Na osnovu člana 86, stav 1 Zakona o energetici ("Službeni list CG", broj 28/2010), i člana 45,
stav 1, tačka 15 Statuta Crnogorskog elektroprenosnog sistema AD, Odbor direktora Društva, na
II sjednici od 27.10.2011. god., utvrdio je
Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne
energije
Pravila su objavljena u "Službenom listu CG", br. 5/2012
od 23.1.2012. godine.
I. OSNOVNE ODREDBE
1. Predmet Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne
energije
Član 1
Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne energije (u daljem tekstu Pravila ili
Pravila za funkcionisanje) utvrđuju minimum tehničkih, planskih i radnih uslova za povezivanje na
prenosni sistem i interkonekciju sa ostalim sistemima, kao i za rad i način upravljanja prenosnog
sistema.
Ispunjavanje ovih uslova osigurava nesmetan rad prenosnog sistema. Uslovi moraju biti
pravični, nediskriminatorni i nepristrasni.
Pravila utvrđuju prava i obaveze operatora prenosnog sistema (u daljem tekstu "OPS") i
korisnika prenosnog sistema sa namjenom obezbjeđivanja sigurnog i pouzdanog rada prenosnog
sistema u cilju sigurnog i pouzdanog snabdijevanja krajnjih kupaca električnom energijom.
Pravila sadrže i minimalne uslove Udruženja evropskih operatera prenosnih sistema električne
energije (ENTSO-E) vezane za rad i razmjenu električne energije između sinhrono povezanih
sistema.
Član 2
Prema Zakonu o energetici, član 86, Pravilima se uređuju:
1) tehnički i drugi uslovi za priključak korisnika na prenosni sistem,
2) tehnički i drugi uslovi za sigurno funkcionisanje elektroenergetskog sistema radi
snabdijevanja krajnjih kupaca električnom energijom propisanog kvaliteta,
3) opšti uslovi za korišćenje prenosnog sistema,
4) pravila o pristupu prenosnom sistemu,
5) kriterijumi i način obezbjeđivanja pomoćnih i sistemskih usluga,
6) način rada u vanrednim situacijama,
7) tehnički i drugi uslovi za povezivanje i funkcionisanje prenosnog sistema u interkonekciji,
8) način planiranja razvoja prenosnog sistema,
9) funkcionalni zahtjevi i klasa tačnosti mjernih uređaja, kao i način mjerenja električne
energije,
10) način objavljivanja podataka potrebnih za funkcionisanje tržišta i davanje podataka
operatorima sistema, i
11) način davanja prioriteta korišćenju domaćih izvora primarne energije za proizvodnju
električne energije, koji u bilo kojoj kalendarskoj godini ne prelaze 15 % ukupne primarne
energije neophodne za proizvodnju električne energije koja se troši u Crnoj Gori.
2. Područje primjene
Član 3
U tehničko-tehnološkom pogledu, Pravila se primjenjuju:
- na prenosni sistem i
- na djelove objekata i mreža 110 kV koji su u vlasništvu, odnosno na kojima pravo korišćenja
imaju korisnici prenosnog sistema.
Član 4
U pogledu energetskih subjekata, Pravila se primjenjuju na:
1) OPS;
2) korisnike prenosnog sistema pod kojima se u ovim Pravilima podrazumijevaju:
- proizvođači električne energije,
- operator(i) distributivnog sistema električne energije,
- snabdjevači električnom energijom,
- krajnji kupci direktno povezani na prenosni sistem (direktni potrošači), i
- trgovci, posrednici i zastupnici na tržištu električne energije;
3) operatora tržišta.
3. Osnovne obaveze i odgovornosti kod primjene Pravila
Opšte obaveze
Član 5
Kod izvođenja aktivnosti iz svoje nadležnosti, propisanih članom 83 Zakona o energetici, OPS
je obavezan da primjenjuje Pravila na pravičan, nediskriminatoran i nepristrasan način.
Svi elektroenergetski subjekti i korisnici na koje se odnose pojedini dijelovi Pravila, što je
definisano predmetom svakog dijela Pravila, obavezni su da ga primjenjuju.
Ukoliko su pojedini subjekti ili korisnici obavezni, a nijesu u mogućnosti da primijene određene
obaveze iz Pravila, mogu podnijeti zahtjev za izuzeće u skladu sa čl. 283 i 284 ovih Pravila.
Promjene i tumačenja Pravila
Član 6
Ukoliko neki energetski subjekat ili korisnik smatra da je pojedine odredbe iz Pravila potrebno
promijeniti postupa u skladu sa članom 276 st. 1 i 2 ovih Pravila.
OPS je dužan da najkasnije u roku od 45 dana od dana nastanka nepredviđenih okolnosti iz
člana 7 ovih Pravila sačini i podnese na razmatranje i usaglašavanje inicijativu za izjmenu
odnosno dopunu Pravila.
Svaki energetski subjekt ili korisnik može, u slučaju potrebe, od OPS-a zahtijevati dodatna
tumačenja o namjeni i primjeni bilo koga dijela Pravila. OPS je dužan da energetskom subjektu ili
korisniku da zahtijevana tumačenja i da javno stavi na raspolaganje i zahtjev i tumačenje.
Nepredviđene okolnosti i izvještavanje
Član 7
Ukoliko nastanu okolnosti koje odredbama Pravila nijesu predviđene, odnosno čije se
nastupanje nije moglo spriječiti, a djelovanje tih okolnosti može prouzrokovati izmjenjene
tehničke uslove korišćenja prenosnog sistema i izazvati posljedice po korisnike prenosnog
sistema, OPS ima pravo da preduzme mjere za slučaj nepredviđenih okolnosti.
U takvim okolnostima OPS, u mjeri u kojoj je to moguće, hitno konsultuje sve korisnike kojih
se to tiče, kako bi se postigao dogovor o tome šta je potrebno preduzeti. Ukoliko OPS i korisnici
ne mogu, u okviru raspoloživog vremena, postići dogovor o mjerama koje je potrebno preduzeti,
odluku o tome donosi OPS.
Kad god OPS donosi takve odluke, čini to uzimajući u obzir, kada je to moguće, gledišta
iznešena od strane korisnika, u svakom slučaju vodeći računa što je prihvatljivo u takvim
okolnostima i primjenjujući mjere koje posljedice po korisnike sistema svode na najmanju
moguću mjeru.
Svaki korisnik je dužan pridržavati se uputstava dobijenih od OPS-a poštujući takvu odluku,
pod uslovom da su uputstva konzistetna sa postojećim tehničkim parametrima sistema korisnika,
registrovanog u skladu sa Pravilima.
OPS obaviještava Agenciju o svim nepredviđenim okolnostima i relevantnim odlukama u
skladu sa ovim Pravilima.
OPS je dužan da sačini izvještaj o primjeni mjera za slučaj nepredviđenih okolnosti, na način i
po postupku za izradu vanrednih izvještaja o radu prenosnog sistema, u kojem se, pored ostalog,
navode uzroci nastupanja nepredviđenih okolnosti, mjere koje su preduzete i posljedice
djelovanja nepredviđenih okolnosti.
Povjerljivost informacija i podataka
Član 8
Kod primjene ovih Pravila OPS je dužan da primjenjuje Pravila za čuvanje povjerljivosti
komercijalno osjetljivih informacija ("Službeni list CG", broj 35/11).
Podaci koje energetski subjekti i korisnici prenosnog sistema dostavljaju OPS su povjerljivi i
OPS ih može učiniti dostupnim drugim energetskim subjektima i korisnicima ili potencijalnim
korisnicima samo u slučajevima i na način kako je to, posebno, opisano u svakom članu Pravila,
gdje je za tim bilo potrebe.
Komercijalno osjetljivi podaci, kao i podaci koji mogu uticati na ravnopravnost u konkurenciji
su tajni. Svi podaci tehničke prirode po pravilu nijesu tajni.
Korisnici prenosnog sistema određuju podatke koji se odnose na tehničke karakteristike i
uslove eksploatacije svojih objekata, koje OPS mora da tretira kao povjerljive. Ovi podaci se
unose u sporazum koji reguliše eksploataciju objekata korisnika prenosnog sistema.
Informacije i podatke koje je korisnik prenosnog sistema odredio za povjerljive OPS može
objaviti samo uz pisanu saglasnost korisnika. Pisana saglasnost određuje za koju se svrhu
informacije ili podaci mogu objaviti. Ova saglasnost ne može imati trajni karakter.
Podaci koji se odnose na potrošnju, proizvodnju i razmjenu električne energije svakog
korisnika pojedinačno, OPS smatra za povjerljive. Sumarni podaci ovog tipa, na nivou
elektroenergetskog sistema, ne smatraju se povjerljivim.
Osnovne informacije o radu prenosnog sistema, uključujući i osnovne informacije o
poremećajima i drugim vanrednim okolnostima, ne smatraju se povjerljivim.
Podatke o opterećenju prenosnog sistema OPS objavljuje u formi koja ne narušava
povjerljivost informacija korisnika prenosnog sistema.
OPS u cilju obezbjeđivanja tehničkih preduslova za analizu sigurnosti rada elektroenergetskog
sistema razmjenjuje odgovarajuće podatke sa susjednim operatorima prenosnog sistema, među
kojima se nalaze i komercijalno povjerljivi ili osjetljivi podaci. Kako bi se spriječile zloupotrebe
ovih podataka, OPS sa susjednim operatorima prenosnog sistema zaključuje odgovarajuće
ugovore o povjerljivosti dostupnih podataka, u kojima se takvi podaci označavaju kao povjerljivi,
a ugovorne strane obavezuju na očuvanje njihove tajnosti.
4. Termini, skraćenice i definicije
Termini
Član 9
Ukoliko kontekst ili svrha ne nalažu drugačije, svi termini definisani u Zakonu o energetici
imaju isto značenje i u ovim Pravilima.
Skraćenice
Član 10
Skraćenice upotrijebljene u ovim Pravilima imaju sljedeće značenje:
APU
Automatsko ponovno uključenje
AAC
Već raspoređen prenosni kapacitet
ACE
Greška kontrolne zone
AGC
Automatska regulacija proizvodnje
ATC
Raspoloživi prenosni kapacitet
EES
Elektroenergetski sistem
EN
Evropski standard za laboratorije
ENTSO- European Network of Transmission System Operators for Electricity
(Evropsko udruženje operatora prenosnih sistema električne energije)
E
ETSO
European Transmission System Operators (Udruženje Evropskih operatora
prenosnog sistema) - ne postoji više, njegovu ulogu preuzima ENTSO-E
IEC
Međunarodna elektrotehnička komisija
ISO
Međunarodna organizacija za standardizaciju
NTC
Neto prenosni kapacitet
ODS
Operator distributivnog sistema električne energije
OPS
Operator prenosnog sistema električne energije
OT
Operator tržišta
SEETSO Asocijacija južnoevropskih operatora prenosnog sistema
SCADA
Sistem za nadzor i upravljanje EES-om u realnom vremenu.
TTC
Ukupni prenosni kapacitet
UCTE
Union pour la Coordination du Transport d´électricité (Unija za
koordinaciju transporta električne energije) - ne postoji više, njegovu ulogu
preuzima ETSO odnosno ENTSO-E
Definicije
Član 11
Termini upotrijebljeni u ovim Pravilima imaju sljedeća značenja i definicije:
Agencija
Regulatorna agencija za energetiku
Aktivna energija
Električna energija proizvedena, potrošena ili prenošena u
određenom vremenskom intervalu mjerena jedinicom vatsat
ili standardnim većim jedinicama
Automatsko
rasterećenje
Rasterećenje sistema, tj isključenje potrošnje (opterećenja)
koje se postiže reagovanjem podfrekventnih releja
Balansna energija
Električna energija koju OPS obezbjeđuje u cilju usklađivanja
raspoložive električne energije sa potrebama
Balansna
odgovornost
Odgovornost balansno odgovornih subjekata za odstupanje od
sopstvenog plana predaje i prijema električne energije
utvrđenog u voznom redu
Balansno odgovorni
subjekt
Učesnik na tržištu električne energije (proizvođač,
snabdjevač, trgovac ili kvalifikovani kupac), koji je dužan da
učestvuje u sistemu količinskog obračuna odstupanja predaje
i prijema električne energije od voznih redova, koje sprovodi
operator tržišta
Balansno tržište
Tržište koje se uspostavlja i održava u cilju kupoprodaje
balansne energije
Balansna grupa
Udruženje balansno odgovornih subjekata radi zajedničkog
obračuna odstupanja, čime postaju subjekti poravnanja date
balansne grupe. Balansno odgovorni subjekti udruženi u
balansnu grupu određuju nosioca balansne odgovornosti
balansne grupe
Beznaponsko
pokretanje
generatora
(blackstart)
Sposobnost proizvodne jedinice da se iz stanja kada je
isključena sa sistema vrati u operativno stanje i počne da
predaje snagu, u situaciji kada je dio prenosnog sistema na
koji je priključena u beznaponskom stanju
Debalans
Odstupanje rada EES od voznog reda, tj. razlika između
raspoložive energije (proizvodnja i nabavka) i ukupnih
potreba (potrošnja, isporuka i gubici u sistemu)
Direktni potrošač
Krajnji kupac koji prima električnu energiju direktno iz
prenosnog sistema
Dispečer
Osoba ovlaštena od OPS-a da izdaje instrukcije o dispečiranju
Dispečerska
instrukcija
Instrukcija izdata od OPS-a (dispečera) koja se odnosi na
funkcionisanje proizvodnih jedinica, prenosnog i korisničkih
sistema, uključujući korišćenje pomoćnih i sistemskih usluga
Dispečerski centar
OPS
Centar upravljanja prenosnim sistemom
Dispečiranje
Upravljanje tokovima električne energije u prenosnom
sistemu, uključujući i razmjenu sa drugim sistemima
Ekonomsko
prvenstvo
Vrsta dispečiranja u kojem operator prenosnog sistema
prihvata prvo ponudu sa najnižom cijenom za raspoloživu
proizvodnju električne energije, nakon čega slijedi
prihvatanje skuplje proizvodnje po rastućem redosljedu
Energija proizvedena u postrojenjima koja koriste samo
obnovljive izvore energije; dio električne energije koju iz
obnovljivih izvora energije proizvedu elektrane sa
Električna energija iz
kombinovanim ciklusom, koje u svom procesu koriste i
obnovljivih izvora
neobnovljive izvore energije (npr. spaljivanje biomase u
elektranama na ugalj) i obnovljiva električna energija koja se
koristi za akumulaciju energije, bez električne energije koja je
dobijena iz te akumulacije
Elektrana
Elektroenergetski objekat koji obuhvata jednu ili više
proizvodnih jedinica
Elektroenergetski
sistem
U tehničkom smislu, skup elektrana prenosnih i distributivnih
vodova, transformatora i krajnjih kupaca međusobno
povezanih tako da dejstvuju kao jedna cjelina
Energetski bilans
Planski akt kojim se za određeni planski period utvrđuje
sistematski prikaz tokova energije od njihovog izvora u
prirodi (primarna energija), nabavke i prodaje (primarnih i
sekundarnih oblika energije), razmjene u skladištima, preko
potrošnje ili proizvodnje u centralnim postrojenjima za
transformaciju energije, gubitka prenosa i distribucije energije
do snabdijevanja po pojedinim sektorima finalne potrošnje
Energetski prenosni
objekat
Objekat u kojem se vrši jedna ili više tehnoloških funkcija
prenosa električne energije
Energija
Aktivna energija i/ili reaktivna energija
Fliker
Nagla promjena efektivne vrednosti naponskog talasa koja je
obično izazvana priključivanjem postrojenja korisnika koje
izobličuje normalnu sinusnu naponsku krivu
Frekvencija
Broj perioda naizmjeničnog napona u sekundi (izražen u
Hercima), pri kojem sistem funkcioniše
Frekventno
odstupanje
Odstupanje stvarne od zadate frekvencije sistema
Generatorski
dijagram proizvodne
jedinice
Dokumenat u kojem su date granice sposobnosti rada
proizvodne jedinice (u MW i Mvar) u normalnim okolnostima
Gubici u sistemu
Gubici aktivne energije u elementima prenosnog sistema
Hladna rezerva
Proizvodna jedinica koja je podvrgnuta centralnom
upravljanju od strane OPS-a, spremna za pogon i može biti
sinhronizovana (stavljena u pogon) u određenom vremenu
Imalac licence
Fizičko ili pravno lice koje ima licencu za obavljanje
određene elektroenergetske djelatnosti u skladu sa Zakonom o
energetici
Interkonektor
Prenosni vod koji prelazi granicu između dvije države samo
radi povezivanja prenosnih sistema tih država
Izuzeće
Odobrenje, dato od strane Agencije ili OPS-a na zahtjev
korisnika prenosnog sistema, za nepridržavanje neke odredbe
Pravila u ograničenom trajanju, tj. do otklanjanja razloga
zbog kojeg je izuzeće traženo
Koordinator bloka
Operator prenosnog sistema koji je nadležan za prikupljanje i
usvajanje programa razmjene između regulacionih oblasti
koje sačinjavaju regulacioni blok i susjednih regulacionih
oblasti, te za izračunavanje neželjenih odstupanja i
kompenzacionih programa regulacionih oblasti koje
sačinjavaju regulacioni blok
Korisnički sistem
Svaki sistem u vlasništvu korisnika kojim upravlja korisnik
Korisnik (prenosnog
sistema)
Pravno ili fizičko lice koji koristi (prenosni) sistem ili budući
korisnik (prenosnog) sistema
Krajnji kupac
Kupac koji kupuje električnu energiju za sopstvenu potrošnju
Kupac
Pravno ili fizičko lice koje kupuje električnu energiju za
sopstvenu potrošnju ili za dalju prodaju
Kvalifikovani kupac
Krajnji kupac koji može da kupuje električnu energiju od
snabdjevača po sopstvenom izboru
Mjerni sistem
Oprema potrebna za mjerenje locirana između tačke mjerenja
i tačke priključka na telekomunikacioni sistem
Mjerni transformator Naponski ili strujni transformator
Mjerni uređaj
Uređaj koji mjeri i registruje proizvodnju, potrošnju i
razmjenu električne energije
Naponski nivo
Nazivni napon kojim se mreža označava i naziva. Standardni
naponski nivoi u prenosnom sistemu Crne Gore su 110 kV,
220 kV i 400 kV.
Naponski
transformator (NT)
Transformator koji se koristi sa mjernim uređajima i/ili
zaštitnim uređajima u kojima je napon u sekundarnom
namotaju, u okviru propisanih granica greške, proporcionalan
naponu u primarnom namotaju
Nosilac balansne
odgovornosti
Balansno odgovorni subjekt ili nosilac balansne odgovornosti
balansne grupe
Obnovljivi izvori
energije
Izvori energije koji se obnavljaju u cjelosti ili djelimično,
posebno energija vodotoka, vjetra, neakumulirana sunčeva
energija, biogorivo, biomasa, biogas, geotermalna,
hidrotermalna i aerotermalna energija, energija talasa, plime i
osjeke, gasa iz deponija, gasa iz postrojenja za preradu
otpadnih voda
Odobreni vozni red
Vozni red koji je dostavljen operatoru tržišta i od njega
odobren i koji se primjenjuje za odgovarajući rasporedni dan.
Ovaj vozni red je obavezujući za balansno odgovornog
subjekta koji ga je dostavio
Operator
distributivnog
sistema (ODS)
Energetski subjekat koji obavlja djelatnost distribucije
električne energije i koji je odgovoran za funkcionisanje,
korišćenje, pouzdanost, upravljanje, održavanje i razvoj
distributivnog sistema na određenom području
Operator prenosnog
sistema (OPS)
Energetski subjekat koji obavlja djelatnost prenosa električne
energije i koji je odgovoran za funkcionisanje, korišćenje,
pouzdanost, upravljanje, održavanje i razvoj prenosnog
sistema, dispečiranje, usklađivanje raspoložive električne
energije sa potrebama, rezerve u sistemu, vremensko
usklađivanje ponude i potražnje
Energetski subjekat koji je pravno ili funkcionalno razdvojen
Operator tržišta (OT) i odgovoran je za organizaciju i upravljanje tržištem
električne energije
Opterećenje
Potrošnja u EES-u koja mora biti pokrivena radom
proizvodnih jedinica ili nabavkom iz drugih sistema preko
interkonektora
Ostrvo
Deo elektroenergetskog sistema koji je odvojen od glavnog
interkonekcijskog sistema i čini izdvojen (ostrvski) elektroenergetski sistem. Rad objekta u ostrvu naziva se ostrvski rad.
Podaci mjerenja
Podaci dobijeni iz mjernog sistema i/ili obrađeni podaci ili
zamjenski podaci koji se koriste za potrebe poravnanja
Podfrekventni relej
Električni mjerni relej namijenjen da proradi kada frekvencija
dostigne vrijednost relejnog podešenja
Pogonski poremećaj
Neplanirani događaj koji dovodi do poremećaja u radu EES-a
Pomoćna oprema
Svaki dio uređaja i/ili postrojenja koji nije direktno dio
prenosnog sistema, ali je neophodan za njegov rad
Pomoćne i sistemske
usluge
Usluge neophodne za rad prenosnog i distributivnog sistema
koje obuhvataju isporuku reaktivne električne energije,
regulisanje frekvencije i napona, obrtne rezerve, hladne
rezerve, mogućnosti starta nakon raspada sistema i pokretanja
rezervnog sistema, kao i regulisanje oscilacija u opterećenju
(debalansa)
Povlašćeni
proizvođač
Proizvođač koji koristi obnovljive izvore energije ili otpad ili
u pojedinačnom proizvodnom objektu istovremeno proizvodi
električnu energiju i toplotu za daljinsko grijanje i/ili hlađenje
ili industrijsku upotrebu, na ekonomski primjeren način u
skladu sa propisima o zaštiti životne sredine i koji u skladu sa
Zakonom o energetici ima poseban status
Prenos (električne
energije)
Prenošenje električne energije putem visokonaponskog
interkonektovanog prenosnog sistema od proizvodnih
objekata do distributivnog sistema ili do instalacija krajnjih
kupaca koji su direktno priključeni na prenosni sistem
(direktni potrošači) ili do drugog prenosnog sistema, osim
snabdijevanja
Prenosni sistem
Postrojenja 110 kV, transformatori 110/x kV i vodovi 110
kV, kao i postrojenja, transformatori i vodovi višeg
naponskog nivoa, do mjesta priključka korisnika sistema na
prenosni sistem i objekti, telekomunikaciona i informaciona
oprema i druga infrastruktura neophodna za njegovo
funkcionisanje
Priključak
Jedna ili više tačaka spajanja između objekata energetskih
subjekata ili između sistema sa objektima koji su u vlasništvu
krajnjeg kupca ili spajanje između sistema i drugog sistema
na različitom naponskom nivou
Primarna regulacija
Automatska funkcija turbinskih regulatora proizvodnih
jedinica koja promjeni proizvodnju proizvodne jedinice usljed
promjene frekvencije
Primarna rezerva
Komponenta rezervi EES-a koja je raspoloživa u roku do 30
sekundi i aktivira se kod odstupanja frekvencije od zadate
vrijednosti
Pristup (prenosnom
sistemu)
Pravo korisnika sistema na korišćenje prenosnog sistema
Proizvodna jedinica
Set uređaja koji proizvodi električnu energiju
Proizvođač
Energetski subjekat koji proizvodi električnu energiju za
prodaju
Rasporedni dan
Period od 24 sata koji počinje u 00:00 sati (ponoć)
rasporednog dana na koji se odnosi
Rasterećenje
Dogovorno smanjenje opterećenja na kontrolisan način
isključivanjem krajnjih kupaca ili korisnika sistema
Razvoj korisnika
Promjena potreba korisnika prema OPS-u koja, u nekim
slučajevima, zahtijeva novu Saglasnost za priključenje
Reaktivna energija
Integral reaktivne snage po vremenu
Reaktivna snaga
Proizvod napona, struje i sinusa faznog ugla među njima
Regulacija
frekvencije
Mjere koje se preduzimaju za održavanje frekvencije sistema
u propisanim granicama
Regulacija napona i
Upravljanje proizvodnjom reaktivne energije u generatorima,
reaktivnih snaga
sinhronim kompenzatorima, statičkim kompenzacionim
sistemima i upravljanje tokovima reaktivne snage promjenom
odnosa transformacije uključenjem odnosno isključenjem
elemenata prenosnog sistema
Regulaciona oblast
Najmanji dio EES koji ima sopstveni sistem za regulaciju
frekvencije i snage razmjene, obično se poklapa sa teritorijom
neke zemlje na kojoj vrši primarnu regulaciju frekvencije,
sposoban je da održava razmjenu snage na zadatoj vrijednosti,
pomaže u vraćanju frekvencije u zadate okvire nakon
poremećaja i zadužen je za izradu programa kompenzacije
neželjenih odstupanja
Regulacioni blok
Više regulacionih oblasti koje rade zajednički radi
obezbjeđenja regulacije frekvencije i snage razmjene u
odnosu na druge regulacione blokove
Sekundarna
regulacija
Automatska, centralizovana funkcija čiji je cilj podešenje
proizvodnje u regulacionoj oblasti radi održanja programa
razmjene sa svim drugim regulacionim oblastima na zadatoj
vrijednosti i oslobađanja rezerve korišćene u primarnoj
regulaciji
Sekundarna rezerva
Komponenta rezervi EES-a za održavanje prekograničnih
tokova snaga regulacione oblasti na zadatoj vrijednosti i u
slučaju većeg odstupanja frekvencije, koju je uzrokovala
regulaciona oblast, za oslobađanje primarne rezerve
Sinhrona zona
Oblast obuhvaćena kontrolnim zonama jednog ili više
operatora sistema u okviru ENTSO-E koje su sinhronizovano
interkonektovane
Sistem
Prenosni i/ili distributivni sistem električne energije, zavisno
od slučaja
Sistemski test
Testovi koji uključuju simulirane uslove ili kontrolisanu
primjenu nepravilnih, neuobičajenih ili ekstremnih uslova na
ukupnom sistemu ili njegovom dijelu
Snabdijevanje
Nabavka, isporuka i prodaja električne energije
Stabilnost sistema
Sposobnost EES-a da održi stanje ravnoteže tokom normalnih
ili poremećenih režima rada
Statizam
Procentualni pad frekvencije sistema koji izaziva slobodnu
akciju primarnog regulatora frekvencije da generator
promijeni proizvodnju od nule do punog tereta
Transformator koji se koristi sa mjernim i/ili zaštitnim
Strujni transformator
uređajima u kojima je struja u sekundarnom namotaju, u
(ST)
okviru granica propisane greške, proporcionalna i u fazi sa
strujom u primarnom namotaju
Stvarna tačka
mjerenja
Mjesto mjerenja, tj. stvarna tačka u kojoj se mjeri električna
energija
Tačka priključenja
Dogovorena tačka priključenja uspostavljena između
prenosnog ili korisničkog sistema (zavisno od slučaja) i
korisnika sistema
Tercijarna regulacija
Promjena aktivne snage proizvodnih jedinica u cilju
obnavljanja sekundarne rezerve
Tercijarna rezerva
Komponenta rezervi EES-a koja je raspoloživa u roku od 15
minuta i aktivira se u cilju obnavljanja sekundarne rezerve
Totalni raspad
sistema
Situacija u kojoj je sva proizvodnja prekinuta i nema
snabdijevanja električnom energijom iz drugih sistema i zbog
čega je cijeli sistem isključen, tj. potpuno beznaponsko stanje
Tranzit
Prenos električne energije, koji nije porijeklom iz Crne Gore,
iz jedne države u drugu ili vraćanje u zemlju porijekla preko
teritorije Crne Gore
Učesnik na tržištu
električne energije
Pravno ili fizičko lice registrovano za kupovinu ili prodaju
električne energije
Ugovor o
interkonekciji
Ugovor između OPS-a Crne Gore i OPS-a susjednih sistema
o zajedničkom paralelnom radu koji se ostvaruje preko
zajedničkih, međusistemskih vodova- interkonektora
Upravljanje
Planska ili planirana aktivnost vezana za funkcionisanje
sistema
Upravljanje
potrošnjom
Primjena mjera redukcije snage potrošnje u cilju
uspostavljanja ravnotežnog stanja u slučaju pojave nedostatka
aktivne snage u EES-u
Uređaji
Sva oprema koja se koristi u visokonaponskim postrojenjima
ili koja predstavlja dio tih postrojenja
Visoki napon
Nominalni napon veći od 35 kV
Vozni red
Dokument kojim se utvrđuje operativni plan proizvodnje,
razmjene i potrošnje električne energije i snage nosilaca
balansne odgovornosti, odnosno imalaca licenci i direktnih
potrošača
Zadata frekvencija
Frekvencija koju određuje OPS u skladu sa preporukama
ENTSO-E, kao poželjnu operativnu frekvenciju sistema
Zadati napon
Naponski nivo koji treba postići proizvodna jedinica u
prenosnom sistemu na tački priključenja
II. PLANIRANJE RAZVOJA PRENOSNOG SISTEMA
1. Posebne odredbe
Aktivnosti kod planiranja
Član 12
Razvoj prenosnog sistema podrazumijeva:
- izgradnju novih elemenata prenosnog sistema,
- jačanje postojećih elemenata prenosnog sistema (rekonstrukcije i povećanje kapaciteta),
- podešavanje sistema zaštite i njihovo osavremenjivanje,
- promjenu topologije mreže, i
- stalno praćenje i primjenu novih tehnoloških rješenja.
Planiranjem razvoja prenosnog sistema sagledava se neophodan razvoj i određeni uslovi u
kojima će se rad ovog sistema odvijati u nastupajućem periodu, kako bi se odredile mjere za
obezbjeđivanje normalnog funkcionisanja elektroenergetskog sistema.
Planirana izgradnja, rekonstrukcija i dogradnja prenosnih objekata mora obezbjediti
preduslove za razvoj proizvodnih i distributivnih kapaciteta, tržišta električne energije i pouzdanu
isporuku električne energije za prognozirani nivo potrošnje.
Tokom planiranja razvoja prenosnog sistema OPS vrši prikupljanje neophodnih informacija o
korisnicima prenosnog sistema. Tokom sprovođenja razvojnog plana OPS ima pravo da
zahtijeva prilagođavanje objekta korisnika prenosnog sistema.
Prava i obaveze OPS-a kod planiranja
Član 13
Prava, obaveze i odgovornosti OPS-a, koja se odnose na planiranje, prema čl. 83 i 86 Zakona
o energetici su da:
- utvrdi desetogodišnji plan razvoja prenosnog sistema iz člana 41 stav 1 tačka 1 Zakona o
energetici, usklađen sa Strategijom razvoja energetike i Akcionim planom, odnosno planom
razvoja susjednih prenosnih sistema, koji se ažurira najmanje svake treće godine i dostavi ga
Agenciji na odobravanje;
- utvrdi godišnje investicione planove iz člana 41, stav 1, tačka 2 Zakona o energetici prema
potrebama korisnika sistema, u skladu sa desetogodišnjim planom razvoja prenosnog sistema i
prostorno-planskim dokumentima i dostavlja ih Agenciji na odobravanje; i
- objavi odobrene planove na svojoj internet stranici.
Sadržaj plana razvoja
Član 14
Plan razvoja sadrži strategiju razvoja prenosnog sistema Crne Gore, sa planiranim
aktivnostima u posmatranom periodu od deset godina kao, i osnovnim smjernicama razvoja u
periodu nakon deset godina, dinamički razvrstan po godišnjim fazama u prvih pet godina koji
omogućava postojećim i potencijalnim korisnicima procjenu mogućnosti povezivanja i korišćenja
prenosnog sistema.
2. Primjena i nadležnosti
Predmet planiranja
Član 15
OPS je nadležan za planiranje razvoja prenosnog sistema koji čine postrojenja 110 kV,
transformatori 110/x kV i vodovi 110 kV, kao i postrojenja, transformatori i vodovi višeg
naponskog nivoa, do mjesta priključka korisnika sistema i objekti, telekomunikaciona i
informaciona oprema i druga infrastruktura neophodna za njegovo funkcionisanje.
Primjena planiranja
Član 16
OPS planira razvoj prenosnog sistema kao energetski subjekat koji obavlja energetsku
djelatnost prenosa električne energije.
Pored OPS-a energetski subjekti na koje se odnose odredbe Pravila, vezane za planiranje
razvoja prenosnog sistema, su:
- proizvođači električne energije,
- operatori distributivnog sistema,
- direktni potrošači, i
- operatori susjednih prenosnih sistema
Navedene prve tri kategorije korisnika postaju obuhvaćene planom prenosnog sistema znatno
prije početka vršenja energetske djelatnosti snabdijevanja, proizvodnje ili potrošnje, odnosno u
momentu kad se pojave kao potencijalni korisnici. U procesu planiranja prenosnog sistema
potencijalni korisnici se tretiraju kao i postojeći korisnici priključeni na sistem uz uvažavanje
neizvjesnosti njihove izgradnje.
Korisnici su u obavezi da informišu OPS o svim promjenama koje se odnose na informacije
potrebne za planiranje prenosnog sistema.
Planiranje konekcija sa susjednim prenosnim sistemima
Član 17
OPS sarađuje sa operatorima prenosnog sistema na regionalnom kao i na nivou ENTSO-E-a
u izradi planova razvoja, a u skladu sa postignutim dogovorima.
Procedura za planiranje konekcije sa susjednim povezanim sistemima se definiše
odgovarajućim međunarodnim ugovorima.
OPS neophodne podatke razmjenjuje sa operatorima susjednih sistema i ostalim korisnicima
sistema pod uslovima uzajamnosti.
3. Ciljevi planiranja
Član 18
Plan razvoja prenosnog sistema ima za osnovni cilj da:
1) definiše i obezbedi neophodne informacije od strane korisnika sistema kako bi OPS mogao
izvršiti planiranje razvoja prenosnog sistema i priključivanje korisnika na bazi utvrđenih
kriterijuma,
2) obezbjedi sveobuhvatan pregled razvoja prenosnog sistema u datom vremenskom
intervalu,
3) omogući pregled glavnih izmjena u prenosnom sistemu (spisak, lokacije i osnovne
karakteristike prenosnih objekata koji će biti rekonstruisani, prošireni, izgrađeni ili demontirani,
uključujući i interkonektivne dalekovode) kao i promjene od interesa koje se odnose na korisnike
sistema,
4) omogući ugovoreni i planirani prenos električne energije, kao i pouzdano i sigurno
upravljanje elektroenergetskim sistemom (uključujući i mogućnosti za obezbjeđivanje sistemskih
usluga),
5) omogući što fleksibilniji rad proizvodnih kapaciteta u svim predvidivim režimima rada
elektroenergetskog sistema i zadovoljiti potrebe razmjene električne energije na tržištu,
6) obezbjedi ekonomično napajanje krajnjih kupaca pri naponu i frekvenciji čiji je kvalitet u
skladu sa evropskim normama, a prema pravilima ENTSO-a uz minimalan uticaj na životnu
sredinu, i
7) učini transparentnim podatke o kretanju ukupne potrošnje i proizvodnje sa posebnim
osvrtom na značajne izmjene, pojavu novih, ili gašenje postojećih objekata korisnika prenosnog
sistema.
4. Kriterijumi planiranja
Član 19
Prilikom planiranja razvoja prenosnog sistema, moraju se zadovoljiti sljedeći kriterijumi:
- plan razvoja prenosnog sistema se mora temeljiti na tehno-ekonomskim kriterijumima
uvažavajući aktuelna opterećenja elemenata prenosnog sistema i proizvodnje elektrana, kao i
perspektivne potrebe distributivnih sistema i korisnika prenosnog sistema, uključujući i
proizvodne objekte koji su već priključeni ili će biti priključeni na prenosni sistem u razmatranom
planskom periodu;
- prenosni sistem mora biti dimenzionisan u skladu sa (n-1) kriterijumom sigurnosti. Posljedice
višestrukih poremećaja koji nastaju u prenosnom sistemu ne uzimaju se u obzir pri planiranju
razvoja prenosnog sistema i moraju se ograničiti odgovarajućim strategijama odbrane od većih
poremećaja i strategijama ponovnog uspostavljanja napajanja (odbrambeni plan); i
- prenosni sistem mora biti planiran tako da omogući očuvanje statičke i tranzijentne
stabilnosti, kao i propisane naponske prilike. U tom cilju OPS može da zahtjeva od proizvođača
da uskladi karakteristike i parametre sistema za regulaciju napona i snage proizvodnih jedinica
koje su značajne sa aspekta stabilnosti, a od direktnih potrošača da uskladi karakteristike i
parametre njegove potrošnje naročito u pogledu kvaliteta električne energije (viši harmonici,
flikeri) i faktora snage (cos φ).
Proces planiranja razvojnih aktivnosti na planu razvoja prenosnog sistema počinje
prikupljanjem, izborom i analizama sljedećih podloga:
- prognoza porasta potrošnje električne energije i njene geografske raspodjele,
- lokacija i potrošnja novih krajnjih kupaca priključenih na prenosni sistem,
- lokacija i kapacitet novih proizvodnih objekata,
- prognoza razmjene električne energije sa ostalim zemljama u okruženju, i
- razvojnih programa ostalih prenosnih sistema od interesa u okruženju.
Za analizu ciljne godine u budućnosti, identifikuje se jedan ili više mogućih operativnih
scenarija za prenosni sistem u skladu sa gore navedenim podlogama i na tom osnovu se formira
referentni režim sa planiranom topologijom mreže kako bi se uočili eventualni problemi u radu
sistema i definisale potrebe za pojačanjima kako bi se uočeni problemi riješili.
Za identifikaciju eventualnih problema i planiranje prenosnog sistema, OPS koristi sljedeće
kriterijume planiranja:
1) tehničke kriterijume i ograničenja za normalne pogonske uslove,
2) tehničke kriterijume i ograničenja za otežane uslove rada,
3) kriterijum dozvoljenih struja kratkih spojeva, i
4) kriterijume uvođenja novih elemenata prenosnog sistema i rekonstrukcije postojećih.
1) Tehnički kriterijumi i ograničenja za normalne pogonske uslove
Član 20
Pod normalnim pogonskim uslovima podrazumijeva se da za planirano stanje sistema i
očekivanu potrošnju, odgovarajućim angažovanjem proizvodnih kapaciteta i svim elementima
prenosnog sistema u pogonu, snabdjevanje krajnjih kupaca u bilo kojoj tački sistema bude
obezbjeđeno u okviru propisanih ograničenja rada sistema.
Za normalne uslove rada, pri punoj topologiji mreže, u procesu planiranja definišu se sledeća
ograničenja rada prenosnog sistema:
1) element prenosnog sistema je preopterećen, ukoliko njegovo opterećenje prelazi 80%
termičke granice (termičke struje). Termičke struje predstavljaju ograničavajući faktor za
elemente prenosnog sistema. Ovo ograničenje je definisano kao temperatura zagrijavanja
provodnika pri proticanju navedene struje koja izaziva topljenje provodnog materijala ili
smanjenje rastojanja između provodnika i zemlje ispod dozvoljene granice;
2) dozvoljeni opseg napona:
- 380 - 420 kV za 400 kV naponski nivo, odnosno ±5% od nominalnog napona,
- 198 - 242 kV za 220 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona,
- 99 - 121 kV za 110 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona.
2) Tehnički kriterijumi i ograničenja za otežane uslove
Član 21
Otežani uslovi rada sistema podrazumjevaju ispad iz pogona bilo kojeg elementa prenosnog
sistema. Prenosni sistem se planira tako da u svim etapama razvoja, sa aspekta sigurnosti rada,
zadovolji (n-1) kriterijum sigurnosti.
OPS vrši verifikaciju statičke sigurnosti radnog režima planiranog stanja sistema, odnosno
analizu N-1 kriterijuma sigurnosti kao jedan od osnovnih kriterijuma planiranja.
Analizom N-1 kriterijuma sigurnosti identifikuju se problemi (kritične konfiguracije ili
konfiguracije koje su neprihvatljive sa tačke gledišta sigurnosti i pouzdanosti rada sistema) kao i
moguća rešenja za pojačanje prenosnog sistema kako bi se uočeni problemi riješili.
Kriterijum sigurnosti (n-1) je ispunjen ukoliko ispad iz pogona bilo kojeg elementa prenosnog
sistema usljed kvara (otežani uslovi rada) ne izaziva:
- narušavanje graničnih vrednosti pogonskih veličina propisanih za prenosni sistem (radni
naponi, naponski opseg, nivoi struja kratkih spojeva) i opterećenja opreme (strujno opterećenje)
koje ugrožava sigurnost rada sistema ili dovodi do oštećenja ili skraćenja očekivanog radnog
vijeka opreme;
- trajne prekide u napajanju, bez obzira na postojanje rezerve u napajanju preko distributivnih
naponskih nivoa ili u sistemima korisnika;
- kaskadne ispade u sistemu usljed aktiviranja sistema zaštite elementa koji nije direktno
pogođen kvarom, sa rizikom daljeg širenja poremećaja;
- gubitak stabilnosti u proizvodnim jedinicama; ili
- potrebe za ograničenjem, ili eventualnim prekidima primopredaje električne energije u
tačkama priključenja korisnika.
Prema usvojenim kriterijumima planiranja u slučajevima otežanih uslova rada se definišu
sljedeća ograničenja:
- element prenosnog sistema je preopterećen, ukoliko njegovo opterećenje prelazi 80%
termičke granice. U izvjesnim uslovima (u slučaju izgradnje značajnijih objekata prenosnog
sistema kojim se rešava više uočenih problema u sistemu) pri otežanim uslovima rada OPS
prilikom procesa planiranja može u kratkotrajnom periodu (do izgradnje značajnijeg objekta)
dozvoliti i veće termičko opterećenje elemenata kako bi se izbjeglo predimenzionisanje mreže i
smanjili troškovi;
- u otežanim uslovima rada u slučajevima poremećaja u elektroenergetskom sistemu, tj. većih
kvarova na proizvodno-prenosnim objektima dozvoljena su veća odstupanja napona od
odstupanja definisanih za normalne uslove rada.
3) Kriterijum dozvoljenih struja kratkih spojeva
Član 22
Oprema u prenosnim objektima OPS-a i objektima korisnika prenosnog sistema mora biti
dimenzionisana tako da zadovolji proračunate vrednosti struja kratkih spojeva. U slučaju kratkog
spoja ne smije se narušiti stabilan rad elektroenergetskog sistema.
Planirane maksimalne vrijednosti struje kratkog spoja ne smiju biti veće od 95% prekidne moći
rasklopne opreme koja je trenutno ugrađena u postojećim postrojenjima prenosnog sistema ili od
standardizovane vreijdnosti prekidne moći opreme koja je dostupna na tržištu za postrojenja čija
se izgradnja planira.
Proračunavanje struja kratkih spojeva se sprovodi prema standardu IEC 60909.
Proračuni struja kratkih spojeva izvode se za uklopno stanje u prenosnom sistemu definisano
na sljedeći način:
- svi generatori su priključeni na sistem;
- svi susjedni sistemi su priključeni na sistem (uključeni interkonektivni dalekovodi); i
- svi sistemi sabirnica su povezani.
