"Službeni list grada Beograda", br. 10/2004
Skupština grada Beograda na sednici održanoj 25.
maja 2004. godine, na osnovu člana 20. Zakona o
planiranju i izgradnji ("Službeni glasnik RS", broj
47/03) i čl. 11. i 27. Statuta grada Beograda
("Službeni list grada Beograda", br. 18/95, 20/95,
21/99, 2/00 i 30/03), donela je
REGIONALNI
PROSTORNI
PLAN
ADMINISTRATIVNOG PODRUČJA GRADA
BEOGRADA
UVODNE NAPOMENE
Regionalni prostorni plan administrativnog područja
grada Beograda (RPP AP Beograda) pripremljen je
prema Odluci Vlade Republike Srbije od 5. aprila
2002. godine ("Službeni glasnik RS", broj 16/02).
Odluka je potvrđena Ugovorom o izradi između
Ministarstva urbanizma i građevina, Skupštine grada
Beograda i JUP Urbanističkog zavoda grada Beograda
br. 350-01-1342/2002-01 od 5. septembra 2002.
godine (broj Ministarstva urbanizma i građevina),
odnosno br. 404-2181 od 18. oktobra 2002. godine
(broj Izvršnog odbora Skupštine grada Beograda) i
Programom izrade RPP AP Beograda od 25.
decembra 2001. godine. Odluci Vlade Republike
Srbije prethodio je zaključak Izvršnog odbora
Skupštine grada Beograda o neophodnosti izrade
ovog plana od 16. novembra 2001. godine, a u
skladu sa Zakonom o Prostornom planu Republike
Srbije ("Službeni glasnik RS", broj 13/96) koji ističe
značaj i prioritet izrade ovog plana i sa Zakonom o
planiranju i izgradnji ("Službeni glasnik RS", broj
47/03) koji predstavljaju pravni osnov za pristupanje
njegovoj pripremi.
RPP AP Beograda predstavlja jedan od osnovnih
instrumenata u implementaciji ideje održivog razvoja
ovog područja zasnovanog na principima Agende 21,
HABITAT II, arhuske, lisabonske, sofijske i drugih
deklaracija i povelja koje obavezuju Republiku Srbiju
i grad Beograd da ih poštuju i primenjuju kako u
planiranju, tako i u ostvarivanju planskih rešenja
zaštite, uređivanja i razvoja svoje teritorije. Planom
se definišu osnovna rešenja, smernice, politike i
propozicije zaštite, uređivanja i razvoja teritorije AP
Beograda, odnosno osnovnih resursa i vrednosti koji
se na njoj nalaze, čineći jedinstven kompleks sa
prostorom u funkcionalnom regionalnom okruženju.
Prema metodološkom obrascu koji se danas
primenjuje kod prostornog planiranja održivog
razvoja, planski postupak organizovan je preko četiri
osnovne dimenzije: prirodne, društvene, ekonomske
i institucionalne. Dok prve tri u međuzavisnosti čine
model integralnog planiranja, četvrta predstavlja
institucionalno-organizacioni okvir za implementaciju
i kontrolu realizacije Plana u postplanskom periodu.
Planske propozicije i rešenja u ovom planu definisani
su na tri nivoa, prema vremenskim horizontima i
prema stepenu obaveznosti: (a) nivo 2006. godine
za planska rešenja za koja postoje argumenti o
neophodnosti i opravdanosti sa društvenog,
ekonomskog i ekološkog stanovišta; (b) nivo 2011.
godine za planske ideje za koje je ocenjeno da
postoji mogućnost otpočinjanja realizacije uz
podršku fondova Evropske unije za kandidatske i
pristupajuće zemlje, među kojima će biti i Srbija; (v)
nivo iza 2011. godine, kao strateška planska ideja
vodilja za ona rešenja kojima se dugoročno
usmerava prostorni razvoj i uređivanje teritorije
grada Beograda, a koja će biti podržana strukturnim
fondovima Evropske unije, čiji će član u optimalnom
slučaju tada biti i Republika Srbija.
Planska rešenja predstavljaju obavezu određenih
institucija u realizaciji, odnosno okosnicu javnog
dobra i javnog interesa, uz istovremenu punu
podršku zaštiti privatnog interesa i slobodnog tržišta.
Zbog toga je u poglavlju "Mere i instrumenti za
sprovođenje RPP AP Beograda" definisan program za
implementaciju do 2006. godine, kojim je određen
finansijski, pravni i organizacioni okvir obaveznosti i
odgovornosti institucija za ključna rešenja. U smislu
pravne nadležnosti, Plan se odnosi na
administrativno područje grada Beograda, odnosno
današnjih 17 gradskih opština i njegovo usvajanje
stvara obavezu usklađivanja kod buduće izrade
urbanističkih planova. Pošto je rađen sinhronizovano
sa Generalnim planom Beograda 2021. i Generalnim
planom Mladenovca, osnovna planska rešenja su
usaglašena.
S obzirom da je reč o regionalnom prostornom
planu, u planskom postupku izvršeno je definisanje i
plansko artikulisanje regiona Beograda kao
funkcionalne kategorije, tzv. nodalnog regiona, čija
je osnovna osobina visok stepen složenosti i
raznovrsnosti funkcija i interesa koji stoje u izrazitom
stepenu međuzavisnosti. Okosnicu, odnosno fokusnu
tačku tog regiona predstavlja snažan urbani centar
Beograd (11 gradskih opština), okružen manjim
gradskim i seoskim centrima, većeg ili manjeg
stepena ekonomske samostalnosti, koji čine
kompleksan i dinamičan sistem koji se naziva grad
Beograd (AP Beograda, 17 gradskih opština). Zbog
velikog stepena privlačnosti (ekonomske, kulturne,
socijalne) potencirane i slobodnim prostiranjem
geografsko-ekoloških sistema, uticaj se proteže i
izvan granica AP Beograda, što je uticalo da se
Planom istraže i susedne opštine (Ruma, Pećinci,
Stara Pazova, Pančevo, Ub, Smederevo i
Smederevska Palanka), za koje je dokazano (na
osnovu sedam kriterijuma) da stoje u neposrednoj,
jače ili slabije izraženoj funkcionalnoj korelaciji sa AP
Beogradom i čine područje definisano kao
metropoliten Beograda, odnosno mogući Region
Beograd, a prema rešenjima novog Ustava Republike
Srbije, odnosno odgovarajućim republičkim
zakonima. Snažan uticaj Beograda proteže se i izvan
metropolitena, te su određena istraživanja vršena i
za prostor funkcionalnog makroregiona Beograda
(prema istraživanjima Prostornog plana Srbije)
osvetljavajući strateške pravce prostiranja određenih
aktivnosti i funkcija na širem prostoru.
Regionalni prostorni plan administrativnog područja
grada Beograda sačinjavaju:
1
1. Strategija zaštite, prostornog uređivanja i razvoja
AP Beograda (1. faza), kao polazna osnova za
planska rešenja i grafički prilozi šematskog
oblika.
2. Osnov plana koji sadrži sledeće elemente:
ekspertize za pojedine teme od značaja za
prostor AP Beograda; stručne priloge
predstavnika opština metropolitena Beograda;
uslove i stavove nadležnih institucija; pisanu
dokumentaciju (program, odluke, pisma,
zapisnici) i tematske karte u razmeri 1:100.000 i
1:200.000 i
3. Predlog Regionalnog prostornog plana (2. faza)
koji sadrži sledeće delove: obuhvat, ciljevi i
osnovna koncepcija; priroda kao osnov
prostornog razvoja; društveni aspekt prostornog
razvoja; ekološko-ekonomski kapaciteti prostora;
zaštita, uređivanje i korišćenje prostora; primena
i ostvarenje planske koncepcije i rešenja (do
2006. godine) - mere i instrumenti; i referalne
karte R 1:50.000 (plan namene prostora 2011.
godine; plan mreže centara i infrastrukturnih
sistema 2011. godine; plan zaštite prostora i
turizma 2001. godine).
U izradi ovog plana, pored eksperata Urbanističkog
zavoda grada Beograda, vodećih naučnih institucija
iz Beograda i nadležnih javnih preduzeća, učestvovali
su i predstavnici opština Grocka, Mladenovac, Sopot,
Barajevo, Lazarevac, Obrenovac, 11 gradskih opština
sa teritorije grada Beograda (posebno Zemuna,
Voždovca i Palilule čije se teritorije protežu i van
granica Generalnog plana Beograda), i opština
Ruma/Pećinci, Stara Pazova, Pančevo, Smederevo i
Smederevska Palanka. Zajednički rad sa
predstavnicima opština omogućio je da se definišu
interesi svih opština, a Plan približi realnim
potrebama i mogućnostima. Brojne tematske
radionice u Beogradu i obilasci terena omogućili su i
uključivanje šireg kruga stručnjaka i predstavnika
lokalnih vlasti.
Veliki doprinos u izradi Plana dali su Komisija za
stručnu kontrolu prostornih planova, Republička
Agencija za prostorno planiranje (ranije Zavod za
prostorno planiranje i urbanizam Ministarstva
urbanizma i građevina) i Komisija za planove
Skupštine grada Beograda.
1. OBUHVAT, CILJEVI I OSNOVNA KONCEPCIJA
PLANA
1.1. Prostorni obuhvat
Prema karakteru pojma regiona Beograda, odnosno
regionalnog razvoja administrativnog područja (AP)
grada Beograda, prostor pokriven Planom ima tri
teritorijalna obuhvata:
- prvi - 17 gradskih opština: Stari grad, Savski
venac, Vračar, Palilula, Zvezdara, Zemun,
Čukarica, Rakovica, Voždovac, Novi Beograd,
Surčin, Grocka, Mladenovac, Sopot, Barajevo,
Lazarevac i Obrenovac (AP Beograd ili grad
Beograd);
- drugi - sedam opština u neposrednom okruženju
koje se nalaze u intenzivnim funkcionalnim
vezama sa gradom Beogradom: Ruma, Pećinci,
Stara Pazova, Pančevo, Smederevo,
Smederevska Palanka, Ub, i koje čine
metropoliten Beograda; i
- treći - veći broj opština u širem okruženju koje
imaju određene funkcionalne veze sa gradom
Beogradom (saobraćaj, energetika, industrija,
turizam i dr.), i koje se smatraju funkcionalnim
makroregionalnim područjem grada Beograda.
Nadležnost plana odnosi se samo na prvi teritorijalni
obuhvat. Za drugi i treći teritorijalni obuhvat, Plan
predstavlja stratešku vodilju za buduću saradnju AP
Beograda i opština u okruženju, na temama i
problemima prostornog razvoja, povezivanja i
koordinacije funkcija.
1.2. Ciljevi i zadaci zaštite, prostornog
uređivanja i razvoja
Prostor AP Beograda određen je teritorijalno,
obuhvatajući 3.224 km2, populaciono sa 1.572.000
stanovnika1 i ekonomski sa procenjenim bruto
društvenim proizvodom od 1.300 USD po stanovniku
(2001). Drastično ekonomsko zaostajanje krajem XX
veka, naglašeni socijalni problemi potencirani
nekontrolisanim naseljavanjem izbeglica i raseljenih
lica sa prostora bivše SFRJ i ozbiljno narušen
ekološki integritet naseljenog i nenaseljenog
prostora, početkom XXI veka upućuju na osnovne
linije usmeravanja:
a) zaštite i kvalitetnog unapređivanja prostora;
b) uređivanja u pravnom, ekonomskom i fizičkom
smislu ukupnog prostora grada Beograda i
pojedinih njegovih delova prema svojim
posebnostima i
v) održivog prostornog razvoja funkcija - aktivnosti
i komunikacija.
Grad Beograd predstavlja veoma bitan, moćan i
uticajan deo Republike Srbije u širem regionalnom
okruženju, zbog čega njegov prostorni razvoj treba
posmatrati transgranično (međuzavisno sa
opštinama koje ga okružuju), transnacionalno
(međuzavisno sa širim evropskim okruženjem preko
geografskih ili funkcionalnih elemenata koji povezuju
više država) i transregionalno (funkcije i interesi koji
grad Beograd kao region vezuju sa drugim regionima
u Evropi).
Osnovni cilj zaštite, prostornog uređivanja i razvoja
grada Beograda definisan je na osnovu skupa
osnovnih ograničenja, na jednoj strani i skupa
mogućnosti (resursa) i vrednosti, na drugoj.
_____________________
Nezvanični podaci prema Popisu stanovnika 2002.
godine
1
2
Skup ograničenja proizlazi iz činjenica da je:
- grad Beograd devedesetih godina XX veka izgubio
ulogu evropske metropole isključenjem iz
procesa evropskih kooperacija i integracija;
- grad Beograd ostao centar državne i republičke
administracije, ali je istovremeno izgubio veliki
deo ekonomske moći i urbanog identiteta;
- ekološki sistem prirodnog i urbanog okruženja u
velikoj meri ugrožen funkcionisanjem ili
nefunkcionisanjem pojedinih sistema,
bespravnom gradnjom i nerazvijenom
ekološkom svešću;
- mreža prirodnih i kulturnih vrednosti izložena
najozbiljnijim posledicama nekontrolisanog ili
slabo kontrolisanog razvoja;
- komunalni sistem opstao i funkcioniše
zahvaljujući više naporima ljudi, a manje
tehnološkoj ili organizacionoj koncepciji koju
veliki grad zahteva. Mnoga rešenja, iz ranijeg
perioda, danas su nerealna;
- saobraćaj jedan od najtežih problema s obzirom
da je funkcionisanje u velikoj meri otežano i
neracionalno. Poseban problem je povezivanje
svih delova u konzistentnu mrežu javnog
(železničkog i putnog) saobraćaja i, dalje,
povezivanje sa širim regionalnim mrežama;
- sistem naseljavanja bio prepušten totalnoj stihiji
devedesetih godina, bez odgovarajuće zemljišne
i stambene politike i drugih elemenata vezanih
za stanovanje (javne službe);
- zemljište u znatnom obimu korišćeno na
neodgovarajući način, prouzrokujući štete na
ekološkom, ekonomskom i socijalnom planu i
- izostao savremeni način upravljanja gradom
zasnovan na principima urbanog menadžmenta,
s obzirom da još nisu izvedene tržišne reforme
osnovnih urbanih podsistema (stanovanje,
zemljište, infrastruktura).
Mogućnosti i vrednosti koje predstavljaju dragoceni
potencijal odnose se na:
- veličinu grada, odnosno kadrovski potencijal koji
omogućava razvoj na najvišem evropskom
nivou;
- geografske, prirodne i ekološke predispozicije i
biodiverzitet izuzetnih kapaciteta;
- položaj na ušću Save u Dunav, na osnovu koga je
grad Beograd stekao istorijsku, geografsku i
funkcionalnu afirmaciju;
- poziciju ukrštanja dva od deset evropskih
koridora (VII i X) sa kracima X1 i pravcem E-70,
što otvara perspektivu povezivanja sa mrežom
dunavskih i drugih evropskih metropola;
- značajan građevinski fond (stambeni, poslovni,
komunalni);
- razvijenu logistiku javnih službi i informatičkog
sektora;
- kulturni identitet grada;
- započetu saradnju sa gradovima u okruženju,
zasnovanu na uzajamnim interesima i
- potencijal umrežavanja urbanih centara i sela u
njihovom okruženju.
Na osnovu prethodnog, definisan je osnovni cilj
zaštite, prostornog uređivanja i razvoja grada
Beograda u korelaciji sa njegovim metropolitenom:
organizovano aktiviranje regionalnih prostornih
potencijala grada Beograda, zasnovano na principima
održivog razvoja, čime će biti povećana njegova
privlačnost i obezbeđeni uslovi za dostizanje
standarda evropske metropole.
Imajući na umu realne datosti, ograničenja i
potencijale u sklopu opštih, jasno definisanih
evropskih regionalnih trendova prostornog razvoja i
polazeći od stava da osnovni cilj treba da bude
praćen sistemom strateških zadataka, odnosno
dugoročnog opredeljenja grada Beograda i njegovog
metropolitena, bitni su sledeći strateški zadaci, koji
se odnose na zaštitu prostora, prostorno uređivanje i
razvoj:
1. Redefinisanje i pozicioniranje metropolitena
Beograda u odnosu na evropsko okruženje i
definisanje njegovog mesta i uloge u
evropskom kontekstu
Reforme koje se moraju sprovesti u domenu
opštedruštvenih reformi odnose se na usklađivanje
regionalnih i urbanih politika i planiranja sa
evropskim. To podrazumeva konstruktivno i
interesno partnerstvo sa susednim i ostalim
gradovima i urbanim regijama Evrope. Dakle, moraju
se razviti jasni mehanizmi saradnje u pogledu
evropskog regionalnog i urbanog razvoja koji će se
odraziti na definisanje razvojnih, zakonskih i
tehničkih mera.
S obzirom da je razvoj beogradskog metropolitena
od prioritetnog značaja za celokupni razvoj Republike
Srbije i njenu rehabilitaciju u međunarodnim
okvirima, implementacija strateških zadataka i
ciljeva razvoja može da podrazumeva specifičan
ugovor grada Beograda, kao glavnog grada države,
sa federalnim ili republičkim organima, gde bi
posebna sredstva budžeta bila namenski usmerena
na realizaciju prioritetnih razvojnih ciljeva.
2. Uspostavljanje efikasne i održive
saobraćajne infrastrukture i odgovarajuće
uključenje u evropsku saobraćajnu mrežu
(TENs i TINA)
Usklađena i unapređena evropska saobraćajna mreža
predstavlja kičmu razvoja današnje Evrope. Beograd
3
bi usled povoljnog geografskog položaja, dugoročno
posmatrano, mogao da postane jedna od presečnih
tačaka - kapija ove mreže (Gate-citu), što bi znatno
uticalo na poboljšanje privrednog lokacijskog
kvaliteta metropolitena i šireg regiona. Ujedno bi
takvo umrežavanje doprinelo formiranju čitavog niza,
potrebnih logističkih usluga, a samim tim i stvaranju
kvalitativnih radnih mesta. Uspostavljanje planirane
trgovinske unije balkanskih država znatno bi
doprinelo ovom cilju.
U ovom kontekstu posebnu ulogu imaju
transevropske i panevropske transportne mreže
(TENs i TINA), gde se očito nazire interes Evropske
unije u pogledu saobraćajnog umrežavanja naše
zemlje sa okruženjem. To se prvenstveno odnosi na
koridor VII i koridor X koji se upravo kod Beograda
ukrštaju, zbog čega prioritet predstavlja
organizovanje multimodalnog čvora u metropolitenu
Beograda sa centrom u Beogradu i punktovima u
Pančevu i Smederevu.
Slika 1
Položaj Beograda u mreži evropskih koridora
3. Dekoncentrisana koncentracija prestrukturiranje i unapređenje ekonomskih
struktura radi povećanja ekonomske
konkurentnosti metropolitena
Jedan od bitnih zadataka prostornog razvoja je
predlog za sukcesivno uspostavljanje mrežnih
struktura, naročito funkcionalnih, informacionih,
telekomunikacionih i infrastrukturnih, koje će
omogućiti da se grad Beograd neposrednije poveže
sa svojim regionalnim zaleđem i obratno.
Deregulacija, odnosno tržišna orijentacija u bliskoj je
vezi sa predstojećim strukturnim promenama i imaće
direktne prostorne posledice i na prostornofunkcionalne odnose između grada i njegovog
regionalnog zaleđa. Da bi beogradski metropoliten
išao u smeru dekoncentrisane koncentracije
neophodno je da izvesne funkcije i javne službe i
institucije budu premeštene u subregionalne i
obližnje regionalne centre (npr. redefinisanje uloge i
značaja Luke "Beograd", odnosno povezivanje sa
pančevačkom ili smederevskom lukom i
obrazovanjem jedinstvenog dispečerskog centra,
iniciranje izmeštanja obrazovnih centara srednjeg i
visokog nivoa i sl.).
U kontekstu jačanja konkurentne pozicije,
neophodno je da se posebnim programima i
finansijskim aranžmanima stimulišu one
visokoškolske ustanove i instituti koji će doprineti
stvaranju saznajne i inovativne baze, kao podsticaj i
podrška u prestrukturiranju regionalne privrede i
podizanju opšte lokacione atraktivnosti grada. Važnu
kariku u ostvarenju ovog zadatka čini i sistem
opština grada Beograda od kojih će neke, izvan užeg
urbanog tkiva, pretrpeti reorganizaciju sa idejom
više manjih opština.
4. Veća kohezija prostora, preko razvoja i
usavršavanja mreža infrastrukture unutar
grada Beograda, odnosno povećanje stepena
pristupačnosti infrastrukturi za sve stanovnike
sela i gradskih naselja
Brojna seoska naselja (46 sela i 105 poluurbanih
naselja) i urbani centri grada Beograda (šest) treba
sa više ravnopravnosti da raspodeljuju pozitivne
efekte ekonomskog i socijalnog razvoja. Radi toga je
neophodna znatno veća podrška ulaganjima u razvoj
infrastrukture, odnosno u povezivanje naselja
osnovnim mrežama, kako bi se podstaklo aktiviranje
njihovih potencijala, odnosno smanjila strukturalna
kriza koja ugrožava manje razvijene delove AP
Beograda. Razlika između razvijenih i nerazvijenih
delova treba da se smanji alociranjem posebnih
finansijskih instrumenata i aktiviranjem unutrašnjih
potencijala uz tehnološku i organizacionu podršku
prema mogućnostima grada i nekih eksternih
subjekata. Istovremeno, Beograd i drugi urbani
centri koji ga okružuju (Obrenovac, Lazarevac i
Mladenovac, pre svih), ne smeju da budu
zaustavljeni u razvoju jer predstavljaju zamajac
ukupnog privrednog i socijalnog razvoja grada
Beograda, a redistribucijom na nivou Republike
Srbije mogu znatno da doprinesu razvoju drugih
regiona. Ostvarenje veće kohezije treba da bude
zajednički napor gradske i opštinskih vlasti, uz
aktivnu saradnju sa opštinama u metropolitenskom
području (Pančevo, Smederevo, Smederevska
Palanka, Ub, Ruma, Stara Pazova, Pećinci), sa
kojima grad ima jake međuzavisne veze i odnose. U
tome važnu ulogu ima tehnička infrastruktura (mreža
puteva i pruga, vodovodna, energetska, melioraciona
i kanalska mreža) radi lakšeg kretanja robe, fluenata
i ljudi, većeg kvaliteta življenja i racionalnije
proizvodnje. Učešće i partnerstvo javnog i privatnog
sektora dobiće poseban značaj već u prvoj fazi, do
2006. godine. Osim toga, obrazovni sistem i njegova
prostorna dispozicija treba da budu usaglašeni sa
realnim potrebama gradskog i naročito seoskog
stanovništva, kome je škola centar intelektualnih i
kulturnih aktivnosti. Kultura i informacije su od
posebnog značaja za jačanje kohezije i identiteta
grada Beograda i naročito za integrisanje ruralnih
područja u tokove najvažnijih privrednih aktivnosti.
4
5. Definisanje nove zemljišne i stambene
politike u skladu sa ciljevima ekonomskog i
socijalnog razvoja
Grad Beograd, sa svojim potencijalima prirodnog
položaja i opremljenosti, kao i potrebama
kvalitetnijeg životnog i radnog okruženja, treba da
definiše novu zemljišnu i stambenu politiku koja će
da omogući: (a) individualno rešavanje stambenog
pitanja, uz odgovarajuću socijalnu, ekonomsku
(posebno poresku) i monetarnu politiku; (b)
stambenu mobilnost, uz posebne mere i podsticaje
radi lakšeg i efikasnijeg prestrukturiranja privrede;
(v) angažovanje privatnog sektora na održavanju i
organizovanju stambenog fonda, komunalnih mreža i
javnih službi; (g) udruživanje lokalnih i gradskih
sredstava radi podrške urbanoj i ruralnoj obnovi
stambenog fonda, sa prednošću lokalne samouprave
da istakne svoje prioritete; (d) redefinisanje
zemljišne politike sa osnovnom idejom reprivatizacije
građevinskog zemljišta i restitucije na nekretninama,
razvoj sistema zakupa građevinskog zemljišta, kao i
definisanje novih instrumenata zemljišne politike
(porezi umesto npr. naknada za korišćenje
građevinskog zemljišta i sl.) i (đ) kooperativno
definisanje osnovnih linija stambene politike sa
susedima u metropolitenu, naročito sa Pančevom.
6. Čuvanje i poboljšanje prirodnih i kulturnih
vrednosti i specifičnosti i jačanje identiteta
grada Beograda
Da bi se favorizovala sintezna ideja kompaktnog
grada potrebno je ići u smeru internalizacije
ekoloških troškova i sklapanja takvih finansijskih
aranžmana koji će obezbediti odgovarajuće fondove
za rekultivaciju, sanaciju i održavanje prirodnih
celina, vrednosti i repera u gradu i njegovoj okolini.
Jedan od prirodnih potencijala grada Beograda
odnosi se na zaštitu i unapređenje obala Save i
Dunava, zaštitu i uređivanje kvalitetnih pejzaža,
kreiranje atraktivnih pešačkih i biciklističkih staza,
rekreativnih prostora, parkova, igrališta, zaštitnih
zelenih zona, javnih prostora i oživljavanje i bolje
povezivanje sa prigradskim turističkim
mogućnostima. U sagledavanju realnih potencijala
Beograda važnu ulogu ima promovisanje, zaštita i
unapređenje kulturnog nasleđa (u skladu sa
zakonskom regulativom), kulturnih sadržaja i
internacionalnih kulturnih, ali i sportskih
manifestacija.
7. Zaštita, obnova i unapređenje prirodne i
životne sredine, degradirane i ugrožene
uticajem ljudskih aktivnosti
Dosadašnji razvoj rudarstva, energetike, industrije i
drugih ljudskih aktivnosti usmeren pre svega na
razvojne ciljeve i povećanje ekonomskih rezultata,
ostavio je razorne posledice na pojedinim delovima
teritorije AP Beograda. U tom pogledu, neophodno je
preduzimanje kardinalnih i sistematskih mera koje
će, pre svega, omogućiti zaštitu ugroženih delova
teritorije grada, a potom rekultivaciju i unapređenje
prirodne ili životne sredine na tim delovima teritorije.
Atraktivnost grada Beograda i približavanje nivou
evropskih metropola moguće je postići ako se
posledice razvoja koji nije imao naglašenu ekološku
(okolinsku) dimenziju i koji nije poštovao principe
održivog razvoja, stave pod kontrolu i s vremenom,
prema mogućnostima i uz povećanu odgovornost,
postepeno eliminišu. Veoma je važna saradnja sa
susednim opštinama Ub i Lajkovac, odnosno
Pančevo.
8. Profilisanje beogradskog metropolitena
specijalizacijom ekonomskih aktivnosti,
naročito uslužnih delatnosti
Imajući na umu da se Beograd sa znatnim
zakašnjenjem uključuje u evropsku urbanu
utakmicu, u kojoj se svaki grad u svom regionalnom,
nacionalnom i internacionalnom okruženju bori za što
bolju poziciju i uticaj, neophodno je da se sagledaju
realne mogućnosti i uoče one razvojne niše koje u
jugoistočnoj Evropi nisu još potpuno rezervisane.
Zato je potrebno da se postavi jasna diferencijacija,
odnosno hijerarhija u razvoju ponude ekonomskih
aktivnosti, a naročito uslužnih delatnosti.
Navedeno strateško opredeljenje zahteva
nadovezivanje na funkcije koje je grad Beograd
uspešno promovisao u doba njegovog najvećeg
prosperiteta. To se najpre odnosi na kongresne i
sajamske funkcije, kao i zdravstvene i balneološke
funkcije koje mogu predstavljati impetus kako za
transfer tehnologija i inovativnih proizvodnih
programa, tako i ekonomsko povezivanje ovog dela
Evrope. Važnu poziciju u tom smislu treba da dobiju i
subregionalni centri: Obrenovac, Lazarevac i
Mladenovac.
Investiranje u kulturu i unapređenje kvalitetnih
kulturnih sadržaja i kulturne ponude treba da bude i
kratkoročni i dugoročni strateški cilj koji će doprineti
da se grad Beograd na pravi način artikuliše u mreži
gradova jugoistočne Evrope.
S obzirom na potencijale, ali i vrlo specifičnu
neformalnu dinamiku grada, nužno je strateški
ulagati u obogaćivanje turističke ponude kako
centra, tako i prigradskih prirodnih i predeonih
celina, unapređujući tako sveukupnu atraktivnost
beogradskog administrativnog područja na novoj,
kvalitetnoj osnovi.
Osnovni cilj navedenih osam strateških zadataka
mogu da budu ostvareni ukoliko bude izvršeno:
- definisanje i na planerskim principima
organizovano interesno ustrojstvo metropolitena
Beograda kao jedinstvene funkcionalne celine
bez fiksnih granica, na kojoj se regionalne veze
i međuuticaji kontrolišu statistički i planski radi
smanjenja razlika među pojedinim delovima;
- povezivanje mreže naselja grada Beograda
sistemom veza na relaciji selo - zajednica sela,
5
zajednica sela - urbani centar, urbani centar Beograd i njeno afirmisanje kao
administrativne, ekonomske i socijalne celine;
- definisanje i racionalan razvoj mreže tehničke
infrastrukture (vodne, energetske,
saobraćajne), koji će naglasiti metropolitenski
karakter grada Beograda i njegovo povezivanje
na interregionalnom i intraregionalnom planu,
vodeći računa o nužnosti decentralizacije i
privatizacije (privatizacija funkcija, ali ne i
mreža i objekata);
- artikulisanje privrednog razvojnog kompleksa na
novim strukturnim osnovama (tehnološkim,
vlasničkim, organizacionim i upravljačkim) uz
uvažavanje slobode tržišta i definisanih
ekoloških i ambijentalnih ograničenja;
- afirmisanje i negovanje prirodne i kulturne
baštine u realnom ekonomskom kontekstu, sa
posebnim akcentom na vrednosti izuzetnog i
velikog značaja, ali i uz uvažavanje kulturnih i
prirodnih vrednosti lokalnog značaja za pojedine
delove grada;
- kompleksna i sistematska urbana obnova na
ekonomsko-socijalnofizičkim osnovama
Beograda i drugih urbanih centara grada prema
posebnom programu, kao i obnova sela u
pravcu njihove modernizacije i sanacije, a
prema realnim finansijskim mogućnostima
građana, opština, grada i Republike i
- unapređenje upravljanja gradom Beogradom kao
jedinstvenom urbano-ruralnom sredinom, uz
jasno redefinisanje osnovnih poluga upravljanja
na principima dekoncentrisane koncentracije,
demokratičnosti i samouprave, uz naglašeno
uvažavanje javnog dobra na jednoj i slobodnog
tržišta na drugoj strani.
Uvažavajući navedeni osnovni cilj i strateške zadatke
kao kriterijumsku osnovu za postavke Plana,
osnovna koncepcija formuliše prostorni model,
planska rešenja definisana su integralnim postupkom
(prirodno-ekonomsko-socijalni model), dok je na
kraju data osnovna matrica mera i instrumenata za
realizaciju planskih rešenja (implementacija).
1.3. Osnovna koncepcija zaštite, prostornog
uređivanja i razvoja
Prostor AP Beograda sa svim aktivnostima,
komunikacijama i interesima koji se na njemu
ispoljavaju, predstavlja regionalnu celinu zasnovanu
na interesu opština za udruživanjem i potvrđenu
administrativnim odlukama i aktima. Ova celina ima i
svoja posebna prava i obaveze definisane Ustavom
države i Republike Srbije, koje proističu iz uloge,
veličine i značaja Beograda kao glavnog grada i
značajne uloge u evropskim okvirima zasnovane, pre
svega, na geografskom i funkcionalnom položaju
ukrštanja dva koridora: koridora Dunava, koji
obuhvata i pojas Save (koridor VII) i koridora duž
autoputa Salcburg - Zagreb - Beograd - Niš - Solun
sa krakom od Beograda prema Budimpešti (koridor X
sa krakom X1). Magistralni pravac Beograd - Vršac Temišvar dopunjuje značaj ove pozicije. Do 2011.
godine trebalo bi da grad Beograd iskoristi sve svoje
prirodne i stvorene prednosti, resurse i vrednosti
kako bi povećao svoju privlačnost u konkurenciji
drugih metropola u okruženju, pre svega
Budimpešte, Zagreba, Bukurešta i Sofije, a zatim
ostvario ravnopravnu ulogu u sistemu dunavskih
metropola: Beča, Bratislave, Budimpešte i
Brašova/Bukurešta.
Prostorna koncepcija grada Beograda zasniva se na:
- geografskom položaju na ušću Save u Dunav koje
predstavlja jednu od najupečatljivijih evropskih
veduta i potencijalnih polova atrakcije;
- saobraćajnom položaju, kao faktoru povezivanja i
generisanja saobraćajne privrede;
- geo i biodiverzitetu koji čine ekološke celine
jugoistočnog Srema, južnog Banata i severa
Šumadije, od kojih svaka ima svoje izvanredne,
iako nedovoljno iskorišćene vrednosti;
- demografskom potencijalu u kvalitativnom i
kvantitativnom smislu, gde se ističe
visokokvalifikovano i građanski orijentisano
stanovništvo gradskog područja na jednoj
strani, a tradicija i iskustvo stanovnika iz
ruralnog područja na drugoj, što može da
predstavlja vrednost samo po sebi;
- mreži seoskih i gradskih naselja prstenasto
grupisanih oko Beograda kao dominantnog
urbanog centra, sa različitim funkcionalnim
ulogama koje u planskoj perspektivi zahtevaju
reorganizaciju i restrukturiranje;
- energetskom potencijalu koji čine mineralne
sirovine, geotermalne vode i vode uopšte;
- prehrambenom potencijalu, koji čini kvalitetno
obradivo zemljište i zemljište angažovano za
voćarstvo i stočarstvo;
- tehničkoj infrastrukturi koja je zasnovana na
ranijim razvojnim koncepcijama, koja ima
kapacitete i performanse ali zahteva
modernizaciju i rekonstrukciju, a zatim i razvoj;
- socijalnoj infrastrukturi koju čine brojni
podsistemi zdravstvenih, dečjih, školskih,
visokoškolskih, gerijatrijskih i drugih objekata
koji takođe u velikoj meri traže reorganizaciju i
modernizaciju;
- sportskoj infrastrukturi i tradiciji koje i danas
predstavljaju jedan od najvitalnijih segmenata
grada Beograda, i prostorne elemente koji daju
značajne predispozicije razvoja;
- mreži kulturnih institucija koje mogu ravnopravno
da učestvuju u evropskom kulturnom ambijentu
uključujući i vrednu kulturnu baštinu kojom
dominira centralno područje grada Beograda,
upotpunjeno urbanim centrima u okolini, od
6
kojih neki imaju i istorijsku vrednost i potrebu
širenja ove mreže;
- industrijskim potencijalima, koji zahtevaju
vlasničko i proizvodno restrukturiranje i
tehnološko unapređenje;
- turističkim potencijalima koje grad Beograd do
danas nije uspeo da valorizuje na moderan,
sistematski i celovit način kako bi iskoristio sve
svoje prirodne, kulturne, duhovne i socijalne
potencijale za razvoj turizma;
- informatičkim kapacitetima lokalnog, nacionalnog
i međunarodnog karaktera i
- vezama transgraničnog ili transregionalnog
karaktera preko kojih Beograd treba da razvije
svoju sistematsku kooperaciju sa okruženjem u
širem regionu.
Navedena prostorna koncepcija organizovaće se i
realizovati na relaciji grad - grad, grad - selo i selo selo, kao gradski sistem, u cilju pospešivanja
njegove transregionalne i unutar regionalne
dimenzije.
sa drugim gradovima i opštinama u Republici
Srbiji, ali i u Republici Crnoj Gori (posebno
Podgoricom i Barom) na osnovu zajedničkih
interesa i
- nivo evropske mreže gradova, sa podelom
funkcija, ali i sa umrežavanjem metropola
prostornim i funkcionalnim elementima koji ih
interesno vežu. Poseban značaj za Beograd u
ovom pogledu ima buduća zajednica
podunavskih gradova, privrednih centara na
Dunavu među kojima se ističu Ulm (Nemačka),
Beč (Austrija), Bratislava (Slovačka),
Budimpešta (Mađarska) i Braila (Rumunija).
Osim toga, od značaja će biti povezivanje i
kooperacija sa drugim glavnim gradovima
balkanskih zemalja.
Slika 2
Konstelacija metropola jugoistočne Evrope
(ESTIA PROJECT 2000)
1.3.1. Transregionalna dimenzija prostornog
razvoja
Analitički nalazi o regionalnom razvoju AP Beograda
ukazuju na složene razvojne probleme i ograničenja,
koji su nastali tokom poslednje decenije prošlog
veka. Kumulativno nastale teškoće, posledica su
događaja i interakcije međunarodnih i unutrašnjih
faktora pod kojima se državna zajednica nalazila, sa
nepredvidivim posledicama. Krupne društvenoekonomske promene koje su nastupile krajem 2000.
godine ubrzale su dugotrajan proces tranzicije
reformisanjem i preobražavanjem društva i privrede.
Ovakva situacija direktno se odražava na regionalni
razvoj AP Beograda kao razvojno najvitalnijeg u
razmerama Republike Srbije, a naročito u kontekstu
međunarodne regionalne integracije na prostorima
jugoistočne Evrope.
