UVOD
Formula u usmenoj epskoj poeziji
Definicija toposa1 ili kli{ea2 u re~niku termina usmene kwi`evnosti, u odnosu na op{teprihva}enu negativnu odrednicu kli{ea
kao poeti~ke kategorije pisane, uslovno autorske re~i, ima bitno druga~iji semanti~ki potencijal, uslovqen samom prirodom, poreklom i
na~inom preno{ewa folklornog dela. Dok pisano kwi`evno delo te`i da ostvari nove na~ine oblikovawa i predstavqawa stvarnosti,
dotle usmena tvorevina akcenat stavqa upravo na poznate, kli{etirane obrasce i sadr`aje3. Jedna od najva`nijih funkcija narodne pesme,
pripovetke ili predawa nije osvajawe novog, nepoznatog, ve} kanonizovawe poznatog, usvojenog prostora. Ipak, to ne zna~i nu`no i nepromenqivost oblika usmene kwi`evnosti. Naprotiv, `anrovi usmene
kwi`evnosti predstavqaju otvorene poeti~ke sisteme me|u kojima vlada `iva razmena informacija i neprekidna fluktuacija oblika.
Usmeno delo postoji samo kao mogu}nost. Fiksirawem i preno{ewem na papir, ono gubi dve bitne dimenzije svoga postojawa i
`ivota – svoju autenti~nu usmenost i neponovqivi kontekst svog
izvo|ewa. Zapisivawe usmenog dela stoga je akt nasilnog reme}ewa
wegovog autenti~nog `ivota, koji se do tog trenutka nesputano odvijao u okriqu tradicije. Sam zapisiva~ je, na taj na~in, postavqen
u jednu ~udnu, naizgled paradoksalnu poziciju. U trenutku zapisivawa on ozna~ava znak koji vi{e ne postoji. Bele`e}i, on u stvari
bri{e. I to nepovratno4.
1
Vid. u: E. R. Curtius, Evropska knji`evnost i latinsko srednjovjekovlje, Zagreb, 1971.
O visokom stepenu kli{etiranosti teksta usmenog dela u odnosu na dela
pisane kwi`evnosti vid. u: N. Petkovi}, O klasifikaciji i prirodi kwi`evnih
tekstova, u: Ogledi iz srpske poetike, Beograd, 1990, 9–28.
2
3
B. Ni~ev, @anrovete vév folklora i v literatura, Problemi na bélgarskiè folklor. Dokladi i izsledvaniè, Sofiè, 1972, 91.
4
O nemogu}nosti apsolutno autenti~nog pisanog preno{ewa jednog usmenog dela vid. u: M. Bo{kovi}-Stulli, Uz dva ~lanka o usmenoj knji`evnosti, Umjetnost rije~i,
Zagreb, 1972, XVI, 2–3, 205.
9
Tekst usmenog dela nepouzdan je svedok. Mene i promene wegove vidqive su samo iz ponovnog zapisa iste pesme. Otuda toliki zna~aj pojma varijante u prou~avawu usmene kwi`evnosti. Ali
~ak i tu, kada govorimo o varijantama neke usmene tvorevine, zavisimo od privida koji se naj~e{}e postuliraju kao nepogre{ivi
materijalni fakti: originalna pesma, izvo|a~, kontekst izvo|ewa, zapisiva~, vreme, mesto. Iz svega re~enog mogao bi se izvesti
pora`avaju}i zakqu~ak da u folkloru istra`iva~ zida maglama i
opsenama, na pesku, ~vrsto uveren da stabilnijeg i trajnijeg materijala nema.