Izuzetno, proračun struja kratkih spojeva može biti sa razdvojenim sabirnicama, i to:
- za one sabirnice čiji je razdvojen rad predviđen uputstvima za pogon prenosnih objekata
zbog tehničkih karakteristika ugrađene opreme; ili
- u slučajevima kada povezivanje sistema sabirnica proizvodi ekstremne kriterijume za izbor
opreme, a u prenosnom sistemu ne postoje tehnički preduslovi za takav pogon.
Struje kratkih spojeva ispituju se prilikom izrade Plana razvoja prenosnog sistema za sve
elemente prenosnog sistema (uključujući i VN strane postrojenja korisnika).
Struje kratkih spojeva proračunavaju se prilikom izrade Plana razvoja prenosnog sistema na
petogodišnjem nivou uvažavanjem planiranog razvoja prenosnog sistema kao i planiranog
razvoja proizvodnje za taj period.
Struje kratkih spojeva proračunavaju se i na izričit zahtjev korisnika prenosnog sistema.
Ukoliko OPS oceni da perspektivne vrijednosti struja kratkih spojeva (usljed razvoja
elektroenergetskog sistema) mogu ugroziti postojeću instaliranu opremu u prenosnim i objektima
korisnika prenosnog sistema, OPS preduzima mere u prenosnim objektima i usaglašava mere sa
korisnicima prenosnog sistema koje je potrebno preduzeti u objektima korisnika. Navedene mjere
prvenstveno obuhvataju pripremu planova za zamjenu ugrožene opreme, određivanje novih
uklopnih stanja u prenosnoj mreži i objektima korisnika, te uspostavljanje nadzora nad strujama
kratkog spoja u realnom vremenu.
4) Kriterijumi uvođenja novih elemenata sistema i rekonstrukcije postojećih
Član 23
Optimalni kriterijum za izbor novih elemenata prenosnog sistema (vodova i transformatorskih
stanica) je kombinacija ispunjenja tehničkih (ispunjenje uslova o održanju napona i opterećenju
elemenata mreže), sigurnosnih ("n-1" kriterijuma sigurnosti), prostorno-planskih kao i
ekonomskih (izbor najekonomičnijeg rješenja) kriterijuma.
U skladu sa tim, OPS vrši planiranje i donosi odluku o uvođenju novih elemenata sistema, kao
i rekonstrukcije postojećih po predmetnim godinama na osnovu usvojenih:
- kriterijuma za izgradnju novih elemenata sistema,
- kriterijuma za rekonstrukciju postojećih elemenata,
- kriterijuma za tehničku ocjenu elemenata sistema planiranih za izgradnju/rekonstrukciju,
- prostorno-planskih kriterijuma, i
- ekonomskih kriterijuma.
Kriterijumi za izgradnju novih elemenata sistema
Član 24
Ukoliko postojeći prenosni sistem ne može da obezbijedi potreban nivo sigurnosti i kvaliteta u
eksploataciji, odnosno kada je ugrožen pouzdan rad korisnika prenosnog sistema neophodno je
planirati izgradnju novih elemenata u sledećim slučajevima:
1) kada se ustanovi da su narušeni tehnički kriterijumi i ograničenja za rad sistema u
normalnim ili otežanim uslovima (N-1) potrebno je predvidjeti pojačanja u prenosnom sistemu;
2) kada je narušen nivo pouzdanosti rada korisnika prenosnog sistema propisan
odgovarajućom regulativom;
3) potrebe podsticanja razvoja tržišta električne energije i u tom cilju povećanje internih i
prekograničnih prenosnih kapaciteta;
4) kada se transformatorska stanica napaja iz jednog čvora i preko jednog voda, tada za
svaku transformatorsku stanicu treba osigurati napajanje iz najmanje dva čvorišta ili preko dva
voda iz jednog čvora čiji je nivo pouzdanosti zadovoljavajući, izgradnjom novog dalekovoda ili
kabla;
5) kada je transformatorska stanica opremljena samo jednim energetskim transformatorom,
tada je za svaku takvu transformatorsku stanicu potrebno planirati ugradnju drugog
transformatora, pri čemu prioritet imaju objekti sa slabije razvijenom srednjenaponskom mrežom i
većom potrošnjom koja ostaje bez napajanja. Pri tome je kriterijum za ugradnju drugog
transformatora sljedeći:
- za TS koje imaju rezervu u napajanju kroz distributivni sistem više od 50%, ugradnja drugog
transformatora se planira kada opterećenje u navedenoj TS dostigne 80% vrijednosti instalisane
snage postojećeg transformatora;
6) kada vršno opterećenje u transformatorskoj stanici dostigne 60% instalisane snage
postojećih transformatora (za normalno uklopno stanje) planira se ili povećanje snage
transformacije ili izgradnja novog objekta.
Kriterijumi za rekonstrukciju postojećih elemenata sistema
Član 25
Rekonstrukcija elemenata prenosnog sistema obuhvata:
- zamjenu energetskih transformatora,
- značajne rekonstrukcije dalekovoda, i
- značajne rekonstrukcije transformatorskih stanica.
Zamjena ostale opreme i rekonstrukcije/zamjene manjeg obima predmet je godišnjih planova
investicija.
Lista prioriteta za zamjenu i rekonstrukciju pojedinih elemenata formira se na osnovu:
- očekivanog eksploatacionog vijeka opreme, odnosno elementa prenosnog sistema i
- pouzdanosti rada elementa prenosnog sistema.
Kriterijumi za tehničku ocjenu elemenata sistema planiranih za izgradnju/rekonstrukciju
Član 26
Za projekte koji se nalaze na listi kandidata za izgradnju (ili rekonstrukciju u smislu povećanja
prenosnih kapaciteta), OPS vrši sljedeće analize i proračune:
- analizu tokova snaga i naponskih prilika za stacionarno stanje (normalni uslovi
eksploatacije),
- analizu opterećenja vodova i transformatora,
- analizu naponsko reaktivnih prilika,
- analizu proizvodnje aktivne i reaktivne snage,
- proračun gubitaka u prenosnom sistemu,
- analizu tokova snaga i sigurnosti pri neraspoloživosti elemenata sistema ((n-1) kriterijum
sigurnosti), i
- analizu dinamičke stabilnosti.
Na osnovu izvršenih analiza, elementi sistema za izgradnju se rangiraju prema tehničkom
doprinosu sigurnosti i pouzdanosti rada sistema.
Prostorno-planski kriterijum
Član 27
Analizom važeće prostorne-planske dokumentacije utvrđuju se mogućnosti za izgradnju novih
elemenata prenosnog sistema i definišu koridori za izgradnju dalekovoda (polaganje kablova) i
moguće optimalne lokacije za izgradnju transformatorskih stanica, odnosno utvrđuju se
neophodne izmjene i dopune postojeće prostorno-planske dokumentacije i o tome se
obavještavaju nadležni subjekti.
Ekonomski kriterijum
Član 28
Pored sigurnosnih kriterijuma prenosnog sistema, OPS vrši ocjenu opcija u planu razvoja sa
ekonomskog aspekta, upoređujući procijenjene investicione troškove sa pripadajućom dobiti u
smislu smanjenja sveukupnih troškova sistema (uključujući proizvodnju, prenosne i distributivne
troškove), koje snosi krajnji kupac.
Osnovni kriterijum planiranja prenosnog sistema je minimizacija ukupnih (investicionih i
eksploatacionih) troškova, uz zadovoljenje kriterijuma za sigurnost funkcionisanja EES.
OPS vrši zbor novih objekata prenosnog sistema, te proširenja/pojačanja postojećih,
poređenjem alternativa, pri čemu se prednost daje:
- izgradnji/proširenju objekata u područjima gdje je očekivana vrijednost neisporučene
električne energije veća,
- objektima kod kojih je ukupna cijena izgradnje/proširenja/pojačanja najmanja,
- proširenju/pojačanju postojećih objekata, umjesto izgradnje novih ako je centar potrošnje
ostao nepromijenjen,
- novim objektima u slučaju da je centar potrošnje pomjeren, čime se direktno smanjuju gubici
na distributivnom sistemu,
- tipskim rješenjima radi smanjenja troškova održavanja i eksploatacije (manja količina
rezervnih dijelova, oprema za održavanje, specijalističke ekipe), i
- objektima čija je izgradnja brža zbog bržeg povrata investicije.
Ukoliko postoji mogućnost procjene, ova ocjena uključuje troškove zagušenja, trendove na
tržištu električne energije, mogućnosti povećanja nivoa uvoza/izvoza sa ostalim zemljama,
gubitke u sistemu i mogući rizik prekida napajanja krajnjih kupaca.
5. Ulazni podaci i podloge
Član 29
Prilikom planiranja razvoja prenosnog sistema, OPS uzima u obzir sledeće podatke i
informacije:
- podatke o trendovima potrošnje po područjima,
- prognoze bilansa električne energije,
- razvoj postojećih i projekte novih energetskih objekata, planiranih od strane korisnika u Crnoj
Gori i operatora susjednih prenosnih sistema kako je definisano u njihovim planovima razvoja,
- potrebe za racionalizacijom u planiranju sistema,
- bilo koja moguća stanja poremećaja u sistemu koji se mogu javiti u toku rada kao i potrebe
koje proizilaze iz takvih situacija,
- izdate saglasnosti za priključenje novih korisnika na prenosni sistem, i
- ostale zakonske, ekološke i bezbjednosne propise.
Prognoza potrošnje električne energije i snage
Član 30
Ulazne podloge potrebne za prognozu potrošnje su:
- ostvarene vrijednosti potrošnje energije (MWh) i vršne snage (MW), minimalno u periodu od
proteklih pet godina, sa posebnim osvrtom na vrijednosti u karakterističnim režimima zimskog i
ljetnjeg minimuma i maksimuma,
- zahtjevi za priključenje direktnih potrošača na prenosni sistem,
- dinamika ekonomskog razvoja zemlje (na osnovu prognoze porasta bruto nacionalnog
proizvoda, investicija, zaposlenosti i potrošnje), i
- promjene potrošnje energije u različitim privrednim sektorima, kako bi se ustanovila veza
između ekonomije i potražnje za električnom energijom.
Prognoza porasta potrošnje električne energije i vršne snage u EES Crne Gore koja je
relevantna za planiranje prenosnog sistema mora biti u potpunosti u skladu sa Strategijom
razvoja energetike Crne Gore.
Podaci o izvorima energije
Član 31
Podaci o prognozi proizvodnje električne energije koriste se za formiranje bilansa i ukupne
slike na nivou crnogorskog EES-a. OPS prikuplja dvije osnovne grupe podataka:
1) podaci o postojećim elektranama - obuhvataju postojeća ograničenja u proizvodnji
(minimalnu i maksimalnu aktivnu i reaktivnu snagu) i moguće promjene usled planirane
revitalizacije, proširenja/smanjenja proizvodnih kapaciteta ili prestanka rada same proizvodne
jedinice. OPS arhivira sve pogonske parametre vezane za rad postojećih proizvodnih objekata i
na osnovu toga planira njihovo angažovanje u karakterističnim režimima od interesa za
planiranje razvoja prenosnog sistema;
2) podaci o novim elektranama - u zavisnosti od faze u kojem se planirani projekat nalazi,
OPS-u je neophodno dostaviti adekvatne podatke kako bi se planiranje sistema moglo izvršiti.
Ukoliko planirana godina za ulazak u pogon objekta spada u domen planiranja od 3-5 godina i
objekat ulazi u fazu podnošenja zahtjeva za priključenje, OPS-u je potrebno dostaviti detaljne
podatke prema zahtjevu za priključenje korisnika u skladu sa članom 43 stav 2 ovih Pravila. Za
domen planiranja veći od 5 godina, i ukoliko detaljni podaci nisu raspoloživi, neophodni su
osnovni podaci:
- minimum i maksimum aktivne i reaktivne snage buduće elektrane,
- primarni izvor energije,
- lokacija elektrane, i
- dinamika izgradnje.
Podaci o izvorima energije iz susjednih sistema koji su povezani sa prenosnim sistemom Crne
Gore, prikupljaju se u obimu osnovnih podataka i na odgovarajući način i shodno uticaju se
uvažavaju prilikom formiranja osnovnih scenarija rada planiranog prenosnog sistema Crne Gore.
Prognoza uvoza/izvoza električne energije
Član 32
Osnovu za prognozu potencijalnih viškova/manjkova električne energije u Crnoj Gori
predstavljaju planirani scenariji razvoja proizvodnih objekata i porasta potrošnje u periodu za koji
se vrši planiranje razvoja prenosnog sistema. Na osnovu ovih podataka OPS vrši analizu
potencijalnih viškova/manjkova u EES Crne Gore prema Strategiji razvoja energetike i
procjenjuje totale razmjene sa susjednim sistemima.
Na osnovu ovakve analize i sagledavanja stanja na regionalnom tržištu električne energije
određuju se vjerovatne razjmene po interkonektivnim dalekovodima.
U procesu planiranja razvoja prenosnog sistema, OPS razmatra projekte sa ciljem povećanja
prenosnog kapaciteta na interkonektivnim dalekovodima sa EES susjednih zemalja, kako bi se
dostigle rastuće potrebe za funkcionisanjem tržišta električne energije.
Potrebe razvoja interkonektivnih veza identifikuju se od strane OPS-a zajedno sa stranim
partnerima odgovornim za razvoj prenosnih sistema.
Ekološke i tehničke potrebe za racionalizacijom sistema
Član 33
OPS razmatra razvojne aktivnosti koje podrazumjevaju racionalizaciju sistema, kako bi se
poboljšao kvalitet usluge i istovremeno zaštitila životna sredina, uvažavajući istovremeno,
geografske i specifičnosti životne sredine oblasti predviđene za trasu dalekovoda ili lokaciju
elektroenergetskog objekta.
Projekti koji predviđaju demontiranje djelova dalekovoda ili objekata čiji je eksploatacioni vijek
istekao i koji se više ne smatraju neophodnim za sigurnost rada sistema, ili ograničavaju
mogućnosti izgradnje novih elemenata prenosnog sistema moraju biti uključeni u aktivnosti
planiranja prenosnog sistema.
Kritična stanja usled poremećaja u radu sistema
Član 34
Kako bi se potvrdilo da su ciljevi razvoja postavljeni u prethodnom planu razvoja postignuti,
OPS vrši analizu kvarova i njihovih posledica koji su se pojavili u toku prethodnih godina.
OPS vrši prikupljanje podataka o učestalosti i trajanju kvarova i drugim neraspoloživostima
elemenata prenosnog sistema. Svi podaci o uočenim kritičnim stanjima i okolnostima prilikom
poremećaja koje su zabilježene ispituju se od strane OPS-a kako bi se plan razvoja dopunio
novim rješenjima, ukoliko za to postoji potreba.
Usaglašavanje planova razvoja sa korisnicima prenosnog sistema
Član 35
Planom razvoja definiše se neophodan razvoj prenosnog sistema i određuju se uslovi u kojima
će se odvijati rad sistema u nastupajućem periodu, kako bi se obezbijedili svi preduslovi za
pouzdan, siguran i stabilan rad cjelokupnog EES-a Crne Gore.
Plan razvoja prenosnog sistema zasniva se prije svega na planovima razvoja postojećih i
potencijalnih korisnika prenosnog sistema, te u tom smislu mora biti usklađen sa njihovim
planovima razvoja.
Kako bi se osigurao odgovarajući nivo međusobne usaglašenosti planova razvoja između
OPS-a i ostalih nosioca odgovornosti definisanih u članu 16, stav 2 ovih Pravila, vrši se
koordinacija, još u samoj fazi planiranja, odgovarajućih aktivnosti na razvoju sistema.
OPS i drugi nosioci odgovornosti moraju imati brzu i pravovremenu komunikaciju vezanu za
sve promjene u sistemu koje mogu biti od međusobnog uticaja. Na ovaj način prilikom procesa
planiranja OPS može uvažiti sve promjene vezane za predviđenu strukturu sistema u budućnosti
i identifikovati potrebu za novim elementima u okviru razvojnog plana.
U cilju koordinacije budućih aktivnosti i usaglašavanja planova razvoja, OPS redovno
objavljuje ažurirane raspoložive podatke relevantne za razvoj prenosnog sistema, a koje u tom
trenutku posjeduje (Strategija razvoja energetike, izdata mišljenja o mogućnostima priključenja,
sredstva javnog informisanja itd.). Strane zainteresovane za priključenje na prenosni sistem
mogu dostaviti OPS-u predloge i komentare na objavljene podatke, do datuma naznačenog kao
krajnji rok za javno prikupljanje relevantnih podataka.
OPS, po isteku roka iz prethodnog stava, dostavlja na verifikaciju nadležnim subjektima
sljedeće prikupljene podatke:
1) Proizvođačima električne energije:
- raspoložive podatke o planiranoj zamjeni opreme, proširenju/smanjenju proizvodnih
kapaciteta ili prestanku rada postojećih proizvodnih jedinica i
- raspoložive podatke o novim proizvodnim jedinicama (instalisani kapacitet, primarni izvor
energije, geografska lokacija, dinamika izgradnje);
2) Operatoru distributivnog sistema:
- prognozu porasta potrošnje u karakterističnim režimima relevantnim za planiranje po
pojedinim distributivnim područjima,
- prostornu raspodjelu prognozirane potrošnje po postojećim i planiranim transformatorskim
stanicama u skladu sa statističkim podacima iz prošlosti i raspoloživim informacijama o
pomjeranjima centara potrošnje,
- podatke o planiranim promjenama kapaciteta na postojećim transformatorskim stanicama
prenosnog sistema,
- podatke o planiranoj izgradnji i povezivanju novih transformatorskih stanica, dinamici njihove
izgradnje i lokaciji u skladu sa raspoloživim podacima o prostornoj raspodjeli opterećenja kao i u
skladu sa važećom prostorno-planskom dokumentacijom, i
- raspoloživa saznanja o ugradnji (zamjeni) opreme u postrojenjima korisnika koja mogu biti od
važnosti za kvalitet, sigurnost i pouzdanost rada čitavog prenosnog sistema;
3) Direktnim potrošačima:
- aktuelne podatke o planiranom proširenju/smanjenju vršne potrošnje ili prestanku rada
djelova postrojenja za postojeće korisnike i
- aktuelne podatke o novim postrojenjima (vršna potrošnja, geografska lokacija objekta,
dinamika izgradnje);
4) Operatorima susjednih prenosnih sistema:
- podatke o planovima razvoja koji su od interesa za susjedne prenosne sisteme, OPS
usaglašava u okviru regionalnih radnih grupa;
5) Državnim i organima lokalne samouprave nadležnim za izradu prostorno-planske
dokumentacije:
- podatke o planiranoj izgradnji i povezivanju novih transformatorskih stanica, dinamici njihove
izgradnje i lokaciji u skladu sa raspoloživim podacima o prostornoj raspodjeli opterećenja.
Ukoliko nosioci odgovornosti koji su definisani u članu 16, stav 2 ovih Pravila ne dostave
primjedbe ili izmjene podataka u roku od 3 mjeseca od dana dostavljanja podataka, smatra se da
su objavljeni, odnosno dostavljeni podaci verifikovani.
Po isteku roka iz prethodnog stava, a najmanje jednom u tri godine, OPS dostavlja na
verifikaciju nadležnom Ministarstvu i Agenciji predlog podloga za izradu planskog dokumenta koji
sadrži javno prikupljene podatke o proizvodnji i potrošnji električne energije, verifikovane od
strane Proizvođača, ODS-a, direktnih potrošača, operatora susjednih sistema i organa
odgovornih za izradu prostorno-planske dokumentacije.
Objavljivanjem plana razvoja prenosnog sistema na zvaničnoj internet prezentaciji nakon
njegovog odobrenja od strane Agencije, OPS čini transparentnim sve neophodne informacije
korisnicima i operatorima susednih sistema koje su vezane za razvoj prenosnog sistema Crne
Gore.
6. Plan razvoja
Član 36
Na osnovu neposrednog, stalnog praćenja rada sistema, sagledavanja trenda potreba za
pojačanjima, kao i podataka i informacija dobijenih od svih relevantnih subjekata, OPS priprema
plan razvoja prenosnog sistema. Svi ovako prikupljeni podaci provjeravaju se, i na osnovu
objedinjenih podataka utvrđuju se elementi razvoja prenosnog sistema, imajući u vidu poštovanje
kriterijuma planiranja.
Član 37
Plan razvoja prenosnog sistema sadrži:
1) pregled postojećeg stanja;
2) pregled postojećih elemenata prenosnog sistema (dalekovoda, transformatora i kablova sa
tehničkim podacima);
3) procjenu stanja elemenata prenosnog sistema (starost, mogućnost proširenja, kao i
budućnost pojedinih objekata sa stanovišta napuštanja pojedinih rješenja) i njihovog
eksploatacionog vijeka:
- statistika kvarova kao i vrijeme njihovog trajanja za dalekovode i mrežne transformatore u
posljednjih pet godina;
4) prognozu potrošnje po pojedinačnim tačkama predaje električne energije iz prenosnog
sistema:
- prognoza potrošnje se vrši u minimum tri scenarija (visoki, srednji i niski) po različitim
metodologijama od kojih se nakon prikazanih rezultata shodno posmatranoj potrošačkoj tački i
njenim karakteristikama odabira referentna kriva porasta,
- plan razvoja potrošnje direktnih potrošača,
- model potrošnje (po aktivnoj i reaktivnoj snazi) izrađuje se u svim postojećim i planiranim
mjestima priključenja, čime se istovremeno vrši geografska raspodjela prognoze opterećenja za
svaku godinu posmatranog perioda uvažavajući planove razvoja distributivnih područja i
priključenje direktnih potrošača;
5) plan razvoja proizvodnje u planiranom periodu:
- osnovne pogonske karakteristike postojećih proizvodnih objekata u karakterističnim
režimima,
- plan razvoja konvencionalnih proizvodnih izvora (definisanje mogućih načina priključenja),
- plan razvoja obnovljivih proizvodnih izvora (definisanje mogućih načina priključenja)
- prognoza uvoza/izvoza u skladu sa scenarijima razvoja proizvodnje i potrošnje,
- tehnički aspekti ulaska u pogon novih proizvodnih jedinica sa stanovišta njihovog uticaja na
sistemske usluge;
6) planiranje razvoja prenosnog sistema:
- procjena opterećenja elemenata prenosnog sistema na bazi planiranih karakterističnih
scenarija rada prenosnog sistema u normalnom režimu i koristeći kriterijum (n-1) sigurnosti,
- analiza naponskih prilika u karakterističnim scenarijima rada sistema,
- analiza gubitaka u prenosnom sistemu,
- definisanje potrebnih pojačanja sistema i/ili promjena u topološkoj strukturi prenosnog
sistema sa vremenski definisanom dinamikom izgradnje,
- potrebna nadogradnja i zamjena elemenata prenosnog sistema i opreme postrojenja
(rekonstrukcije, zamjena primarne i sekundarne opreme, proširenje kapaciteta TS i sl.) sa
vremenski definisanom dinamikom izgradnje,
- analiza razvoja prenosnih kapaciteta koji se mogu staviti na raspolaganje trećim stranama;
7) analiza kratkih spojeva:
- proračun struja kratkih spojeva za svako čvorište mreže naponskog nivoa 110 kV i više,
- analiza perspektivnih struja kratkih spojeva sa stanovišta instalirane rasklopne opreme u
prenosnim i objektima korisnika prenosnog sistema;
8) analiza dinamičke stabilnosti (po potrebi a najmanje jednom u tri godine):
- analiza tranzijentne stabilnosti proizvodnih jedinica,
- analiza stabilnosti na male poremećaje;
9) investicioni plan;
- procjena potrebnih investicija za realizaciju predloženih planova po godinama izrade plana.
III. USLOVI ZA PRIKLJUČENJE NA PRENOSNI SISTEM
1. Posebne odredbe
Član 38
Uslovi za priključenje na prenosni sistem utvrđuju minimum tehničkih, konstruktivnih,
organizacionih i operativnih uslova i obaveza koje moraju zadovoljiti korisnici koji su već
povezani na prenosni sistem ili koji zahtijevaju priključenje na prenosni sistem. U pojedinačnim
slučajevima definišu se i dodatni uslovi i obaveze koji mogu biti neophodni za siguran rad
prenosnog sistema.
Uslovi za priključenje na prenosni sistem definišu i proceduru koju OPS sprovodi kako bi
osigurao usaglašenost sa definisanim kriterijumima kao uslov za odobrenje priključenja korisnika
na prenosni sistem.
Uslovi za priključenje na prenosni sistem definišu uslove i obaveze za izgradnju i operativno
upravljanje jednog ili više priključaka na prenosni sistem. Uslovi i obaveze su definisani u skladu
sa opšte prihvaćenim tehničkim pravilima prema postojećim tehnološkim dostignućima kao i u
skladu sa osnovnim direktivama i preporukama ENTSO-E pravilnika o radu prenosnih sistema.
2. Ciljevi
Član 39
Uslovi za priključenje na prenosni sistem primjenjuju se na sve korisnike prenosnog sistema,
bez obzira na to da li priključak koriste za preuzimanje ili predaju električne energije.
Uslovi se definišu na osnovu sljedećih kiterijuma:
- niti jedan novi ili izmijenjeni postojeći priključak korisnika na prenosni sistem ne smije izazvati
negativne uticaje na prenosni ili na čitav elektroenergetski sistem ili na bilo kojeg korisnika
sistema, niti smije bilo koji korisnik biti izložen negativnim uticajima nakon priključenja na
prenosni sistem;
- svi korisnici prenosnog sistema se tretiraju na jednak, nediskriminatorni način.
Uslovi za priključenje korisnika na prenosni sistem čine tehničku osnovu za izradu Elaborata o
priključenju, izdavanje Saglasnosti za priključenje i zaključivanje Ugovora o priključenju.
3. Primjena
Član 40
Nosioci odgovornosti kod primjene uslova za priključenje na prenosni sistem su OPS i
korisnici prenosnog sistema pod kojima se smatraju:
- proizvođači električne energije,
- vlasnici interkonektivnih dalekovoda na koji se ne primjenjuju pravila o pristupu prenosnom
sistemu,
- operatori distributivnog sistema (ODS), i
- direktni potrošači.
4. Procedura priključenja
1) Dokumenti izdati u proceduri
Član 41
U toku procedure priključenja korisnika na prenosni sistem, OPS:
1) Daje mišljenje o mogućnostima priključenja,
2) Izdaje saglasnost za priključenje,
3) Izdaje saglasnost na projektnu dokumentaciju,
4) Izdaje Privremenu dozvolu za priključenje tokom probnog rada,
5) Zaključuje Ugovor o priključenju.
2) Mišljenje o mogućnostima priključenja
Član 42
Na zahtjev nadležnog Ministarstva, u skladu sa zahtjevom subjekta koji namerava izgradnju
energetskog objekta OPS, daje mišljenje o mogućnostima priključenja na prenosni sistem.
Zahtjev za izdavanje mišljenja o mogućnosti priključenja treba da sadrži bitne podatke o
objektu izgradnje. Bitni podaci propisani su obrascem koji je dostupan na zvaničnoj internet
stranici OPS-a (Prilog 1).
Mišljenje o mogućnosti priključenja sadrži:
- mišljenje o adekvatnosti priključenja energetskog objekta na prenosni sistem i predlog
optimalnog naponskog nivoa priključka,
- preliminarnu procjena uticaja objekta na rad EES-a, i
- moguće tačke priključenja uzimajući u obzir postojeće stanje prenosnog sistema, terminski
plan izgradnje objekta za koji se traži mišljenje i aktuelne planove razvoja prenosnog sistema.
Ukoliko dođe do izmjene planskih dokumenata prije izdavanja saglasnosti za priključenje
korisnika na prenosni sistem, OPS zadržava pravo da definiše novu tačku priključenja na
prenosni sistem i dopuni mišljenje o adekvatnosti priključenja i preliminarnu procjenu uticaja
objekta na rad elektroenergetskog sistema, vodeći računa o prethodno izdatom mišljenju.
Konačni uslovi priključenja koji su obavezujući za OPS definišu se u okviru izdate saglasnosti za
priključenje.
3) Saglasnost za priključenje
Član 43
Za svaku izgradnju novog priključka na prenosni sistem ili njegovu promjenu u smislu
tehničkih parametara, subjekt koji planira izgradnju, odnosno promjenu mora pribaviti saglasnost
za priključenje koju izdaje OPS.
Postupak izdavanja saglasnosti za priključenje pokreće se podnošenjem zahtjeva za dobijanje
saglasnosti za priključenje. Zahtjev se podnosi na propisanom obrascu koji je dostupan na
zvaničnoj internet stranici OPS-a. (Prilog 2)
Podaci, odnosno tehnički parametri, sadržani u zahtjevu za dobijanje saglasnosti za
priključenje moraju biti usaglašeni sa revidovanim idejnim projektom.
OPS izdaje saglasnost za priključenje objekta ukoliko ne postoje tehnička ograničenja u radu
prenosnog sistema i ukoliko uređaji i instalacije objekta koji se priključuje ispunjavaju uslove
propisane ovim Pravilima.
Saglasnost za priključenje objekta na prenosni sistem sadrži:
- uslove za priključenje, uključujući mjesto i procjenu troškova priključenja,
- način, tehničke uslove i rok priključenja, i
- mjesto i način mjerenja isporučene energije
Saglasnost za priključenje pored navedenih stavki može sadržati, uz odobrenje Agencije, i
način, uslove i rokove za preuzimanje infrastrukture od strane OPS-a koju je o svom trošku
izgradio korisnik sistema u saglasnosti sa čl. 149 i 204 Zakona o energetici.
U slučaju zahtjeva za priključenje proizvodnih i drugih energetskih objekata za koje je
potrebna izrada sistemskih analiza, OPS u procesu izdavanja saglasnosti za priključenje izrađuje
elaborat o priključenju čiji zaključci predstavljaju osnovu za izdavanje saglasnosti.
Elaborat o priključenju
Član 44
Tehnički uslovi i definicije koji su opisani u čl. 49 do 94 ovih Pravila jesu osnova za izradu
elaborata o priključenju korisnika na prenosni sistem a samim tim i osnova za izdavanje
saglasnosti za priključenje.
U cilju definisanja optimalnih uslova priključenja koji su sastavni dio elaborata, OPS izvršava
sve neophodne analize (analiza tokova snaga, analiza sigurnosti, regulacija reaktivnih snaga,
analiza kratkih spojeva, dinamička stabilnost itd.) kojima se ispituje da li su parametri rada
prenosnog sistema u okviru propisanih granica za nesmetano povezivanje i rad korisnikovog
postrojenja bez negativnih efekata po prenosni sistem i bez ugrožavanja normalnog rada
postrojenja.
Prilikom izrade elaborata o priključenju, OPS može zahtjevati od korisnika detaljan simulacioni
model postrojenja koji će OPS koristiti u cilju sprovođenja svih neophodnih analiza usaglašenosti
sa uslovima definisanim ovim Pravilima, kao i u cilju izrade različitih studija stabilnosti sistema za
čitavo vrijeme povezanosti korisnika na prenosni sistem. U slučaju ovakvog zahtjeva, korisnik je
u obavezi da dostavi detaljan simulacioni model postrojenja u odgovarajućem formatu koji
određuje OPS i koji mora prikazati realan odziv postrojenja prilikom statičkih i dinamičkih
simulacija u tački priključenja.
Svaki priključak na prenosni sistem mora biti tako dimenzionisan i izveden da operator
prenosnog sistema bude u stanju da upravlja sistemom koji je u njegovom vlasništvu u skladu sa
N-1 kriterijumom sigurnosti.
Elaborat o priključenju može da sadrži više varijanti priključenja. Prilikom izrade elaborata,
OPS mora voditi računa da se predložene varijante priključenja u najvećoj mogućoj mjeri
uklapaju u usvojeni plan razvoja prenosnog sistema.
Ukoliko analize pokažu da su uslovi rada prenosnog sistema u tački priključenja neprihvatljivi
sa stanovišta propisanog rada postrojenja korisnika, OPS definiše odgovarajuće mjere u
elaboratu o priključenju koje je potrebno preduzeti u cilju prilagođenja postrojenja korisnika.
Ukoliko su, kao rezultat priključenja novog ili promjene postojećeg objekta, potrebna
proširenja, pojačanja ili druge tehničke promjene u prenosnom sistemu, sve neophodne dodatne
mjere moraju biti jasno definisane i naznačene u okviru elaborata o priključenju.
Svi detalji vezani za uslove za izradu elaborata dati su u okviru internog dokumenta OPS-a
"Metodologija za utvrđivanje cijena, rokova i uslova za priključenje na prenosni sistem", koji je
dostupan na zvaničnoj internet prezentaciji OPS-a.
Na osnovu zaključaka elaborata o priključenju, odnosno sporazumnog utvrđivanja konačne
varijante priključenja u slučaju postojanja više varijanti, OPS izdaje saglasnost za priključenje na
prenosni sistem.
4) Saglasnost na projektnu dokumentaciju
Član 45
OPS vrši reviziju i daje saglasnost na investiciono-tehničku dokumentaciju i idejni projekat,
odnosno glavni projekat, ako je izrađen za objekat ili dio objekta koji ima uticaj na rad prenosnog
sistema i koji je potreban korisniku prilikom pribavljanja dozvole za gradnju i to u roku od 30 dana
od dana prijema zahtjeva.
5) Privremena dozvola za priključenje tokom probnog rada
Član 46
Prije početka probnog rada (ako je probni rad zahtjevan prema zakonu koji uređuje izgradnju
objekata), OPS na zahtjev korisnika izdaje privremenu dozvolu za priključenje tokom probnog
rada.
Privremenu dozvolu za priključenje tokom probnog rada izdaje OPS na osnovu stručne ocjene
o ispunjenosti uslova iz saglasnosti za priključenje.
Minimalno za vreme trajanja probnog rada, a u slučaju zahtjeva OPS-a i za čitavo vrijeme
povezanosti na prenosni sistem, korisnik je dužan da instalira uređaj kojim će se omogućiti
snimanje dinamičkog odziva generatora kao i vršiti monitoring parametara kvaliteta električne
energije u tački priključenja. Podešavanje uređaja za snimanje dinamičkog odziva i monitoring
parametara se zajednički usaglašava između korisnika i OPS-a.
Na osnovu poređenja stvarnog odziva generatora i parametara kvaliteta električne energije
koji se zabilježe preko uređaja za snimanje i monitoring u toku probnog rada i dinamičkog odziva
generatora i nivoa emisije flikera dobijenih na osnovu simulacija u elaboratu o priključenju OPS
izdaje stručnu ocjenu o ispunjenosti uslova iz saglasnosti za priključenje.
Ocejnu ispunjenosti uslova definisanih u saglasnosti za priključenje zapisnički konstatuje
komisija imenovana od strane OPS-a u prisustvu ovlašćenog lica podnosioca zahtjeva za
priključenje. Sve eventualne nepravilnosti evidentiraju se u zapisniku i otklanjaju se u roku koji se
sporazumno utvrđuje između korisnika i OPS-a.
Privremena dozvola važi samo za vrijeme trajanja probnog rada.
6) Ugovor o priključenju
Član 47
Ugovorom o priključenju koji se zaključuje između OPS-i korisnika prenosnog sistema uređuju
se tehnički, pravni i ekonomski uslovi priključenja na prenosni sistem, sve pojedinosti budućih
vlasničkih odnosa, kao i budući odnosi u radu i održavanju između ugovornih strana.
Sadržaj ugovora o priključenju definisan je Zakonom o energetici.
Ugovor o priključenju mora biti zaključen prije trajnog puštanja objekta pod napon.
OPS je dužan da podnosiocu zahtjeva za zaključenje ugovora o priključenju dostavi predlog
ugovora u roku od 30 dana od dana podnošenja zahtjeva. Tehnički uslovi za priključenje
sadržani u predlogu ugovora o priključenju, utvrđuju se u svemu u skladu sa odredbama ovih
Pravila koji se odnose na priključenje na prenosni sistem i u skladu sa uslovima definisanim u
saglasnosti za priključenje korisnika/podnosioca zahtjeva/ na prenosni sistem.
Ugovor o priključenju se zaključuje na osnovu:
- pregleda tehničke dokumentacije od strane OPS-a,
- ocjene ispunjenosti uslova definisanih u Saglasnosti za priključenje na osnovu obavljenih
ispitivanja, probnog rada objekta i tehničkog pregleda,
- upotrebne dozvole objekta,
- opremljenosti obračunskog mjernog mjesta sa propisanom mjernom opremom, i
- potvrde o spremnosti stavljanja priključka pod napon od strane OPS-a.
7) Izmjene i kontrola tehničkih parametara priključka
Član 48
Sve planirane izmjene komponenti u okviru samog postrojenja koji utiču na rad prenosnog
sistema moraju biti dogovorene između OPS-a i korisnika. Kompletna tehnička dokumentacija
koja se tiče ovakve promjene mora biti na vrijeme dostavljena OPS-u.
Ukoliko je potrebno sprovesti dodatnu kontrolu korisnikovog postrojenja, OPS mora o tome na
vrijeme informisati korisnika.
Promjene tehničkih parametara priključka moraju biti usaglašene u aneksu Ugovora o
priključenju kao i sve ostale promjene Ugovora o priključenju koje proističu iz promjena tehničkih
parametara.
5. Opšti tehnički uslovi za priključenje na prenosni sistem
1) Opšte
Član 49
Tačke priključenja korisnika određuje OPS, u skladu sa relevantnim uslovima rada prenosnog
sistema, instalisane snage, načina na koji postrojenje funkcioniše, kao i interesima samog
korisnika.
Član 50
Postrojenje korisnika mora biti, u cilju predaje ili preuzimanja električne energije, povezano sa
tačkom priključka u prenosnom sistemu preko dalekovoda sa mogućnošću isključenja (rasklopna
oprema).
Član 51
U skladu sa uslovima za priključenje, koje izdaje OPS, korisnik izgrađuje transformatorsku
stanicu koja je u njegovoj nadležnosti. Oprema u postrojenju mora biti tako dimenzionisana i
podešena da postrojenje funkcioniše u skladu sa važećim propisima i prihvaćenim tehnološkim
standardima.
Član 52
OPS je dužan da obezbijedi svu neophodnu dokumentaciju koju korisnik mora popuniti i
dostaviti u propisanom vremenskom roku OPS-u prilikom zahtjeva za izdavanjem saglasnosti za
priključenje (Prilog 2) kao i prilikom zaključivanja ugovora o priključenju (Prilog 3) i koja se mora
održavati ažuriranom u toku čitavog trajanja povezanosti korisnika na prenosni sistem.
Ukoliko dođe do eventualnih promjena podataka kod jedne od odgovornih strana, sve
relevantne promjene moraju biti dostupne drugoj strani.
2) Način priključenja i izrada postrojenja
Član 53
U skladu sa topologijom prenosne mreže i operativnim potrebama, povezivanje sa prenosnim
sistemom je moguće ostvariti na jedan od sljedeća dva načina:
- povezivanje na postojeći ili planirani dalekovod po principu ulaz/izlaz ili
- povezivanje direktno na sabirnice u postojećoj ili planiranoj transformatorskoj stanici
(razvodnom postrojenju).
OPS prilikom izdavanja saglasnosti za priključenje na prenosni sistem određuje konfiguraciju
postrojenja (broj sabirnica, broj dalekovodnih i transformatorskih polja) uključujući i prateću
rasklopnu opremu.
Prateća rasklopna oprema podrazumijeva sljedeće:
- prekidače odgovarajućih tehničkih karakteristika koji omogućavaju selektivno isključenje
dalekovoda, transformatora i sistema sabirnica u postrojenju korisnika i u susjednim objektima,
- rastavljače (izlazni, i sabirnički za dalekovode, sabirnički za transformatore i spojna polja), i
- noževe za uzemljenje (dalekovodna polja, 400 kV polja transformatora, kao i za 400 kV
sabirnice).
Član 54
Konfiguraciju postrojenja koje se priključuje na prenosni sistem određuje OPS na osnovu
podataka koje dostavlja korisnik, vodeći računa o tipizaciji postrojenja koja se priključuju na
prenosni sistem. Pri tome OPS uzima u obzir:
- predlog jednopolne šeme postrojenja dostavljene od strane korisnika,
- pogonske karakteristike postrojenja,
- uobičajene operativne procedure,
- mogućnost alternativne isporuke električne energije postrojenju korisnika iz distributivnih ili
drugih sistema, i
- konzum, tj. dijagram potrošnje postrojenja tokom normalnog rada, odnosno dijagram
proizvodnje ukoliko je korisnik Proizvođač.
Član 55
Koordinacija izolacije svih prekidača, rastavljača, noževa za uzemljenje, energetskih
transformatora, naponskih i strujnih transformatora, odvodnika prenapona, izolatora, opreme za
uzemljenje neutralne tačke, kondenzatora, VF prigušnica i spojne opreme, mora biti u skladu sa
IEC standardima.
Nezavisno neprekidno napajanje električnom energijom preko baterija mora biti obezbijeđeno
za sve električne uređaje sopstvene potrošnje kao što su upravljački, komunikacioni, zaštitni,
mjerni uređaji i upravljački sistemi rasklopne opreme.
3) Razmjena reaktivne snage
Član 56
U slučaju kada korisnik preuzima aktivnu snagu iz prenosnog sistema OPS-a, korisnik mora
održavati u skladu sa standardima faktor snage od 0.95 (induktivno) do 1 u tački priključka na
prenosni sistem. Dodatna razmjena reaktivne snage izvan gore propisanih granica je dozvoljena
isključivo u slučajevima kada je takva razmjena ugovorena između korisnika i OPS-a.
Razmjena reaktivne snage u slučaju korisnika koji predaju snagu u prenosni sistem opisana je
u čl. 77 do 81 ovih Pravila.
4) Upravljanje postrojenjem
Član 57
Upravljanje elektroenergetskim postrojenjem pokriva sve tehničke i organizacione aktivnosti
koje su neophodne da bi se postrojenje održavalo funkcionalnim i sigurnim.
Korisnik prenosnog sistema mora da oformi sopstveni centar upravljanja za objekat za koji se
podnosi zahtjev za odobravanje priključenja na prenosni sistem. Ovaj centar je u smislu
obavljanja upravljačkih radnji koje mogu imati uticaj na rad prenosnog sistema podređen
nadležnom centru upravljanja sistemom OPS-a.
Centar upravljanja korisnika prenosnog sistema mora biti neprestano u funkciji.
Operativno osoblje koje je zaposleno u centru upravljanja korisnika prenosnog sistema mora
biti kvalifikovano za rad i pristup električnim postrojenjima visokog napona.
Ovlašćeno lice zaposleno u centru upravljanja korisnika prenosnog sistema koje je odgovorno
za manipulacije prekidačkom opremom mora biti dostupno centru upravljanja sistemom OPS-a u
svakom trenutku.
