
Tehnička škola Sjenica
7
190
7
160
7
139
3
64
24
553
16
Gimnazija Sjenica
4
123
4
122
4
123
4
119
16
487
17
Gimnazija Užice
6
185
6
191
6
188
6
177
24
741
9
10
11
12
13
Broj
odeljenja
Broj
učenika
Broj
odeljenja
UKUPNО
Broj
odeljenja
1
Broj
učenika
IV RAZRED
Broj
učenika
86
18
Ekonomska škola Užice
6
166
8
222
7
193
5
140
26
721
19
Tehnička škola Užice
13
345
14
319
13
294
6
168
46
1126
20
TŠ "Radoje Ljubičić”
13
291
12
249
11
245
6
140
42
925
21
Medicinska škola Užice
6
181
7
203
7
204
7
195
27
783
22
Umetnička škola Užice
Ugostiteljsko turistička
škola Užice
UKUPNO
2
41
2
41
2
37
2
45
8
164
5
134
132
3640
5
140
132
3593
5
136
123
3403
1
79
32
2168
16
489
419
12804
23
87
Redni broj
Tabela 6. Pregled broja odeljenja i broj učenika po školama u Zlatiborskom regionu, šk. god. 2011/12.
I RAZRED
ŠKOLA
Broj
odeljenja
II RAZRED
Broj
učenika
Broj
odeljenja
III RAZRED
Broj
učenika
Broj
odeljenja
IV RAZRED
Broj
učenika
Broj
odeljenja
UKUPNО
Broj
učenika
Broj
odeljenja
Broj
učenika
1
SŠ “Sveti Arilje” Arilje
6
151
7
179
7
165
5
135
25
630
2
Tehnička škola Bajina Bašta
6
170
6
146
6
137
3
78
21
531
3
Gimnazija Bajina Bašta
3
91
3
79
3
69
3
91
12
330
4
Tehnička škola Kosjerić
3
71
3
67
3
69
2
51
11
258
5
Tehnička škola Nova Varoš
4
93
3
72
4
74
2
53
13
292
6
Gimnazija Nova Varoš
3
78
3
64
3
53
2
55
11
250
7
Gimnazija Požega
4
115
4
120
4
115
4
98
16
448
8
Tehnička škola Požega
7
164
7
155
7
170
4
114
25
603
9
Poljoprivredna škola Požega
6
102
6
114
7
82
5
89
24
387
Gimnazija Priboj
Mašinsko elektorethnička
škola Priboj
3
92
3
74
4
107
4
84
14
357
7
191
7
159
6
144
4
122
24
616
4
124
4
118
4
101
4
126
16
469
13
Gimnazija Prijepolje
Ekonomsko trgovačka škola
Prijepolje
5
137
5
121
5
124
4
115
19
497
14
Tehnička škola Prijepolje
6
170
7
150
6
138
3
84
22
542
15
Tehnička škola Sjenica
6
171
6
112
6
114
4
85
22
482
16
Gimnazija Sjenica
4
120
4
118
4
124
4
114
16
476
17
Gimnazija Užice
7
219
6
191
6
183
6
180
25
773
18
Ekonomska škola Užice
7
175
7
180
7
171
5
137
26
663
19
Tehnička škola Užice
13
273
13
280
11
266
8
229
45
1048
20
TŠ "Radoje Ljubičić”
11
224
12
232
11
249
5
112
39
817
10
11
12
88
21
Medicinska škola Užice
7
210
7
210
7
208
7
200
28
828
22
MŠ “Lale Stefanović” Užice
2
13
2
12
2
7
1
5
7
37
23
Umetnička škola Užice
Ugostiteljsko turistička škola
Užice
UKUPNO
2
39
2
41
2
44
2
37
8
161
4
130
91
3284
4
131
105
3099
4
129
97
3011
3
94
69
2463
15
484
362
11857
24
89
Aneks 3: Pregled statističkih podataka korištenih u ekonomskoj analizi Zlatiborskog
regiona
Tabela 7. BDP po glavi stanovnika u EUR i stopa rasta BDP u Srbiji (2001-2011)
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
BDP – po
stanovniku,
EUR
1709
2137
2313
2549
2729
3144
3857
4445
3955
3841
4336
BDP, stope
realnog
rasta (%)
5,3
4,3
2,5
9,3
5,4
3,6
5,4
3,8
-3,5
1,0
1,6
90
Aneks 4: Struktura stanovništva
Tabela 8. Ukupan broj stanovnika
Arilje
BajinaBašta
Kosjerić
Nova Varoš
Požega
Priboj
Prijepolje
Sjenica
Užice
Čajetina
Zlatiborski region
Srbija
Ukupan broj stanovnika 2002.