Bilo kakav metodolo{ki pristup poeti~koj analizi usmenog
dela, koji bi po{ao od ovakvih polaznih premisa, bio bi unapred
osu|en na neuspeh, budu}i da ni jedan od wih, pojedina~no uzev{i, ne
raspola`e univerzalnim instrumentima, koji bi mogli vaqano da
rastuma~e sve one slo`ene vantekstovne odnose, kao i dubinske tradicijske slojeve kojima tekst usmenog dela raspola`e. Dodatnu ote`avaju}u okolnost predstavqa i to {to mi, kada je o zapisanom tekstu usmenog dela re~, pred sobom nemamo samo drugostepeni modelativni sistem, koji je ostvaren posebnim umetni~kim jezikom i po
zakonitostima specifi~ne poetske gramatike, ve} tradiciju otkrivamo jo{ daqe od wenog izvornog oblika, tra`imo je u ravnodu{nom
grafijskom odrazu, rekonstrui{emo je u pismu. Odatle svaki poku{aj rekonstrukcije tradicije u tekstu nu`no u sebi sadr`i i elemente wene interpretativne dogradwe.
Ipak, prou~avawe teksta usmenog dela samo po sebi nikako
ne predstavqa izli{an i jalov posao. Definisawe poeti~kih principa wegovog modelovawa jedini je pouzdani oslonac koji nam poma`e da naslutimo sve one dubinske mehanizme na osnovu kojih se odvija neprekinuti dijalog izme|u tradicije, kao poetskog govora in
abstracto, i usmenog dela, kao wegove konkretne realizacije.
Vode}i ra~una o tome da je usmeno delo i samo u sebi raspolu}eno – postavqeno na sredokra}u izme|u improvizacije, kao osnovne dinami~ke premise svoje egzistencije na vantekstovnoj ravni i
okamewenosti sadr`inskih i stilsko-izra`ajnih struktura na unutartekstovnoj ravni – osnovni istra`iva~ki napor u prou~avawu
odnosa tradicije i zapisanog teksta usmenog dela mora se usmeriti ka definisawu odnosa izme|u ova dva fenomena, koji su uzajamno
povezani i uslovqeni. Istra`iva~, dakle, mora te`iti da obuhvati
mehanizme koji, s jedne strane, omogu}uju improvizaciju stvaraoca
i prenosioca usmenog dela, koji je u isto vreme i wegov konzument i,
s druge strane, odre|uju estetiku istovetnosti5, bez koje usmeno
delo kao takvo ne postoji. Kao konstitutivni elementi estetike
5
10
J. M. Lotman, Struktura umetni~kog teksta, Beograd, 1976, 370.
istovetnosti, pojmovi improvizacije i kli{ea su me|usobno veoma tesno povezani6.
Formula je danas nesumwivo najva`niji pojam koji stoji na raspolagawu poetici usmenog spevavawa. U kwi`evnoteorijski horizont istra`ivawa usmene epike on je prenet iz homerolo{kih studija. On je, dakle, ve} u po~etku imao jednu pomerenu ta~ku gledi{ta, jer su u razmatrawe usmene epske tradicije uvedeni woj u su{tini neprimereni kriterijumi. Time se, naravno ne negira izuzetan zna~aj koje su rasprave o homerskom pitawu imale kod nas u 19. i
20. veku, pre svega kada je re~ o pitawima autorstva, starosti i porekla usmene epske poezije7. Na osnovu terenskog rada Milmana Perija i Alberta Lorda8, a u ciqu dokazivawa usmenog porekla i stila Homerovih epova9, do{lo je do stvarawa teorije koja je za svoju
6
„Nije slu~ajno {to najtipi~niji oblici ispoqavawa estetike istovetnosti, mada na jednom polu isti~u okamenele sisteme li~nosti, si`ejnih shema i
drugih strukturnih elemenata, na drugome polu isti~u takvu fluidnu i nestalnu
formu umetni~koga stvarawa kao {to je improvizacija. Raspusnost improvizacije i sputanost pravila uzajamno su uslovqene. Improvizacija stvara za ove oblike umetnosti neophodnu entropiju.” – Isto, 371.
M. Maticki, Homersko pitawe u na{oj nauci o kwi`evnosti, Kwi`evna
istorija, Beograd, 1982, XV, 57/8, 204.