5) Rad u toku poremećaja
Član 58
Postrojenje korisnika i prenosni sistem moraju biti tako izgrađeni da se svi kvarovi automatski
u najbržem mogućem vremenu izoluju od ostatka sistema djelovanjem zaštitnih uređaja i na taj
način spreči dalje širenje kvara.
6) Kvalitet električne energije
Član 59
Električni sistem u postrojenju korisnika mora biti izgrađen i podešen tako da dok je u pogonu
nema uticaja na kvalitet električne energije u prenosnom sistemu ili kod trećeg lica, kao i da ne
dolazi do neželjenih uticaja prilikom prenosa signala i drugih informacija.
Flikeri
Član 60
Naponski fliker se definiše kao nagla promjena efektivne vreijdnosti naponskog talasa koja je
obično izazvana priključivanjem postrojenja korisnika koje izobličuje normalnu sinusnu naponsku
krivu.
Pojava flikera se opisuje preko dva indeksa jačine:
- Pst - Indeks jačine flikera kratkog trajanja koji se dobija mjerenjem u toku perioda od 10
minuta i
- Plt - Indeks jačine flikera dugog trajanja koji se izračunava za period od 120 minuta prema
sledećoj formuli
Korisnik je dužan da minimizuje pojavu naponskih flikera u tački priključka na prenosni sistem.
U tabeli 1 su prikazane planske vrijednosti indeksa jačine flikera kratkog i dugog trajanja u
prenosnom sistemu OPS-a po naponskim nivoima čije vrijednosti ne smiju biti prekoračene u
tački riključka.
Tabela 1 - Granične vrijednosti jačine flikera u prenosnom sistemu
Naponski nivo
Pst
Pit
400 i 220 kV
0.8
0.6
110 kV
1
0.8
Harmonijska izobličenja
Član 61
Harmonijsko izobličenje svakog pojedinačnog harmonika u prenosnom sistemu definiše se
kao:
gdje su:
Un - amplituda napona n-tog harmonika
U1 - amplituda napona osnovnog harmonika
Faktor ukupnog harmonijskog izobličenja THD(%) definiše se kao:
Najveći dozvoljeni sadržaj viših harmonika u prenosnom sistemu OPS-a po naponskim
nivoima prikazan je u tabeli 2.
Tabela 2 - Granične vrijednosti sadržaja viših harmonika u prenosnom sistemu
Naponski nivo
Dn(%)
THD %
400 i 220 kV
1
1.5
110 kV
1.5
3
Fazna nesimetrija
Član 62
Fazna nesimetrija u trofaznim sistemima definiše se kao odstupanje amplituda faznog napona
i/ili odstupanje od faznog ugla između susjednih faza (120°) i njena vrijednost se izražava preko
faktora naponske nesimetrije.
Prema IEC standardu faktor naponske nesimetrije (VUF) je dat kao odnos inverzne i direktne
komponente napona
gdje su:
Ui - inverzna komponenta napona
Ud - direktna komponenta napona
Vrijednost faktora nesimetrije može se takođe izračunati i preko vrijednosti međufaznih
napona Uab, Ubc i Uca kao:
U normalnim pogonskim uslovima u skladu sa IEC 61000-3-13 maksimalna vrijednost
nesimetrije faznog napona u prenosnom sistemu ne smije prelaziti 2%, odnosno inverzna
komponenta ne smije prelaziti 2% direktne komponente napona.
OPS zadržava pravo da u saglasnosti za priključenje u pojedinačnim slučajevima promjeni
dozvoljeni iznos fazne nesimetrije u normalnom pogonu pod uslovom da time ne ugrožava
normalan rad ostalih korisnika prenosnog sistema.
7) Naponi
Član 63
U toku normalnog radnog režima naponske prilike se moraju održavati u sledećim granicama:
1) Frekvencija napona u opsegu od 49.8 - 50.2 Hz;
2) Trajno dozvoljeni opseg napona, po naponskim nivoima:
- 380 - 420 kV za 400 kV naponski nivo, odnosno ±5% od nominalnog napona,
- 198 - 242 kV za 220 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona,
- 99 - 121 kV za 110 kV naponski nivo, odnosno ±10% od nominalnog napona.
8) Koncept uzemljenja neutralne tačke
a.
Član 64
Određivanje koncepta uzemljenja neutralne tačke u prenosnom sistemu je u nadležnosti OPS-
Koncept uzemljenja neutralne tačke u prenosnom sistemu zasniva se na kriterijumu
dozvoljenih struja kratkih spojeva u skladu sa članom 22 ovih Pravila kao i koordinaciji izolacije u
mrežama 400, 220 i 110 kV naponskog nivoa.
OPS propisuje odgovarajuću tehničku specifikaciju za uzemljenje neutralne tačke na svim
naponskim nivoima koji pripadaju prenosnom sistemu (400, 220 i 110 kV), pa samim tim i onim
neutralnim tačkama koje pripadaju djelovima ovog sistema, a u vlasništvu su korisnika.
Koncept uzemljenja neutralne tačke u prenosnom sistemu je u nadležnosti OPS-a. To znači
da OPS propisuje odgovarajuću tehničku specifikaciju za uzemljenje neutralne tačke na
naponskim nivoima koji pripadaju prenosnom sistemu OPS-a, pa samim tim i onim neutralnim
tačkama koji pripadaju sistemu korisnika.
Na naponskim nivoima sistema 110 kV i više, neutralne tačke transformatora i drugih uređaja
koji pripadaju postrojenju korisnika moraju imati mogućnost za uzemljenje.
Način uzemljenja neutralne tačke na relevantnim naponskim nivoima koji pripadaju
prenosnom sistemu OPS-a u dijelu sistema koji pripada korisniku mora biti posebno obrađen za
svaki pojedinačni slučaj i sastavni je dio saglasnosti za priključenje.
9) Održavanje
Član 65
OPS i korisnik su nadležni za održavanje opreme i postrojenja koja su u njihovom vlasništvu.
Svi elementi postrojenja moraju se održavati u skladu sa postojećim stepenom tehnološkog
razvoja u cilju garantovanja pravilnog rada postrojenja u skladu sa ovim Pravilima.
Elementi postrojenja koji su sastavni dio zaštitnih sistema kao što su prekidači, baterije, relejni
uređaji moraju biti redovno kontrolisani u skladu sa planom, koji donosi korisnik u saglasnošću sa
OPS-om.
6. Posebni tehnički uslovi za priključenje proizvodnih objekata
1) Opšte
Član 66
Za priključenje proizvodnih objekata na prenosni sistem korisnik je dužan, pored opštih
tehničkih uslova navedenih u čl. 50, 51 i 55 do 64 ovih Pravila, ispuniti i posebne tehničke uslove.
U skladu sa tehničkim karakteristikama proizvodne jedinice, posebni tehnički uslovi za
priključenje proizvodnih objekata sadrže:
- osnovne uslove koji moraju biti ispunjeni od strane svake proizvodne jedinice, i
- dodatne uslove koji moraju biti ispunjeni po zahtjevima OPS-a kako bi se osigurala margina
sigurnosti i pouzdanosti rada sistema. Eventualni dodatni uslovi se ugovorno uređuju između
OPS-a i Proizvođača.
Član 67
Ukoliko nije drugačije naznačeno, svi uslovi u čl. 70 do 89 ovih Pravila su osnovni uslovi.
Dodatni uslovi, ukoliko ih ima, su posebno istaknuti u okviru svakog pojedinačnog osnovnog
uslova.
Član 68
Imajući u vidu različite odzive u toku i nakon poremećaja u sistemu potrebno je razlikovati dva
tipa generatora:
- Tip 1: Sinhroni generatori direktno povezani na prenosni sistem,
- Tip 2: Ostali generatori koji ne spadaju u grupu tipa 1.
Član 69
Ukupna suma instalisanih snaga svih proizvodnih jedinica priključenih u zajedničku tačku je
mjerodavna za određivanje instalisanog kapaciteta elektrane. To uključuje i slučajeve kada se
preko zajedničkog priključka povezuje više nezavisnih proizvodnih jedinica.
2) Aktivna snaga
Član 70
Povezivanje i normalan rad proizvodne jedinice korisnika ne smije izazivati nikakve negativne
uticaje na rad prenosnog sistema.
Kod povezivanja generatora na prenosni sistem, sledeće operacije moraju biti dozvoljene u
vezi sa sinhronizacijom generatora:
- pokretanje generatora u normalnim uslovima,
- sinhronizacija nakon ostrvskog rada napajanja sopstvene potrošnje, ukoliko je takav rad
generatora tehnički moguć,
- povezivanje sa izolovanim dijelom sistema bez napona u cilju obezbjeđenja njegovog
napajanja.
Član 71
Svaka proizvodna jedinica mora biti u stanju da normalno radi sa smanjenom snagom prema
pogonskom dijagramu kao i da omogući upravljanje aktivnom snagom u iznosu od 1% instalisane
snage po minutu i to na čitavom opsegu rada od tehničkog minimuma do maksimalne instalisane
snage.
Posebno, hidrogeneratorske jedinice moraju biti u stanju da omoguće upravljanje aktivnom
snagom od 40% Pnom u minutu.
Svaka proizvodna jedinica mora biti osposobljena za trajni pogon na snazi tehničkog
minimuma. Tehnički minimum turbogeneratorskih jedinica ne smije biti veći od 50% Pnom.
Ukoliko dođe do pojave propadanja frekvencije u funkciji vremena po graničnoj krivoj
prikazanoj na slici 1, kao i iznad ove granične krive, aktivna snaga elektrane se ne smije
smanjivati.
Slika 1 - Granična kriva propada frekvencije pri kojoj ne smije doći do smanjenja
aktivne snage proizvodne jedinice
Član 72
Osnovni uslov prikazan na slici 2 ne odnosi se na uticaj dejstva primarne i sekundarne
regulacije snage već kao osnovni uslov o održavanju predate aktivne snage pri propadima
frekvencije i napona za proizvodne jedinice koje ne učestvuju u primarnoj regulaciji.
Slika 2 - Osnovni uslovi za generisanjem aktivne snage pri odstupanju napona i
frekvencije u kvazistacionarnom stanju
3) Frekventna stabilnost
Član 73
Sve proizvodne jedinice koje ispunjavaju tehničke i operativne uslove mogu biti korišćene za
potrebe primarne, sekundarne i tercijarne rezerve u sistemu. U tom smislu, proizvodne jedinice
treba da prođu kvalifikacioni proces u okviru koga se detaljno utvrđuju parametri koji se tiču
opsega regulacije, ograničenja naglog porasta proizvodnje, perioda korišćenja rezerve,
raspoloživosti itd. Direktni potrošači takođe mogu učestvovati u sekundarnoj i tercijarnoj regulaciji
ukoliko za to postoje tehnološki uslovi preko upravljanja potrošnjom.
Primarna regulacija
Član 74
Sve hidrogeneratorske i turbogeneratorske jedinice moraju biti osposobljene za učešće u
primarnoj regulaciji, odnosno moraju biti opremljene turbinskim regulatorima koji imaju
mogućnost automatske regulacije brzine obrtanja. Ovo je preduslov za priključenje na prenosni
sistem.
OPS može da izuzme pojedinačne proizvodne objekte od obaveze učešća u primarnoj
regulaciji u skladu sa tehnologijom njihove izrade, kao i tipa primarne energije koju koriste.
Sve hidrogeneratorske jedinice čiji je instalisani kapacitet ≥10 MW i turbogeneratorske jedinice
čiji je instalisani kapacitet ≥30 MW obavezne su da učestvuju u primarnoj regulaciji u sistemu.
Ostale hidrogeneratorske i turbogeneratorske jedinice (čiji je instalisani kapacitet ≤10 MW za
hidrogeneratorske jedinice i ≤30 MW za turbogeneratorske jedinice) obavezne su da aktiviraju
automatski regulator brzine obrtanja samo u slučaju zahtjeva OPS-a.
Svaka proizvodna jedinica koja učestvuje u primarnoj regulaciji mora biti u mogućnosti da
pruži regulaciju snage u skladu sa slikom 3 i parametrima koji su dati u tabeli 3.
Slika 3 - Odziv proizvodnih jedinica koje učestvuju u primarnoj regulaciji
Pmax - maksimalna snaga na koju se odnosi ∆P
fn - nominalna frekvencija u sistemu (50 Hz)
∆f - promjena frekvencije
∆f1 - podešenje odstupanja frekvencije pri kojoj se aktivira statizam s2
∆fi - zona neosjetljivosti regulatora
Tabela 3 - Parametri primarnog regulatora
Parametar
Regulacioni opseg u odnosu na maksimalnu snagu
Opseg
(mHz)
Opseg
(%)
-
2-10
10-500
0.02-1.0
Podešenje odstupanja frekvencije za aktivaciju statizma
s2
Zona neosjetljivosti regulatora
20-30
0.04-0.06
Statizam s1
2-20
Statizam s2
2-12
Tačnost mjerenja frekvencije mora biti bolja ili jednaka 10 Mhz.
Vrijednosti regulacionog opsega, podešenja odstupanja frekvencije za aktivaciju statizma s2,
zone neosjetljivosti i statizama s1 i s2 propisuje OPS i one moraju biti podesive u opsezima datim
u tabeli 3.
Dodatno, svaka hidrogeneratorska jedinica čiji je instalisani kapacitet ≥10 MW mora imati
podesiv statizam s1 u opsegu od 2-5%, dok turbogeneratorska jedinica čiji je instalisani kapacitet
≥30 MW mora imati podesiv statizam s1 u opsegu od 5-8%.
Svaka proizvodna jedinica mora biti u stanju da aktivira kompletnu primarnu rezervu (∆P1) u
skladu sa dijagramom, prikazanim na slici 4 i opsegom parametara datim u tabeli 4. Vremensko
kašnjenje (t1) mora biti što je moguće kraće. U slučaju da je vremensko kašnjenje veće od 2 s
operator proizvodne jedinice za to mora pružiti OPS-u adekvatne tehničke razloge.
Slika 4 - Aktiviranje kompletne primarne rezerve generatora
gdje su:
Pmax - maksimalna snaga na koju se odnosi ∆P
∆P - promena aktivne snage generatora
Tabela 4 - Parametri aktiviranja kompletne primarne rezerve generatora
Opseg
Parametar
Opseg aktivne snage u odnosu na maksimalnu snagu
2 - 10%
Vremensko kašnjenje t1
≤ 2s
Vrijeme aktiviranja kompletne primarne rezerve t2
6 - 30s
Svaka proizvodna jedinica mora biti u stanju da obezbjedi pun kapacitet primarne rezerve u
trajanju od 15 - 30 min.
Kompletna primarna rezerva mora biti oslobođena 15min nakon njenog aktiviranja, a po
dostizanju željene vrijednosti frekvencije.
Sekundarna regulacija
Član 75
Sve proizvodne jedinice moraju biti opremljene turbinskim regulatorima kojima se omogućuje
pružanje usluge automatske sekundarne regulacije frekvencije i snage razmjene (sekundarna
regulacija).
Hidrogeneratorske jedinice opremljene za pružanje usluge sekundarne regulacije moraju
obezbediti regulacioni opseg od minimalno 30% Pnom i u tom opsegu moraju biti sposobne za
kontinuiranu promjenu aktivne snage u iznosu od minimalno 1.5% Pnom u sekundi.
Turbogeneratorske jedinice opremljene za pružanje usluge sekundarne regulacije moraju
obezbjediti:
- proizvodne jedinice koje kao primarno gorivo koriste ugalj: minimalni regulacioni opseg 15%
Pnom i brzinu promjene aktivne snage 1 - 2% Pnom po minutu,
- proizvodne jedinice koje kao primarno gorivo koriste gas ili mazut: minimalni regulacioni
opseg 25% Pnom i brzinu promjene aktivne snage 8% Pnom po minutu.
Tercijarna regulacija
Član 76
Sve proizvodne jedinice koje imaju tehničke mogućnosti za brzo startovanje (maksimalno 15
minuta) moraju staviti na raspolaganje tercijarnu regulacijsku snagu u slučaju zahtjeva OPS-a.
4) Naponska stabilnost i regulacija reaktivne snage
Član 77
U slučaju odstupanja napona od nominalne vrijednosti u tački priključka nije dozvoljeno
automatsko isključenje proizvodne jedinice sa mreže za opsege odstupanja napona po
naponskim nivoima i definisanim vremenima u tabelama 5 i 6.
Tabela 5 - Minimalno vrijeme rada proizvodne jedinice u slučaju odstupanja napona u
tački priključenja na 400 kV naponskom nivou
Naponski opseg
Vrijeme rada
0.8 - 0.85 pu
30 minuta
0.85 - 0.9 pu
180 minuta
0.9 - 1.05 pu
Neograničeno
1.05 - 1.1 pu
30 minuta
pu - relativne jedinice
Tabela 6 - Minimalno vrijeme rada proizvodne jedinice u slučaju odstupanja napona u
tački priključenja na 220 i 110 kV naponski nivo
Naponski opseg
Vrijeme rada
0.8 - 0.85 pu
30 minuta
0.85 - 0.9 pu
180 minuta
0.9 - 1.115 pu
Neograničeno
1.115 - 1.15 pu
60 minuta
pu - relativne jedinice
Član 78
Svaka proizvodna jedinica mora ispuniti, kao osnovni uslov, isporuku reaktivne snage u tački
priključenja u opsegu prikazanom na slici 5. Kao dodatni uslov, OPS može u pojedinačnim
slučajevima zatražiti proširenje ili promjenu opsega regulacije reaktivne snage.
Slika 5 - Uslov za regulacijom napona (U=f(Q/Pmax) unutar obilježene oblasti pri
frekvenciji unutar opsega 49.5 - 50.5 Hz bez ograničenja predate aktivne snage
Član 79
Razmjena reaktivne snage svakog proizvodnog objekta sa prenosnim sistemom mora biti tako
tehnički podešena da zadovolji zadate vrijednosti date od strane OPS-a. Drugim riječima, svaki
proizvodni objekat mora biti u stanju da u toku nekoliko minuta prođe kroz dogovoreni opseg
rada sa različitim faktorom snage pri nominalnoj aktivnoj snazi.
Član 80
Ukoliko je potrebno, dodatna oprema mora biti ugrađena u proizvodni objekat (kompenzacija
reaktivne snage) kako bi se regulacija naponsko-reaktivnih prilika mogla sprovoditi unutar oblasti
definisane osnovnim uslovom.
Član 81
Radna tačka razmjene reaktivne snage u stacionarnom režimu je definisana od strane OPS-a
u okviru izdate saglasnosti za priključenje na prenosni sistem i to u zavisnosti od uslova rada
usistemu. OPS propisuje sledeće tri mogućnosti definisanja radne tačke:
- faktor snage (cos φ),
- injektiranje reaktivne snage (Q u Mvar), ili
- naponski opseg (U u kV).
Radne tačke se definišu na sledeći način:
- dogovorom oko vrijednosti ili ukoliko je potrebno donošenjem odgovarajućeg plana ili
- trenutnim zadavanjem vrijednosti.
U slučajevima trenutnog zadavanja vrijednosti, nova zadata vrijednost radne tačke se mora
realizovati u tački priključenja u roku od jednog minuta.
Blok transformator ili mrežni transformator mora biti opremljen regulacionom sklopkom čije su
karakteristike usaglašene sa radom proizvodne jedinice (opseg i stepen regulacije).
5) Isključenje proizvodnog objekta sa sistema
Član 82
Pri frekvencijama u opsegu od 47.5 Hz do 51.5 Hz, automatsko isključenje sa prenosnog
sistema usled devijacije frekvence nije dozvoljeno. U slučajevima kada su granične vrijednosti
dostignute (47.5 ili 51.5 Hz) automatsko isključenje se izvršava po mogućnosti bez vremenskog
kašnjenja.
U slučaju naglog porasta frekvencije na vrijednost od preko 50.5 Hz, OPS može zahtijevati
kao dodatni uslov mogućnost spuštanja aktivne snage u skladu sa članom 72, slika 2 ovih
Pravila.
6) Režimi rada proizvodnog objekta prilikom poremećaja
Član 83
Poremećaj ravnoteže između električnog i mehaničkog momenta ili oscilacije snage u sistemu
ne smiju izazvati reagovanje zaštite proizvodne jedinice ili smanjenje njenog kapaciteta. Takođe,
upravljački sistem proizvodne jedinice ne smije izazvati ubrzavanje rotora ili oscilacije snage.
Promjenljive stanja turbinskog regulatora i upravljačkog sistema generatora moraju biti
međusobno usaglašene između operatora proizvodne jedinice (korisnika) i OPS-a.
U pojedinim slučajevima potrebno je ugraditi opremu za prigušenje pobjega rotora ili oscilacija
snage kao što su PSS uređaji (Power System Stabilizer). Ukoliko je neophodna takva oprema,
OPS i operator proizvodne jedinice međusobno dogovaraju njegova podešenja. Ugradnjom ovih
uređaja statička stabilnost (stabilnost na male poremećaje) mora biti zadovoljena u svakoj radnoj
tački pogonskog dijagrama generatora kao i radu generatora u stacionarnom stanju u slučaju
pojave kvara čija je snaga kratkog spoja na VN strani blok transformatora minimum četiri puta
veća od instalisane aktivne snage generatora.
Nakon reagovanja zaštite i otklanjanja kvara u prenosnom sistemu OPS-a, kao i u slučaju
djelovanja automatskog ponovnog uključenja (APU) naponi u sistemu OPS-a i napon u tački
priključenja korisnika mogu biti asinhroni. U tom smislu, operator proizvodne jedinice mora
preduzeti mjere kojima osigurava da proces automatskog ponovnog uključenja (APU) u sistemu
OPS-a ne izaziva oštećenja proizvodne jedinice.
Trajanje poremećaja ne završava se otklanjanjem kvara u sistemu nego trenutkom
uspostavljanja normalnog radnog režima generatora u proizvodnom objektu.
Uslovi rada u poremećenim režimima - generatori tipa 1
Član 84
Sinhroni generator direktno povezan na sistem je generator tipa 1.
Tropolni kratak spoj na mjestu priključka generatora ne smije izazvati nestabilnost ili ispad sa
sistema generatora ukoliko je vrijeme otklanjanja kvara manje od 150 ms u čitavom radnom
opsegu generatora.
Slika 6 prikazuje graničnu krivu napona u tački priključenja proizvodne jedinice u slučaju
tropolnog kratkog spoja u mreži iznad koje generatori tipa 1 moraju ostati u pogonu i to u
stabilnom radnom režimu. Ovaj uslov se odnosi na sve radne režime generatora tipa 1 koji je
priključen na prenosni sistem. Vrijednosti date graničnom krivom (napon, vrijeme) odnose se i na
direktni sistem kod nesimetričnih kvarova u sistemu.
Slika 6 - Granična kriva napona u tački priključka za generatore tipa 1 prilikom kvara u
sistemu
Uslovi rada u poremećenim režimima - generatori tipa 2
Član 85
Svi generatori koji ne spadaju u sinhrone generatore (tipa 1) su generatori tipa 2.
U slučajevima kvarova u prenosnom sistemu izvan opsega djelovanja zaštite u samom
proizvodnom objektu ne smije doći do isključenja generatora sa sistema. Reaktivna snaga mora
biti injektirana u prenosni sistem tokom trajanja kvara. U skladu sa korišćenom tehnologijom za
izradu generatora tipa 2 podrška u reaktivnoj snazi mora se dogovoriti sa OPS-om u svakom
pojedinačnom slučaju.
U skladu sa članom 82 ovih Pravila preporučuje se isključenje generatora bez vremenskog
kašnjenja na generatorskoj strani blok transformatora u slučajevima devijacije frekvencije izvan
opsega 47.5 do 51.5 Hz.
Preporučuje se izvođenje nadfrekventog, podfrekventnog, prenaponskog i podnaponskog
zaštitnog uređaja u okviru jedne nezavisne jedinice.
Nakon isključenja proizvodne jedinice sa sistema zbog delovanja nadfrekventne,
podfrekventne, prenaponske ili podnaponske zaštite ili nakon završetka ostrvskog rada,
automatska sinhronizacija generatora na prenosni sistem je dozvoljena samo u slučaju da je
napon u priključnoj tački veći od 0.95 Un. Nakon sinhronizacije u ovom slučaju, povećanje
aktivne snage koja se injektira u sistem OPS-a u koracima ne smije prelaziti maksimalnih 10%
ukupnog kapaciteta po minutu.
Tropolni kratak spoj ili propad napona prouzrokovan kvarom ne smije dovesti do nestabilnosti
generatora u slučajevima kada je kriva napona iznad granične krive koja je prikazana na slici 7,
niti do ispada generatora sa sistema. Vrijednosti date graničnom krivom (napon, vrijeme) odnose
se i na direktni sistem kod nesimetričnih kvarova u sistemu.
Slika 7 - Granična kriva napona u tački priključka za generatore tipa 2 prilikom kvara u
sistemu
Podnaponska zaštita proizvodne jedinice, uvažavajući definisane radne opsege napona, mora
biti podešena u skladu sa prethodno navedenim pravilom i to tako da obuhvata najširi mogući
opseg rada koji je predviđen tehničkim karakteristikama generatora.
Sledeći uslovi odnose se na područje iznad granične krive na slici 7:
- sve proizvodne jedinice moraju zadržati stabilnost i ne smiju ispasti sa sistema. Ukoliko u
pojedinačnom slučaju realizacije priključka generatora na prenosni sistem, proizvodna jedinica
ne može ispuniti ovaj uslov dozvoljeno je uz dozvolu OPS-a privremeni prekid isporuke aktivne
snage ali uz skraćenje vremena resinhronizacije i zadovoljenja minimuma injektiranja reaktivne
snage u toku trajanja kvara. Injektiranje reaktivne snage i vrijeme resinhronizacije na sistem
mora biti takvo da proizvodna jedinica zadovolji u prihvatljivoj mjeri odgovarajuće uslove u tački
priključenja;
- ukoliko, za vrijeme trajanja kvara, proizvodna jedinica postane nestabilna ili generatorska
zaštita odreaguje kratkotrajno isključenje generatora sa sistema dozvoljeno je isključivo
sporazumno sa OPS-om. U slučaju kratkotrajnog isključenja generatora, resinhronizacija
generatora se mora izvršiti u roku od maksimalno 2 sekunde. Originalna vrijednost injektiranja
aktivne snage prije kratkotrajnog isključenja sa sistema mora se dostići u koracima od 10 - 20%
od nominalne snage generatora po sekundi.
Kratkotrajno isključenje sa sistema je dozvoljeno u slučaju kvarova koji su opisani krivom
ispod definisane granične krive na slici 7. U tom slučaju, vrijeme resinhronizacije veće od 2
sekunde kao i injektiranje aktivne snage nakon prestanka kvara manje od 10% od nominalne
snage po sekundi je takođe omogućeno, ali u specijalnim slučajevima u dogovoru sa OPS-om.
Sve proizvodne jedinice koje su ostale na sistemu za vrijeme trajanja kvara moraju nastaviti sa
injektiranjem aktivne snage u sistem odmah nakon otklanjanja kvara i dostići originalnu vrijednost
aktivne snage prije kvara u koracima od 10 - 20% od nominalne snage generatora po sekundi.
Proizvodne jedinice moraju obezbijediti naponsku podršku sa dodatnim injektiranjem reaktivne
komponente struje za vrijeme propada napona u prenosnom sistemu. U cilju obezbjeđenja ove
obaveze regulacija napona mora biti aktivirana u skladu sa prikazanim na slici 8 i to u
slučajevima promjene napona koji iznose više od 10% od efektivne vrijednosti napona
generatora. Regulacija napona se mora aktivirati u roku od 40 ms (vrijeme reagovanja
regulatora) od trenutka nastanka kvara i to injektiranjem reaktivne struje na generatorskoj strani
blok transformatora koja iznosi minimum 2% od nazivne struje za svaki procenat propada
napona. Injektiranje reaktivne struje od minimum 100% od nominalne reaktivne komponente
struje mora biti omogućeno ukoliko je neophodno.
Slika 8 - Princip regulacije napona injektiranjem reaktivne snage tokom trajanja kvara
Nakon povratka napona u dozvoljeni opseg, naponska podrška se mora održati aktivnom za
još 500 ms u skladu sa prikazanom karakteristikom. Prelazni proces nakon oporavka napona
mora biti završen nakon 300 ms. Ukoliko su generatori proizvodnog objekta suviše daleko od
tačke priključka što može prouzrokovati da naponska podrška bude neadekvatna, OPS može
zahtijevati mjerenje propada napona u tački priključenja i propisati zahtijevanu naponsku podršku
u skladu sa izmjerenom vrijednošću.
7) Zaštitni sistemi
Član 86
Koncept rada zaštitnih sistema kao i njihovih podešenja mora biti međusobno dogovoren
između OPS-a i operatora proizvodnog objekta i usaglašen u toku rada. OPS ugrađuje zaštitne
uređaje u tački priključenja isključivo za opremu koja pripada OPS-u. Pored toga OPS može
ugraditi zaštitne uređaje koji mogu isključiti proizvodni objekat sa sistema u slučaju neprihvatljivih
režima rada.
Zaštita proizvodne jedinice mora da radi nezavisno od upravljačkih kontrola (naponski
regulator, sistem pobude) i može isključiti generator sa sistema u slučaju neprihvatljivog režima
rada.
Operator proizvodne jedinice mora tako podesiti zaštitu da sklopne operacije, fluktuacije
napona, automatsko ponovno uključenje ili druge operacije u sistemu OPS-a ne izazovu
oštećenja generatora.
8) Ponovno uspostavljanje rada (restauracija)
Ispad generatora na sopstvenu potrošnju
Član 87
Prelazak na ostrvski režim rada napajanja sopstvene potrošnje mora biti obezbjeđen u slučaju
isključenja generatora sa sistema u skladu sa dogovorenim konceptom rada zaštitnih sistema
prilikom eventualnih kvarova u sistemu.
Proizvodni objekat mora biti tako konstruisan da može preći u ostrvski rad iz bilo koje radne
tačke pogonskog dijagrama generatora napajajući samo sopstvenu potrošnju.
Nakon prelaska u ostrvski režim rada napajajući samo sopstvenu potrošnju, generator mora
biti u stanju da ostane u takvom režimu najmanje 3 sata.
Procedura prelaska na ostrvski režim napajanja sopstvene potrošnje mora biti provjerena
prilikom prvog puštanja generatora u pogon i mora biti provjerena nakon značajnijih promjena u
proizvodnom objektu.
Ostrvski rad
Član 88
Svaki proizvodni objekat čiji je kapacitet ≥ 30 MW mora biti sposoban za rad u ostrvskom
režimu. U vezi sa tim primjenjuju se sljedeći uslovi:
- proizvodna jedinica mora biti u stanju da reguliše frekvenciju pod uslovom da rezultujući
deficit u snazi nije veći od primarne rezerve prilikom ostrvskog rada. U slučajevima suficita
snage, generator mora biti u stanju da radi na tehničkom minimumu;
- proizvodna jedinica mora biti u stanju da održi rad u ostrvskom režimu nekoliko sati. Detalji
ovakvog rada moraju biti dogovoreni između korisnika (operatora proizvodne jedinice) i OPSa; i
- u ostrvskom radu, proizvodna jedinica mora biti u stanju da podnese trenutne promjene
potrošnje koja iznosi maksimalno 10% od nazivne snage generatora koji su u tom trenutku u
pogonu i koja ne smije biti veća od 50 MW. Interval između dva uzastopna povezivanja nove
potrošnje mora iznositi minimalno 5 minuta.
Sposobnost beznaponskog pokretanja (black start)
Član 89
Sposobnost beznaponskog pokretanja (black start) proizvodne jedinice obavezujuća je za sve
hidrogeneratorske jedinice i elektrane na gas ili mazut na zahtjev OPS-a za potrebe
uspostavljanja rada EES u slučajevima djelimičnog ili potpunog raspada.
Mogućnost angažovanja proizvodne jedinice za pokretanje EES iz beznaponskog stanja (bez
prisustva napona iz drugih sistema) reguliše se ugovorom između OPS-a i korisnika prenosnog
sistema.
Proizvodna jedinica koja ima mogućnost beznaponskog pokretanja mora biti u stanju da se
pokrene u vremenskom roku koji određuje OPS bez ikakvog eksternog napajanja. Ovakva
proizvodna jedinica mora biti u stanju da napoji dio sistema u skladu sa uputstvima OPS-a
saglasno pravilima frekventne stabilnosti i naponskih granica.
Svaka proizvodna jedinica koja ima mogućnost beznaponskog pokretanja treba ispuniti
sljedeće karakteristične uslove:
- mogućnost sopstvenog starta bez bilo kakvog eksternog napajanja, unutar definisanog
vremena u skladu sa procedurama za obnovu sistema,
- mogućnost uključenja na beznaponsku sabirnicu,
- sposobnost održavanja frekvencije usled promjene opterećenja,
- sposobnost održavanja napona usled promjene opterećenja, i
- mogućnost održavanja potrebnog nivoa proizvodnje u toku obnove sistema.
U okviru ugovora o pružanju pomoćnih usluga, OPS dogovara sa operatorom proizvodne
jedinice plan rada u slučajevima velikih poremećaja i u skladu sa tim obučava njihovo osoblje.
7. Uslovi priključenja obnovljivih izvora
1) Opšte
Član 90
U čl. 91 do 93 ovih Pravila posebno su izdvojeni svi proizvodni objekti svrstani u grupu
obnovljivih izvora energije prema Zakonu o energetici i za njih su definisani posebni uslovi kao
dopuna uslova datih u čl. 50 do 89 ovih Pravila.
2) Aktivna snaga
Član 91
Kao dodatni uslov, učestvovanje ovih proizvodnih jedinica u upravljanju proizvodnjom je
neophodno kako bi se osigurao pouzdan rad sistema i zaštitila oprema od oštećenja. Obnovljivi
izvori moraju biti u stanju da u bilo kojem radnom režimu redukuju snagu koju predaju sistemu na
maksimalnu dozvoljenu zadatu vrijednost koju propisuje OPS. Ova zadata vrijednost je određena
od strane OPS-a u tački priključenja i daje se kao procentualna vrijednost od trenutne predate
snage. Smanjenje predate snage na zadatu vrijednost mora se izvršiti sa najmanje 10% od
trenutne predate snage po minutu, bez isključenja generatora sa sistema.
Svi obnovljivi proizvodni izvori, ukoliko rade na frekvenciji većoj od 50.2 Hz moraju redukovati
trenutni plasman aktivne snage u koracima od 40% od trenutne angažovanosti generatora po Hz.
gdje su:
PM - trenutni plasman aktivne snage
∆P - smanjenje aktivne snage
fM - trenutna frekvencija u sistemu
3) Frekventna stabilnost
Član 92
Obnovljivi proizvodni izvori koji koriste generatore tipa 2 su oslobođeni od zahtjeva za
učešćem u primarnoj, sekundarnoj i tercijarnoj regulaciji frekvencije.
U slučaju potrebe, OPS može zahtijevati da prilikom propada frekvencije u sistemu sve
proizvodne jedinice tipa 2, koje u smislu tehnologije izrade imaju tu mogućnost, automatski
povećaju aktivnu snagu prema statizmu koji propisuje OPS.
Takođe, OPS može zahtijevati, u slučaju potrebe, da proizvodne jedinice tipa 2 koje nemaju
mogućnosti za podizanjem aktivne snage u slučaju propada frekvencije ugrade odgovarajuće
upravljačke sisteme kojima se omogućava ta funkcija.
4) Ponovno uspostavljanje rada
Član 93
Obnovljivi proizvodni izvori su oslobođeni od zahtjeva za sposobnošću rada u ostrvskom
režimu. Operator obnovljivog proizvodnog izvora može ponuditi ovu mogućnost kao opcionu.
8. Realizacija priključenja
1) Zaštita sistema
Član 94
Zaštita prenosnog sistema je od presudne važnosti za siguran i pouzdan rad sistema. Koncept
zaštite kao i njena podešenja na granici razdvajanja između OPS-a sa jedne strane i korisnika sa
druge strane moraju biti zajednički usaglašena na takav način da ne smije doći do ugrožavanja
susjednih delova sistema ili postrojenja. U skladu sa tim, odgovarajući sistemi zaštite i
prekidačke opreme moraju biti obezbjeđeni u tački priključenja.
Korisnik je odgovoran za pouzdanost zaštite u okviru sopstvenog postrojenja. U cilju
obezbjeđenja stalne funkcionalnosti, zaštitni uređaji koji pripadaju OPS-u, kao i oni za koje je
odgovoran korisnik moraju biti kontrolisani u redovnim vremenskim intervalima. Evidencija
izvršene kontrole zaštitnih uređaja i rezultati kontrole moraju biti dostavljeni u formi zapisnika o
stanju zaštitne opreme. Značajne promjene na zaštitnim uređajima i njihovim podešenjima
moraju biti usaglašeni na vrijeme od strane OPS-a i korisnika. Sve neophodne informacije
vezane za otklanjanje kvara moraju biti razmijenjene između OPS-a i korisnika.
Koncept zaštite koji primjenjuje korisnik u tački priključenja mora biti identičan konceptu koji
primjenjuje OPS u pogledu vremena reagovanja, raspoloživosti, rezervne zaštite itd. Pri realizaciji
koncepta zaštite, korisnik mora imati u vidu sledeće:
- OPS određuje dozvoljeno vrijeme reagovanja backup zaštita u tački priključenja,
- koncept backup zaštite u prenosnom sistemu OPS-a ne može 100% garantovati zaštitu
postrojenja korisnika, naročito u slučajevima kvarova na NN strani transformatora (na strani
korisnika),
- u cilju primjene podfrekventnog plana rasterećenja koji je sastavni deo odbrambenog plana,
OPS može zahtijevati ugradnju podfrekventnih releja u tački priključenja i postaviti njihova
podešenja, i
- vrijeme isključenja kvara značajno veće od 150 ms može nastati isključivo u slučajevima
kvara zaštitnog uređaja ili prekidača.
2) Razmjena podataka u realnom vremenu
Član 95
Način razmjene podataka u realnom vremenu i komunikacija između OPS-a i korisnika
prenosnog sistema se uređuju Ugovorom o priključenju.
OPS i korisnik prenosnog sistema moraju instalirati komunikacionu opremu u cilju prenosa
sledećih tipova podataka u realnom vremenu koji se koriste u okviru sistema upravljanja EESom:
- informacija o statusu rasklopne opreme, kao na primjer prekidača, rastavljača, uzemljivača i
regulacionih sklopki, ukoliko je neophodno za upravljanje sistemom ili za procjenu rada sistema,
- mjerenih vrednosti (struja, napon, frekvencija, aktivna snaga, reaktivna snaga),
- informacija vezanih za zaštitne, upravljačke i alarmne uređaje, i
- ostalih podataka od interesa u zavisnosti od specifičnosti korisnika prenosnog sistema koji se
priključuje.
Celokupan obim podataka vezan za proces rada postrojenja korisnika koji je potrebno
razmjeniti u realnom vremenu mora biti zajednički definisan i mora biti sastavni deo Ugovora o
priključenju.
3) Mjerna oprema
Član 96
OPS definiše tehničke standarde koji su neophodni za izbor mjernih uređaja koji su u skladu
sa zakonskim uslovima. Mjerni uređaji na mjestima primopredaje električne energije (u daljem
tekstu mjerna mjesta) u objektima OPS-a moraju biti konstruisani i funkcionisati u skladu sa čl.
119 i 128 ovih Pravila.
OPS definiše lokaciju na kojoj će se instalirati mjerni uređaji. Generalno se odabira
odgovarajuća lokacija koja se nalazi u blizini granice razdvajanja vlasništva OPS-a i korisnika
prenosnog sistema.
4) Procedure upravljanja sistemom
Član 97
Procedure i postupci upravljanja sistemom u normalnom i poremećenim režimima rada
uređuju se Ugovorom o priključenju. Ugovorom o priključenju uređuju se sledeća pitanja u vezi
sa upravljanjem sistemom:
- imenovanje ovlašćenih predstavnika odgovornih za upravljanje i prekidačke manipulacije koji
moraju biti stalno dostupni,
- usaglašavanje ovlašćenosti OPS-a da izdaje naloge o radnom režimu postrojenja korisnika
(aktivna i reaktivna snaga) i prekidačkim manipulacijama,
- detaljan opis odgovornosti za upravljanje sistemom između korisnika i OPS-a,
- obavljanje prekidačkih manipulacija u normalnim i poremećenim radnim režimima, i
- primjena zakonskih mjera i mjera bezbednosti.
IV. MJERNI SISTEMI
1. Uvod
Član 98
Odredbama ovih Pravila, vezanih za mjerne sisteme, se utvrđuju prava i obaveze OPS-a,
učesnika na tržištu i korisnika prenosnog sistema i definišu oprema i procedure za potrebe:
- mjerenja na mjestima primopredaje električne energije,
- očitavanja i prikupljanja podataka o izvršenim mjerenjima sa brojila električne energije, i
- obrade i distribucije podataka potrebnih za funkcionisanje tržišta električne energije
Podaci mjerenja se koriste za poravnanje mjerenih veličina i u cilju utvrđivanja stepena
korišćenja prenosnog sistema, obima i kvaliteta pruženih pomoćnih usluga i debalansa.
2. Ciljevi
Član 99
Odredbe Pravila u vezi mjerenja utvrđuju uslove i obaveze sa ciljem:
- obezbjeđivanja potrebnih mjernih podataka i utvrđivanja procedure za njihovu razmjenu
između relevantnih energetskih subjekata,
- definisanja veličina koje moraju biti mjerene i uslove za tačnošću,
- definisanja minimalnih uslova za mjerenje i registrovanje izmjerenih količina električne
energije, koje se koriste za poravnanje ugovora o prometu električne energije, korišćenju
prenosnog sistema, debalansu i pomoćnim uslugama, i
- utvrđivanja obaveza vezanih za nabavku, ugradnju, ispitivanje, održavanje i upravljanje
mjernim sistemima.
3. Primjena
Nosioci odgovornosti
Član 100
Nosioci odgovornosti kod mjerenja i razmjene mjernih podataka su OPS i korisnici prenosnog
sistema.
Pod korisnicima prenosnog sistema se podrazumijevaju:
- proizvođači, sa proizvodnim jedinicama direktno vezanim na prenosni sistem,
- operatori distributivnih sistema (ODS),
- snabdjevači, i
- direktni potrošači.
Granice razdvajanja vlasništva
Član 101
U cilju definisanja granice razdvajanja vlasništva nad mjernom opremom se definišu sljedeći
djelovi svakog mjernog sistema:
- mjerni transformatori i
- mjerni uređaj (brojilo) sa uređajem za čuvanje podataka i komunikacionim sistemom
U tom smislu, čak i u slučajevima kada se mjerni sistem nalazi u postrojenju korisnika (ili delu
postrojenja koji je u njegovom vlasništvu), OPS je vlasnik i obavezan je da vrši ugradnju,
održavanje, ovjeravanje i baždarenje svih mjernih uređaja (brojila) za registraciju tokova aktivne i
reaktivne energije koji su sastavni deo mjernih sistema na tačkama razdvajanja prenosnog
sistema sa korisnicima, kao i na interkonektorima.