Grad Beograd kao jezgro šireg metropolitenskog i
regionalnog područja, sa svojom značajnom ulogom
glavnog grada Republike i Zajednice država,
ekonomskim, ekološkim i kulturnim potencijalima i
svojom geostrateškom pozicijom može da računa da
do 2011. godine pronađe svoje mesto u sistemu
evropskih metropola. U tom smislu, od posebnog
značaja je uspostavljanje organizovane korelacije i
kooperacije (umrežavanja) grada Beograda sa užim i
širim okruženjem na osnovu prostornih elemenata
koji ih povezuju, ali i koji imaju svoju dinamiku. Od
posebnog značaja su tri nivoa umrežavanja:
- nivo metropolitena koji podrazumeva fleksibilan,
administrativno neomeđen i funkcionalno
povezan urbani sistem sa Beogradom u jezgru;
- nivo funkcionalnog makroregiona unutar
Republike Srbije koji podrazumeva jačanje
regionalnih funkcionalnih veza grada Beograda
U tom pogledu, grad Beograd treba da ostvari
sledeće operativne zadatke:
- saradnju sa dunavskim gradovima koji čine
okosnicu dunavskog pojasa (Danubic Belt Citu
Hansa): Ulmom, Bečom, Bratislavom,
Budimpeštom, Vidinom, Brailom i Konstancom.
Povezivanje ovih gradova izvršiće se preko
panevropske saobraćajne mreže i uspostavljem
tzv. dunavskih veza (Danubic links);
- sprečavanje degradacije prostora duž Dunava rekultivacijom, uređivanjem prirodnih i urbanih
predela, podrškom ekonomskom i socijalnom
razvoju sela i varošica (Vinča, Ritopek);
- promovisanje obnove i razvoja manjih urbanih
celina (Zemun, Grocka) koji bi bili stavljeni na
listu inostranih investitora preko evropskog
Centra za rekonstruisanje gradova na Dunavu
(Urban Restructing Experience Pool);
- umanjivanje značaja administrativnih granica na
Dunavu, posebno granice između grada
Beograda i AP Vojvodine radi saradnje sa
Pančevom i njegovim regionom i drugim
opštinama u metropolitenskom okruženju, čemu
će podršku da pruži: formiranje zajedničkog
multimodalnog čvora (Beograd - Pančevo -
7
Smederevo) i izgradnja novog mosta kod Vinče
za putni i železnički saobraćaj i
- uključivanje u evropski projekat kulturnih staza u
Podunavlju radi afirmacije bogatih tragova
velikih kultura prošlosti (preistorijske, rimske,
vizantijske, otomanske, srednjoevropske) koje
danas najbolje integrišu prostore ovog dela
Evrope, ukrštene sa stazama nacionalne srpske
provenijencije.
1.3.2. Unutarregionalna dimenzija prostornog
razvoja
Unutarregionalna dimenzija proističe iz modela
prostorne organizacije i razvoja mreže naselja i
centara iz Prostornog plana Republike Srbije. Prema
tom modelu, sa svim osobinama policentričnosti,
okosnicu na teritoriji središnje Srbije čine: centar
državnog i međunarodnog značaja - Beograd,
makroregionalni centri Novi Sad i Kragujevac i brojni
regionalni i subregionalni centri od kojih se neki
nalaze na prostoru beogradskog metropolitena:
Pančevo i Smederevo kao regionalni centri, a Ruma,
Stara Pazova, Smederevska Palanka, Lazarevac i
Mladenovac, kao subregionalni centri, odnosno
Obrenovac kao potencijalni subregionalni centar.
energetskih i industrijsko-zanatskih delatnosti, uz
paralelan razvoj turizma (Lazarevac) i kvalitetniji
razvoj i restrukturiranje industrijsko-poljoprivrednog
kompleksa (Obrenovac). Takođe, centrima Barajevo,
Grocka, Sopot, predstoji diverzifikacija funkcija, sa
posebnim naglaskom na razvoj uslužnih delatnosti i
stanovanja u Barajevu, intenziviranje poljoprivrede,
zanatstva i turizma u Sopotu, i poljoprivrede,
agroindustrije, zanatstva i turizma u Grockoj.
Jasnije profilisanje minimuma razvojnih i servisnih
funkcija urbanih centara AP Beograda treba da
smanji interne dnevne migracije, da ubrza razvoj
gradskih funkcija i u centrima i na periferiji i da
poveća značaj seoskih centara u razvojnoj koncepciji
grada Beograda. Time su obuhvaćena i naselja
periurbanog područja opština Zemun, Palilula,
Voždovac, koja nisu obuhvaćena Generalnim planom
Beograda.
Imajući na umu višestrano izražene interese za
saradnju, može se zaključiti da grad Beograd do
2011. godine treba da razvija veze sa opštinama u
okruženju, jasnije profilišući metropolitenski
karakter:
Sa opštinom Pančevo
Slika 3
AP Beograda prema Prostornom planu Republike
Srbije
(1996. god.)
- poljoprivredna proizvodnja i snabdevanje grada
Beograda;
- razvoj i unapređenje saobraćajnih veza,
autoputskog pravca E-70, putnog i železničkog
saobraćaja mostom u pravcu Vinče, kao i
telekomunikacija;
- unapređenje i koordiniran razvoj javnog gradskog
prevoza (železnica, autobus);
- povezivanje u jedinstveni operativni sistem sa
Lukom "Beograd" i Lukom "Smederevo" radi
formulisanja moćnog multimodalnog
saobraćajnog čvora (železnica + autoput + luke
+ aerodrom + infrastruktura);
- unapređenje međugranske industrijske veze na
relaciji Pančevo - Beograd (petrohemijski
kompleks itd.);
- zaštita zone vodoizvorišta Pančevo na teritoriji
grada Beograda;
- zaštita, uređivanje i razvoj rečnih ostrva
Štefanac, Čakljanac i Fortkontumac radi
rekreativnih potreba Pančeva i Beograda;
Glavni nosilac opšterazvojnih tokova ostaće Beograd
sa svojim gradskim opštinama i sa naglašenim
periurbanim okruženjem u kome će se zaustaviti i
preusmeriti spontano korišćenje građevinskog,
poljoprivrednog i drugog zemljišta, odnosno
bespravno građenje stambenih, privrednih i drugih
objekata. Centri dekoncentrisane koncentracije biće
Mladenovac, Lazarevac i Obrenovac, kojima predstoji
restrukturiranje industrije i razvoj tercijarnih
delatnosti, turizma, zdravstva, rekreacije
(Mladenovac), kultivisanje i diverzifikacija rudarsko-
- povezivanje turističko-rekreativne zone Grocke i
gročanske ade sa zonom pored reke Ponjavice u
ataru Banatskog Brestovca;
- ekološka zaštita i koordiniranje programa zaštite i
monitoringa sa gradom Beogradom;
- zapošljavanje i ukupni ekonomski razvoj strateški
važnih industrijskih pogona u Pančevu uz
koordinaciju prostornih elemenata koji je
8
povezuju sa Beogradom (saobraćajna,
komunalna i vodna infrastruktura);
- zajedničko programiranje stambene izgradnje
Pančeva i grada Beograda;
- koordinacija razvoja javnih službi i programa
razvoja turističkih kapaciteta Pančeva i
Beograda i
- institucionalno-upravno povezivanje i planskostatistička koordinacija na temama od
zajedničkog interesa.
- definisanje i realizovanje važnih saobraćajnih
veza (modernizacija železnice, regionalni put
Mladenovac - Smederevska Palanka - Velika
Plana);
- povezivanje mreža infrastrukture, posebno po
pitanju snabdevanja vodom;
- povezivanje većih seoskih naselja sa opštinom
Mladenovac radi razvoja komplementarnih
funkcija;
- potenciranje razvoja malih i srednjih preduzeća
radi preusmeravanja radne snage i sprečavanja
odliva u pravcu Beograda;
Sa opštinom Smederevo
- redefinisanje uloge luke u odnosu na Luku
"Beograd" i Luku "Pančevo" i njihovo
povezivanje u sistem multimodalnog čvora, uz
specijalizaciju ponude lučkih i logističkih usluga i
funkcija;
- definisanje "industrijskog parka" i slobodne
carinske zone u Smederevu, komplementarno
sa privrednim centrima uzvodno od Dunava
uključujući i Beograd;
- razvoj železničke mreže i izgradnja železničkog
mosta preko Dunava radi povezivanja lučkoprivrednih centara u Kovinu, Pančevu i
Beogradu sa Smederevom;
- povezivanje kulturnih repera duž Dunava prema
Beogradu i nizvodno prema Golupcu i Kladovu
radi artikulisanja podunavskih kulturnih staza
(integrativno sa prirodom) i aktiviranja
turističkih potencijala;
- definisanje sadržaja dunavskog koridora (koridor
VII i koridor X koji najvećim delom pokrivaju
opštinu Smederevo) i
- povezivanje poljoprivrednih i turističkih
potencijala sa opštinama Grocka i Mladenovac.
- povezivanje i kooperacija Mladenovačke i
Palanačke banje i
- zajedničko rešavanje hidrotehničkih i ekoloških
problema reka Jasenice, Velikog Luga i
Kubršnice.
Sa opštinom Ub
- koordiniranje energetskih potencijala sa
opštinama Obrenovac i Lazarevac i zajednički
programi oko uspostavljanja ekološkofunkcionalnog prostornog integriteta;
- interesno povezivanje ruralnih područja sa
opštinom Obrenovac;
- definisanje zajedničkog, regionalnog sistema za
odlaganje čvrstog otpada sa opštinama
Lazarevac i Obrenovac;
- infrastrukturno povezivanje sa opštinama
Obrenovac i Lazarevac;
- razvoj malih i srednjih preduzeća u funkciji
industrijskih kompleksa u Obrenovcu i
Lazarevcu i
- poboljšanje saobraćajnih veza sa Beogradom.
Sa opštinom Smederevska Palanka
- korišćenje poljoprivrednih potencijala za
snabdevanje grada Beograda hranom, uz
maksimalno angažovanje i razvoj postojećih i
novih prerađivačkih kapaciteta (mala i srednja
preduzeća);
- korišćenje mineralne i termomineralne vode i
razvoj posebnih vrsta turizma;
- saradnja naučno-istraživačkih organizacija
(Institut za povrtarstvo);
- razvoj metaloprerađivačke i industrije šinskih
vozila, uz diversifikaciju delatnosti i
angažovanje tehnoloških kapaciteta Beograda;
- razvoj malih i srednjih preduzeća za potrebe
beogradske industrije;
Sa opštinama Ruma i Pećinci
- programiranje i realizacija sadržaja duž koridora
X u pravcu Beograda;
- razvoj privredne strukture u funkcionalnoj
korelaciji sa privredom Beograda (u delu gde
postoji obostrani interes) i Novog Sada,
decentralizacijom pojedinih delatnosti;
- razvoj sajamske funkcije komplementarne i
specifične u odnosu na Beograd i Novi Sad;
- razvoj turističkih potencijala koordinirano sa širim
regionalnim programima koji uključuju i ruralno
zaleđe Rume u pravcu Fruške gore pre svega i
- interesno povezivanje na osnovu poljoprivrede
Pećinci - Šimanovci - Dobanovci - Ugrinovci.
9
Sa opštinom Stara Pazova
- programiranje i razvoj sadržaja duž kraka
koridora X1 u pravcu Beograda;
- interesno povezivanje i koordiniran razvoj malih i
srednjih preduzeća sa industrijom grada
Beograda;
- povezivanje poljoprivrednih potencijala sa
opštinom Zemun, uz mogućnost decentralizacije
pojedinih instituta i pogona u pravcu Stare
Pazove i
- razvoj skladišnih kapaciteta na interesnoj osnovi
sa beogradskom privredom.
Metropolitensko područje grada Beograda, nesputano
administrativnim granicama, pa ovaj način može da
formira svoj funkcionalni region i da vodi celovitu
politiku prostornog i privrednog razvoja kompetitivnu
u širim evropskim okvirima. Centralna zona
Beograda i dalje će biti prostor u kome će da se
razvija glavni gradski centar sa pretežno formiranim
funkcionalnim i fizičkim profilom, ali koji zahteva
kompleksnu urbanu obnovu (ekonomsku, socijalnu i
fizičku) i kvalitetno unapređenje. Centralna zona
Beograda u širem smislu obuhvata sledeće
urbanističke celine: na desnoj obali Save istorijski
centar i ishodište Beograda, Savski amfiteatar i
buduća železnička stanica sa okruženjem; na levoj
obali Save centar Novog Beograda i Zemun, deo
centra oslonjen na Dunav (deo opština Stari grad i
Palilula), i na levoj obali Dunava nukleus novog
centra posebnog profila u zoni Borče i Krnjače.
Centri gradskih potcelina biće prostori koji
obuhvataju već pretežno formirane linearne
koncentracije na glavnim razvojnim pravcima izvan
centralne zone: ulice Ugrinovačka i Prvomajska u
Zemunu, Bulevar Jurija Gagarina u Novom
Beogradu, ulica Požeška na Čukarici, ulica Vojvode
Stepe sa težištem na Banjici, ulice Borska i Vareška
u Rakovici, ulica Višnjička i presek sa Mirijevskim
bulevarom, potez Bulevar kralja Aleksandra i potez
od Krnjače prema Borči.
Lokalni centri samostalnih naselja obuhvataće
koncentracije sadržaja lokalnog snabdevanja i usluga
u centrima zajednice naselja, centrima pojedinačnih
gradskih i seoskih naselja. Pored komercijalnih,
obuhvataće i sadržaje javnih službi, kulturne, verske,
školske i zdravstvene objekte. Reč je, pre svega, o
naseljima sa gradskim profilom: Batajnica,
Dobanovci, Surčin, Ostružnica, Sremčica, Umka,
Moštanica, Rušanj, Resnik, Zuce, Kaluđerica, Boleč,
Borča, Ovča i druga slična naselja.
1.3.3. Poluge strategije regionalnog razvoja
Koncipiranje strategije regionalnog razvoja AP
Beograda u suštini podrazumeva preduzimanje
odgovarajućih ciljno orijentisanih akcija koje
obuhvataju nekoliko uzajamno povezanih razvojnih
poluga:
Organizaciono-institucionalna poluga odnosi se na
sistem administrativno-teritorijalnog uređivanja i
načina donošenja odluka, odnosno načina
upravljanja društvenim i ekonomskim tokovima
preko institucija kao nosilaca vlasti i upravljačkih
funkcija. Pri tom, od presudnog značaja je način
organizovanja i međusobno koordiniranog i
sinhronizovanog delovanja institucija, organa i tela
na svim nivoima upravljanja.
Demografska poluga odnosi se na kretanja
stanovništva i njegove kako demografske tako i
socioekonomske strukturne promene. Prema
poslednjim rezultatima popisa stanovništva
obavljenog u aprilu 2002. godine, stanovništvo
grada, ali i administrativnog područja uslovno
stagnira, a realno opada. Strateški, u budućem
razvoju AP Beograda može se računati na duže
vreme sa brojem od 1.600.000 stanovnika uz
napomenu da je ovaj obim posledica priliva izbeglica
i raseljenih lica, kao i naglašenog iseljavanja žitelja
Beograda u inostranstvo.
Ekonomska poluga čini najvažniji element strategije
regionalnog razvoja i od njene vrednosti i veličine
zavisi da li će i druge poluge delovati u željenom
pravcu ali uz jake povratne uticaje. Situacija na AP
Beograda kao i na urbanom delu grada takva je da je
ekonomska snaga krajnje slaba i u velikoj meri
iscrpljena. Pad proizvodnje izazvao je smanjenje
nacionalog dohotka ukupno i po stanovniku,
otpuštanje zaposlenih uz rast nezaposlenih,
nekontrolisan rast sive ekonomije naročito u
uslovima nasilno prekinutih tokova izvoza i uvoza,
što je imalo i određene socioekonomske posledice
kao što su jačanje tendencija korupcije i narušavanje
pravnog sistema. Krupan problem je što se privreda
nije oporavila niti dostigla nivo koji je bio ostvaren
1990. godine.
Da bi grad Beograd barem delimično prisvojio
standarde i mehanizme koji vladaju u konkurentnim i
vitalnim evropskim metropolama, neophodno je da
se oforme instrumenti kontrole prostornoekonomskih uslova i realno sagledaju i procene
mogućnosti i ograničenja za njenu prostornu
organizaciju.
Sociokulturna poluga neposredno je vezana i
uslovljena ekonomskom i demografskom, a preko
njih i za organizaciono-institucionalnu. Karakterišu je
brojni problemi, a među njima naglašen je proces
osiromašivanja stanovnika, naročito srednjeg sloja
koji je nosilac stabilnog društvenog razvoja.
Ugrožene su i vrednosti vezane za školovanje i
zdravstvenu zaštitu, kao i socijalno staranje i
zbrinjavanje. Socijalna slika stanovništva Beograda
bitno je izmenjena, uz njeno pogoršanje i
produbljivanje konflikata unutar socijalne
stratifikacije koja je imanentna i procesima
tranzicije.
Ekološka poluga na području grada Beograda je
specifična, dosta složena i slojevita. Po načinu
10
ispoljavanja, ekološka situacija zahteva dublje
analitičko istraživanje i ocenjivanje, naročito u sklopu
pogoršanih ekonomskih uslova i tokova kao i
socijalnih raslojavanja. Životna sredina AP Beograda
uslovno je poboljšana, ali suštinski pogoršana zbog
ekonomskog sloma i izuzetno niskog životnog nivoa
stanovništva, sa ograničenim mogućnostima i
sredstvima intervencija na područjima njenog
očuvanja.
1.3.4. Prostorni aspekti strategije
Pitanje regionalnog razvoja AP Beograda odnosi se
na njegovu teritorijalnu izdiferenciranost na pojedine
specifične razvojne segmente, odnosno delove.
Detaljnija analiza ukazala je na činjenicu da dominira
centralna poslovna zona koja se formirala na
područjima opština Stari grad, Savski venac i Vračar.
Ova zona po ključnim pokazateljima poseduje
specifične razvojne potencijale i organski je vezana
za širi segment urbanog pojasa Beograda koji se
sastoji iz izgrađenih površina ostalih gradskih
područja, ali bez delova koji ulaze u kategoriju
periurbanog područja. Takvim područjem raspolažu
opštine Palilula, Zemun, Čukarica, Zvezdara i
Voždovac. Periurbani pojas može se proširiti i na
područja opština Grocka, Sopot i Barajevo. Preostale
opštine Obrenovac, Mladenovac i Lazarevac svrstane
su u četvrti segment, koji po svojim razvojnim
potencijalima i karakteristikama predstavlja
tranzitivni, a u neku ruku i transaktivni slučaj.
Evidentno je da je reč o četiri specifična ali i
funkcionalno povezana i uslovljena segmenta čiji
razvojni obrasci nisu jedinstveni. U institucionalnom
smislu, na području AP Beograda treba da bude
osnovana posebna Agencija ili Savet za regionalni
razvoj sa odgovarajućim ingerencijama i razvojnim
zadacima vezanim za razvojne programe i projekte,
koordinaciju preduzetih akcija među institucijama
čija se delatnost odnosi na funkcionisanje regiona.
Grad Beograd treba organizovano štititi, prostorno
uređivati i razvijati zoniranjem na dva nivoa: nivo
makrozoniranja i nivo mezozoniranja. U smislu
makrozoniranja, grad Beograd preseca veoma
značajna, nedovoljno artikulisana i malo korišćena
centralna osovina razvoja Srbije, koja povezuje
najznačajnije tačke i ambijente prirodne, kulturne i
duhovne baštine grada Beograda i Republike Srbije u
celini. Ta osovina se pruža od Novog Sada, Sremskih
Karlovaca sa Fruškom gorom (srpska Sveta gora),
Zemuna, Beograda sa Savom i Dunavom, preko
Avale, Trešnje, Kosmaja sa Guberevačkim šumama,
Mladenovačkog Seltersa, pa do Topole, Oplenca i
Kragujevca. Ova osovina neposredno utiče na
valorizaciju potencijala, funkcionalnu i prostornu
organizaciju AP Beograda, i područje Plana uslovno
deli na dve zone Dunavsko-šumadijsku (istočnu) i
Savsko-kolubarsku (zapadnu). Mezozone koje se
javljaju unutar AP Beograda, predmet su planova
nižeg reda koji bi, prema novoj metodologiji, trebalo
da obuhvate urbani centar sa seoskim naseljima i
atarima u okruženju, odnosno opštine u celini.
Dunavsko-šumadijska zona (istočna) - uglavnom
orijentisana na Dunav (koridor VII), ima i treba da
zadrži sve osobine prostora u kome dominiraju
aktivnosti vezane za prirodni potencijal
(poljoprivreda, ribarstvo, lovstvo, turizam,
rekreacija). U okviru ove zone razvijene su i druge
aktivnosti (komunalne, industrijske, saobraćajne)
veoma značajne za Beograd, Grocku, Mladenovac, ali
koje ne uvažavaju u potrebnoj meri prirodna i
ekološka ograničenja. To se pre svega odnosi na
lokaciju pojedinih industrijskih pogona u priobalju
Dunava, ispuštanje otpadnih voda u pravcu Dunava,
deponovanje čvrstog otpada i nuklearni institut u
zoni Vinče, saobraćajna postrojenja u priobalju
Dunava i onemogućen pristup obalama kao javnom
dobru, zatim industrijski kompleks u centru
Mladenovca, enormna bespravna stambena i vikend
izgradnja u području opštine Grocka i vangradskom
delu opština Palilula, Voždovac i Zemun. Radi
adekvatnog budućeg razvoja ove zone, naglasak će
biti na očuvanju njenog ekološkog karaktera,
potenciranju elemenata prirodnog predela i pejzaža,
uz nužno sadejstvo sa ekonomskim aktivnostima
koje neće ugroziti njen osnovni karakter i osobine.
Koncepcija zaštite, prostornog uređivanja i razvoja
Dunavsko-šumadijske zone grada Beograda treba da
se zasniva na:
1. zaštiti prvenstveno prirodnog dobra i kulturne
baštine i njihovom adekvatnom aktiviranju i
uređivanju u turističke i rekreativne svrhe;
2. povezivanju na kvalitetnom nivou značajnih
tačaka, repera, ambijenata prirodne, kulturne i
duhovne baštine;
3. integralnom uobličavanju i uređivanju prostornih
celina oko značajnih elemenata kulturne,
duhovne ili prirodne baštine: značajnih
arheoloških lokaliteta, spomenika istorije i
kulture, pejzaža, grobalja, crkava;
4. razvoju privrednih grana koje uz pomoć
savremenih tehnologija mogu da postanu
konkurentne na evropskom tržištu:
- poljoprivrede (primarna i sekundarna industrijska proizvodnja) povezivanjem
ekološki očuvanih velikih poljoprivrednih
površina (voćarstvo, povrtarstvo, stočarstvo)
u južnom delu opštine Grocka sa centrom u
Begaljici, severnom delu opštine Mladenovac
od Dubone prema Velikoj Ivanči na preko
južnog dela opštine Sopot sa centrom u
Rogači, južnog dela opštine Barajevo, što
omogućava sistematski razvoj
poljoprivrednih proizvoda sa etiketom
"zdrave hrane" prema posebnom programu;
- turizma vezanog za Dunav u vidu dugačkog i
neprekinutog pojasa turističke ponude, sa
centrima u Beogradu, Grockoj i Smederevu,
kao i za pojas šumadijske grede Avala Kosmaj - Trešnja - Guberevačke šume, sa
bogatom ponudom različitih vidova turizma
sa centrima u Ripnju, Sopotu i Mladenovcu (i
Aranđelovcu);
- sporta i rekreacije sa najznačajnijom
osovinom tzv. olimpijskom dijagonalom u
11
Beogradu, a zatim sa sportskim centrom u
Mladenovcu i Grockoj kao i velikim
rekreativnim površinama na levoj obali
Dunava (Veliko blato), u širem priobalju
Dunava oko Grocke i na izletničkorekreativnim površinama na Avali, Trešnji,
Lipovičkoj šumi, pa potezu Selters Koraćička banja, Markovačkom i
Rabrovačkom jezeru oko Mladenovca i sl.;
- saobraćaja na organizovanom principu
upravljanja multimodalnim čvorom koji
zahvata beogradski lučki, železnički,
vazdušni i putni saobraćajni sistem u
korelaciji sa Pančevom, Smederevom i
eventualno Kovinom radi razvoja
saobraćajnog sistema evropskih dimenzija;
- vodoprivrede sa ogromnim potencijalom
Dunava i podzemnih voda u široj zoni
priobalja. Snabdevanje pitkom i
industrijskom vodom na levoj i desnoj obali
Dunava, korišćenje vodotokova za
saobraćaj, vode kao osnove razvoja turizma,
sporta i rekreacije, sistem navodnjavanja na
levoj i desnoj obali Dunava (severni deo
Palilule i deo Zemuna). Takođe i drugi oblici
korišćenja površinskih i podzemnih voda
predstavljaju potencijal koji u budućnosti
može da ima ključnu ulogu razvoja grada
Beograda i
- industrije sa novom orijentacijom ka ekološki i
tehnološki višem nivou kvaliteta proizvodnje
i posebno, odnosa prema okruženju.
Ekologija i ambijent će da predstavljaju
osnovne kriterijume kod definisanja
programa i ustupanja lokacija za obnovu
postojeće i razvoj nove industrije. U tom
pogledu, treba omogućiti razvoj građevinske
(uz rigoroznu kontrolu lokacija i aktivnosti),
prehrambene i visokotehnološke industrije u
priobalju Dunava (uz pažljivu zaštitu obale
kao javnog dobra), kao i u pojasu
magistralnih saobraćajnica (Autoput ka
Zagrebu i Novom Sadu, obilaznica u zoni
Boleča);
5. uređivanju urbanih centara i njihovom
povezivanju sa mrežom seoskih naselja uz
primenu principa održive obnove naseljskih
sadržaja (socijalni, fizički i ekološki) naročito u
onim delovima urbanih centara u kojima ti
sadržaji nedostaju. Veoma je značajno
uređivanje centralnih delova starog Zemuna,
Beograda, čaršije u Grockoj, centra Mladenovca
i specifično uređivanje centra Sopota i,
pogotovo, Barajeva koje treba da postane zona
kvalitetnog stanovanja uz dopunjavanje urbanih
sadržaja u centralnom delu (zanati, servisi,
trgovina, ugostiteljstvo);
6. povezivanju seoskih naselja u zajednice sela, sa
centrima koji će imati i posebna prava i
odgovornosti lokalne samouprave. Obnova sela
treba da se odvija po posebnom programu, u
cilju unapređenja kvaliteta življenja na selu i
ekonomske i socijalne konkurentnosti na širem
području i
7. organizovanju lokalne samouprave na interesnoj
osnovi, naročito u delu Palilule, Zemuna i
Voždovca, Grockoj i Barajevu, imajući na umu
veličinu današnjih opština i mogućnost drugačije
funkcionalne orijentacije pojedinih seoskih
naselja i njihovo grupisanje prema novoj
evropskoj kategorizaciji (NUTS).
Savsko-kolubarska zona (zapadna), orijentisana oko
Save i Kolubare ima naglašen industrijsko-energetski
karakter, osim u severnom delu (sremski deo) u
kome dominira poljoprivreda. U okviru ove zone
smešteni su i razvijeni značajni strateški industrijski
kompleksi (Barič), rudarsko-energetski kompleks na
području opština Obrenovac, Lazarevac i Ub, veliki
poljoprivredni kombinati (Obrenovac, Ratari,
Stubline), značajni sportsko-rekreativni kompleksi
(Surčin, Obedska bara). Razvijena energetska
infrastruktura i strateške potrebe Republike Srbije u
oblasti energetike zahtevaju da ove funkcije i
kompleksi i dalje ostanu dominantni, što će
prouzrokovati zauzimanje novih prostora. Zato je
obavezna primena strogih mera zaštite i unapređenja
životne sredine, naročito u opštinama Obrenovac i
Lazarevac, kao i nastavak rekultivacije degradiranih
površina.
Koncepcija zaštite, uređivanja i prostornog razvoja
Savsko-kolubarske zone grada Beograda treba da se
zasniva na:
1. temeljno osmišljenom i najstrože primenjenom
sistemu zaštite životne sredine i rekultivacije
devastiranih područja u opštinama Lazarevac i
Obrenovac;
2. zaštiti i uređivanju prirodnih dobara i vrednosti u
zoni južno od Surčina u priobalju Save, južnom
delu opštine Obrenovac i, naročito, u očuvanom
južnom delu opštine Lazarevac;
3. održivom razvoju privrednih grana koje, uz
pomoć savremene tehnologije i posebnih mera
zaštite, treba da omoguće intenzivan privredni
rast i razvoj grada Beograda:
- poljoprivrede u delovima koji imaju
geografske i ekološke predispozicije kao što
su zapadni deo opštine Zemun, zapadni i
južni deo opštine Obrenovac (izvan
ugroženog područja), uz mogućnost
organizovanja proizvodnje "zdrave hrane" po
posebnom programu u južnom delu opštine
Lazarevac sa centrom u Brajkovcu;
- rudarstva u zoni Kolubarskog lignitskog
basena, a prema rešenjima Prostornog plana
Kolubarskog lignitskog basena, uz posebne
mere organizovanog i socijalno održivog
premeštanja stanovnika, kao i obavezne
mere rekultivacije;
- energetike koja kod proizvodnje električne
energije mora da dostigne mnogo viši stepen
12
tehničke, ekonomske i ekološke efikasnosti
uz primenu strogih mera zaštite,
monitoringa i kontrole, kako oko
termoelektrana TENT A i B u Obrenovcu,
tako i oko termoelektrana u Vreocima i
buduće "Kolubare B" u Kaleniću. Pejzaž će
biti predmet posebne zaštite, što treba imati
na umu u budućem razvodu dalekovoda u
pravcu potrošača;
- industrije koja, uz strogu kontrolu, treba da se
rekonstruiše i razvija u opštinama
Obrenovac i Lazarevac, uz primenu mera
zaštite životne i prirodne sredine i
ambijenta, po posebnim režimima izgradnje;
- građevinarstva, naročito u opštini Lazarevac,
koristeći prednosti materijala koji prate
rudarsko-energetski sistem;
- zanatstva (proizvodnog, umetničkog,
uslužnog) koje ima tradiciju u Lazarevcu i
Obrenovcu i može da se razvija u pravcu
pružanja proizvodnih usluga industriji;
- sporta i rekreacije, u zoni Surčina i leve obale
Save, kao i u zoni Zabrana u opštini
Obrenovac, lova u zoni Mislođina ili posebnih
vidova rekreacije u opštini Lazarevac i
- turizma u onoj meri u kojoj je moguće
angažovati prirodnu i kulturnu baštinu kao i
ugostiteljsko-trgovinske kapacitete
specifičnog tipa za ovaj kraj;
4. uređivanju urbanih centara i njihovom
povezivanju sa seoskim naseljima u okruženju,
gde Obrenovac i Lazarevac kao subregionalni
centri mogu da ostvare veliku ulogu u
aktiviranju sela i seoske privredne ponude, kao
prihvatni, distributivni i prerađivački centri
prehrambenih proizvoda. Posebnu ulogu imaće
naselja sa nukleusom centralnih delatnosti
poput Stepojevca, Velikih Crljena u opštini
Lazarevac, Bariča, Stublina i Grabovca u opštini
Obrenovac ili Umke u opštini Čukarica.
5. povezivanju seoskih naselja u zajednice sela, sa
centrima koji će imati i posebna prava i
odgovornosti lokalne samouprave. Obnova sela
u opštinama Lazarevac i Obrenovac uz primenu
principa održivog razvoja sela, većih tehnoloških
kvaliteta i organizovanosti poljoprivredne
proizvodnje, ali i diversifikacije aktivnosti
(turizam, rekreacija, mala privreda i sl.).
6. organizovanju i povezivanju lokalne samouprave
naročito u severnom delu opštine Lazarevac i
južnom delu opštine Obrenovac, imajući na umu
i određene interese u opštini Ub za povezivanje
sa gradom Beogradom. Na taj način otvara se
mogućnost boljeg povezivanja seoskih naselja
na levoj obali Save (Kupinovo, Boljevci, Progar)
sa Obrenovcem kao subregionalnim centrom.
Svi prethodno izvedeni zaključci ukazuju da je
strategiju regionalnog razvoja AP Beograda
neophodno pretočiti u odgovarajući sistem stalnog
preispitivanja i vrednovanja mogućih scenarija
vodeći računa o uslovima i okolnostima, odnosno
razvojnim procesima koji se na ovom području
odvijaju, a prema prioritetima, odnosno rešenjima i
propozicijama do 2006.
2. PRIRODA KAO OSNOV PROSTORNOG
RAZVOJA
2.1. Prirodni predeli, prirodno-prostorne celine
i biodiverzitet
Administrativno utvrđena granica grada Beograda ne
poklapa se sa njegovim prirodnim granicama. Ako
Savu i Dunav shvatimo kao prirodnu granicu između
severnog i južnog dela područja AP Beograda, onda
se ta prirodna granica u severnom delu područja na
severozapadnom pravcu pruža do obronaka Fruške
gore, a na severoistoku do Deliblatske peščare. U
odnosu na južno područje Beograda severnu, istočnu
i zapadnu prirodnu granicu čine doline velikih reka
Save, Dunava, Kolubare i Morave, dok sa južne
strane prirodnu granicu čini planinski lanac Venčac Bukulja - Vagan. Takva prirodna granica sugeriše i
mogući budući Region Beograda u okviru
regionalizovane Republike Srbije.
Prirodne granice grada Beograda približno
odgovaraju njegovom metropolitenskom području,
koje se nalazi na ivičnom području dve velike,
potpuno različite prirodne celine: Panonske ravnice i
Balkanskog poluostrva. Raznovrsnost i specifičnost
prirode metropolitenskog područja grada Beograda
treba planski štititi i uređivati preko njegovih
funkcionalno-ekoloških jedinica, odnosno bioma.
Zastupljena su tri osnovna bioma: (a) stepa i
šumostepa; (b) južnoevropskih listopadnih šuma
vodoplavnog i nizijskog tipa i (v) submediteranskih
šuma sa hrastom sladunom i cerom. Usled brojnih
antropogenih uticaja, ovi prirodni predeli su u
prošlosti znatno modifikovani, tako da danas
preovlađuju: urbani, suburbani i kultivisani predeo.
Na osnovu toga, definisan je cilj i izvršena tipizacija
predela metropolitenskog područja Beograda, kako
bi se definisale (1) njihove glavne osobine i
kapaciteti i (2) uticaji na njihovu transformaciju.
Zaštita, prostorno uređivanje i razvoj AP Beograda
otvaraju ključno pitanje razumevanja granica
sadašnjeg i budućeg iscrpljivanja prirodnih
(autonomnih) i poljoprivrednih (poluautonomnih)
ekosistema ovog regiona, koja se vrlo često
opravdavaju razvojem i širenjem grada, a svode se
na sve intenzivniju zamenu autonomnih i
poluautonomnih - urbanim (neautonomnim)
ekosistemima. Problem stalnog širenja i sve većih
dimenzija Beograda nameće rešavanje problema
očuvanja izvornog biodiverziteta gradskog okruženja.
U tom pogledu, osnovni cilj je obezbeđivanje
budućeg razvoja zasnovanog na što manjem štetnom
delovanju na prirodu, čime će se i stepen njegove
neautonomnosti ublažiti. To podrazumeva očuvanje:
a) prirodnih autonomnih ekosistema u okruženju; b)
održavanje i stvaranje poluautonomnih ekosistema u
užem gradskom području na umu zelenih površina
različite veličine i namene i v) održavanje
13
poluatonomnih agroekosistema primenom
savremenih mera u poljoprivredi koje se zasnivaju
na očuvanju biološke raznovrsnosti takvih
ekosistema.
2.1.1. Sektorski zadaci
Radi ostvarivanja planske koncepcije do 2011.
godine potrebno je ostvariti:
- zaštitu prirodnih procesa i strukture predela
saglasno odgovarajućem staništu sa ciljem
trajnog zadržavanja njegovih funkcija i smanjenja
štetnih uticaja, očuvanje i unapređenje prirodnog
i veštačkog vegetacijskog pokrivača u urbanim
centrima;
- štedljivo i zaštitničko korišćenje prirodnih resursa
naročito ako su neobnovljivi. Poseban značaj
treba dati korišćenju obnovljive energije;
- očuvanje, ekološko gazdovanje i unapređivanje
poljoprivrednih površina u okolini urbanih
centara. Očuvanje i unapređenje prirodnog, ali i
veštački podignutog vegetacijskog pokrivača
(poljozaštitni šumski pojasevi, živice, zabrani itd.)
u poljoprivrednim zonama oko urbanih centara
imaju veliki značaj za gradski ekosistem; na
zemljištima čiji je biljni pokrivač odstranjen, a
koja se ne koriste za poljoprivredu ili šumarstvo,
treba omogućiti razvoj potencijalne vegetacije;
- suzbijati eroziju zemljišta svim raspoloživim
merama;
- prirodne ili prirodi bliske vode, kao i njihove obale i
prirodne retenzije, treba zadržati, razvijati ili
ponovo uspostavljati. Treba izbeći promene nivoa
podzemnih voda, koje mogu da vode razaranju ili
trajnom oštećenju biotopa vrednih za zaštitu.