7
Milman Peri (Milman Parry), profesor na katedri za klasi~ne jezike i
kwi`evnosti na Harvardskom univerzitetu, prvi put je boravio u Jugoslaviji u
leto 1933. godine. Prilikom drugog istra`iva~kog boravka u periodu od juna 1934.
do septembra 1935. godine ekspediciji se pridru`io i Albert Bejts Lord (Albert
Bates Lord). Posle Perijeve smrti, Lord je dolazio u Jugoslaviju u ciqu sakupqawa
gra|e jo{ tri puta: prvi put u leto i jesen 1937. godine, drugi put u maju i junu 1950.
i posledwi u avgustu 1951. godine. Peri i Lord su sakupqali tekstove uglavnom od
muslimanskih peva~a, po svedo~ewu samoga Lorda, u {est osnovnih centara: Novi
Pazar, Bijelo Poqe, Kola{in, Gacko, Stolac i Biha}. – vid. Srpskohrvatske juna~ke
pjesme, skupio Milman Parry, uredio Albert Bates Lord, knj. II, Novi Pazar: srpskohrvatski
tekstovi, Srpska akademija nauka i Harvard Univesity Press (SAD), Beograd i Kembrid`, 1953,
XV–XXV.
8
O razlozima interesovawa za „`ivu usmenu poeziju Jugoslovena” Peri ka`e slede}e: „Prvobitno sam prou~avao stil Homerovih pesama i shvatio sam da je taj visoko
razvijeni stil izra`avanja u formulama mogao da bude samo tradicionalan. Me|utim, u to doba
jo{ nisam bio u potpunosti shvatio, kao {to je trebalo, da je takav stil – kao {to je Homerov –
morao da bude ne samo tradicionalan nego tako|e i usmen. Blagodare}i najvi{e primedbama
moga nastavnika g. Antoine Meillet-a, uvideo sam, u prvo vreme jo{ uvek nedovoljno jasno, da
se Homerove poeme mogu razumeti tek po{to se u potpunosti shvati priroda usmene poezije (...)
Ova zbirka tekstova, sa~uvanih usmenim predanjem, nije sakupljena sa namerom da pretstavlja
samo jednu novu knjigu uz ve} postoje}e opse`ne zbirke ove poezije, ve} radi dobijanja podataka na osnovu kojih bi se mogli izvu}i op{ti zaklju~ci koji se mogu primeniti na svo usmeno
pesni{tvo (...) Ne samo {to mo`emo pratiti kako peva~ sastavlja re~i i re~enice i potom stihove,
ve} tako|e i ~itave pasuse i teme, mo`emo videti kako cela jedna pesma `ivi i prelazi od jednog
9
11
krajwu konsekvencu imala poznatu Peri-Lordovu definiciju epske
formule10. U zavisnosti od stava prema Milmanu Periju koji je, svojom usmenom teorijom, nesumwivo uneo „odre|enu istra`iva~ku i
metodolo{ku preciznost u izu~avawe homerskog pitawa”11, potowi
istra`iva~i se mogu svrstati u dva osnovna pravca – ortodoksni i
revizionisti~ki12. Tako se, po~ev od Lordovog dopuwavawa Perijeve teorije, javqaju i nova tuma~ewa i definicije epske formule,
koja se kre}u u rasponu od mehani~kog preuzimawa i stati~nog upro{}avawa do moderne strukturalne i generativne definicije formule13. Me|utim, dok je u homerskim studijama i u svetskoj folkloristici Peri-Lordova teorija formule ozna~avala korenit preokret, u na{oj nauci su mi{qewa o woj bila podeqena14. U stvari,
te{ko je razgrani~iti ono {to je u doma}im studijama bilo usmereno na re{avawe homerskog pitawa, od komparativnog aspekta, i
uslovno re~eno, folkloristi~kog pristupa teoriji epske formule15. Upravo na ovoj relaciji treba tra`iti uzroke nesporazuma izme|u na{ih homerologa i folklorista, nesporazuma koji je u svom
paradigmatskom obliku dat u polemici Zdeslava Dukata i Maje Bo{kovi}-Stulli iz osamdesetih godina pro{log veka.