Pristup mjernim sistemima
Član 102
OPS-u mora biti omogućen pristup postrojenju ili dijelu postrojenja koji je u vlasništvu korisnika
u cilju ispunjenja njegovih obaveza definisanih zakonom.
U slučajevima u kojima je mjerni sistem u postrojenju ili dijelu postrojenja korisnika za
ugradnju, održavanje i ispunjenje zahtijevane klase tačnosti mjernih transformatora odgovoran je
korisnik.
Obaveza OPS-a u vezi mjernih podataka
Član 103
Obaveza OPS-a je da prikuplja i stavlja na raspolaganje operatoru tržišta i imaocima licenci za
snabdijevanje mjerne podatke (uključujući, ali ne ograničavajući se na liste naloga za
proizvodnju, mjerenja sa mjesta predaje energije, podatke vezane za rad i korišćenje balansne
energije i obezbjeđivanje pomoćnih usluga itd.), koji su im neophodni u izvršavanju obračuna,
poravnanja i sl.
Procedura mjerenja na interkonektorima se reguliše odgovarajućim ugovorom o interkonekciji
sa operatorima susjednih sistema.
4. Opšti zahtjevi
Član 104
Glavni principi kod definisanja uslova za mjerne sisteme su:
1) svako mjesto razdvajanja prenosnog sistema i korisnika mora imati mjerni sistem,
2) svako mjerno mjesto na interkonektivnom dalekovodu mora imati minimalno obračunski i
kontrolni mjerni uređaj (dozvoljava se mogućnost ugradnje strujnog transformatora sa dvamjerna
jezgra istih karakteristika),
3) tačnost mjernih sistema i veličine koje se mjere na svakom mrežnom čvorištu određuju se u
zavisnosti od tipa mjernog mjesta (obračunsko, kontrolno ili ostala mjerna mjesta),
4) OPS je odgovoran za ugradnju i održavanje mjernih uređaja na svim mjernim mjestima u
prenosnom sistemu,
5) korisniku prenosnog sistema ostavlja se mogućnost ugradnje kontrolnog mjernog uređaja,
6) OPS je odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje mjernih
transformatora ukoliko se mjerno mjesto nalazi u dijelu sistema koja je u njegovom vlasništvu,
7) korisnik je odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje mjernih
transformatora koji se nalaze u dijelu sistema koja je u njegovom vlasništvu,
8) korisnik i OPS moraju osigurati usklađenost tačnosti mjernih sistema sa uslovima iz čl. 106
do 109 ovih Pravila,
9) mjerni sistemi moraju biti sigurni, registrovani kod OPS-a, odobreni za upotrebu od strane
nadležne institucije i sposobni da pružaju podatke za elektronski transfer do baze podataka
mjerenja,
10) podaci o izmjerenoj električnoj energiji se moraju čuvati i stavljati na raspolaganje u
periodima dispečinga i poravnanja,
11) podaci o izmjerenoj električnoj energiji su izraženi u jedinicama kWh-kilovatsat (aktivna) i
kvar-kilovarsat (reaktivna),
12) podaci mjerenja koji se koriste za ugovorno poravnanje, korišćenje prenosnog sistema,
debalanse sistema i Pomoćne usluge postaju punovažni nakon što OPS izvrši provjeru njihove
validnosti,
13) podaci mjerenja moraju biti čuvani u bazi podataka mjerenja,
14) OPS mora definisati postupak registracije i izraditi registar mjerenja, kako bi bila olakšana
primjena ovih Pravila na korisnike i učesnike na tržištu električne energije u pogledu:
- novih mjernih sistema,
- izmjena postojećih mjernih sistema, i
- isključenja mjernih sistema, uključujući davanje informacija o mjernim sistemima,
15) svi mjerni sistemi moraju biti u skladu sa standardima koji su dati u ovim Pravilima, ili na
koje se Pravila pozivaju.
5. Tehnički zahtjevi
1) Opšti tehnički zahtjevi
Član 105
Na svakom mjernom mjestu kao minimalan uslov mora postojati jedan mjerni sistem sa
mogućnošću registrovanja potrošnje aktivne i reaktivne energije svakih 15 (petnaest) minuta uz
mogućnost daljinskog i lokalnog očitavanja mjerenja.
Kod mjernih mjesta na interkonektivnim dalekovodima minimalno moraju biti ugrađeni strujni
transformatori opremljeni sa dva mjerna jezgra, jedno namenjeno za priključenje obračunskog
mjernog uređaja (brojila) a drugo za priključenje kontrolnog mjernog uređaja.
Za svaki priključak korisnika na 400 kV, 220 kV i 110 kV mrežu potrebno je obezbijediti
mjerenja aktivne i reaktivne energije za oba smjera:
- prijem/uvoz (MWh),
- isporuka/izvoz (MWh),
- prijem/uvoz (Mvarh), i
- isporuka/izvoz (Mvarh).
2) Tačnost mjerenja
Član 106
Tačnost mjernih sistema mora biti u skladu sa propisanim granicama za određene mjerne
sisteme, koje su date u čl. 107 do 109 ovih Pravila, kao i u okviru Zakona o Metrologiji i njegovim
podzakonskim aktima.
Mjerni uređaji (brojila)
Član 107
Mjerni uređaji aktivne energije moraju zadovoljavati sljedeće standarde:
- IEC Standard 62053-22 - Statički mjerni sistemi za mjerenje aktivne snage (klase tačnosti
0.2S i 0.5S) ili
- IEC Standard 62053-11 - Elektromehanički mjerni sistemi za mjerenje aktivne snage (klase
tačnosti 0.5, 1 i 2)
Mjerni uređaji reaktivne energije moraju zadovoljavati standard IEC 62053-23 (klasa tačnosti
2.0).
Klasa tačnosti mjernih transformatora
Član 108
Potvrde o testovima naponskih transformatora (NT), strujnih transformatora (ST) moraju, u
svakom trenutku i u svim slučajevima, biti na raspolaganju OPS-u u slučajevima kada se mjerni
sistem nalazi u postrojenju korisnika.
Minimalne klase tačnosti mjernih sistema određenu su tabelom 7:
Tabela 7 - Minimalne klase tačnosti mjernih sistema
Klasa tačnosti priključaka
TIP
Obračunska i kontrolna mjerna
mjesta
Ostala mjerna
mjesta
Strujni transformatori
0,2S
0,5S/0,5
Naponski transformatori
0,2
0,5
Brojila za aktivnu
energiju
0,2S
0,5S/0,5
Brojila za reaktivnu
energiju
2
2
OPS zadržava pravo da u svakom trenutku zahtijeva ugradnju mjernih transformatora sa
komponentama veće klase tačnosti od predviđene u stavu 2 ovog člana, ako se ukaže kao
neophodno.
Ukupna tačnost mjerenja
Član 109
Ukupna tačnost mjerenja mora biti u saglasnosti sa tabelom 8:
Tabela 8 - Ukupna tačnost mjerenja
Granice greške za mjerenje
Struja, kao procenat
nominalne struje
Faktor snage
Obračunska i kontrolna
mjerna mjesta
Ostala
mjerna
mjesta
Aktivna energija
20% do 120%
1
± 0,5%
± 1,6%
5% do 20%
1
± 0,5%
± 1,6%
1% do 5%
1
± 0,7%
± 2,1%
20% do120%
0,5 ind. do 0,8
kap.
± 1,0%
± 2,5%
Reaktivna energija
10% do 120%
0
± 4,0%
± 4,0%
10% do 120%
0,866 ind. do
0,866 kap.
± 5,0%
± 5,0%
6. Lokacije mjernih mjesta
Mjesto mjerenja i mjesto primopredaje električne energije
Član 110
Mjesto mjerenja predstavlja fizičko mjesto (tačku) u sistemu gdje su instalirani uređaji za
mjerenje električne energije i na kome se mjeri električna energija koju korisnik preuzima od
OPS-a, odnosno predaje OPS-u.
Mjesto primopredaje električne energije je mjesto na kome OPS predaje a korisnik (ODS ili
direktni potrošač) preuzima električnu energiju iz prenosnog sistema, odnosno mjesto na kome
proizvođač predaje a OPS preuzima električnu energiju.
Mjesto primopredaje električne energije nalazi se na granici razdvajanja osnovnih sredstava
OPS-a i korisnika.
Mjesto primopredaje i mjesto mjerenja moraju biti utvrđena ugovorom o priključenju.
OPS definiše lokaciju mjesta mjerenja odnosno lokaciju na kojoj će se instalirati mjerni sistem.
Mjesto mjerenja nalazi se, po pravilu, u blizini mjesta primopredaje električne energije, ukoliko
pojedinačnim ugovorom o priključenju nije drugačije određeno.
U svim definisanim mjernim mjestima moraju biti zadovoljeni kriterijumi ukupne tačnosti
mjerenja utvrđeni članom 109 ovih Pravila.
Lokacije mjernih mjesta mogu biti u objektima koji su vlasništvu:
- OPS-a,
- proizvođača električne energije,
- operatora distributivnog sistema (ODS), ili
- direktnih potrošača.
Korisnik je obavezan da obezbijedi da mjesto mjerenja bude locirano što je moguće bliže
mjestu primopredaje (osnovni kriterijum). U slučajevima kada ovo nije moguće, ili ispunjenje ovog
uslova iziskuje velike troškove, mjesto isporuke i mjesto mjerenja se ne moraju podudarati i to se
definiše u okviru pojedinačnih ugovora o priključenju korisnika.
Kada se mjesto isporuke i mjesto mjerenja ne podudaraju, npr. ako se ne nalaze na istom
naponskom nivou, ili ako se nalaze na istom naponskom nivou ali su toliko udaljeni da se gubici
električne energije ne mogu zanemariti, gdje god je to neophodno potrebno je izvršiti korekciju
mjernih podataka za vrijednost gubitaka električne energije u elementima prenosnog
(korisničkog) sistema, od mjesta primopredaje do mjernog mjesta (svođenje na mjesto
primopredaje), kako bi bili zadovoljeni kriterijumi ukupne tačnosti mjerenja na mjestu
primopredaje. Korekcija se vrši u toku obračunskog procesa i njegov je sastavni dio.
OPS može, uz saglasnost korisnika, obaviti mjerenja na mjernim mjestima koja se razlikuju od
mjesta primopredaje, i to samo u sledećim slučajevima:
- ukoliko bi došlo do značajnog povećanja vremena ugradnje, operativnih troškova i/ili
troškova održavanja zbog ugradnje mjernih uređaja u nova mjerna mjesta koja bi bila u skladu sa
osnovnim kriterijumom izbora lokacije;
- ukoliko bi došlo do značajnog prekida snabdijevanja krajnjih kupaca zbog ugradnje mjernih
uređaja u nova mjerna mjesta koja bi bila u skladu sa osnovnim kriterijumom izbora lokacije ili
zbog zamjene postojećih mjernih uređaja koji nisu u skladu sa čl. 107 do 109 ovih Pravila; ili
- ukoliko dođe do izmjene mjesta primopredaje koja se desila usljed promjena na prenosnom
sistemu (promjena granice razdvajanja osnovnih sredstava).
Prenosni sistem
Član 111
OPS je odgovoran za cjelokupne mjerne sisteme na interkonektivnim dalekovodima i svim
drugim definisanim mjernim mjestima koji se nalaze u objektima prenosnog sistema. To znači da
je OPS odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje svih komponenti
mjernih sistema u okviru prenosnog sistema.
Proizvodni objekti
Član 112
Mjesto mjerenja električne energije isporučene od strane proizvodnog objekta prenosnom
sistemu nalazi se prema osnovnom kriterijumu u dijelu sistema koji pripada korisniku u blizini
mjesta primopredaje odnosno granice razdvajanja vlasništva osnovnih sredstava. Tačna lokacija
mjernog mjesta kao i raspored odgovornosti na lokaciji je predmet pojedinačnog ugovora o
priključenju.
OPS je odgovoran za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje glavnog
(obračunskog) mjernog uređaja odnosno brojila i pripadajuće komunikacione opreme.
Za ugradnju, održavanje i baždarenje ostalog dijela opreme mjernog sistema odgovoran je
korisnik prenosnog sistema.
OPS ostavlja proizvodnom objektu mogućnost ugradnje sopstvenog kontrolnog mjernog
uređaja koje mora biti izvedeno preko posebnog strujnog mjernog transformatora ili preko
zajedničkog strujnog mjernog transformatora opremljenog sa dva mjerna jezgra koja su
namijenjena za priključenje obračunskog i kontrolnog mjernog uređaja.
Distributivni sistem električne energije
Član 113
Električna energija isporučena od strane OPS-a distributivnom sistemu se mjeri u dovodnoj
ćeliji (polju) niskonaponske strane transformatora 110/x kV koja se nalazi u vlasništvu ODS-a. U
tom smislu, za ugradnju, održavanje, redovno ovjeravanje i baždarenje mjernih sistema (osim
mjernih uređaja) odgovoran je ODS, dok su mjerni uređaji (brojila) uvek u nadležnosti OPS-a.
OPS ostavlja ODS-u mogućnost ugradnje sopstvenog kontrolnog mjernog uređaja koje mora
biti izvedeno preko posebnog strujnog mjernog transformatora ili preko zajedničkog strujnog
mjernog transformatora opremljenog sa dva mjerna jezgra koja su namijenjena za priključenje
obračunskog i kontrolnog mjernog uređaja.
Direktni potrošači
Član 114
Mjesto mjerenja električne energije koja se iz prenosnog sistema predaje direktnom potrošaču
nalazi se prema osnovnom kriterijumu u dijelu sistema koji pripada korisniku u blizini mjesta
primopredaje, odnosno tačke razdvajanja vlasništva osnovnih sredstava. Tačna lokacija mjernog
mjesta kao i raspored odgovornosti na lokaciji je predmet pojedinačnih ugovora o priključenju.
U skladu sa postojećom zakonskom regulativom, za ugradnju, održavanje, redovno
ovjeravanje i baždarenje glavnog (obračunskog) mjernog uređaja, odnosno brojila odgovoran je
OPS, dok je za ostali dio opreme mjernog sistema odgovoran korisnik prenosnog sistema,
ukoliko pojedinačnim ugovorom o priključenju nije drugačije definisano.
OPS ostavlja direktnom potrošaču mogućnost ugradnje sopstvenog kontrolnog mjernog
uređaja koje mora biti izvedeno preko posebnog strujnog mjernog transformatora ili preko
zajedničkog strujnog mjernog transformatora opremljenog sa dva mjerna jezgra koja su
namijenjena za priključenje obračunskog i kontrolnog mjernog uređaja.
7. Mjerni sistemi
Član 115
Mjerni sistem čine sljedeći elementi:
- mjerni transformatori,
- mjerni uređaji,
- uređaji za čuvanje podataka, i
- komunikacioni sistemi.
Izuzimajući mjerne transformatore, ostali djelovi mjernog sistema moraju biti smješteni u čistoj
i suvoj okolini.
1) Mjerni transformatori
Član 116
Strujni (ST) i naponski (NT) transformatori moraju zadovoljiti uslove iz člana 108, stav 2 ovih
Pravila. Tehničke karakteristike mjernih transformatora i njihovih pomoćnih komponenti,
uključujući i detalje o mogućnostima preopterećivanja, moraju biti dostavljeni OPS-u zbog
uvođenja u registar mjerenja u skladu sa članom 135 ovih Pravila.
Strujni transformatori (ST)
Član 117
Na svakom mjernom mjestu mora postojati dva seta strujnih transformatora ili jedan strujni
transformator sa dva ili više sekundarnih navoja u skladu sa IEC standardima 60044-1 i sa
minimalnim standardom klase tačnosti kako je dato u članu 108, stav 2 ovih Pravila.
Jedan set strujnih transformatora odnosno jedno mjerno jezgro mora se koristiti isključivo za
napajanje obračunskog mjernog uređaja. Strujni transformatori koji snabdijevaju kontrolne mjerne
uređaje, gdje oni postoje, mogu biti korišćeni u ostale svrhe, zadovoljavajući kriterijume za
ukupnom tačnošću mjerenja iz člana 109 ovih Pravila.
Naponski transformatori (NT)
Član 118
Potrebno je obezbijediti dva naponska transformatora, ili naponski transformator sa dva ili više
sekundarnih namotaja, u skladu sa standardom IEC 60044-2 i sa minimalnim standardom klase
tačnosti kako je dato u članu 108 ovih Pravila.
Pad napona u sekundarnom namotaju, koji snabdijeva mjerne uređaje, ne smije preći 0,25%
nominalnog napona. Sekundarni namotaj naponskih transformatora koji napajaju kontrolne
mjerne uređaje, gdje oni postoje, može biti korišten i u druge svrhe, zadovoljavajući kriterijume za
ukupnom tačnošću mjerenja iz člana 109 ovih Pravila.
Takođe, zbog unošenja u registar mjerenja, korisnik sistema je dužan OPS-u dostavliti
dokument o testu naponskog transformatora, koji pokazuje greške ukupnog radnog opterećenja
za svaki namotaj naponskog transformatora koji se koristi za mjerenje električne energije.
Ukupno opterećenje svakog sekundarnog namotaja naponskog transformatora ne smije
prelaziti njegovo nominalno opterećenje.
2) Mjerni uređaji
Član 119
Uređaji za mjerenje aktivne i reaktivne energije moraju zadovoljavati uslove navedene u članu
107 ovih Pravila.
Svi mjerni uređaji moraju uključiti stabilne registre mjerenja cjelokupne energije za svaku
mjerenu količinu. Registar mjerenja mora sadržati dovoljan broj cifara za očitavanje tako da ne
dođe do resetovanja registra na nulu u toku normalnog perioda očitavanja.
Mjerni uređaji koji obezbjeđuju podatke za različite uređaje za čuvanje podataka moraju, zbog
ove namjene, imati dva izlaza po mjernoj veličini.
Svi mjerni uređaji moraju biti obelježeni jedinstvenim nazivom (identifikacioni broj). Ovaj
podatak, zajedno sa tehničkim karakteristikama i specifikacijama, mora biti dostupan OPS-u radi
uključivanja u registar mjerenja.
Svi mjerni uređaji na 110 kV i višem naponskom nivou moraju biti napajani iz spoljašnjeg
pomoćnog izvora napajanja.
3) Uređaj za čuvanje podataka
Opšti uslovi
Član 120
Svaki uređaj za čuvanje podataka mora imati takav kapacitet, da primi sve mjerene vrijednosti
koje mu se daju za period od najmanje 45 (četrdeset pet) dana petnaestominutnih podataka.
Uređaj za čuvanje podataka se mora redovno ispitivati. Podaci mjerenja se sakupljaju na
dnevnoj osnovi.
Za svaki uređaj za čuvanje podataka, mora se obezbijediti sigurno besprekidno napajanje sa
posebnim osiguračem za svaki uređaj.
Ako je modem za uređaj za čuvanje podataka dislociran od uređaja, onda i za njega važe
uslovi iz predhodnog stava.
Uređaj za čuvanje podataka mora imati izvedeni alarmni signal na vidljivom mjestu, koji se
aktivira u slučaju prestanka napajanja uređaja.
Čuvanje podataka
Član 121
Mjerni sistemi moraju biti u mogućnosti da zaštite podatke sačuvane u memoriji od gubljenja.
Uređaj za čuvanje podataka mjerenja mora obezbijediti sljedeće:
- kapacitet od najmanje 96 (devedeset šest) perioda po danu za najmanje 45 (četrdeset pet)
dana, za sve vrijednosti električne energije i potrošnje,
- ako dođe do prekida napajanja uređaja za čuvanje podataka, uređaj mora zaštititi sve
podatke sačuvane do tog trenutka,
- vrijednosti energije i potrošnje u trenutku pojave prekida napajanja uređaja za čuvanje
podataka i njihove nulte vrijednosti nakon otklanjanja problema sa napajanjem, moraju biti
označene, kako bi ih sistem za sakupljanje mjerenja mogao identifikovati, i
- do uspostavljanja ponovnog napajanja uređaja za čuvanje podataka, sat, kalendar i svi
podaci moraju biti podržavani 45 (četrdeset pet) dana bez spoljašnjeg napajanja.
Sistemi za nadzor
Član 122
Sistemi za nadzor moraju biti obezbijeđeni za svaki od sljedećih uslova:
- greška u funkcionisanju uređaja za čuvanje podataka,
- nadgledanje baterijskog i energetskog napajanja,
- provjera memorije,
- problem u snabdijevanju NT, i
- pristup portu lokalnog pregleda.
U slučaju svakog gore navedenog kvara OPS je obaviješten uobičajenim alarmom kroz lokalni
sistem za nadzor.
4) Oprema za komunikaciju
Opšti uslovi
Član 123
Neophodno je omogućiti da se svaki uređaj za čuvanje podataka može pregledati lokalno i
daljinski sa odvojenih portova.
Oprema za mjerenje mora biti postavljena tako da čitanje i reprogramiranje podataka mjerenja
iz mjernih sistema bude moguće samo kroz lokalni ili daljinski pristup uz odgovarajući stepen
sigurnosti.
Za vrijeme procesa očitavanja, prema potrebi, mora biti omogućeno prebacivanje sljedećih
podataka:
- vrijednosti razmjene električne energije u skladu sa članom 105 ovih Pravila, po potrebi, i
- pokazivanja alarma.
Lokalni pristup
Član 124
Za svaki uređaj za čuvanje podataka potrebno je obezbijediti port za očitavanje, kako bi se
omogućilo priključivanje lokalnog terminala podataka, kao što je PC, a u sljedeće svrhe:
- puštanje u rad, održavanje i pronalaženje grešaka,
- prenos podataka mjerenja u slučaju komunikacijske greške, i
- podešavanje vremena kada ono ne može biti urađeno daljinski ili automatski.
Daljinsko očitavanje
Član 125
Svaki uređaj za čuvanje podataka mora biti opremljen internim ili eksternim interfejsom za
komunikaciju, kao što je modem ili radio odašiljač, koji podržava razmjenu podataka za lokalni i
daljinski nadzor, u skladu sa standardom IEC 62056-21. Mora se obezbijediti komunikacioni link
za dobijanje podataka mjerenja pomoću sistema za sakupljanje mjerenja, a za potrebe OPS-a.
Daljinski pristup od strane OPS-a u svrhu očitavanja podataka mjerenja vrši se minimalno
jedanput dnevno.
Sve strane moraju obezbijediti rezervisane krugove za primanje podataka mjerenja. OPS je
odgovoran za obezbjeđivanje i troškove iznajmljivanja komunikacionog linka.
Čitanje podataka sa mjernih uređaja i programiranje i promjena parametara mora biti
omogućeno samo kroz pristup na odgovarajućem nivou zaštite.
Komunikacija između uređaja za čuvanje podataka i sistema za prikupljanje mjerenja mora
uključivati odgovarajuće uređaje za provjeru greške.
OPS određuje tehničku specifikaciju formata prenosa podataka, protokola, uređaja za provjeru
greške i nivo zaštite.
5) Zaštita mjernih sistema
Član 126
Nakon ugradnje i puštanja u rad, sva oprema mjernih sistema mora biti zatvorena i zaštićena
pečatom-plombom u skladu sa dogovorenom procedurom. Pečat mora biti postavljen tako da
unutrašnjost uređaja za mjerenje ne može nikome biti dostupna bez uništavanja pečata.
6) Testiranje i baždarenje mjernih sistema
Opšti uslovi
Član 127
Za provjeru, reviziju i potvrđivanje tehničkih specifikacija mjernih sistema, odgovoran je OPS,
koji odobrava testove i programe puštanja u rad mjerne opreme, pregleda rezultate i nadgleda
baždarenje mjernih uređaja i mjernih transformatora. OPS metodom slučajnog uzorka sprovodi
periodične revizije mjernih sistema, kako bi utvrdio usklađenost sa čl. 107 do 109 ovih Pravila.
OPS mora imati neograničen pristup mjernim uređajima radi kontrole, provere podataka i
revizije sistema.
Korisnik prenosnog sistema je dužan da obavijesti OPS o svim promjenama parametara
postojećih mjernih sistema, koje ima namjeru uraditi. OPS je odgovoran za davanje saglasnosti
za te promjene.
Namotaji mjernih transformatora i djelovi mjernih sistema moraju biti sigurni i zaštićeni.
Mjerni sistemi se moraju baždariti i testirati u skladu sa standardima propisanim od strane
nadležne institucije i ispuniti kriterijume ukupne tačnosti mjerenja iz člana 109 ovih Pravila.
Za sve mrežne uređaje moraju biti obezbjeđeni odvojeni blokovi terminala za testiranje, s
ciljem olakšanog testiranja i baždarenja. Uređaj za testiranje mora biti lociran što je moguće bliže
mjernim uređajima na koje se odnosi. Pored linkova za testiranje moraju biti obezbjeđeni i linkovi
za objedinjavanje.
Mjerni uređaji
Član 128
Svi mjerni uređaji moraju biti baždareni prije početka komercijalne uputrebe (početno
baždarenje), u skladu sa specifikacijama i tehničkim karakteristikama, propisanim od nadležne
institucije i datim u članu 107 ovih Pravila. Ovo baždarenje može izvesti bilo koja ovlaštena
osoba ili institucija. Rezultati testa i potvrda o baždarenju moraju, zbog kontrole i uvođenja u
registar mjerenja, biti dostupni OPS-u.
Svi mjerni uređaji moraju biti redovno testirani i baždareni, u određenim vremenskim
periodima i po potrebi.
Svi mjerni uređaji moraju biti testirani na tačnost prilikom početnog puštanja u rad. Testovi se,
takođe rade u određenim intervalima, da bi se odredilo da li mjerni uređaji rade u okviru
propisanih granica greške, datih u članu 109 ovih Pravila. Datumi i rezultati svih testova moraju
biti dostavljeni OPS-u zbog upisivanja u registar mjerenja. S vremena na vrijeme, po potrebi,
osim ovih, mogu se zahtijevati posebni testovi.
Raspored testiranja i ponovnog baždarenja obavlja se u skladu sa Zakonom o metrologiji i
njegovim podzakonskim aktima.
Mjerni transformatori
Član 129
Novi mjerni transformatori moraju biti ispitani prije početka upotrebe (početno ispitivanje) u
skladu sa specifikacijama i tehničkim karakteristikama, propisanim od nadležne institucije i datim
u čl. 108 stav 2, 117, stav 1 i 118, st. 1 i 2 ovih Pravila. Rezultati testa i potvrda o ispitivanju
moraju, zbog kontrole i uvođenja u registar mjerenja, biti dostupni OPS-u.
Periodična ispitivanja je potrebno sprovesti za mjerne transformatore i to: za strujne i
naponske svakih 12 godina, a za kapacitivne naponske transformatore svakih 5 godina, ili prije
ako se pojavi očigledan nedostatak.
Uređaji za čuvanje podataka
Član 130
Novi uređaji za čuvanje podataka moraju biti kontrolisani prije početka komercijalne upotrebe
na bilo kojoj lokaciji, u skladu sa specifikacijama i tehničkim karakteristikama datim u članu 120
ovih Pravila.
Za uređaje za čuvanje podataka se ne zahtijeva periodično kontrolisanje, osim ako se pojavi
očigledan nedostatak.
Posjeta lokaciji
Član 131
Za sve lokacije, posjeta se obavlja na godišnjem nivou, a u cilju očitavanja registra mjerenja.
Razlika između prednjačenja registra mjerenja za period i ukupne sume uzastopnih očitavanja
mjernih perioda za isti vremenski interval, ne smije preći granicu tolerancije od 0,1 %, a u
suprotnom se izrađuje izvještaj o nedostatku i preduzimaju se mjere za njegovo otklanjanje.
Posjeta lokaciji se takođe obavlja u cilju provjere da li je na mjernom sistemu ili pratećoj
opremi došlo do bilo kakvog oštećenja ili falsifikovanja, posebno pečata, kao i da li postoji
opasnost da se to dogodi.
O svim, eventualno, pronađenim nedostacima se trenutno obaviještava OPS, koji sprovodi
istragu, u skladu sa članom 132 ovih Pravila.
Greške mjernih uređaja
Član 132
U slučaju da OPS otkrije, ili mu je prijavljeno postojanje, ili mogućnost nastanka greške, na
mjernom uređaj obavezan je:
- u roku od 24 h o saznanju obavijesti korisnika,
- kada bude neophodno naloži lokalno sakupljanje podataka mjerenja, i
- naložiti strani odgovornoj za mjerenje da ispita i otkloni problem sa mjernim uređajem.
Ukoliko inspekcijski test ili revizija mjernog sistema, izvedena u skladu sa članom 127 stav, 1
ovih Pravila, pokaže veću grešku od propisane u članu 109 ovih Pravila, a OPS ne raspolaže sa
podatkom u koje se vrijeme greška pojavila, smatra se da je greška nastala na pola perioda od
vremena zadnjeg testa ili revizije, koja je pokazala da mjerni sistem zadovoljava uslove za
tačnošću, i vremena kada je greška otkrivena.
Ukoliko su neophodne zamjene podataka, tada OPS mora obezbijediti dovoljno zamjenskih
očitavanja u skladu sa članom 140 ovih Pravila, kako bi uticao na korekciju te greške u odnosu
na period za koji se smatra da je ta greška nastala.
Zahtjevi za otklanjanje nedostataka
Član 133
Ukoliko dođe do nedostatka na cijelom mjernom sistemu, ili nekom njegovom dijelu, OPS je
obavezan a o tome obavijesti korisnika u roku od 24 časa. Korisnik je obavezan da nedost atke
na dijelu mjernog sistema koji je u njegovom vlasništvu (mjerni transformatori i pripadajuća
oprema) otkloni u određenim vremenskim terminima.
Kada nedostatak na mjernom sistemu značajno utiče na poravnanje (npr. nedostaci na
mjernom uređaju i sl.), tada mjerni sistem mora biti vraćen u redovni pogon u roku od 5 (pet)
dana.
Kada nedostatak na mjernom sistemu značajno može uticati na poravnanje (npr. nedostaci na
mjernom uređaju ili uređaju za čuvanje podataka i sl.), tada mjerni sistem mora biti vraćen u
redovni pogon u roku od 10 (deset) dana.
Kada nedostatak na mjernom sistemu ne utiče značajno na poravnanje (npr. kvar na
komunikacionom sistemu ili mjernom uređaju i sl.), tada mjerni sistem mora biti vraćen u redovni
pogon u roku od 15 (petnaest) dana.
U svim slučajevima konačnu odluku o vraćanju mjernog sistema u redovni pogon donosi OPS.
7) Upravljanje bazom podataka mjerenja
Baza podataka mjerenja
Član 134
U bazi podataka mjerenja se moraju čuvati tehnički, stvarni i administrativni podaci značajni za
sve tačke mjerenja. Baza podataka mjerenja se sastoji od:
- registra mjerenja i
- podataka mjerenja.
OPS je odgovoran za ažuriranje, održavanje i administriranje registra mjerenja, kao i za
njegovu sigurnost i tajnost. Korisnici iz čl. 112 do 114 ovih Pravila moraju obaviještavati OPS o
svim promjenama koje utiču na podatke mjerenja.
Registar mjerenja
Član 135
Registar mjerenja je dio baze podataka mjerenja i u njemu se čuvaju stalne informacije,
vezane za mjerni sistem, zahtijevane članu 136 ovih Pravila.
Uloga registra mjerenja je da olakša:
- registrovanje mrežnih čvorišta i tačaka mjerenja,
- verifikaciju saglasnosti sa čl. 107 do 109 ovih Pravila, i
- reviziju i kontrolu promjena registrovanih informacija.
Korisnik je obavezan da za svaki mjerni transformator koji je u njegovom vlasništvu dostavi
OPS-u relevantne podatke i tehničke karakteristike kako je navedeno u članu 136 ovih Pravila.
OPS je odgovoran za provjeru tačnosti informacija i njihovo zavođenje u registar mjerenja.
OPS mora biti trenutno obaviješten o svakoj tabeli baždarenja sprovedenog u skladu sa
tačnošću zahtijevanom u članu 109 ovih Pravila, svakoj promjeni komponenti mjernog sistema,
kao i svakoj promjeni podešenja parametara, zbog registracije. OPS i korisnik su odgovorni za
provjeru i potvrđivanje ažuriranih podataka.
Informacije registra mjerenja
Član 136
Registar mjerenja mora sadržati minimum podataka-informacija koji se odnose na:
- mrežno čvorište i mjesto (tačku) mjerenja,
- opremu mjernog sistema,
- razmjenu podataka i potvrdu podataka, i
- procesiranje podataka prije poravnanja.
Identifikacioni broj mjesta (tačke) mjerenja
Član 137
Svako mjesto (tačka) mjerenja mora imati Identifikacioni broj mjesta (tačke) mjerenja.
Identifikacioni broj na jedinstven način označava mjesto (tačku) mjerenja i sastavljen je od 16
(šesnaest) karaktera:
- prve dvije cifre predstavljaju identifikaciju države i određuje je OPS u koordinaciji sa spolja
povezanim stranama i relevantnim subjektima, kao što je ENTSO-E;
- Slovo "Z" za identifikovanje koda kao identifikacionog koda mjesta (tačke) mjerenja;
- sljedeće 3 (tri) cifre ili velika slova predstavljaju identifikacioni broj mreže, koje kao
jedinstvene identifikacione kodove OPS dodijeljuje korisnicima sistema;
- sljedećih 9 (devet) cifara predstavlja identifikacioni kod mjesta (tačke) mjerenja ili velikih
slova i dodijeljen je svakom mjestu (tački) mjerenja pojedinačno, sa jednim jedinstvenim
identifikacionim kodom za svako mjesto (tačku) mjerenja. Neki karakteri mogu biti dodijeljeni za
određivanje tipa mjernog sistema (npr. Proizvodnja, Operator distribucije, direktni potrošač itd.);
- zadnji karakter je predviđen za pomoćna mjerenja.
Veliko slovo u identifikacionom broju može biti jedno od sljedećih slova: A, B, C, D, E, F, G, H,
I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W,X, Y, Z, i "-".
Podaci mjerenja
Član 138
Podaci mjerenja obuhvataju sve izmjerene, sakupljene i izračunate vrijednosti mjerenja koje
se koriste za poravnanje, korišćenje sistema i za upotrebu u sistemu. Podaci mjerenja se čuvaju
u bazi podataka.
OPS je odgovoran za prikupljanje podataka sa mjesta mjerenja, korišćenjem određenih
protokola prenosa podataka i mora ih potvrditi, obraditi, smjestiti u bazu podataka mjerenja i
osigurati za potrebe poravnanja tržišnih transakcija i naplatu za korišćenje sistema.
Korisnik mora obezbijediti nesmetan rad komunikacionog linka i daljinskog prenosa podataka
iz mjernog uređaja do baze podataka mjerenja.
Ako, iz bilo kog razloga, dođe do nemogućnosti daljinskog očitavanja (ili uzimanja) podataka,
OPS i korisnik moraju obezbijediti pribavljanje podataka lokalnim pregledom. Ukoliko to nije
moguće sprovesti ni na ovaj način, OPS mora koristiti ostale načine (npr. SCADA sistem) za
pribavljanje procijenjenih podataka.
Podaci mjerenja uključuju:
- originalne, vremenski zavisne, vrijednosti aktivne i reaktivne električne energije prikupljene iz
mjernih sistema,
- od OPS-a izračunate vrijednosti iz originalnih podataka,
- procijenjene i izmijenjene, ili zamijenjene, podatke u slučaju pogrešnih ili izgubljenih
podataka, i
- podatke i vrijednosti koji se koriste za obračun.
Potvrda podataka
Član 139
OPS je odgovoran za provjeru validnosti podataka, kao i za zamjenu podataka u slučaju
grešaka ili gubljenja podataka iz bilo kog razloga.
Prilikom sakupljanja ažuriranih dnevnih podataka moraju biti ispunjeni uslovi:
- ukoliko podaci iz uređaja za čuvanje podataka nisu dostupni, tada nije prikupljen nijedan
podatak, oglašava se alarm za slučaj kvara i započinje identifikacija kvara,
- ukoliko nema komunikacije sa uređajem za čuvanje podataka, oglašava se alarm za slučaj
kvara i započinje identifikacija kvara,
- ukoliko se vrijeme na uređaju za čuvanje podataka razlikuje od očekivanog za više od 10
(deset) sekundi, a manje od 1 (jednog) minuta, tada se vrijeme na uređaju za čuvanje podataka
ispravlja pomoću sistema za prikupljanje podataka. U slučaju veće razlike, oglašava se alarm za
slučaj kvara i započinje identifikacija kvara, i
- ukoliko OPS uvrdi bilo koji od naznačenih kvarova, mora obavijestiti korisnika u periodu od
24 (dvadeset četiri) sata nakon utvrđivanja kvara.
Ukoliko dođe do neslaganja podataka iz mjernih sistema i beze podataka, strana pogođena
ovom činjenicom, mora u saradnji sa OPS-om naći najprikladniji način za brzo otklanjanje
razloga neslaganja i dogovoriti mjere koje treba preduzeti da se neslaganja ne pojave u
budućnosti.
OPS je odgovoran da svi incidenti na mjernom sistemu budu ispitani i otklonjeni. O greškama
u podacima iz mjernog sistema, nastalim kao posljedica incidenta na mjernom sistemu, OPS
mora obavijestiti korisnika.
Zamjena podataka
Član 140
Ukoliko, zbog pojave razlike u podacima, ili bilo kojeg drugog razloga, dođe do potrebe
zamjene podataka, onda je za zamjenu podataka odgovoran OPS. Takođe OPS u saradnji sa
ostalim učesnicima na tržištu definiše postupak zamjene podataka.
U slučaju izostanka podataka mjerenja ili greške u mjernom sistemu, podaci moraju biti
zamijenjeni podacima iz SCADA sistema, ili iz ostalih dostupnih izvora.
Ako podaci mjerenja ne mogu biti obnovljeni iz mjernog sistema, u vremenu potrebnom za
poravnanje, OPS obezbjeđuje zamjenske vrijednosti, metodom dogovorenom sa relevantnim
stranama.
Ukoliko postoji razlika između podataka iz mjernog sistema i baze podataka, a ne postoji drugi
izvor za provjeru tačnosti podataka, onda se podaci iz mjernog sistema uzimaju kao primarno
važeći podaci za dato mjesto (tačku) mjerenja energije.
Pristup podacima i sigurnost
Član 141
OPS je vlasnik registra mjerenja i zbog bezbjednosti samo on ima direktan pristup registru
mjerenja. Strane koje imaju pravo da zahtijevaju podatke iz registra mjerenja su:
- korisnici iz čl. 112 do 114 ovih Pravila,
- operator tržišta,
- snabdjevači krajnjih kupaca,
- nosioci balansne odgovornosti, i
- Agencija.
OPS obezbjeđuje na pisani zahtjev bilo koje od ovih strana uvid u podatke registra mjerenja.
Ovi podaci se obezbjeđuju u svrhu potvrđivanja, testiranja, sporova, baždarenja ili nekog drugog
razloga koji OPS ocijeni prihvatljivim. Podaci se obezbjeđuju elektronskim putem, ne kasnije od 7
(sedam) dana od dana prijema pisanog zahtjeva.
OPS posjeduje podatke mjerenja i u cilju sigurnosti samo OPS ima pristup podacima mjerenja.
Strane koje imaju pravo da zahtijevaju podatke mjerenja su:
- korisnici iz čl. 112 do 114 ovih Pravila,
- operator tržišta,
- snabdjevač krajnjih kupaca,
- nosilac balansne odgovornosti, i
- Agencija.
Na pisani zahtjev bilo koje od ovih strana, OPS obezbjeđuje uvid u podatke mjerenja. Ovi
podaci se obezbjeđuju u svrhu potvrđivanja, testiranja, sporova, baždarenja ili nekog drugog
razloga koji OPS ocijeni prihvatljivim. Podaci se obezbjeđuju elektronskim putem, ne kasnije od 7
(sedam) dana od dana prijema pisanog zahtjeva.
Svi podaci mjerenja koji se nalaze u mjernim sistemima moraju biti zaštićeni od lokalnog ili
daljinskog pristupa elektronskim putem, odgovarajućim password-om.
Dokumentacija
Član 142
U registru mjerenja moraju biti nedvosmisleno navedena i registrovana mjesta isporuke i
mjesta mjerenja, kao i sve ostale komponente, podešenja i parametri u vezi sa njima. Svaka
eventualna promjena komponenti, podešenja i parametara može biti provedena isključivo uz
obavještavanje i koordinaciju sa OPS-om.
Dizajn, tehničke specifikacije i šeme vezivanja mjernih sistema moraju biti uredno
dokumentovani.
Ova dokumenata moraju biti stalno raspoloživa korisnicima prenosnog sistema, kao i OPS-u
zbog unošenja u registar mjerenja.
8) Plaćanje za mjerenje i pristup podacima mjerenja
Član 143
Određivanje i raspoređivanje svih troškova mjerenja i pristupa podacima mora biti definisano u
posebnim komercijalnim ugovorima između OPS-a i korisnika iz čl. 112 do 114 ovih Pravila kao i
između OPS-a i stranama koje imaju pravo da zahtijevaju podatke iz registra mjerenja u skladu
sa članom 141 stav 1 ovih Pravila i do podataka mjerenja u skladu sa u članom 141 stav 3 ovih
Pravila.
Obračun električne energije za period kada brojila nijesu ispravno radila, izvršava se prema
odredbama bilateralnih ugovora, odnosno tržišnih pravila.
9) Izuzeća
Član 144
Ukoliko bilo koji dio mjernog sistema koji je u nadležnosti pojedinih nosilaca odgovornosti,
danom stupanja na snagu Pravila, u bilo kom elementu, nije u skladu sa ovim Pravilima, nosilac
odgovornosti je obavezan da u roku od 12 (dvanaest) mjeseci uskladi odgovarajuće djelove
mjernog sistema sa ovim Pravilima.
V. RAD PRENOSNOG SISTEMA
1. Planiranje rada elektroenergetskog sistema
1) Uvod
Član 145
Planiranje rada podrazumijeva sve one aktivnosti koje se sprovode prije upravljanja u realnom
vremenu.
Aktivnosti vezane za planiranje rada obuhvataju sljedeće:
- izradu godišnjeg, mjesečnog i sedmičnog plana rada elektroenergetskog sistema,
- izradu dnevnog plana rada elektroenergetskog sistema,
- izradu planova isključenja u prenosnoom sistemu, i
- određivanje prekograničnih prenosnih kapaciteta.
Planiranje rada omogućuje da se kratkoročni i srednjoročni događaji kao što su održavanje i
popravka opreme ili izgradnja novog elementa isplaniraju u odgovarajućem vremenskom
domenu i koordiniraju kroz proces upravljanja sistemom.
Za razliku od planiranja razvoja sistema i nivoa sigurnosti i pouzdanosti koji se pri tom
uvažavaju, planiranje rada uvažava trenutnu sigurnost rada sistema, kao na primjer nadzorom
trenutnih ispada ili planiranih radova.