19784
29151
14001
19982
32293
30377
41188
27970
83022
15628
313396
7498001
Ukupan broj stanovnika 2011.
18792
26022
12090
16638
29638
27133
37059
26392
78040
14745
286549
7186862
91
Tabela 9. Stanovništvo prema starosti 2002.
Arilje
BajinaBašta
Kosjerić
Nova Varoš
Požega
Priboj
Prijepolje
Sjenica
Užice
Čajetina
Zlatiborski region
Srbija
0 -4
5-9
10-14
15-19
20-24
25-29
30-34
35-39
40-44
45-49
50-54
55-59
60+
988
1063
1271
1329
1254
1380
1211
1353
1514
1739
1362
957
4313
1261
1455
1715
1951
1918
1922
1802
2004
2141
2494
2054
1559
6781
528
622
752
880
919
767
787
856
988
1276
994
697
3829
800
979
1323
1549
1425
1169
1131
1288
1591
1742
1443
1085
4364
1372
1667
1782
2014
2045
2002
1951
2008
2411
2891
2308
1526
8164
1385
1689
2031
2373
2316
1802
1836
2180
2400
2668
2204
1801
5472
2147
2651
3157
3312
3108
2855
2698
2769
2841
2967
2809
2164
7432
1946
1934
2286
2313
2205
2071
1812
1797
1707
1696
1597
1323
4840
3538
4371
5149
5738
5741
5632
5714
6020
6570
7466
6244
4040
16335
640
712
936
955
873
934
992
1108
1049
1252
1048
766
4208
14605 17143 20402 22414 21804 20534 19934 21383 23212 26191 22063 15918
65738
342344 394596 439830 495651 512429 504566 476447 486009 531828 621553 571353 389185 1684289
92
Tabela 10. Stanovništvo prema starosti 2011.
Arilje
BajinaBašta
Kosjerić
Nova Varoš
Požega
Priboj
Prijepolje
Sjenica
Užice
Čajetina
Zlatiborski region
Srbija
0 -4
5-9
10-14
15-19
20-24
25-29
30-34
35-39
40-44
45-49
50-54
55-59
60+
843
942
1006
1108
1235
1169
1062
1321
1209
1326
1460
1656
4455
1073
1235
1240
1427
1574
1488
1540
1721
1691
1970
2038
2294
6731
463
549
510
612
651
636
705
707
758
800
932
1161
3606
563
735
742
890
1095
957
840
873
979
1184
1474
1611
4695
1140
1356
1380
1710
1680
1757
1754
1851
1866
1980
2354
2775
8035
904
1306
1339
1652
1839
1635
1481
1499
1704
2152
2324
2565
6733
1967
2004
2099
2547
2721
2463
2198
2249
2463
2636
2697
2714
8301
1766
1928
1881
1817
1948
1765
1765
1783
1808
1808
1603
1565
4955
3352
3586
3599
4360
5045
4872
4902
5294
5446
5854
6243
6963
18524
620
643
639
730
903
836
823
910
947
1119
1068
1284
4223
12691 14284 14435 16853 18691 17578 17070 18208 18871 20829 22193 24588
70258
328255 350154 346869 401994 439741 480286 496362 493934 469928 483986 520344 596279 1778730
93
Tabela 11. Stanovništvo staro 15 i više godina prema školskoj spremi 2002.