Spor se, u su{tini, ticao samog shvatawa usmenog pesni{tva.
Maja Bo{kovi}-Stulli staje na stanovi{te Jakobsona i Bogatirjova16 o
potrebi uspostavqawa distinktivne linije izme|u usmenih folklornih oblika i tvorevina pisane kwi`evnosti. Granica se pri
tome ne treba shvatiti kao stati~na i neprobojna17. Za razliku od
~oveka do drugog, s jedne generacije na drugu, prelazi preko polja i planina, pa i preko svih
granica jezika, i jo{ vi{e, kako cela usmena poezija `ivi i umire. – Isto, XV.
„Pod formulom mislim na skupinu re~i koja se redovno koristi pod istim metri~kim
uslovima da izrazi datu osnovnu ideju. Ovo je Perijeva definicija. Formulnim izrazom ozna~avam stih ili polustih konstruisan po obrascu formula. Pod temom razumem ponovljene doga|aje i opisna mesta u pesmama.” – A. B. Lord, Peva~ pri~a (1), Teorija, Beograd, 1990, 21.
10
11
M. Kravar, Na{a narodna epika kao argument u homerskom pitanju, Umjetnost rije~i,
Zagreb, 1978, XXII, 3–4, 89.
12
Z. Dukat, Pojam i funkcija epske formule, Umjetnost rije~i, Zagreb, 1977, XXI, 4, 311.
13
Isto, 313–314.
14
M. Maticki, Homersko pitawe u na{oj nauci o kwi`evnosti, 217.
15
O tome vid. u: D. Neveni}-Grabovac, Homer u Srba i Hrvata, Filolo{ki
fakultet Beogradskog univerziteta, Beograd, 1967; M. Maticki, Homersko pitawe u na{oj nauci o kwi`evnosti, Kwi`evna istorija, Beograd, 1982, XV, 57/8,
199–229; Z. Dukat, Homersko pitanje, Zagreb, 1988.
16
R. Jakobson i P. Bogatirjov, Folklor kao naro~it oblik stvarala{tva, u: Usmena knji`evnost, Izbor studija i ogleda, prir. M. Bo{kovi}-Stulli, Zagreb, 1971, 17–31.
17
„Za funkciju djela kao vrijednosti ne mo`e biti neva`no dolazi li ono konzumentu kao
u samo}i napisan, definitivno oblikovan tekst, kao izbor u jeziku na koji ~itatelj ne mo`e utjeca-
12
Zdeslava Dukata, Maja Bo{kovi}-Stulli se pozitivno odre|uje prema
radu ~uvenog nema~kog slaviste Alojza [mausa (Alois Schmaus) na
prou~avawu usmene formule. Upravo je odnos Zdeslava Dukata prema osnovnim pretpostavkama [mausove teorije formule, ako se ona
takvom mo`e nazvati, indikativan za ilustraciju nesporazuma o kojem je re~. Dukat, naime, odbacuje [mausovo tuma~ewe epskih formula kao dinami~kih modela18 koji se popuwavaju uvek istom ili
gotovo istom jezi~kom gra|om19. Nasuprot tome, Maja Bo{kovi}-Stulli
pronalazi mnoge dodirne ta~ke izme|u Lordovog i [mausovog tuma~ewa epske formule20, isti~u}i kao osnovne kvalitete [mausove
teorije modernost i aktuelnost wegovih metri~ko-sintaksi~kih
modela iz aspekta formulativnosti epskoga teksta21.