Zaštitu i unapređenje vodenih ekosistema, koja
uključuje pažljive mere kod hidrograđevinskih
radova, pregrađivanja rečnih tokova, melioracije,
odnosno isušivanja ritova, močvara i bara;
- merama zaštite prirode i nege predela treba uticati
na zaštitu i poboljšanje klime, uključujući
mikroklimu. Očuvanje prirodnih ekosistema, pre
svega šumskih u neposrednom gradskom
okruženju: Topčider, Košutnjak, Avala, poplavne
šume forlanda i ada (Veliko ratno ostrvo, Ada
Ciganlija, Ada Huja). Podizanje novih šumskih
sastojina zasnovanih na principima cenotičkog
diverziteta. Dobar primer za to je Banjička šuma,
a antipod su monokulture, posebno četinara ili
plantaže topola u forlandima. Podizanje zelenih
površina unutar gradskog jezgra, uključujući
parkove, male skverove, bašte i drvorede;
- smanjenje emisije štetnih gasova. Pri
istraživanjima i eksploataciji sirovina, pri
iskopima i nasipima, neizbežna oštećenja prirode
i predela treba kompenzovati iniciranjem
prirodnih sukcesija, renaturalizacijom, prirodi
bliskim uređivanjem, ponovnim korišćenjem ili
rekultivacijom. Na velikim energetskim
postrojenjima ugraditi postrojenja za
prečišćavanje dimnih gasova prema normativu
Evropske unije;
- zaštitu staništa (posebno stepskih) pojedinih vrsta
putem kontrolisane seče šume i druge fizičke
akcije u prirodi (povećavanja poljoprivrednih
površina, akcije komasacije i arondacije, primene
hemijskih preparata, sezonsko paljenje
vegetacije);
- zadržavanje biološke raznovrsnosti u funkciji
zaštite prirodnih procesa osiguranjem
raznovrsnosti životnih prostora i životnih
zajednica vrsta životinja i biljaka kao i
genetičkom raznovrsnošću unutar vrsta;
- zaštitu specijske i ekosistemske komponente
biodiverziteta, odnosno divljih životinja i biljaka i
njihovih životnih zajednica u prirodnom i
istorijskom okruženju. Njihove ukupne životne
uslove treba zaštititi, negovati, razvijati ili
ponovno uspostavljati;
- plansko organizovanje lova i ribolova, lovnog i
ribolovnog turizma na delovima AP Beograda koji
su u funkciji održivog korišćenja biološkog
resursa;
- u izgrađenim područjima treba zaštititi i razvijati
postojeća prirodna staništa, kao šume, živice,
drvorede, biotope ivica šuma, potoke, ribnjake i
ostale ekološki značajne male strukture. Pri
planiranju građevinskih postrojenja,
saobraćajnica, energetskih instalacija i sl., uzeti u
obzir prirodne strukture tako da "potrošnja"
predela bude što je moguće manja;
- neizgrađena područja treba zadržati zbog njihovog
značaja za komponente predela (zemljište, vodu,
vazduh, floru i faunu) kao i za rekreaciju. Predeo
treba zaštititi u njegovoj raznovrsnosti,
jedinstvenosti i lepoti kao i njegovom značaju za
doživljaj i rekreaciju stanovništva. U tu svrhu
treba zaštititi pogodna područja, prema njihovim
svojstvima i položaju, i gde je neophodno,
negovati, urediti ih i zadržati prohodnim ili učiniti
prohodnim. Pre svega, u područjima bliskim
gradu treba obezbediti dovoljno površina za
rekreaciju. Izgrađene površine koje nisu više u
upotrebi treba vratiti u prirodno stanje i kulturno-istorijske predele i delove predela
posebne vrednosti, uključujući predele značajne
za lepotu zaštićenih ili vrednih za zaštitu kulturnih
spomenika treba pažljivo čuvati.
2.1.2. Razvojna koncepcija
Region Beograda u biogeografskom pogledu
predstavlja deo Holarktičke biogeografske oblasti, i
to: (a) srednjo-evropskog regiona nizijskih i brdskih
listopadnih šuma sa odgovarajućim derivatima
zeljaste vegetacije u okviru čak devet šumskih
ekosistema: šuma hrastova sladuna i cera, šuma
lužnjaka i žestike, šuma srebrne lipe i hrastova,
šuma lužnjaka i žutilovke, šuma topola i vrba, šuma
hrasta kitnjaka i graba, šuma lužnjaka i graba,
montanih šuma bukve, šuma hrasta kitnjaka i (b)
pontsko-južnosibirskog regiona sa karakterističnim
ekosistemom stepa i šumo-stepa, koji je zastupljen
na lesnim platoima i brdima duž Dunava.
Dosadašnji razvoj doveo je do uništavanja prirodnih
autonomnih ekosistema i njihove substitucije
poluautonomnim (poljoprivredne površine) i
neautonomnim ekosistemima (urbane zone).
14
Tabela br. 1
Autonomni ekosistemi (prirodni i veštački)
Autonomni ekosistemi
Stanje
Šume brdskog područja neujednačeno
(Avala, Kosmaj,
Košutnjak, Lipovica)
Osetljivost
velika zavisnost od
jačine antropogenih
uticaja
Poplavne šume uz reke vrlo neujednačeno umerena, zbog
(uz nasip Dunava, Vel.
velikih izdanačkih
ratno ostrvo, špic Ade
moći edifikatora
Huje)
Veštački podignute šume vrlo različito
veća nego kod
(Banjička, Zvezdarska,
prirodnih
Jajinska, Medaković,
Šumice)
Planski
značaj
Plansko rešenje
veliki
1. sačuvati zaštitnu funkciju
2. razviti rekreativnu, obrazovnu,
turističku funkciju
veliki
3. potencijal za vodosnabdevanje
4. filtracija voda
veliki
5. poboljšanje kvaliteta vazduha u
gradu
6. zaštitna funkcija
Barski ekosistemi (Veliko nepovoljno,
ratno ostrvo, ade kod
izazvano
Velikog Sela, Kozara)
eutrofikacijom
umerena do velika
veliki
od biotičkog
kapaciteta i
antropogenog uticaja
Veštački jezerski i barski umereno povoljno velika, ukoliko se
veliki
ekosistemi (Ada
pređu granični
Ciganlija, zaliv Ade Huje)
kapaciteti
7. obnova flore i faune
8. uticaj na reofilni ekosistem
Rečni sistem Save i
Dunava
velika do umerena
veliki
zavisnost od stepena
zagađenja i od moći
samopročišćavanja
12.
13.
14.
15.
16.
Segetalni ekosistemi
veoma različito
(zapuštene
poljoprivredne površine)
nije važna,
veliki
reaktiviranje ili
pretvaranje u zelene
površine
17. proizvodnja hrane
18. zelene površine
Ruderalni ekosistemi
(zapuštene urbane
površine)
mala, ako prepuste veliki
prirodnim procesima
19. produkcija kiseonika
nepovoljno
veoma različito
Radi očuvanja prirodnih ekosistema AP Beograda,
pored očuvanja zaštićenih prirodnih dobara pažnju
treba posvetiti i autohtonim ekosistemima, pre
svega, karakterističnim i relativno dobro očuvanim
šumskim ekosistemima na Avali, u Košutnjaku,
Guberevačkim šumama, ali i u plavnoj zoni Dunava,
u forlandima i na adama u cilju:
- ostvarivanja fitosanacione i produkcione funkcije
prirodnih ekosistema koje su od izvanrednog
značaja za zdraviju životnu sredinu - npr.
prečišćavanje zagađenog vazduha, regulisanje
vodnog balansa u zemljištu, očuvanje zemljišta
itd.;
- očuvanja izvornih predeonih celina i
- očuvanja biodiverziteta naročito onih njegovih
komponenti koje su specifične za beogradski
kraj (populacija retkih vrsta, specifičnih i dobro
očuvanih ekosistema, određenih genetskih
resursa dendroflora - npr. stari primerci drveća,
populacije divljih srodnika gajenih biljaka).
9. rekreacija
10. turizam
11. razvoj riblje i ptičije populacije
vodosnabdevanje
saobraćaj
rekreacija
turizam
ribolov i lov
Osim ekosistemskog diverziteta, diverzitet flore i
faune predstavlja razvojnu prednost u odnosu na
druge velike gradove u centralnoj i zapadnoj Evropi.
Urbano područje koje čini predeo sastavljen od dva
tipa predeonih elemenata, ulica i gradskih blokova sa
manjim površinama parkova i ostacima prirodnih
ekosistema, zahteva: (1) povezivanje u sistem
zelenila, (2) uvećavanje i uređivanje fonda zelenila i
drugih prirodnih elemenata i (3) znatno veću negu i
održavanje.
Rubna područja Beograda i drugih većih urbanih
centara na teritoriji AP Beograda treba veoma
pažljivo tretirati kod urbanističkog planiranja, uz
uvažavanje njihove zaštitne, ekološke i rekreativne
funkcije.
Suburbani predeo Beograda zahteva jako prožimanje
njegovih abiotičkih (izgrađenih i tehničkih) sa
biotičkim sistemima, kao što su zelene površine,
agrarni i drugi prirodi bliski ekosistemi.
Kultivisani predeli, severno od Save i Dunava i u
aluvijalnim ravnima Kolubare i Velike Morave,
15
ugroženi postupcima savremene poljoprivrede
(komasacija, uništavanje međa - živica, isušivanje
močvarnog zemljišta) i energetike (kopovi lignita,
pepelišta), zahtevaju posebnu plansku negu i
prožimanje zaštitnim pojasevima, zaštićenim
biotopima i vodozaštitnim pojasevima.
Nega i uređivanje predela podrazumevaju primenu
određenih mera koje će obezbediti održivo korišćenje
prirodnih resursa, kao i raznovrsnost, jedinstvenost i
vizuelni kvalitet prirode. U tom smislu, posebnu
pažnju treba posvetiti pejzažu (slici predela), koji će
biti detaljno ispitan, valorizovan, zaštićen i
unapređen prema evropskoj konvenciji zaštite
pejzaža, preko generalnih planova predela za potez
Avala - Trešnja - Kosmaj - Guberevačke šume, zatim
potez duž leve obale Save od Crnog luga u pravcu
Obedske bare i obala Dunava.
Za zaštitu i negu predela primeniće se integrativni
model koji kombinuje tri mere:
1. legalizaciju velikih područja pod zaštitom
prirode, koja nisu izložena velikim oštećenjima i
obezbeđuju dugotrajno preživljavanje populacija
vrsta velikih areala. Ovde se teži međusobno
povezanim arealima od 100 km2 i više;
2. ograničavanje intenziteta korišćenja
(ekstenzifikacija) veštačkih đubriva i pesticida
(orijentacija na porast šteta) i plodored i
3. uspostavljanje sistema zelenih koridora i njihovo
povezivanje u mreže kao i upostavljanje
bioloških veza između zaštićenih površina. Ove
strukturne veze ne moraju da predstavljaju
zatvoren linijski sistem, već mogu srazmerno
ekološkim zahtevima da se sastoje od serije
životnih prostora ili međusobno kombinovanih
različitih predeonih elemenata.
Legalizacija velikih područja zaštite prirode
podrazumeva izdvajanje tri velika područja sa
lokalitetima značajnim za zaštitu prirode.
Prvo koje bi obuhvatalo područja Gornjeg i Donjeg
Podunavlja sa ritovima oko Pančeva i Beograda,
adama i rečnim ostrvima (Veliko ratno ostrvo, bara
Štefanac na dunavskom ostrvu Čakljanac, Veliko
blato u Pančevačkom ritu), i šire gledano,
Koviljskopetrovaradinski rit, nacionalni parkovi
Fruška gora i Đerdap, kompleks ritova između
Deliblatske peščare i ušća Morave, kao i samu
Deliblatsku peščaru.
Drugi značajni pravac je zaštita šireg područja Save
sa značajnim lokalitetima kao što su Živača na levoj
obali kod Progara, Obedska bara, Bojčinska šuma i
Crni lug, Duboko, Obrenovački zabran, Makiška
šuma, Ada Ciganlija. Mnogi od pomenutih lokaliteta
već spadaju u međunarodno značajna područja i
mogu da uđu u evropsku ekološku mrežu "NATURA
2000".
Treći pravac legalizacije velikih područja zaštite
prirode nalazi se južno od Save i Dunava u prirodnoprostornim celinama krečnjačkih i flišnih stena
(Šumadijska greda), u celinama ostrvskih uzvišenja
Avale, Kosmaja sa Košuticom i u Bubanj potoku. Na
ovom potezu nalaze se relativno očuvani lokaliteti ili
kulturno-istorijski značajni lokaliteti kao što su:
Košutnjak, prostor oko Rakovičkog manastira, Avala,
Šuplja stena, Trešnja, Stepin lug, Sremački rt,
Gorica, Lipovička šuma, Guberevačke šume i Kosmaj.
Ovo veliko područje zaštite moglo bi da se poveže
preko rekultivisanih kopova u Kolubarskom basenu
lignita sa šumama u južnijem delu (Rudovački
zabran, Zeočka strana i šume dalje u zaleđu ovih
lokaliteta). Rekultivacijom površinskih kopova u
budućnosti će se formirati velika područja pod
šumama, livadama, vodenim i močvarnim
ekosistemima koja mogu da poseduju značajne
rekreacione i turističke potencijale.
U ovim velikim područjima prirodni šumski
ekosistemi treba da budu zaštićeni sa prioritetnom
funkcijom rekreacije, obrazovanja i turizma. Cilj je
očuvanje koliko-toliko izvornih predeonih celina i
očuvanje biodiverziteta. Veštački podignute šume
treba da budu ostavljene prirodnim procesima sa
istim funkcijama kao prirodne šume. Poplavne šume
uz reke (plavna zona uz nasip Dunava) omogućavaju
funkcionisanje rečnih ekosistema sa ulogom
biomelioracije i ulogom filtracije vode. Barski
ekosistemi u forlandu imaju ulogu obnove reofilne
faune i flore i indirektan uticaj na reofilni-ekosistem,
njegovu funkcionalnost i samoprečišćavanje, kao i
zaštitu podzemnih voda. Veštački podignuti jezerski,
odnosno barski ekosistemi i ribnjaci potencijalno
mogu biti iskorišćeni za produkciju ribljih populacija,
gnežđenje i zimovanje ptica močvarica. Rečni
ekosistemi Save i Dunava imaju niz pogodnosti za
rekreaciju, turizam, ribolov i lov. Ekosistemi mogu da
budu stavljeni u funkciju proizvodnje hrane ili da
pređu u višenamenske zelene i šumske površine.
Ruderalni ekosistemi imaju značajnu fitosanacionu i
ulogu produkcije kiseonika. Napuštene poljoprivredne
površine treba pretvoriti u druge tipove ekosistema,
kao što su: poljozaštitni pojasevi ili sađeni šumski
kompleksi.
Nega i uređivanje predela treba da obuhvati i nova
pošumljavanja naročito na erozijom ugroženim
lokalitetima i niskim bonitetnim klasama zemljišta
čime će se povećati vrednost predela. U tom smislu
potrebno je kreirati nova staništa za divljač,
potencirati rekreaciono korišćenje, uključujući sport.
2.2. Šume i šumsko zemljište
Osnov za plansko uvećanje šumovitosti za područje
AP Beograda čine planska opredeljenja, ciljevi, mere i
radovi usmereni na racionalno korišćenje ukupnih
prirodnih potencijala. Osnovni cilj korišćenja i zaštite
šumskog zemljišta je vraćanje degradiranog zemljišta
prirodnoj osnovnoj nameni i preduzimanje
odgovarajućih meliorativnih zahvata, pri čemu su
osnovni biološki radovi vezani za pošumljavanje.
Pošumljavanje i proširivanje površine pod šumom
biće od velikog značaja u rekultivaciji jalovišta, zaštiti
voda, zaštiti od imisionog dejstva, zaštiti od erozije i
zaštiti saobraćajnica.
16
Košutnjak, Miljakovac, Makiš i Ada Ciganlija, šume uz
Autoput Beograd - Zagreb do Surčina. Ostalo su
prigradske šume.
2.2.1. Sektorski zadaci
- Uređivanje i korišćenje šuma i šumskih zemljišta:
unapređivanjem stanja šuma i povećanjem
površine pod šumom i
- uzgoj divljači i razvoj lovstva: povećanje brojnosti
sitne i krupne divljači i poboljšanje strukture i
kvaliteta divljači.
Ukupna površina šuma i šumskih kultura AP
Beograda je 35.980 ha. Stepen šumovitosti je veoma
nizak (11,2%), pri čemu je šumovitost po opštinama
neujednačena, a optimalna šumovitost iznosi 27,3%.
Navedeni zadaci su, pored ostalog, usmereni na
zaštitu i očuvanje prirodnih vrednosti, a naročito
retkih i ugroženih vrsta.
Osnovni tipovi šuma predstavljeni su kompleksom:
- aluvijalnih - hidrofilnih tipova šuma;
- kserotermofilnih sladunovo-cerovih i drugih tipova
šuma;
- kseromezofilnih kitnjakovih, cerovih i grabovih
tipova šuma i
- mezofilnih bukovih i bukovo-četinarskih tipova
šuma.
Površina šuma po stanovniku takođe je različita i
kreće se od 0 ha na Savskom vencu do 0,23 ha u
Barajevu i Sopotu. Prosečna vrednost je vrlo niska i
nedovoljna (0,02 ha/st.).
Od ukupne površine, šume u državnom vlasništvu
obuhvataju 38,66%, a u privatnom 61,34%.
Od ukupne obrasle površine državnih šuma, sastojine
visokog porekla čine 11,17%, veštački podignuti
zasadi 42,72%, kulture četinara 5,50%, izdanačke
šume 40,25% i sastojine mešovitog porekla 0,36%.
Sve šume na području AP Beograda mogu se svrstati
u kategoriju gradskih i prigradskih. Gradske šume
su: Zvezdara, Banjička šuma, Topčider, Torlak,
Tabela br. 2
Stanje šuma na teritoriji AP Beograda
Šumovitost u odnosu na teritoriju opštine
Broj privatnih parcela
Opština
(u ha)
Prosečna površina
privatnih
parcela
(u ha)
(u%)
Barajevo
4.266
20,02
10.085
0,27
Voždovac
Vračar
Grocka
Zvezdara
Zemun
Lazarevac
Mladenovac
Novi Beograd
Obrenovac
Palilula
Savski venac
Sopot
Stari grad
Čukarica
Rakovica
2.598
3.001
274
2.852
7.024
2.969
40
3.234
2.180
336
4.751
2.263
192
17,32
10,38
8,90
6,51
18,32
8,77
0,98
7,89
4,76
21,28
17,54
14,51
6,72
4.871
12.021
72
15.973
13.523
11,679
637
12.447
2.256
487
0,29
0,20
0,15
0,40
0,20
0,20
0,14
0,28
0,18
0,11
35.980
11,13
84.051
0,26
Ukupno
17
U privatnim šumama visoke šume čine oko 20% od
ukupne obrasle površine.
Prosečna zapremina u državnim šumama je 218
m3/ha, a prosečan zapreminski prirast je 9,26 m3/ha.
U ukupnoj obrasloj površini državnih i privatnih šuma
prirodnog porekla, dominiraju srednjedobne
sastojine, a dominantna starost je oko 60 godina.
Od mekih lišćara, najzastupljeniji su zasadi klona
topola I - 214 koji u ukupnoj zapremini učestvuju sa
23,02%. Učešće vrbe, bele i crne topole kao
autohtonih vrsta minimalno je i nedovoljno - 3,74%.
Pojedinačno se na nekim lokalitetima javlja i siva
topola.
Stanje državnih šuma po očuvanosti može se, s
obzirom na definisane namene, okarakterisati
srednje povoljnim. Očuvane sastojine u ukupnom
državnom fondu pokrivaju 88,60%, razređene
9,59%, a degradirane sastojine 1,81%.
Državnim šumama danas gazduje osam organizacija.
Prema prioritetnoj nameni, sve državne šume
obuhvaćene su sa devet namenskih celina.
U celom području evidentirano je više od 35 vrsta
drveća, od čega su 22 autohtone. Najzastupljeniji su
cer 18%, lužnjak 15,40% i sladun 5,32%. Ostale
vrste tvrdih lišćara imaju pojedinačno učešće od 5%.
Tabela br. 3
Stanje šuma po nameni
Red. br.
Kod
Namena površina
Ukupna površina
(u ha)
"10"
Proizvodnja tehničkog drveta
"11"
Proizvodnja drveta za celulozu
"12"
Kombinacija proizvodnje tehničkog i drveta za celulozu
1.
6.594,25
43,70
83,08
0,55
1.116,05
7,39
7.793,38
51,64
1.093,56
24,12
338,95
960,13
276,33
2,89
7,25
0,16
2,25
6,36
1,83
0,02
1.239,35
8,21
649,33
59,96
4,30
0,40
709,29
3,40
4,70
0,02
3.124,27
20,70
764,76
15.091,08
5,07
100
Šume primarne proizvodne funkcije
2.
"16"
3.
4.
"17"
"19"
"26"
"61"
"66"
5.
"73"
"77"
- ukupno
Lovno-uzgojni centar krupne divljači
Semenska sastojina
Zaštita voda - I stepena
Zaštita zemljišta - I stepena
Zaštitna šuma od klizišta
Stalna zaštita šuma
Zaštitne šume zemljišta
- ukupno
Rekreativno-turistički centar
7.
8.
"84"
"98"
Izletište
Rekreativne šume
- ukupno
Strogi prirodni rezervat
Šume u okviru urbanizovanih zona
9.
"41"
Zaštitna šuma jalovišta
6.
Ukupno
(u %)
18
2.2.2. Razvojna koncepcija
Plan zaštite, unapređivanja stanja postojećih
državnih šuma i buduće korišćenje šuma
pretpostavlja:
- popunjavanje visokih razređenih šuma (sastojina)
na 300 ha;
- rekonstrukciju visokih degradiranih šuma na 100
ha;
- indirektnu konverziju izdanačkih šuma u visoke na
805 ha;
- direktnu konverziju izdanačkih šuma u visoke na
310 ha;
- rekonstrukciju izdanačkih šuma u visoke na 64
ha;
- supstituciju veštački podignutih sastojina četinara
autohtonim vrstama na 50 ha;
- supstituciju intenzivnih zasada topola autohtonim
vrstama tvrdih lišćara na 200 ha;
- popunjavanje veštački podignutim sastojinama na
250 ha i
- rekonstrukciju veštački podignutih degradiranih
sastojina na 56 ha.
Unapređivanje stanja postojećih privatnih šuma
pretpostavlja:
- indirektnu konverziju očuvanih, izdanačkih šuma
u visoke na 2.050 ha i
- direktnu konverziju izdanačkih šuma u visoke na
2.050 ha.
Planirani radovi izvodiće se podjednakom godišnjom
dinamikom po obimu i površini.
Povećanje površine pod šumom obezbediće se
pošumljavanjem 2.335 ha površina VI i 379 ha V
bonitetne klase, što ukupno iznosi 2.714 ha (1.206
ha do 2006. godine). Pošumljavanje će se izvršiti
podjednakom godišnjom dinamikom vrstama drveća
odabranim u skladu sa prirodnim potencijalom
staništa (tipološkom pripadnošću površina po
pojedinim KO) u okviru:
- izvorišta voda i u priobalju rečnih tokova (Makiš,
obale reka Kolubare, Save i Dunava) izvršiće se
pošumljavanje golih površina na 350 ha (160 ha
do 2006. godine);
- jalovišta i pepelišta - Lazarevac, Obrenovac
procenjena (i potencijalna) aktivna površina je
1.300 ha. Pošumljavanje će se izvršiti na 1.342
ha (650 ha do 2006. godine). S obzirom na
karakteristike deposola, pošumljavanje će se
vršiti pionirskim vrstama lišćara i četinara
(breza, jova, crni bor i dr.);
- izgrađenih i projektovanih saobraćajnica
(Dobanovci - Železnik - Bubanj Potok),
neophodno je podizanje novih šuma zaštitnog
karaktera na površini od 150 ha (70 ha do 2006.
godine). Pri pošumljavanju koristiće se i
žbunaste vrste drveća;
- podizanja zaštitnih imisionih šuma na ukupnoj
površini od 750 ha, zbog povećanja stepena
zagađenosti životne sredine industrijalizacijom,
urbanizacijom, infrastrukturom (350 ha do
2006. godine) i
- stvaranja funkcionalnih prostornih celina i
poboljšanja odnosa površine šuma po
stanovniku (treba da se pošumi i podigne 350
ha novih šuma - 160 ha do 2006. godine).
Tabela br. 4
Plan pošumljavanja
Opština / KO
Bonitetna
klasa
VI
Dobanovci
Ugrinovci
Batajnica
Petrovčić
Progar
Zemun - ukupno
Ovča
Krnjača
Palilula - ukupno
Resnik
Rakovica - ukupno
M. Moštanica
Sremčica
Rušanj
Čukarica - ukupno
Arnajevo
Baždarevac
Guncati
Baćevac
Vranić
56
226
6
6
112
406
361
413
774
26
26
13
31
41
84
39
56
6
38
V
Zaštita
saobrać.
Zaštita
voda
50
Zaštitne protivimisi-one
šume
Jalovišta
Prigradske
šume
80
30
100
30
40
42
24
66
50
300
50
100
14
19
Barajevo
Meljak
Šiljakovac
Barajevo - ukupno
Guberevac
Parcane
Ralja
Rogača
Sopot - ukupno
Pinosava
Ripanj
Brđane
Bošnjake
Voždovac - ukupno
Vrčin
Begaljica
Dražanj
Grocka
Leštane
Zaklopača
Grocka - ukupno
Ropočevo
Novi Beograd
- ukupno
Lazarevac - ukupno
Obrenovac
- ukupno
Ukupno
111
20
36
380
26
191
21
44
292
30
129
25
11
195
15
17
17
14
110
12
185
36
-
2.338
14
50
6
6
20
50
80
100
50
293
379
50
150
350
50
80
842
30
200
550
800
1392
350
Prethodnim planskim opredeljenjem, znatno će se poboljšati zatečeno stanje šuma u kvalitativnom smislu kao i
njihova biološka stabilnost. Uvećanjem ukupne površine šuma i stepena šumovitosti u znatnoj meri će se
poboljšati kvalitet životne sredine u celini. Kvalitativno i kvantativno izraženi očekivani efekti su sledeći:
Tabela br. 5
Postojeće i planirano stanje šuma
Poreklo i očuvanost sastojina
Visoke šume - ukupno
Stanje šuma 2002. godine
(u %)
Stanje šuma 2011. godine (u
%)
11,17
11,58
Očuvane
53,86
9,76
Razređene
40,20
5,94
1,82
-
40,25
94,64
26,80
26,80
4,30
-
1,06
-
48,23
61,62
92,25
60,37
Razređene
6,97
1,25
Degradirane
0,78
-
100
100
Degradirane
Izdanačke šume - ukupno
Očuvane
Razređene
Degradirane
Veštački podignute šume - ukupno
Očuvane
Visoke, izdanačke i veštački podignute šume ukupno
20
Planiranim radovima biće eliminisane kategorije
degradiranih šuma, a razređene šume svedene na
najmanju moguću meru (3,09%). Istovremeno
sadašnja površina pod šumom sa 35.980 ha uvećala
bi se na 41.636 ha, odnosno šumovitost sa sadašnjih
11,13% na 12,87%.
Prostor AP Beograda podeljen je na petnaest lovišta
od kojih su dvanaest otvorena, a tri zatvorena.
Otvorena lovišta su: "Pančevački rit", "Rit", "Ripanj",
"Topčiderska reka", "Barajevska reka", "Lipovička
šuma", "Gavranski potok", "Varovnice", "Posavina",
"Kosmaj", "Donji Srem" i "Kolubara". Zatvorena
lovišta su: "Dobanovački zabran", "Crni lug" i
"Trešnja". Navedena funkcionalna podela zadržava se
i u narednom planskom periodu.
Pored toga, izdvojeni kompleks Jakovački ključ sa
delom Ugrinovačke bare, sa funkcionalnog aspekta
rezerviše se kao forma divljači - park prirode.
Prema postojećim lovnim osnovama (planovima
gazdovanja lovištima), konkretno stanište je
bonitirano i utvrđen je odnos sadašnjeg brojnog
stanja divljači u odnosu na optimalnu brojnost u
lovištima otvorenog tipa.
Srna
Zec
Fazan
Jarebica
Sadašnja
brojnost
Područje AP Beograda preseca ili uokviruje 83 km
toka Dunava i 63 km toka Save, što upućuje na
buduću koncepciju zaštite i uređivanja voda koja
podrazumeva da ovaj ključni resurs za razvoj održi
dosadašnje bogatstvo i diverzitet. Osnovni cilj je
unapređenje kvaliteta voda preduzimanjem
sistematskih mera na zaštiti površinskih i podzemnih
voda, uz njihovo racionalno korišćenje.
2.3.1. Sektorski zadaci
Sektorski zadaci zaštite i uređivanja voda su:
- zaštita voda kao resursa i biotopa od destrukcije,
primenom tehnoloških, vodoprivrednih i
organizaciono-ekonomskih mera, recirkulacija i
višekratno korišćenje voda kao ključna i
dugoročna mera zaštite voda;
- regulisanje voda radi zaštite urbanih i
infrastrukturnih sistema, kao i poljoprivrednog
zemljišta od štetnog delovanja voda (plavljenje
spoljnim i unutrašnjim vodama, prevlaživanje);
Tabela br. 6
Brojno stanje divljači
Vrsta
divljači
2.3. Vode i vodno zemljište
- uređivanje voda kao elementa životne sredine
radi stvaranja jedinstvenog ambijentalnog
okvira za razvoj AP Beograda i
Optimalna
brojnost
5.164
22.135
53.859
8.760
29.400
28.300
17.555
21.250
Bilans
+/-
%
-3.596 -41,05
-7.265 -24,71
+25.559 +90,31
-3.695
-17,39
Osim kod fazanske divljači, koja znatno premašuje
optimalnu brojnost, brojnost ostale tri osnovne vrste
nedovoljna je i ne zadovoljava. Ova konstatacija
posebno se odnosi na srneću divljač koja, kada je u
optimalnom stanju, u jednakoj meri oplemenjuje
predeo u kome se nalazi.
- uređivanje vodnog zemljišta i njegova zaštita pre
svega sa stanovišta očuvanja mogućnosti
nesmetane evakuacije velikih voda,
odvodnjavanja i očuvanja biodiverziteta u širem
obuhvatu akvatorije.
2.3.2. Razvojna koncepcija
Teritoriju AP Beograda karakterišu vrlo oskudne
količine vode koje se stvaraju na vlastitom području
(domicilne vode). Najveći deo teritorije nalazi se u
zoni u kojoj je specifični oticaj oko 1-2 l/s-km2, što
ga po pokazateljima domicilnih voda čini jednim od
najoskudnijih područja Republike Srbije. Tranzitne
vode Dunava i Save, u prosečnom godišnjem bilansu
od preko 210 x 109 m3, veoma su značajan resurs,
ali resurs koji je i po količini i po kvalitetu van naše
kontrole, što relativizira njihovu upotrebnu vrednost.
21
Tabela br. 7
Osnovni hidrološki podaci na rekama u zoni Beograda i u relevantnom hidrološkom okruženju
Prosečan
Vodomerna
Površina sliva
Q min, 95%
Q max, 1%
Reka
protok
2
stanica
(km )
(m3/s)
(m3/s)
3
(m /s)
Dunav
Pančevo
525.009
5.222
Sava
Sremska Mitrovica
87.966
1.532
285,4
6.408
Tisa
Novi Bečej
145.415
766
122,6
3.867
Tamiš
Tomaševac
9.717
46,40
Kolubara Draževac
3.588
20,80
1,4
Kolubara Beli Brod
1.869
16,10
1,33
540
Veliki lug Mladenovac
122
0,38
0,02
55.110 (0,1%)
Ub
Ub
214
1,01
0,005
Ljig
Bogovađa
679
4,70
0,10
Paljuvi viš Kladnica
74
0,26
Tamnava Koceljeva
209
1,09
0,006 120.200 (0,1%)
Oljeg
Brana
22
0,16
(0,1%) 95
Peštan
Zaoke
125
0,73
0,031
Sa gledišta planiranja korišćenja voda veoma su bitni
režimi malih voda. Oni su izuzetno nepovoljni na
svim unutrašnjim vodotocima. Veoma je važno
razmatranje režima malih voda na Kolubari u zoni
ušća reke Peštan, jer se u toj zoni nalaze zahvati
većih pratećih industrija u okviru REIS "Kolubara",
koje vodu za tehnološke potrebe zahvataju iz
Kolubare.
Neravnomernost protoka na svim rekama, uključujući
i Savu i Dunav nepovoljna je činjenica i sa gledišta
eksploatacije beogradskih izvorišta, a posebno sa
gledišta rada uzvodnih termoelektrana u Obrenovcu
koje rade sa protočnim sistemima hlađenja, radi čega
dolazi do zagrevanja toka Save, naročito u periodima
malovođa. Radi zaštite postrojenja za prečišćavanje
vode za piće i zaštite od eutrofikacije akvatorija u
zoni grada, neophodno je, posebnim projektom,
definisati konkretne mere radi umanjenja posledica
ove pojave.
Problem neravnomernih vodnih režima manjih
vodotoka koji presecaju gušće naseljene zone
(Topčiderska reka, Železnička reka, Mokroluški
potok, Kumodraški potok, Mirijevski potok,
Manastirski potok, Gročica, Bolečica, Veliki lug, Ralja,
Turija, Lukavica, Peštan, Onjeg itd.) treba rešavati
aktivnim merama zaštite, retenziranjem ublažavanjem velikih voda u slivu.
Podzemne vode predstavljaju dragocen resurs, ali su
vrlo neravnomerno raspoređene. Zone duž obe obale
Save i delom Dunava predstavljaju dragocena
izvorišta podzemnih voda, čiji režim zaštite treba
pojačati, kao osnovno izvorište za snabdevanje
vodom Beograda u budućnosti.
Teren na levoj obali Dunava predstavlja aluvijalnu
zaravan Dunava i Tamiša sa karakterističnom izdani
koja je relativno bogata vodom. Lokacije Široka bara,
Jabučki rit i Pačarez - Besni Fok treba naročito čuvati
kao potencijalno izvorište za banatski deo grada.
2.3.2.1. Regulacija reka
Regulacija reka na AP Beograda ima više različitih
zadataka:
a) na Savi i Dunavu, u najužoj zoni grada,
regulacija ima višenamenski značaj: zaštita od
poplava i urbana regulacija u cilju skladnijeg
povezivanja Beograda sa dve velike rečne
akvatorije;
b) u zoni REIS "Kolubara" regulacije sa
izmeštanjem Kolubare i njenih pritoka imaju za
cilj oslobađanje prostora za površinske kopove,
kao i zaštitu kopova od plavljenja;
v) manji vodotoci u zoni naselja pored zaštite od
poplava, imaju važan zadatak urbane regulacije
(reka Gročica u Grockoj, Barajevska reka itd.) i
g) sve ostale regulacije imaju zadatak stabilizacije
korita, zaštite od poplava i skladnog uklapanja u
ekološko i obližnje urbano okruženje.
Regulaciju manjih vodotoka, naročito onih u zonama
očuvanih ekosistema, treba obavljati po principima
"naturalne regulacije", koja podrazumeva što manju
upotrebu grubih veštačkih intervencija (kinetiranja
korita, oblaganja celog poprečnog profila kamenom i
betonom itd.), kako bi se u celosti očuvali
biodiverziteti vodenih ekosistema i neposrednog
priobalja. Prostor između zaštitnih nasipa, sa rečnom
akvatorijom između njih, treba tretirati kao
jedinstven i zaštićen ekološki prostor, i urediti ga
tako da se omogući da u njemu egzistira što
raznovrsniji svet vodene i obalne faune i flore.
Veoma su važne tzv. neinvesticione mere zaštite,
kojima se ne dozvoljava gradnja skupih i osetljivih
sadržaja u poplavama ugroženim zonama.
Regulaciono uređivanje obala Save i Dunava u
gradskoj zoni
22
Duž Save i Dunava izgrađeno je oko 48 km
obaloutvrda i kejova. Neki od kejova (leva obala
Save u zoni ušća), koji su urađeni kao deo napora da
se grad na skladniji način poveže sa rekama,
uklopljeni u parkovsko zelenilo u priobalju, postali su
najveća vizuelna i rekreaciona dragocenost. Ciljevi i
kriterijumi za nastavak radova na tom planu su
sledeći: završiti kompletnu rekonstrukciju obala duž
Save i Dunava, po principima urbane regulacije,
kombinacijom obaloutvrda i kejova na više nivoa,
tako da šetač, stalno u najtešnjem kontaktu sa
vodom, hodajući ili vozeći bicikl promenadnim
kejovima, može da prođe u kontinuitetu od Zemuna
duž Dunava, pa zatim duž Save, sve do kraja "Bloka
45", odnosno duž desnih obala Save i Dunava, od
Ade Ciganlije do marine "Dorćol". U zoni Savskog
amfiteatra, kao i ispod Kalemegdana, kejove treba
prilagoditi urbanim sadržajima koji će se graditi u toj
zoni, ali sa doslednim zahtevom da se čitava obala
otvori za nesmetan pristup vodi. Visinski položaj
pojedinih linija treba korigovati u odnosu na sadašnja
rešenja, vodeći računa o novim hidrauličkim
okolnostima (dodatni uspor od HE Đerdap). Prva
regulaciona linija za malu vodu treba da odgovara
nivoima koji odgovaraju vodostajima trajanja oko
290 dana, dok je druga regulaciona linija, na kojoj se
postavlja najniži plato promenadnog keja, na nivou
vodostaja trajanja 20 dana (sada oko 73,5 mnm, ali
taj nivo treba podići, u skladu sa analizama dodatnog
uspora od HE Đerdap). Najviši nivo kejova definiše se
u skladu sa kriterijumima odbrane od poplava, uz
zahtev da se gradska zona štiti od velike vode Q0,1%,
sa zaštitnom visinom od oko 0,4 m, što daje
maksimalnu kotu 77,50 mnm.