Ukupno
Arilje
BajinaBašta
Kosjerić
Nova Varoš
Požega
Priboj
Prijepolje
Sjenica
Užice
Čajetina
Zlatiborski region
Grad Beograd
Srbija
16 462
24 720
12 099
16 880
27 472
25 272
33 233
21 804
69 964
13 340
261 246
1 347 199
6 321 231
Bez
školske
spreme
1 086
2 539
1 337
1 357
1 728
1 718
2 460
2 578
3 536
1 324
19 663
37 744
357 552
1-3
razreda
osnovne
škole
590
831
528
572
1 176
407
838
536
1 397
458
7 333
9 800
126 127
4-7
razreda
osnovne
škole
2 807
5 169
2 915
2 654
4 774
2 478
4 212
3 467
6 688
2 592
37 756
77 525
896 847
Osnovno
Srednje
Više
Visoko
Nepoznato
obrazovanje obrazovanje obrazovanje obrazovanje
4 545
6 609
3 082
4 903
6 720
6 510
9 754
6 695
17 043
3 613
69 474
251 476
1 509 462
6 325
8 166
3 563
6 215
11 090
11 939
13 465
6 730
32 915
4 516
104 924
668 927
2 596 348
490
721
317
611
854
1 001
1 138
552
3 682
423
9 789
91 194
285 056
471
580
241
483
961
944
998
623
4 336
324
9 961
185 417
411 944
148
105
116
85
169
275
368
623
367
90
2 346
25 116
137 895
94
Tabela 12. Stanovništvo staro 15 i više godina prema školskoj spremi 2011.
Ukupno
Bez
školske
spreme
Nepotpuno
osnovno
obrazovanje
Osnovno
obrazovanje
Srednje obrazovanje
Ukupno
Gimnazija
SSS kraće
od 4
godine
SSS 4
godine
Specijalizacija
posle SO
Više
obrazovanje
Visoko
obrazovanje
Nepoznato
Arilje
16 001
476
2 293
4 028
7 735
640
3 948
3 097
50
613
783
73
Bajina Bašta
22 474
1 160
4 327
5 618
9 495
1 026
4 801
3 536
132
846
968
60
Kosjerić
10 568
564
2 384
2 738
4 109
205
1 953
1 896
55
355
390
28
Nova Varoš
14 598
691
2 259
3 586
6 626
827
3 574
2 132
93
624
775
37
Požega
25 762
784
3 897
5 841
12 634
1 168
5 742
5 570
154
1 054
1 488
64
Priboj
23 584
767
2 115
5 228
12 806
1 386
6 382
4 864
174
1 117
1 439
112
Prijepolje
30 989
1 157
3 441
8 137
15 244
1 504
7 814
5 787
139
1 211
1 679
120
Sjenica
20 817
1 255
2 465
6 717
8 462
1 489
4 213
2 722
38
574
1 252
92
Užice
67 503
1 574
5 587
13 564
35 834
2 489
15 996
16 619
730
4 372
6 380
192
Čajetina
Zlatiborski
region
Grad
Beograd
12 843
596
2 122
2 993
231
2 985
2 542
76
578
680
40
245 139
9 024
30 890
58 450
10 965
57 408
48 765
1 641
11 344
15 834
818
1 426 710
16 751
58 259
198 842
103 093
220 482
408 484
17 020
117 137
279 642
7 000
6 161 584
164 884
677 499
1 279 116
5 834
118
779
749
079
3 015
092
311 530
1 186
641
1 464
981
51 940
348 335
652 234
24 424
Srbija
95
Tabela 13. Zaposleni prema mestu zaposlenja
2004
2006
Ukupn
o
Zaposleni u
preduzećim
a,
ustanovam
a,
zadrugama
i
organizacija
ma
Privatni
preduzetn
ici, lica
koja
samostaln
o
obavljaju
delatnost
i
zaposleni
kod njih
Zlatibor
ski
region
72640
57128
Srbija
20508
54
1580140
2009
Ukupn
o
Zaposleni u
preduzećim
a,
ustanovam
a,
zadrugama
i
organizacija
ma
Privatni
preduzetn
ici, lica
koja
samostaln
o
obavljaju
delatnost
i
zaposleni
kod njih
15512
70806
51388
470714
20256
27
1471750
2011
Ukupn
o
Zaposleni u
preduzećim
a,
ustanovam
a,
zadrugama
i
organizacija
ma
Privatni
preduzetn
ici, lica
koja
samostaln
o
obavljaju
delatnost
i