Polaze}i od Gezemanovog shvatawa kompozicionih shema, koje
on u Studien zur Südslavischen Volksepik „prvi dovodi u vezu sa pojmom
epske stilizacije”, Alojz [maus zasniva pa`we vrednu teoriju o
zna~aju kompozicionih shema po celokupnu kompozicionu i semanti~ku strukturu epske pesme22. U svojoj studiji o gavranu glasono{i
[maus suvereno pokazuje na~in na koji se jedna okvirna kompoziciona shema popuwena tradicionalnim sadr`ajem, u svojoj umetni~ki
savr{enoj stilizaciji, mo`e nametnuti i kao unutartekstovni, a ne
samo spoqa{wi mehani~ki okvir pesme, na temequ kojeg se grade
ti, ili se u djelu trenutak kreacije i trenutak konzumacije podudaraju a slu{aoci neposredno
utje~u ne samo negativnom preventivnom cenzurom nego i svojim poticajima. Za funkciju djela
kao vrijednosti za potro{a~a nije svejedno dolazi li ono svakom novom ~itatelju u neizmijenjenu
obliku, ili je ono usmeno improviziran izbor u jeziku, jednokratan i u identi~noj formi neponovljiv.” – M. Bo{kovi}-Stulli, Nav. studija, 205.
18
19
Isto, 209.
Vid. Z. Dukat, Pojam i funkcija epske formule, 315, fusnota br. 88.
„Schmausova i Lordova izlaganja o formuli imaju podosta dodirnih mjesta, upravo
zbog toga {to otklanjaju stati~nu, mehani~ku koncepciju formule, ali su im polazi{ta razli~ita:
Schmausu je formula va`na po svojoj ulozi u oblikovanju jezika pjesme, po funkciji u sklopu
njezine kompozicije, on vidi u formuli rezultat jezi~ne kondenzacije misli mnogih epskih nara{taja, sredstvo za simboli~ne iskaze za izricanje etiketom ustaljenih postupaka (na~in megdana,
formule do~eka, pozdrava, nazdravljanja, zaklinjanja, formule posluha, formule za uzjahivanje
konja), za tradicijom zgusnuto iskazivanje ponavljanih situacija (formule svitanja, srd`be, pla~a, sre}e, nesre}e) i dr. On isti~e gibljivost i izmjenljivost formula, ali i trajnost njihove unutra{nje
stabilnosti.” – M. Bo{kovi}-Stulli, Uz dva ~lanka o usmenoj knji`evnosti, 212.
20
„Iz izlo`enoga proizlazi da su za Schmausa formule i metri~ko-sintakti~ki modeli u
bliskom uzajamnom odnosu i da su formule, {tovi{e, osobit i podre|en oblik metri~ko-sintakti~kih modela; no sami ti modeli za nj su strukture stiha koje nisu formule (premda te strukture
mogu biti i formulisti~ne).” – Isto, 210.
21
A. [maus, Gavran glasono{a, Prilozi prou~avawu narodne poezije, Beograd, 1937, IV, 1, 2.
22
13
wena imanentna poetska zna~ewa23. Od ovako shva}ene kompozicione sheme, kao unutartekstovne okosnice i stvarala~kog mehanizma
na kome se zasniva sloboda peva~eve epske improvizacije, pa do epske formule kao modela koji je aktivan pre svega u oblikovawu strukture epske pesme, nije bio dalek put.
[mausovo shvatawe epske formule, nasuprot kritici Zdeslava Dukata, sve je samo ne mehani~ko i stati~no. Na prou~avanoj gra|i pesama dugog stiha [maus epsku formulu posmatra kao rezultat
„apstrahovawa” i „kondenzacije” u jeziku i, istovremeno, kao proces nu`no podlo`an „mijeni tradicije”24. Epska formula se na taj
na~in tuma~i dinami~ki, kao jedna „op{ta tendencija” unutar epskog jezika, koja je na sadr`inskom planu najizrazitija u leksici
pesme, i koja, s druge strane, dijahronijski radi na pre~i{}avawu
jezi~kih i stilskih mogu}nosti pesme u skladu sa metri~kim zahtevima bugar{tica na formalnom planu25.