Osnova planiranja rada za period koji se posmatra jeste model prenosnog sistema u skladu sa
planiranom opterećenošću sistema, planiranim isključenjima elemenata sistema i generatora.
2) Ciljevi planiranja rada
Član 146
Pravila koja su definisana u okviru planiranja rada imaju za cilj:
- uravnoteženje planirane proizvodnje generatora sa prognoziranom potrošnjom na nivou
prenosa (uključujući gubitke), zajedno sa obezbjeđenjem dovoljne rezerve u proizvodnji,
uzimajući u obzir ispade pojedinih proizvodnih jedinica, djelova prenosnog sistema kao i djelova
sistema korisnika sistema;
- postizanje zahtijevanih standarda sigurnosti sistema u snabdijevanju krajnjih kupaca
električnom energijom; i
- utvrđivanje procedura koje omogućuju OPS-u da vrši međusobno usglašavanje i optimizaciju
programa proizvodnje i planiranih isključenja-prekida u prenosnom sistemu, a da pri tom ne bude
ugroženo sigurno i stabilno funkcionisanje elektroenergetskog sistema, odnosno kvalitetno
snabdijevanje krajnjih kupaca električnom energijom.
3) Primjena
Član 147
Odgovorne strane za primjenu odredbi ovih Pravila koja se odnose na planiranje rada su OPS
i korisnici pod kojima se podrazumijevaju:
- proizvođači električne energije,
- operatori distributivnog sistema,
- snabdjevači,
- direktni potrošači, i
- operatori susjednih prenosnih sistema.
4) Opšte karakteristike planova
Član 148
Planovi rada elektroenergetskog sistema imaju za svrhu da ispitaju da li su zadovoljeni
osnovni preduslovi za normalan rad EES-a, uključujući i ocjenu da li se mogu očekivati problemi
u obezbjeđivanju sistemskih usluga, odnosno problemi u ostvarivanju energetskog bilansa Crne
Gore u dijelu koji se odnosi na električnu energiju.
Navedeni planovi se izrađuju na osnovu:
- odgovarajućih planova rada korisnika prenosnog sistema,
- planova isključenja u prenosnom sistemu,
- bilateralnih sporazuma zaključenih sa susjednim operatorima prenosnog sistema a
primjenom internih metodologija OPS,
- izvršenih analiza sigurnosti rada prenosnog sistema (analiza ispada (n-1), naponska
stabilnost, itd.) u svim vremenskim domenima izrade planova, i
- obezbjeđenog pristupa nivou pomoćnih usluga koji su potrebni u cilju ispunjenja sigurnosnih
kriterijuma rada prenosnog sistema u svim vremenskim domenima izrade planova.
5) Godišnji, mjesečni, sedmični i dnevni planovi rada elektroenergetskog sistema
Struktura planova rada elektroenergetskog sistema
Član 149
Godišnji, mjesečni i sedmični planovi rada elektroenergetskog sistema sadrže opštu strukturu
koja obuhvata:
- plan potrošnje, proizvodnje i razmjene električne energije,
- plan obezbjeđivanja primarne, sekundarne i tercijarne rezerve,
- plan nabavke električne energije za pokrivanje tehničkih gubitaka u prenosnoom sistemu,
- potrošnju, proizvodnju i razmjenu električne energije u satu maksimalnog opterećenja, i
- planove rada elektroenergetskog sistema za karakteristične dane preko kojih se mogu
opisati godišnji, mjesečni i sedmični planovi sa očekivanim nivoom neizvjesnosti.
Analiza mogućnosti realizacije sistemskih usluga
Član 150
Analiza mogućnosti realizacije primarne, sekundarne, tercijarne i regulacije napona sagledava
se prvenstveno na osnovu planova rada EES-aza karakteristične dane. Ovi planovi se
sačinjavaju na principima prema kojima se izrađuje i dnevni plan rada EES-a.
Prognoza gubitaka u prenosnom sistemu
Član 151
Prognozu gubitaka u prenosnom sistemu radi OPS na osnovu predviđanja proizvodnje,
potrošnje i razmjene električne energije i planirane konfiguracije prenosnog sistema.
Pri prognozi prenosnih gubitaka OPS mora uzeti u obzir:
- gubitke u dalekovodima, energetskim transformatorima i autotransformatorima i
- potrošnju električne energije za sopstvena razvodna postrojenja i transformatorske stanice
koja se napaja iz transformatora sopstvene potrošnje ili iz distributivnog sistema.
Opšta pravila o razmjeni neophodnih informacija
Član 152
U cilju izrade planova rada EES-a, odgovorne strane, u ime korisnika prenosnog sistema,
dužne su dostaviti OPS-u sljedeće podatke:
- plan sumarne potrošnje aktivne električne energije;
- plan potrošnje aktivne električne energije pojedinačnih krajnjih kupaca ili grupa krajnjih
kupaca, na poseban zahtjev OPS;
- plan proizvodnje aktivne električne energije po objektima priključenim na prenosni sistem,
odnosno po objektima priključenim na distributivni sistem ako suma instalisanih snaga
proizvodnih jedinica prevazilazi 5 MW, odnosno zbirno za objekte priključene na distributivni
sistem čija suma instalisanih snaga ne prelazi 5 MW;
- plan sopstvene potrošnje proizvodnih jedinica;
- plan gubitaka u distributivnom sistemu;
- plan nabavke i isporuke aktivne električne energije;
- planove rada za karakteristični dan u satnoj rezoluciji;
- planove raspoloživih kapaciteta za pružanje ugovorenih sistemskih usluga.
OPS određuje format u kome mu se dostavljaju navedeni planovi i dužan je da ga najmanje 30
dana prije roka za podnošenje podataka objavi na svom zvaničnom internet sajtu.
OPS je dužan da najmanje 30 dana prije roka za podnošenje podataka koji su vezani za
karakterističan dan, obavijesti korisnike prenosnog sistema o datumima koji se smatraju za
karakteristične dane.
Prilikom izrade planova rada elektroenergetskog sistema OPS provjerava da li su ispunjeni
uslovi za normalan rad na osnovu dostavljenih podataka.
Ukoliko OPS procijeni da uslovi normalnog rada nisu zadovoljeni, može se obratiti odgovornim
stranama i zatražiti odgovarajuće izmjene u podnijetim planovima rada.
Odgovorne strane su obavezne da podnijete planove rada izmene u skladu sa zahtjevima
OPS.
Godišnji plan rada elektroenergetskog sistema
Član 153
OPS izrađuje godišnji plan rada EES-a do 15. oktobra u godini koja prethodi godini za koju se
plan izrađuje.
OPS sprovodi redovnu verifikaciju, odnosno korekciju godišnjeg plana rada EES-a o svakog
25. dana u mjesecu M-1, pri čemu se verifikacija, odnosno korekcija ovog plana odnosi na sve
mjesece od mjeseca M do kraja godine.
Godišnji plan rada EES-a sadrži:
- plan potrošnje, proizvodnje i razmjene električne energije,
- potrošnju, proizvodnju i razmjenu električne energije u satu maksimalnog opterećenja,
- planove rada elektroenergetskog sistema za karakteristične dane,
- plan neraspoloživosti proizvodnih jedinica u dnevnoj rezoluciji,
- planiranu vrijednost neto prenosnog kapaciteta na godišnjem nivou,
- planiranu vrijednost raspoloživog prenosnog kapaciteta na godišnjem nivou,
- plan obezbjeđivanja primarne, sekundarne i tercijarne rezerve,
- plan nabavke električne energije za pokrivanje tehničkih gubitaka u prenosnom sistemu, i
- godišnji plan isključenja elemenata EES.
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu godišnjeg plana i objavljuje
na svojoj internet stranici najkasnije do 1. jula. Odgovorne strane dužne su da zahtijevane
podatke dostave u propisanoj formi najkasnije do 1. oktobra u godini koja prethodi godini za koju
se izrađuje godišnji plan rada EES-a.
OPS usaglašava navedene podatke sa odgovornim stranama do 7. oktobra.
U slučaju promjene godišnjeg plana rada korisnika prenosnog sistema, odgovorna strana ima
obavezu da do 20. dana u mjesecu M-1, dostavi korigovani godišnji plan rada korisnika
prenosnog sistema koji se odnosi na sve mjesece od mjeseca M do kraja godine, pri čemu dio
plana koji se odnosi na mjesec M mora biti u saglasnosti sa već predatim mjesečnim planom
rada korisnika prenosnog sistema.
Mjesečni plan rada elektroenergetskog sistema
Član 154
OPS izrađuje mjesečni plan rada EES-a do 25. dana u mjesecu koji prethodi mjesecu za koji
se plan izrađuje.
Prva sedmica mjesečnog plana rada EES-a počinje u 00:00 sati 1. dana u mjesecu, a
završava se u 24:00 sata prve nedjelje u mjesecu. Poslednja sedmica mjesečnog plana rada
EES- a počinje u 00:00 sati poslednjeg ponedjeljka u mjesecu, a završava se u 24:00 sata
poslednjeg dana u mjesecu.
Ostale sedmice mjesečnog plana rada EES-a počinju u ponedjeljak u 00:00 sati, a završavaju
se u nedjelju u 24:00 sata.
Mjesečni plan rada EES-a sadrži sve elemente koji su navedeni u okviru godišnjeg plana, pri
čemu se:
- plan neto prenosnog kapaciteta izrađuje u satnoj rezoluciji,
- plan raspoloživog prenosnog kapaciteta izrađuje u satnoj rezoluciji,
- plan nabavke električne energije za pokrivanje gubitaka u prenosnom sistemu izrađuje u
satnoj rezoluciji.
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu mjesečnog plana i
objavljuje na svojoj internet stranici najkasnije do 10. u mjesecu M-2 za mjesec M.
Odgovorne strane dužne su da zahtijevane podatke dostave u propisanoj formi najkasnije do
20. u mjesecu M-2 za mjesec M za koji se izrađuje mjesečni plan rada EES-a.
Sedmični plan rada elektroenergetskog sistema
Član 155
OPS izrađuje sedmični plan rada EES-a do 12:00 sati svakog četvrtka pred nastupajuću
sedmicu.
Sedmični plan rada EES-a, sadrži sve elemente mjesečnog plana kao i program kompenzacije
neželjenih odstupanja u satnoj rezoluciji;
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu sedmičnog plana i
objavljuje na svojoj internet stranici.
Odgovorne strane dužne su da zahtijevane podatke dostave u propisanoj formi najkasnije do
srijede u 12:00 sati u sedmici koja prethodi sedmici za koju se izrađuje sedmični plan rada EESa.
Dnevni plan rada elektroenergetskog sistema
Član 156
OPS izrađuje dnevni plan rada EES-a do 16:00 sati svakog dana za naredni dan.
Dnevni plan rada sadrži:
- plan potrošnje električne energije u satnoj rezoluciji po direktnim potrošačima i
snabdjevačima,
- plan proizvodnje električne energije u satnoj rezoluciji po elektranama,
- plan prekogranične razmjene električne energije po učesnicima u satnoj rezoluciji,
- plan nabavke električne energije za pokrivanje gubitaka u prenosnom sistemu u satnoj
rezoluciji,
- plan nabavke električne energije za pokrivanje kompenzacionih programa u satnoj rezoluciji,
- plan raspoloživih prekograničnih prenosnih kapaciteta u satnoj rezoluciji,
- plan angažovanja pomoćnih usluga u satnoj rezoluciji po pružaocima usluga, i
- plan isključenja.
OPS propisuje formu za dostavljanje podataka potrebnih za izradu dnevnog plana.
6) Planovi isključenja u prenosnom sistemu
Opšta pravila planiranja isključenja
Član 157
OPS izrađuje godišnje, mjesečne, sedmične i dnevne planove isključenja elemenata
naponskog nivoa 400, 220 i 110 kV koji pripadaju prenosnom sistemu. Korisnici prenosnog
sistema izrađuju planove isključenja elemenata u okviru djelova sistema koja je u njihovoj
nadležnosti.
OPS izrađuje konačne planove isključenja elemenata EES u koordinaciji sa korisnicima
prenosnog sistema i susjednim operatorima prenosnog sistema.
Planovima isključenja su obuhvaćeni radovi u beznaponskom stanju, u smislu propisa kojim
se uređuju opšte mjere zaštite na radu, na elementima elektroenergetskih objekata naponskih
nivoa 400 kV, 220 kV i 110 kV, kao i onim elementima nižeg naponskog nivoa koji su sastavni
dio tih elementa (tercijar transformatora, zvezdište transformatora i slično) i ostali radovi koji
zahtijevaju isključenje elemenata EES.
Prilikom izrade planova isključenja OPS je obavezan da usklađuje isključenja u prenosnom
sistemu sa planovima rada proizvodnih jedinica u cilju očuvanja uslova normalnog, a ako to nije
moguće, sigurnog rada tokom izvođenja isključenja.
Predlozi planova isključenja zbog investicija OPS i korisnika prenosnog sistema moraju biti
obuhvaćeni planovima isključenja.
Bliže procedure za izradu planova isključenja, izdavanja odobrenja za isključenja elemenata
EES i sprovođenje osnovnih mjera obezbjeđenja mjesta rada na elementima objekata EES, kao i
oblik, formu i sadržinu dokumenata (zahtjevi, odobrenja i sl.) na osnovu kojih se odobrava
isključenje, uređuje OPS u saradnji sa korisnicima prenosnog sistema.
Trajanje redovnih isključenja
Član 158
Za trajanje isključenja zbog redovnog godišnjeg održavanja usvajaju se vrijednosti iz tabele 9
za dalekovode i tabele 10 za ostale elemente EES.
Tabela 9 - Maksimalno trajanje isključenja za dalekovode
Opis dalekovoda
Maksimalno trajanje isključenja
Jednostruki dalekovodi 110 kV, za svakih 10 km
1 dan
Jednostruki dalekovodi 220 kV, za svakih 10 km
1.1 dan
Jednostruki dalekovodi 400 kV, za svakih 10 km
1.25 dana
Dvostruki dalekovodi
Vrijeme za jednostruki x 1.2
Svaki prelaz dalekovoda preko vodenih površina
Dodatno jedan dan
Tabela 10 - Maksimalno trajanje isključenja za ostale elemente prenosnog sistema
Opis elementa EES
Maksimalno trajanje isključenja
Sistem sabirnica
1 dan
Transformator 110 / x kV
3 dana
Transformator 220 / x kV
5 dana
Transformator 400 / x kV
6 dana
Sve vrste polja
3 dana
Radovi na redovnom održavanju blok-transformatora i ostalih elemenata u dijelu sistema koji
pripada korisniku čije je isključenje neophodno u toku remonta pripadajuće proizvodne jedinice
moraju se realizovati za vreme remonta te proizvodne jedinice.
Godišnji plan isključenja
i
Član 159
Godišnji plan isključenja se izrađuje kao plan isključenja po mjesecima.
Osnovu za izradu godišnjeg plana isključenja čine:
- predlog plana revizija i remonata elektroprenosnih objekata i postrojenja,
- predlog plana revizija i remonata proizvodnih kapaciteta i pripadajućih rasklopnih postrojenja,
- usaglašeni godišnji plan isključenja dalekovoda i transformatora važnih za normalan rad
ENTSO-E interkonekcije u regionu Jugoistočne Evrope.
Usaglašeni godišnji plan isključenja dalekovoda i transformatora važnih za normalan rad
ENTSO-E interkonekcije u regionu Jugoistočne Evrope, izrađuje se u skladu sa odredbama
ENTSO-E operativnog priručnika, do 20.11. tekuće godine za narednu godinu.
Godišnji predlozi planova zastoja energetskih objekata za proizvodnju električne energije, i
predlozi planova za isključenje elemenata i elektroenergetskih objekata OPS-a i ostalih korisnika
prenosnog sistema, dostavljaju se OPS najkasnije do kraja septembra tekuće godine za narednu
godinu.
Nacrt godišnjeg plana isključenja za narednu godinu OPS AD izrađuje i dostavlja korisnicima
prenosnog sistema najkasnije do 30. novembra tekuće godine.
OPS objavljuje konačan godišnji plan isključenja za narednu godinu na internet stranici do 15.
decembra tekuće godine.
Godišnje planove isključenja OPS može mijenjati na sopstvenu inicijativu ili po zahtjevu
korisnika prenosnog sistema, ako postoje opravdani razlozi i uz saglasnost pogođenih korisnika
prenosnog sistema. Promjene se odnose na period od nastupanja okolnosti za promjenu do
isteka godine za koju je donijet plan isključenja.
Zahtjev za promjenu termina isključenja elemenata naponskog nivoa 220 kV i 400 kV,
predviđenih godišnjim planom, korisnici prenosnog sistema mogu podnijeti OPS-u najkasnije do
25. dana u mjesecu M-2 za mjesec M.
Zahtjev za promjenu termina isključenja elemenata naponskog nivoa 110 kV, predviđenih
godišnjim planom, korisnici prenosnog sistema mogu podnijeti OPS-u najkasnije do 20-og u
mjesecu M-1 za mjesec M.
Zahtjev za promjenu termina zastoja energetskih objekata za proizvodnju električne energije
predviđenih godišnjim planom isključenja, podnosi se OPS-u najkasnije do 20-og u mjesecu M 2 za mjesec M.
Mjesečni plan isključenja
Član 160
Mjesečni plan isključenja je izrađen po danima.
Mjesečni plan isključenja se priprema na osnovu godišnjeg plana isključenja i usaglašenih
izmjena godišnjeg plana. Mjesečni plan isključenja se izrađuje najkasnije do 25-og u mjesecu M 1 za mjesec M.
Sedmični plan isključenja
Član 161
Sedmični planovi isključenja se izrađuju po danima i satima.
Sedmični planovi isključenja utvrđeni mjesečnim planom isključenja za sedmicu za koju se
donosi sedmični plan, koriguju se u skladu sa odobrenim zahtjevima za produženje roka
izvođenja radova koji su već otpočeti, zahtjevima za izvođenje radova koji su odloženi na osnovu
naloga centara upravljanja OPS i zahtjevima za isključenja zbog nastalog ili utvrđenog
potencijalnog kvara ili zahtjeva za interventne radove, kao i određenim novim terminima
isključenja za odložene ili produžene radove.
U slučaju da isključenja planirana sedmičnim planom prouzrokuju ograničenje rada
energetskih objekata za proizvodnju električne energije (raspoloživost pojedinih generatora,
odnosno ograničavanje minimalne ili maksimalne proizvodnje), a koje nije obuhvaćeno
mjesečnim planom isključenja, OPS traži saglasnost korisnika prenosnog sistema za takav režim
rada do srijede u 15:00 časova tekuće sedmice za narednu sedmicu.
Korisnik prenosnog sistema odgovara na ispostavljeni zahtjev OPS do četvrtka u 12:00
časova.
Sedmični planovi isključenja se izrađuju najkasnije do petka u 12:00 časova, tekuće sedmice
za narednu sedmicu.
Dnevni plan isključenja
Član 162
Dnevni plan isključenja izrađuje se na osnovu sedmičnog plana dopunjenog odobrenim
zahtjevima koji su posljedica tekućih problema u eksploataciji prenosnog sistema. +
Podnošenje i odobravanje zahtjeva za isključenje
Član 163
OPS definiše obrazac u cilju propisivanja procedure podnošenja i odobravanja zahtjeva za
isključenje.
Redovnu razmjenu spiskova ovlašćenih lica, koja mogu popunjavati obrazac između OPS i
korisnika prenosnog sistema potrebno je obaviti svake godine do 1. marta tekuće godine.
Korisnici prenosnog sistema dužni su dostaviti OPS zahtjev za isključenje zbog planiranih
radova do srijede u 15:00 časova tekuće sedmice za narednu sedmicu.
Odobrenje za isključenje planiranih radova OPS dostavlja podnosiocu zahtjeva do petka u
12:00 časova tekuće sedmice, za isključenja planirana tokom naredne sedmice.
Hitna isključenja su posljedica potrebe da se spriječi moguća havarijska situacija koja
predstavlja prijetnju bezbjednosti osoblja u pogođenom objektu, ili na bilo koji način ugrožava
sigurnost rada elementa ili objekta prenosnog sistema, EES Crne Gore i susjednih EES.
Zahtjev za hitno isključenje elementa ili objekta prenosnog sistema podnosi se odmah po
uočavanju problema koji može da izazove navedene posljedice. OPS odgovara na zahtjev u
najkraćem mogućem roku.
7) Analiza sigurnosti
Član 164
Svrha planiranja rada elektroenergetskog sistema je održavanje maksimalne sigurnosti
napajanja i pouzdanosti elektroenergetskih objekata i postrojenja. U procesu planiranja rada
mora se voditi računa o poštovanju (n-1) kriterijuma sigurnosti.
Ispad se definiše kao ispad jednog ili više elemenata sistema koji se ne može unaprijed
predvidjeti.
Princip N-1 kriterijuma sigurnosti kod planiranja rada (kao i rada u realnom vremenu)
podrazumijeva sljedeće:
- u procesu planiranja OPS mora osigurati da u svim pogonskim uslovima jednostruki ispad
(ne uzima se u obzir istovremeni ispad oba sistema na dvosistemskom vodu) bilo koje jedinice u
sistemu (proizvodne jedinice, transformatori, vodovi, jedinice za kompenzaciju reaktivne snage i
drugo) ne dovede do pogonskih ograničenja u vlastitom i/ili susjednim kontrolnim oblastima
(prekoračenje vrijednosti struja, napona i drugo) te da ne izazove prekide napajanja električnom
energijom;
- u slučaju ispada nekog elementa sistema, iako taj ispad nije narušio pogon sistema, OPS
mora uskladiti konfiguraciju sistema tako da u što kraćem vremenu ponovo zadovolji (n-1)
kriterijum, jer ispad sljedećeg elementa u vremenu intervencije nakon prvog ispada može ugroziti
integritet čitavog EES-a;
- OPS može povremeno odstupiti od kriterijuma sigurnosti (n-1) ako je to potrebno zbog
radova na održavanju ili izgradnji sistema, ali uz prethodno obavještenje ODS-u i korisnicima
sistema na koje to utiče;
- u cilju održavanja kriterijuma sigurnosti (n-1) tokom intervetnih radova na elementima
sistema, OPS može prekinuti trgovinske transakcije i privremeno promijeniti planirani rad
elektrane poštujući princip minimalnih troškova i minimalnog narušavanja principa tržišta
električne energije;
- kriterijum (n-1) održava se uz saradnju sa susjednim sistemima, ovisno o prethodnom
dogovoru odgovornih strana. To podrazumijeva planiranje isključenja elemenata koja utiču na rad
susjednih sistema, kao i razmjenu svih neophodnih informacija i podataka potrebnih za izradu
proračuna po kriterijumu (n-1);
- prilikom provere ispunjenosti (n-1) kriterijuma sigurnosti OPS je dužan uzeti u obzir
dopuštena opterećenja ili preopterećenja elemenata sistema na način kako to određuje
podešenje zaštitnih uređaja tih elemenata; i
- pri planiranju mjera za ispunjenje kriterijuma (n-1), OPS se rukovodi tehničkim i ekonomskim
činiocima, uzimajući u obzir verovatnoću razmatranog događaja, njegove posljedice, troškove
njegovog sprečavanja, kao i troškove aktiviranja zaštitnih mjera za sprečavanje širenja
poremećaja u sistemu.
OPS mora izvršiti proračune N-1 sigurnosti kako bi procijenio efekte ispada na sopstvenu
oblast odgovornosti i to prema N situaciji. N situacija se određuje proračunima tokova snaga na
osnovu odgovarajućeg skupa podataka dobijenih u procesu planiranja. OPS mora izvršiti N-1
simulacije za sve ispade sa unaprijed definisane liste ispada (DACF procedura).
8) Godišnji, mjesečni i sedmični planovi prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 165
Godišnji, mjesečni i sedmični planovi prekograničnih prenosnih kapaciteta predstavljaju
procijenjene ili proračunate maksimalne vrijednosti snage razmjene električne energije na granici
OPS-a sa susjednim operatorima prenosnog sistema raspoložive za dodjelu korisnicima
prenosnog sistema.
Proračun vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta vrši se u skladu sa važećim
preporukama ENTSO-E organizacije, sa ciljem da zadovolji maksimalnu iskoristivost resursa
interkonekcije uz poštovanje kriterijuma pouzdanosti rada EES-a.
Opšta pravila o planiranju prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 166
Prekogranični prenosni kapaciteti se planiraju na osnovu sljedećih ulaznih podataka:
- plana potrošnje aktivne električne energije u EES-u Crne Gore i elektroenergetskim
sistemima u regionu;
- plana proizvodnje aktivne električne energije po objektima priključenim na prenosni sistem,
odnosno po objektima priključenim na distributivni sistem ako suma instalisanih snaga
proizvodnih jedinica prevazilazi 5 MW, odnosno zbirno za objekte priključene na distributivni
sistem čija suma instalisanih snaga ne prelazi 5 MW, za EES Crne Gore i planova proizvodnje u
EES-ova u regionu;
- planova nabavke i isporuke aktivne električne energije na nivou EES-a Crne Gore i u EESovima u regionu; i
- planova isključenja elemenata prenosnog sistema u Crnoj Gori i zemljama regiona.
Svi navedeni planovi odnose se na usaglašene reprezentativne režime rada i obuhvataju
podatke o aktivnim i reaktivnim snagama, naponima i topologiji mreže, neophodne za formiranje
konvergentnog matematičkog modela EES-a.
Podatke iz crnogorskog EES-a potrebne za proračun/procjenu vrijednosti prekograničnih
prenosnih kapaciteta OPS obezbjeđuje kroz prethodno opisanu procedure planiranja. Način
razmjene podataka sa OPS-ima u regionu, OPS definiše odgovarajućim ugovorima o proračunu
prekograničnih prenosnih kapaciteta ili sporazumima na regionalnom nivou.
U cilju povećanja stepena harmonizovanosti i nivoa koordinacije rada EES-ova u
interkonekciji, OPS može prenijeti ovlašćenje za proračun prekograničnih prenosnih kapaciteta
za određeni vremenski okvir na zajedničko tijelo formirano na regionalnom nivou, ukoliko
dogovorena procedura proračuna prekograničnih kapaciteta garantuje očuvanje nivoa
pouzdanosti rada crnogorskog EES-a i optimalne iskorišćenosti raspoloživih prenosnih resursa.
Godišnji plan prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 167
OPS izrađuje godišnji plan prekograničnih prenosnih kapaciteta do roka utvrđenog Pravilima
za dodjelu prekograničnih prenosnih kapaciteta.
Godišnje vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta utvrđuju se za svaku pojedinačnu
granicu EES-a Crne Gore sa susjednim EES-ovima, za svaki smjer. Proračunavaju se na osnovu
podataka iz člana 166 stav 1 ovih Pravila ili procjenjuju na osnovu statističkih podataka o
minimalnoj vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta za odgovarajuće režime u
posljednjem petogodišnjem nizu.
Godišnje vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta usaglašavaju se sa odgovarajućim
susjednim OPS-om do vremena i na način definisan Ugovorom o prekograničnim prenosnim
kapacitetima.
OPS objavljuje godišnji plan prekograničnih prenosnih kapaciteta na svojoj internet stranici
najkasnije do 1. decembra za narednu godinu.
Mjesečni plan prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 168
OPS izrađuje mjesečni plan prekograničnih prenosnih kapaciteta do roka utvrđenog Pravilima
za dodjelu prekograničnih prenosnih kapaciteta.
Mjesečne vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta utvrđuju se za svaku pojedinačnu
granicu EES-a Crne Gore sa susjednim EES-ovima, za svaki smjer. Proračunavaju se na osnovu
podataka iz člana 166 stav 1 ovih Pravila ili procjenjuju na osnovu statističkih podataka o
minimalnoj vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta za odgovarajuće režime u
posljednjem petogodišnjem nizu.
Ukoliko proračunate vrijednosti mjesečnog prekograničnog prenosnog kapaciteta na
određenoj granici u određenom smjeru prelaze vrijednosti već dodijeljenog kapaciteta na
godišnjem nivou, OPS je dužan da, u na način definisan Pravilima za dodjelu prekograničnih
prenosnih kapaciteta, a u cilju očuvanja pouzdanog rada EES-a, ukine pravo prenosa dijelu
korisnika, sve dok ukupni dodijeljeni kapacitet ne postane jednak vrijednosti dobijenoj
proračunom na mjesečnom nivou ili pristupi proceduri kontra-trgovine, u skladu sa važećim
ENTSO-E preporukama.
Mjesečne vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta usaglašavaju se sa odgovarajućim
susjednim OPS-om do vremena i na način definisan Ugovorom o prekograničnim prenosnim
kapacitetima.
OPS objavljuje mjesečni plan prekograničnih prenosnih kapaciteta na svojoj internet stranici
najkasnije nedjelju dana prije sprovođenja pripadajućih aukcija za njihovu dodjelu korisnicima
prenosnog sistema.
Sedmični plan prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 169
OPS izrađuje sedmični plan prekograničnih prenosnih kapaciteta do roka utvrđenog Pravilima
za dodjelu prekograničnih prenosnih kapaciteta. Ovaj plan predstavlja izvod iz odgovarajućeg
mjesečnog plana ili novi plan, u slučaju značajnih nepredviđenih promjena ulaznih parametara od
uticaja na proračun.
Ukoliko, u slučaju značajnih nepredviđenih primjena iz prethodnog stava, proračunate
vrijednosti sedmičnog prekograničnog prenosnog kapaciteta na određenoj granici u određenom
smjeru prelaze vrijednosti već dodijeljenog kapaciteta na godišnjem ili mjesečnom nivou, OPS je
dužan da, na način definisan Pravilima za dodjelu prekograničnih prenosnih kapaciteta, a u cilju
očuvanja pouzdanog rada EES-a, ukine pravo prenosa dijelu korisnika, sve dok ukupni
dodijeljeni kapacitet ne postane jednak vrijednosti dobijenoj proračunom na nedjeljnom nivou ili
pristupi proceduri kontra-trgovine, u skladu sa važećim ENTSO-E preporukama.
Nedjeljne vrijednosti prekograničnih prenosnih kapaciteta usaglašavaju se sa odgovarajućim
susjednim OPS-om do vremena i na način definisan Ugovorom o prekograničnim prenosnim
kapacitetima.
OPS objavljuje nedjeljni plan prekograničnih prenosnih kapaciteta u slučaju značajnih
promjena opisanih u prvom i drugom stavu ovog člana.
2. Pomoćne i sistemske usluge
1) Uvod
Član 170
Odredbama Pravila, vezanim za pomoćne i sistemske usluge utvrđuju se tehničke
karakteristike i uslovi koje energetski subjekti - pružaoci usluga moraju ispuniti u cilju
obezbjeđenja pomoćnih i pružanja sistemskih usluga neophodnih za funkcionisanje EES-a
uvažavajući sva planirana isključenja, ispade usljed kvarova i potreba za očuvanjem frekventne i
naponske stabilnosti u sistemu.
Procedure za obezbjeđenje pomoćnih i sistemskih usluga su definisane "Metodologijom za
utvrđivanje cijena i uslova za pružanje pomoćnih i sistemskih usluga balansiranja prenosnog
sistema električne energije".
Član 171
Pod sistemskim uslugama se podrazumijevaju:
- regulacija frekvencije i snage razmjene (primarna, sekundarna i tercijarna regulacija),
- balansiranje,
- regulacija napona, i
- ponovno uspostavljanje sistema nakon raspada EES-a.
Pomoćne usluge su usluge korisnika prenosnog sistema koje OPS-u omogućavaju pružanje
sistemskih usluga.
2) Ciljevi
Član 172
Ciljevi odredbi Pravila vezanih za pomoćne i sistemske usluge su:
- da se obezbijedi siguran, stabilan i kvalitetan rad EES-a Crne Gore u okviru interkonekcije, tj.
da u svakom trenutku proizvodnja i nabavka snage/energije, sa jedne strane, bude jednaka
potrošnji i isporukama, uključujući i gubitke, na drugoj i
- da se obezbijedi snabdijevanje krajnjih kupaca kvalitetnom električnom energijom (napon,
frekvencija) u skladu sa preporukama ENTSO-E.
3) Primjena
Član 173
Odgovorne strane za primjenu odredbi Pravila, vezanih za pomoćne i sistemske usluge, su
OPS i korisnici pod kojima se podrazumijevaju:
- proizvođači električne energije,
- operatori distributivnog sistema,
- direktni potrošači, i
- operatori susjednih prenosnih sistema.
4) Opšte odredbe
Član 174
OPS je odgovoran za prenos i kvalitet proizvedene i nabavljene električne energije, kao i
kvalitet pomoćnih usluga.
OPS garantuje i odgovoran je za angažovanje pomoćnih i realizaciju sistemskih usluga,
uzimajući u obzir minimalne troškove i tehničke kriterijume. Pomoćne i sistemske usluge OPS
obezbjeđuje:
- zakupom (po ugovoru) kod domaćih proizvođača i korisnika prenosnog sistema i
- zakupom (po ugovoru) u drugim EES-ima.
Nabavka pomoćnih usluga se vrši u skladu sa važećom regulativom.
5) Regulacija frekvencije
Član 175
Regulacija frekvencije i snage razmjene se obavlja na sljedeći način:
- automatskim reagovanjem proizvodnih jedinica koje učestvuju u primarnoj regulaciji,
- automatskim reagovanjem proizvodnih jedinica koje rade u režimu automatske sekundarne
regulacije frekvencije,
- angažovanjem proizvodnih jedinica po nalogu OPS-a (tercijarna regulacija),
- upravljanjem snagom potrošnje,
- upravljanjem snagom prenosa (opterećenjem) na međusistemskim vodovima, i
- korekcijom sinhronog vremena kroz koordinaciju zadate vrijednosti frekvencije koje obavlja
OPS sa regionalnim koordinacionim centrom, odnosno sa Dispečerskim centrom ENTSO-E.
Kriterijumi
Član 176
Regulacija frekvencije obavlja se u skladu sa sljedećim kriterijumima:
- nominalna vrijednost frekvencije u EES Crne Gore je 50.00 Hz, osim u periodima kada se
frekvencija, po nalogu nadređenog centra podešava na 49.99 Hz ili 50.01 Hz;
- maksimalno dozvoljeno odstupanje frekvencije u odnosu na nominalnu vrijednost, pri radu u
interkonekciji, u kvazistacionarnom režimu, od nominalne vrijednosti je ±180 mHz. Pod
pretpostavkom da ne postoji efekat samoregulacije opterećenja maksimalno dozvoljeno
odstupanje iznosi ±200 mHz. Ovo odstupanje mora prouzrokovati puno angažovanje primarne
regulacije unutar ENTSO-E sinhrone oblasti (kontinentalni dio Evrope);
- maksimalno dozvoljeno dinamičko odstupanje frekvencije od nominalne vrijednosti, pri radu
u interkonekciji, ne smije premašiti ±800 mHz;
- odstupanja frekvencije od nominalne vrijednosti za više od ±20 mHz regulišu se djelovanjem
primarne regulacije (opseg koji uvažava neosetljivost regulatora i tačnost mjerenja frekvencije); i
- podfrekventno rasterećenje u EES Crne Gore, kao mjera za održavanje frekvencije, aktivira
se kada vrijednost frekvencije dostigne vrijednost od 49.00 Hz prema zahtjevima ENTSO-E.
Primarna regulacija
Član 177
Primarna regulacija frekvencije se vrši djelovanjem turbinskih regulatora brzine nakon
odstupanja frekvencije od nominalne vrijednosti, usled neravnoteže u proizvodnji i potrošnji u
sihnhrono povezanim sistemima.
OPS procjenjuje djelovanje primarne regulacije u svojoj kontrolnoj oblasti i preduzima mjere za
njeno usklađivanje sa ovim Pravilima.
Primarna regulacija na nivou čitave interkonekcije mora biti u stanju da koriguje maksimalnu
trenutnu razliku između proizvodnje i potrošnje u vrijednosti referentnog ispada u ENTSO-E CE
koji iznosi 3000 MW.
Pri radu u interkonekciji svaka regulaciona oblast/blok je obavezna da daje doprinos rezervi
primarne regulacije interkonekcije u skladu sa učešćem svoje proizvodnje u ukupnoj proizvodnji
interkonekcije.
Koeficijenti učešća se određuju i objavljuju u na godišnjem nivou za svaku regulacionu oblast
od strane ENTSO-E. Koeficijenti učešća su obavezujući za svaku regulacionu oblast u
interkonekciji (OPS) u toku te kalendarske godine.
Primarna regulacije mora početi da djeluje u nekoliko sekundi nakon nastanka poremećaja.
Kompletna rezerva primarne regulacije se mora aktivirati za najviše 30 sekundi.
U kvazistacionarnom stanju, ukupna rezerva primarne regulacije mora se aktivirati pri promjeni
frekvencije iznosa ±200 mHz ili više.
Primarna regulacije se aktivira ako odstupanje frekvencije od nominalne vrijednosti prekorači
±20 mHz. Ovaj opseg uvažava tačnost mjerenja frekvencije u sistemu za regulaciju brzine
obrtanja generatora kao i zonu neosjetljivosti turbinskog regulatora.
Snagu primarne regulacije isporučuju proizvodne jedinice koje imaju sklopljen ugovor sa OPS
za obezbjeđenje primarne regulacije, po zahtjevu OPS-a.
Parametri sistema za regulaciju i eksploatacioni uslovi koje proizvodne jedinice koje učestvuju
u primarnoj regulaciji moraju ispuniti definisani su članom 74 ovih Pravila i utvrđuju se u dijelu
Ugovora o priključenju koji se odnosi na isporuku snage primarne regulacije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći računa o
načelu minimalnih troškova odlučuje koje će proizvodne jedinice uključiti u primarnu regulaciju.
Sekundarna regulacija
Član 178
Funkcije sekundarne regulacije frekvencije i snage razmjene pri radu u interkonekciji su:
- ostvarivanje utvrđenog programa razmjene između kontrolne oblasti Crna Gora i susjednih
oblasti,
- preuzimanje regulacije frekvencije od primarne regulacije i shodno tome oslobađanje
aktivirane primarne rezerve,
- regulacija frekvencije na zadatu vrijednost, i
- korekcija sinhronog vremena
Pod određenim okolnostima, funkcije sekundarne regulacije se razlikuju od normalnog načina
rada koji je definisan prilikom rada u interkonekciji:
- režim regulacije frekvencije - u slučaju ostrvskog (izolovanog) rada, gde su svi interkonektivni
dalekovodi regulacione oblasti/bloka isključeni (na primjer, kada nakon poremećaja regulaciona
oblast nije više povezana sa ostatkom sinhrone oblasti), usljed čega se programi razmjene ne
mogu realizovati, operator se prebacuje u režim regulacije frekvencije;
- režim regulacije poveznih dalekovoda - u slučaju manjkavog mjerenja frekvencije, režim
regulacije razmjena na poveznim dalekovodima u okviru sekundarne regulacije mora biti aktiviran
automatski ili ručno od strane operatora;
- zamrznuta regulacija - u neizvesnim operativnim uslovima regulacija treba da bude
zamrznuta od strane operatora u cilju procene situacije. U ovom stanju, regulator ne vrši nikakve
izmene zadatih vrijednosti za sekundarnu regulaciju. Do ponovnog oslobađanja sekundarni
regulator ostaje pasivan, zadate vrijednosti su zamrznute, a regulaciona greška oblasti se ne
reguliše.
Tačnost mjerenja frekvencije u sistemu sekundarne regulacije mora biti minimalno 1.5 mHz.
Tačnost mjerenja aktivne snage za potrebe sekundarne regulacije mora biti u skladu sa
uslovima koji su dati u čl. 107 do 109 ovih Pravila.
Sistem za sekundarnu regulaciju frekvenciju reguliše na 50.00 Hz, osim u slučaju korekcije
sinhronog vremena kada može iznositi 49.99 Hz ili 50.01 Hz.
Pri radu u interkonekciji OPS primjenjuje odredbe pravila ENTSO-E u pogledu sekundarne
regulacije.
U skladu sa pravilima ENTSO-E, kada EES Crne Gore radi u interkonekciji, minimalni
preporučeni iznos sekundarne rezerve koja se zahtijeva od EES-a Crne Gore kako bi se
regulisale promjene opterećenja iznosi:
gdje su:
R- preporučeni minimalni iznos rezerve,
Lmax - maksimalno opterećenje i
a i b - empirijske konstante ( a= 10; b=150 )
OPS je nadležan da propiše i veći iznos sekundarne rezerve, ukoliko procijeni da je to
neophodno u cilju ostvarivanja navedenih funkcija sekundarne regulacije.
Snagu sekundarne regulacije isporučuju elektrane koje imaju sklopljen ugovor sa OPS-om za
obezbjeđenje sekundarne regulacije, po zahtjevu OPS-a.
Parametri sistema za regulaciju i eksploatacioni uslovi koje proizvodne jedinice koje učestvuju
u sekundarnoj regulaciji moraju ispuniti definisani su u članu 75 ovih Pravila i utvrđuju se u dijelu
Ugovora o priključenju koji se odnosi na isporuku snage sekundarne regulacije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći računa o
načelu minimalnih troškova odlučuje koje će proizvodne jedinice uključiti u sekundarnu
regulaciju.
Tercijarna regulacija
Član 179
Tercijarna regulacija koristi tercijarnu rezervu koju obično ručno aktivira OPS u slučaju da
neprekidno djeluje sekundarna regulacija ili ako se očekuje njeno neprekidno dejstvo. Ona se
prvenstveno koristi radi oslobađanja rezervi sekundarne rezerve tokom uravnoteženog rada
sistema, ali se aktivira i kao dodatak rezervi sekundarne regulacije nakon većih poremećaja kako
bi se ponovo uspostavila sistemska frekvencija, i sledstveno tome, oslobodila primarna rezerva
aktivirana širom sistema.
Svaka regulaciona oblast mora imati pristup dovoljnoj rezervi tercijarne regulacije da bi
djelovala nakon sekundarne regulacije nakon poremećaja. Ukupna rezerva tercijarne regulacije
mora da bude na raspolaganju kako bi se nadoknadio najveći očekivani gubitak snage
(proizvodna jedinica, injektiranje snage ili opterećenje) u regulacionoj oblasti.
Rezerva tercijarne regulacije može se djelimično obezbijediti i ugovorom o obezbjeđivanju
rezerve između OPS-a i operatora susjednih elektroenergetskih sistema.
Fiksan dio rezerve unutar regulacione oblasti od 50% ukupno neophodne rezerve sekundarne
i tercijarne regulacije moraju biti zadržani unutar regulacione oblasti.
Rezerve tercijarne regulacije treba da budu aktivirane unutar regulacione oblasti promjenom
proizvodnje ili opterećenja unutar regulacione oblasti. Rezerve tercijarne regulacije koje se
isporučuju preko granice treba da budu isporučene ažuriranjem ukupnog plana razmjene
odgovarajućih regulacionih oblasti (regulacioni program) paralelno sa aktiviranjem rezerve.