zaposleni
kod njih
Ukupn
o
Zaposleni u
preduzećim
a,
ustanovam
a,
zadrugama
i
organizacija
ma
Privatni
preduzetn
ici, lica
koja
samostaln
o
obavljaju
delatnost
i
zaposleni
kod njih
19418
62627
45997,5
16629
58950
44287
14663
553877
18890
84
1396792
492292
17461
38
1342892
403246
96
Tabela 14. Zaposleni43 po sektorima delatnosti
2006
2009
Zlatiborski region
Srbija
Zlatiborski region
Srbija
UKUPNO
51388
1471750
45998
1396792
POLJOPRIVREDA, ŠUMARSTVO I
VODOPRIVREDA
1060
58336
889
45091
RIBARSTVO
14
1059
48
1038
VAĐENJE RUDA I KAMENA
737
28664
613
22287
PRERAĐIVAČKA INDUSTRIJA
19274
420957
15838
339428
PROIZVODNJA EL. ENERGIJE, GASA I
VODE
2315
43676
2267
45817
GRAĐEVINARSTVO
3544
85512
3195
78936
TRGOVINA NA VELIKO I MALO,
OPRAVKA
4497
197808
3399
193065
HOTELI I RESTORANI
1573
24736
1285
22520
43
Zaposleni u preduzećima, ustanovama, zadrugama i organizacijama
97
SAOBRAĆAJ, SKLADIŠTENJE I VEZE
3512
110161
3027
106739
FINANSIJSKO POSREDOVANJE
598
29979
581
36670
POSLOVI S NEKRETNINAMA,
IZNAJMLJIVANJE
533
67139
659
79783
DRŽAVNA UPRAVA I SOCIJALNO
OSIGURANJE
2061
69065
2136
71222
OBRAZOVANJE
4842
125437
5129
134795
ZDRAVSTVENI I SOCIJALNI RAD
5767
157720
5835
162369
DRUGE KOMUNALNE, DRUŠTVENE I
LIČNE USLUGE
1061
51503
1099
57035
98
Tabela 15.Nezaposlena lica
2004
Ukupno
Arilje
Bajina Bašta
Kosjerić
Nova Varoš
Požega
Priboj
Prijepolje
Sjenica
Užice
Čajetina
Zlatiborski region
Srbija
2 165
3 134
1 336
3 002
3 614
6 640
7 116
5 118
10 153
1 290
43 568
969 888
2011
Prvi put
Bez
traže
kvalifikacija
zaposlenje
850
2 147
669
1 910
1 889
5 176
5 744
3 271
4 249
734
26 639
460 118
804
1 162
481
1 036
1 263
1 807
2 501
2 391
3 068
486
14 999
309 143
Žene
1 110
1 608
652
1 623
2 024
3 265
3 617
2 799
5 643
528
22 869
466 988
Ukupno
1289
2186
752
2392
1898
5446
6673
5511
5957
720
32824
738756
Prvi put
Bez
traže
kvalifikacija
zaposlenje
336
607
231
623
484
3526
3089
3265
1301
125
13587
265097
419
633
219
824
479
1483
2348
2519
1407
218
10549
242840
Žene
646
1197
411
1199
1067
2798
3541
2507
3237
361
16964
384702
99
Tabela 16. Nezaposlena lica u Zlatiborskom okrugu prema stručnoj spremi (april 2013)
Ukupno
35157
I
9627
II
1253
III
11644
IV
8743
V
248
VI
1790
VII 1
1837
VII 2
14
VIII
1
Tabela 17.Nezaposlena lica u Zlatiborskom okrugu prema trajanju nezaposlenosti (april 2013)
do 3
UKUPNO
meseca
35157
4420
3 do 6
meseci
6 do 9
meseci
9 do 12
meseci
1 do 2
godine
2 do 3
godine
3 do 5
godina
5 do 8
godina
8 do 10
godina
3585
2453
1850
5736
3920
3939
3453
1602
preko
10
godina
4199
Tabela 18. Nezaposlena lica u Zlatiborskom okrugu prema starosti (april 2013)
UKUPNO
15 - 19
godina
20 - 24
godine
25 - 29
godina
30 - 34
godine
35 - 39
godina
40 - 44
godine
45 - 49
godina
50 - 54
godine
55 - 59
godina
60 - 64
godine
35157
674
3872
4801
4306
4427
4346
4496
4270
2987
978
100
101
Aneks 5: Upitnik za učenike srednjih škola
102
Upitnik o planovima za
obrazovanje učenika
srednjih škola
Škola: ______________________________________
Maj, 2013.