Regulacije Kolubare i pritoka u zoni REIS
"Kolubara"
Vodotoci sliva Kolubare imaju izrazito bujični
karakter, sa vodnim režimima koji spadaju u
najneravnomernije na području Republike Srbije. Njih
karakteriše vrlo kratko vreme koncentracije
povodnja, visoki vrhovi poplavnih talasa, nakon kojih
se dosta brzo prelazi u duge periode malovođa.
Sa gledišta geneze velikih voda i preduzimanja mera
odbrane od poplava, sliv Kolubare jedinstvena je
hidrografska celina, tako da se svi regulacioni radovi i
objekti za zaštitu od poplava na prostoru sliva
odražavaju na bezbednost u naseljima opštine
Lazarevac i u energetskim postrojenjima REIS
"Kolubara".
Povodnjima verovatnoće 1% ugroženo je u dolini
Kolubare i njenih pritoka na području AP Beograda
oko 17.000 ha. To područje štiti se nasipima ukupne
dužine 443 km, i sa regulacionim radovima u koritu
ukupne dužine 89 km, kao ključnim objektima
pasivne, linijske zaštite od velikih voda. Imajući na
umu vrlo nepovoljne bujične režime Kolubare,
uspešna odbrana od poplava u zoni REIS "Kolubara"
može se ostvariti samo kombinacijom pasivnih mera
zaštite (linijskih sistema zaštite) sa aktivnim merama
(ublažavanje talasa velikih voda u akumulacijama).
Kombinacijom te dve vrste mera, nakon realizacije
akumulacije "Stuborovni" u Kolubarskom okrugu,
ostvariće se na svim merodavnim deonicama zaštita
od talasa verovatnoće oko 2% (tzv. pedesetogodišnja
velika voda), s tim što je stepen zaštite u urbanim
centrima viši, tako da će se ti centri štititi od
poplavnih talasa verovatnoće 1% (tzv. stogodišnja
velika voda). Zaštita od poplava velikih privrednih
sistema, kao što je termoelektrana, podvrgava se
posebnim kriterijumima, tako da se takvi objekti
lokalno štite od velikih voda povratnih perioda ne
manjih od 500 godina.
Regulacija Kolubare i zaštita od poplava u priobalju
na AP Beograda imaju neke specifičnosti. To su:
a) neophodna visoka zaštita površinskih kopova od
poplava, koja mora da bude istog ranga kao i
zaštita TE, jer bi njihovo potapanje za duže vreme
izbacilo iz pogona, čitav termoenergetski
kompleks "Kolubara" i "Obrenovac", čime bi
dramatično bio ugrožen čitav elektroenergetski
sistem Republike Srbije;
b) potreba izmeštanja reka, kako bi se oslobodila
lignitna polja za eksploataciju koja se nalaze ispod
korita reka i njihovih inundacija i
v) Kolubara je na potezu postojećih površinskih
kopova u okviru REIS-a regulisana, što u
periodima velikih voda ima za posledicu,
plavljenje nebranjenog područja na teritoriji
opštine Obrenovac (naselja Poljane, Konatice,
Draževac, Piroman) u površini od oko 10.000 ha,
kao i zagađenje podzemnih voda koje se u ovom
delu opštine koriste za pitku vodu. S obzirom da
je urađen idejni projekat regulacije, potrebno je
da se urade glavni projekti regulacije Kolubare
zajedno sa pritokama (Turija, Peštan, Beljanica,
Kladnica).
Da bi se omogućila eksploatacija polja "Tamnava Istočno polje" izmešteno je i uređeno korito Kolubare
nizvodno od ušća Peštana. Zaštita od poplava polja
"Tamnava - Zapadno polje" može se ostvariti samo
kombinacijom aktivnih i pasivnih mera zaštite zbog
čega je realizovana akumulacija "Paljuvi Viš", koja se
sada koristi samo za zaštitu od poplava (ublažavanje
poplavnih talasa). Uskoro će biti neophodno
izmeštanje korita reke Kladnice zapadno od tog polja,
kao i regulacija Peštana.
Veliki značaj u integralnom sistemu zaštite od
poplava u slivu Kolubare ima akumulacija
"Stuborovni". Zahvaljujući vrlo visokom stepenu
regulisanja, koji omogućava višegodišnje regulisanje
protoka, kao i rešenju preliva i odabranoj
odgovarajućoj visini kote krune brane, akumulacija
omogućava veoma efikasno ublažavanje vrhova
poplavnih talasa čak i u slučaju ekstremno retkih
verovatnoća javljanja velikih voda. Nakon realizacije
akumulacije "Stuborovni" uz kombinaciju sa pasivnim
merama zaštite, u potpunosti se rešava problem
poplava na čitavom toku Kolubare u zoni AP
Beograda i metropolitena.
Reka Kladnica će se izmestiti ka zapadnoj strani polja
"Tamnava - Zapadno polje". Pošto je Kladnica izrazito
neuređena na čitavom nizvodnom potezu, sve do
ušća u Tamnavu kod Draževca, neophodna je
23
regulacija na celom tom potezu. Elementi regulacije
treba da budu takvi da se u zoni kapitalnih objekata
REIS-a (TE i otvoreni kop "Tamnava - Zapadno
polje") ostvari stepen zaštite od velikih voda 0,2%,
dok na nizvodnom potezu stepen zaštite može da
bude manji, sa računskim vodama 1%.
Tamnava, pa kojoj se delom razgraničava AP
Beograda prema jugoistoku, sa gledišta zaštite od
poplava je u nepovoljnijem položaju jer ne postoji
mogućnost tako efikasnog retenziranja talasa velikih
voda u velikim akumulacijama. Zbog toga se zaštita
tog područja predviđa integralnim sistemom koju
čine linijski zaštitni sistemi, nasipi i regulacioni
radovi, i manje višenamenske akumulacije, čija je
jedna od funkcija ublažavanje talasa velikih voda.
Planirano je devet malih akumulacija u slivu
Tamnave, van AP Beograda, koje bitno utiču na
zaštitu od poplava Tamnave područja metropolitena i
AP Beograda, od kojih je realizovana samo jedna "Paljuvi Viš".
Realizacija površinskih kopova zahteva izmeštanje
Kolubare, na njenom potezu kroz zonu kopova, kao i
više pritoka. Izmeštanje je planirano po fazama kako
bi se obezbedila postupnost u realizaciji.
U mere integralne zaštite površinskih kopova spada i
sistem za odvodnjavanje, koji čine drenažni kanali
koji se najvećim delom pružaju oko kopova. Najveći
sistem za odvodnjavanje je onaj koji štiti budući kop
"Tamnava - Jug". Sistemi za odvodnjavanje ne
zahtevaju neko bitnije zauzimanje prostora jer se
nalaze u zonama koje se planiraju za rudarske
radove, i sastavni su deo projekata otvorenih kopova
i sistema njihove zaštite.
2.3.2.2. Navodnjavanje
Na AP Beograda, a naročito na severnom sremskom i
banatskom delu, kao i u priobalju reke Save, nalaze
se kvalitetna zemljišta koja se koriste za
poljoprivrednu proizvodnju. Najkvalitetnija nizijska
zemljišta odvodnjavaju se sistemima za
odvodnjavanje, ali se male površine navodnjavaju
bez obzira na to što postoje velike potrebe.
Nedostatak vode u prosečnoj godini, koju treba
nadoknaditi sistemima za navodnjavanje, iznosi oko
300 mm.
Sada se na na području AP Beograda navodnjava
samo oko 5.000 ha, pri čemu su najveće površine za
navodnjavanje u okviru sledećih sistema: PK
"Beograd" - Pančevački rit, oko 3.800 ha, PKB "Donje
polje" - Surčin, oko 720 ha, PIK "Obrenovac", oko
600 ha. Te površine su daleko ispod mogućnosti i
potreba. Realne mogućnosti su da se sistemima za
navodnjavanje obuhvate sledeća hidromelioraciona
područja: Pančevački rit, oko 34.000 ha, Sremski deo
metropolitena, u okviru svih drenažnih sistema za
zahvatanje vode za navodnjavanje, na oko 35.000
ha, zona Posavine i Kolubare u SO Obrenovac - oko
24.000 ha. Svi ovi sistemi oslanjaju se na Savu i
Dunav.
Neki od postojećih sistema za odvodnjavanje mogu
se pretvoriti u kompleksne melioracione sisteme za
obe funkcije - odvodnjavanje i navodnjavanje,
rekonstrukcijom kanalske mreže i pumpnih stanica,
koje se opremaju pumpnim agregatima koji mogu da
pumpaju u dva smera - da prazne kanale u
periodima odvodnjavanja i da u njih upumpavaju
vodu iz Save ili Dunava u periodu navodnjavanja.
U južnim i istočnim delovima AP Beograda, na
područjima gde se intenzivno gaje plantažne kulture
(voće, vinova loza), korišćenjem racionalnih sistema
navodnjavanja "kap po kap" intenziviraće se
proizvodnja.
Za realizaciju sistema za navodnjavanje osnovna
strateška odrednica je da se on ne sme tretirati samo
kao dopunska mera za stabilizaciju poljoprivredne
proizvodnje u njenoj sadašnjoj strukturi. Neophodno
je pristupiti izradi Generalnog projekta razvoja
hidromelioracionih sistema na AP Beograda, kojim bi
se bliže odredila tehnička rešenja i dinamika
realizacije tih sistema.
2.3.2.3. Plovidbena infrastruktura
Svojim položajem na Dunavu i Savi, u neposrednoj
blizini ušća reke Tise kao međunarodnog plovnog
puta, i hidrosistema Dunav - Tisa - Dunav, kao vrlo
razgranate mreže unutrašnjih plovnih puteva,
Beograd ima sve uslove da bude jedna od
najznačajnijih evropskih rečnih luka. Ka njemu
gravitira 1.663 km unutrašnjih plovnih puteva
Republike Srbije, a preko Dunava povezan je sa
najznačajnijim evropskim plovnim sistemom Dunav Majna - Rajna. Pored Dunava kao međunarodnog i
Tise, kao međudržavnog, status međudržavnog
plovnog puta dobiće i Sava, čime će značaj Beograda
kao luke unutrašnje plovidbe biti još naglašeniji, kako
za teretni, tako i za putnički saobraćaj (moguća
pristaništa u Obrenovcu, Bariču i Ostružnici).
Tok Kolubare morfološki i geotehnički pogodan je za
kanalisanje. Imajući na umu tu činjenicu, kao i
mogućnosti da se značajne količine masovnih tereta
iz REIS "Kolubara" (pre svega ugalj, dorađen u
energetskom smislu kao gorivo za industriju i
domaćinstva) transportuje rečnim putem,
vodoprivrednom osnovom Republike Srbije
predviđena je mogućnost da se donji tok Kolubare na
potezu od ušća u Savu do Lazarevca, pa dužini od 38
km, kanališe i pretvori u plovni put IV kategorije.
Najnizvodniji deo, dužine oko 20 km, može se veoma
jednostavno kanalisati isključivo regulacionim i
bagerskim radovima, dok se gornji deo, sa
denivelacijom od oko 32 m, može bez teškoća
kanalisati kaskadiranjem i izgradnjom prevodnica.
Taj plovni put omogućio bi da privreda razmatranog
područja preko Save izađe na evropsku mrežu
unutrašnjih plovnih puteva.
2.3.2.4. Ostali zahtevi za realizaciju
vodoprivrednih sistema
- u plavnim zonama na području AP Beograda, koje
su ugrožene velikim vodama verovatnoće do
24
0,5%, ne dozvoljava se izgradnja novih privrednih
objekata, niti širenje već postojećih, niti podužno
vođenje linijskih infrastukturnih sistema. Na
prelasku plavnih zona, infrastukturni linijski
sistemi (saobraćajnice, gasovodi, objekti za
prenos energije itd.) moraju se visinski izdići i
dispoziciono tako rešiti da budu zaštićeni od
poplavnih voda verovatnoće 0,5%;
- realizacija svih objekata akumulacija mora biti
uslovljena odgovarajućim antierozionim radovima,
po jasno definisanoj dinamici, čiji je zadatak da
smanji zasipanje akumulacija nanosom;
- u akumulacijama koje služe za snabdevanje vodom
najvišeg kvaliteta nije dozvoljen kavezni uzgoj
riba;
- imajući na umu da je akumulacija "Paljuvi Viš"
dosta plitka, njeno punjenje i nadvišenje
uslovljeno je utvrđivanjem i realizacijom mera
zaštite od eutrofikacije, sa jasno definisanim
programom praćenja abiotičkih i biotičkih procesa
u jezeru;
- izgradnja malih akumulacija dozvoljena je na svim
prostorima koji nisu u nekom oštrom konfliktu sa
drugim korisnicima prostora koji su prostorno
jako uslovljeni (zone potencijalnih površinskih
kopova, zone na kojima su već realizovani urbani,
privredni i infrastrukturni sadržaji čije bi
izmeštanje bilo tehnološki ili ekonomski
neprihvatljivo itd.). Veoma je opravdana
realizacija malih akumulacija na zemljištima
niskih bonitetnih klasa, u zonama koje su
ugrožene poplavama u kojima se ne mogu
plasirati drugi sadržaji;
- priključenje lokalnih vodovoda na regionalne
sisteme moguće je uz ispunjenje sledećih uslova:
1) gubici u mreži moraju se svesti na manje od
20%;
2) mora se uspostaviti pouzdan merni sistem sa
kontrolom svih ključnih tačaka u mreži, sa
baznom strateškom odrednicom da se tačno
registruje ko koliko vode troši i koliki su gubici
u pojedinim granama sistema i
3) prodajna cena vode mora biti u skladu sa
cenama koje su definisane Strategijom
dugoročnog razvoja vodoprivrede Republike
Srbije, što znači da mora da pokrije sve
troškove proste reprodukcije sistema, troškove
zaštite izvorišta, kao i deo troškova proširene
reprodukcije (oko 30%) koji podrazumeva dalji
razvoj sistema. Bez ispunjenja tih preduslova
regionalni sistem brzo bi doživeo ekonomski,
tehnološki, a zatim i fizički krah;
- eksploatacija građevinskog materijala (peska i
šljunka) iz vodotoka dozvoljena je samo uz
odgovarajuću projektnu dokumentaciju i sprovode
je samo za to ovlašćeni privredni subjekti, koji
mogu stručno da realizuju projekat eksploatacije;
- zahvatanje vode iz vodotoka dozvoljeno je samo uz
odgovarajuće vodoprivredne saglasnosti, uz
obavezu obezbeđivanja garantovanog
vodoprivrednog minimuma i garantovanog
ekološkog protoka;
- regulacije vodotoka, naročito onih koji predstavljaju
prirodne vrednosti, usloviti primenom tzv.
naturalne regulacije, uz zahtev da regulacionim
radovima ne smeju da ugroze biodiverziteti na
regulisanim deonicama. Prostor između zaštitnih
nasipa, sa rečnom akvatorijom između njih,
tretirati kao jedinstven i zaštićen ekološki prostor,
koji treba tako urediti da se omogući da u njemu
egzistira što raznovrsniji svet vodene i obalne
faune i flore. Regulacije vodotoka u zoni naselja,
pored funkcionalnih kriterijuma, primeriti i
urbanim, estetskim i drugim uslovima koji
oplemenjavaju životnu sredinu;
- ispuštanje voda industrija u kanalizacione sisteme
naselja dopušteno je samo uz poštovanje
odgovarajućih propisa koji regulišu tu materiju
(Pravilnik o uslovima za ispuštanje vode u
kanalizacione sisteme), i uz predtretman kojim se
ispuštene vode dovode na nivo kvaliteta koji
zadovoljava te uslove;
- izdavanje upotrebnih dozvola za rad postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda (PPOV) treba usloviti
obavezom kontinuiranog merenja količine i
kvaliteta vode na izlazu iz PPOV, kao ključne mere
efektivnosti takvih postrojenja i valjanosti njihove
eksploatacije;
- za sva pepelišta i deponije koja se realizuju u
okviru REIS "Kolubare" moraju se uraditi posebni
projekti zaštite površinskih i podzemnih voda.
Zaštita se mora sprovesti prema projektu, uz
uspostavljenje odgovarajućeg monitoring sistema
(sistem pijezometara, merenja kvaliteta vode),
naročito u početnim fazama izrade kaseta
deponija kako bi se ispitivanjima na licu mesta
utvrdila efikasnost planiranih mera zaštite;
- pri izmeštanju korita vodotoka moraju se primeniti
projektna rešenja koja ne ugrožavaju vodene
ekosisteme i ne utiču na biodiverzitete i
- pri realizaciji akumulacija koje se grade na AP
Beograda, ili koje svojim režimima rada utiču na
reke na AP Beograda, garantovani ekološki protok
(Qekol. gar.) mora se ispuštati po pravilima koja
obezbeđuju normalan razvoj nizvodnih biocenoza.
Za sve navedene objekte i radove koji mogu uticati
na vodne režime moraju se obezbediti vodoprivredni
uslovi i saglasnosti u fazi projektovanja, kao i
vodoprivredna dozvola u postupku izdavanja
upotrebne dozvole.
2.4. Prostiranje i ležišta mineralnih sirovina
Složeni mineragenetski i drugi geološki procesi, u
različitim razdobljima geološke istorije, uslovili su da
se na prostorima AP Beograda formira raznovrsno i
25
delom veoma značajno mineralno bogatstvo.
Navedeni procesi uticali su i na akumuliranje
termomineralnih voda u pojedinim delovima
područja.
Osnovna koncepcija razvoja i uređivanja prostora i
ležišta mineralnih sirovina u AP Beograda zasniva se
na:
- racionalnoj i strogo kontrolisanoj upotrebi
neobnovljivih resursa (mineralne sirovine);
- eliminaciji negativnih posledica geoloških
istraživanja, eksploatacije i primarne prerade i
obrade mineralnih sirovina i
- prioritetu eksploataciji mineralnih sirovina koje
imaju strateški značaj za Republiku Srbiju, ali
uvažavajući i potrebe i probleme lokalne
sredine, pa čijoj teritoriji se vrši eksploatacija.
U cilju optimizacije koncepcije razvoja i uređivanja,
kompleks mineralnih sirovina na teritoriji AP
Beograda tretiramo kao specifičan sistem izgrađen od
nekoliko podsistema i većeg broja elemenata od kojih
svaki vrši uticaj na prostor na kome se odvija.
Osnovni podsistemi su: geološka istraživanja,
eksploatacija mineralnih sirovina sa različitim
oblicima pripreme i koncentracije (mokro i suvo
separisanje, drobljenje, mlevenje i klasiranje,
flotiranje i dr.), primarna prerada i obrada ovih
sirovina i njihova primarna potrošnja. Kao elementi
sistema mogu se smatrati ležišta u eksploataciji,
iscrpljena, u fazi istraživanja i ona na kojima su
istraživanja prekinuta, zatim podzemni i površinski
kopovi, separacije, šljunkare i drugo.
2.4.1. Sektorski zadaci
Optimizacija ovog sistema sa aspekta njegovog
razvoja na jednoj strani, i zaštite životne i prirodne
sredine i uređivanja na drugoj, podrazumeva sledeće
operativne zadatke:
- primena koncepcije održivog razvoja u ugroženim
delovima teritorije AP Beograda i opštine Ub,
naročito na prostoru uticaja termoenergetskog
kompleksa između Obrenovca i Lazarevca;
- poseban program i akcija sanacije prirodne i životne
sredine teško ugrožene eksploatacijom i preradom
uglja, uz primenu hitnih mera rekultivacije i
revitalizacije ugroženog prostora i zaštite ljudi koji
ga naseljavaju;
- definisanje dugoročnog programa raseljavanja
stanovništva i otkupa zemljišta u vezi sa budućim
potrebama eksploatacije uglja u Kolubarskom
basenu;
- istraživanje i analize mineralno-sirovinske baze i
njenog prostornog okruženja na geološko
interesantnim terenima (ležište Babe), ali i na
ležištima koja se eksploatišu u dužem periodu
(kvalitet različitih nemetala u Kolubarskom
basenu), uz posebnu pažnju na ekološku
dimenziju razvoja;
- racionalno i kompleksno korišćenje dela
raspoloživih rezervi dijatomita, šljunka, kvarcnog
peska, gline, kamena i dr.;
- ubrzanje procesa privatizacije i davanja koncesija u
celokupnom mineralno-sirovinskom kompleksu;
- racionalnije korišćenje raspoloživih rezervi
mineralnih sirovina, uz smanjenje njihovih
gubitaka pri eksploataciji, pripremi, primarnoj
preradi i obradi;
- stvaranje uslova za optimalno korišćenje sirovina u
onim područjima gde se one najsvrsishodnije
ekonomski i ekološki valorizuju, uz sve veći
stepen korišćenja tehnogenih mineralnih sirovina
kao što su pepeo termoelektrana, šljaka od
rudarske aktivnosti, brand od uglja i slično i
- neprestano usavršavanje i modernizacija metoda i
tehnologije u svim podsistemima mineralnosirovinskog kompleksa od geoloških istraživanja
do proizvodnje električne energije.
2.4.2. Razvojna koncepcija
Na teritoriji AP Beograda skoncentrisano je relativno
raznovrsno i, u odnosu na pojedine mineralne
sirovine, u ekonomskom pogledu veoma značajno
mineralno bogatstvo. Daleko najveću vrednost imaju
rezerve lignita u Kolubarskom basenu. Znatno manji
značaj ima grupa nemetaličnih mineralnih sirovina:
vatrostalne, opekarsko-keramičke i druge vrste gline,
kvarcni pesak, šljunak, valuci i oblutice aluvijalnog
kvarca, dijatomiti, alevriti i pojedine vrste
građevinskog i arhitektonskog kamena (krečnjaci,
mermerne breče, granodioriti i druge silikatne stene,
peščari). Ležišta metaličnih mineralnih sirovina
eksploatisana su u bližoj i daljoj prošlosti - živa,
olovo, cink, srebro i zlato. Nijedna od ovih sirovina
već se duže vremena ne eksploatiše. Poznate su
uslovno velike rezerve gvožđa (oolitske rude
"Šumadije"), ali se one zbog svojih nepovoljnih
tehnoloških karakteristika ne mogu profitabilno
koristiti. Ekonomski značaj u perspektivi može imati
ležište olova i cinka "Kosmaj - Babe", ali ono zbog
nedostatka finansijskih sredstava nije dovoljno
istraženo, što je donekle i opravdano sa stanovišta
ekološke celovitosti ovog područja.
Kao poseban geološko-ekonomski fenomen treba
izdvojiti Kolubarski basen, koji pored lignita sadrži
velike rezerve više nemetaličnih mineralnih sirovina,
koje su do danas neopravdano malo korišćene.
Stepen istraženosti najvećeg broja mineralnih
sirovina je nizak izuzev kod lignita i delom nemetala,
koji je sistematski istraživan u relativno dužem
periodu. Potencijalnost ostalih mineralnih sirovina
može se samo pretpostavljati na osnovu
metalogenetskih prognoza i dosadašnjih iskustava iz
nekontinuiranih i fragmentarnih istraživanja, kao i na
bazi podataka akumuliranih iz ležišta koja su još u
26
eksploataciji ili su bila u odgovarajućim periodima.
Nizak stepen istraženosti otežava optimalnu
valorizaciju prostora i primenu planskih načela i
kriterijuma korišćenja prirodnih resursa i zaštite
životne sredine. Na osnovu svega što je poznato, nije
realno očekivati pronalaženje nekih značajnijih
ležišta. Bez obzira na to, potrebno je isprogramirati i
realizovati određen obim geoloških istraživanja na AP
Beograda, preko kojih se mogu povećati sada
poznate rezerve, preciznije utvrditi njihov kvalitet i
druge relevantne karakteristike od značaja za
efikasniju, efektivniju, manje rizičniju i ekološki
prihvatljiviju proizvodnju. To se naročito odnosi na
Kolubarski ugljeni basen koji predstavlja veliko
kompleksno (polisirovinsko) ležište, koje je do sada
samo delimično korišćeno kada je reč o nemetaličnim
mineralnim sirovinama, a njih karakteriše nizak
stepen istraženosti i determinacije kvalitativnih
karakteristika. U ovoj zoni nalaze se i velika pepelišta
dve termocentrale, čiji materijal predstavlja tipičnu
tehnogenu sirovinu, koja se za sada veoma malo
koristi. Prostorni plan posebne namene za područje
Kolubarskog lignitskog basena, u tom smislu, daje
precizne propozicije.
U odnosu na prostorni razmeštaj ležišta mineralnih
sirovina i rudarsku proizvodnju, moguće je u okviru
AP Beograda izdvojiti tri zone:
1. Zona grada Beograda sa širom okolinom do oko 20
km na jug, gde postoji samo proizvodnja kamena
na "Straževici" i opekarske gline iz nekoliko malih
ležišta;
2. Zona Kolubarskog ugljenog basena i njegovog
oboda, gde se, pored uglja, eksploatišu još i
šljunak, kvarcni pesak, granodiorit, krečnjaci sa
dolomitima, aluvijalni kvarcni obluci i valutice,
opekarska i vatrostalno-keramička glina, a
povremeno raspadnuti kvarclatit i dijatomit; to je
ujedno i najznačajnija zona u pogledu rudarske
proizvodnje i
3. Centralna zona južno od Ripnja, gde se eksploatiše
vatrostalno-keramička glina, kvarcni i druge vrste
peska, mermerna breča, a nalazi se i relativno
veliko ali nedovoljno istraženo ležište olova i cinka
"Kosmaj - Babe", u čijoj se okolini nalaze i
određena količina stare topioničarske šljake, koja
se može tretirati i kao tehnogena mineralna
sirovina.
Druga zona ima najveći ekonomski značaj i realne
prirodne preduslove za razvoj rudarstva i pratećih
grana, ali na kvalitetno novoj osnovi, a to znači u
skladu sa koncepcijom uravnoteženog razvoja.
Za ležišta ruda metala ne postoje overene rezerve
zbog niskog stepena istraženosti ili zbog prekinute
eksploatacije. Sa stanovišta razvoja AP Beograda,
treba pomenuti:
a) preostale rezerve od 66.000 t rude žive sa
prosečnim sadržajem 0,27% žive na lokalitetu
Šuplja stena ispod Avale i
b) ležište Babe ispod Kosmaja, gde su poznate
rezerve olova i cinka procenjene na oko
6.000.000 t rude C1 + C2 kategorije sa 2-8%
olova, 1-4% cinka i 100-200 gr srebra; potrebno
je nastaviti geološka istraživanja uz veliku pažnju
na ekološku zaštitu.
U odnosu na kvalitet prirodnog predela, smatra se da
ove rezerve nisu isplative.
Što se tiče nemetaličnih sirovina, ležišta od značaja
za budući razvoj AP Beograda su:
a) Straževica, sa oko 20.000.000 m3 kvalitetnog
krečnjaka, od čega se sada otkopavaju rezerve od
oko 2.000.000 m3;
b) Tanasijevića brdo - Čibutkovica u opštini
Lazarevac sa rezervama od 1.170.000 t krečnjaka
i dolomita;
v) ležište "Petka" u opštini Lazarevac, sa oko
2.500.000 m3 krečnjaka i
g) ostala ležišta - kamenolomi krečnjaka u kojima je
prestala eksploatacija, ali koji sadrže određene
količine koje je potrebno istražiti: Beli kamen kod
Velike Moštanice, Bela reka i Grabovac kod
Ripnja, Vlaško brdo kod Ralje, Đubrine kod
Parcana, Grab kod Koraćice, Kolbine kod Rušnja
itd.
Zbog blizine naselja i osetljivih ekoloških problema,
moguće je koristiti samo one koji neće opteretiti
pejzaž, odnosno prirodnu i životnu sredinu.
Na prostoru AP Beograda eksploatisaće se i ležišta
granodiorita, kersantita, dacita i andezita. Sada se
eksploatišu:
a) brajkovački granodioritski masiv u opštini
Lazarevac;
b) ležište mermerne breče Ropočevo;
v) velike rezerve šljunka na polju "Tamnava" u
okviru Kolubarskog basena;
g) ogromne rezerve kvarcnog peska i kvartarin
gline u Kolubarskom basenu;
d) ležišta vatrostalne opekarske i drugih vrsta gline
u Kolubarskom i Mladenovačkom basenu i
đ) rezerve dijatomita u poljima „B" i „C"
Kolubarskog basena.
Ležišta nemetaličnih mineralnih sirovina u
eksploataciji zauzimaju u najvećem broju slučajeva
relativno manje površine. Tako se celo brdo
Straževica, gde se od ukupno sedam kamenoloma
krečnjaka eksploatacija sada odvija samo na jednom,
prostire se na površini od oko 1 km2 (eliptična forma
1 km x 0,9 km). Postoje mogućnosti za proširenje
eksploatacionog prostora u okviru kamenoloma 7, ali
je dalja egzistencija ovog objekta krajnje
problematična pre svega sa stanovišta životne
27
sredine, što zahteva izradu posebne analize uticaja
na životnu sredinu sa merama zaštite.
Brajkovački granodioritski masiv prostire se na
površini od oko 8 km2, ali ukupan prostor koji
zauzima jedino aktivni kamenolom "Pločnik" iznosi
oko 0,5 km2, sa povoljnim prostornim mogućnostima
za širenje bez stvaranja nekih većih dodatnih
problema, ali uz neophodne mere rekultivacije.
Rekultivacija i revitalizacija napuštenih kopova
kamena predstavlja obavezu uže i šire društvene
zajednice jer njihovi vlasnici već odavno nisu
aktuelni.
U aktivnim kamenolomima, zbog ozbiljnog
narušavanja prirode i životne sredine, neophodno je
primeniti plansko korišćenje i odlaganje kamena,
mere rekultivacije i revitalizacije na lokalitetima:
Straževica i Brajkovački masiv.
U području AP Beograda sa širom okolinom, do 20
km na jug, bez obzira na postojanje određenih ležišta
nemetaličnih i metaličnih mineralnih sirovina i
potencijalnost ovog prostora za povećanje postojećih
rezervi, čak i eventualno pronalaženje novih ležišta
ne bi trebalo održavati i razvijati rudarsku
proizvodnju. Razlog za to je blizina grada i njegovih
gusto naseljenih delova, odnosno zaštita životne
sredine, koja je već ionako u velikoj meri ugrožena
usled kombinovanog delovanja brojnih negativnih
faktora.
Pored svih problema koji postoje i koji se očekuju,
mineralno-sirovinska baza lignita Kolubarskog
ugljenog basena ostaje i u narednom periodu osnova
dominantnog dela proizvodnje električne energije ne
samo u okviru AP Beograda već i Republike Srbije u
celini. Međutim, uveliko se mora pristupiti
viševarijantnoj proceni šta može biti supstitut za
lignit iz ovog basena kada on bude eksploatacijom
iscrpljen.
Sve druge mineralne sirovine, koje se eksploatišu ili
mogu biti predmet eksploatacije u bližoj budućnosti,
samo delimično zadovoljavaju potrebe područja i
moraju se obezbeđivati iz drugih regiona (nekad i sa
daljine koja prelazi 100 km) ili uvoza. To je naročito
karakteristično za sirovine koje koristi
građevinarstvo, kao što su cement, pesak, šljunak,
građevinski i arhitektonski kamen i dr.
Proizvodnja i prerada mineralnih sirovina pripadaju
grupi većih zagađivača životne sredine. To se
naročito odnosi na aktivnosti u Kolubarskom
ugljenom basenu. U cilju promene postojećeg stanja
potrebno je intenzivirati plansku biološku
rekultivaciju, koja značajno zaostaje poslednjih
godina, preduzeti mere da se u katastar zagađivača
uključi svaki rudarski objekat i vršiti stalnu kontrolu
poštovanja zakonskih i podzakonskih akata iz oblasti
zaštite životne sredine.
Postojeća mineralno-sirovinska baza se u znatnoj
meri koristi neracionalno. Jedna od odlučujućih mera
za prevazilaženje takvog stanja je smanjivanje
gubitaka korisnih komponenti u svim fazama
tretiranja mineralnih sirovina. Veliki značaj ima
stvaranje uslova (tehnoloških, tržišnih i dr.) za
kompleksno korišćenje Kolubarskog ugljenog basena,
odnosno njegovog velikog bogatstva u različitim
nemetalima.
3. DRUŠTVENI ASPEKT PROSTORNOG RAZVOJA
3.1. Stanovništvo
Broj stanovnika AP Beograda sredinom 1991. godine
iznosio je 1.604.599. Do sredine 2000. godine broj
stanovnika uvećao se na 1.618.166 ili za samo
13.567, odnosno za manje od 1%, dok danas (na
osnovu prvih rezultata popisa stanovništva 2002.
godine) ima oko 1.572.000. Na teritoriji naselja
Beograd (uže gradsko područje) procenjen broj
stanovnika u istovetnim vremenskim tačkama iznosio
je 1.170.145, odnosno 1.174.860, to jest uvećao se
u periodu 1991-2000. za svega 0,4%. Odgovarajući
podaci za naselja van užeg gradskog područja su
434.454 i 443.306, odnosno povećanje je iznosilo
1,0%. Potpunija slika o populacionoj dinamici dobija
se ukoliko se odvojeno posmatraju naselja na rubu i
naselja bliža užem gradskom jezgru (to su uglavnom
naselja na teritoriji obuhvaćenoj Generalnim planom
Beograda). Rubna naselja imaju gotovo identičnu
stopu populacionog rasta kao i uže gradsko područje
(porast od 0,4%). Nasuprot, naselja bliža užem
gradskom jezgru imaju intenzivniji, mada umeren,
rast stanovništva (porast od 6,1%).
Prvi put u drugoj polovini XX veka, preciznije od
1992. godine, stanovništvo AP Beograda, ne obnavlja
se prirodnim putem. Razlika između broja umrlih lica
i broja živorođene dece uvećavala se iz godine u
godinu. U 2000. godini broj umrlih lica je na području
AP Beograda bio veći za 5.434, a u naselju Beograd
za 3.664 u odnosu na broj živorođene dece, odnosno
stopa prirodnog priraštaja iznosila je -3,2 i -3,1
promila. Ista tendencija, samo sa vremenskim
pomakom od četiri godine, ali i sa većim
intenzitetom, beleži se i na području van užeg
gradskog jezgra. U 2000. godini stopa prirodnog
priraštaja iznosila je -4,0 promila. Otuda se
stanovništvo Beograda uvećavalo putem mehaničke
komponente ili je ona samo ublažila smanjivanje
broja stanovnika Beograda.
U 2000. godini, od ukupno 157 naselja, samo u 15
zabeležen je pozitivan prirodni priraštaj. Posmatrano
po zajednicama naselja, od ukupno 40, u 2000.
godini pozitivan prirodni priraštaj registrovan je samo
u četiri (Grocka, Kaluđerica, Lazarevac i Obrenovac),
i kreće se u intervalu od svega 1,6 do 2,4 promila.
Stanovništvo Beograda ne reprodukuje se prirodnim
putem usled, pre svega, niskog nivoa rađanja. Ovo
niskonatalitetno područje u devedesetim godinama
beleži jasan i konstantan pad rađanja. Ukoliko se
nivo rađanja posmatra u odnosu na ukupno
stanovništvo, tada se u Beogradu registruje opšta
stopa nataliteta od 8,9 promila (u 2000. godini). Na
razmere pojave niskog nivoa rađanja ukazuje i
podatak da je ispodprosečna stopa nataliteta
28
zabeležena u čak 31 zajednici naselja (78%).
Izuzetno nizak nivo rađanja (stopa nataliteta ispod
pet promila) odlika je 12 zajednica naselja.
Osnovna karakteristika polne strukture Beograda je
veći broj ženskog u odnosu na muško stanovništvo.
Tako je prema procenama za 2000. godinu
zabeležena najniža vrednost stope od 918,7
muškaraca na 1.000 žena za grad Beograd, odnosno
898 muškaraca na 1.000 žena za naselje Beograd.
Polna struktura stanovništva naselja van UPG
primetno je uravnoteženija (stopa maskuliniteta
975,7).
Obrazovna struktura stanovništva pokazuje da više
od 15% stanovništva Beograda nema završenu
osnovnu školu, a gotovo svako šesto lice poseduje
višu ili visoku školsku spremu. Pored jasnih razlika po
polu i starosti (obrazovaniji su muškarci i mlađe
stanovništvo), nivo obrazovanja razlikuje se i po
prostornoj distribuciji. Tako je nivo obrazovanja
znatno viši kod stanovništva naselja Beograd. Naime,
10,5% stanovnika ovog područja koje je starije od 15
godina nema završenu osnovnu školu, dok 22,1%
ima više ili visoko obrazovanje. U devedesetim
godinama trend poboljšanja obrazovne strukture
stanovništva koji se decenijama beleži nastavljen je,
ali usporavan naglašenom emigracijom
visokoobrazovanog stanovništva.
U devedesetim godinama na teritoriji AP Beograda
zabeležen je veliki broj prebeglih i raseljenih lica.