Vrijeme aktiviranja tercijarne rezerve je 15 minuta od nastanka poremećaja.
Vrijeme trajanja aktiviranja tercijarne rezerve mora biti dovoljno da obezbijedi isporuku
energije do otklanjanja uzroka koji su doveli do aktiviranja, a najduže 24 sata.
Snagu tercijarne regulacije isporučuju korisnici ili drugi isporučioci pomoćnih usluga po
zahtjevu OPS-a koji imaju sklopljen ugovor za obezbjeđenje tercijarne regulacije.
OPS može sklopiti ugovor o pružanju usluge tercijarne regulacije i sa krajnjim kupcima koji
mogu pružati ovu uslugu.
Parametri sistema za regulaciju i eksploatacioni uslovi koje proizvodne jedinice koje učestvuju
u tercijarnoj regulaciji moraju ispuniti definisani su u članu 76 ovih Pravila i utvrđuju se u dijelu
Ugovora o priključenju koji se odnosi na isporuku snage tercijarne regulacije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći računa o
načelu mimimalnih troškova odlučuje koje će proizvodne jedinice/krajnje kupce uključiti u
tercijarnu regulaciju.
Sinhrono vreme
Član 180
Kada EES Crne Gore radi u paralelnom, sinhronom radu sa evropskom elektroenergetskom
interkonekcijom (ENTSO-E CE), odstupanje od referentnog sinhronog vremena je nadgledano i
njegova ispravka je organizovana od strane ENTSO-E. Instrukcije za korekciju sinhronog
vremena saopštavaju se kao izmjena u zadanoj vrijednosti frekvencije koju je neophodno
održavati u određenom periodu. OPS koristi ove vrijednosti kako bi izmijenio radne tačke AGC-a.
6) Balansiranje
Član 181
U slučaju većih i dugotrajnih odstupanja dobave i potrošnje električne energije, koje se ne
mogu izbalansirati sekundarnom regulacijom, OPS obezbjeđuje potrebnu snagu i energiju za
balansiranje:
- kupovinom ili prodajom električne energije na tržištu balansne energije,
- kupovinom ili prodajom električne energije u regulacionoj oblasti OPS-a ili u inostranstvu, i
- aktiviranjem tercijarne rezerve.
Član 182
U slučaju aktiviranja tercijarne rezerve OPS je dužan u što kraćem roku obezbjediti balansnu
energiju kupovinom energije zbog oslobađanja potrebne tercijarne rezerve u sistemu.
Član 183
Svi proizvođači balansne energije (tj. učesnici tržišta balansne energije) moraju OPS-u
dostaviti parametre planiranja proizvodnje, za svaku proizvodnu jedinicu, koja je raspoloživa za
proizvodnju balansne energije.
OPS na bazi plana proizvodnje elektrana i potreba sigurnosti rada sistema, vodeći računa o
načelu minimalnih troškova odlučuje od kojih proizvodnih jedinica će obezbjediti balansnu
energiju.
Član 184
Ako OPS ne može osigurati dovoljno balansne energije, na temelju svoje odgovornosti za
pouzdanost rada prenosnog sistema i zaštite ostalih korisnika, smije sprječiti nedozvoljeno
odstupanje korisnika sistema reduciranjem njegove ukupne potrošnje za nedozvoljeno
odstupanje.Takvo rješenje OPS može primjeniti samo u slučaju jasnog prepoznavanja korisnika
odgovornog za odstupanje. Ako korisnik, odgovoran za odstupanje, nije u stanju ili odbije da
postupi u saglasnosti sa zahtjevima OPS-a, OPS ima pravo da korisnika isključi sa sistema.
U slučaju, da se potrebna balansna energija ne može obezbjediti mjerama iz člana 181 ovih
Pravila, OPS ima pravo da:
- zahtjeva od proizvođača, koji nisu učesnici tržišta balansne energije, povećanje ili smanjenje
snage proizvodnje,
- pristupi hitnim isključenjima potrošnje u skladu sa članom 212 ovih Pravila.
Troškovi balansiranja se zaračunavaju korisnicima prenosnog sistema, koji su prouzrokovali
odstupanja, u saglasnosti sa Pravilnikom o načinu obračuna odstupanja predaje i prijema
električne energije od voznih redova.
7) Regulacija napona i upravljanje reaktivnom snagom
Član 185
Održavanje napona je sistemska usluga namijenjena sigurnom i kvalitetnom snabdijevanju
električnom energijom, za koju odgovornost snosi OPS.
Napon mora biti održavan širom sistema unutar propisanog opsega vrijednosti kako bi:
- vrijednost napona bila kompatibilna sa nazivnim vrijednostima opreme,
- vrijednost napona za krajnje kupce bila održavana unutar ugovorenih granica,
- pouzdanost sistema bila garantovana i kako bi se izbegla pojava naponskog kolapsa, i
- statička stabilnost bila održana.
Član 186
Dozvoljeni opseg vrijednosti napona obuhvata:
- normalan opseg napona,
- izuzetan opseg niskih napona, i
- izuzetan opseg visokih napona,
kako je prikazano na slici 9.
Slika 9 - Principi određivanja naponskih granica
Član 187
Dozvoljeni opsjezi vrijednosti napona, po naponskim nivoima, za prenosni sistem Crne Gore u
normalnim uslovima i u slučaju poremećaja u sistemu dati su u tabeli 11.
Tabela 11 - Dozvoljeni opsjezi vrijedosti napona u prenosnom sistemu
Opseg vrijednosti
napona u
Naponski
normalnim
nivo
uslovima rada
[kV]
Izuzetan opseg niskih
napona kratkotrajno
dozvoljen isključivo u
slučaju poremećaja u
sistemu [kV]
Izuzetan opseg visokih
napona kratkotrajno
dozvoljen isključivo u
slučaju poremećaja u
sistemu [kV]
110
99
121
93.5-99
121-126.5
220
198
242
187-198
242-253
400
380
420
360-380
420-440
Član 188
U regulaciji napona učestvuju OPS i svi korisnici prenosnog sistema.
U regulaciji napona učestvuju i granični djelovi susjednih sistema, pa je OPS dužan usklađivati
napone sa operatorima sistema koji upravljaju drugim krajem interkonektivnih dalekovoda.
Član 189
OPS upravlja tokovima reaktivne energije u sistemu na način da se ostvare minimalni gubici
aktivne električne energije.
Razmjena reaktivne energije po međusistemskim, interkonektivnim vodovima mora se
održavati u okviru granica utvrđenih preporukama ENTSO-E, i to:
- na 400 kV dalekovodovima, u granicama ± 100 Mvar i
- na 220 kV dalekovodovima, u granicama ± 50 Mvar.
OPS je odgovoran za uravnoteženo upravljanje reaktivnom snagom radi održavanja napona u
dopuštenim granicama u svim čvorovima sistema. U tu svrhu OPS mora imati na raspolaganju
uređaje za kompenzaciju reaktivne snage i kapacitete za proizvodnju reaktivne snage u
priključenim elektranama koje pribavlja sklapajući odgovarajuće ugovore. Ti uređaji moraju biti
odgovarajuće dimenzionisani i imati potrebna svojstva kako bi obezbijedili saglasnost sa
utvrđenim graničnim vrijednostima i ugovorenim parametrima napona.
Član 190
Svaka proizvodna jedinica mora, u skladu sa tehničkim mogućnostima, raditi u propisanom
opsegu rada sa različitim faktorom snage prema uslovima datim u članu 77 ovih Pravila. Svaka
proizvodna jedinica je u obavezi da dostavi OPS-u pogonsku kartu generatora uključujući i
detalje eventualnih ograničenja u radu.
Svi direktni potrošači moraju preuzimati reaktivnu snagu/energiju sa faktorom snage ne
manjim od 0.95.
Uslovi preuzimanja reaktivne snage/energije sa faktorom snage manjim od 0.95 uređuju se
između OPS i korisnika u sklopu Ugovora o priključenju.
Član 191
Izbor isporučilaca reaktivne snage bazira se na tehničkim kriterijumima, načelu minimalnih
troškova i osiguranja raspoloživosti reaktivne snage u pojedinim djelovima sistema.
U cilju obezbjeđenja zadovoljavajućeg profila napona u sistemu i održavanja dovoljne rezerve
reaktivne energije, OPS obavlja sljedeće upravljačke akcije, odnosno izdaje sljedeće instrukcije
korisnicima prenosnog sistema:
- smanjenje ili povećanje proizvodnje reaktivne snage (Mvar), proizvodne jedinice u tački
njene konekcije sa prenosnim sistemom. Instrukcija je obavezujuća osim u slučajevima kada
njeno izvršenje ugrožava stabilnost rada proizvodne jedinice,
- zadani nivoi napona proizvodnih jedinica koji se moraju postići u tačkama konekcije sa
prenosnim sistemom,
- promjena prenosnog odnosa transformatora,
- uključenje/isključenje naponskih kompenzatora,
- upotreba redukcije napona,
- promjena topologije mreže, i
- zahtijev distribucijama i direktnim potrošačima da pri potrošnji, odnosno preuzimanju
električne energije moraju dostići faktor snage 0.95.
8) Ponovno uspostavljanje sistema nakon raspada
Član 192
Sposobnost beznaponskog pokretanja proizvodne jedinice definiše se kao njena sposobnost
da se iz stanja kada je bila isključena sa sistema vrati u operativno stanje, i počne da isporučuje
snagu, bez pomoći EES-a.
Sposobnost beznaponskog pokretanja ("black start") proizvodne jedinice je pomoćna usluga
koju aktivira i realizuje OPS.
"Black start" proizvodne jedinice moraju imati uvek dostupne i održavati ažuriranim procedure
za beznaponsko pokretanje, kao i obučeno osoblje za sprovođenje ovih procedura.
U skladu sa potrebama, OPS sklapa ugovor(e) o pomoćnim uslugama sa proizvodnim
jedinicama sposobnim za beznaponsko pokretanje, tj. inicijalno ponovno startovanje sistema
poslije raspada bez prisustva spoljašnjeg napona.
3. Planovi za rad EES-a u vanrednim okolnostima
1) Uvod
Član 193
Procedure i planovi za rad EES-a u vanrednim okolnostima odnose se na rad sistema u
poremećenim (havarijskim) režimima i predstavljaju osnovu za stvaranje tehničkih i
organizacionih preduslova kako bi se uz pomoć svih relevantnih elektroenergetskih subjekata
očuvala sigurnost rada EES-a Crne Gore i spriječilo širenje incidenta i umanjile njegove
posljedice.
OPS je odgovoran da obezbijedi sigurnost rada čitavog EES-a Crne Gore. Zahtijevani nivo
sigurnosti i stabilnosti EES-a može se održati isključivo uz pomoć svih elektroenergetskih
subjekata, kako OPS-a koji je nadležan za sprovođenje mjera predviđenih planovima za rad
EES-a u vanrednim okolnostima, tako i korisnika prenosnog sistema u čijim se postrojenjima
ugrađuju zaštitni uređaji.
Takođe, OPS je dužan da postupa po mjerama koje donosi Vlada u skladu sa članom 166
Zakona o energetici.
Obaveza OPS-a je da definiše procedure rada u poremećenim (havarijskim) režimima koji
obuhvataju sljedeće:
- nadzor i preventivno djelovanje kako bi se EES iz poremećenih radnih uslova, koji mogu
dovesti do havarijskih stanja u lokalnom sistemu kao i širenju poremećaja prema ostatku
interkonekcije, doveo do normalnog radnog režima;
- određivanje skupa unaprijed definisanih mjera odbrane sistema koje se sprovode
izvršavanjem naloga dispečera ili automatskim djelovanjem zaštitnih uređaja u slučajevima
kritičnih stanja EES-a i sprečavaju širenje poremećaja; i
- proces obnove integriteta sistema (restauracija) kako bi se osiguralo ponovno napajanje
krajnjih kupaca električnom energijom i povratak sistema u normalno radno stanje.
2) Ciljevi
Član 194
Cilj odredbi ovih Pravila vezanih na planove za rad EES-a u vanrednim okolnostima je da
definiše uslove i procedure u slučaju pojave kritičnih stanja u sistemu u kojima je margina
sigurnosti sistema narušena ili u slučajevima djelimičnog ili potpunog raspada EES-a,
omogućavaju da OPS zajedno sa korisnicima ponovo uspostavi rad EES-a i obezbijedi normalan
rad svih korisnika što je moguće brže i sigurnije (pouzdanije) i sa najmanjim mogućim štetnim
posljedicama.
3) Primjena i nadležnosti
Član 195
Nosioci odgovornosti kod Pravila vezanih na planove za rad EES-a u vanrednim okolnostima
su pored OPS i korisnici prenosnog sistema, pod kojima se podrazumijevaju:
- proizvođači električne energije,
- operatori distributivnog sistema,
- direktni potrošači, i
- operatori susjednih prenosnih sistema.
4) Operativna stanja EES-a
Član 196
EES se može nalaziti u pet različitih operativnih stanja, koji su prikazani na slici 10:
- normalno - radne tačke fizičkih veličina koje opisuju rad sistema su dovoljno daleko od
propisanih graničnih vrijednosti i postoji dovoljna margina sigurnosti rada sistema, svi korisnici su
napajani električnom energijom propisanog kvaliteta, N-1 kriterijum sigurnosti je ispunjen;
- prelazno stanje - poremećen rad, sistem veoma blizu granice sigurnosti, potrebne su
odbrambene mjere za povratak sistema u normalno radno stanje koje se definišu odbrambenim
planom kao što su korekcije programa razmjene, promjena angažovanja proizvodnih jedinica,
rekonfiguracija mreže ili promjena prava korišćenja već dodijeljenih kapaciteta na
interkonektivnim dalekovodima;
- poremećeno stanje - radne tačke sistema su na graničnim vrijednostima ili preko njih,
podrazumijeva nesiguran rad sistema uz još uvek očuvan integritet sa narušenim kriterijumom
sigurnosti N-1, potrebne brze akcije za povratak sistema u normalno ili prelazno stanje kao što su
kontrolisana isključenja potrošnje;
- kritično stanje - preventivne i korektivne mjere nisu preduzete pravovremeno ili nisu dale
rezultate, ugrožen je integritet sistema uz mogući raspad i dijeljenje sistema na više izolovanih
"ostrva" u interkonekciji, potrebne su mjere odbrane sistema kako bi se što veći dio sistema
održao u pogonu i spriječio potpuni raspad kao što su automatsko rasterećenje potrošnje,
isključenje dalekovoda kako bi se spriječilo širenje poremećaja itd.; ili
- stanje oporavka - zaustavljanje razvoja poremećaja, obnova integriteta sistema kako bi se
osiguralo napajanje električnom energijom isključenim krajnjim kupcima, prelazak u normalno i
prelazno radno stanje.
Slika 10 - Operativna stanja sistema i mogući prelazi između različitih stanja
Član 197
Svako odstupanje od definisanih graničnih opsega veličina koje opisuju rad sistema smatra se
poremećenim radnim režimom.
Član 198
Margina sigurnosti rada određuje se u cilju ranog prepoznavanja mogućnosti prelaska sistema
u poremećeni radni režim. Narušavanje margine sigurnosti definiše se kao narušavanje
neophodne rezerve sigurnosti odnosno značajno približavanje veličina kojima se opisuje rad
sistema graničnim vrijednostima i to naročito za elemente od vitalnog značaja po sigurnost rada
čitave interkonekcije čiji ispadi mogu dovesti do narušavanja integriteta sistema. Narušavanje
neophodne margine sigurnosti podrazumijeva radno stanje pri kojem su:
- vrijednosti napona blizu minimalnih/maksimalnih vrijednosti, ili
- opterećenosti elemenata dostižu vrijednosti pri kojima nije zadovoljen N-1 kriterijum
sigurnosti.
Granične vrijednosti napona su minimalna i maksimalna vrijednost napona u dozvoljenom
opsegu vrijednosti za normalne uslove rada.
Granične vrijednosti opterećenosti su:
- za proizvodne jedinice - nominalna snaga proizvodne jedinice;
- za vodove - maksimalno dozvoljeno opterećenje koje određuju termičko opterećenje,
naponske prilike i granica stabilnosti, pri čemu se za značajnije vodove uvažava i kratkotrajno
dozvoljeno preopterećenje vodova (stepeni podešenja prekostrujne zaštite, opomena i isključenje
u zavisnosti od podešenog vremena);
- za transformatore - nominalna snaga transformatora, uz uvažavanje kratkotrajno dozvoljenog
preopterećenja transformatora (stepeni podešenja prekostrujne zaštite, opomena i isključenje u
zavisnosti od podešenog vremena);
- za polja - trajno dopušteno opterećenje spojnog polja ili rasklopne i mjerne opreme u polju;
- za sabirnice - trajno dopušteno opterećenje sabirnica;
- za jedinice za kompenzaciju reaktivne snage - opterećenost jedinice uz stvarni pogonski
napon.
5) Opšte o primjeni odbrambenih mjera
Član 199
OPS je dužan u skladu sa definisanim operativnim stanjima EES-a propisati mjere
preventivnog i korektivnog djelovanja kao i automatizovanih akcija u zavisnosti od brzine širenja
poremećaja (vremenski domen) kojima bi se kvalitetno koordinisao i uskladio rad lokalnih
sistema zaštite u postrojenjima i SCADA sistema za operativno upravljanje.
Mjere djelovanja iz prvog stava ovog člana su prikazane na slici 11.
Slika 11 - Prikaz pozicioniranja akcija odbrambenog plana u odnosu na sistem relejne
zaštite i dispečerski centar upravljanja u vremenskom domenu
Član 200
OPS izrađuje sljedeće planove koji definišu proceduru rada u poremećenim režimima u
zavisnosti od stepena poremećaja kao i uslova i okolnosti u kojima se EES nalazi:
- plan rada sistema zaštite - mjere koje se automatski sprovode za otklanjanje poremećaja i
sprečavanje njihovog širenja,
- plan preventivnih akcija i nadzora rada sistema - dispečerske akcije, redispečing generatora,
nadzor oblasti od uticaja na sigurnost rada EES Crne Gore, identifikacija stanja u kojem se
sistem nalazi i potencijalnih opasnosti, preventivne mjere,
- plan redukcije potrošnje - primjena korektivnih akcija u cilju smanjenja posljedica
poremećaja, i
- plan uspostavljanja rada sistema nakon raspada (ponovno povezivanje EES-a poslije
djelimičnog ili potpunog raspada).
6) Plan rada sistema zaštite
Član 201
OPS izrađuje plan rada sistema zaštite koji treba da obezbijedi neprekidnu kontrolu stanja i
režima rada svih elemenata elektroenergetskog sistema, te da reaguje na svaku pojavu kvarova
ili nenormalnih režima rada.
Plan zaštite uključuje:
- principe i koncepciju sistema zaštite,
- tehničke kriterijume koje oprema mora da ispuni, i
- raspored odgovornosti i obaveza između OPS i korisnika.
OPS u svakom trenutku mora raspolagati sa ažurnom dokumentacijom koja se odnosi na
tipove i podešenja svih zaštitnih uređaja koji su aktivni kako u sopstvenim objektima tako i
objektima korisnika prenosnog sistema.
OPS koordinira radom sistema zaštite prenosnog sistema uvažavajući maksimalno dozvoljeno
vreme isključenja kvara koje ne dovodi do narušavanja tranzijentne stabilnosti u sistemu.
U slučajevima u kojima analize tranzijentnih poremećaja pokazuju nedostatak rezerve
tranzijentne stabilnosti usljed neadekvatnog reagovanja zaštite u bilo kojem dijelu prenosnog
sistema naponskih nivoa 400, 220 i 110 kV uključujući i objekte ili djelove objekta koji pripadaju
korisnicima, OPS sprovodi mjere u okviru svojih nadležnosti kako bi se u najkraćem roku
otklonile uočene nepravilnosti.
U okviru plana rada sistema zaštite OPS izrađuje i primjenjuje plan podešenja zaštite
elemenata od preopterećenja u cilju obezbjeđenja efikasne zaštite dalekovoda i pripadajuće
visokonaponske opreme od trajne deformacije usljed termičkog naprezanja kao i blagovremenog
obavještavanja o mogućim narušavanjima margine sigurnosti i pouzdanosti rada EES Crne Gore.
Plan rada sistema zaštite revidira se i ažurira svake godine u skladu sa fizičkim ograničenjima
opreme i planiranim režimima rada sistema.
7) Plan preventivnih akcija za sprečavanje poremećaja
Član 202
OPS u toku procesa dugoročnog planiranja razvoja, modernizacije, upravljanja, održavanja i
planiranja rada preduzima sve mjere za sprečavanje poremećaja u EES Crne Gore.
OPS izrađuje plan preventivnih akcija za sprečavanje poremećaja koji obuhvata:
- kriterijume za identifikaciju radnog stanja sistema (prepoznavanje narušenih normalnih
radnih parametara sistema),
- identifikaciju događaja na regionalnom nivou koji mogu dovesti sistem u kritično stanje, i
- definisanje preventivnih mjera za brz povratak sistema u normalno radno stanje.
Član 203
Ukoliko dođe do narušavanja parametara normalnog radnog režima EES-a, dispečerski centar
upravljanja OPS na osnovu raspoloživih informacija registruje nastali poremećaj i njegove
karakteristike i definiše odgovarajuće upravljačke akcije u cilju eliminisanja ili ograničenja širenja
poremećaja.
Član 204
U slučaju poremećaja u sistemu, OPS je u obavezi da preduzme u najkraćem mogućem roku
sve neophodne upravljačke mjere koje su mu na raspolaganju, uvažavajući vremenski domen
nastanka poremećaja, kojima se sprečava širenje poremećaja kao i omogućiti povratak sistema u
normalno radno stanje. Ove mjere podrazumijevaju otklanjanje dugotrajnih poremećaja i
obuhvataju:
- pokušaj uključenja ispalih elemenata u prenosnom sistemu,
- dispečerske manipulacije u sistemu (promjena konfiguracije mreže),
- otkazivanje planiranih isključenja u prenosnom sistemu i prekid radova koji su u toku,
- angažovanje tercijarne rezerve,
- primjena mjera regulacije napona,
- promjene plana angažovanja elektrana (redispečing),
- promjenu (otkazivanje ili redukovanje) postojeće razmjene električne energije (ako rezultati
prethodnih akcija nisu dovoljni za rešavanje poremećaja), i
- ostale propisane mjere koje ne obuhvataju redukciju potrošnje.
Prilikom izbora navedenih mjera, OPS se rukovodi principom minimalnih troškova i
minimalnog narušavanja principa tržišta električne energije (u mjeri u kojoj je to moguće).
Član 205
OPS je prema preporukama ENTSO-E dužan da izradi odbrambeni plan EES kojim se
unaprijred prepoznaju poremećeni režimi u sopstvenoj oblasti i u regionu koji mogu dovesti do
daljeg kritičnog narušavanja radnih parametara u cijeloj interkonekciji ili njenim djelovima kao i
skup odgovarajućih preventivnih akcija kojima se sprečava širenje tako definisanih poremećaja
po interkonekciji i umanjiti njegove posljedice.
U skladu sa regionalnim pristupom u sagledavanju potencijalnih opasnosti kojima je
eventualno izložena interkonekcija, kao i sve većeg broja interkonektivnih dalekovoda između
sistema kojima prenosni sistemi postaju zavisni među sobom, OPS je dužan da uvaži uticaj
okolnog prenosnog sistema na njegov sistem.
Uvažavajući preporuke ENTSO-E, OPS periodično vrši odgovarajuće proračune i definiše
oblast interkonekcije od uticaja na EES Crne Gore (oblast observabilnosti) nad kojim vrši nadzor
u okviru SCADA sistema u smislu sigurnosti rada EES Crne Gore kao i čitave interkonekcije.
Takođe, periodično se vrši regionalna tehnička i organizaciona koordinacija u cilju
obezbjeđenja svih neophodnih informacija od strane susjednih operatora prenosnog sistema za
nadzor oblasti observabilnosti.
8) Plan redukcije potrošnje
Član 206
Nakon što je prethodno preduzeo sve raspoložive mjere kako bi izbegao primjenu plana
redukcije potrošnje, OPS ima pravo da u cilju održavanja ili ponovnog uspostavljanja propisanog
nivoa sigurnosti sistema, privremeno ograniči snagu potrošnje korisnika ili da nalog za njegovo
isključenje sa prenosnog sistema prema unaprijed definisanom planu u sljedećim slučajevima:
- prirodne katastrofe (viša sila),
- potencijalnog rizika po sigurnost i stabilnost EES,
- zagušenja u mreži ili rizika od preopterećenja elemenata EES,
- rizika odvajanja od interkonekcije (ostrvski rad),
- ugrožavanja statičke ili dinamičke stabilnosti sistema,
- ugrožavanja frekventne stabilnosti sistema,
- neprihvatljivih međusobnih uticaja u sistemu,
- održavanja, popravke ili izgradnje djelova sistema koje imaju za posljedicu narušavanje
sigurnosti rada sistema, ili
- nedostatka (debalansa) aktivne snage u sistemu.
OPS odlučuje koju vrstu plana će primijeniti u zavisnosti od procjene radnih karakteristika u
kojima se sistem nalazi kao i mogućih posljedica po EES koje može izazvati eventualno dalje
širenje poremećaja.
Član 207
OPS blagovremeno obavještava korisnike prenosnog sistema o planiranim i očekivanim
redukcijama isporuke električne energije, osim u slučaju kada je to nemoguće usled brzine
reagovanja u cilju sprečavanja djelimičnog ili totalnog raspada EES.
Ukoliko korisnik prenosnog sistema odbije da primjeni mjere redukcije potrošnje u propisanom
iznosu, OPS ima pravo da isključi kompletan objekat korisnika prenosnog sistema ili njegove
djelove ukoliko je to moguće.
Član 208
OPS izrađuje plan redukcije potrošnje koji obuhvata sljedeće planove:
- plan naponskih redukcija,
- plan havarijskih redukcija, i
- plan automatskog podfrekventnog rasterećenja.
Plan naponskih redukcija
Član 209
Naponska redukcija podrazumijeva snižavanje radnog napona u korisničkim sistemima u cilju
ograničenja isporuke aktivne snage.
Naponske redukcije se sprovode u objektima 220/110 kV i 110/X kV. Svi korisnički objekti
priključeni na prenosni sistem moraju biti osposobljeni za primjenu naponskih redukcija.
U slučaju opasnosti od pojave preopterećenja ili naponskog sloma koji se mogu otkloniti
mjerama naponske redukcije, OPS izdaje nalog za promjenom položaja regulacione sklopke na
transformatorima u odgovarajućim tačkama sistema.
Plan naponskih redukcija revidira se i ažurira svake godine u skladu sa prognoziranim
parametrima i karakteristikom potrošnje (faktor snage) kao i planiranim režimima rada sistema.
Plan havarijskih redukcija
Član 210
U slučaju neočekivanog nedostatka aktivne snage u elektroenergetskom sistemu, u cjelini ili
na njegovim pojedinim djelovima, neophodno je pristupiti hitnim isključenjima potrošnje kako bi
se izbjegao poremećaj većih razmjera, odnosno rad sa neprihvatljivo niskim naponom ili,
eventualno, smanjenom frekvencijom. Pored toga, hitno isključenje može se koristiti kako bi se
ublažilo preopterećenje djelova prenosnog sistema uključujući i pojedina čvorišta mreže.
OPS izrađuje plan havarijskih redukcija do 01. oktobra tekuće godine, za narednu godinu u
kojem se definiše vrijednost potrošnje u MW koja mora biti uključena u plan za svakog
pojedinačnog korisnika prenosnog sistema (ODS i direktni potrošači) uzimajući u obzir planirani
nivo potrošnje u karakterističnim režimima.
U cilju operativne realizacije plana havarijskih redukcija, korisnici (ODS i direktni potrošači)
utvrđuju svoje planove i dostavljaju OPS-u na uvid podatke o distributivnim izvodima (ili djelovima
pogona kod direktnih potrošača) koje predlažu za isključivanje u skladu sa dostavljenom
vrijednošću u MW do 01. novembra tekuće godine, za narednu godinu.
Nakon provjere usaglašenosti dostavljenih podataka od strane korisnika sa vrijednostima
potrošnje koja je zahtjevana, konačan plan havarijskih redukcija, OPS dostavlja korisnicima
prenosne mreže koji su dužni da ga implementiraju u slučaju zahtjeva.
Plan havarijskih redukcija sprovodi su u tri vida:
- trenutne havarijske redukcije,
- hitne havarijske redukcije, i
- havarijske redukcije sa dužim trajanjem.
Koji vid i stepen ograničenja primjenjuje OPS, zavisi od uslova i okolnosti u
elektroenergetskom sistemu koje iziskuju da se pristupi redukcijama potrošne električne energije.
Trenutne havarijske redukcije
Član 211
Trenutne havarijske redukcije se primjenjuju u slučajevima kada je neophodno veoma brzo
reagovati (u roku od svega nekoliko minuta) kako bi se spriječilo dalje naglo pogoršavanje
situacije, odnosno raspad EES-a.
Trenutne havarijske redukcije OPS sprovodi davanjem naloga za hitno isključenje velikih
objekata (transformatora 220/110 kV i 110 /x kV, radijalnih vodova 110 kV, djelova ili ukupne
potrošnje kod direktnih potrošača i sl.) na odgovarajućom konzumnom području i u potrebnom
obimu.
Hitne havarijske redukcije
Član 212
Hitne havarijske redukcije se primjenjuju odmah nakon primjene trenutnih havarijskih
redukcija, odnosno čim je prošla neposredna opasnost od većeg poremećaja, sa ciljem da se
ravnomjernom preraspodjelom ograničenja na veći broj krajnjih kupaca postigne veći stepen
selektivnosti i da se u određenoj mjeri omogući vraćanje na sistem onih krajnjih kupaca, koji su
prethodno isključeni.
Ukoliko to situacija omogućava, prema procjeni dispečera, ovaj stepen ograničenja može se
primijeniti i bez prethodnog zavođenja trenutnih havarijskih redukcija.
Primjenom hitnih havarijskih redukcija, koja obuhvataju direktne potrošače i konzume svih
distributivnih područja, ograničenje snage (u potrebnom obimu) vrši se isključenjem
transformatora ili odgovarajućeg broja izvoda u trafostanicama 110/x kV. Direktni potrošači vrše
zaustavljanje rada proizvodnog procesa ili nekog njegovog dijela. Korisnik je dužan da redukuje
potrošnju u traženom iznosu najkasnije 15 minuta po dobijanju naloga od strane OPS-a.
Krajnjim kupcima kojima je primjenom ovog stepena redukcije prekinuto snadbijevanje, mogu
ostati bez napajanja električnom energijom u kontinuitetu ne duže od dva sata. Korisnici (ODS i
direktni potrošači) su dužni da uključe najmanje 35% potrošnje u svoje planove, koje dostavljaju
OPS-u.
Plan hitnih havarijskih redukcija donosi OPS uz konsultacije sa korisnicima prenosnog
sistema.
Hitne havarijske redukcije, po instrukciji OPS-a, sprovode ODS, kao i određeni direktni
potrošači.
OPS obavještava korisnike o uzrocima i trajanju mjera hitnih havarijskih redukcija.
Prestanak primjene mjera hitnih havarijskih redukcija i vraćanje u normalan režim rada vrši se
po dobijanju takve instrukcije od strane OPS-a.
Pri izradi planova za hitne havarijske redukcije treba, koliko je to moguće, izbjeći preklapanje
ovog plana sa Planom automatskog podfrekventnog rasterećenja.
Havarijske redukcije sa dužim trajanjem
Član 213
Havarijske redukcije sa dužim trajanjem se primjenjuju kada situacija u EES-u zahtijeva
ograničenje snage krajnjih kupaca duže od dva sata. Ove redukcije se primjenjuju prema
stalnom, unaprijed utvrđenom planu kojim su određeni redosled i snage krajnjih kupaca koje
treba isključiti. Ovaj vid redukcija se planira sa što većim stepenom selektivnosti i izvodi se
isključenjima na 35 kV i 10 kV.
ODS i direktni potrošači su dužni u svoje planove, koje dostavljaju OPS-u, uključiti najmanje
75% potrošnje, a isključenja kod direktnih potrošača se obavlja na način koji neće prouzrokovati
opštu opasnost ili materijalnu štetu većeg obima.
Plan havarijskih redukcija sa dužim trajanjem donosi OPS uz konsultacije sa korisnicima
prenosnog sistema.
Havarijske redukcije sa dužim trajanjem se primjenjuju i prilikom sprovođenja mjera Vlade u
skladu sa članom 166 Zakona o energetici.
Plan automatskog podfrekventnog rasterećenja
Član 214
Frekventna stabilnost predstavlja sposobnost EES da u slučaju teških poremećaja koji dovode
do značajnih debalansa između proizvodnje i potrošnje u sistemu postigne i održi stabilnu radnu
tačku frekvencije sistema unutar dozvoljenih operativnih granica.
U velikim interkonekcijama, kao što je kontinentalni dio ENTSO-E, u kojima radi EES Crne
Gore, scenariji propada frekvencije u sistemu mogući su u slučajevima odvajanja dijelova
sistema i formiranja više ostrva sa debalansima između proizvodnje i potrošnje. Stabilnost
sistema u ovakvim slučajevima predstavlja praktično pitanje da li će svako od formiranih ostrva
uspostaviti stabilno stacionarno stanje uz minimum prekida napajanja krajnjih kupaca. Takođe,
od najveće je važnosti stabilizovati frekvenciju iznad granične vrijednosti za isključenje
proizvodnih jedinica od 47.5 Hz, što se postiže adekvatnim podfrekvetnim sistemima zaštite.
OPS izrađuje plan podfrekventnog rasterećenja respektujući u najvećoj mogućoj mjeri sa
jedne strane potrebu za minimalnim nivoom isključenja krajnjih kupaca, a sa druge strane
zadovoljavanje minimuma kriterijuma solidarnosti i harmonizacije podfrekventnih sistema zaštite
na regionalnom nivou koji je preporučen u operativnom priručniku ENTSO-E.
Djelovanje podfrekventne zaštite je podijeljeno u pet stepeni, u zavisnosti od propada
frekvence, kao što je prikazano u tabeli 12:
Tabela 12 - Djelovanje podfrekventne zaštite
Stepen Frekvencija Smanjenje opterećenja (%) Kumulativno rasterećenje (%)
I
49,0
5
5
II
48,8
10
15
III
48,6
10
25
IV
48,4
10
35
V
48,2
15
50
Iznos odnosno procenat automatskog rasterećenja po pojedinim stepenima djelovanja zaštite
utvrđuje se u odnosu na maksimalno registrovano opterećenje sistema ostvareno u prethodnoj
godini.
Ovako definisan plan potrebno je periodično usaglašavati (barem jednom godišnje) između
OPS-a, ODS-a i direktnih potrošača. Usaglašavanje podrazumijeva dostavljanje podataka od
strane korisnika prenosnog sistema o spisku distributivnih izvoda (ili djelova pogona kod direktnih
potrošača) koje korisnik predlaže za isključivanje i to u skladu sa dostavljenom vrijednošću u
MW, koja je definisana planom za predviđeni nivo potrošnje korisnika u godini implementacije
plana. Nakon provjere podataka od strane OPS-a da li predloženi nivo konzuma zadovoljava nivo
koji je propisan planom, usaglašeni plan se dostavlja korisnicima prenosnog sistema koji su
dužni da ga implementiraju ugradnjom podfrekventnih sistema zaštite.
OPS revidira i ažurira plan podfrekventnog rasterećenja svake godine za narednu godinu.
Nabavka, ugradnja, održavanje i podešavanje podfrekventnih releja je obaveza vlasnika
postrojenja u kojima su releji instalirani.
Nakon svakog djelovanja podfrekventne zaštite svi korisnici u čijim su postrojenjima
postavljeni releji, prave pisane izvještaje o djelovanju zaštite (broj releja koji je djelovao,
pojedinačna i ukupna snaga koja je isključena, vrijeme djelovanja i sl.) i dostavljaju ih OPS-u koji,
nakon toga, organizuje zajedničku analizu.
9) Plan uspostavljanja rada elektroenergetskog sistema nakon raspada
Član 215
OPS je, u saradnji sa korisnicima, odgovoran za izradu i ažuriranje plana uspostavljanja rada
elektroenergetskog sistema nakon raspada koji predstavlja opštu strategiju za obnovu
elektroenergetskog sistema u periodima nakon djelimičnog ili potpunog raspada.
Član 216
Plan uspostavljanja rada EES-a nakon raspada daje upustva za postupanje svim relevantnim
subjektima, koji su uključeni u proces uspostavljanja, sa ciljem da se obnavljanje sistema odvija
što je moguće brže i sigurnije. Obzirom da pogonsko stanje i raspoloživost elektrana i kapaciteta
prenosnog sistema nisu uvijek isti, već su promjenljivi tokom eksploatacije, OPS je obavezan da
stalno prati stanje EES-a u realnom vremenu i da, shodno tome, može formulisati privremene
procedure za uspostavljanje koje uzimaju u obzir aktuelne uslove EES-a.
Plan uspostavljanja rada EES-a nakon raspada mora obratiti pažnju na:
- prioritet obnove,
- raspoloživost kapaciteta za obnovu, i
- uputstva i instrukcije koje od OPS-a dobijaju korisnici prenosnog sistema koji moraju raditi po
upustvima OPS-a
Član 217
Plan uspostavljanja rada EES-a nakon raspada revidira se i ažurira svake godine. Pored toga,
OPS pregleda i ažurira plan kada dođe do priključenja neke nove proizvodne jedinice na
elektroenergetski sistem, odnosno kada god dođe do promjena u sistemu koje mogu biti od
uticaja na ovaj plan.
Član 218
OPS je dužan da opštu strategiju za uspostavljanje elektroenergetskog sistema detaljno izloži
u planu uspostavljanja rada EES-a nakon raspada koji definiše sljedeće stavke:
- prioritet uspostavljanja napajanja,
- raspoložive kapacitete za ponovno uspostavljanje normalnog stanja,
- upustva koja OPS daje ODS-u, proizvođačima električne energije, kao i ostalim korisnicima,
koji moraju slediti ta upustva,
- uputstva o samostalnim manipulacijama na određenim proizvodnim i prenosnim objektima po
kojima operativno osoblje postupa u slučaju raspada sistema, i
- komunikacije sa nadležnim rukovodstvom OPS-a, predstavnicima vlasti, medijima itd.
Član 219
Prilikom definisanja postupaka za uspostavljanje EES-a, OPS mora strogo voditi računa:
- da tokom vođenja procesa ponovnog uspostavljanja sistema frekvencija ostane pod
kontrolom, kao i da ne dođe do pojave velikih prelaznih režima. U tom cilju, potrebno je, u ovoj
fazi, pažljivo razmotriti mogućnosti korišćenja zaštite za rasterećenje,
- o opravdanosti promjene podešenja, tj. upravljanja zaštitom u periodima kada su odstupanja
sistemskih parametara značajnije izražena, tj kada su sistemski parametri na niskom nivou,
- da naponi u toku uspostavljanja sistema ne smiju prekoračiti određene granice,
- da sposobnosti proizvodnih jedinica za proizvodnjom reaktivne snage koje služe za početno
uspostavljanje sistema, kao i drugih proizvodnih jedinica koje se angažuju tokom procesa
uspostavljanja opterećenja, moraju biti dovoljne da obezbijede kontrolu napona. Ovdje treba
planirati i upotrebu ostalih sredstava za regulaciju reaktivne energije (npr. uređaji za
kompenzaciju reaktivne snage kod velikih krajnjih kupaca),
- da broj manipulacija sa prekidačima, u procesu uspostavljanja sistema, mora biti unutar
operativnih mogućnosti svakog objekta u uslovima isključenja, i
- da opterećenje u svakom koraku uspostavljanja sistema mora zadovoljiti minimalno
dozvoljenu proizvodnju sinhronizovanih proizvodnih jedinica.
Član 220
Kada djelovi sistema prestanu biti međusobno sinhronizovani, ali pri tome ne dođe do
potpunog ili djelimičnog raspada, OPS prema trenutnoj situaciji daje instrukcije određenim
korisnicima da regulišu proizvodnju ili potrošnju, kako bi se omogućilo ponovno povezivanje, tj.
resinhronizacija izdvojenog ostrva. OPS informiše korisnike kada dođe do sinhronizacije.
U slučajevima kada dio sistema, na koji je priključena proizvodna jedinica, bude odvojen od
ostatka sistema, a ne postoje kapaciteti za sinhronizaciju sa ostatkom prenosnog sistema, tada
mora proizvođač električne energije, po instrukciji OPS-a, isključiti sa sistema proizvodne jedinice
i držati ih spremnim (na obrtajima) za resinhronizaciju po narednim instrukcijama OPS-a.
ODS, elektrane i svi drugi pogođeni korisnici, moraju se pridržavati uputstava OPS-a za
vrijeme uspostavljanja EES-a, čak i u slučaju da su ona protivna pojedinim djelovima Plana
uspostavljanja rada EES-a nakon raspada, ukoliko postupanje po njima ne ugrožava pogonsko
osoblje ili opremu.
Nakon završetka procesa uspostavljanja EES-a i povratka u normalan rad, OPS obavještava
korisnike da je funkcionisanje EES-a normalizovano.
OPS izrađuje plan uspostavljanja rada EES-a nakon raspada koji se sastoji od:
- plana uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja i
- plana uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona.
Plan uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja ("black start")
Član 221
Potpuni raspad EES-a Crne Gore podrazumjeva ispad iz pogona svih proizvodnih kapaciteta u
Crnoj Gori, beznaponsko stanje svih postrojenja i prestanak napajanja električnom energijom
svih krajnjih kupaca.
Nakon objave od strane OPS-a da je došlo do djelimičnog ili totalnog raspada EES-a, sve
procedure vezane za normalni pogon se suspenduju i sve dalje akcije se izvršavaju po nalozima
OPS-a u skladu sa Planom uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja.
Sposobnost proizvodne jedinice za "black start" je neophodna za obnovu sistema nakon
totalnog raspada EES-a. U okviru plana uspostavljanja rada sistema nakon raspada definišu se
pojedinačni generatori čije su lokacije i sposobnost potrebni za obnovu rada EES-a Crne Gore.
Procedura koja se odnosi na sposobnost beznaponskog pokretanja generatora moraju biti
periodično pregledana i ažurirana zajedno sa pružaocima ove usluge kako bi se izvršile
eventualne promjene, odredili novi uslovi ili dodale nove proizvodne jedinice.
Opšta strategija uspostavljanja EES-a nakon potpunog raspada, koju moraju slijediti svi
korisnici, je izložena u Planu uspostavljanja rada sistema bez spoljašnjeg napajanja ("black
start") koji definiše sljedeće korake:
- uspostavljanje napajanja dijela potrošnje uz pomoć elektrana koje imaju mogućnost brzog
ponovnog pokretanja,
- sinhronizacija, korak po korak, i povezivanje djelova sistema, i
- konačno i potpuno uspostavljanje normalnog rada cijelog EES-a uključujući i interkonektivne
veze kada se za to steknu uslovi saglasno važećim pravilima zajedničkog rada u interkonekciji.