103
O upitniku
Ovaj upitnik ima za cilj da pruži odgovore o tvojim daljim planovima za školovanje.
Osnovni cilj jeste da utvrdimo koliko je učenika zainteresovano da studira u svom mestu ako bi
postojale mogućnosti za tako nešto, kao i koji su razlozi koji utiču na odluku o daljem školovanju kod
učenika srednjih škola. Kako si ti učenik/učenica srednje škole, tvoja pomoć i tvoje mišljenje o ovoj
temi nam je veoma značajno. Molimo te da odgovaraš iskreno i da pažljivo pročitaš pitanje i dobro
razmisliš pre nego što daš odgovor. Za popunjavanje upitnika je potrebno oko 20 minuta.
Poverljivost
Sve informacije koje se prikupe u ovom istraživanju biće poverljive. Podaci koje prikupimo neće biti
dovođeni u vezu sa tvojim imenom i prezimenom, odnosno sa tobom lično već nam služe da
saznamo kakve su želje i mišljenja srednjoškolca u tvom mestu kako bi se unapredile mogućnosti za
dalje obrazovanje.
O načinu popunjavanja upitnika
 Pre odgovaranja na pitanje pročitaj uputstvo kako se odgovara na svako pitanje.
 Na pitanja se odgovara zaokruživanjem broja ispred ponuđenog odgovora. Negde će se
tražiti da zaokružiš jedan, a negde više ponuđenih odgovora. Zato pažljivo pročitaj uputstvo
pre svakog pitanja.
 Prati uputstva o redosledu odgovaranja na pitanja. Na neka pitanja nećeš morati da
odgovaraš.
 Ako ti nešto nije jasno, slobodno traži pojašnjenje od osobe koja ti je dala upitnik.
Zahvaljujemo ti se na učešću!
104
Osnovne informacije o tebi i tvom školovanju
Ovo pitanja se odnose na osnovne podatke o tebi i tvom obrazovanju. Molimo te da odgovoriš tako što ćeš
zaokružiti broj ispred odgovora ili upisati rečima/brojevima odgovor tamo gde treba.
1. Da li si muškog ili ženskog pola?
1. Ženskog
2. Muškog
2. Koje godine si rođen/a?
Na crti ispod upiši godinu kada si rođen/a.
__ __ __ __ godina
3. Navedi podatke o školi koju trenutno pohađaš.
Dopiši odgovore.
Ime škole: _________________________________________
Obrazovni profil/smer: _____________________________________
Mesto u kome se nalazi škola: ___________________________
4. Ova škola je:
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Srednja stručna škola –pohađam trogodišnji profil
2.
Srednja stručna škola –pohađam četvorogodišnji profil
3.
Umetnička škola
4.
Gimnazija
5. Koji je najviši nivo obrazovanja koji je stekla tvoja majka?
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Bez škole
2.
Osnovna škola
3.
Srednja stručna škola
4.
Gimnazija
5.
Fakultet - osnovne studije
6.
Fakultet - magistratura ili doktorat
7.
Ne znam
6. Koji je najviši nivo obrazovanja koji je stekao tvoj otac?
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Bez škole
2.
Osnovna škola
105
3.
Srednja stručna škola
4.
Gimnazija
5.
Fakultet - osnovne studije
6.
Fakultet - magistratura ili doktorat
7.
Ne znam
7. Sa kim sada živiš?
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Sa roditeljima
2.
U domu
3.
Sa rođacima/starateljima/kod prijatelja
4.
Sa nekim drugim: _____________________________________ navedi na crti sa kim
8. Koliko je škola koju pohađaš udaljena od mesta u kome stanuješ?
Zaokruži jedan odgovor. Traži se tvoja približna procena.
9.
1.
Do 1 km
2.
Od 1,1 do 5 km
3.
Od 5,1 do 10 km
4.
Više od 10,1 km
Kada uporediš novčana primanja svoje porodice sa primanjima drugih porodica iz tvog mesta, ona
su:
Na ovo pitanje možeš odgovoriti na osnovu ličnog utiska i procene. Zaokruži jedan odgovor.