Prema popisu izbeglica i drugih ratom ugroženih lica
koji je sproveden krajem 1996. godine na području
Beograda nalazilo se 140.662 lica koja su prema
međunarodnim kriterijumima izbeglice i 30.293 lica
koja su izbegla zbog rata, a prema međunarodnim
pravnim normama nemaju status izbeglica.
Najnoviji popis izbeglica i drugih ratom ugroženih
lica, sproveden 2001. godine, pokazao je smanjenje
njihovog ukupnog broja. Naime, u Beogradu je
registrovano 113.580 lica sa izbegličkim statusom.
Do ovog smanjenja došlo je, pre svega, zbog
dobijanja jugoslovenskog državljanstva, a manjim
delom usled repatrijacije, odlaska u treće zemlje ili
smrti. Iste godine, od ukupnog broja lica koja su
napustila Kosovo i Metohiju na teritoriji AP Beograda
popisano je 56.244. Rezultati anketnih istraživanja
pokazuju da se ogromna većina popisanih lica
izjasnila za trajno naseljavanje u Federaciji. Otuda se
može očekivati i da će najveći broj popisanih
izbeglica, drugih ratom ugroženih, kao i interno
raseljenih lica postati stalni stanovnici Beograda.
Osnovna karakteristika starosne strukture
stanovništva Beograda je da se ono može svrstati u
grupu demografski starih populacija.
Prema procenama stanovništva za 2000. godinu, u
AP Beograda kao i na užem gradskom području broj
stanovnika mlađih od 20 godina i broj stanovnika
starijih od 60 godina gotovo je isti (355.000 prema
353.000 u AP Beograda, odnosno 250.000 prema
265.000 na području naselja). Relativno posmatrano,
svaki peti stanovnik AP Beograda i naselja Beograd
mlađi je od 20 godina (udeli ove starosne grupe u
ukupnom stanovništvu iznose 22,0, odnosno 21,3%).
Svaki peti stanovnik (21,8% u AP Beograda i 22,5%
na području naselja) ima više od 60 godina. Udeo lica
starijih od 80 godina je 2,3% u AP Beograda,
odnosno 2,6% na području naselja.
3.1.1. Projekcije stanovništva
Projekcije stanovništva rađene su na osnovu
pretpostavki o kretanju mortaliteta, fertiliteta i
migracija do 2011. godine.
Hipoteza o fertilitetu
Hipoteza o fertilitetu bazira se na pretpostavci da će
stopa ukupnog fertiliteta lagano opadati do kraja
projekcionog perioda, kada će njen nivo u opštinama
sa područja naselja Beograd iznositi 1 dete po ženi.
Za opštine van užeg gradskog jezgra predviđen je
sporiji pad fertiliteta, tako da bi do 2011. godine u
svim opštinama stopa ukupnog fertiliteta iznosila 1,2
deteta po ženi.
Hipoteza o mortalitetu
Prilikom izrade projekcija stanovništva usvojena je
jedinstvena hipoteza o mortalitetu koja se bazira na
dve pretpostavke. Prvo, da će se dužina očekivanog
trajanja života pri živorođenju do 2006. godine
zadržati na nivou skraja poslednje decenije XX veka,
to jest da će očekivano trajanje života iznositi 70,5
godina za muškarce, odnosno 75,5 godina za žene.
Drugo, da će posle 2006. godine očekivano trajanje
života početi da raste za oba pola i da bi do 2026.
godine bila dostignuta vrednost od 74 godine za
muškarce i 78,5 godina za žene. U 2011. godini, tj. u
poslednjoj godini projekcionog perioda očekivano
trajanje života iznosilo bi 71,7 za muški, odnosno
76,4 za ženski pol.
Hipoteza o migracijama
Prilikom postavljanja hipoteze o migracijama vodilo
se računa da su se tokom devedesetih godina prošlog
veka najveće promene desile upravo u domenu
migratornih kretanja, a da će u prvoj deceniji XXI
veka pravci, obim i struktura migracija stanovništva
biti pod velikim uticajem prethodnih događaja, ali i
pretpostavljenih promena u smeru privrednog
oporavka zemlje i njenog bržeg uključivanja u
evropske integracione tokove.
Po svemu vanredne okolnosti iz prethodne decenije
najočiglednije su se odrazile na ogroman priliv
izbeglica i tzv. interno raseljenih lica s Kosova i
Metohije (prema popisima iz 2001. godine ukupno
blizu 170.000 lica). Prilikom postavljanja hipoteze
pošlo se od stava da će se većina tih lica (dve
trećine) trajno nastaniti na teritoriji AP Beograda, i
da će njihov status biti konačno rešen do 2006.
godine. Istovremeno, tokom devedesetih godina
odvijali su se i suprotni tokovi koji su postojali i
tokom osamdesetih, ali su u poslednjoj deceniji XX
veka posebno intenzivirani. Tu se, pre svega, misli na
negativni migracioni saldo pripadnika nacija čija je
matica ostala van sadašnje države (Slovenci, Hrvati,
Makedonci, Muslimani), ali i Albanci, kao i na
29
masovan odlazak iz zemlje obrazovanih kadrova,
naročito iz grupe mlađeg sredovečnog stanovništva.
Hipotezama je predviđeno da se imigracioni talas
pripadnika bivših jugoslovenskih naroda potpuno
smiri do kraja 2001. godine, a da se masovni „odliv
mozgova" (godišnje 1-2% lica sa srednjim, višim ili
visokim obrazovanjem starih 20-34 godine) zaustavi
do 2006. godine.
Za naredni period pretpostavljeno je potpuno
normalizovanje političkih prilika i znatno poboljšanje
ekonomske situacije, što bi imalo za posledicu da AP
Beograda ponovo postane tipično imigraciono
područje sa stalno rastućim pozitivnim migracionim
saldom, ali i sa bitno drugačijim poreklom doseljenog
stanovništva (i iz drugih, uglavnom neevropskih
zemalja). Pretpostavljeno je da bi obim migracionog
salda bio veći nego u periodu 1981-1991. godina, ali
manji nego što je bio u razdobljima masovnog
doseljavanja, kakve su bile šezdesete i sedamdesete
godine. U tom periodu bi se sve opštine odlikovale
pozitivnim migracionim saldom, s tim što bi on u
opštinama iz centralnog gradskog jezgra (Vračar,
Savski venac i Stari grad) bio na nultom nivou.
3.1.2. Demografske posledice populacionog
scenarija
(2006. i 2011. godina)
Broj stanovnika područja AP Beograda u 2006.
godini, u uslovima ostvarivanja pretpostavljenog
kretanja fertiliteta, mortaliteta i migracija
stanovništva, porastao bi na 1.644.852 ili za 26.686
lica, odnosno 1,6% u odnosu na procenjen broj
stanovnika sredinom 2000. godine. Minimalan
populacioni rast ostvario bi se zahvaljujući
doseljavanju stanovništva, jer bi tokom čitavog
projekcionog perioda prirodni priraštaj i dalje bio
negativan. Porast stanovništva bio bi ostvaren i na
teritoriji naselja Beograd od svega 8.695 lica ili
0,7%. Naselja van užeg područja grada beležila bi
znatno intenzivniji, mada umeren, populacioni rast.
Broj stanovnika tih naselja u 2006. godini iznosio bi
461.297, što predstavlja povećanje od 17.991
stanovnika (4,1%) u odnosu na 2000. godinu.
Rezultati projekcija stanovništva razmatrani po
opštinama ukazuju da će u većini opština (11) biti
ostvareno povećanje stanovništva. Populacioni rast
biće minimalan, osim u opštinama Barajevo i Grocka,
za koje se u periodu 2000-2006. predviđa povećanje
od 7,4%, odnosno 7,5%. U grupi opština sa
negativnim stopama rasta stanovništva jedino se
izdvaja Vračar, gde bi smanjenje stanovništva bilo
relativno intenzivno (-4,9%). Ostale opštine bi u
uslovima ostvarenja pretpostavki registrovale
minimalno smanjenje broja stanovnika.
Tabela br. 8
Kretanje broja stanovnika AP Beograda po opštinama 2000, 2006. i 2011. godine
Opština
Grad Beograd
Barajevo
Voždovac
Vračar
Grocka
Zvezdara
Zemun
Lazarevac
Mladenovac
Novi Beograd
Obrenovac
Palilula
Savski venac
Sopot
Stari grad
Čukarica
Rakovica
Beograd (naselje)
Godina
2000.
1.618.166
22.434
157.101
65.076
74.416
140.538
179.873
60.306
55.808
237.482
71.476
157.890
44.759
19.490
64.471
166.698
100.348
1.174.860
2006.
1.644.852
24.100
156.256
61.888
79.973
142.788
187.015
60.767
57.673
242.694
73.894
155.771
45.743
19.614
63.905
172.573
100.198
1.183.555
Indeks rasta
2011.
2006/2000. 2011/2000.
1.642.097
101.6
101.5
24.904
107.4
111.0
150.481
99.5
95.8
58.220
95.1
89.5
89.075
107.5
119.7
142.021
101.6
101.1
183.965
104.0
102.3
60.344
100.8
100.1
57.773
103.3
103.5
247.451
102.2
104.2
74.393
103.4
104.1
153.070
98.7
96.9
43.677
102.2
97.6
19.296
100.6
99.0
60.960
99.1
94.6
177.177
103.5
106.3
99.290
99.9
98.9
1.170.584
100.7
99.6
30
Znatno su veće razlike u populacionoj dinamici
prisutne ukoliko se nivo posmatranja svede na manje
teritorijalne jedinice. Od ukupno 40 zajednica
naselja, u 19 se do 2006. godine predviđa pozitivna
stopa rasta, a u 21 negativna. Treba istaći da će
pozitivna stopa rasta stanovništva uglavnom biti u
populaciono većim zajednicama naselja. U toj grupi
čak 12 zajednica naselja beležiće povećanje broja
stanovnika od preko 5%, a tri i preko 10%. To su pre
svega zajednice naselja čiji je centar ujedno i
opštinski centar, ili naselja koja su u neposrednoj
blizini užeg gradskog područja, a ujedno se nalaze na
teritoriji obuhvaćenoj Generalnim planom Beograda
(Kaluđerica, Vinča, Leštane, Sremčica).
Tabela br. 9
Kretanje stanovništva zajednica naselja po opštinama, 2000, 2006. i 2011. godine
R.
br.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
Opština - zajednica naselja
Naselja van užeg gradskog
područja (UPG)
Barajevo - Barajevo
Barajevo - Beljina
Barajevo - Vranić
Voždovac - Ripanj
Grocka - Grocka
Grocka - Umčari
Grocka - Boleč/Ritopek
Grocka - Vinča/Leštane
Grocka - Vrčin
Grocka - Kaluđerica
Zemun - Surčin
Lazarevac - Lazarevac
Lazarevac - Baroševac
Lazarevac - V. Crljeni/Vreoci
Lazarevac - Dudovica
Lazarevac - Junkovac
Lazarevac - Rudovci
Lazarevac - Stepojevac
Mladenovac - Mladenovac
Mladenovac - Velika Ivanča
Mladenovac - Velika Krsna
Mladenovac - Vlaška
Mladenovac - Jagnjilo
Mladenovac - Kovačevac
Mladenovac - Koraćica
Mladenovac - Međulužje
Obrenovac - Obrenovac
Obrenovac - Barič
Obrenovac - Zvečka
Obrenovac - Grabovac
Obrenovac - Draževac
Obrenovac - Skela
Obrenovac - Stubline
Palilula - Borča
Palilula - Padinska Skela
Sopot - Sopot
Sopot - Dučina/Rogoča
Sopot - Ralja
Čukarica - Sremčica
Čukarica - Umka
Broj stanovnika
2000.
2006.
Indeks rasta
2011.
2006/2000.
2011/2000.
443.306
14.099
2.952
5.383
17.759
15.452
8.446
7.546
13.901
8.119
20.952
39.307
30.148
3.015
9.697
4.855
3.452
4.523
4.616
32.401
1.889
3.965
2.816
3.906
4.525
1.809
4.497
34.474
7.459
6.330
7.018
4.210
4.041
7.944
36.056
11.889
8.309
3.390
7.791
28.715
461.297
15.330
2.889
5.881
17.950
16.504
8.227
7.698
15.576
8.858
23.110
41.643
32.428
2.857
9.019
4.637
3.440
4.297
4.145
34.922
1.918
4.021
2.766
3.887
4.345
1.748
4.097
37.280
8.071
5.816
6.957
4.206
4.060
7.548
35.451
12.284
8.484
3.127
8.003
32.607
471.513
16.010
2.752
6.142
17.436
18.234
8.337
8.225
17.916
9.786
26.577
41.611
34.047
2.657
8.363
4.316
3.235
3.996
3.811
36.341
1.828
3.816
2.612
3.677
4.085
1.643
3.817
39.042
8.454
5.440
6.577
3.990
3.858
7.100
35.228
12.274
8.464
2.846
7.986
34.102
104.1
108.7
97.9
109.3
101.1
106.8
97.4
102.0
112.0
109.1
110.3
105.9
107.6
94.8
93.0
95.5
99.7
95.0
89.8
107.8
101.5
101.4
98.2
99.5
96.0
96.6
91.1
108.1
108.2
91.9
99.1
99.9
100.5
95.0
98.3
103.3
102.1
92.2
102.7
113.6
106.4
113.6
93.2
114.1
98.2
118.0
98.7
109.0
128.9
120.5
126.8
105.9
112.9
88.1
86.2
88.9
93.7
88.3
82.6
112.2
96.8
96.2
92.8
94.1
90.3
90.8
84.9
113.3
113.3
85.9
93.7
94.8
95.5
89.4
97.7
103.2
101.9
84.0
102.5
118.8
5.650
5.341
5.077
94.5
89.9
31
Među zajednicama za koje se predviđa negativna
stopa demografskog rasta izdvaja se devet sa
smanjenjem broja stanovnika koje bi se kretalo u
intervalu od 5 do 10%. Sa izuzetkom Umke, sve
ostale zajednice su na teritorijama tzv. prigradskih
opština (Lazarevac, Mladenovac i Obrenovac).
U 2011. godini, ukoliko se ostvare pretpostavke o
demografskom razvoju, broj stanovnika iznosiće
1.642.097. U odnosu na 2000. godinu, broj
stanovnika biće veći za 23.931 lice ili za svega 1,5%.
Međutim, u odnosu na 2006. godinu, pak, populacija
će se smanjiti za 2.755 stanovnika. Smanjenje je
minimalno, ali treba naglasiti da se u tom
međuprojekcionom periodu očekuje promena
tendencije u kretanju ukupnog stanovništva, odnosno
početak depopulacije.
Depopulacija će biti smanjena i na teritoriji naselja
Beograd, s tim što će između 2006. i 2011. godine
smanjenje stanovništva biti intenzivnije nego na
nivou AP Beograda. U tom petogodišnjem razdoblju
stanovništvo naselja Beograd smanjiće se za 12,9
hiljada lica, što znači da bi u 2011. godini ono bilo
malobrojnije nego u 2000. godini za 4,3 hiljade. S
druge strane, stanovništvo naselja van užeg područja
AP Beograda, posmatrano kao celina, i dalje će se
povećavati, ali slabijim intenzitetom nego u
prethodnom projekcionom potperiodu (10.216 prema
17.991).
Posmatrano po opštinama, u periodu 2006-2011.
godina, povećanje stanovništva biće zabeleženo u
intervalu od 100 stanovnika (Mladenovac), više od
4,6, odnosno 4,8 hiljada (Čukarica i Novi Beograd)
do 9.102 koliko se predviđa povećanje broja
stanovnika za opštinu Grocka. U svim ostalim
opštinama doći će do smanjenja broja stanovnika.
Apsolutno posmatrano, depopulacija će biti
najobimnija u opštini Voždovac (5,8 hiljada), ali kada
se upoređuju relativni izrazi, najintenzivnije
smanjenje broja stanovnika i dalje će se registrovati
u opštini Vračar (-3,7%). Što se tiče zajednica
naselja, brojčano će dominirati zajednice kod kojih se
predviđa smanjenje stanovništva (27 od 40).
Nesumnjivo je da u narednim decenijama treba
očekivati modifikaciju starosne strukture koja će
voditi ka daljem starenju stanovništva. Prema
rezultatima projekcija, jasno je da će taj proces na
području AP Beograda biti sveobuhvatan i
kontinuiran. Starenje će se odvijati od baze, ali još
brže s vrha starosne piramide. Preciznije rečeno,
udeo stanovništva AP Beograda starijeg od 60 godina
iznosiće 22,2% u 2006. godini, odnosno 24,4% na
kraju projekcionog perioda. Istovremeno, ukoliko bi
se ostvarile pretpostavke o budućim tendencijama
nataliteta, mortaliteta i migracija, učešće mlađih od
20 godina bi sa 20,09% u 2006. godini palo na ispod
jedne petine ukupnog stanovništva (18,6%).
Stanovništvo naselja Beograd i dalje će biti
demografski starije od stanovništva naselja van užeg
gradskog područja posmatranog kao celina. Tako će
na užem gradskom području u 2011. godini udeo
starih biti veći, a udeo mladih manji nego na ostaloj
teritoriji AP Beograda (25,5% prema 21,4%, odnosno
18,0% prema 19,9%).
Tabela br. 10
Projekcije stanovništva velikih starosnih grupa i funkcionalnih kontingenata, 2006. i 2011. godina
God.
0-19
20-39
40-59
60+
grad Beograd
2006.
328.587
444.509
506.126
365.637
20,0
27,0
30,8
22,2
304.947
456.251
480.848
400.049
18,6
27,8
29,3
24,4
%
2011.
%
Grad Beograd/Beograd (naselje)
2006.
229.433
311.899
367.793
274.435
19,4
26,4
31,1
23,2
211.280
313.477
346.901
298.924
18
26,8
29,6
25,5
%
2011.
%
Naselja van UPG
2006.
%
2011.
%
99.154
132.610
138.333
91.202
21,5
28,7
30
19,8
93.667
142.774
133.947
101.125
19,9
30,3
28,4
21,4
32
Predškol. i
školsko
obavezno
Ženski fertilitet
(15-49)
Kontingent
Radni
(15-59/64)
Starački
(60+)
Indeks
Prosečna
starenja 60+/
starost (god.)
(0-19)
grad Beograd
231.490
388.460
1.086.252
49.796
14,1
23,6
66,0
3,0
212.698
385.407
1.085.346
59.812
13
23,5
66,1
3,6
1,11
41,6
1,31
42,4
1,20
42,2
1,41
43,1
0,92
40
1,08
40,7
Grad Beograd/Beograd (naselje)
162.713
275.211
774.322
38.379
13,7
23,3
65,4
3,2
146.615
270.489
765.538
44.978
12,5
23,1
65,4
3,8
Naselja van UPG
68.777
113.249
311.930
11.417
14,9
24,6
67,6
2,5
66.083
114.918
319.808
14.834
14
24,4
67,8
3,1
Ujedno, prosečna starost stanovništva AP Beograda
povećala bi se sa 41,6 godine, koliko bi iznosila u
2006. godini, na 42,4 godine u 2011. Treba posebno
podvući da bi na kraju projekcionog perioda prosečna
starost stanovništva naselja Beograd bila veća za 2,4
godine u odnosu na prosečnu starost u ostalim
naseljima AP Beograda (43,1 prema 40,7).
Na intenziviranje procesa demografskog razvoja
ukazuju promene u kretanju obima i udela
najvažnijih starosnih funkcionalnih kontingenata. S
jedne strane bi se tokom projekcionog perioda broj i
učešće dece predškolskog i školskog uzrasta kao i
ženskog fertilnog kontingenta stalno smanjivao.
Najintenzivnije smanjenje bilo bi zabeleženo kod
broja dece. Broj dece uzrasta do 14 godina bi sa
231,5 hiljade u 2006. godini bio sveden na 212,7
hiljada do 2011. godine, a njihovo učešće u ukupnom
stanovništvu smanjilo bi se sa 14,1% na 13,0%. S
druge strane, obim i udeo tzv. staračkog kontingenta
(lica starijih od 80 godina) neprestano bi se
povećavao (sa 49,8 hiljada ili 3,0% u 2006. godini na
59,8 hiljada ili 3,6% u 2011. godini).
3.2. Socijalni razvoj i institucije
Opšti cilj socijalnog razvoja na teritoriji AP Beograda
jeste poboljšanje kvaliteta življenja građana i
naročito poboljšanje kvaliteta usluga i dostupnosti
javnih službi. Cilj se može ubrzanije ostvariti ukoliko
se iskoriste potencijali i pogodnosti pojedinih zona i
lokalnih zajednica, kao njihovih vrednih i privlačnih
resursa i razvojnih mogućnosti.
U tome je veoma značajno podsticati razvoj pojedinih
naselja u okruženju Beograda, tako da ona ne budu
kopija ili preslikavanje urbanih matrica velikog grada
(kolektivna stambena izgradnja, blokovska izgradnja,
monotipske forme organizacije javnih službi i sl.),
nego da podstiču svoje osobenosti i pogodnosti i
oblikuju svoje mikroambijente, koji će biti
prepoznatljivi po socijalnim obeležjima, kulturnim
posebnostima, ekonomskim karakteristikama,
okolinskim kvalitetima, urbanističkim i prostornim
atributima.
U skladu sa zakonskim odredbama o pravima
građana u sektoru socijalnog razvoja, ustanove u
oblasti javnih službi mogu se svrstati u tri grupe:
a) one koje su zakonom definisane kao obavezne i
stoga nužno dostupne pod približno jednakim
uslovima svim građanima, odnosno ciljnim
grupama;
b) one koje se mogu definisati kao civilizacijska
tekovina i kao takve standardne,
poželjne/konstantne/uobičajene u tkivu grada,
iako zakonski neobavezne i
v) one koje se određuju kao ustanove posebnog
kvaliteta i unikatnog sadržaja i znatno
uvećavaju nivo urbaniteta i socioekonomskog i
kulturnog identiteta grada, odnosno naselja.
(1) Obavezni sadržaji/ustanove javnih službi.
Podrazumevaju se oni koji bi morali biti dostupni
svim građanima AP Beograda odnosno ciljne
grupe, na osnovu prava utvrđenih Ustavom i
odgovarajućim zakonima. Prema odredbama
33
Ustava Republike Srbije, u ovu klasu spadaju
osnovno obrazovanje i primarna/osnovna
zdravstvena zaštita, iz čega sledi da se mora
obezbediti dostupno osnovno obrazovanje,
relativno ujednačenog kvaliteta i standarda za svu
decu na teritoriji lokalne zajednice - opštine ili
grada. Iz ustavnih i zakonskih odredaba sledi i da
se objekti i službe primarne zdravstvene zaštite,
odgovarajuće dostupnosti, kvaliteta i standarda
moraju obezbediti svim građanima opštine. Treba
imati na umu nagoveštenu reorganizaciju
zdravstvenog sektora, u čemu se posebno
naglašava važnost primarne zdravstvene zaštite i
potreba jačanja ustanova u ovom segmentu.
(2) Standardne ustanove, odnosno službe su one
koje se naprosto podrazumevaju u naselju, kao
plod civilizacijskog razvoja i ostvarenog nivoa
kvaliteta življenja. Ove službe obuhvataju:
predškolsku zaštitu dece, srednje obrazovanje,
ustanove sekundarne zdravstvene zaštite,
ustanove kulture, zdravstvenu zaštitu životinja,
fizičku kulturu itd. Njihovo organizovanje delom
ima zakonsku snagu, ali ne i pokriće u pogledu
dostupnosti, obaveznosti standarda i normativa,
niti pak obaveznosti organizovanja. Organizovanje
i funkcionisanje ustanova/službi iz ove klase
mahom je regulisano zakonom, ali su potpuno
otvoreni, odnosno nedefinisani aspekti prostorne
distribucije i dostupnosti. Transformacija, odnosno
rekonstrucija države sa socijalnim staranjem
najviše će se osetiti u ovoj klasi ustanova javnih
službi, što će biti od velikog značaja za
uravnoteženje razvoja AP Beograda i njegovu
prostornu i socijalnu koheziju.
Ove službe su, po pravilu, bile i još su
organizovane mahom u gradskim naseljima AP
Beograda. Povećanje njihove dostupnosti za
stanovnike seoskih naselja moguće je pod
uslovima da se težište njihovog finansiranja
postepeno pomera sa finansiranja ustanova na
finansiranje programa, te da se na taj način
podstiče organizovanje ovakvih službi u manjim
naseljima, uz prilagođene forme koje odgovaraju
područjima sa nižim gustinama
izgrađenosti/naseljenosti. To takođe podrazumeva
da se institucionalnom reorganizacijom omogući
da privatni akteri mogu da konkurišu sa
programima u sektoru standardnih javnih službi i
da koriste namenske javne fondove.
(3) Ustanove posebnog kvaliteta i unikatnog sadržaja
svrstane su u treću klasu. Njihovo postojanje
definiše nivo urbanosti naselja. Svrstavanje
pojedinog sadržaja u prethodnu ili ovu klasu biće
zasnovano na kriterijumu da li se određena
ustanova može definisati kao standardna potreba
ili kao unikatna, elitna ustanova. Specifičnost
planerskog pristupa ovoj klasi ustanova je da se
ne utvrđuje njihovo gravitaciono područje (što je
takođe slučaj i sa jednim brojem ustanova iz klase
standardnih); one se definišu prema značaju:
gradski, nacionalni ili međunarodni.
Normativi i standardi za pojedine klase/grupe
ustanove biće definisani u odnosu na stepen njihove
obaveznosti. Standardi i normativi diferenciraju se na
sledeći način:
a) za obavezne sadržaje definišu se jedinstveni
standardi i normativi (primer: osnovne škole ili
ambulante/domovi zdravlja);
b) za standardne sadržaje utvrđuju se minimalni
standardi i normativi koje je obavezno ispuniti
da bi se aktivnost/sadržaj mogao organizovati
(srednja škola, obdanište) i
v) gradska uprava, odnosno lokalne vlasti i
zainteresovani akteri/investitori utvrđuju
zahtevani nivo kvaliteta za treću kategoriju
elitnih, nestandarnih, unikatnih sadržaja.
U planskom periodu do 2006. godine na teritoriji AP
Beograda posebnim programima treba uskladiti
razvojne modele sa posebnim obeležjima lokalnih
zajednica i područja, umesto primene uniformnih i
standardnih modela organizacije i zadovoljavanja
potreba građana (javne službe, stambena izgradnja i
sl.).
3.2.1. Potencijali socijalnog razvoja u ciljne
grupe
Jedan broj opštinskih centara već je ostvario
relativno završenu urbanu fizionomiju (Obrenovac,
Mladenovac, Lazarevac), dok ostala tri opštinska
centra tek treba da ostvare kvalitativne promene u
pravcu povećanja urbanosti. Seoska naselja u ovim
opštinama generalno se susreću sa standardnim
problemima emigracije mlađeg, naročito
obrazovanog i kvalifikovanog stanovništva.
Operativni zadaci koji vode ka poboljšanju kvaliteta
usluga i dostupnosti javnih službi su:
- definisati osnovne ciljne grupe prema kojima će biti
usmereni prioritetni programi oživljavanja
privrednog i socijalnog razvoja. To podrazumeva:
1) uključivanje i stipendiranje srednjoškolaca i
studenata u redovne i alternativne obrazovne
programe koji sadrže različita specijalizovana
i nova znanja od značaja za razvojne
programe;
2) aktivnu saradnju sa osnovnim školama i
uvođenje alternativnih programa koji će
zainteresovati tinejdžere za različite oblasti
profesionalnog rada (novi programi u
poljoprivredi, nova primenjiva znanja,
ekologija, preduzetništvo, učenje stranih
jezika itd.);
3) podršku organizovanju nevladinih
organizacija naročito u sektoru socijalnih i
kulturnih programa, zaštite i očuvanja
okoline, organizovanja građana na
poboljšanju kvaliteta življenja u lokalnoj
zajednici itd. Finansiranje tzv. društvenih
organizacija iz budžeta grada i opština treba
napustiti i umesto toga finansirati programe
do kojih će se doći javnim pozivima i
34
otvorenim raspravama, definisanim merilima
vrednovanja programa, nakon kojih se prave
ugovori sa organizacijom ili udruženjem
građana čiji su programi izabrani i
4) saradnju sa specijalizovanim naučnim
ustanovama i sličnim organizacijama radi
primene novih znanja u ovoj oblasti i
uključivanja mladih stručnjaka u programe
primene. Težište mora biti na transferu novih
znanja, projekata i programa koji se mogu
direktno primenjivati ili dopunjavati;
- ostvariti integraciju izbegličkog stanovništva u
programe ekonomskog i socijalnog razvoja
opštine. Opštine bi mogle da formiraju svoje
agencije za posredovanje u pronalaženju
staračkih domaćinstava, naročito u seoskim
područjima, koja su zainteresovana za doživotno
izdržavanje i druge forme saradnje sa
zainteresovanim porodicama koje bi preuzele
brigu i staranje, a zauzvrat dobile pravo
korišćenja i nasleđivanja njihove imovine;
- osnovno obrazovanje reorganizovati i prilagoditi
osobenostima lokalne zajednice. Treba napustiti
urbocentričan model organizovanja osnovnog
obrazovanja i uspostaviti sistem koji će obezbediti
kvalitetno i dostupno osnovno i srednje
obrazovanje za decu, i iz grada, i sa gradske
periferije i iz seoskih naselja. Organizovanje
internatskog smeštaja za srednjoškolce i starije
razrede osnovne škole može se efikasnije raditi uz
saradnju sa privatnim sektorom i podsticanjem
formiranja zadužbina i fondacija;
- podsticanje i ohrabrivanje umrežavanja privatnog i
javnog sektora od lokalne i gradske vlasti umesto
njihovog paralelnog postojanja;
- definisanje prioritetnih programa za stanovanje
mladih porodica kao jedan od važnih vidova
podrške ovoj ciljnoj grupi. U gradskom području
to se može raditi obezbeđivanjem građevinskih
parcela, hipotekarnim kreditima i sl. U seoskim
područjima neophodno je podržavati različite
modalitete stanovanja, od modela stanovanja
poljoprivrednih gazdinstava do ostalih oblika
stanovanja prilagođenih profesionalnim interesima
vlasnika;
- podsticanje razvoja trećeg sektora (udruženja
građana, nevladine organizacije i dr.) od interesa
je za razvoj opštine, naročito organizacija koje su
usmerene na programe kojima se podiže kvalitet
življenja u lokalnoj sredini;
- vraćanje pravne sigurnosti zadužbinama i podizanje
poverenja u formiranje novih zadužbina i fondova.
Lokalne vlasti će, ukoliko na njihovoj teritoriji
postoje nekretnine i imovina koji su pripadali
zadužbinama, da pokrenu postupak za vraćanje
tih objekata (zgrade, stanovi, poljoprivredne
površine i sl.) zadužbinama i da se angažuju na
njihovom obnavljanju ili aktiviranju;
- reorganizacija javnih službi i naročito preispitivanje
dominantnih urbocentričnih modela prilagođenih
sredinama sa visokim gustinama naseljenosti i
velikim brojem korisnika. Traganje za modelima
koji su prilagođeni osobenostima i potrebama
lokalnih zajednica i institucionalna podrška
uspostavljanju ovih modela, u državnom i
privatnom sektoru;
- jačanje uloge lokalne samouprave koja će se
okrenuti građanima i lokalnim interesnim
grupama kao osnovnim referentnim grupama i
akterima, uz decentralizaciju poluga upravljanja
(finansijskih i organizacionih) sa nivoa grada na
nivo opština i
- dalji razvoj medija javnog informisanja i
obrazovanja (štampa, televizija, radio) i veća
podrška lokalnim medijima.
3.2.2. Osnovni sektori javnih službi
Osnovno obrazovanje
Poboljšanje kvaliteta školovanja u osnovnim školama
podrazumeva programe prilagođene osobenostima
naseljskog prostora. U centralnim gradskim
opštinama težište će biti na obnovi i rekonstrukciji
objekata.
U seoskim naseljima, pored unapređenja objekata,
neophodna je reorganizacija osnovnog obrazovanja
radi podizanja kvaliteta nastave. Jedan od osnovnih
ciljeva u organizaciji osnovnih škola mora biti
povećanje broja škola sa celodnevno organizovanom
nastavom.
Neophodno je omogućiti organizovanje predškolskih
razreda u saradnji i sa privatnim akterima u
prostorijama osnovnih škola ukoliko za to postoji
interes i raspoloživ prostor. Ovaj zahtev naročito se
odnosi na seoska naselja, deficitarna predškolskim
ustanovama.
Biće obezbeđeni relativno približni uslovi osnovnog
obrazovanja za sve učenike osnovnih škola. U
rešavanju ovog problema za sada se vide dva
moguća rešenja. Prvo je ukrupnjavanje osnovnih područnih škola, što podrazumeva:
a) izgradnju novih objekata osnovnih škola za
nekoliko seoskih naselja (u centrima zajednice
sela) ili rekonstrukciju nekih od sadašnjih
objekata;
b) odgovarajuće opremanje ovih škola savremenim
nastavnim i drugim sredstvima;
v) izgradnju stanova za nastavno osoblje ili kredite
za izgradnju privatnih kuća i
g) obezbeđivanje pouzdanog, redovnog i
subvencioniranog specijalizovanog đačkog
prevoza koji će svakodnevno prevoziti učenike
od mesta stanovanja do škole.
35
Drugo je zadržavanje postojeće sheme područnih
škola sa uvođenjem novih programa kojima bi se
poboljšao kvalitet nastave u područnim školama, kao
što je uvođenje mobilnih nastavnih ekipa koje bi bile
specijalizovane za pojedine programe i time
obezbedile deci u područnim školama nove oblike
nastave i znanja koja su pristupačna deci iz matičnih
škola.
Srednje obrazovanje
Svaki opštinski centar ima jednu ili više srednjih
škola. Jačanje postojećih srednjoškolskih centara i
eventualno otvaranje novih podrazumeva uvođenje
novih obeležja ovih škola. Nužno je, pre svega,
povećati gravitaciono područje ovih škola, čime se
povećava broj kandidata koji će konkurisati za
školovanje, a samim tim će kriterijumi selekcije moći
da budu stroži i objektivniji. Preduslovi povećanja
gravitacionog područja škole su:
- organizovanje đačkog internata pri školi i
postepena transformacija škola ka kampus
sistemu, tako da školu mogu da pohađaju
srednjoškolci koji ne žive na dnevnoj
gravitacionoj izohroni od škole;
- umrežen i organizovan sistem privatnih
stanodavaca, koji će na ugovornoj osnovi
izdavati sobe srednjoškolcima i imati određene
mogućnosti i obaveze kontrole ponašanja
(supervizije ponašanja učenika kojima daju sobu
u zakup);
- opskrbljenost škole potrebnim sadržajima, kao što
su specijalne nastavne prostorije, biblioteke,
trpezarije i restorani, sportski tereni i ostale
prateće usluge;
Generalnog plana Beograda), a da će potražnja za
smeštajem dece u predškolske ustanove biti sve veća
(realna je pretpostavka da će ekonomski boljitak
doneti povećano zapošljavanje, naročito mladih
roditelja) valja se osloniti na modalitete organizacije
predškolskih ustanova koje ne zahtevaju veća
investiciona ulaganja. Do 2006. godine, realno je da
se ostvari 50% obuhvata kontingenta u predškolskim
ustanovama, a oko 70%, do 2011. godine.
U svakoj gradskoj opštini obezbediće se po jedan
višednevni i trajni boravak za osobe sa posebnim
potrebama, a u svakoj većoj gradskoj celini
planiranje dnevnih boravaka.
Kada je reč o zaštiti starih, biće primenjena dva
modaliteta ponude penzionerima i starim licima
različitih oblika smeštaja i brige o starima. Prvi
podrazumeva obezbeđivanje podrške porodici uz
jačanje službi "pomoći u kući - patronaža". Dnevni
boravci, u tom smislu, predstavljaju mogućnost da se
socijalna funkcija porodice, za vreme odsustva radno
sposobnih članova, organizuje u njima. Drugi
modalitet vezan je za kategorije stanovnika koji nisu
u stanju da organizuju samostalni život i imaju
neophodnu potrebu za osnivanjem i funkcionisanjem
kapaciteta u dnevnim centrima (zajednice stanovanja
starih ljudi, modifikovani tipovi domova za stare,
forme doživotnog izdržavanja uz kontrolu i
superviziju nadležnih službi i specijalizovanih
organizacija) koji bi bili ekonomski isplativi i održivi.
Lokacije za ovakve zajednice mogle bi biti u manjim
naseljima, zasebno ili u sklopu socijalnih ili
zdravstvenih i drugih institucija.
Zdravstvena zaštita
- poboljšan kvalitet nastave i ponuda adekvatnog i
modernog znanja i veština u skladu sa
savremenim srednjoškolskim obrazovanjem;
Procena je da su ukupni posteljni kapaciteti
zadovoljavajući, a da će se restrukturiranje
zdravstvene službe odvijati u okviru datih prostornih
kapaciteta. Dozvoljene su dogradnje, adaptacije i
rekonstrukcije objekata na sadašnjim lokacijama.
- uvođenje privatnih srednjih škola specifičnih
profila i znanja;
Više i visoko obrazovanje, naučne organizacije
- podsticanje donatorstva za obezbeđivanje
stipendija i
- formiranje kompletnih škola koje će pružiti ne
samo kvalitetna znanja i komfor učenicima nego
obezbediti brigu, staranje i superviziju
tinejdžerima.