Peri-Lordov istra`iva~ki rad i suverena vladavina teorije
epske formule koja je iz wega proistekla u svetskoj i doma}oj folkloristici svakako su doprineli nepravednom zanemarivawu izuzetno vrednih rezultata Alojza [mausa. Upravo je, me|utim, Alojz
[maus u svojoj izvrsnoj studiji o „krajinskoj epici”26, kojom je nazna~io specifi~ne poeti~ke i istorijske odlike muslimanske kraji{ke epike u odnosu na klasi~nu srpsku guslarsku epsku pesmu, posredno ukazao i na sva ograni~ewa Peri-Lordove teorije formule27. Ona proisti~u iz nesklada izme|u teorijskih apstrakcija, ko[maus pokazuje razvoj (ne nu`no generi~ki) ove kompozicione sheme od
wenog prvobitnog oblika, uslovqenog narodnim verovawima o gavranu kao proro~koj ptici zloslutnici, do najvi{eg, Vi{wi}evog, kojim se ostvaruje kreativni odnos izme|u ustaqene kompozicione sheme i umetni~ke epske stilizacije. –
Isto, 13.
23
„Formula je, op}enito uzev{i, rezultat procesa apstrahiranja i kondenzacije. Konkretni
se detalji namjerno ispu{taju, a zna~enje se koncentrira na jednu jedinu za tu svrhu izabranu
pojedinost. S pomo}u ispu{tanja i zgu{}ivanja, uz ~vrsto jezi~no fiksiranje, posti`e formula
visok stupanj nadindividualne valjanosti, a katkada ~ak apstraktno-simboli~an karakter. Kao
primjer spomenimo formulu nesre}e, koja najavljuje iznenadni dolazak nesre}e. Ona nam ujedno otkriva i ne{to o shvatanju sudbine u epskoj zajednici. Isto se tako u ceremonijalu formule
do~eka i formule pozdrava odrazuju predod`be o dru{tvenoj reprezentaciji.” – A. Schmaus,
Formula i metri~ko sintakti~ki model (O jeziku pjesme u bugar{tici), u: Usmena knji`evnost,
prir. M. Bo{kovi}-Stulli, Zagreb, 1971, 143–144.
24
25
Isto, 144.
26
A. [maus, Studije o Krajinskoj epici, Zagreb, 1953.
Nenad Qubinkovi} me|u prvima zamera Lordu {to u svojim teorijskim
analizama muslimanske novopazarske gra|e nije vi{e konsultovao izvrsnu studiju Alojza [mausa o krajinskoj epici: „Velika je {teta {to Lord pi{u}i Peva~a
pri~a i uspostavqaju}i teoriju formule nije vi{e konsultovao (pa i polemisao
27
14
jima su potowi istra`iva~i pre}utno pridavali jednu vrstu neograni~ene primenqivosti na sve oblike epske poezije kod Ju`nih
Slovena, i gra|e na osnovu koje su ona izvr{ena. Su{tinski nedostaci Peri-Lordove teorije, posmatrane sa stanovi{ta bitno druga~ijih poeti~kih pretpostavki kojima raspola`e novopazarska `iva usmena gra|a u 20. veku u odnosu na klasi~no nasle|e srpske desetera~ke guslarske epike, briqantno prezentovane u antologijskom
kriti~kom odabiru Vuka Stefanovi}a Karaxi}a, u na{oj nauci ve}
su istaknuti28. Najrezolutniji zahtev za preispitivawe i preocewivawe Peri-Lordove teorije formule, kada je re~ o wenoj mehani~koj instrumentalizaciji na srpsku desetera~ku guslarsku epiku,
ne pori~u}i, pri tome, neobi~no podsticajnu ulogu koju je ona imala u komparativnim istra`ivawima odnosa Homerovih epova i usmene epske tradicije u okvirima svetske folkloristike29, postavili
su Nenad Qubinkovi}30 i Mirjana Deteli}31. Upravo je Mirjana Deteli} svojim posledwim studijama o epskoj formuli32, nakon Alojza
kada to na|e za shodno) sa vrsnom i svakojako inspirativnom studijom A. [mausa o
krajinskoj epici.” – N. Qubinkovi}, Teorija formule A. B. Lorda u svetlu ruralno-urbanih odnosa, Makedonski folklor, Skopje, 1991, XXIV, 47, 115–122.