1.
Veoma iznad proseka
2.
Nešto iznad proseka
3.
Slična kao i kod većine
4.
Nešto ispod proseka
5.
Veoma ispod proseka
10. Da li si ponovio razred u srednjoj školi?
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Ne, nikada
2.
Da, jednom
11. Koliki je bio tvoj školski uspeh (prosek) na poslednjem polugodištu?
Napiši prosek na crtu ispod. Ako ne možeš da se setiš tačnog proseka, napiši najpribližnij prosek.
Tvoj prosek na poslednjem polugodištu:
___,___
106
Podaci o tvom budućem školovanju
Naredna pitanja odnose se na tvoje buduće školovanje. Molimo te da odgovoriš tako što ćeš zaokružiti broj
ispred odgovora ili upisati rečima odgovor tamo gde treba.
12. Koji nivo školovanja očekuješ da ćeš završiti?
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Srednju školu - trogodišnji profil
2.
Srednju školu - četvorogodišnji profil
3.
Višu školu
4.
Fakultet - osnovne studije
5.
Fakultet - magistraturu ili doktorat
13. Prilikom donošenja odluke o nastavku školovanja čime se sve vodiš?
Označi jedan odgovor u svakom redu. Za svaku tvrdnju označi koliko je važna za tebe kada donosiš
odluku o nastavku školovanja. Možeš navesti i nešto što nije ponuđeno.

Nije mi
nimalo
važno
Nije mi
važno
Važno
mi je
Veoma
mi je
važno
1.
Trošak studija - koliko novca je potrebno da izdvojim.
1
2
3
4
2.
Vreme koje bih provodio/la u putovanju do škole/fakulteta
svaki dan.
1
2
3
4
3.
Mogućnost da tokom školovanja/studija živim sa roditeljima.
1
2
3
4
4.
Mogućnost da se odvojim od roditelja i živim samostalno.
1
2
3
4
5.
Kvalitet društvenog života koji bih imao/la u mestu u kome bih
se školovao/la.
1
2
3
4
6.
Mogućnost da nađem bolji posao posle studija.
1
2
3
4
7.
Kvalitet obrazovanja koji mogu da dobijem.
1
2
3
4
8.
Količina truda koju bih morao/la da uložim tokom studiranja.
1
2
3
4
9.
Da studiram ono što volim.
1
2
3
4
10. Da studiram ono što sam učio/la u srednjoj školi.
1
2
3
4
11. Nešto drugo (navedi šta):
___________________________________________
1
2
3
4
12. Nešto drugo (navedi šta):
___________________________________________
1
2
3
4
Šta je od navedenog iz pitanja 13 najvažnije za tebe?
107
Dopiši odgovor.
Najvažniji činilac iz pitanja 13 je pod rednim brojem:
_______
14. Da li ćeš nakon završetka srednje škole nastaviti školovanje?
Zaokruži jedan odgovor.

1.
Ne, ne bih nastavio/la školovanje - pređi na pitanje 18
2.
Da, nakon završenog trogodišnjeg profila upisaću četvorogodišnji, ali ne bih upisivao/la višu školu
ili fakultet - pređi na pitanje 18
3.
Da, nakon završenog trogodišnjeg profila upisaću četvorogodišnji i kasnije višu školu ili fakultet pređi na pitanje 15
4.
Da, upisaću fakultet ili višu školu. - pređi na pitanje 15
5.
Ne znam, nisam siguran/na - pređi na pitanje 15
Napiši na crti ispod pun naziv ustanove koju želiš da upišeš nakon škole koju sada pohađaš i mesto u
kom se ona nalazi kao na primeru ispod. Ukoliko se dvoumiš između više ustanova napiši samo
jednu.
Primer:
a)
Naziv ustanove: Farmaceutski fakultet__________________________
b)
Mesto u kome se nalazi: Beograd__________________________
a)
Naziv ustanove: ______________________________________________________
b) Mesto u kome se nalazi: _________________________________________________________
108
Studiranje u Užicu
Pitanja u ovom segmentu se bave mogućnošću studiranja u Užicu. Molimo te da odgovoriš tako što ćeš
zaokružiti broj ispred odgovora ili upisati rečima odgovor tamo gde treba.