Socijalna zaštita
Pravo na subvencioniranu cenu u predškolskoj
ustanovi treba da ostvaruju deca u društvenim ili
privatnim ustanovama iz kategorije socijalno
ugroženih građana, kako bi se ostvarila zakonska
jednakost dece, budući da je reč o subvencijama iz
javnih fondova, koji se namiruju iz budžeta, odnosno
poreza građana. Ovo se naročito odnosi na privatne
ustanove organizovane u naseljima u kojima ne
postoji javna ustanova. S obzirom da u dogledno
vreme neće biti finansijskih sredstava za izgradnju
novih objekata predškolskih ustanova (van teritorije
S obzirom na veliku tradiciju i dostignut nivo
kvaliteta Beogradskog univerziteta, kao i na zahteve
za otvaranje novih univerziteta, ponuda
odgovarajućih lokacija na širem području AP
Beograda koje zadovoljavaju nekoliko ključnih
kriterijuma može da bude privlačna za
zainteresovane investitore (efikasna i dobro
organizovana saobraćajna povezanost, površina
zemljišta potrebna za sve sadržaje potpunog kampus
sistema; ambijentalne pogodnosti i osobenosti
lokaliteta, blizina naseljenog mesta sa
komplementarnim kapacitetima, pomoćna radna
snaga, dopunsko stanovanje, snabdevanje, usluge,
srazmerno niža cena zemljišta, brže dobijanje
dozvola, troškovi izgradnje i niža poreska
opterećenja u poređenju sa lokacijama u centralnoj
zoni Beograda, i dr.). U skladu sa programskim
mogućnostima razvoja nauke u Republici Srbiji,
područje grada Beograda pruža mogućnosti za
formiranje naučno-tehnoloških parkova na
36
alternativnim lokacijama posebnih predispozicija
(Gornji Zemun, Zvezdara, Vinča).
3.3. Stanovanje
Stambena politika i programi stambene izgradnje i
obnove na AP Beograda moraju biti usklađeni sa
ciljevima:
a) ekonomskog, socijalnog i kulturnog razvoja i
naročito kvalitativnog preobražaja i
prestrukturiranja privrednog i socijalnog
prostora;
b) regionalnog razvoja i usklađivanja mreže
gradova u Republici Srbiji i
v) povećanja urbaniteta i konkurentnosti AP
Beograda u mreži evropskih metropola.
Osnovni cilj stambene politike AP Beograda biće
iznalaženje mere između tržišne regulacije i novih
socijalno podržanih oblika stanovanja. Socijalno
podržani programi stanovanja moraju biti usmereni
prema jasno definisanim ciljnim grupama.
Razvojni interesi AP Beograda upućuju na sledeće
ciljne grupe koje će imati potrebu za određenim
subvencijama u rešavanju stambenih potreba:
- mladi, kvalifikovani i radno kompetentni građani
koji zasnivaju sopstveno domaćinstvo i nastoje
da se osamostale od roditelja;
- porodice sa malom decom i
- stručnjaci za koje treba obezbediti namenske
stanove.
Poseban interes predstavlja razvijanje različitih oblika
subvencija u oblasti stanovanja. Od povoljnih
hipotekarnih kredita za izgradnju ili kupovinu stana,
ponude parcela i lokacija različitog nivoa
opremljenosti i standarda stanovanja, podsticanja
privatne izgradnje stanova za zakup sa
kontrolisanom zakupninom, regulisanja dugoročnog
zakupa, davanja subvencija za stanove zakupljene na
tržištu itd. Radi podrške mobilnim oblicima
stanovanja treba nastojati na promeni propisa i
olakšavanju korišćenja montažnih stambenih
objekata i stambenih objekata kraćeg amortizacionog
perioda, naročito u prigradskim zonama i seoskim
naseljima.
Rekonstrukcija i obnova stambenog fonda biće
težište stambene politike u AP Beograda u narednom
periodu. Osnovni prioritet u poboljšanju kvaliteta
stanovanja jeste uspostavljanje obaveze održavanja
celih zgrada i njihovih sastavnih stambenih jedinica.
Poboljšanje kvaliteta stanovanja i ponude stanovanja
može se ostvariti tek ako se obavežu vlasnici svih
stanova na odgovarajuće održavanje stanova i
zgrada, i na odgovarajući režim korišćenja stanova i
zajedničkih prostorija (kućni red, higijena, kontrola
zakupa itd.).
Saniranje bespravno izgrađenih područja i
pronalaženje modaliteta opremanja i uređivanja ovih
zona, načina i izvora finansiranja i dugoročnih
finansijskih aranžmana kako bi se obezbedilo učešće
vlasnika u urbanizovanju ovih područja, među
prioritetnim je ciljevima uređivanja grada. S obzirom
na nedovoljno iskustvo u poslovima saniranja
bespravno izgrađenih gradskih zona, ovaj posao
mora se obavljati korak po korak i prilagođeno
osobenostima lokacije, socioprofesionalnim
obeležjima stanovništva i domaćinstava i
ekonomskim mogućnostima. Sanacija bespravno
izgrađenih područja iziskuje poseban program na
nivou grada i opština, uz angažovanje stručnih
timova koji će raditi prilagođene programe u saradnji
sa lokalnim zajednicama.
Pojedina prigradska naselja, odnosno opštinski centri
prigradskih opština i seoska naselja u njihovoj okolini
mogu pod određenim uslovima biti privlačna područja
za stanovanje. Ovo se naročito odnosi na urbani
centar i druga naselja u opštinama Barajevo i Sopot.
To podrazumeva:
a) dobru (kvalitetnu, efikasnu, urednu, ekonomski
prihvatljivu) saobraćajnu povezanost sa
opštinskim centrom i sa centrom Beograda;
b) poboljšanje kvaliteta i opremljenosti osnovnim
javnim službama (primarna zdravstvena zaštita,
predškolska zaštita dece, osnovno obrazovanje,
socijalna zaštita);
v) ponudu različitih tipova stanovanja i finansijskih
aranžmana za različite ekonomske i
socioprofesionalne kategorije i
g) podršku sektoru male privrede.
Rešavanje stambenog pitanja na teritoriji AP
Beograda zahteva sistemske promene u skladu sa
novim društveno-ekonomskim uslovima i sa
organizovanim aktivnostima Republike, grada i
opština oko stvaranja ambijenta za rešavanje
stambenog pitanja.
Od velikog značaja je podsticanje zadrugarstva i
organizovanje stambenih zadruga prema
standardima i pozitivnim iskustvima savremenih
evropskih zemalja.
Stambena politika na gradskom i opštinskom nivou
posebnu pažnju će posvetiti razvoju tržišta u
stanovanju, ne zanemarujući socijalnu dimenziju.
Ambijent (poreska, zemljišna i komunalna politika),
treba da podstakne investitore da grade na planom
predviđen način. Poreski i fiskalni mehanizmi,
deregulacija urbanističkih planova, privatizacija
građevinskog zemljišta, racionalizovanje birokratskog
mehanizma, treba da omoguće efikasnije i
kvalitetnije građenje stanova, naročito na pravcima
koji za to imaju predispozicije: Barajevo, Sopot,
Surčin i u ograničenim uslovima, leva obala Dunava.
Posebni programi stanovanja biće usmereni ka
osetljivim društvenim grupama kao što su socijalno
37
ugroženo stanovništvo, izbeglice i raseljena lica i
druge niskodohodovne kategorije.
Tabela br. 11
Procenjeni obim stambene izgradnje i finansijskih
sredstava
Stanogradnja investicije
Opštine
Barajevo
Voždovac
Vračar
Grocka
Zvezdara
Zemun
Lazarevac
Mladenovac
Novi Beograd
Obrenovac
Palilula
Rakovica
Savski venac
Sopot
Stari grad
Čukarica
Ukupno
Stanogradnja investicije
Opštine
Barajevo
Voždovac
Vračar
Grocka
Zvezdara
Zemun
Lazarevac
Mladenovac
Novi Beograd
Obrenovac
Palilula
Rakovica
Savski venac
Sopot
Stari grad
Čukarica
Ukupno
2002-2006. godine
Broj
završenih
stanova
Površina (u
m 2)
Miliona
evra
400
700
500
880
1.000
450
500
220
4.400
1.720
800
300
530
230
520
1.550
30.294
51.910
35.349
80.041
65.710
31.902
39.010
20.905
295.975
190.652
56.325
23.653
49.980
25.106
34.426
109.816
15.15
38.41
32.87
36.82
47.31
22.33
19.90
11.92
236.78
97.23
37.74
16.32
41.48
12.55
33.39
79.07
14.700
1.141.055
779.27
2007-2011. godine
Broj
završenih
stanova
Površina (u
m 2)
Miliona
evra
400
750
590
990
1.000
550
750
330
4.800
1.900
950
370
650
300
670
1.700
30.880
56.250
41.300
91.080
67.000
39.600
56.250
28.710
321.600
190.000
69.350
27.750
57.200
30.000
44.220
124.100
15.75
44.44
43.37
45.54
51.58
29.30
29.81
16.93
286.22
102.60
49.93
20.26
50.91
16.20
45.55
96.80
16.700
1.275.290
945.19
Stanogradnja investicije
Opštine
Barajevo
Voždovac
Vračar
Grocka
Zvezdara
Zemun
Lazarevac
Mladenovac
Novi Beograd
Obrenovac
Palilula
Rakovica
Savski venac
Sopot
Stari grad
Čukarica
Ukupno
2002-2011. godine
Broj
završenih
stanova
Površina
(u m2)
Miliona
evra
800
1.450
1.090
1.870
2.000
1.000
1.250
550
9.200
3.620
1.750
670
1.180
530
1.190
3.250
61.174
108.160
76.649
171.121
132.710
71.502
95.260
49.615
617.575
380.652
125.675
51.403
107.180
55.106
78.646
233.916
30.90
82.85
76.24
82.36
98.89
51.63
49.71
28.85
523.00
199.83
87.67
36.58
92.58
28.75
78.94
175.87
31.400
2.416.344
1.724.46
Raspoloživa sredstva u periodu 2002-2006. godine,
kao i broj, površine i lokacije stanova u izgradnji u
2002. godini pretežno opredeljuju procenu broja,
površina i lokacija završenih stanova do kraja 2006.
godine. Procena ne obuhvata adaptacije,
rekonstrukcije i dogradnje. Procena obuhvata
izgradnju 1.000 stanova iz Programa Skupštine grada
Beograda i oko 800 stanova solidarnosti.
Posebni zadaci kod rešavanja problema stanovanja
su:
- deregulacija urbanističkih planova, odnosno
smanjenje krutosti propozicija i veća
fleksibilnost pokazatelja za planiranje stambene
zone, naročito u delovima sa privatnim
zemljištem. Veći broj zona i lokacija za
stanovanje, prilagođenih potrebama i težnjama
stanovnika, i efikasnije odobravanje gradnje
treba da omoguće preusmeravanje sa
bespravne na legalnu gradnju stambenih
objekata;
- podsticanje stambene gradnje na prostorima koji
za to imaju predispozicije, uz primenu mera
tehničke optimizacije (komfornije i kvalitetnije
saobraćajne veze, opremanje javnim službama,
ekološka optimizacija, aktiviranje male
privrede);
- ukidanje državnog monopola nad građevinskim
zemljištem, odnosno privatizacija, uvođenje
poreskih mehanizama umesto naknade za
korišćenje građevinskog zemljišta, određivanje
javnog i ostalog građevinskog zemljišta na
osnovu Zakona o planiranju i izgradnji, kao i
omogućavanje opštinskog vlasništva nad
zemljištem, ravnopravno sa privatnim, te
podsticanje tržišta, uz zaštitu javnog interesa i
javnog dobra;
38
- predinvestiranje u komunalnu infrastrukturu i
programiranje komunalnog opremanja prema
smernicama stambene politike;
- poreski i fiskalni instrumenti zahtevaju
preispitivanje radi podsticanja stanogradnje, uz
valorizaciju socijalnih efekata;
- regulisanje zakupa, što treba da omogući veću
mobilnost u stanovanju, tj. prebacivanje težišta
sa kupovine u pravcu zakupa stanova s
odgovarajućom garantovanom rentom koja
omogućava sigurnost stanovanja na određeno
vreme na određenom mestu i
- obnova, modernizacija, investiciono i tekuće
održavanje stambenog fonda biće briga lokalne
zajednice uz odgovarajuću podršku grada.
Stambeni fond građen sistemom prefabrikovane
gradnje zahteva posebnu brigu kada je reč o
komforu, opremljenosti, energetskoj efikasnosti,
estetici, bezbednosti i odgovarajućoj strukturi
stanova.
Kosančićev venac, staro jezgro Zemuna, čaršije
u Grockoj i Obrenovcu;
- rehabilitacija delova grada koji su izgubili značaj
ili atraktivnost a sačuvali materijalne i kulturne
potencijale, kao što su: potez Karađorđeve ulice,
potez Bulevara kralja Aleksandra u Beogradu,
centralni potezi Mladenovca i Lazarevca;
- sanacija i revitalizacija stambenih četvrti
Beograda, Mladenovca, Lazarevca, Obrenovca,
Barajeva, Surčina i Grocke prema određenom
programu, na kompleksnoj tehničkoj,
ekonomskoj i socijalnoj osnovi i
- adaptacija i modernizacija stambenih četvrti
građenih u drugoj polovini XX veka, koje
zahtevaju osveženje, fizičko i energetsko
prilagođavanje i upotpunjavanje odgovarajućim
sadržajima: nova naselja Beograda, naselja na
levoj obali Dunava, Obrenovca (Sava, Rojkovac,
Šljivice), Mladenovca i Lazarevca.
3.4. Mreža naselja i centara
Radi povećanja kvaliteta urbane strukture, naročito
stambenih zona Beograda, Lazarevca, Mladenovca i
Obrenovca, dakle centara sa razvijenom poslovnom
strukturom, do 2006. godine biće jasno definisan
odnos stambenog i poslovnog dela, i to preko
urbanističkih planova. Za delove ovih naselja,
namenjenih stanovanju, utvrdiće se osnovni principi
regulacije i druga pravila:
- za porodično stanovanje, prema tipovima
stambenih potreba i ekonomskim mogućnostima
(od elitnog do standardnog);
- za višeporodično stanovanje, prema zahtevima
posebnih gradskih ili republičkih programa,
odnosno prema zahtevima tržišta i
zadrugarstva;
- za socijalno podržano stanovanje sa prioritetima i
principima društvene (gradske ili opštinske)
politike i
- za obnovu stambenog fonda u izgrađenim
delovima grada, prema konkretnom tipu obnove
i prema gradskim politikama, uključujući i
osnovne principe fizičke rekonstrukcije
postojećeg stambenog fonda, uz prethodnu
pažljivu pravnu, građevinsku, estetsku i
autorsku valorizaciju.
Obnova urbanih centara Beograda, Lazarevca,
Mladenovca, Obrenovca, manjih urbanih centara, kao
i urbanih centara u širem metropolitenskom području
biće aktuelna u periodu 2006-2011. godine, zavisno
od brzine reformi, jačanja ekonomske moći građana i
društvene zajednice. Biće primenjeni raznoliki oblici
urbane obnove, zavisno od materijalnih, kulturoloških
i ekoloških kriterijuma:
- restauracija najvrednijih kulturno-istorijskih celina
u kojima dominira stanovanje kao što su
Administrativno područje Beograda odlikuje se
složenim sistemom sa zastupljenošću svih vidova,
nivoa i faza urbanizovanosti naselja. Udeo naselja
periurbanog pojasa čini oko 8%, a šest prigradskih
opština oko 19% stanovništva. Za razliku od ostalog
područja središnje Srbije, mreža naselja odlikuje se
znatnim brojem srednjih i većih naselja (62% naselja
više od 1.000 stanovnika). Broj stanovnika u njima
pretežno stagnira ili opada, uključujući i sam
Beograd.
3.4.1. Sektorski zadaci
Osnovni zadaci budućeg razvoja i organizacije mreže
naselja i centara AP Beograda do 2011. godine su:
- sprovođenje koncepcije "dekoncentrisane
koncentracije" privrede i stanovništva u
opštinske centre i centre zajednice naselja i
njihovo kvalitativno povezivanje sa naseljima
koja im gravitiraju, što treba da doprinese
demetropolizaciji Beograda;
- zaustavljanje procesa bespravne izgradnje;
- dalji razvoj, ali ne i rast i širenje Beograda;
- definisanje granica građevinskih rejona u seoskim
naseljima;
- snažniji privredni razvoj i jačanje ostalih centara
(Lazarevac, Obrenovac, Mladenovac, Barajevo,
Grocka i Sopot), kao i mreže subopštinskih
centara, odnosno centara zajednica naselja;
- stvaranje multifunkcionalne strukture naselja,
odnosno mešovite strukture naselja, uključujući
mesto stanovanja i mesto rada, čime bi se
smanjilo učešće dnevnih migranata i
39
- poboljšanje opremljenosti javnim službama u
opštinskim i subopštinskim centrima, kao i
infrastrukture u naseljima i međunaseljskom
prostoru.
- složena zajednica naselja čitave teritorije AP
Beograda, koja se povezuje i uklapa u mrežu
naselja i centara na širem prostoru;
- zajednice naselja u okviru opština i
Posebni zadaci i smernice koji će doprineti realizaciji
osnovnih ciljeva su:
- jačanje uloge Lazarevca, Obrenovca i Mladenovca
kao ključnih centara u formiranju osovine koja
bi predstavljala protivtežu razvoju Beograda, i
jačanje njihove uloge u povezivanju i
integrisanju ovog područja sa susednim
delovima Srbije - Šumadijom i Sremom,
posavskim i podunavskim područjem;
- jačanje uloge Lazarevca, Obrenovca i Mladenovca
kao centara koji treba da poseduju viši kvalitet
urbanih funkcija regionalnog značaja (uslužne
delatnosti) i prestrukturiranje njihove privrede,
naročito Mladenovca i Lazarevca;
- ubrzaniji razvoj specifičnih privrednih funkcija i
uslužnih kapaciteta u ostalim opštinskim
centrima (Barajevo, Grocka i Sopot), čime se
doprinosi smanjenju razlika u nivou razvijenosti
u odnosu na Lazarevac, Obrenovac i
Mladenovac;
- decentralizovani razvoj mreže naselja i formiranje
sistema zajednica naselja, čime se u velikoj meri
neutrališe proces iseljavanja iz primarnih
seoskih naselja;
- opremljenost uslužnim delatnostima u centrima
na svim nivoima treba da je najmanje na nivou
proseka za odgovarajuće centre u središnjoj
Srbiji i da je u skladu sa brojem korisnika i
stanovnika u njihovim gravitacionim zonama, uz
stvaranje povoljnih uslova za korišćenje svih
usluga za stanovništvo najudaljenijih naselja
svakog od planiranih centara i
- razvijanje turističkih centara na već formiranim
osovinama i punktovima (Podunavlje,
balneološki centri, Kosmaj, Lipovačka šuma,
Guberevačke šume, Trešnja, rezervat Zabran i
sl.) koji bi podsticali razvoj okolnih naselja.
3.4.2. Razvojna koncepcija
Sistem naselja i centara
Osnovu predloga koncepcije budućeg razvoja i
organizacije mreže naselja i centara AP Beograda
sačinjavaju zajednice naselja (grupacije naselja u
gravitacionoj zoni većeg i značajnijeg seoskog,
mešovitog ili gradskog naselja). One su rezultat
ostvarenja cilja - decentralizacija područja i
zadržavanje stanovništva u ruralnim prostorima, s
jedne, i stvaranje hijerarhijski homogenog sistema
naselja i centara sa mogućnošću dobre integracije, s
druge strane. Privredne, kulturne i druge veze
između zajednica naselja nastaviće da funkcionišu,
da se razvijaju i jačaju na tri hijerarhijska nivoa:
- sekundarne zajednice naselja u opštinama, koje
se razvijaju uz manje centre i obuhvataju grupe
seoskih naselja na delu teritorija opština.
Prema ovoj koncepciji, razvijaće se sledeća
hijerarhija centara i naselja:
1. Beograd - centar AP Beograda, državnog i
međunarodnog značaja;
2. gradovi i opštinski centri Lazarevac, Mladenovac, u
urbanom sistemu Republike Srbije sa funkcijom
subregionalnih centara i grad i opštinski centar
Obrenovac (sa razvijenom privrednom
komponentom koja pokriva i delove susednih
opština) sa perspektivom prerastanja u
subregionalni centar;
3. manji gradovi - Barajevo i Grocka i gradsko
naselje Sopot - sa funkcijom opštinskih centara;
4. prigradska naselja Beograda od kojih neka, prema
broju stanovnika i funkcijskim karakteristikama,
imaju karakteristike grada (Borča, Ripanj, Surčin,
Padinska Skela, Dobanovci, Sremčica i sl.), ali je
reč o naseljima koja svoju razvijenu strukturu
delatnosti zasnivaju na dnevnim migrantima i o
naseljima koja se ne ispoljavaju kao centri u
okolnom prostoru, nego su pretežno u funkciji
Beograda;
5. prigradska naselja Lazarevca, Obrenovca i
Mladenovca sa karakteristikama urbanih
područja;
6. urbani, neagrarni centri zajednica seoskih naselja
(Vranić, Veliki Crljeni - Vreoci, Stepojevac,
Baroševac, Ralja, Barič, Međulužje, Rudovci) i
urbani centri bez gravitacionih područja (Zvečka,
Kovačevac, Kaluđerica, Leštane - Vinča, Boleč,
Vrčin);
7. ruralni, mešoviti ili agrarni, centri zajednica
seoskih naselja (Beljina, Umčari, Dudovica,
Junkovac, Jagnjilo, Velika Krsna, Dučina - Rogača,
Grabovac, Draževac, Skela, Stubline) i samostalni
ruralni centri bez gravitacionog područja
(Koraćica, Vlaška, Velika Ivanča, Ritopek) i
8. primarna seoska naselja.
Razvoj naselja i centara
Uže gradsko područje Beograda (deset gradskih
opština bez okolnih naselja) i dalje će razvijati svoje
funkcije kao glavni grad i značajan međunarodni
centar uz racionalno korišćenje prostora, u skladu sa
planskim rešenjima Generalnog plana Beograda.
40
Razvoj i organizacija naselja u suburbanom
pojasu
Veća naselja beogradske periferije (vangradski delovi
opština Voždovac, Zemun, Palilula i Čukarica),
naročito sremska, imaju takav prostorni raspored i
opremu da predstavljaju samostalne, pretežno
urbane centre. Naselja koja su nastala prema nužnim
potrebama izbeglih i raseljenih lica na teritoriji
opštine Zemun, uz odobrenje bivše lokalne vlasti bez
odgovarajućeg pravnog osnova i tehničkih uslova
(Grmovac i Busije), regulisaće se uz saglasnost i
koordinaciju Republičkog komesarijata za izbeglice,
putem posebnih regulacionih planova koji će utvrditi
pravila za regulisanje opšteg i pojedinačnog interesa
u skladu sa zakonima o planiranju, eksproprijaciji,
teritorijalnoj organizaciji i dr.
Snažan uticaj Beograda na šumadijska okolna naselja
(naročito vangradska naselja opštine Voždovac) nije
doveo do njihove međusobne interakcije, niti do
čvršće veze i hijerarhijske diferencijacije. Drugim
rečima, svako od ovih naselja je individualno
usmereno na Beograd. Zato treba razmotriti
uključivanje (statističko pripajanje) voždovačkih i
manjih paliluskih prigradskih naselja u
komplementarni deo Beograda. Naselje Ripanj
statistički ostaje izvan užeg gradskog jezgra. Naselja
u okviru opštine Čukarica, s obzirom na njihovu
veličinu (Sremčica), moguće je formirati kao jednu
izdvojenu administrativnu jedinicu ili više njih.
Razvoj i organizacija centara u šest opština van
područja Generalnog plana Beograda
Barajevo je centar opštine, sa projektovanih 7.910
stanovnika u 2011. godini, koji bi trebalo da
prevaziđe svoju dosadašnju ulogu satelitskog naselja
Beograda i da unapredi svoj značaj kao centar
opštine. Pored orijentacije ka smanjenju zavisnosti
od Beograda, jačanje privredne funkcije i izgradnje
objekata javnih službi neophodno je radi zadržavanja
stanovništva na teritoriji opštine i pružanja
kvalitetnijih usluga ostalim naseljima. Barajevo će
svoje funkcije razvijati u zajednici sa centrom
zajednice seoskih naselja Vranićem, za linijska
naselja poljoprivredne (Vranić i Šiljakovac) i servisne
orijentacije (Meljak) uz magistralnu saobraćajnicu. U
južnom delu opštine nalazi se Beljina, koja će i dalje
imati ulogu centra zajednice poljoprivrednih naselja
sa mnoštvom izgrađenih vikend objekata.
Grocka je centar opštine sa 9.356 procenjenih
stanovnika u 2011. godini, koji će, zbog svog
položaja, i dalje biti u tesnoj vezi sa Beogradom.
Zbog nižeg stepena dosadašnjeg razvoja, Grocka bi
trebalo da, pored daljeg razvoja postojeće industrije,
razvija uslužne delatnosti za naselja opštine, za koja
do sada nije predstavljala značajniji centar.
Voćarstvo je velika šansa za razvoj ovog područja.
Pored grupe naselja oko opštinskog središta, zbog
karakteristika naselja u opštini, predlaže se
formiranje još jedne zajednice naselja sa
poljoprivrednom orijentacijom na jugu opštine, sa
centrom u Umčarima, koja je i pod gravitacionim
uticajem Smedereva.
Bespravno podignuto naselje Kaluđerica, pretežno
bespravno podignuti dvojni centri Leštane - Vinča sa
zajedničkim servisima društvenih delatnosti i Boleč Ritopek, kao i Vrčin, koji će se i dalje razvijati kao
centri sa zanatskim kapacitetima ili kao lokaliteti za
skladišta, pod najdirektnijim su uticajem Beograda.
Blizina Beograda ili saobraćajni položaj ovih centara u
odnosu na dalji jak funkcijski uticaj Beograda s
jedne, i neznatan uticaj Grocke, s druge strane,
dovode u pitanje opstanak ovih centara (osim Vrčina)
na teritoriji opštine i priključenju beogradskim
opštinama, naročito kada je reč o Kaluđerici.
Lazarevac, sa procenom od 28.513 stanovnika u
2011. godini, jeste grad koji će obavljati funkcije
subregionalnog centra u okviru AP Beograda i
funkcije centra za transgranične odnose u širem
okruženju. Grad, sa svojom monofunkcijskom
strukturom, trebalo bi da diverzifikuje privredu i dalje
razvija uslužne delatnosti, čime će dobiti na značaju
u širem okruženju. Severno od grada i dalje će
postojati jaka zona naselja i centara koji će težiti da
postanu jedinstvena funkcijska celina u kojoj se
nalaze pogoni za preradu i oplemenjivanje uglja
(Vreoci i Veliki Crljeni). S obzirom na pomeranje
kopova ka zapadu, ti centri nemaju uslove za
prostorno širenje, nego će se organizovati kao
jedinstvena aglomeracija linearnog oblika. Rudovci,
centar zajednice naselja na istoku opštine, nisu
predviđeni za preseljavanje, dok je severni deo
Baroševca preseljen južno od lokalnog puta. Centar
Stepojevac, na severozapadu izložen je uticaju
zagađenja iz termoenergetskih objekata, a povoljan
saobraćajni položaj i dalje će biti osnov za razvoj
uslužnih delatnosti i preradu poljoprivrednih
proizvoda. Grupa naselja na jugu, sa sedištem u
Dudovici, kao i na severu opštine, sa sedištem u
Junkovcu, pretežno će biti orijentisana na
poljoprivrednu proizvodnju i preradu ovih proizvoda.
Delovi većeg broja naselja (Vreoci, Šopić, Zeoke,
Medoševac, Cvetovac, Veliki Crljeni i Baroševac)
predviđeni su za preseljenje (sa oko 2.500
stanovnika do 2020. godine). Medoševac, Zeoke i
posebno Vreoci treba da, i pored delimičnog
raseljavanja, sačuvaju odgovarajući nivo celovitosti
naselja. Naseljavanje je moguće planirati i u
kontaktnoj zoni kopova, ali uz podizanje zaštitnog
zelenog pojasa.
Mladenovac, sa procenjenih 26.369 stanovnika u
2011. godini, definisan kao subregionalni centar,
trebalo bi da prestrukturira svoju privredu na
naglašenim ekološkim principima kako bi smanjio
jaku privrednu i socijalnu zavisnost sa Beogradom.
Na obodu opštinskog centra nalazi se Selters, koji će
i ubuduće predstavljati značajan rehabilitacioni
centar, povezujući se sa Koraćicom u jedinstven
banjski kompleks od strateškog značaja za
Mladenovac i za AP Beograda.
Razmeštaj i karakteristike većih naselja u opštini, a
naročito njihov saobraćajni položaj kao i položaj
naselja u okruženju, odredili su formiranje više
samostalnih urbanih ili ruralnih centara (Kovačevac,
Koraćica, Vlaška, Velika Ivanča) i centara za po jedno
41
naselje u okruženju (Jagnjilo i Velika Krsna).
Međulužje, prvobitno samo prigradsko naselje, ima
osnova (demografski potencijal i intenzivnija
izgradnja i opremljenost naselja) da postane centar
za južna naselja opštine. Razvojem ovog naselja
postići će se veća razvojna koncentracija
Mladenovca, s jedne, a u izvesnoj meri rasteretiće se
sam grad od pritisaka dnevnih migranata iz ostalih
naselja. Senaja, naselje na severu opštine, deo
svojih elementarnih javnih sadržaja zadovoljava i na
teritoriji opštine Sopot, u naselju Mali Požarevac.
Izdvajanjem naselja Vlaško Polje (deo sadašnjeg
centra Vlaška) na saobraćajnici ka Mladenovcu
stvoriće se uslovi za formiranje još jednog centra za
Senaju i neka naselja severno od opštinskog središta,
budući da Vlaška nema povoljan saobraćajni položaj
za naselja u okruženju. Kao specifični turistički centri,
mogu se formirati Markovac i Rabrovac - naselja na
jugu opštine koja se nalaze u blizini jezera.
Obrenovac kao opštinsko središte subregionalnog
značaja, zbog svog položaja u odnosu na Beograd,
nije dobilo značajniju funkciju centralnog grada u
širem okruženju. Prema proceni, 2011. godine imaće
26.591 stanovnika. Kao energetski centar
nacionalnog značaja, svoju monofunkcijsku strukturu
grad je uspeo donekle da prevaziđe izvesnom
diverzifikacijom privrede. U okolini grada proširivaće
se zona deagrarizovanih naselja (Rvati, Zabrežje,
Belo Polje i deo Zvečke), a razvijali bi se Barič, kao
centar sa lokalitetom hemijske i mašinske industrije,
i Zvečka, kao samostalni centar koji, zbog položaja
centralnih sadržaja u naselju van valjevskog i
šabačkog putnog pravca, neće predstavljati centar
gravitacionog područja za druga naselja. Ostali centri
zajednica naselja, Stubline, Grabovac, Skela i
Draževac dalje će zasnivati svoj razvoj na
poljoprivredi, ali i na drugim delatnostima.
Neophodan je i razvoj javnih službi u ovim centrima,
naročito u Draževcu. Deo stanovništva nekoliko
naselja južnog dela opštine (Konatice, Poljane,
Piroman i Brović) biće i dalje orijentisan ka
rudarskom kompleksu, naročito kad se ima na umu
pomeranje površinskih kopova uglja u pravcu
severozapada.
Sopot, opštinski centar sa procenjenih 1.662
stanovnika 2011. godine, sa nižim stepenom
dosadašnjeg razvoja zahteva veća ulaganja u razvoj
privrede u budućnosti, uz veće aktiviranje prirodnih
potencijala područja. Užoj gravitacionoj zoni Sopota
pripada Guberevac. Međutim, ovo naselje, naročito
njegov severozapadni deo, pripada i jakoj
gravitacionoj zoni Barajeva (uzrok je, između
ostalog, i lošije organizovan prevoz ka Sopotu).
Sekundarni centar Ralja je središte zajednice za još
četiri veća naselja na severu opštine. Ralja se već
formirala kao nukleus proizvodnih delatnosti. Dvojni
centar Dučina - Rogača podelom svojih funkcija
opslužuje naselja južnog dela opštine. Ovaj dvojni
centar u formiranju kao osnov za razvoj ima
poljoprivredu, a disperziju usluga u oba centra (npr.
zdravstvo u Dučini, školstvo u Rogači) treba prevazići
jačanjem samo jednog od njih. Dučina ima povoljniji
saobraćajni položaj, a Rogača veći demografski i
preduzetnički potencijal.
3.5. Kulturno i graditeljsko nasleđe
Na teritoriji metropolitena Beograda zastupljeni su
raznovrsni oblici kulturnih dobara, od preistorije do
naših dana. Oni pripadaju raznim narodima,
civilizacijama i kulturama i različitih su vrednosti.
Pored četiri vrste nepokretnih kulturnih dobara:
spomenika kulture, prostornih kulturno-istorijskih
celina, arheoloških nalazišta i znamenitih mesta koja
mogu biti proglašena ili uživati prethodnu zaštitu, pa
području AP Beograda nalaze se i drugi oblici
kulturnog nasleđa, materijalnog i duhovnog
karaktera, koji upotpunjavaju sliku o bogatstvu i
vrednosti ove sredine i naznačuju pravce prostiranja
kulturnih staza, osnovnih repera i vizura.
Koncentracija materijalnih i duhovnih vrednosti je u
dva urbana jezgra, Beograda i Zemuna, a zatim,
uglavnom linearno, duž značajnijih vodenih i
drumskih komunikacija koje prolaze kroz region i
nastavljaju se u drugim, obodnim regionima.
Smatrajući kulturno nasleđe AP Beograda i njegovog
metropolitena jednim od fundamentalnih elemenata
uređivanja i prostornog razvoja, osnovni cilj je
integrativna zaštita kulturnog nasleđa i upravljanje
njime kao generatorom turističkog i šireg
ekonomskog razvoja, odnosno održivog razvoja celog
područja.
Unutar AP Beograda razlikuju se dve velike celine,
uže područje Beograda sastavljeno od 10 opština i
područje ostalih šest opština (Lazarevac, Barajevo,
Obrenovac, Grocka, Sopot i Mladenovac).
S obzirom da se makroregion Beograda posmatra u
širokom obuhvatu koji, u slučaju kulturnog nasleđa,
nalazi logičan smisao razvoja prostornih i
graditeljskih oblika, uočava se značaj koji ima
kulturno nasleđe devet regionalnih centara i njima
pripadajućih regiona (Loznica, Šabac, Valjevo,
Sremska Mitrovica, Pančevo, Smederevo, Vršac,
Požarevac i Bor), koji su u ovom smislu u vezi sa
Beogradom.
Na području AP Beograda delovaće se merama
zaštite koje se sprovode u skladu sa Zakonom o
kulturnim dobrima i principima urbanističke zaštite, a
odnose se na proglašena kulturna dobra i ona koja
uživaju prethodnu zaštitu.
Zaštita kulturnog nasleđa na nivou opšteg tretmana
graditeljskog nasleđa treba da:
- zaustavi dalju degradaciju postojećih prostora i
fizičke strukture;
- stvori preduslove da se aktiviraju ekonomski
potencijali područja bogatih kulturnim
nasleđem;
- sačuva najvrednije primere kulturne baštine;
- definiše smernice za podizanje kvaliteta životne
sredine u prostornim kulturno-istorijskim
celinama i
42
- definiše metode i postupke rada na urbanoj
konzervaciji i obnovi u konkretnim slučajevima.
Teritorija za koju će se raditi urbanistički planovi biće
razgraničena prema vrednostima kulturnog nasleđa i
njegovoj koncentraciji u četiri područja sa četiri
različita nivoa tretmana graditeljskog nasleđa:
- integrativne konzervacije;
- opšte obnove;
- usmerene urbane obnove i
- povremene usaglašene intervencije u građenom
tkivu.
3.5.1. Sektorski zadaci
Osnovni zadaci u odnosu na kulturno nasleđe su:
- zaštita, čuvanje, konzervacija ili obnova kulturnih
vrednosti koje stvaraju identitet AP Beograda i
pojedinih njegovih delova kao i njegovog
metropolitena;
- promovisanje aktivnosti smišljenih da ojačaju
ekonomsku bazu i
- unapređenje kvaliteta okruženja kulturnih
vrednosti.
3.5.2. Razvojna koncepcija
Integrativna zaštita predstavlja koherentni sistem
javnih intervencija stvoren da stimuliše i uravnoteži
privatnu i društvenu inicijativu koja treba kulturno
nasleđe da nauči da prepoznaje kao:
- neobnovljivi resurs, izvor identifikacije
(prepoznavanja) i kulturni kapital koji može da
se koristi za razne vidove obnove.
Da bi se zadovoljila sva tri oblika, težiće se
ostvarivanju sledećih zadataka:
- pomoć lokaloj upravi u pripremi strategije
ekonomskog razvoja, kako bi se zainteresovali
investitori i dobila podrška lokalnih vlasnika;
- razumevanje onih aspekata plana obnove koji su
bitni za njegovu ekonomsku, društvenu i
administrativnu sprovodljivost i
- procena uticaja plana u širem planerskom
kontekstu na društveno-ekonomsko tkivo
metropolitena.