28
„Takav je slu~aj napose s novopazarskom gra|om. To je uglavnom bosanska pjesma,
koja `ivotari kavanskim `ivotom, tako re}i, na tu|em tlu, u ustima muslimanskih pjeva~a,
ve}inom slavensko-albanskih mje{anaca turskoga pogleda na svijet, kojih se pjevanje ni po
okretnosti jezika ni po gipkosti stiha ne mo`e mjeriti sa zbirkama ciklusa na{e klasi~ne epske
pjesme, bila ona bosansko-hercegova~ka, crnogorska, srpska ili hrvatska. A {to se ti~e pjesni~ke vrijednosti tih pjesama, ona je sasvim osrednja. Ako je nesumnjiva prednost te izrazito
epigonske gra|e u tome {to, za razliku od postoje}ih zbirki, u kojima pjesme potje~u od
razli~itih pjeva~a, omogu}uje uvid u usmeno-epsku tehniku pjeva~a-pojedinaca, sve nam to
jo{ ne daje dovoljno razloga u svrhu izjedna~ivanja te epike s homerskim epom...” – M.
Kravar, Nav. studija, 117.
Bibliografiju komparativnih studija o vezama homerskoga epa i srpskohrvatske usmene epike vid. u: M. Kravar, Nav. studija, 88–9; D. Neveni}-Grabovac, Nav.
delo, 101–163.
29
30
„Posmatrana iz ugla ruralno-urbanih odnosa, a tako|e i sa pozicija {ireg poznavawa i znawa usmene narodne epike srpskohrvatskoga jezi~kog podru~ja –
Perijeva i Lordova teorija formule jeste zanimqiva, ali nikako {ire primenqiva, jo{ mawe sveobja{wavaju}a. Ona ne pokazuje kako nastaje umetni~ko delo,
usmena epska juna~ka pesma, ve} kako se mo`e do u beskraj stihoklepati.” – N.
Qubinkovi}, Nav. studija, 120.
31
„Sve u svemu, ovaj veliki ameri~ki poduhvat – mada je za poznavawe Homera i za svetsku folkloristiku bio od neprocewivog zna~aja – u prou~avawu srpske
desetera~ke epike nije ostavio dubqeg traga.” – M. Deteli}, Urok i nevesta. Poetika epske formule, Srpska akademija nauka i umetnosti, Balkanolo{ki institut, Posebna izdawa, kw. 64, Beograd, 1996, 8.
32
Mitski prostor i epika, Beograd, 1992; ; Urok i nevesta. Poetika epske
formule, Beograd, 1996.
15
[mausa, pokrenula stvar sa mrtve ta~ke, unose}i u prou~avawe poetike epske formule kod nas jednu novu i, reklo bi se, preko potrebnu dimenziju akribi~nosti i sistemati~nosti.