15. Da u Užicu postoji ono što te zanima da upišeš, gde bi pre studirao/la?
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Pre bih studirao/la u Užicu ako bi postojalo ono što me zanima - pređi na pitanje 16
2.
Već sam izabrao/la da studiram u Užicu - pređi na pitanje 16
3.
Nije mi važno gde studiram - pređi na pitanje 16
4.
Pre bih studirao/la u nekom drugom gradu - pređi na pitanje 17
16. Šta su za tebe prednosti studiranja u Užicu?
Označi jedan odgovor u svakom redu. Obrati pažnju na to da ti ne mogu svi razlozi biti podjednako važni.
Možeš navesti i prednosti koje nisu ponuđene.
Nije mi
nimalo
važno
Nije mi
važno
Važno mi
je
Veoma
mi je
važno
1.
Na taj način bih uštedeo/la dosta novca.
1
2
3
4
2.
Trošio/la bih manje vremena za putovanja.
1
2
3
4
3.
Mogućnost da tokom studija živim sa roditeljima.
1
2
3
4
4.
Mogućnost da se odvojim od roditelja i živim samostalno.
1
2
3
4
5.
Imao/la bih kvalitetniji društveni život.
1
2
3
4
6.
Na taj način bih lakše došao/la do posla.
1
2
3
4
7.
Na taj način bih dobio/la bolji kvalitet obrazovanja.
1
2
3
4
8.
Morao/la bih da na taj način uložim manje truda prilikom
studiranja.
1
2
3
4
9.
Nešto drugo (navedi šta):
1
2
3
4
1
2
3
4
______________________________________________
10. Nešto drugo (navedi šta):
______________________________________________

Šta je od navedenog iz pitanja 16 najvažnije za tebe?
Dopiši odgovor.
Najvažniji činilac iz pitanja 16 je pod rednim brojem:
_______
- pređi na pitanje 20
109
17. Zašto ne bi studirao/la u Užicu ukoliko bi u njemu postojao fakultet koji te zanima?
Označi jedan odgovor u svakom redu. Obrati pažnju na to da ne mogu svi razlozi biti podjednako važni
za tebe. Možeš navesti i prednosti koje nisu ponuđene.
Nije mi
nimalo
važno
Nije mi
važno
Važno
mi je
Veoma
mi je
važno
1.
Želim da upoznam novi grad.
1
2
3
4
2.
Želim da se odvojim od roditelja.
1
2
3
4
3.
Imao/la bih kvalitetniji društveni život.
1
2
3
4
4.
Da bih lakše došao/la do posla.
1
2
3
4
5.
Na taj način bih dobio/la bolji kvalitet obrazovanja.
1
2
3
4
6.
Morao/la bih da na taj način uložim više truda prilikom
studiranja.
1
2
3
4
5.
Plašim se da ljudi neće dovoljno vrednovati diplomu
stečenu u Užicu.
1
2
3
4
6.
Nešto drugo (navedi šta):
1
2
3
4
1
2
3
4
_______________________________________________
7.

Nešto drugo (navedi šta):
_______________________________________________
Šta je od navedenog iz pitanja 17 najvažnije za tebe?
Dopiši odgovor.
Najvažniji činilac iz pitanja 17 je pod rednim brojem:
_______
- pređi na pitanje 20
110
18. Rekao/la si nam da ne želiš da nastaviš svoje školovanje. Koji su razlozi za to? Proceni koliko se svaki
razlog odnosi na tebe.
Označi jedan odgovor u svakom redu. Obrati pažnju na to da ne mogu svi razlozi biti podjednako važni
za tebe. Možeš navesti i razloge koji nisu ponuđeni.
Nimalo
se ne
odnosi
Ne
odnosi se
Odnosi
se
Veoma
se odnosi
1.
Moja porodica nema dovoljno novca da mi priušti
studiranje.
1
2
3
4
2.
Želim da odmah počnem da radim.
1
2
3
4
3.
Ne volim da učim i zbog toga ne želim na fakultet.
1
2
3
4
4.
Ne postoji fakultet u mom mestu, a nemam sredstava da
studiram u drugom gradu.
1
2
3
4
5.
Mislim da nisam sposoban da završim fakultet.