Plan uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona
Član 222
Djelimični raspad EES-a podrazumjeva odvajanje jednog dijela sistema od ostalog dijela EESa, pri čemu su u tom dijelu sistema posljedice iste kao i kod potpunog raspada EES-a.
Plan uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona sastoji iz sljedećih
uputstava:
- Uputstvo pri nestanku napona zbog kvara na sabirnicama,
- Uputstvo za vršenje samostalnih manipulacija za svako postrojenje prenosnog sistema, i
- Uputstvo obnove EES uz prisustvo spoljašnjeg napona
Prilikom izrade plana uspostavljanja rada sistema uz prisustvo spoljašnjeg napona OPS mora
uzeti u obzir sljedeće prioritete:
- što je moguće brže prosleđivanje napona do proizvodnih objekata i krajnjih kupaca koji su
osjetljivi na dugotrajne prekide u napajanju električnom energijom i
- prosljeđivanje napona do potrošačkih centara prema usvojenom planu prioriteta.
Obuka
Član 223
OPS je obavezan da vrši stalnu stručnu obuku i usavršavanje svog osoblja kako bi bilo
sposobno i spremno da se na odgovarajući način uključeno u izradu, odnosno sprovođenje,
praćenje i prilagođavanje Plana uspostavljanja rada sistema nakon raspada.
Proizvođači, ODS i svi direktni potrošači obavezni su da obezbijede adekvatnu obuku svog
pogonskog osoblja kako bi bilo sposobno i spremno da aktivno i kvalitetno učestvuje u
sprovođenju mjera i aktivnosti u procesu otklanjanja poremećaja u radu EES-a.
4. Upravljanje elektroenergetskim sistemom
1) Uvod
Član 224
OPS upravlja EES-om u skladu sa sljedećim opštim principima:
- očuvati normalno radno stanje EES-a koje podrazumijeva takvo stanje u kojem su radne
tačke parametara sistema udaljene od graničnih vrijednosti za dovoljnu marginu sigurnosti,
- preduzeti sve raspoložive mjere koje će dovesti do najbržeg otklanjanja poremećaja,
smanjenja njegovih posljedica i povratka sistema u normalno radno stanje,
- obezbjediti pouzdan prijem/predaju električne energije propisanog kvaliteta korisnicima
prenosnog sistema,
- optimalno koristiti raspoložive prenosne kapacitete, i
- princip minimalnih troškova rada EES-a.
Član 225
Upravljanje EES-om u realnom vremenu podrazumijeva realizaciju planiranih režima rada
uvažavajući opšte principe navedene u članu 224 uz ostavljanje mogućnosti svim učesnicima na
tržištu električne energije za izmenom prvobitnih planova.
Najznačajnije dužnosti upravljanja EES-om podrazumijevaju vođenje sistema (frekventna
stabilnost, naponska stabilnost, primjena odbrambenih mjera i ponovno uspostavljanje rada),
nadzor sistema u smislu stacionarne i tranzijentne stabilnosti i upravljanje prekidačkim
manipulacijama.
2) Ciljevi
Član 226
Odredbe koje su definisane u okviru upravljanja EES-om imaju za cilj da definišu proceduru i
utvrde sve aktivnosti koje OPS sprovodi djelovanjem na elemente EES-a ili proizvodne jedinice,
direktno ili putem operatora u proizvodnim objektima odnosno distributivnim objektima u cilju
ostvarivanja sigurnog i pouzdanog rada EES Crne Gore i prijema/predaje električne energije
propisanog kvaliteta.
3) Primjena
Član 227
Odgovorne strane za primjenu odredbi koje su definisane u okviru upravljanja EES-om su
OPS i korisnici pod kojima se podrazumijevaju:
- proizvođači električne energije,
- operatori distributivnog sistema,
- operator tržišta i snabdjevači,
- direktni potrošači, i
- operatori susjednih prenosnih sistema.
4) Upravljanje u normalnom radnom stanju
Član 228
Upravljanje u normalnom radnom stanju podrazumijeva obavljanje sljedećih aktivnosti:
1) nadzor rada EES-a u skladu sa utvrđenim dnevnim planom;
2) obavljanje sistemskih usluga regulacije frekvencije i regulacije napona davanjem naloga za
aktiviranje pomoćnih usluga; i
3) komunikacija operatora u Dispečerskom centru OPS-a sa operatorima u objektima
prenosnog sistema, objektima korisnika i susjednim operatorima prenosnih sistema u cilju:
- nadzora nad pogonom sistema,
- nadzora nad stanjem primarne i sekundarne opreme i pomoćnih pogona objekata prenosnog
sistema,
- izvođenja manipulacija rasklopnom opremom,
- izbora režima upravljanja, lokalno ili daljinski,
- registrovanja vrijednosti pogonskih mjernih veličina, alarmnih i položajnih signala, signala
zaštite, odnosno veličine šuma,
- koordinacije rada službi za upravljanje i održavanje na terenu, i
- razmjene ostalih podataka neophodnih za upravljanje.
Nadzor rada EES
Član 229
U cilju donošenja odluka kojima omogućava realizaciju dnevnog plana rada kao i upravljanje
EES-om u skladu sa članom 228, OPS ima na raspolaganju sljedeće informacije u realnom
vremenu:
- frekvenciju sistema,
- vrijednosti napona na sabirnicama postrojenja prenosnog sistema,
- tokove aktivnih i reaktivnih snaga u prenosnom sistemu i objektima korisnika
prenosnogsistema (koji su od interesa za rad prenosnog sistema),
- grešku regulacione oblasti,
- signale indikacija i alarma u prenosnim i objektima korisnika prenosnog sistema,
- aktivne i reaktivne snage na proizvodnim jedinicama,
- status rasklopne opreme,
- pozicije na regulacionim transformatorima, i
- alarme i signalizaciju koji se odnose na ispravnost izmjerenih veličina, rad zaštitnih uređaja,
status komunikacije i slično.
Nadzor nad radnim parametrima EES realizuje se preko SCADA sistema iz Dispečerskog
centra OPS-a, lokalnim sistemima za upravljanje i nadzor u objektima OPS-a i korisnika kao i uz
pomoć informacija dobijenih drugim sredstvima za komunikaciju sa objektima prenosnog
sistema, objektima korisnika i operatorima susjednih sistema.
Izdavanje naloga
Član 230
Dispečerski centar OPS-a, koji vrši upravljanje prenosnim sistemom je ovlašćen da izdaje
opšte naloge korisnicima u cilju upravljanja svim prekidačkim manipulacijama u sistemu kao i
ispunjenja obaveze vršenja sistemskih usluga.
Dispečerski centar OPS-a prilikom upravljanja u normalnom radnom stanju izdaje dispečerske
naloge za:
- manipulacije sa rasklopnom opremom u prenosnom sistemu,
- angažovanje pomoćnih usluga,
- promjenu u proizvodnji reaktivne snage proizvodne jedinice ili za održavanje određenog
nivoa napona na sabirnicama u skladu sa tehničkim uslovima definisanim u članu 56 stav 1 i čl.
77 do 81 ovih Pravila, i
uključivanje/isključivanje
i
regulaciju
opreme
za
reaktivnu
kompenzaciju
(kapaciteta/reaktora/SVC-a/promjena postavke preklopke transformatora).
Nalog se izdaje usmenim putem, uz obavezno snimanje naloga na registrofonu ili putem
depeše, ili na drugi način shodno internim procedurama OPS-a i sporazumom kojim se uređuje
eksploatacija objekta, a koji je zaključen između OPS i korisnika prenosnog sistema.
Nalog izdat od strane Dispečerskog centra OPS-a je obavezujući za operatore u objektima
prenosnog sistema i korisnika.
Izuzetno, u slučajevima kada izdati nalog od strane dispečerskog centra OPS-a može ugroziti
bezbjednost ljudi ili objekta, podređeno osoblje u smislu upravljanja elektroenergetskim sistemom
(operatori u prenosnim objektima, odnosno osoblje u centrima upravljanja korisnika prenosnog
sistema) nije dužno da izvrši nalog, ali mora da obrazloži zbog čega to nije učinilo. Takođe,
pomenuto osoblje može da predloži upravljačke akcije nadređenom centru upravljanja OPS-a na
osnovu informacija kojima raspolaže, sa tim da ono snosi potpunu odgovornost za tačnost tih
informacija.
Izmjena utvrđenog dnevnog plana rada EES-a
Član 231
Prilikom zahtjeva od odgovorne strane za unutardnevnom izmjenom bilo kojeg djela plana koji
je sadržan u okviru dnevnog plana rada EES-a izrađenog u skladu sa članom 156 ovih Pravila,
OPS provjerava sljedeće:
- da li upućeni zahtjev ugrožava uslove za održavanjem normalnog radnog stanja EES-a,
- da li se remete uslovi tržišta električne energije, i
- da li se ugrožava pristup drugom korisniku prenosnog sistema
Ukoliko se ustanovi da zahtjev za izmjenom narušava neki od gore navedenih kriterijuma
promjena se odbija i OPS u saradnji sa odgovornom stranom traži drugi način za rešenje uzroka
koji zahtijevaju promjenu dnevnog plana rada EES-a.
U slučaju značajnih promjena po pitanju odstupanja potrošnje, proizvodnje ili raspoloživih
prenosnih kapaciteta koje mogu dovesti, ili su već dovele do poremećaja, OPS može samostalno
izmjeniti dnevni plana rada elektroenergetskog sistema u okviru ugovorenih sistemskih usluga
kao i drugih navedenih mjera iz čl. 238 do 241 ovih Pravila.
Izvođenje radova u prenosnom sistemu
Član 232
Isključenje elemenata EES zbog radova izvršava se na osnovu odobrenja za isključenje koje
daje OPS po podnesenim zahtjevima za isključenje, u skladu sa dnevnim planovima ili hitnim
isključenjima.
Procedura koja se sprovodi prilikom izvođenja radova u prenosnom sistemu obuhvata
sljedeće aktivnosti:
- razmjenu informacija u skladu sa članom 163 ovih Pravila o planiranim ili hitnim radovima
odnosno manipulacijama u postrojenjima OPS-a ili korisnika koje mogu biti od interesa za
odgovorne strane u cilju izbjegavanja neželjenih posljedica kako po sigurnost rada EES tako i po
sigurnost napajanja korisnika;
- izdavanje naloga za izvršenje manipulacija od strane Dispečerskog centra OPS-a u skladu
sa članom 230 ovih Pravila,
- potvrđivanje o izvršenoj manipulaciji od strane dežurnog operatora u postrojenjima
prenosnog sistema ili postrojenjima korisnika, i
- izdavanje dozvole za obavljanje radova na dalekovodima od strane Dispečerskog centra
OPS-a, odnosno dežurnog operatora u postrojenju za radove u postrojenjima OPS-a ili korisnika,
nakon potvrde o završenim manipulacijama kojima su obezbjeđeni uslovi za bezbjedno izvođenje
radova.
Izvještavanje kod izvođenja radova u prenosnom sistemu
Član 233
U cilju očuvanja stabilnog rada EES-a i izbjegavanja mogućih neželjenih posljedica, kako na
radprenosnog sistema, tako i na rad korisnika, neophodno je obezbijediti pravovremenu i
pouzdanu razmjenu informacija o svim isključenjima (planiranim ili hitnim) u sistemu.
U slučaju izvođenja radova ili manipulacija u prenosnom sistemu koji je u nadležnosti OPS-a,
a koje bi mogle izazvati posljedice na rad korisnika prenosnog sistema, OPS o tome obavještava
korisnike sistema.
U slučajevima planiranih radova ili manipulacija u postrojenju ili djelovima postrojenja u
vlasništvu korisnika koje bi mogle izazvati posljedice na siguran rad EES-a ili na rad drugih
korisnika, korisnik mora obavijestiti OPS. Shodno obavještenju dobijenom od korisnika, OPS
obavještava druge korisnike, kao i operatore susjednih prenosnih sistema u skladu sa pravilima
ENTSO-E o zajedničkom radu u interkonekciji.
Informacija treba da sadrži sljedeće podatke:
- tačan naziv elementa EES -a na kome se izvode radovi/manipulacije,
- opis radova/manipulacija,
- okvirno vrijeme početka i završetka radova/manipulacija, i
- upozorenje o mogućim posljedicama kako po sigurnost rada EES tako i na sigurnost
napajanja korisnika.
Procedure kod izvođenja radova u prenosnom sistemu
Član 234
U okviru internog pravilnika o radu "Uputstvo za rad Dispečerskog centra OPS-a" detaljno su
opisane sljedeće procedure za slučaj radova u prenosnom sistemu koja je u nadležnosti OPS-a:
- izdavanje naloga i način njihovog dostavljanja,
- opis sadržaja potvrde o izvršenju manipulacije i način njenog dostavljanja, i
- izdavanje dozvole za rad i opis njenog sadržaja.
U slučaju izvođenja radova ili manipulacija u prenosnom sistemu koji je u nadležnosti
korisnika, sve gore navedene procedure definišu se u okviru Ugovora o priključenju.
OPS, kao i svaki korisnik prenosnog sistema moraju imati interni Pravilnik i/ili Uputstva o
mjerama sigurnosti koje je neophodno sprovesti pri radu na elektroenergetskim objektima. Ovim
Pravilnikom i/ili Uputstvom se, pored ostalog, definišu i sigurnosne procedure zaštite na radu koje
je neophodno sprovesti u slučaju izvođenja radova u prenosnom sistemu ili sistemu korisnika.
Koordinacija mjera zaštite na radu između korisnika i OPS-a se definiše u okviru Ugovora o
priključenju.
Rad komunikacionog i tehničkog sistema upravljanja
Član 235
OPS omogućava kontinualnu komunikaciju sa korisnicima prenosnog sistema, učesnicima na
tržištu električne energije i ostalim operatorima prenosnog sistema svojim komunikacionim
sistemom u skladu sa obavezujućim odredbama ENTSO-E operativnog priručnika (Pravilo 6 Komunikaciona infrastruktura).
Svi razgovori u Dispečerskom centru OPS-a koji se tiču operativnog upravljanja moraju se
obavljati preko telefona koji su povezani sa uređajem za snimanje razgovora.
U Dispečerskom centru OPS-a se arhiviraju svi poslani i primljeni faksovi, e-mail-ovi, pisana
pošta i druga korespondencija.
Korisnici prenosnog sistema obezbjeđuju kontinualni prenos neophodnih podataka u
Dispečerski centar OPS-a prema odredbama definisanim u članu 95.
Svi sistemi za komunikaciju moraju imati odgovarajuću rezervu za slučaj otkaza.
Za slučaj otkaza sistema za komunikaciju, predviđena je procedura koja se usaglašava u
okviru Ugovora o priključenju u dijelu kojim se reguliše eksploatacija objekta korisnika prenosnog
sistema.
Tehnički sistem upravljanja mora biti dizajniran i korišćen tako da OPS može ispuniti sve
obaveze vezane za upravljanje prenosnim sistemom.
Centri upravljanja OPS moraju imati jasno i razumljivo prikazane parametre u prenosnom
sistemu. Ovi parametri se moraju prikazivati u realnom vremenu.
OPS mora imati mogućnost arhiviranja navedenih parametara u ovom odjeljku u cilju
analiziranja rada EESa, ponašanja proizvodnih jedinica i izrade izvještaja o radu EES-a.
Svi generatori koji učestvuju u sekundarnoj regulaciji moraju biti integrisani u
odgovarajućemjerno-upravljačko kolo koje u realnom vremenu dostavlja signale za formiranje
greške regulacione oblasti.
U slučaju privremene neraspoloživosti Dispečerskog centra OPS-a, njegove funkcije preuzima
rezervni Dispečerski centar. U tom smislu, rezervni Dispečerski centar mora raspolagati
odgovarajućom dokumentacijom i SCADA signalima.
OPS i korisnici prenosnog sistema dužni su da svoju opremu koja služi za komunikaciju i
upravljanje održavaju u ispravnom stanju.
Radovi na održavanju opreme za komunikaciju i upravljanje prenosnim sistemom moraju se
planirati tako da se ne ugrozi normalan rad sistema. Prilikom planiranja ovih radova, OPS
sarađuje sa korisnicima prenosnog sistema i susjednim operatorima prenosnog sistema.
Korisnici prenosnog sistema dostavljaju tehničkom sistemu upravljanja OPS-a sve informacije
u realnom vremenu neophodne za odvijanje upravljačkih akcija u saglasnosti sa članom 95 stav
3 ovih Pravila.
Korisnik prenosnog sistema mora posedovati dokumentaciju koja se odnosi na komunikacionu
i opremu za upravljanje prenosnim sistemom instaliranu u svom objektu. Na zahtjev OPS,
korisnik prenosnog sistema mora staviti na uvid dokumentaciju navedenu u ovom odjeljku.
Korisnik prenosnog sistema dužan je da u slučaju nastanka kvara na opremi za komunikaciju,
odnosno upravljanje prenosnim sistemom odmah obavijesti OPS.
Prikupljanje podataka
Član 236
OPS prikuplja sve podatke neophodne za planiranje i analizu rada EES-a u vremenskoj
rezoluciji od interesa za planiranje rada EES-a, a to su:
- srednjesatni podaci o razmjeni po interkonektivnim vodovima,
- srednjesatni podaci o proizvodnji aktivne i reaktivne energije svih elektrana,
- srednjesatni podaci potrošnje distributivnih transformatora 110/X kV,
- srednjesatni podaci potrošnje direktnih potrošača,
- stanja akumulacija i dotoka u hidroelektranama,
- stanja deponija uglja i mazuta za termoelektrane,
- podaci o ispadima elemenata u sistemu sa uzrokom i vremenom ispada, trajanje prekida
napajanja određenog konzumnog područja,
- podaci o ispadima proizvodnih objekata sa uzrokom i vremenom ispada,
- vrijednosti napona u karakterističnim čvorovima, i
- ostali podaci neophodni za planiranje i analizu rada EES-a.
Korisnici prenosnog sistema dužni su da dostave OPS-u navedene podatke koji se odnose na
njihove objekte, na način i u formatu koji propisuje OPS.
5) Upravljanje u poremećenim uslovima
Član 237
Poremećeni radni režimi podrazumijevaju sve radne režime koji odstupaju od normalnog
stanja. U okviru upravljanja poremećajima u sistemu, OPS je odgovoran za sprovođenje mjera
ograničenja širenja poremećaja kao i za ponovno uspostavljanje rada sistema. U tom smislu,
siguran i stabilan rad EES-a i njegova restauracija imaju prednost nad interesima korisnika
prenosnog sistema.
Član 238
Upravljanje u poremećenim uslovima izvodi OPS i podrazumijeva primjenu odbrambenih
mjera definisanih u planovima za rad EES-a u vanrednim okolnostima (član 200 ovih Pravila)
kojima se sistem održava ili vraća što je moguće brže u normalni radni režim.
Član 239
Svi lokalni poremećaji (kvarovi) u prenosnom sistemu otklanjaju se pravovremenim i
selektivnim djelovanjem sistema zaštite u skladu sa članom 201 ovih Pravila sa ciljem da se
sačuva oprema u prenosnim i objektima korisnika prenosnog sistema od trajnih oštećenja,
odnosno da se minimalizuju posljedice kvarova ili poremećaja u EES-u i da se održi njegov
stabilan rad.
Član 240
Planom preventivnih akcija obuhvataju se sve upravljačke mjere koje su Dispečerskom centru
OPS-a na raspolaganju kojima se sprečava širenje poremećaja kao i omogućiti povratak sistema
u normalno radno stanje bez preduzimanja havarijskih redukcija.
Ukoliko preduzete preventivne mjere nisu dovoljne ili ukoliko i dalje postoji opasnost od širenja
poremećaja, OPS ima pravo da privremeno isključi djelove sistema kako bi održao siguran rad
sistema i spriječio štetne posljedice širih razmjera (totalni raspad sistema). U poremećenim
radnim režimima odgovarajući nalozi koji su dobijeni od strane OPS-a moraju se izvršiti bez
odlaganja.
Član 241
U slučaju nedostatka aktivne snage u EES-u, naponskog sloma tj. nedostatka reaktivne snage
u sistemu, preopterećenja elementa prenosnog sistema ili nekog drugog poremećaja, pri čemu
preti opasnost narušavanja normalnog rada elektroenergetskog sistema, može se pristupiti
ograničenju isporuke električne energije u celom ili pojedinim djelovima sistema primjenom
redukcija potrošnje definisanih u članu 208 ovih Pravila.
U slučaju djelimičnog ili potpunog raspada EES-a nadležni centri upravljanja OPS-a i korisnika
prenosnog sistema uspostavljaju EES u skladu odredbama plana uspostavljanja rada EES-a
nakon raspada (čl. 215 do 222 ovih Pravila).
U slučajevima kada OPS ili korisnik dobiju informaciju o pogonskom događaju koji bi mogao
imati uticaja na sigurnost rada EES-a i koji su od interesa za obe odgovorne strane, oni istog
trenutka moraju obavijestiti jedan drugog o novonastaloj situaciji.
Član 242
U cilju ispitivanja događaja prilikom poremećaja u prenosnom sistemu, OPS može zatražiti
specijalne provjere koje korisnik mora izvršiti na svojoj opremi ukoliko je ova oprema povezana
na prenosni sistem OPS-a.
Član 243
Odgovorne strane moraju pružati podršku i informacije jedan drugom u cilju otklanjanja i
ispitivanja uzroka nastanka kvara.
Za svaki značajniji poremećaj u prenosnom sistemu, koji podrazumijeva poremećaj pri kojem
je došlo do prekida isporuke električne energije, redukcije potrošnje ili ukidanja ugovorenih
razmjena električne energije, OPS izrađuje odgovarajući izvještaj.
Izvještaj o značajnijim poremećajima treba da sadrži:
- datum, vreme nastanka i trajanje poremećaja,
- mjesto i uzrok nastanka poremećaja,
- podatke o ukidanju ugovorenih razmjena električne energije ili redukciji potrošnje, i
- ukupno ukinutu razmjenu/neisporučenu električnu energiju.
6) Tehnički i drugi uslovi za rad sistema u interkonekciji
Član 244
Saradnja OPS sa drugim operatorima prenosnih sistema se odvija na dva nivoa:
- u vlastitom kontrolnom bloku radi obračuna neželjenih odstupanja prema interkonekciji i
- sa drugim kontrolnim blokovima radi sigurnog pogona interkonekcije.
Član 245
OPS je dužan da u saradnji sa susjednim operatorima osigura usklađenu regulaciju napona
na krajevima interkonektivnih dalekovoda u cilju smanjenja razmjene reaktivne snage.
OPS je dužan da nadgleda ostvarivanje planirane razmjene aktivne snage sa drugim
operatorima. Pogon treba da se vodi tako da je što manje odstupanje između dogovorene i
stvarne razmjene.
OPS je u obavezi da osigura rezervu kapaciteta za prenos između EES Crne Gore i drugih
sistema koja omogućava dodatan protok snage djelovanjem primarne regulacije pri poremećaju.
OPS vrši regulaciju frekvencije u skladu sa pravilima ENTSO-E.
OPS na granici sa susjednim operatorom usklađuje:
- raspoloživu lokalnu rezervu rektivne snage,
- minimalne i maksimalne dopuštene napone u trajnom pogonu i njihova kratkotrajna
narušavanja,
- opseg razmjene reaktivne energije i postupke pri narušavanju opsega,
- koordinaciju izolacije, i
- zajedničke mjere za regulaciju napona.
Obračun i kompenzacija neželjenih odstupanja obavljaju se u skladu sa pravilima ENTSO-E.
OPS koordinira planove razvoja i izgradnje prenosnog sistema sa susjednim operatorima.
OPS je odgovoran za ugradnju zaštitnih sistema na način da nije ugrožena oprema u drugim
sistemima.
OPS je dužan da vrši koordinaciju aktivnosti na upravljanju zagušenjima sa susjednim
operatorima.
OPS vrši koordinaciju aktivnosti u poremećenim uslovima rada interkonekcije sa susjednim
operatorima prenosnog sistema.
OPS je dužan da sa drugim operatorima razmjenjuje podatke koji omogućuju nadzor prenosa
energije preko granica regulacionih oblasti:
- planirana isključenja pojedinih elemenata sistema, od značaja za rad interkonekcije,
- podatke o vrijednostima napona,
- modele mreže,
- planove razmjene preko granice kontrolne oblasti, i
- mjerenja u realnom vremenu napona, aktivne i reaktivne snage i statusa prekidača na
elementima od značaja za rad interkonekcije, definisanim u skladu sa članom 205 st. 3 i 4 ovih
Pravila.
7) Izvještaj o radu prenosnog sistema
Član 246
Dispečerski centar OPS-a hronološki vodi dnevnik rada u koji se upisuju svi relevantni podaci
za upravljanje prenosnim sistemom, a naročito:
- izdati i primljeni nalozi,
- ispadi i kvarovi elemenata prenosnog sistema,
- izvršene manipulacije u prenosnom sistemu,
- relevantne događaje vezani za rad proizvodnih objekata,
- relevantne događaje vezane za sigurnost rada prenosnog sistema,
- sprovođenje ograničenja isporuke električne energije,
- problematika rada opreme za upravljanje,
- raspoloživost zaštite u prenosnom sistemu,
- dokumenti za rad,
- prispeli telegrami, i
- ostale informacije relevantne za rad EES-a.
Član 247
Na osnovu dnevnika rada, arhiviranih podataka iz SCADA sistema kao i dostavljenih podataka
od strane korisnika usmenim ili pismenim putem OPS izrađuje periodične izvještaje o radu
prenosnog sistema. Izvještaj o radu prenosnog sistema sadrži sljedeće:
- podatke o proizvodnji,
- podatke o potrošnji,
- podatke o razmjeni električne energije,
- podatke o gubicima u prenosnom sistemu,
- podatke o angažovanim pomoćnim uslugama,
- podatke o pogonskim događajima,
- podatke o trajanju prekida napajanja, i
- ostale podatke od interesa za rad prenosnog sistema
Periodične izvještaje o radu prenosnog sistema OPS dostavlja Agenciji na uvid.
VI. PRISTUP PRENOSNOM SISTEMU
1. Uvod
Član 248
Pristup prenosnom sistemu podrazumijeva pristup treće strane (korisnika prenosnog sistema)
prenosnom sistemu za potrebe prenosa električne energije za podmirivanje potrošnje u Crnoj
Gori ili radi tranzita.
Odredbama Pravila, vezanih na pristup prenosnom sistemu, se utvrđuju osnovni uslovi i
procedure djelovanja OPS-a prema učesnicima na tržištu električne energije, kao i uslovi za
koordinaciju OPS-a i Operatora tržišta kao glavnog nosilaca aktivnosti organizovanja i upravljanja
tržištem električne energije sa ciljem obezbjeđenja uslova za ravnopravan položaj učesnika na
tržištu električne energije, kao i njihovog prava na nediskriminatoran pristup prenosnom sistemu.
Član 249
Pristup prenosnom sistemu korisnik može ostvariti:
- sklapanjem ugovora o pristupu prenosnom sistemu u cilju korišćenja prenosnih kapaciteta
unutar kontrolne oblasti Crna Gora,
- sklapanjem ugovora o pristupu prenosnom sistemu u cilju korišćenja prekograničnih
prenosnih kapaciteta, ili odobrenjem pristupa od strane OPS-a, u skladu sa procedurom koju
OPS definiše i objavljuje na svojoj internet stranici, a na osnovu prethodno sprovedene
registracije korisnika.
Član 250
OPS odobrava i upravlja pristupom prenosnom sistemu.
Član 251
Ugovorom o pristupu prenosnom sistemu, korisnik prenosnog sistema stiče pravo
garantovanog pristupa prenosnom sistemu radi prenosa određene količine električne energije po
utvrđenom dijagramu, vremenskom roku i prenosnom pravcu.
Član 252
OPS na svojoj internet stranici blagovremeno objavljuje podatke od značaja za korišćenje
prenosnog sistema, o kapacitetima, zagušenjima, kao i druge podatke potrebne za
funkcionisanje tržišta električne energije.
2. Ciljevi
Član 253
Cilj odredbi Pravila, vezanih na pristup prenosnom sistemu, je da se:
- na zakonit, javan i nediskriminatoran način omogući pristup i korišćenje kapaciteta
prenosnog sistema trećoj strani (korisnicima prenosnog sistema),
- izvrši optimizacija kapaciteta prenosnog sistema,
- omogući, što je moguće pouzdanije, snabdijevanje potrošača i podmirenje potrošnje u Crnoj
Gori,
- u okviru raspoloživih neiskorišćenih kapaciteta prenosnog sistema, a u skladu sa važećim
propisima u intrekoneciji, omogući tranzit električne energije, za podmirenje potrošnje izvan Crne
Gore, i
- omogući regionalna harmonizacija procedura pristupa prekograničnim prenosnim
kapacitetima.
3. Primjena
Član 254
Odgovorne strane za primjenu odredbi Pravila, vezanih na pristup prenosnom sistemu, su
OPS, Operator tržišta i korisnici pod kojima se podrazumijevaju:
- proizvođači električne energije,
- trgovci električnom energijom,
- snabdjevači,
- direktni potrošači,
- operatori susjednih prenosnih sistema,
- ostali subjekti zainteresovani za korišćenje prenosnog sistema crnogorskog OPS-a.
4. Opšte karakteristike pristupa prenosnom sistemu
Član 255
Pristup prenosnom sistemu je aktivnost u okviru koje OPS korisnicima prenosnog sistema
pruža uslugu prenosa električne energije. Usluga prenosa električne energije je postupak pri
nabavci/isporuci električne energije, kojim OPS obezbjeđuje prenos električne energije sa jednog
ili više mjesta, odnosno napojnih čvorišta (proizvodnih ili prenosnih objekata), kroz prenosni
sistem, do distributivnog sistema ili postrojenja direktnih potrošača.
U odnosu na organizacionu strukturu EES-a, međusobni odnos mjesta nabavke i mjesta
isporuke električne energije može biti:
- mjesto nabavke i mjesto isporuke su unutar regulacione oblasti OPS-a,
- mjesto nabavke je unutar regulacione oblasti OPS-a, a mjesto isporuke izvan njegove
oblasti,
- mjesto nabavke je izvan regulacione oblasti OPS-a, mjesto isporuke unutar njegove oblasti ili
- mjesto nabavke i mjesto isporuke su u različitim (ili istoj) regulacionim oblastima, a
istovremeno izvan regulacione oblasti OPS-a (tranzit električne energije).
5. Korišćenje prenosnih kapaciteta unutar kontrolne oblasti OPS-a
Član 256
Prenosni kapaciteti unutar kontrolne oblasti OPS-a stavljaju se na raspolaganje korisnicima
prenosnog sistema u cilju omogućavanja rada EES-a u propisanim okvirima.
Član 257
Način korišćenja prenosnih kapaciteta unutar kontrolne oblasti OPS-a definiše se Ugovorom o
korišćenju prenosnog sistema između OPS-a i korisnika ili ugovorima o medjusistemskoj
kompenzaciji izmedju OPS-a i drugih OPS-ova iz interkonekcije.
Ugovor o korišćenju prenosnog sistema sadrži:
- garantovane parametre kvaliteta prenesene električne energije,
- obračunska mjerna mjesta relevantna za mjerenje prenesene električne energije,
- način prijave prenosa električne energije i maksimalnu predviđenu snagu prenosa,
- način usaglašavanja obračunskih vrijednosti,
- komercijalne uslove usluge prenosa električne energije, i
- uslove privremenog ili trajnog prekida usluge prenosa.
Po pravilu, Ugovor o korišćenju prenosnog sistema unutar kotrolne oblasti sklapa se sa svim
korisnicima pojedinačno, jednom godišnje. Izuzetno, ugovor o korišćenju prenosnog sistema za
potrebe OPS-ova iz interkonekcije sklapa se na multilateralnom nivou.
Član 258
Usluga prenosa električne energije unutar kontrolne oblasti OPS-a ostvaruje se kroz sljedeće
faze:
- prijava prenosa,
- provjera izvodljivosti,
- nadzor rada EES-a, i
- usaglašavanje i obračun.
1) Balansna odgovornost
Član 259
Svaki nosilac balansne odgovornosti balansne grupe, odnosno balansno odgovorni subjekt
mora da preuzme balansnu odgovornost prema OPS-u, što predstavlja odgovornost za
odstupanje od sopstvenog programa rada (voznog reda).
Nosilac balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovorni subjekt su odgovorni za
zaključivanje trilateralnog Ugovora o balansnoj odgovornosti sa OPS-om i Operatorom tržišta.
Svi povlašćeni proizvođači su članovi jedne balansne grupe kojoj OPS ne naplaćuje
odstupanja.
Operator tržišta vodi i redovno ažurira evidenciju balansnih grupa i balansno odgovornih
subjekata (Registar nosilaca balansne odgovornosti).
Nosioci balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovorni subjekti su dužni da
Operatoru tržišta dostave listu svojih primopredajnih mjesta na prenosnoj i distributivnom
sistemu. Lista primopredajnih mjesta se dostavlja uz zahtjev za sticanje statusa nosilaca
balansne odgovornosti.
Nosilac balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovorni subjekt dužni su u
pisanoj formi obavijestiti Operatora tržišta i OPS o promjenama svog statusa (ime, naziv
prebivališta/sjedišta i dr.) najkasnije 7 dana po nastaloj promjeni. Administrativne promjene se
moraju unijeti u postojeći Ugovor o balansnoj odgovornosti.
Operator tržišta mjesečno obavještava nosioce balansne odgovornosti balansnih grupa i
balansno odgovorne subjekte o ažuriranoj evidenciji balansnih grupa i balansno odgovornih
subjekata.
2) Vozni redovi
Dostavljanje voznih redova
Član 260
Korisnici prenosnog sistema koji imaju potpisan Ugovor o korišćenju prenosnog sistema
unutar kontrolne oblasti OPS-a dužni su da planirani prenos električne energije (vozni red)
prijave OPS-u u proceduri prijavljivanja voznih redova definisanoj Tržišnim pravilima i Uputstvom
za prijavu i izradu voznih redova. Po pravilu, prijava načina korišćenja prenosnog sistema vrši se
svakog radnog dana do 12:00, za naredni dan.
Svaki korisnik prenosnog sistema je odgovoran za svoj prijavljeni vozni red. Vozni red
korisnika sadrži:
- naziv i šifru direktnog potrošača,
- naziv i šifra proizvođača,
- naziv, šifru snabdjevača, ako ona nije identična sa šifrom direktnog potrošača ili proizvođača,
a snabdjevač je njihov zastupnik,
- naziv ugovornog subjekta koji plaća usluge prenosa,
- vrijeme početka pružanja usluge prenosa,
- vrijeme završetka pružanja usluge prenosa,
- napojna i potrošačka čvorišta, odnosno mjesta ulaska u prenosni sistem i izlaska iz
prenosnog sistema, i
- 15-to minutne ili satne srednje vrijednosti snage za sva napojna i potrošačka čvorišta.
Povlašćeni proizvođač dužan je da OPS-u i Operatoru tržišta dostavlja mjesečne i godišnje
planove proizvodnje, za prosječne meteorološke uslove i očekivanja u mjesečnim odstupanjima
proizvodnje zasnovane na mjerenjima na osnovu kojih je utvrđen potencijal obnovljivog izvora
energije.
Okvirni vozni red sastavlja Operator tržišta na osnovu voznih redova evidentiranih bilateralnih
ugovora koje mu dostavljaju strane odgovorne za prijavu voznog reda.
Provjeru voznih redova sa stanovišta kompletnosti i usaglašenosti podataka vrši Operator
tržišta u skladu sa Tržišnim pravilima i Uputstvom za prijavu i izradu voznih redova. Na osnovu
provjerenih voznih redova nosilaca balansne odgovornosti balansne grupe i balansno odgovornih
subjekata Operator tržišta izrađuje okvirni vozni red i dostavlja ga OPS-u.
Izmjena voznih redova
Član 261
Izmjena voznih redova, provjeru i odobravanje obavlja se u skladu sa Tržišnim pravilima i
Uputstvom za prijavu i izradu voznih redova.
OPS provjerava i daje saglasnost na zahtjeve učesnika na tržištu za promjenom količine
proizvodnje, potrošnje i razmjene električne energije u skladu sa tehničkim mogućnostima i
očuvanjem sigurnosti rada EES-a.
U slučaju nastanka havarijskog stanja u EES-u, OPS ima pravo da suspenduje pojedine ili sve
transakcije zaključene na tržištu električne energije u cilju očuvanja stabilnosti EES-a.
Nosioci balansne odgovornosti mogu izmijeniti svoje odobrene vozne redove i nakon vremena
određenog za dostavu voznih redova u slučajevima:
- ako je izmjena uzrokovana kvarovima u sistemu, koje su objavili OPS ili ODS, što iziskuje da
se teret (snaga) nosilaca balansne odgovornosti mora smanjiti za najmanje 10 MW ili, ako je u
pitanju proizvođač, proizvodnja nosilaca ograniči za najmanje 10 MW,
- ako u proizvodnoj jedinici sa snagom od najmanje 10 MW, za koju je nosilac odgovoran,
dođe do neočekivanog prekida u radu,
- ako je OPS smanjio neku transakciju preko interkonektora, u skladu sa ugovorom o
interkonekciji,
- u slučaju kupovine i prodaje energije za balansiranje u regulacionoj oblasti OPS-a, ili
- u slučaju obezbjeđivanja pomoćnih usluga (aktiviranje tercijarne rezerve) operatorima
prenosnih sistemima van regulacione oblasti OPS-a.
Provjera tehničke izvodljivosti voznih redova
Član 262
OPS je dužan da provjeri tehničku izvodljivost okvirnog voznog reda sa stanovišta sigurnosti i
stabilnosti rada sistema sa ciljem identifikacije mogućih tehničkih ograničenja (pre svega
zagušenja u prenosnom sistemu i ograničenja u obezbjeđivanju pomoćnih i sistemskih usluga).
OPS vrši provjeru slobodnih i dodijeljenih prekograničnih prenosnih kapaciteta, odnosno
provjeru mogućnosti za realizaciju najavljene usluge prenosa.
OPS neće odobriti prijavu za pružanje usluge prekograničnog prenosa električne energije
koja, po stručnoj procjeni, u skladu sa utvrđenim kriterijumima, ugrožava funkcionisanje EES-a,
čak i ako je na prethodno sprovedenim aukcijama dodijeljen prekogranični prenosni kapacitet, i o
tome obavještava uključene (zainteresovane) korisnike i operatore susjedih prenosnih sistema.
Postupak odbijanja (zabrane) se sprovodi na načun definisan u čl. 165 do 169 ovih Pravila.
Vremenski rokovi u kojima je OPS dužan da donese odluku u vezi sa prijavama za pružanje
usluge prenosa električne energije na osnovu ugovora, definisani su posebnim pravilnikom o
načinu izrade i dostavljanja planova rada.
OPS odobrava prijavu za pružanje usluge prenosa električne energije ako se prenos
električne energije može izvesti u svim 15-to minutnim (ili satnim) intervalima tokom traženog
perioda trajanja pružanja usluge. Ako OPS odbije prijavu za prenos električne energije za
određeni period isti korisnik prenosnog sistema dužan je podnijeti naknadnu prijavu sa
vrijednostima usaglašenim sa OPS-om.
Okvirni vozni red, u koji OPS dodaje gubitke u prenosnom sistemu, rešenja mogućih tehničkih
ograničenja, i tranzit električne energije, se naziva konačni vozni red i smatra se obavezujućim
za sve nosioce balansne odgovornosti.
Konačni vozni red je osnova za rad elektroenergetskog sistema i izračunavanje količinskih
odstupanja za naredni dan.
OPS prosleđuje konačni vozni red Operatoru tržišta.
3) Obračun odstupanja
Član 263
Svaki nosilac balansne odgovornosti preuzima odgovornost prema OPS-u za odstupanja od
plana svih učesnika za koje je on odgovoran. Odstupanja se obračunavaju i kompenzuju od
strane Operatora tržišta u skladu sa Pravilnikom o načinu obračuna odstupanja predaje i prijema
električne energije od voznih redova.
OPS obezbjeđuje mjerenje predate i primljene električne energije na tačkama razdvajanja
prenosnog sistema sa korisnicima, susjednim sistemima i drugim relevantnim tačkama.
OPS utvrđuje gubitke nastale u prenosnom sistemu za svaki sat posebno i podatke o
utvrđenim gubicima dostavlja Operatoru tržišta.
OPS je obavezan da provjerene i potvrđene mjerne podatke, koji su postali zvanični, dostavi
Operatoru tržišta. Operator tržišta te podatke može koristiti za utvrđivanje količinskog odstupanja
predaje/prijema električne energije od voznih redova, finansijski obračun i analizu funkcionisanja
tržišta.
6. Dodjela i korišćenje prekograničnih prenosnih kapaciteta
Član 264
OPS je odgovoran za odobravanje i realizaciju korišćenja prekograničnih prenosnih
kapaciteta.
Član 265
Operator prenosnog sistema utvrđuje prekogranični neto prenosni kapacitet (NTC) u saradnji
sa operatorima sistema u interkonekciji za svaku granicu na godišnjem, mjesečnom, nedjeljnom i
dnevnom nivou.
Prilikom određivanja neto prenosnog kapaciteta uvažavaju se predviđena pogonska stanja u
elektroenergetskim sistemima u regionu za odgovarajući vremenski period, tehnički kriterijumi iz
člana 19 stav 4 tč. 1 i 2 ovih Pravila i odgovarajući postupci uređeni UCTE / ENTSO-E
operativnim priručnikom.
Član 266
OPS objavljuje na svojoj internet stranici informacije o vrijednosti godišnjih, mjesečnih,
sedmičnih i dnevnih neto prenosnih kapaciteta, već raspoređenih kapaciteta (AAC) i raspoloživih
prenosnih kapaciteta (ATC) za svaki navedeni vremenski horizont, kao i druge relevantne
podatke za prekograničnu razmjenu električne energije.
Član 267
OPS vrši dodjelu prekograničnog kapaciteta u skladu sa Pravilima za dodjelu raspoloživih
prekograničnih prenosnih kapaciteta i objavljuje informacije o dodjeli prekograničnih kapaciteta
na svojoj internet stranici.
Nakon što OPS izvrši dodjelu prava na korišćenje prekograničnog prenosnog kapaciteta
učesnicima na tržištu električne energije, ovi učesnici na tržištu električne energije stiču pravo da
u okviru izrade i promjena voznog reda prijave prekogranične razmjene električne energije u
okviru dodijeljenog prava.
OPS obavještava Operatora tržišta o izvršenoj dodjeli prava na korišćenje prekograničnih
kapaciteta (učesnici na tržištu, kojima je pravo bilo dodijeljeno, granica, pravac razmjene,
vremenski period, visina dodjeljenog kapaciteta).