Integrativna zaštita kulturnog nasleđa obuhvatiće
efikasnije mehanizme zaštite u okviru niza zakonskih
i ekonomskih instrumenata. To podrazumeva i novu
formulaciju ciljeva i svrhe zaštite - pomeranje ka
procesima integrativne zaštite i ekstenzivne obnove
većih celina i kompleksa. U tom procesu totalne
zaštite i obnove, jedini garant uspeha je promišljeno
uvođenje kulturnog nasleđa u ekonomske tokove. S
druge strane, to iziskuje traženje uravnoteženog
kompromisa između doktrine zaštite, svakodnevnih
životnih potreba i zakonitosti ekonomskog
cirkulisanja.
Atraktivnost AP Beograda i beogradskog
metropolitena veoma zavise od unapređenja
kulturnog nasleđa i njegovog potencijala.
Unapređenje slike grada znači i paralelno
unapređenje njegovih umetničkih i ekonomskih
vrednosti, kao i čvršću vezu između zaštite nasleđa i
kulturne "industrije". Pod tim se podrazumeva jedan
specifičan proces razvijan poslednjih decenija na
talasu demokratizacije kulture, čiji porast stvara nove
poslove, tržišta i prihode, ali pre svega vodi ka
konstruktivnoj inovaciji koja je bitna za stvarnu
zaštitu kulturnog nasleđa.
Upravljanje kulturnim nasleđem kao
generatorom ekonomskog i turističkog razvoja
Na teritoriji AP Beograda postoje dva starija gradska
istorijska jezgra (Stari Beograd i Zemun), jedno
novije (Novi Beograd), zatim niz prostornih kulturnoistorijskih celina, različito vrednovanih (KnezMihailova ulica, područje Dositejevog liceja, Topčider,
Kosančićev venac, Staro jezgro Zemuna, Skadarlija,
čaršije u Grockoj, Beljini, Obrenovcu i dr.) i veliki
broj pojedinačnih nepokretnih kulturnih dobara koja
se mogu grupisati po nameni (stambena, javna,
verska, vojna, privredna i memorijalna arhitektura).
Mnogi od ovih objekata mogu da se povežu u
određene celine, bilo na širem području (po zonama),
blokovski ili na umu uličnih poteza. Nasleđe tehničke
kulture (industrijska arheologija) takođe je,
zastupljeno, sa nekim od veoma značajnih
ambijenata ili građevinskih ansambla (pogoni u
Obrenovcu, vodovodni sistem, Makiš i dr). Postoji niz
različito vrednovanih arheoloških nalazišta, kao što
su Belo brdo - Vinča, Starčevo-grad, antički
Singidunum, antički Taurunum, Brestovik i niz
lokaliteta kod Grocke, Lazarevca i Obrenovca.
Pored urbanističkih i arhitektonskih vrednosti
graditeljskog nasleđa, uzete su u obzir novije
kategorije nasleđa koje su snažno povezane sa
nematerijalnim vrednostima na ovom prostoru. To
su, pre svega:
-
kulturni itinereri;
simbolička mesta;
kulturni pejzaž i
mesta sećanja.
Pravila za upravljanje i korišćenje kulturnih
dobara
Integrativna zaštita graditeljskog nasleđa sprovodiće
se primenom pravila, naročito za određena urbana i
ruralna područja sa visokim procentom prostornih
kulturno-istorijskih celina i pojedinačnih kulturnih
dobara. Pravilima se bliže određuju fiksni elementi
koji se definišu na osnovu prirode i suštinskih
obeležja graditeljskog nasleđa (prema različitim
oblicima vrednosti: arhitektonska, istorijska,
kulturna, prostorna, urbanistička, ekonomska itd.):
43
- osnovni fiksni elementi su: horizontalna i vertikalna
regulacija, arhitektonska forma i volumen,
srazmera povezanih građevina unutar jedne
celine, geometrija fasada koja identifikuje
područje, prostorni elementi kojima se ističu
karakteristike ambijenata istorijski ulični pravci i
potezi istorijski preseci kroz teren u okviru
urbanih i ruralnih celina;
- u okviru seoskih naselja treba obezbediti
ostvarivanje potpunije i sadržajnije veze između
seoskih centara, pojedinačnih objekata i
spomenika kao najčešćih oblika graditeljskog
nasleđa, sa oblicima ubrzane urbanizacije.
Specifičnost seoskog graditeljskog nasleđa treba u
najvećoj mogućoj meri čuvati in situ,
zadržavanjem osnovnih prepoznatljivih elemenata
kao što je teritorija naselja definisana starim
uličnim rasterom, nepravilnom parcelacijom po
sistemu krupnih katastarskih čestica i većim
površinama obradive zemlje;
- centri sela ostaju kao nasleđene prostorne celine
javne namene sa novim objektima koji se
volumenom, formom i proporcijama elemenata
vezuju za postojeće. Tipični predstavnici na
kojima se primenjuju ovi principi su naselja
Surčin, Batajnica, Kumodraž, Umka, Ovča;
- seoski objekti različite namene, zaštićeni na osnovu
istorijskih, etnografskih i arhitektonskih vrednosti,
ukoliko nisu u sklopu zaštićene celine izmeštaju
se u etnopark. Lokacija etnoparka treba da
zadovolji prirodne uslove za različite tipove
seoskih objekata (moravska kuća, podunavska
kuća, čatmara i sl.), što se može naći na terenima
oko Avale, Mladenovca, Lazarevca i Vinče.
Narodna arhitektura podunavskog tipa još se
može naći u naseljima Slanci, Veliko Selo, Leštani,
Kaluđerica, Zaklopača, Begaljica, Brestovik,
panonska kuća kolonizovanih u Bečmenu,
Petrovčiću, Progaru, Jakovu, Batajnici, zatim
moravska u Nemenikućama, Velikoj Ivanči,
Koraćici, Lisoviću, Maniću, Popoviću, Velikom
Borku, Beljini, starovlaška čatmara u naseljima
Vreoci, Junkovac, Stepojevac, Brajkovac,
Dudovice, Čibutkovica. Moguća je kombinacija
etnoparka sa zoološkim vrtom kako bi se pojačao
edukativni i turistički značaj. Druga varijanta je
povezivanje etnoparka sa arheološkim nalazištem
Belo brdo kod Vinče, koje takođe u perspektivi
predstavlja edukativni i turistički reper;
- u uslovima kada se arheološki lokaliteti nalaze na
urbanizovanom području ili prostorima na kojima
se planira širenje naselja, pristup njihovoj zaštiti
mora biti prilagođen realnim uslovima i
specifičnostima koje se odnose za svako zaštićeno
ili potencijalno nalazište. Za lokalitet na još
neurbanizovanim područjima, bez obzira da li su
proglašeni za kulturna dobra ili ne, postoji
mogućnost pune zaštite koja se sprovodi izradom
planskog dokumenta. Na takvom prostoru ne
može se planirati nikakva gradnja niti
infrastruktura (lokalitet Belo brdo u Vinči, čaršija
u Ripnju, Ramadan u Višnjici);
- pojedinačno zaštićene građevine, spomen-mesta i
drugi oblici kulturnog nasleđa podvrgavaju se
istim oblicima zaštite i revitalizacije kao i
navedeni objekti unutar većih celina i
- restauracija, revitalizacija i promena namene
korišćenja objekata industrijskog graditeljskog
nasleđa daje podsticaj ekonomskom i kulturnom
razvoju: (a) obezbeđivanjem novih prostora za
rad ustanova kulture i drugih potencijalnih
korisnika (b) urbanističkom integracijom
zapostavljenih delova grada Beograda i okolnih
naselja i (v) socijalnom integracijom i
poboljšanjem kvaliteta života.
3.5.3. Korišćenje kulturnog nasleđa u turističke
i druge ekonomski opravdane svrhe
Kulturno nasleđe se, po pravilu, smatra jednom od
glavnih turističkih ponuda nekog područja. Preduslov
da postanu turistički privlačni prostori su istorijska
jezgra samog Beograda, Zemuna, Pančeva i mnogih
naselja (Grocka, Sopot, Obrenovac, Beljina), zatim
manastirski kompleksi, memorijalna mesta, kao i
naselja koja se nalaze u okruženju prirodnih
vrednosti.
Kulturni itinereri
Kulturni itinereri su deo koncepcije prema kojoj
kulturno nasleđe služi kao element uzajamnog
razumevanja, pluralističke interpretacije istorije,
sredstvo tolerantnog i mirnog prevazilaženja
nacionalnih i međunarodnih nesporazuma putem
dijaloga, konačno to je oblik iskazivanja kulturnih
ukrštanja kroz vreme i prostor. Prema karakteru i
vrednosti nasleđa, poznavanju navika i mentaliteta
stanovnika, potrebi da se u prvim godinama
uvođenja novih oblika afirmacije kulturnog nasleđa
prevashodno edukativno deluje, formiraju se:
- lokalne veze kulturnog nasleđa;
- nacionalne i
- međunarodne kulturne staze.
Lokalne veze obuhvataju karakteristične tipove
pojedinih oblika građevina, naročito sakralne i seoske
arhitekture, te groblja. Lokalnom stazom može se
smatrati trasa koja povezuje sve sakralne građevine
regiona, i to crkve iz XIX i XX veka na užem području
Beograda, zatim u Višnjici, Velikom Selu, Mirijevu,
Ritopeku, Vrčinu, Grockoj, Ripnju, Belom Potoku,
Kumodražu, Orašcu, Obrenovcu, Zvečki, Ostružnici,
Velikoj Moštanici, Beljini, Vraniću, Baćevcu,
Nemenikućama, Konaticama, Koraćici, Sibniću,
Popoviću, Malom Požarevcu, Markovcu, Jagnjilu.
Seoska groblja iz XVIII i XIX veka su memorijalni
kompleksi koji se, takođe, povezuju međusobno
funkcijom i mogu se uporedo analizirati po
oblikovnim karakteristikama. U većini sela svih
navedenih zona postoje primeri, a neki od najstarijih
su u selima Kumodraž, Ripanj, Jajinci, Beli Potok,
44
Medoševac, Baroševac, Rudovci, Arapovac, Zupanjac,
Čibutkovica i Brajkovac.
Njihova povezanost i značaj je na nivou AP Beograda
bez obzira na pojedinačne primere veće vrednosti.
Oni iskazuju određene sličnosti, tipične za
metropoliten i prilikom obilaska (bilo turističkog,
obrazovnog ili istraživačkog karaktera) pružaju jasnu
sliku arhitektonskog i kulturnog razvoja.
Nacionalne staze formiraju se povezivanjem kulturnih
dobara koja predstavljaju značajne izvore za
poznavanje nacionalne istorije u oblasti arhitekture,
naseljavanja i društva. Njihova uzajamna veza može
se uspostavljati na nekoliko načina: komparativnim
upoređivanjem tipoloških karakteristika arhitekture i
okruženja, hodočasničkim putem vernika i sl.
Podrazumevaju se prethodna ulaganja u
konzervaciju, prezentaciju i infrastrukturu pojedinih
primera. Nacionalne staze mogu se u određenom
smislu povezati u jedan jedinstveni itinerer, složen i
slojevit po karakteru nasleđa i po vremenu nastanka.
Prva nacionalna staza povezuje srednjovekovne i
nešto poznije srpske sakralne i memorijalne
spomenike: ostatke manastirskih celina u
podunavskoj zoni (Slanci, Leštane, Vinča, Rajinovac),
u posavskoj zoni (Mislođin, Grabovac), u kosmajskoj
zoni (Pavlovac, Kastaljan i Tresije), lokalitet Crkvine
sa kamenom strelom iz XV veka u Markovcu
(spomen-obeležje na mestu smrti despota Stefana
Lazarevića), u zoni donjeg Srema manastir Fenek.
Druga staza povezuje sakralne komplekse crkava
brvnara i spomen-mesta iz XVIII i XIX veka:
prostorna celina u Orašcu, kompleks crkve brvnare u
Vraniću, prostor u selu Drlupi gde se Karađorđe borio
sa Aganlijom 1804. godine, crkva brvnara u
Vreocima, u selu Brajkovcu i drugi spomenici.
Treća staza povezuje ostatke profane arhitekture
koja, sačuvana u obliku prostornih celina, može da
dočara karakter života pre velikih planerskih i
urbanističkih zahvata u drugoj polovini XX veka. To
su, pre svega, čaršije u Grockoj, Obrenovcu, centar
Ostružnice, centar Sopota, centar Beljine i drugi
primeri.
Međunarodni itinereri su najreprezentativniji oblik
povezivanja i prikazivanja kulturnog nasleđa jer
pružaju mogućnost uporednog sagledavanja sličnosti
i razlika koje postoje među primerima, omogućavaju
upoznavanje sa razvojnim promenama i stvaraju
jasnu sliku o prostornim i vremenskim dimenzijama
određenih kulturnih pojava koje se manifestuju u
graditeljstvu. U pojedinim epohama istovetan ili
sličan razvoj može se uočiti na veoma širokim
teritorijama. Pored preistorije, to su, po pravilu, bili
periodi vlasti velikih, moćnih država koje su
dominirale mnogim narodima. Teritorija beogradskog
makroregiona, u tom smislu, može se najtešnje
povezati međunarodnim stazama sa zemljama
Podunavlja sa kojima je činila celinu za vreme
Rimske imperije, povremeno Ugarske (u srednjem
veku), Turske (u poznom srednjem veku), Austrije i
Austro-ugarske monarhije (povremeno i ne u celini
teritorije).
U tom smislu, slojevitost međunarodnih staza bogata
je i pruža velike mogućnosti povezivanja AP
Beograda i njegovog uklapanja u međunarodne
projekte koji se bave planiranjem privrednog i
kulturnog razvoja velikih prostornih celina koje
povezuju određeni zajednički interesi, među kojima
interesi zajedničke kulturne i graditeljske istorije nisu
zanemarljivi.
Preistorijski kontekst širenja uticaja je najprostraniji.
Vinčanska, odnosno Belobrdska kultura zračila je
daleko, bila u dodiru sa drugim kulturama koje su se
razvijale u Panonskoj niziji.
Čuveni rimski limes je, verovatno, jedna od
najistraženijih i najbolje poznatih međunarodnih
staza. Sastavljen od niza utvrđenja koja su čuvala
granicu, limes je uz sebe imao i čitav niz naselja
različite veličine i statusa u rimskoj državi od
Sirmiuma do Diane kod Kladova. Taurunum
(Zemun), Singidunum (Beograd), i niz drugih naselja
pripadali su graničnom području rimske imperije i
Dunavom se povezivali sa brojnim, urbanistički i
arhitektonski sličnim naseljima.
Tokom poznog srednjeg veka isprepletale su se i
otomanske staze koje povezuju beogradski
metropoliten sa širim područjem Save, Dunava i
Morave, sličnim oblicima urbanizma i arhitekture
orijentalnog tipa. Ove staze "imaju svoju težinu" s
obzirom na duboke korene koje je ostavilo
graditeljstvo orijentalnog tipa na razvoj Beograda i
njegovog okruženja, vremenski sve do značajnijih
planerskih i urbanističkih rekonstruktivnih zahvata u
centralnom tkivu grada. U pojedinim naseljima još se
mogu naslutiti elementi ulične mreže stvorene po
pravilima orijentalnog urbanizma (Beograd,
Pančevo). Jedan od glavnih tranzitnih puteva Evrope
ka istoku polazio je od Pešte i prolazio kroz Beograd i
Smederevo vodeći preko Sofije i Jedrena do
Istanbula. Taj pravac ostao je obeležen kroz trasu
jedne od glavnih saobraćajnica u Beogradu, Bulevar
kralja Aleksandra (Stambol džada). Pod otomanskom
stazom podrazumeva se i plovni put koji je vodio od
Pešte, preko Beograda, Smedereva, Kladova do
Crnog mora i Istanbula.
Međunarodne veze uspostavljene tokom XVIII, XIX i
XX veka sa centralnom i istočnom Evropom
najprepoznatljivije su u arhitekturi i urbanizmu
Beograda, Zemuna, Pančeva, a uticaj se sporadično
prenosio i u manja naselja.
3.6. Zaštita prirode i prirodnih dobara
U predloženim velikim područjima zaštite prirode
trebalo bi da budu više zastupljene dve kategorije, a
to su: područja zaštite predela izuzetnih odlika i
parkovi prirode.
Kriterijumi izdvajanja su raznovrsnost, jedinstvenost
i lepota ili naročiti kulturno-istorijski značaj predela
kao i značaj za rekreaciju. U područjima I kategorije
zaštite važe ograničenja za šumarstvo, poljoprivredu
i ribolov i zabranjene su sve radnje koje menjaju
karakter predela ili su protivrečne svrsi zaštite. U tom
45
smislu, Veliko ratno ostrvo treba da dobije status
predela izuzetnih odlika, kao i Avala, Šuplja stena i
Trešnja. Dozvoljene su naučno-istraživačke aktivnosti
i edukacija ograničenog karaktera.
Druga predložena kategorija zaštite su parkovi
prirode. To su područja dobro očuvanih prirodnih
svojstava vode, vazduha i zemljišta, preovlađujućih
prirodnih ekosistema i bez većih degradacionih
promena predeonog lika. Zbog njihovih predeonih
kvaliteta pogodni su za rekreaciju. Cilj zaštite je
zadržavanje, razvoj ili ponovno uspostavljanje
karakterističnog predela sa raznovrsnim namenama i
raznovrsnim vrstama životinja i biljaka. Parkove
prirode treba, srazmerno ciljevima i temeljnim
načelima zaštite prirode i nege predela, planirati,
raščlaniti, otvoriti i dalje razvijati. Predloženo je
izdvajanje parka prirode koji bi obuhvatio područje
počev od Stepinog luga, Jajinaca, Gorice preko
Lipovičke i Guberevačkih šuma do Sopota. Na
područjima ovog stepena zaštite dozvoljene su
aktivnosti kojima se unapređuje stanje ili
prezentacija prirodnog ili kulturnog dobra bez
posledice na njegove primarne vrednosti.
Druga mera u integrativnom modelu zaštite je
ograničavanje intenziteta korišćenja
(ekstenzifikacija), pre svega ograničavanje primene
veštačkih đubriva i pesticida. Ekstenzifikaciju treba
naročito sprovesti u područjima: zaštite
vodoizvorišta, u neposrednoj blizini stajaćih i tekućih
voda, stambenih naselja, rekreacionih područja i
područja zaštite prirode, kao i u zonama predviđenim
za proizvodnju zdrave hrane. U ovim područjima
treba redukovati količine đubriva i pesticida.
Predvideti ekstenzifikaciju obrade (ograničavanjem
visoke tehnologije, mehanizacije, veličine polja),
predvideti plodored i prevođenje u drugu namenu
(npr. pošumljavanje, rekreacija) kao i povremeno ili
potpuno prepuštanje polja prirodnoj sukcesiji.
Posebnu pažnju i značaj posvetiti vodnom dobru u
skladu sa već istaknutim zahtevima da se ne smeju
menjati vodni režimi u periodu evakuacije velikih
voda, uslovi za odvodnjavanje, kao i uslovi
nesmetanog očuvanja biodiverziteta u zoni
akvatorija.
Treća mera u predloženom modelu zaštite prirode je
uspostavljanje sistema mreže biotopa, što
podrazumeva identifikaciju područja koja će biti
integrisana u mrežu, kao što su: ostaci živica, zaštitni
pojasevi, vlažna i močvarna zemljišta, erodirana
područja, ostaci šuma, kao i sve ekstenzivno
korišćene ili nekorišćene površine. Obimna analiza
treba da uključi identifikaciju različitih zootopa i
važnih grupa životinja. Gustina mreže treba da bude
planirana proporcionalno intenzitetu korišćenja i
poljoprivrednim površinama. Veći intenzitet
korišćenja površina podrazumeva postavljanje gušće
mreže strukturnih veza. Postojeće tehničke prepreke
između potencijalnih ili realnih životnih prostora
treba srazmerno mogućnostima odstraniti ili učiniti
bezopasnim. Naročito treba odstraniti barijere u
sistemu tekućih voda ili podizanjem podzemnih
tunela ili mostova u području saobraćajnica. Pri
podizanju novih veza planirati živice, zaštitne
pojaseve i prirečnu vegetaciju dovoljne širine.
Jednoredna do troredna sadnja, po pravilu, nije
dovoljna da bi se postigli željeni abiotički uslovi.
Prirečna vegetacija treba da obuhvati poplavnu
ravan, kosine i najmanje s jedne strane reke, rečnu
terasu sa zelenom trakom širine više od 12 m. Izbor
drveća treba da odgovara potencijalnoj prirodnoj
vegetaciji. Biljke međudomaćine za štetne insekte
treba izbegavati. Optimalno je povezivanje biotopa
velikih površina. Nega i gazdovanje mrežom biotopa
mora da se planira dugotrajno i po mogućstvu sa što
manje stalnih intervencija.
Komasacijom predvideti: formiranje polja saglasno
prirodnim uslovima; zadržavanje postojećeg žbunja i
drveća; zaštitu močvarnih ekosistema i vlažnih
područja: formiranje novih biotopa kao naknadu za
uklonjene; formiranje protiverozionih živica,
vetrozaštitnih pojaseva; delimično ozelenjavanje
poljoprivrednih puteva i saobraćajnica; delimično
ozelenjavanje kanala; formiranje vodozaštitnih šuma
i prečišćavanje otpadnih voda.
Mreža veze biotopa u urbanim predelima postići će se
uspostavljanjem sistema zelenih površina. U
suburbanim i kultivisanim predelima, u područjima
intenzivne poljoprivrede severno od Dunava i Save,
potrebno je formirati mrežu živica i zaštitnih
pojaseva, ostataka šuma, zaštićenih biotopa i
vodozaštitnih pojaseva na 3-8% površine područja. U
područjima južno od Save i Dunava treba zadržati
postojeću mrežu živica, zabrana i većih šumskih
staništa.
Na prostoru AP Beograda, na osnovu Zakona,
zaštićena je 41 lokacija. Od ukupnog broja zaštićenih
prirodnih dobara, na 31 lokaciji zaštićena su dobra na
nivou spomenika prirode, dva lokaliteta zaštićena su
kao rezervati prirode, dok je na šest lokacija
zaštićena okolina neposrednog kulturnog dobra.
Evidentirano je oko 108 lokaliteta koji poseduju
značajne prirodne vrednosti, ali koji nisu detaljno
istraženi i za sada ne uživaju status zaštićenog
prirodnog dobra po Zakonu o zaštiti prirode, ali
neosporno imaju veliki naučni, obrazovni, kulturnoistorijski i ekološki značaj. Za evidentirane lokalitete,
grupa i kategorija biće određene tek nakon terenskih
istraživanja izvedenih prema programu rada Zavoda
za zaštitu prirode Republike Srbije i drugih nadležnih
institucija. Evidentirane lokalitete treba tretirati kao
rezervisan prostor, odnosno prostor sa trajnom
namenom.
Zbog značaja prirodno-prostorne celine biće
zaštićeni:
- područje Avale i Kosmaja;
- vlažna i zabarena područja uz Savu i Dunav, sa
ciljem uspostavljanja mreže zaštićenih površina
i
- ritovi oko Pančeva i leve obale Dunava u opštini
Palilula, prema propozicijama Ramsarske
konvencije.
46
Prostori oko kulturnih dobara obavezno se štite i
uređuju integralno sa prirodnim okruženjem. Na ovim
prostorima dozvoljena je rekonstrukcija i obnova
prirodnih vrednosti i odlika, kao i uređivanje
kulturnog dobra, koje se odnosi pretežno na stanje u
vreme izgradnje zaštićenog kulturnog dobra i
objekata koji su sa njim činili celinu.
Radi proglašavanja Avale i Kosmaja za zaštićeno
prirodno dobro, očuvanja njihovih posebnih i bitnih
prirodnih i kulturno-istorijskih obeležja i vrednosti,
skladnog kontrolisanog korišćenja prirodnih resursa i
ukupnih (urbanističkih, saobraćajnih, turističkih i dr.)
potencijala, Planom se rezerviše prostor zaštite.
Konačno predlaganje zakonske forme zaštite i
granice područja, režima zaštite i njihova prostorna
distribucija, kao i način upravljanja područjem u
domenu su zakonskih ovlašćenja i stručnih
kompetencija Zavoda za zaštitu prirode Republike
Srbije. Prostori posebnih pejzažnih i kulturnoistorijskih vrednosti definisani su u referalnoj karti 3.
drugi nepovoljni uticaji nisu homogeno raspoređeni,
već zavise od lokalnih prirodnih uslova i antropogenih
činilaca. Ekološka kategorizacija područja AP
Beograda prema stepenu zagađenosti, ukazuje na
zastupljenost sedam kategorija ugroženosti kvaliteta
životne sredine:
Svi elementi prirode u gradovima i urbanim centrima
biće definisani i zaštićeni posebnim planovima nižeg
nivoa, dok se poljoprivredna, šumska i vodna
zemljišta čuvaju prema rešenjima iz Plana. Planovima
nižeg nivoa obavezno je uvećavati zelene površine
kao i zaštitne pojaseve duž regionalnih objekata
infrastrukture i oko rudarsko-energetskih kompleksa
(REIS "Kolubara", Tamnava).
- VII kategorija - nenaseljena područja bez izvora
zagađenja.
Posebno je utvrđena obaveza uređivanja obala Save,
Dunava, Kolubare i manjih tokova, uz striktno
poštovanje uslova vodosnabdevanja. Sve ade na Savi
i Dunavu, kao staništa određenih vrsta ptica, biće
predmet posebnih analiza i posebnog tretmana.
Sva stara, reprezentativna, kulturno-istorijski
značajna stabla, objekti geonasleđa, lokaliteti sa
očuvanim šumskim sastojinama, staništa retkih
biljnih i životinjskih vrsta i njihovih zajednica, kao i
prirodnih ambijenata visokih estetskih obeležja,
moraju se pažljivo čuvati putem izrade planova nižeg
nivoa i na osnovu saradnje sa nadležnim
institucijama.
4. EKOLOŠKO-EKONOMSKI KAPACITETI
PROSTORA
4.1. Životna sredina kao kriterijum razvoja
Metropolitensko područje Beograda sa neposrednim
okruženjem predstavlja, u sadašnjim okvirima,
industrijski najrazvijeniju zonu u zemlji. U ovoj zoni
locirana su tri najveća kompleksa hemijske industrije
(Pančevo, Šabac i Barič), intenzivna površinska
eksploatacija lignita (Lazarevac), proizvodnja
energije (Obrenovac, Veliki Crljeni). Ovi kompleksi
istovremeno predstavljaju i ekološki najugroženija
područja. Velika koncentracija stanovništva i
industrije prouzrokovala je zagađivanje vazduha,
vode i zemljišta, kao i druge uticaje na životnu
sredinu.
- I kategorija - Obrenovac, Lazarevac;
- II kategorija - Beograd, Mladenovac;
- III kategorija - pojasevi duž autoputeva i
magistralnih železničkih pruga;
- IV kategorija - naselja u rubnom pojasu
Beograda;
- V kategorija - Grocka;
- VI kategorija - Barajevo, Sopot i
Područja koja se svrstavaju u prve četiri kategorije
načelno predstavljaju ograničenje za ekološki održivi
razvoj područja. Sa druge strane, ekološki odgovorno
korišćenje prostora u područjima V, VI i VII
kategorije predstavlja značajan potencijal.
Opštine Lazarevac i Obrenovac prednjače po
ugroženosti životne sredine u odnosu na ostale,
budući da su na njihovoj teritoriji smeštena ogromna
rudarska, termoenergetska i industrijska postrojenja,
što je prouzrokovalo izrazito negativne uticaje. Taj
uticaj se ogleda u zagađivanju vazduha, površinskih
voda i zemljišta usled zastarelih proizvodnih
tehnologija i neadekvatne rekultivacije jalovišta i
deponija pepela.
Imajući na umu direktnu međuzavisnost životne
sredine i ljudskih aktivnosti (građenje, privreda), sa
stanovišta dugoročne organizacije korišćenja,
uređivanja i zaštite prostora može se definisati
strateški cilj, a to je: zaštita životne sredine AP
Beograda, uz aktivnu primenu, permanentnu
kontrolu i odgovornost za primenu principa održivog
razvoja.
U prostornoj organizaciji treba se oslanjati na sledeće
principe:
- zadržati i štititi prirodno vredne i očuvane
ekosisteme, kao i prostore kod kojih kvalitet
životne sredine nije bitnije narušen;
- sanirati i revitalizovati degradirane i ugrožene
ekosisteme i sanirati posledice zagađenja. Ovo
se prioritetno i urgentno odnosi na rudarskoenergetsku zonu koja obuhvata opštine
Obrenovac, Lazarevac, kao i Ub i Lajkovac;
- odrediti najadekvatniji način korišćenja prirodnih
resursa i prostora sa ciljem očuvanja prirodnih
vrednosti i unapređenja životne sredine i
Zagađivanje životne sredine evidentirano je skoro na
čitavom prostoru AP Beograda. Stepen zagađivanja i
47
- rezervisati i čuvati područja koja se iz strateških
razloga ne smeju zagađivati i uništavati
(izvorišta vodosnabdevanja, zaštitni pojasevi,
zaštićena prirodna dobra i dr.).
4.1.1. Sektorski zadaci
Zaštita vazduha
Na zagađivanje vazduha najviše utiču potrošnja
goriva u drumskom saobraćaju i u sistemima za
grejanje. Zbog toga dalji razvoj i modernizacija ovih
sistema mogu u najvećoj meri doprineti smanjenju
emisije i poboljšanju kvaliteta vazduha.
Operativni zadaci podrazumevaju:
- izgradnju sistema ekološke bezbednosti u svim
aktivnostima;
- uravnoteženo korišćenje prostora;
- planiranje najpovoljnijeg odnosa između zona
stanovanja, proizvodnje, rekreacije i
komunikacija;
- optimalno iskorišćavanje prirodnih resursa;
- planiranje zaštite vrednih prirodnih, ambijentalnih
i urbanih celina;
- efikasnu zaštitu izvorišta vodosnabdevanja,
prirodnih i kulturnih dobara;
- zaštitu poljoprivrednog i šumskog zemljišta;
- racionalno i kontrolisano korišćenje građevinskog
zemljišta,
- racionalno korišćenje prirodnih resursa, naročito
vode, energije i sirovina za građevinske
materijale;
- smanjenje količine otpada, povećanje stepena
recikliranja i bezbedno deponovanje svih vrsta
otpada;
- izbegavanje stvaranja ekoloških konflikata između
privrednih aktivnosti i saobraćaja, sa jedne, i
stanovanja, rekreacije i zaštićenih dobara, sa
druge strane i
- primenu kriterijuma i instrumenata zaštite životne
sredine od zagađivanja pri izradi prostornih i
urbanističkih planova za pojedine delove AP
Beograda.
Rekonstrukcija i izgradnja novih saobraćajnica mora
biti zasnovana na strogim ekološkim principima
prema evropskim standardima.
Na području AP Beograda dalji razvoj energetike
zasnivaće se, saglasno "Izmenama i dopunama
Strategije dugoročnog razvoja energetike SR
Jugoslavije u periodu do 2020. godine sa vizijom do
2050. godine", na povećanju energetske efikasnosti
proizvodnje, transporta i potrošnje energije,
racionalnijoj upotrebi energije, gasifikaciji naselja,
uvođenju ekonomski opravdanih novih i obnovljivih
izvora energije, zaštiti životne sredine, razvoju
sistema centralizovanog snabdevanja energijom i dr.
Primenom novih tehnologija bitno se doprinosi štednji
resursa i zaštiti životne sredine, naročito smanjenju
zagađivanja vazduha.
Proizvodnja uglja u Kolubarskom lignitskom basenu
do 2020. godine zahtevaće otvaranje perspektivnih
površinskih kopova. Početak izgradnje novih
termoenergetskih kapaciteta planira se u okviru
postojeće lokacije TE - TO Kolubara "B" i to dva bloka
po 350 MW i alternativno, TENT "B" (800 MW), uz
primenu adekvatnih sistema za prečišćavanje dimnih
gasova i otpadnih voda. Dinamiku otkopavanja lignita
treba planirati vodeći računa da emisija štetnih
materija ne prekoračuje ekološki kapacitet prostora,
a dinamiku rekultivacije kopova vršiti radi
blagovremenog vraćanja degradiranih površina
produktivnoj nameni.
Predviđena izgradnja i proširenje toplovodnih mreža
u Beogradu, Lazarevcu, Mladenovcu i Obrenovcu, kao
i završetak gasovodnog prstena u Beogradu,
izgradnja regionalnog gasovoda Beograd - Valjevo i
gasifikacija prigradskih opština, u znatnoj meri će
doprineti poboljšanju životne sredine.
Zaštita voda
4.1.2. Razvojna koncepcija
Ključna planska rešenja regionalnog značaja, koja
mogu da ugroze ili zaštite životnu sredinu,
obuhvataju: izgradnju autoputeva i obilaznih
saobraćajnica, razvoj površinske eksploatacije uglja i
izgradnju termoelektrana, razvoj toplovodne i
gasovodne mreže, izgradnju kanalizacionih mreža sa
sistemima za prečišćavanje otpadnih voda i izgradnju
mreže deponija komunalnog čvrstog otpada. Zaštita
pojedinačnih objekata obavezna je da se vrši u
skladu sa Zakonom o zaštiti životne sredine
("Službeni glasnik RS", broj 66/91) i Pravilnikom o
analizi uticaja objekata odnosno radova na životnu
sredinu ("Službeni glasnik RS", broj 61/91).
Naselja u području AP Beograda nemaju dovoljno
razvijenu kanalizacionu mrežu i postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda (PPOV). Zbog upuštanja
neprečišćenih otpadnih voda u vodotoke, nijedan od
njih ne zadovoljava propisanu kategoriju kvaliteta.
Pored toga, nekontrolisano ispuštanje otpadnih voda
zagađuje zemljište i ugrožava kvalitet podzemnih
voda, što je naročito opasno u pojasevima zaštite
izvorišta vodosnabdevanja. Zato je od ključnog
značaja da se u okviru generalnih planova naselja
predvidi razvoj kanalizacione mreže i izgradnja
postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda.
Razvoj kanalizacionih sistema na području AP
Beograda predviđen je u okviru pet izdvojenih
sistemskih celina:
48
- centralni sistem, sa planiranim PPOV na Dunavu
na lokaciji Veliko Selo;
- banatski sistem, sa planiranim PPOV na levoj obali
Dunava u industrijskoj zoni u blizini Krnjače;
- batajnički sistem, sa planiranim PPOV na Dunavu
nizvodno od Batajnice;
- ostružnički sistem, sa planiranim PPOV nizvodno
od Ostružnice i
- bolečki sistem, sa dve varijante PPOV: prva, pa
obali Dunava nizvodno od Vinče, druga,
uvođenjem tog sistema u PPOV centralnog
sistema.
Posebnim merama predviđena je zaštita izvorišta u
Makišu od zagađenja sa žarkovačke padine (tzv.
padinski kanal i kolektor Železnik - Sava), kao i od
uticaja sa Autoputa za Obrenovac (realizacija tzv.
obodnog kanala). Sve mere usmerene su ka
očuvanju kvaliteta vode Save, naročito u zoni
najvećih izvorišta u priobalju Save.
Kanalizacioni sistemi ostalih naselja na AP Beograda
razvijani su kao nezavisni sistemi, koji u skladu sa
vodoprivrednom osnovom Srbije (VOS) zahtevaju
izgradnju posebnih PPOV, i to su: obrenovački
kanalizacioni sistem (Obrenovac sa obližnjim
naseljima), lazarevački kanalizacioni sistem sa
obližnjim naseljima i mladenovački kanalizacioni
sistem.
Za manja naselja, stočne farme ili klanice treba
predvideti sisteme sa biološkim prečišćavanjem
otpadnih voda.
4.1.3. Kriterijumi zaštite životne sredine od
negativnih uticaja privrednih delatnosti
Prema mogućim negativnim uticajima na životnu
sredinu, odnosno prema mogućem ekološkom
opterećenju, utvrđuju se sledeće kategorije
delatnosti, odnosno privrednih preduzeća.
Kategorija A - male firme čije je ekološko
opterećenje neznatno i ispod graničnih vrednosti
mogu biti locirane unutar stambenog naselja.
Delatnosti ovih firmi, kao što su zanatske usluge i
opravke, tehnički servisi, pekarske i poslastičarske,
izrada i opravka predmeta od drveta, stakla, papira,
kože, gume i tekstila, po pravilu ne izazivaju
neprijatnosti susednom stanovništvu.
Kategorija B - male i srednje firme koje mogu imati
mali i lokalni uticaj na okruženje: manje količine
opasnih materija, rizik od hemijskog udesa - mali,
nivo buke 55-60 dB (A). Ova kategorija firmi (veće
elektro-mehaničarske radionice, prerada plastičnih
masa, izrada proizvoda od drveta, stakla, papira,
kože, gume i tekstila, skladišta građevinskog
materijala i druge), može biti locirana na rubnim
delovima stambenog naselja tako da delatnost ne
izaziva neprijatnost susedstvu.
Kategorija V - firme koje mogu imati srednji uticaj na
okruženje opštinskog nivoa: veće količine opasnih
materija, rizik od hemijskog udesa - srednji, nivo
buke 60-65 dB (A). Ove firme (tržni centri i veća
skladišta - iznad 5.000 m2, prehrambena industrija,
tekstilna industrija, itd.), moraju biti locirane na
određenom odstojanju od stambenog naselja tako da
njihova funkcija na tom rastojanju ne izaziva
neprijatnost susedstvu.