1
2
3
4
6.
Nešto drugo (navedi šta):
1
2
3
4
1
2
3
4
_______________________________________________
7.
Nešto drugo (navedi šta):
_______________________________________________
19. Da li bi se tvoja odluka da ne studiraš promenila ukoliko bi postojao Univerzitet u Užicu?
Zaokruži jedan odgovor.
1.
Da, sigurno bih promenio/la odluku.
2.
Ne znam, verovatno bih promenio/la odluku.
3.
Ne znam, verovatno ne bih promenio/la odluku.
4.
Ne, ni pod kojim uslovima ne bih nastavio/la školovanje bez obzira na to da li u Užicu postoji
univerzitet ili ne.
111
20. Molimo te da, koristeći navedenu skalu od 1 do 7 za svaku tvrdnju, označiš u kojoj meri se slažeš sa
njom. Bez obzira kako si do sada odgovarao, za svaku od ponuđenih tvrdnji proceni koliko se sa njom
slažeš.
Označi jedan odgovor u svakom redu.
Potpuno se
ne slažem
Neodlučan/
a sam
Potpuno
se slažem
1.
Zato što sa diplomom srednje škole neću uspeti da dobijem
dobro plaćen posao.
1
2
3
4
5
6
7
2.
Jer uživam u učenju novih stvari.
1
2
3
4
5
6
7
3.
Zato što smatram da će mi fakultetsko obrazovanje pomoći da
bolje obavljam posao koji bih želeo/la da radim.
1
2
3
4
5
6
7
4.
Zbog mogućnosti da sa drugima delim svoje ideje.
1
2
3
4
5
6
7
5.
Iskreno rečeno, ne znam. Zaista imam osećaj da u školi gubim
vreme.
Zbog zadovoljstva koje osećam kada tokom učenja
prevaziđem sopstvena očekivanja.
Da pokažem sebi da sam sposoban/na da dobijem fakultetsku
diplomu.
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
6.
7.
8.
Da bih kasnije dobio/la prestižniji posao.
1
2
3
4
5
6
7
9.
Zbog zadovoljstva koje osećam kada otkrivam nepoznato i
saznajem nove stvari.
1
2
3
4
5
6
7
10. Jer će mi to omogućiti da jednog dana radim posao koji volim.
1
2
3
4
5
6
7
11. Zbog zadovoljstva koje mi pruža čitanje zanimljivih dela.
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
21. Da bih sebi dokazao/la da sam pametan/na.
1
2
3
4
5
6
7
22. Da bih kasnije imao/la bolju platu.
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
12. Nekada sam imao/la dobre razloge zbog kojih sam želeo/la da
idem na fakultet, a sada se pitam da li bih zaista trebao/la da
studiram.
13. Zbog zadovoljstva koje osećam kada postignem ili prevaziđem
ciljeve koje sam sebi postavio/la.
14. Zato što ću se kada uspem na fakultetu osećati
bitnim/bitnom.
15. Jer u budućnosti želim dobro da živim.
16. Zbog zadovoljstva koje osećam kada proširujem svoje znanje
iz oblasti koje me zanimaju.
17. Jer će mi fakultet pomoći da donesem boljuodluku u pogledu
moje karijere.
18. Zbog zadovoljstva koje osećam kada u potpunostirazumem
ono što su drugi napisali..
19. Ne vidim zašto bih išao/la na fakultet i iskreno me baš briga za
to.
20. Zbog zadovoljstva koje osećam kada ispunjavam teške
zadatke.
23. Jer bi mi studije omogućile da nastavim da učim o mnogim
stvarima koje me zanimaju.
24. Jer verujem da će mi nekoliko dodatnih godina
obrazovanjapovećati stručnost kaoradnika.
25. Zbog dobrog osećanja koji mi pruža čitanje zanimljivih tema.
112
26. Ne znam. Nemam pojma šta ja uopšte radim u školi.
1
2
3
4
5
6
7
27. Jer ću tokom procesa ličnog usavršavanja na fakultetu osećati
veliko zadovoljstvo.
1
2
3
4
5
6
7
28. Jer hoću da pokažem sebi da mogu da uspem na studijama.
1
2
3
4
5
6
7
113
Download

Studija izvodljivosti za otvaranje državnog