Mirjana Deteli} se u prou~avawu epske formule vratila Vuku
i klasi~nim oblicima epske gra|e. Takva polazna istra`iva~ka pozicija imala je, bez sumwe, dalekose`ne posledice. Pre svega, kriti~ki izabrana gra|a je na taj na~in omogu}ila mnogo preciznije
sagledavawe slojevitih odnosa izme|u tradicijske kulture, `anra,
i epske pesme, kao wegove konkretne realizacije, iz aspekta dubinskog rada epske formule u zapisanom tekstu, kao palimpsestu tradicije. Time je stvorena dobra polazna osnova za otklawawe one
su{tinske protivre~nosti, istaknute na po~etku ovog rada, izme|u
zapretanih dubinskih slojeva tradicije i grafijske slike odre|ene
epske pesme. Drugo, otklowene su sve nedoumice u vezi sa, za jedno
ovakvo prou~avawe, irelevantnim pitawima, koja se pojavquju kao
nepotreban i {tetan balast, tipa: promeweni dru{tveni i istorijski uslovi spevavawa pesama i wihovog preno{ewa; poeti~ki
procesi deepizacije epske poezije u 20. veku; povratni uticaji pisane kwi`evnosti; pojam la`ne epske pesme33 i dr. I tre}e, ovakav je
postupak rehabilitovao primenu esteti~kog kriterijuma u vrednovawu na{e usmene epske poezije, kriterijuma koji je, od prvobitne
evropske romanti~arske zanesenosti sve`inom i lepotom vukovske
narodne pesme u 19. veku, danas neopravdano potisnut na margine
istra`iva~kog interesovawa kako svetskih, tako i na{ih folklorista. A upravo se ovim esteti~kim preocewivawem na najboqi na~in dokazuje kako epska formula u skladnoj kompoziciji konkretne
pesme nije samo mehani~ko-stati~no sredstvo koje slu`i za improvizaciju i odmor epskog peva~a, ve} da, kod dobrog peva~a, ona postaje integralno svojstvo kompoziciono-strukturne i stilsko-izra`ajne konfiguracije epske pesme.
Formula u srpskoj usmenoj epici bi se, na [mausovom tragu,
imala tuma~iti kao „produktivni morfolo{ko-sintaksi~ki obrazac, ali i sredstvo usmene tehnike za iskazivawe ponavqanih radwi (megdana, do~ekivawa, uzjahivawa kowa) i ponavqawa situacija
(svitawe, srxba, pla~), koje svaki peva~ prilago|ava svom na~inu”34.
O la`noj narodnoj poeziji, o mistifikovawu i mistifikatorima narodne
pesme vid. u izvrsnom radu V. M. Jovanovi}a O la`noj narodnoj poeziji, Kwi`evna
istorija, Beograd, 1996, XXVIII, 99, 193–242, koji je iz rukopisne zaostav{tine
Vojislava Jovanovi}a Maramboa priredio i objavio D. Ajda~i}, kao i u studiji M.
Panti}a Pravo i la`no u narodnom pesni{tvu, u svetu i kod nas, u pro{losti i
danas, u zborniku Pravo i la`no narodno pesni{tvo, Despotovac, 1996.
33
34
N. Milo{evi}-\or|evi}, Formula, u: R. Pe{i}, N. Milo{evi}-\or|evi}, Narodna kwi`evnost, drugo izdawe, Beograd, 1997, 254.
16
Akcenat bi se, dakle, sa ponovqivih metri~kih obrazaca u jednom
stihu35 premestio na obuhvatne kompozicione sheme i metri~ko-sintaksi~ke modele36. Time bi se i ta~ka gledi{ta istra`iva~a automatski pomerila sa termina formule ka terminu i pojmu formulativnosti, kao su{tinskoj premisi i najobuhvatnijoj zakonitosti
stvarawa usmene epske poezije37.
35
Prema Lordu, epska formula je metri~ki ograni~ena samo na jedan stih
ili, u izuzetnom slu~aju, kada kadenca dolazi na kraju drugog stiha, na distih.
Ve}e grupe „stihova koje je peva~ navikao da stalno koristi”, Lord ozna~ava terminom
„grozdovi formula.” – A. B. Lord, Nav. delo, 112–3.
36
Tome bi bila najbli`a Lordova definicija poetske teme: „Po ugledu na
Perija, ja sam grupe ideja koje se redovno koriste pri kazivanju pri~e u formulnom stilu tradicionalne pesme nazvao poetskim temama.” – Isto, 128.
37
Vid. N. Milo{evi}-\or|evi}, Nav. delo, 254.
17
Download

Преузмите прво поглавље