Član 268
OPS ima pravo da djelimično ili u potpunosti ograniči već dodjeljene prekogranične prenose
električne energije:
- u slučaju da operator prenosnog sistema susjedne države uvodi mjere za ograničavanje
prekograničnih prenosnih kapaciteta,
- u slučaju tehničkih ograničenja u prenosnom sistemu OPS-a kad se zagušenje ne može
sprječiti tržišnim mjerama, i
- u slučaju više sile.
OPS je dužan u što kraćem vremenu obavijestiti korisinke o ograničavanju već dodjeljenih
prava korišćenja prekograničnog prenosnog kapaciteta (datum, trajanje, obim ograničavanja
prekograničnig prenosa).
7. Nadzor rada EES-a
Član 269
Praćenje realizacija Ugovora o korišćenju prenosnog sistema u realnom vremenu obavlja se u
Dispečerskom centru OPS-a.
Član 270
Sve izmjene nastale usljed odstupanja rada EES-a od planiranog ili zbog dispečerskih akcija
planiranih u cilju očuvanja stabilnosti rada EES-a se sprovode u skladu sa čl. 230, 231 i 238 do
241 ovih Pravila.
8. Zagušenja u prenosnom sistemu
Član 271
U slučaju preopterećenosti prenosnog sistema, OPS nalaže proizvođačima promjenu
opterećenja, koji su dužni da je sprovedu. Kod snižavanja snage proizvodnje proizvođača OPS
vodi računa, da se sniženje što manje primjenjuje na proizvođačima koji koriste obnovljive
energetske izvore, toplotu ili energiju otpada ili kombinovanu toplotnu energiju.
U slučaju da ni sprovođenje ovakvih mjera ne dovede do otklanjanja preopterećenja, OPS
mora smanjiti ili prekinuti one prenose električne energije koji utiču na pojavu zagušenja u
prenosnom sistemu.
Mjere iz predhodnog stava, korisnici prenosnog sistema moraju sprovesti u zahtijevanom
vremenskom roku. U suprotnom, radi sanacije takvog stanja i sprečavanja većih posljedica, OPS
pristupa sprovođenju drugih, skupljih mjera (npr. angažovanje rezervne snage, kupovina
električne energije, troškovi nastali zbog prekida ugovorene nabavke električne energije za
krajnje kupce itd.), čiji se troškovi zaračunavaju korisnicima prenosnog sistema koji nijesu
sproveli prvobitno zahtijevane mjere.
VII. NEPOŠTOVANJE OBAVEZA IZ PRAVILA I RJEŠAVANJE
SPOROVA
1. Nepoštovanje obaveza sa strane korisnika
Član 272
OPS na osnovu podataka koje ima provjerava poštovanje odredbi Pravila i identifikuje sva
kršenja sa strane korisnika.
OPS ima pravo da traži od korisnika sve informacije koje mu trebaju za istraživanje
pretpostavljenog nepoštovanja Pravila.
OPS u slučaju, da utvrdi nepoštovanje Pravila, šalje korisniku i Agenciji informaciju upozorenja
koja sadrži:
- opis nepoštovanja Pravila,
- rok za primjenu aktivnosti korisnika, neophodnih za ponovno uspostavljanje pravilnog
funkcionisanja sistema odnosno za otklanjanje nepoštovanja Pravila, i
- poziv korisniku da predstavi svoje komentare, odnosno objašnjenje nepoštovanja Pravila.
U slučaju, da nepoštovanje Pravila ozbiljno narušava mogućnost i/ili kvalitet izvođenja
djelatnosti OPS-a, OPS ima pravo na ukidanje pružanja usluga korisniku sve dok korisnik ne
preduzme mjere za otklanjanje nepoštovanja Pravila.
U slučaju da korisnik u roku, navedenom u upozorenju, ne otkloni nepoštovanje Pravila, OPS
ima pravo da preduzme sve mjere za uspostavljanje pravilnog funkcionisanja sistema uključujući
odbijanje pristupa korisnika prenosnom sistemu. OPS o preduzimanju mjera obavještava
Agenciju.
U slučaju da korisnik u roku, navedenom u upozorenju, otkloni nepoštovanje Pravila, OPS o
tome obavještava Agenciju.
2. Nepoštovanje obaveza sa strane OPS-a
Član 273
Svaki korisnik koji pretpostavlja nepoštovanje Pravila sa strane OPS-a ima pravo da o tome
obavjesti OPS. OPS je dužan da sprovede unutrašnju kontrolu u cilju provjere navedog
nepoštovanja i da u roku od 45 dana nakon primanja obavještenja obavjesti korisnika o
rezultatima provjere.
U slučaju da korisnik nije saglasan sa rezultatima provjere ima pravo da u roku od 15 dana
nakon primanja obavještenja od strane OPS-a, prosljedi OPS-u dodatna zapažanja. OPS je
dužan da u roku od 15 dana prosljedi korisniku njegovu konačnu odluku.
3. Materijalna odgovornosti OPS i korisnika
Član 274
Bilo kakva odgovornost sa strane OPS-a ili korisnika sistema u njihovim međusobnim
odnosima kao posljedica nepoštovanja njihovih obaveza, koje proizlaze iz ovih Pravila,
ograničena je na direktno pričinjenu materijalnu štetu koja je direktni rezultat njihovog ponašanja.
Pri tome, isključuje se odgovornost za posredne štete ili gubitak prihoda, osim ako ovo nije u
međusobnom ugovoru eksplicitno definisano.
Štoviše, odgovornost OPS-a izričito je ograničena na slučajeve prevara, korupcije i/ili krajnje
nepažnje.
4. Rješavanje sporova
Član 275
U slučaju nastanka spora između OPS-a i korisnika, isti će nastojati da, uz dobru volju, riješe
bilo koji spor koji nastane među njima u vezi sa pitanjima koja se odnose na Pravila.
Ako se ne postigne dogovor, strane u sporu se mogu obratiti Agenciji, koja rješava spornu
situaciju po proceduri za rješavanje sporova.
Odluke Agencije su konačne.
Protiv odluke Agencije može se pokrenuti upravni spor.
VIII. PRELAZNE ODREDBE
1. Revizija Pravila i odredaba koje su sadržane u njemu
Član 276
Inicijativu za izmjenu ili dopunu Pravila mogu preduzeti OPS, korisnici i energetski subjekti.
Korisnici i energetski subjekti predloge za izmjenu ili dopunu Pravila dostavljaju OPS-u.
Izmjene i dopune Pravila vrše se na način i po postupku za njihovo donošenje.
2. Usaglašavanje sa obavezama iz Pravila
1) Usaglašavanje sa obavezama iz Pravila
Član 277
OPS i korisnici dužni su da u roku od dvije godine nakon stupanja Pravila na snagu usaglase
sa odredbama Pravila sve karakteristike i eksploataciju prenosnih objekata i objekata korisnika
prenosnog sistema, uključujući i trajno izuzimanje od obaveza iz Pravila.
Objekti korisnika prenosnog sistema
Član 278
U slučajevima za koje je predviđeno izdavanje Saglasnosti za priključenje mora se pristupiti
potpunom ispunjavanju obaveza iz Pravila, izuzev po onim pitanjima za koje je prethodno
odobreno trajno izuzimanje od usaglašavanja.
U slučajevima za koje nije predviđeno izdavanje Saglasnosti za priključenje mora se pristupiti
potpunom ispunjavanju obaveza iz Pravila najkasnije prilikom prve rekonstrukcije, odnosno
dogradnje objekta, izuzev po onim pitanjima za koje je prethodno odobreno trajno izuzimanje od
ispunjavanja obaveza iz Pravila.
Trajno izuzimanje od obaveza iz Pravila
Član 279
Objekti za proizvodnju električne energije mogu biti trajno izuzeti od obaveza iz Pravila u
slučajevima kada su ispunjeni sljedeći uslovi:
- ispunjavanje obaveza iz Pravila zahtjeva promjenu čitave proizvodne jedinice,
- izuzeće od obaveza iz Pravila ne narušava uslove normalnog rada elektroenergetskog
sistema, i
- izuzeće od obaveza ne ugrožava pristup prenosnom sistemu ostalim korisnicima prenosnog
sistema.
Pitanje narušavanja uslova normalnog rada EES-a ocenjuje isključivo OPS.
Mjerenje električne energije
Član 280
Za potrebe usaglašavanja mjernih mjesta sačinjavaju se posebni izvještaji o ispunjavanju
obaveza iz Pravila i planovi usaglašavanja u skladu sa odredbama čl. 281 i 282 ovih Pravila koji
sadrže i tehničke uslove za postojeće mjerno mjesto i tipska rješenja za opremanje i instalaciju
brojila, registratora podataka i pomoćnih uređaja.
Postojeći ugrađeni mjerni transformatori koji ne zadovoljavaju kriterijume iz čl. 108, 117 i 118
ovih Pravila se mogu i dalje koristiti do veće rekonstrukcije objekta.
Izvještaj o ispunjavanju obaveza iz Pravila
Član 281
OPS u roku od 12 mjeseci nakon stupanja Pravila na snagu dostavlja korisnicima prenosnog
sistema zahtjev za podatke o ispunjavanju obaveza iz Pravila i o usaglašenosti sa tehničkim
specifikacijama i standardima uređenim u Pravilima.
Korisnici prenosnog sistema su dužni da dostave OPS-u sve podatke u skladu sa zahtjevom u
roku od 3 mjeseca nakon prijema ovog zahtjeva.
Na osnovu dostavljenih podataka i rezultata redovnih i vanrednih ispitivanja, OPS izrađuje
izvještaje o ispunjavanju obaveza iz Pravila najkasnije u roku od dvije godine od dana stupanja
Pravila na snagu.
Planovi usaglašavanja
Član 282
U cilju određivanja postupka usaglašavanja prenosnih objekata i objekata korisnika prenosnog
sistema sa odredbama Pravila, a na osnovu izvještaja o ispunjavanju obaveza iz člana 281 ovih
Pravila, izrađuju se planovi usaglašavanja.
OPS izrađuje planove usaglašavanja koje se odnose na funkcionisanje cjelokupnog
prenosnog sistema i za prenosne objekte.
Korisnici prenosnog sistema izrađuju plan usaglašavanja za svoje objekte u roku i formatu koji
odredi OPS.
U planovima usaglašavanja potrebno je navesti opis potrebne opreme i radova i rok za
sprovođenje plana usaglašavanja.
OPS odobrava, odnosno nalaže unošenja izmjena u planove usaglašavanja korisnika
prenosnog sistema.
Sve planove usaglašavanja potrebno je izraditi najkasnije u roku od tri godine od dana
stupanja Pravila na snagu.
2) Zahtjev za izuzeće od obaveza iz Pravila
Član 283
Ukoliko korisnik uvidi da nije, ili neće biti u mogućnosti da ispuni neku od odredbi iz Pravila,
obavještava o tome OPS u skladu sa članom 281 stav 2 ovih Pravila i preduzima mjere da bi se
otklonili uzroci koji su doveli ili će dovesti do toga, što je prije moguće.
Korisnik ima pravo, ukoliko smatra da nije, ili neće biti u mogućnosti da ispuni neku od odredbi
iz Pravila, da podnese OPS-u zahtjev za izuzeće od obaveza iz Pravila u skladu sa članom 284
ovih Pravila.
Član 284
Zahtjev za izuzeće od odredbi iz Pravila mora sadržati:
- odredbu Pravila za koju se traži izuzeće,
- identifikaciju postrojenja i/ili uređaja u odnosu na koji se pravi izuzeće i, ukoliko je relevantno,
prirodu i trajanje izuzeća,
- detaljno obrazloženje zašto se izuzeće traži,
- predložene mjere za prevazilaženje razloga koji su doveli do potrebe traženja izuzeća, kao i
predložene mjere prevazilaženja posljedica traženog izuzeća za vrijeme predloženog trajanja
izuzeća, i
- vremenski rok za koji se izuzeće traži.
Član 285
OPS po podnesenom zahtjevu odlučuje u roku od 15 dana od dana njegovog podnošenja.
Član 286
Izuzeće od bilo koje odredbe Pravila koje odobrava OPS, sadrži:
- odredbe Pravila na koji se odnosi podneseni zahtjev za izuzećem,
- razlog zbog koga korisnik traži izuzeće,
- identifikaciju postrojenja i/ili uređaja na koje se odnosi izuzimanje i, ukoliko je potrebno,
prirodu i obim izuzeća, uključujući i odredbe izmijenjenih saglasnosti, i
- datum do kada važi izuzeće.
Član 287
OPS vodi registar svih odobrenih izuzetaka, navodeći ime subjekta na čiji je zahtjev odobreno
izuzeće, odredbu Pravila ćije je izuzeće odobreno i vrijeme trajanja izuzeća.
Na zahtjev bilo kog korisnika, OPS je dužan izdati kopiju registra izuzetaka.
Član 288
Ako dođe do značajnih izmjena u okolnostima, pregled postojećih izuzetaka, kao i svih
izuzetaka koji se razmatraju, može biti iniciran od strane Agencije ili na zahtjev OPS-a ili
korisnika.
3) Usaglašavanje opštih i drugih propisa, sporazuma i ugovora
Član 289
OPS je dužan da u roku od dvije godine od dana stupanja Pravila na snagu, usaglasi sa
Pravilima sva opšta i druga akta, kao i zaključene sporazume i ugovore.
Do početka primjene akata iz stava 1 ovog člana, primjenjivaće se važeća akta, sporazumi i
ugovori.
IX. ZAVRŠNE ODREDBE
Član 290
Sastavni dio Pravila su i sledeći prilozi:
- Prilog 1: Zahtjev za izdavanje mišljenja o mogućnosti priključenja na prenosni sistem
- Prilog 2: Zahtjev za izdavanje saglasnosti za priključenje na prenosni sistem
- Prilog 3: Podaci o energetskim postrojenjima (prilog ugovora o priključenju)
Član 291
OPS u postupku utvrđivanja Pravila obezbjeđuje učešće zainteresovanih lica u oblasti
električne energije i Pravila dostavlja Agenciji na odobrenje.
Nakon odobrenja Agencije Pravila će biti objavljena u Službenom listu Crne Gore i na internet
stranici OPS-a.
Član 292
Ova Pravila stupaju na snagu osmog dana od dana objavljivanja u Službenom listu Crne
Gore.
Danom stupanja na snagu ovih Pravila prestaje da važi Privremeni kodeks mreže ("Službeni
list RCG", broj 13/2005).
Odbor direktora
Broj:10-00-11424
Podgorica, 27.10.2011. godine
Predsjednik,
Dragan Laketić, s.r.
PRILOG 1
ZAHTJEV ZA IZDAVANJE MIŠLJENJA
O MOGUĆNOSTI PRIKLJUČENJA NA PRENOSNI SISTEM
1.
1.1.
Osnovni podaci o korisniku / podnosiocu zahtjeva
Naziv korisnika
proizvođač
1.2.
Vrsta korisnika
direktni potrošač
Operator distributivnog sistema
1.3.
Naziv objekta za koji se traži
mišljenje
1.4.
Adresa objekta
1.5.
Broj katastarske čestice objekta
(priložiti situaciju sa ucrtanim
objektom)
1.6.
Razlog podnošenja zahtjeva
priključenje novog objekta
povećanje instalisane snage
proizvođača odnosno priključne snage
direktnog potrošača
promjena tehničkih parametara
priključka
priključenje novih ili povećanje snage
postojećih vlastitih izvora napajanja
direktnog potrošača
1.7.
Predviđena snaga priključenja
odnosno povećanje snage (MW)
1.8.
Predviđen naponski nivo
priključenja (kV)
1.9.
Faznost realizacije (DA/NE)
Planirani datum realizacije
1.10. proširenja/izgradnje (navesti po
fazama)
faza
I
II
god./mj.
MW
1.11. Adresa korisnika
1.12. Telefon korisnika
1.13. Fax korisnika:
ime i prezime
1.14. Odgovorno lice
adresa
e-mail
telefon
POPUNJAVA PROIZVOĐAČ
2.
Podaci o proizvodnom objektu
protočna hidroelektrana
akumulaciona hidroelektrana
2.1.
Vrsta i tip elektrane
reverzibilna hidroelektrana
termoelektrana
termoelektrana - toplana
III
IV
vjetroelektrana
ostalo (navesti):
ugalj
2.2.
Pogonsko gorivo (za
termoelektrane i termoelektranetoplane)
gas
mazut
ostalo:
2.3.
Energetski podaci elektrane po
fazama:
I
II
III
IV
2.3.1. Broj proizvodnih jedinica
2.3.2. Aktivna snaga generatora (MW)
2.3.3.
Maksimalna snaga na pragu
elektrane (MW)
2.3.4.
Očekivana prosječna godišnja
proizvodnja (MWh)
2.4.
Mogućnost regulacije reaktivne
snage
(DA/NE)
POPUNJAVA DIREKTNI POTROŠAČ I ODS
3.
Podaci o objektu koji se priključuje
industrijsko postrojenje
industrijsko postrojenje sa
proizvodnom jedinicom
3.1.
Vrsta objekta
elektrovučna podstanica
široka potrošnja
ostalo:
3.2.
Energetski podaci po fazama:
3.2.1.
Očekivano maksimalno
opterećenje (MW)1
3.2.2.
Očekivano maksimalno
opterećenje (MVA)1
3.2.3.
Očekivano minimalno opterećenje
(MW)1
I
II
III
IV
3.2.4
Očekivana prosječna godišnja
potrošnja (MWh)1
3.2.5
Maksimalna snaga proizvodnih
jedinica (MW)
3.2.5
Očekivana prosječna godišnja
proizvodnja (MWh)
1
... bez uvažavanja proizvodnih jedinica
PRILOG 2
ZAHTJEV ZA IZDAVANJE SAGLASNOSTI ZA PRIKLJUČENJE
NA PRENOSNI SISTEM
1.
1.1.
Osnovni podaci o korisniku / podnosiocu zahtjeva
Naziv korisnika
proizvođač
1.2.
Vrsta korisnika
direktni potrošač
Operator distributivnog
sistema
1.3.
Naziv objekta za koji se traži saglasnost
1.4.
Adresa objekta
1.5.
Broj katastarske čestice objekta (priložiti
situaciju sa ucrtanim objektom)
priključenje novog objekta
povećanje instalisane snage
proizvođača odnosno
priključne snage direktnog
potrošača
1.6.
Razlog podnošenja zahtjeva
promjena tehničkih
parametara priključka
priključenje novih ili
povećanje snage postojećih
vlastitih izvora napajanja
direktnog potrošača
1.7.
Broj i datum mišljenja o mogućnosti
priključenja odnosno Saglasnosti za
priključenje postojećeg objekta
1.8.
Faza izgradnje (prema izdatom mišljenju
o mogućnosti priključenja)
1.9.
Planirani datum realizacije
proširenja/izgradnje
1.10.
Predviđena snaga priključenja odnosno
povećanje snage (MW)
1.11.
Predviđen naponski nivo priključenja
(kV)
1.12.
Adresa korisnika
1.13.
Telefon korisnika
1.14.
Fax korisnika
ime i prezime
1.15.
Odgovorno lice
adresa
e-mail
telefon
POPUNJAVA PROIZVOĐAČ
2.
Podaci o proizvodnom objektu
protočna hidroelektrana
akumulaciona hidroelektrana
reverzibilna hidroelektrana
2.1.
Vrsta i tip elektrane
termoelektrana
termoelektrana - toplana
vjetroelektrana
ostalo (navesti):
ugalj
2.2.
Pogonsko gorivo (za termoelektrane i
termoelektrane-toplane)
gas
mazut
ostalo:
2.3.
Energetski podaci elektrane:
postojeće
novo
2.3.1. Broj kotlova
2.3.2. Broj proizvodnih jedinica
2.3.3. Broj blok transformatora
2.3.4. Prividna snaga (MVA)
2.3.5. Aktivna snaga (MW)
2.3.6. Reaktivna snaga (Mvar)
2.3.7.
Maksimalna snaga na pragu elektrane
(MW)
2.3.8.
Minimalna snaga na pragu elektrane
(MW)
2.3.9.
Raspoloživa snaga na pragu elektrane
(MW)
2.3.10.
Očekivana prosječna godišnja proizvodnja
(MWh)
2.3.11.
Nazivni naponski nivo priključenja
vlastite potrošnje (kV)
2.3.12.
Najveća vrijednost vlastite potrošnje
aktivne snage (MW)
2.3.13.
Najveća vrijednost vlastite potrošnje
reaktivne snage (Mvar)
2.3.14.
Mogućnost regulacije reaktivne snage
(DA/NE)
2.4.
Podaci o generatorima (popunjava se za
svaki generator)
2.4.1. Vrsta generatora
2.4.2. Prividna snaga (MVA)
2.4.3. Aktivna snaga (MW)
2.4.4. Faktor snage
2.4.5. Nominalni napon (kV)
2.4.6.
Vrsta pobudnog sistema (rotirajući /
statički)
2.4.7.
Tip naponskog regulatora i stabilizatora
sistema
1
2
3
4
2.4.8. Koeficijent (odnos) kratkog spoja
2.4.9. Sinhrona reaktansa (%)
2.4.10. Tranzijentna reaktansa (%)
2.4.11. Subtranzijentna reaktansa (%)
2.4.12.
Vremenska konstanta prigušnog namotaja
(s)
2.5.
Podaci o turbini (popunjava se za svaku
pojedinačno)
1
2
3
4
1
2
3
4
2.5.1. Tip turbine
2.5.2. Instalisana snaga turbine (MW)
2.5.3. Tehnički minimum (MW)
2.5.4. Protok min/max (m3)
2.6.
Podaci o transformatorima
2.6.1. Nominalni prenosni odnos (kV/kV)
2.6.2. Nominalna snaga VN/NN1/NN2 (MVA)
Uk 1-2
2.6.3.
Napon kratkog spoja
(%)
Uk 1-3
Uk 2-3
2.6.4.
Tip regulacije (pod opterećenjem, prazan
hod)
2.6.5.
Regulacioni opseg, veličina koraka
regulacione preklopke (%)
2.6.6. Grupa spoja
2.6.7.
Direktna reaktansa (srednji položaj
regulacione preklopke)
2.6.8. Nulta reaktansa
2.6.9. Način uzemljenja zvjezdišta
POPUNJAVA DIREKTNI POTROŠAČ I ODS
3.
3.1.
Podaci o objektu koji se priključuje
Vrsta objekta
industrijsko postrojenje
industrijsko postrojenje sa
proizvodnom jedinicom
elektrovučna podstanica
široka potrošnja
ostalo:
3.2.
Energetski podaci:
3.2.1
Instalirana snaga objekta (MVA)
3.2.2. Faktor snage (cos φ)
3.2.3.
3.2.4.
Očekivano maksimalno opterećenje (MW)
1
Očekivano minimalno opterećenje (MW)
1
Predviđeni dnevni profil potrošnje (dnevni
dijagram aktivne i reaktivne snage u
3.2.5.
zimskom i ljetnom režimu) priložen u
prilogu (DA/NE)
Osjetljivost potrošnje korisnika na
3.2.6. naponske i frekvencijske varijacije
prenosnog sistema (opisati):
Maksimalni iznos flikera i sadržaj
harmonika koje korisnik svojim
potrošačima uzrokuje na mjestu
priključka. Kad Korisnik posjeduje
3.2.7. industrijske peći, valjaonice, instalacije za
vuču i druge potrošače koji mogu
prouzrokovati varijacije u napajanju kod
drugih korisnika za navedene potrošače
potrebno je dostaviti pojedinosti.
Pojedinosti o cikličnim varijacijama
3.2.8. potrošnje aktivne i reaktivne snage (>5
MVA/min.)
Gradijent promjene aktivne i reaktivne
3.2.9. snage - povećanje/smanjenje (>5
MVA/min.)
Neto profil proizvodnje svih proizvodnih
3.2.10. jedinica direktno priključenih na
korisnički sistem (MWh)
3.2.11. Maksimalna snaga proizvodnih jedinica
postojeće
novo
(MW)
3.2.12.
3.3.
Očekivana prosječna godišnja proizvodnja
(MWh)
Podaci o transformatorima
1
2
3
4
3.3.1. Nominalni prenosni odnos (kV/kV)
3.3.2. Nominalna snaga VN/NN1/NN2 (MVA)
Uk 1-2
3.3.3.
Napon kratkog spoja
(%)
Uk 1-3
Uk 2-3
3.3.4.
Tip regulacije (pod opterećenjem, prazan
hod)
3.3.5.
Regulacioni opseg, veličina koraka
regulacione preklopke (%)
3.3.6. Grupa spoja
3.3.7.
Direktna reaktansa (srednji položaj
regulacione preklopke)
3.3.8. Nulta reaktansa
3.3.9. Način uzemljenja zvjezdišta
1
... bez uvažavanja proizvodnih jedinica
POPUNJAVAJU SVI KORISNICI
Planirana potrošnja električne energije (sa uvažavanjem vlastite proizvodnje)
odnosno proizvodnja električne energije (na pragu elektrane)
Godina priključenja (20___)
Mjesec
I II III
IV
V VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Godina priključenja +1 (20___)
Mjesec
I II III
IV
V VI
VII
VIII
IX
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
X
XI
XII
Godina priključenja +2 (20___)
Mjesec
I II III
IV
V VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Godina priključenja +3 (20___)
Mjesec
I II III
IV
V VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Godina priključenja +4 (20___)
Mjesec
I II III
IV
V VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Energija (MWh)
Ukupno [MWh]
Prilozi uz zahtjev:
1. Energetska saglasnost
2. Pogonska karta proizvodne jedinice (proizvođač)
3. Jednopolna šema postrojenja
4. Za direktne potrošače - principijelna jednopolna šema napajanja velikih industrijskih
potrošača, energana ili kompenzacijskih uređaja (>5 MVA)
5. Predviđeni dnevni profil potrošnje (dnevni dijagram aktivne i reaktivne snage u
zimskom i ljetnom režimu)
Odgovorno lice Korisnika
____________________
Napomena: Crnogorski elektroprenosni sistem (CGES) zadržava pravo da od
korisnika, za potrebe izrade Elaborata o priključenju, traži dodatne informacije.
PRILOG 3
PODACI O ENERGETSKIM POSTROJENJIMA
(PRILOG UGOVORA O PRIKLJUČENJU)
Opšti podaci postrojenja:
1. Snaga (aktivna i cos φ) priključenja na sistem
2. Mjesto priključka
3. Naponski nivo priključka
4. Koordinacija izolacije
5. Jednopolne šeme postojećeg i novog stanja
6. Šeme zaštite
7. Maksimalna i minimalna snaga kratkog spoja
8. Uslovi automatske sinhronizacije
9.
Prisutnost viših harmonskih komponenti i komponenti flikera
10. Isklopna snaga
11. Načini uzemljenja neutralne tačke
12.
Minimalni i maksimalni napon u radu, trajanje i nivo kratkotrajnih prekoračenja
minimalnih i maksimalnih vrijednosti
Tip i obim izmjena reaktivne snage te potrebnih rezervi po reaktivnoj snazi koje
korisnik sistema mora ugraditi u svoje naprave:
13. - za potrošače važi cos φ ³ 0,9, ako po ugovoru nije određeno drugačije
- za proizvodne jedinice u skladu sa čl. 77 do 81 Pravila za funkcionisanje
prenosnog sistema
14.
Šeme naponske regulacije (referentna vrijednost, tačnost, brzina, rad pri
smetnjama)
15.
Način uključenja u plan podfrekventnog rasterećenja i ograničenja pri
nedostatku energije na tržištu energije
16. Način uključenja u obezbjeđivanje sistemskih usluga
17. Podaci o zaštitnoj, mjerenoj i informacijskoj opremi i brojilima
18.
Način mjerenja i prenosa trenutnih mjerenih vrijednosti električnih varijabli,
koje odredi sistemski opreater
19. Preduzete mjere u slučaju velikih smetnji
Tabela 1: Dalekovod (za direktne potrošače, ako imaju unutrašnje VN
dalekovode)
Opšti podaci
1. Naziv dalekovoda
2. Godina izgradnje i rekonstrukcije
3.
Vlasništvo dalekovoda, lokacija razgraničenja vlasništva te
granice održavanja
Konstrukcijske karakteristike
oznaka jedinica
4. Konfiguracija dalekovoda - skica
5.
Rastojanje od ose stuba do faznih provodnika i zaštitnog
užeta
a1,2,3, a4
m
h1,2,3, h4
m
7. Provjes
f
m
8. Presjek i materijal faznih provodnika i zaštitnog užeta
A
mm2
12. Srednje rastojanje između stubova
lsr
m
13. Dužina trase
l
km
14. Dužina dalekovodnog užeta
L
km
6. Visina faznih provodnika i zaštitnog užeta od zemlje
9. Broj strujnih krugova
10. Broj provodnika po fazi
11. Broj i lokacija stubova
15. Optika u zaščitnom užetu (DA/NE)
16. Podaci o izolacijskom (ovjesnom) materijalu
Električne karakteristike
oznaka jedinica
17. Nazivna struja
In
A
18. Nazivni napon
Un
kV
19. Prividna snaga
Sn
MVA
20. Snaga punenja
Qp
Mvar
21. Termička struja (zimi, ljeti)
Ith
A
22. Termička snaga (zimi, ljeti)
Sth
MVA
23. Maksimalna dozvoljena temperatura provodnika
ϑ
°C
24. Talasni otpor
Zv
Ω
25. Pozitivni ohmski otpor
R1
Ω
26. Pozitivna reaktansa
X1
Ω
27. Pozitivna kapacitivnost
C1
µF
28. Shuntna provodnost
G
mS
29. Nulta ohmska otpornost
R0
Ω
30. Nulta reaktansa
X0
Ω
31. Nulta kapacitivnost
C0
µF
32. Pozitivna međusobna ohmska otpornost
R1m
Ω
33. Pozitivna međusobna reaktansa
X1m
Ω
34. Nulta međusobna ohmska otpornost
R0m
Ω
35. Nulta međusobna reaktansa
X0m
Ω
36. Granica kratkospojne snage na početku dalekovoda
Sks_max_p
MVA
37. Granica kratkospojne snage na kraju dalekovoda
Sks_max_k
MVA
38. Redukcijski faktor
Pripadajuće DV polje
39. Naziv DV polja
40. Godina izgradnje
41. Vlasništvo i održavanje polja
Tehnički podaci pripadajućih polja - nazivna struja elemenata
42.
Q0, Q1 (Q2, Q3), Q7, Q8, Q9… (nazivna struja, godina
proizvodnje)
43.
Strujni transformator (primarni prenosni odnos, maksimalna
struja)
44. Naponski transformator
45. Prenaponski odvodnici
Podaci o relejnim zaštitnim napravama u poljima
46. Vrsta zaštite (nabrojati)
47. APU (aktiviran: da/ne)
48.
Zaštita pred preopterećenjem (pri kojoj vrijednosti struje i
vremenu će DV ispasti)
49. Mogućnost lokacije greške (da/ne)
50. Prenos kriterijuma distantne zaštite (da/ne)
Podaci o napravama za daljinsko upravljanje u poljima
51. Tip mjernog pretvarača
52. Tip naprava za daljinsko upravljanje
53. Smjer daljinskog prenosa
r
54. Mogućnost i podešeni parametri sinhronizacije
Podaci o napravama za obračunska mjerenja u poljima
55. Tip brojila aktivne energije
56. Tip brojila reaktivne energije
57. Tip obračunskog registratora
58. Smjer daljinskog prenosa
Tabela 2: Transformator
Opšti podaci
1. Naziv transformatorske stanice
2. Godina izgradnje i rekonstrukcije
3. Vlasništvo i održavanje transformatora
4. Tip transformatora
Električne karakteristike
oznaka
jedinica
5. Broj namotaja (dva, tri)
6.
Nazivna prividna snaga primarnog, sekundarnog i
terciarnog namotaja
Sn_1,2,3
MVA
7.
Nazivni napon primarnog, sekundarnog i terciarnog
namotaja
Un_1,2,3
kV+/-%
8.
Maksimalni napon primarnog, sekundarnog i terciarnog
namotaja
Umax_1,2,3
kV
9.
Nazivna struja primarnog, sekundarnog i terciarnog
namotaja
In_1,2,3
A
10.
Granica kratkospojne snage na primarnoj, sekundarnoj i
terciarnoj strani
Sks_max_1,2,3
MVA
f
Hz
Pn
kW
11. Frekvencija
12. Spoj
13.
Uzemljenje neutralne tačke (ne / fiksno / preko
rastavljača)
14. Tip i gubitci hlađenja
Gubici u pojedinim namotajima (primara, sekundara, terciara)
15. Gubici u praznom hodu (u željezu Pfe)
P0
kW
16. Gubici pri kratkom spoju (u bakru Pcu)
Pk
kW
17. Struja praznog hoda
i0
%
Naponi kratkog spoja između pojedinih namotaja (prim18. sek, prim-terc, sek-terc) pri najnižem, srednjem i
najvišem odcjepu
uk
%
Regulacija napona
19. Tip regulacije namotaja (prim, sek, terc)
20. Broj stepeni i veličina stepena na regulacijskoj strani
%
21. Najniži, srednji i najviši odcjep
22.
Dodani napon pri najnižem / najvišem odcjepu
(npr. -20% / +20%)
23.
Otpornosti i reaktanse svih namotaja (direktne, inverzne i
nulte - pri kratkom spoju i praznom hodu) te uzemljenja
Umin, max
% / kV
R, X
Ω
Pripadajuća transformatorska polja
24. Naziv polja
25. Godina izgradnje
26. Vlasništvo i održavanje polja
Tehnički podaci elemenata pripadajućih transformatorskih polja
27.
Q0, Q1 (Q2, Q3), Q8,… (tip prekidača, nazivna struja,
godina proizvodnje)
28.
Strujni transformator (primarni prenosni odnos,
maksimalna struja)
29. Naponski transformator
30. Prenaponski odvodnici
Podaci o relejnim zaštitnim napravama u poljima
31. Vrsta zaštite (nabrojati)
32.
Zaštita pred preopterećenjem (pri kojim vrijednostima
struje i vremenu će TR ispasti)
Podaci o napravama za daljinsko upravljanje u poljima
33. Tip mjernog pretvarača
34. Tip naprava za daljinsko upravljanje
35. Smjer daljinskog prenosa
36. Mogućnost i podešeni parametri sinhronizacije
Podaci o napravama za obračunska mjerenja u poljima
37. Tip brojila aktivne energije
38. Tip brojila reaktivne energije
39. Tip obračunskog registratora
40. Smjer daljinskog prenosa
Tabela 3: Agregat (generator + pobudni dio +turbina)
Opšti podaci
1. Vlasnik
2. Lokacija
3. Godina izgradnje i rekonstrukcije
Generator i uzbuda
oznaka
jedinica
5. Nazivna prividna snaga agregata
Sn
MVA
6. Nazivna aktivna snaga
Pn
MW
7. Nazivni napon na stezaljkama generatora
Un
kV
8. Nazivna struja
In
A
4. Tip generatora
9. Nazivni faktor snage
cos φ
10. Frekvenca
f
Hz
11. Nazivna brzina obrtanja rotora
nn
o/min
Pst_max
MW
13. Najviša dozvoljena aktivna snaga generatora
Pmax
MW
14. Najniža dozvoljena aktivna snaga generatora
Pmin
MW
12.
Nazivna aktivna snaga generatora na stezaljkama
(turbina + generator)
15. Prigušni namotaj (da/ne)
16. Sudjelovanje u sekundarnoj regulaciji (da/ne)
17. Mogućnost startanja bez vanjskog napona (da/ne)
Pobuda
18.
Pobudna struja za nazivni napon statora u praznom
hodu
Im0
A
19. Pobudna struja pri nazivnom opterećenju statora
Imk
A
20. Pobudna struja pri In, Un, cos φ = 1
Imn0
A
21. Stanje pri kratkom spoju sinhrone mašine
SRC
Računarski modela i parametri pobudnog sistema
22. Vrsta, tip
23. Nazivna snaga pobude
Pnu
kW
24. Nazivni napon pobude
Unu
V
25. Nazivna pobudna struja
Inu
A
26. Maksimalni napon pobude (krovni napon)
Uu_max
kV
27. Minimalni napon pobude
Uu_min
kV
28. Pojačanje sistema pobude
KA
29. Obim regulacije
%
30. Stabilizator (eng. Power System Stabiliser) da/ne
Turbina
oznaka
jedinica
Pn
MW
33. Maksimalna aktivna snaga na osi agregata
Pmax
MW
34. Minimalna aktivna snaga na osi agregata
Pmin
MW
35. Ograničenje gradienta pri dizanju snage
Gd
MW/s
36. Ograničenje gradienta pri spuštanju snage
Gs
MW/s
KT
MW/Hz
39. Stalna statika turbinskog regulatora
s
%
40. Mrtva zona regulatora (eng. Zero Suppression)
∆f
+/- mHz
31. Tip i blok šema turbine
32. Nazivna snaga turbine
37. Tip i šema turbinskog regulatora
38. Regulacijska energija agregata
41. Vremenska konstanta turbinskog regulatora
Ostali podaci agregata
Tc
s
oznaka
jedinica
Vremenske konstante rotorskog i statorskog namotaja
(sinhrone, subtranzientne, tranzientne) pri kratko
42.
spojenom i/ili otvorenom statorskom namotaju,
jednosmerna vremenska konstanta
S
Otpornosti i reaktanse (sinhrona, subtranzientna,
43. tranzientna, zasićena i/ili nezasićena - potrebno navesti,
direktne, inverzne i nulte) statora i rotora
44.
Uzemljenje neutralne tačke (direktno, sa R/X,
izolovano)
45.
Ohmska otpornost uzemljenja zvjezdišta u spoju
zvijezda
46. Reaktansa uzemljenja zvjezdišta u spoju zvijezda
Ω/%
RE
Ω
XE
Ω
47. Gubitci generatora
kW
Karakteristike / dijagrami
48. Radni dijagram (Capability Chart)
GCD
49.
Karakteristika praznog hoda (Open Circuit
Characteristic)
GOCC
50.
Karakteristika kratkog spoja (Short Circuit
Characteristic)
GSCC
51.
Mjerenje regulacijskih odziva turbine (frekventna,
naponska)
Iskorištenje
52. Iskorištenje generatora
ηgen
%
53. Iskorištenje turbine
ηtur
%
54. Iskorištenje agregata
ηagr
%
55. Momenat inercije rotora generatora
mD2 gen
tm2
56. Momenat inercije turbine
mD2 tur
tm2
57. Momenat inercije uzbude
mD2 uzb
tm2
58. Momenat inercije rotirajućih masa agregata (turbina +
mD2 agr
tm2
Momenti inercije
generator + uzbuda)
59.
Tipska konstanta inercije generatora/agregata (ili
mehanička odnosno vremenska konstanta startanja)
60.
Zaštita generatora (od gubitka uzbude, poduzbudna i
naduzbudna zaštita)
61.
Pripadajuća vodna akumulacija (tabela 5) / kotao
(tabela 6)
H
MWs/MVA
oznaka
jedinica
3. Bruto pad vode na vodnu turbinu
Hb
m
4. Neto pad vode na hidro turbinu
Hn
m
5. Prolazni statizam (Temporary Droop)
RT
6. Stalni statizam (Permanent Droop)
RP
7. Vrijeme djelovanja prolaznog statizma (Reset Time)
TR
s
8. Vremenska konstanta vodenog udara hidroagregata
TW
s
oznaka
jedinica
1. Vremenska konstanta gasne turbine
TG
s
2. Multiplikativni faktor gasne turbine
PBr
3. Proporcionalni faktor gasne turbine
KG
Tabela 3-A: Hidro turbina
Hidro turbina
1. Pogonski dijagram hidro turbine
2. Pripadajuća vodna akumulacija
Tabela 3-B: Gasna turbina
Gasna turbina
4. Vrijeme hladnog starta
t
h
5. Vrijeme toplog starta
t
h
oznaka
jedinica
TCH
s
Trh
s
Tabela 3-C: Parna turbina
Parna turbina
Vremenska konstanta dovodnih cijevi i parnog odjelka,
1. od regulacionih ventila do izlaza iz stepena visokog
pritiska (Steam Chest Time Constant)
2.
Vremenska konstanta pregrijača od izlaza iz stepena
visokog pritiska do izlaza iz stepena srednjeg pritiska
(Reheat Time Constant)
Vremenska konstanta spojnog voda između stepena
srednjeg in niskog pritiska, od izlaza pare iz stepena
3.
srednjeg pritiska do izlaza iz stepena niskog pritiska
(Crossover Time Constant)
TCO
4.
Udio snage, proizveden u stepenu niskog pritiska (Low
Pressure Turbine Power Fraction)
FLP
5.
Udio snage, proizveden u stepenu srednjeg pritiska
(Intermediate Pressure Turbine Power Fraction)
FIP
6.
Udio snage, proizveden u stepenu visokog pritiska
(High Pressure Turbine Power Fraction)
FHP
s
7. Vrijeme hladnog starta
t
h
8. Vrijeme toplog starta
t
h
oznaka
jedinica
oznaka
jedinica
5. Kapacitet akumulacije odnosno bruto energija
Wb
MWh
6. Ukupni volumen akumulacije
Vuk
hm3
7. Korisni volumen akumulacije
Vkor
hm3
8. Gornja kota vodostaja
hgor
m
9. Donja kota vodostaja
Hdon
m
Tabela 3-D: Vjetro turbina
Vjetrena turbina
1. Dijagram vjetro turbine i pripadajući parametri
Tabela 4: Akumulacija
Opšti podaci
1. Naziv
2. Vlasnik
3. Rijeka
4. Tip akumulacije (dnevna, sedmična, godišnja)
10. Vrijeme pražnjenja akumulacije
h
11. Najveća dozvoljena brzina njihanja vodene površine
m/h
12. Kapacitet prelivnih polja
m3/s
13. Važnost dozvole za rad
Tabela 5: Kotao
Opšti podaci
oznaka
jedinica
4. Vrijeme hladnog starta
Tkt_hl_zg
h
5. Vrijeme toplog starta
Tkt_tp_zg
h
oznaka
jedinica
oznaka
jedinica
5. Nazivna prividna snaga
Sn
Mvar
6. Nazivni napon
Un
kV
7. Napon priključka
Un
kV
9. Gubici u gvožđu
PFe
kW
10. Gubici u namotaju
PCu
kW
11. Svi gubici
Pqub
kW
1. Tip kotla i blok šema
2. Tip kotlovske regulacije i blok šema
3. Pogonsko gorivo
Tabela 6: Sistemi za kompenzaciju
Opšti podaci
1. Naziv transformatorske stanice
2. Godina izgradnje i rekonstrukcije
3. Vlasništvo i održavanje
4. Tip (reaktansa, kondenzator, statički var kompenzator)
Električne karakteristike
8. Priključen na sabirnice ili na tercijar transformatora
12. Broj elemenata
13. Broj blokova
14. Snaga bloka
Za statički kompenzator: karakteristika priključenog
15. transformatora, nazivni napon, U/I karakteristika, šema
regulacije sa pripadajućim parametrima
Mvar
Download

Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne energije