Kategorija G - firme koje mogu imati veliki uticaj na
životnu sredinu gradskog nivoa: veće količine
opasnih materija, manje količine vrlo toksičnih
materija, rizik od hemijskog udesa - veliki, nivo buke
65-70 dB (A). Ovde pripadaju metaloprerađivačka
industrija, pojedinačni pogoni hemijske industrije,
veće klanice, prehrambena industrija itd., koje prema
nivou ekološkog opterećenja moraju biti locirane na
većem odstojanju od stambenog naselja tako da
njihova funkcija na tom rastojanju ne izaziva
neprijatnost susedstvu.
Kategorija D - firme koje mogu imati veoma veliki
uticaj na životnu sredinu regionalnog nivoa: velike
količine opasnih i vrlo toksičnih materija, rizik od
hemijskog udesa veoma veliki, nivo buke iznad 70 dB
(A). Ove firme prema nivou ekološkog opterećenja
moraju biti locirane na velikom odstojanju od
stambenog naselja tako da njihova funkcija na tom
rastojanju ne izaziva neprijatnost susedstvu. Reč je o
većim industrijama bazne hemije, rafinerijama nafte i
petrohemije, većim industrijama lekova, energetici,
aerodromima i drugo.
49
Tabela br. 12
Spisak objekata i postrojenja određenog stepena hazarda za životnu sredinu
R.
br.
1 TENT "A"
Naziv
Opština
Lokacija
Delatnost Kategorija
Obrenovac
Obrenovac
Energetika
D
2
TENT "B"
Obrenovac
Obrenovac
Energetika
D
3
Deponija pepela i šljake
Obrenovac
Obrenovac
Energetika
D
4
5
Deponija pepela i šljake
TE "Kolubara A"
Lazarevac
Lazarevac
Veliki Crljeni
Veliki Crljeni
Energetika
Energetika
D
D
6
"Prva Iskra" - Barič
Obrenovac
Barič
Hemijska industrija
D
7
"Rafinerija" - Pančevo
Pančevo
Južna industr. zona
Hemijska industrija
D
Pančevo
Južna industr. zona
Hemijska industrija
D
Pančevo
Južna industr. zona
Hemijska industrija
D
Novi Beograd
Surčin
Aerodrom
D
11 Institut nuklearnih nauka "Vinča" Grocka
Vinča
D
12 Deponija "Vinča"
Grocka
Vinča
13 "Duga" - Fabrika boja i lakova
Palilula
Viline vode
Reaktori, radioaktivni
otpad
Deponija komunalnog
otpada
Proizvodnja boja i lakova
14 "ICN Galenika"
Zemun
Batajnički drum
Farmaceutska industrija
G
15 "Jugopetrol" - Čukarica
Savski venac
Radnička
Stovarište naftinih deriv.
G
16 Toplana "Novi Beograd"
Novi Beograd
Novi Beograd
Rezervoari mazuta
G
17 Toplana "Dorćol"
Stari grad
Stari grad
Rezervoari mazuta
G
18 "Tehnogas"
Rakovica
R. Vujovića
Proizvodnja hemikalija
G
19 "Beopetrol"
Čukarica
Savska
Stovarište naftinih deriv.
G
20 "Grmeč" - Beograd
Zemun
Autoput
Prerada plastičnih masa
G
21 Rafinerija ulja - "Beograd"
Palilula
Pančevački put
Proizvodnja motornih ulja
G
22 "Grmeč - Balkan"
23 "Tehnohemija"
Palilula
Palilula
Pančevački put
Viline vode
G
V
24 FOB - Fabrika odlivaka Bgd.
Novi Beograd
Savski nasip
Hemijska industrija
Skladište hemijskih
proizvoda
Metalurgija
8
9
"Petrohemija" - Pančevo
"Azotara" - Pančevo
10 Aerodrom "Beograd"
G
G
V
25 BIP - Beogradska industrija piva Savski venac
Bul. vojvode Putnika Proizvodnja piva
V
26 "Rekord"
Rakovica
Patrijarha Dimitrija
Proizvodnja auto-guma
V
27 Ranžirna stanica
Čukarica
Makiš
Železnički transport
V
28 "Petrolgas"
Palilula
Ovča
Distribucija gasa
V
29 "Petrol Drapšin"
Mladenovac
Kralja Petra
Livnica
V
30 "Minel - Trafo"
Mladenovac
Kralja Petra
Transformatori
V
31 "Kobest"
Mladenovac
Vukadinovića
Azbest proizvodi
V
32 "Kolubara - Prerada"
Lazarevac
Vreoci
Energetika
V
33 "Kolubara - Metal"
Lazarevac
Vreoci
Metalna industrija
V
34 "Kolubara - Gasbeton"
Lazarevac
Vreoci
Proizvodnja blokova od
gasbetona
V
35 "Kolubara - Univerzal"
Lazarevac
Veliki Crljeni
Proizvodnja gume i
elemenata od gume
V
50
Kriterijumi zaštite od uticaja poljoprivrede
Utvrđuje se zaštitno odstojanje između stambenih
objekata i oranica, odnosno plantažnih voćnjaka koji
se intenzivno tretiraju veštačkim đubrivom i
pesticidima od najmanje 800 m. U zaštitnom pojasu
između granice poljoprivrednih parcela i obale
vodotoka 10 m nije dozvoljeno korišćenje pesticida i
veštačkih đubriva.
Utvrđuju se minimalna zaštitna odstojanja između
granice kompleksa stočnih farmi i objekata u
susedstvu, i to: od stambenih zgrada 200 m, od
magistralnih puteva 200 m, od rečnih tokova 200 m i
od izvorišta vodosnabdevanja 800 m. Navedena
odstojanja mogu biti i veća ako to pokaže analiza
uticaja na životnu sredinu za farme sa više od 500
uslovnih grla.
Za izbor lokacije stočnih pijaca radi se prethodna
analiza uticaja na životnu sredinu u okviru koje se
procenjuju mogući uticaji i mere zaštite kojima se
utvrđuju:
- minimalna rastojanja mikrolokacije objekta od
osetljivih funkcija kao što su naselje, bolnica,
škola i dr.;
- veterinarsko-sanitarni uslovi, tehnički i drugi
uslovi zaštite životne sredine i
- uslovi režima saobraćaja u okolini objekta i u
samom objektu.
Kriterijumi zaštite u zonama saobraćaja
U okviru regulacionih planova ili urbanističkih
projekata potrebno je izraditi prethodnu analizu
uticaja na životnu sredinu za svaku novu ili
rekonstruisanu deonicu autoputeva, magistralnih
puteva i sabirnih ulica prvog reda.
Navedena pravila i zaštitne zone utvrđuju se kao
uslovi planiranja drugih namena zemljišta uz
pojaseve saobraćajnica. Za autoputeve i magistralne
saobraćajnice i obilaznice u rubnim područjima grada
utvrđuju se tri zone zaštite:
1. zona - pojas neposredne zaštite od veoma velikog
ekološkog opterećenja širine po 20 m sa obe
strane puta, zbog emisija u vazduh, povećane
buke i zagađivanja zemljišta. U zaštitnom pojasu
dozvoljeno je formirati zaštitno zelenilo, a nije
dozvoljena izgradnja stambenih, poslovnih i
pomoćnih objekata;
2. zona - uži pojas zaštite od velikog ekološkog
opterećenja širine po 50 m sa obe strane puta,
zbog povećane buke i zagađivanja zemljišta. Nije
dozvoljena izgradnja stambenih, poslovnih i
pomoćnih objekata. Postojeći legalno izgrađeni
objekti moraju biti zaštićeni odgovarajućom
akustičkom zaštitom. Dozvoljena je izgradnja
objekata u funkciji puta (benzinske stanice,
servisi, skladišta i sl.) i
3. zona - pojas malog ekološkog opterećenja širine
po 300 m sa obe strane puta, zbog povećane
buke. Izgradnja stambenih, poslovnih i privrednih
objekata dozvoljena pod uslovom da se obezbede
mere zaštite od buke.
Utvrđuje se zaštitno odstojanje između magistralnih
železničkih pruga i stanovanja od 25 m, uz obavezno
sprovođenje mera akustične zaštite na ugroženim
objektima. Pojas može biti i uži ako se zaštitnim
merama u ugroženim objektima nivo buke i vibracija
dovede na niži nivo od dozvoljenog. Ukoliko se ne
preduzimaju mere zaštite, pojas zaštite od železnice
mora da bude 125 m od spoljne ivice koloseka.
4.1.4. Kriterijumi zaštite izvorišta
vodosnabdevanja
Zemljište i vodene površine u području zaštite
izvorišta vodosnabdevanja, u skladu sa članom 45.
Zakona o vodama, moraju biti zaštićeni od namernog
ili slučajnog zagađivanja i drugih uticaja koji mogu
nepovoljno delovati na izdašnost izvorišta i
zdravstvenu ispravnost vode.
Obavezno je uređivanje i održavanje uže zone zaštite
izvorišta, koje obuhvata:
- površinsko uređivanje terena;
- uklanjanje nehigijenskih objekata;
- rekonstrukciju ili dogradnju postojećih stambenih,
infrastrukturnih i privrednih objekata radi
obezbeđivanja potrebnog stepena zaštite
okoline;
- zabranu građenja novih objekata koji nisu u
funkciji vodosnabdevanja;
- zabranu skladištenja čvrstog, industrijskog i
opasnog otpada;
- zabranu transporta opasnih i štetnih materija;
- zabranu upotrebe veštačkih đubriva i hemijskih
sredstava u poljoprivrednoj proizvodnji i
- redovnu kontrolu namenskog korišćenja zemljišta.
Na području šire zone zaštite vodoizvorišta
uspostavlja se režim selektivnog sanitarnog nadzora i
zaštite od zagađivanja životne sredine. U tom cilju
realizuje se sistem monitoringa kvaliteta i kvantiteta
podzemnih voda izvorišta, u skladu sa programom
sistematske kontrole vode u izvorištu. Zaštita
izvorišta ostvaruje se primenom sledećih
preventivnih mera:
- nije dozvoljena izgradnja objekata i instalacija koji
na bilo koji način mogu zagaditi vodu ili
zemljište ili ugroziti bezbednost cevovoda i
vodoprivrednih objekata;
51
- zabrana izgradnje industrijskih i drugih objekata
čije otpadne materije mogu zagaditi vodu i
zemljište;
4.2.1. Sektorski zadaci
Do 2006. godine prioritetni sektorski zadaci su:
- ostale vrste privrednih objekata mogu se graditi
pod uslovom da se u njihovom projektovanju i
izvođenju obezbedi kanalisanje i prečišćavanje
otpadnih voda u skladu sa standardima
propisanim zakonom;
- postojeći industrijski objekti moraju u skladu sa
zakonom obezbediti kanalisanje i prečišćavanje
otpadnih voda;
- dozvoljena je izgradnja objekata namenjenih za
rekreaciju i turizam, pod uslovima zaštite
životne sredine propisane zakonom;
- čvrsti otpad sakupljati samo na vodonepropusnim
površinama, a trajno odlaganje otpada
obezbediti na sanitarnim deponijama izvan šire
zone zaštite;
- nije dozvoljena intenzivna upotreba pesticida,
herbicida i veštačkih đubriva na zemljištu koje
se koristi u poljoprivredne svrhe i
- zabranjuje se transportovanje i skladištenje
opasnih i otrovnih materija.
Na području AP Beograda bez gradske kanalizacije za
prikupljanje otpadnih voda koristiti vodonepropusne
septičke jame. Pri izdavanju urbanističko-tehničkih
uslova, dimenzije svake pojedinačne jame odrediti na
osnovu potrošnje vode i kapaciteta raspoloživih
cisterni za odvoženje otpadnih voda.
4.2. Poljoprivreda - prostorne mogućnosti i
organizacija
AP Beograda raspolaže bogatim, mada bonitetno
dosta izdiferenciranim resursima poljoprivrednog
zemljišta, koje zauzima oko 71% ukupne teritorije, u
intervalu od nula do 94% po KO, uglavnom u
zavisnosti od stepena izgrađenosti prostora i
zauzetosti kopovima lignita, a u manjoj meri i od
stepena šumovitosti i drugih prirodnih ograničenja.
Način korišćenja poljoprivrednog zemljišta odlikuje se
i primetnim prostornim razlikama, koje ukazuju na
racionalno prilagođavanje dosadašnje strukture
proizvodnje prirodnim, a delimično i tržišnim,
odnosno infrastrukturnim pogodnostima.
Opšti dugoročni cilj u oblasti korišćenja i zaštite
poljoprivrednog zemljišta je harmonično povezivanje
proizvodnih, ekonomskih, ekoloških, pejzažnih i
sociokulturnih funkcija poljoprivrednog zemljišta i
ruralnog prostora u celini, uporedo s postepenim
ostvarivanjem stalnog poboljšanja materijalnog
položaja poljoprivrednog stanovništva i
unapređivanjem standarda i kvaliteta življenja na
selu.
- očuvanje proizvodne supstance poljoprivrede:
ubrzanim okončavanjem procesa privatizacije
društvenih, mešovitih i zadružnih poljoprivrednih
preduzeća i korporacija; motivisanjem porodičnih
gazdinstava za ulaganja u proširenu reprodukciju;
dugoročnim povezivanjem primarne proizvodnje i
trgovinsko-prerađivačkih preduzeća na
zadružnim/akcionarskim principima;
- osavremenjavanje institucionalnih okvira za
efikasno upravljanje poljoprivrednim zemljištem,
kao integralnim resursom koji se, pored
pedološkog sloja i drugih elemenata biosfere,
sastoji i od putne mreže, hidrotehničkih uređaja,
zaštitnog zelenila, pomoćnih zgrada i drugih
stvorenih dobara: donošenjem zakonske
regulative kojom se otklanja sukob nadležnosti i
interesa između poljoprivrednih gazdinstava /
preduzeća, vodoprivrednih i šumarskih
organizacija i javnih službi u domenu
kompleksnog uređivanja i održavanja
poljoprivrednog proizvodnog prostora; jasnim
preciziranjem vlasničko-korisničkih prava i
obaveza nad svakom parcelom poljoprivrednog
zemljišta i, povezano s tim, inoviranje
katastarskog premera i ažuriranje podataka o
korišćenim površinama po katastarskim
kulturama;
- uspostavljanje strogog i delotvornog sistema
kontrole namenskog korišćenja poljoprivrednog
zemljišta, naročito u pogledu: zaustavljanja
neplanskog preuzimanja poljoprivrednih zemljišta
u nepoljoprivredne svrhe; sprečavanja
degradacija pedološkog sloja, voda i živog sveta
kako od spoljnih zagađivača, tako i od
prekomerne i neadekvatne primene hemijskih
sredstava u poljoprivrednoj proizvodnji,
nemarnog skladištenja i primene stajnjaka i
osoke, ekološki bezbednom uništavanju ambalaže
od pesticida i sl.;
- povećanje stepena iskorišćenosti ljudskog rada,
poljoprivrednog zemljišta, mehaničke opreme,
građevinskih objekata i drugih resursa na nivou
seoskih naselja: uspostavljanjem sistema
ekološke (biološke, organske, biodinamičke,
alternativne) poljoprivredne proizvodnje na
terenima koji su izvan uticaja spoljnih zagađivača
životne sredine; stimulisanjem razvoja stočarstva,
naročito mlečnog govedarstva i drugih radno
intenzivnih proizvodnji; renoviranjem,
adaptacijom i odgovarajućim opremanjem
slobodnih ili nedovoljno korišćenih građevinskih
kapaciteta za širenje preduzetništva u svim
sferama ekonomskog i društvenog života sela, od
primarne poljoprivredne proizvodnje i agrobiznisa,
proizvodnih usluga i zanatstva, pa sve do
otvaranja privatnih veterinarskih stanica,
zdravstvenih i prosvetno-vaspitnih ustanova,
informatičkih servisa i sl. i
52
- ograničavanje nepovoljnih uticaja, razvoja
rudarstva i energetike na kvantitet i kvalitet
agrarnih resursa opština Lazarevac i Obrenovac:
razradom (i kasnijom obaveznom primenom)
ekološki najbezbednijih tehničko-tehnoloških
rešenja u fazi projektovanja rudarsko-energetskih
objekata i prateće infrastrukture; hitnim
saniranjem eolske i vodne erozije na odlagalištima
pepela i šljake intenziviranjem radova na šumskoj
rekultivaciji zemljišta deponija i pripremom i
realizacijom kompleksnih programa revitalizacije,
rekultivacije i uređivanja prostora privremeno
zauzetog eksploatacijom i preradom lignita.
Od 2006. do 2011. godine očekuje se uspostavljanje
povoljnih makroekonomskih uslova za realizaciju
sledećih zadataka:
- formiranje porodičnih poljoprivrednih gazdinstava
sa zdravom ekonomskom strukturom:
podsticanjem transfera zemljišta, stoke i tehničkih
sredstava sa gazdinstava koja gube interes i
snagu za bavljenje poljoprivrednom
proizvodnjom, ka ekonomski vitalnim
proizvođačima; povećanje produktivnosti rada i
ekonomske efektivnosti angažovanih sredstava na
sitnijim gazdinstvima (poljoprivrednim i
mešovitim), specijalizacijom, modernizacijom,
intenzifikacijom i komercijalizacijom
poljoprivredne proizvodnje i komasacijom
zemljišta, uz obavezno usklađivanje agrotehničkih
pogodnosti s ekološkim i ekonomskim
ograničenjima;
- poboljšanje vodnog režima poljoprivrednog
zemljišta, uporedo s otklanjanjem limitirajućeg
uticaja nestašice vlage u vegetacionom periodu na
prinose poljoprivrednih kultura, kao i na šire
iskorišćavanje postrnih useva za proizvodnju
stočnog krmnog bilja i nekih vrsta povrća:
unapređivanjem sistema za odvodnjavanje, a
naročito osavremenjavanjem cevne drenaže;
zaokruživanjem mera zaštite od plavljenja i
bujičnih tokova izgradnjom savremenih sistema
za navodnjavanje, koji omogućavaju rentabilno i
ekološki bezbedno korišćenje vode u
poljoprivrednoj proizvodnji;
- povećanje tržišne konkurentnosti poljoprivrednoprehrambenog sektora: tehničko-tehnološkim
inoviranjem kapaciteta prehrambene industrije;
potpunijim iskorišćavanjem komparativnih
pogodnosti za rentabilnu proizvodnju raznovrsnog
voća, povrća, lekovitog bilja, stonog grožđa i dr. i
obezbeđenjem uslova za isplativi plasman
proizvoda organske poljoprivrede i sl.;
- unapređivanje tehnike i tehnologije poljoprivredne
proizvodnje, naročito u pogledu: primene metoda
integralne zaštite biljaka od bolesti i štetočina,
kao i kontrolisanog prihranjivanja mineralnim
đubrivima; usklađivanja obrade zemljišta s
prirodnim uslovima, naročito sa stanovišta
antierozivne zaštite; poboljšanja uslova smeštaja,
ishrane i uzgoja stoke; uvođenja savremenih
metoda proizvodnje, prerade i čuvanja kabaste
stočne hrane; povećanja konverzije krmnih
koncentrata; širenja proizvodnje u plastenicima i
staklenicima; korišćenja geotermalnih, odnosno
toplih otpadnih voda iz elektrana u procesima
proizvodnje hrane i agrarnih sirovina i
- poboljšanje bonitetne strukture poljoprivrednog
zemljišta i očuvanje prirodne raznovrsnosti
ruralnih i periurbanih predela: uspostavljanjem
ekološki optimalnih odnosa između
poljoprivrednih, šumskih i drugih površina;
zaštitom prirodnih ili poluprirodnih enklava (bare,
močvare, šumarci, zabrani, šušnjari i sl.) u
rejonima intenzivne poljoprivrede; umrežavanjem
poljoprivrednog zemljišta u razne vidove zaštitnog
zelenila, shodno konfiguraciji terena, hidrološkim
uslovima, načinu korišćenja zemljišta, veličini
poteza i sl.; osnivanjem sejanih livada na
marginalnim oranicama; obnovom dotrajalih i
osnivanjem novih zasada voća i vinove loze na
agroekološki i pejzažno pogodnim lokacijama
iskorišćavanjem dela močvarnih terena i vodotoka
za razvoj ribarstva i dr.
4.2.2. Razvojna koncepcija
Postavljeni operativni zadaci podrazumevaju
ostvarivanje plana korišćenja i zaštite
poljoprivrednog zemljišta na području AP Beograda u
sklopu sprovođenja politike integralnog ruralnog
razvoja, koja ima tri osnovne dimenzije:
1. uspostavljanje odgovarajućeg stepena
koordinacije i kombinovanog razvoja
poljoprivrede i drugih privrednih, uslužnih i
posredničkih delatnosti na selu;
2. celovito vrednovanje ekonomskih, prirodnoekoloških, demografskih, kulturoloških,
sociopsiholoških, etničkih i drugih potencijala
ruralnog prostora, u smislu ciljeva koji su
ugrađeni u novu agrarnu politiku Evropske unije
i
3. reafirmisanje centralne i vodeće uloge
poljoprivrede u održavanju društvenoekonomskog života na ruralnim područjima, kao
i u obezbeđivanju prehrambene sigurnosti,
očuvanju pejzažnog, istorijskog i kulturnog
identiteta i ekološke ravnoteže na širem
prostoru i staranju o drugim dobrima netržišnog
karaktera, od neprocenjive javne vrednosti.
Do 2011. godine predviđa se smanjenje ukupnih
poljoprivrednih površina AP Beograda za oko 4.500
ha, u tome za 2.700 ha do 2006. godine.
53
Tabela br. 13
Plan smanjivanja ukupnih poljoprivrednih površina po opštinama, 2000-2006-2011. godine (u ha)
Raspoložive površine
Područje/opštine
AP Beograd - svega
2002.
2006.
2011.
222.345
220.560
217.820
Bilansi
2002-06.
1.785
2006-11.
2.740
Svega
2002-11.
4.525
Šumadijskokolubarsko-posavski
162.820 161.660 159.690
1.160
1.970
3.130
deo, svega
1. Barajevo
15.210
15.010
14.780
200
230
430
2. Voždovac
9.568
9.420
9.220
148
200
348
3. Grocka
21.927
21.840
21.740
87
100
187
4. Zvezdara
1.793
1.770
1.700
23
70
93
5. Lazarevac
23.456
23.200
22.610
256
590
846
6. Mladenovac
27.124
27.100
27.000
24
100
124
7. Obrenovac
30.781
30.700
30.600
81
100
181
8. Palilula - deo
2.302
2.300
2.300
2
2
9. Rakovica
1.463
1.450
1.430
13
20
33
10. Sopot
19.817
19.700
19.500
117
200
317
11. Čukarica
9.379
9.170
8.810
209
360
569
Sremski deo grada,
32.651
32.390
32.120
261
270
531
svega
12. Zemun
31.115
30.870
30.620
245
250
495
13. Novi Beograd
1.536
1.520
1.500
16
20
36
14. Palilula 26.874
26.510
26.010
364
500
864
banatski deo
Napomena: Širenje eksploatacije lignita prema projekcijama za period 2000-2005, odnosno 2010. godine, bez
površina za pošumljavanje koje su zauzete i nerekultivisane do 2000. godine (2.549 ha).
Uvažavajući ekonomski i ekološki prag supstitucije
zemljišta, na osnovu indikatora o pedološkoj i
bonitetnoj strukturi ukupnog prostora, načinu
korišćenja poljoprivrednog zemljišta,
socioekonomskim obeležjima subjekata
poljoprivredne proizvodnje, očekivanim
demografskim kretanjima, položaja u sistemu
naselja, ambijentalnim vrednostima predela i dr.,
utvrđena su sledeća planska rešenja:
- pošumljavanje 2.717 ha zemljišta s ozbiljnim
ograničenjima za korišćenje u poljoprivrednoj
proizvodnji (VI, V bonitetna klasa) i podizanje
850 ha zaštitnih šuma (saobraćajnice,
vodoizvorišta i gradovi), na lokacijama koje su
date planom razvoja šumarstva;
- poljoprivredna zemljišta na površinskim kopovima
lignita (oko 840 ha u periodu 2000-2010.
godine), namenjena su sukcesivnoj šumskoj
rekultivaciji, kojom treba obuhvatiti i oko 2.500
ha deponija formiranih tokom prethodne
decenije;
- kritičko ispitivanje rezervi za stambenokomunalnu i privrednu izgradnju u okviru
prostora koji je za te namene zauzet u
prethodnom periodu, kao i vraćanje
poljoprivredi dela prekomerno zauzetih
zemljišta, koja nisu fizički i hemijski uništena;
odgovarajući bilans od svega 118 ha odražava
princip štedljivog odnosa prema
poljoprivrednom zemljištu;
- unapređenje krmne baze za rentabilnu stočarsku
proizvodnju: osnivanjem sejanih livada na
oranicama VI-VIII katastarske klase koje su, po
pravilu, erodobilne i
niskoproduktivne/submarginalne u ratarskoj
proizvodnji, melioracijom pašnjaka, širim
uvođenjem stočnog krmnog bilja u plodored,
siliranjem trava i sl.;
- proširenje površina plantažnih voćnjaka i
vinograda odgovarajućeg sortimenta, u skladu s
tražnjom na beogradskom tržištu, izvoznim
mogućnostima i sirovinskim potrebama
prehrambene industrije;
- obezbeđivanje podsticajnih sredstava za
realizaciju programa odvodnjavanja,
navodnjavanja, komasacije i kompleksnog
uređivanja poljoprivrednog zemljišta (poljski
putevi, zaštitno zelenilo, pedološka evaluacija i
monitoring i sl.) i
- potpunija ekonomska valorizacija proizvodnih,
tržišnih, ekoloških, pejzažnih i turističkorekreativnih vrednosti specifičnih poljoprivrednih
područja AP Beograda (referalna karta 1), sa
sledećim razvojnim prioritetima:
1) područje poljoprivredno-ruralnih enklava,
koje prodiru u nepoljoprivredne sadržaje
naselja AP Beograda - privođenje nameni
neobrađenog i zaparloženog zemljišta,
osnivanjem urbanih bašta i otvaranjem
54
prema novim/egzotičnim i/ili istorijskofoklornim vidovima biljne i stočarske
proizvodnje, koji mogu da obogate životni
ambijent velikog grada;
2) područje nepovoljnih uticaja rudarstva i
energetike na poljoprivredne resurse dosledno sprovođenje kompleksnih mera
ekološke zaštite, rekultivacije i revitalizacije
zemljišta, u skladu s propozicijama
Prostornog plana područja eksploatacije
Kolubarskog lignitskog basena;
3) područja velikih energetskih postrojenja
TENT-a i poljoprivrednog kompleksa radi
izgradnje sistema staklenika i plastenika koji
bi koristili energiju tehnološke pare iz TENT-a
za zagrevanje. Iskoristiti i rashladnu vodu
posle izvršenog procesa za napajanje
ribnjaka koji bi se izgradili u blizini
postrojenja TENT-a "A" i "B" u opštini
Obrenovac;
4) područje pretežno okućničke poljoprivrede s
dominantnom funkcijom stanovanja izdvajanje mlađih proizvođača, obrazovanih i
s preduzetničkim duhom, kao i potpunije
iskorišćavanje potencijala okućnica za
raznovrsnu proizvodnju voća, povrća, cveća i
dr.;
5) rekreativno-turističko ruralno područje podržavanje tradicionalne usmerenosti na
proizvodnju i preradu mleka, kao i
poboljšanje komunalne opremljenosti sela za
razvoj agroturizma i nepoljoprivrednih
delatnosti;
6) područje intenzivne voćarsko-povrtarskovinogradarske proizvodnje - produbljavanje
nasleđene proizvodne specijalizacije,
uvođenje metoda integralne zaštite i
kompleksnog prihranjivanja biljaka i stroža
antierozivna i ekološka zaštita, naročito od
spoljnih zagađivača zemljišta i voda;
7) područje potencijalne
ekološke/organske/biodinamičke proizvodnje
hrane - zaokruživanje odgovarajućih
sistemskih rešenja, uvođenje ekološkog
monitoringa i stručna obuka proizvođača;
8) područje komplementarne ratarsko-stočarske
proizvodnje porodičnog/farmerskog tipa
prostire se pretežnim delom opštine
Obrenovac, jugoistočnim atarima opštine
Mladenovac i severoistočnim delovima
opštine Lazarevac, prioritetna je
diverzifikacija strukture proizvodnje u pravcu
veće zastupljenosti povrtnog, industrijskog i
stočnog krmnog bilja, intenziviranje
stočarske proizvodnje, naročito mesnomlečnog govedarstva i ukrupnjavanje
porodičnih poseda;
9) područje kapitalno-intenzivnih metoda
ratarske i stočarske proizvodnje - ubrzano
okončanje procesa privatizacije, naporedo sa
sankcionisanjem vlasničko-korisničkih prava
nad poljoprivrednim zemljištem, kao i
predupređivanje negativnih ekoloških
posledica prekomerne intenzifikacije
poljoprivredne proizvodnje i
10) područje uvođenja novih sistema stočarske
proizvodnje - obezbeđivanje odgovarajuće
naučno-informatičke i marketinške podrške
za proizvodnju konjskog mesa, osnivanje
farmi određenih vrsta divljači i drugih
proizvoda animalnog porekla, u skladu sa
savremenim trendovima tražnje.
4.3. Industrija - prostorne mogućnosti i
organizacija
U skladu sa razvojem industrije definisanim u
dosadašnjim planskim dokumentima (PPRS, PP
područja eksploatacije Kolubarskog lignitskog
basena, GP Beograda, Strategija privrednog razvoja
RS i dr.), uvažavajući potencijale, ograničenja i
savremene razvojne tendencije, osnovni cilj razvoja
industrije je potpunije korišćenje potencijala uz
ravnomerniji razmeštaj, u skladu sa koncepcijom
održivog razvoja, a usmeren ka jačanju konkurentne
sposobnosti beogradske industrije u transregionalnim
integracionim tokovima.
4.3.1. Sektorski zadaci
Osnovni cilj moguće je ostvariti putem sledećih
sektorskih zadataka:
- rast kvalitativnih i kvantitativnih pokazatelja
privređivanja (efikasnosti, rentabilnosti,
produktivnosti, akumulativnosti, obima
proizvodnje i zaposlenih u industriji);
- podsticanje i intenziviranje naučno-tehničkog
progresa u pravcu prelaska sa ekstenzivnog na
intenzivni model razvoja;
- revitalizacija i modernizacija postojećih i izgradnja
novih proizvodnih kapaciteta;
- prestrukturiranje proizvodnje prema tržišnim
uslovima uvažavajući razvojne potencijale
(kadrovski, izgrađeni proizvodni i
infrastrukturni, sirovinsko-energetski) i razvojna
ograničenja;
- razvoj malih i srednjih preduzeća kao osnovnih
nosilaca razvoja koji su veoma fleksibilni s
aspekta prilagođavanja tržištu;
- podsticanje razvoja privatnog sektora;
- smanjenje uvozne zavisnosti i porast izvozno
orijentisanih proizvodnih programa;
- racionalizacija potrošnje energije uz smanjenje
troškova po jedinici proizvoda i
55
- ravnomerniji razmeštaj kapaciteta u planskom
području, selektivnost u izboru industrijskih
grana i usmeravanje razmeštaja lokaciono
fleksibilnih industrijskih aktivnosti na druga
područja.
Kriterijumi za izbor prioritetnih programa sa
stanovišta održivog razvoja veoma su brojni, a
najvažniji su:
- kriterijum maksimalne stope industrijskog rasta
proizvodnje, zaposlenosti i društvene
efikasnosti;
- izmena industrijske strukture u smeru jačanja
propulzivnih segmenata koji poboljšavaju
kvalitativne elemente privređivanja;
- intenziviranje tehnološkog progresa
favorizovanjem visokostručnog kadrovskog
potencijala, primenom inovacija, podsticanjem
razvojno-istraživačkog rada;
- racionalnost u korišćenju energije, sirovina i
repromaterijala po mogućstvu domaćeg porekla
radi smanjenja uvozne zavisnosti;
- optimalno korišćenje zemljišta i infrastrukturnih
investicija;
- dosledno sprovođenje preventivnih mera zaštite
životne sredine kao sastavni deo svakog
proizvodnog programa i
- vertikalna i horizontalna proizvodna integracija
pojedinih industrijskih grana.
Usmeravanje prostornog razmeštaja budućih
proizvodnih kapaciteta podrazumeva:
- uvažavanje pozitivnih trendova u postojećem
razmeštaju industrije;
- teritorijalnu optimizaciju proizvodnih faktora
(tehničkog progresa, rada i kapitala);
- sprečavanje velike koncentracije i usporavanje
razvoja industrije u pojedinim područjima,
odnosno decentralizaciju razvoja i teritorijalnu
disperziju proizvodnih kapaciteta;
- uvažavanje prostorne strukture lokacionih
faktora, odnosno ukupnog lokaciono-razvojnog
potencijala i ograničenja pojedinih celina;
- usklađivanje strukturnog i prostornog razvoja
industrijske aktivnosti i mreže naselja uz
sprovođenje zaštite životne sredine na
principima održivog razvoja i
- transformaciju u ekološki povoljnije kategorije
preduzeća ili u poslovnu delatnost radi
bezbednosti okruženja, očuvanja ekosistema i
mogućnosti razvoja profitabilnih sadržaja.
4.3.2. Razvojna koncepcija
Koncepcija razvoja industrije na prostoru AP
Beograda podrazumeva opredeljenje za novu,
savremeniju proizvodno-programsku strukturu i
razvoj propulzivnih sektora industrije. Reč je o
sektorima u kojima se razvija ili pak postoje
mogućnosti razvijanja visoke tehnologije i specifičnih
usluga - farmaceutska industrija, deo elektronske
industrije i deo agrokompleksa. Podsticanjem razvoja
malih i srednjih preduzeća obezbediće se izmena
privredne strukture i povećanje njene fleksibilnosti,
brže otvaranje radnih mesta, poboljšanje efikasnosti
poslovanja i stepena tržišnosti.
Prioritetni razvojni kompleksi u narednom periodu iz
oblasti prerađivačke industrije su: hemijski
kompleks, prerada metala i elektroindustrija,
prehrambena industrija, industrija papira, kao i
eksploatacija i prerada lokalnih resursa - nemetala.
Značajno mesto pripada i razvoju energetike kao
faktoru ukupnog razvoja Republike Srbije.
Selektivan razvoj u oblasti prerade metala i
elektroindustrije podrazumeva primenu novih
tehnologija i diverzifikaciju industrijske proizvodnje
sa značajnijim uključivanjem u međunarodnu podelu
rada, naročito u proizvodnji specijalizovanih
proizvoda srednje i niže tehnologije. Uvođenje
fleksibilnih proizvodnih sistema, kao novog načina
organizacije proizvodnih programa omogućeno je
brzim progresom informacione tehnologije, kontrole i
tehnike merenja. Pri tome, oprema za
automatizaciju, elektronski sklopovi, elektromašine,
procesna oprema, merni instrumenti i dr. neki su od
proizvodnih programa koji bi trebalo da ostvare
natprosečan rast i razvoj.
Jedna od najperspektivnijih grana je prehrambeni
kompleks jer je po karakteru veoma propulzivan
segment industrije, čiji će se razvoj zasnivati na
revitalizaciji postojećih i uvođenju novih tehnologija,
biotehnologije, proširenju proizvodnog asortimana i
uvođenju novih programa, intenzivnijem razvojnoistraživačkom radu, unapređenju marketinga,
dizajna, pakovanja, ambalaže i sl. u cilju
diverzifikacije proizvodnje.
Razvoj hemijskog kompleksa, odnosno proizvodnje
baznih hemijskih proizvoda i prerade hemijskih
proizvoda kao što su proizvodnja lekova, boja i
lakova, kozmetike, proizvodnja plastičnih masa i sl.
podrazumeva revitalizaciju postojećih proizvodnih
kapaciteta, veću finalizaciju putem prestrukturiranja
proizvodnje i izgradnju novih kapaciteta koji su
visokoakumulativni sa izvozno orijentisanim
programima, uz strogo poštovanje ekoloških zahteva.
Kapitalno intenzivan karakter proizvodnje zahteva
kontinualan razvojno-istraživački rad, primenu
informatičkih, inovacionih saznanja, kompjuterizaciju
i automatizaciju proizvodnog procesa. Kako je reč o
kompleksu sa visokim stepenom potencijalnog rizika
po sredinu, neophodno je preduzeti mere zaštite
okoline u skladu sa sanitarno-zaštitnim i
urbanističko-planskim normativima za svaku
proizvodnju ili kapacitet pojedinačno.
56
Razvoj tekstilne i lake industrije podrazumeva
rekonstrukciju i modernizaciju, prestrukturiranje
postojećih kapaciteta, funkcionalno-organizaciono
povezivanje, razvoj izvozno orijentisanih programa,
uz uvođenje viših tehnologija u proizvodni ciklus u
cilju povećanja produktivnosti, podizanje nivoa
tehničke opremljenosti rada, efikasnosti i
rentabilnosti proizvodnje. Ovaj sektor zahteva
vlasničku transformaciju, diverzifikaciju proizvodnje i
izraženiju užu specijalizaciju proizvodnih programa,
što će svakako uticati i na budući model prostorne
organizacije proizvodnje.
S obzirom da će lignit i u budućnosti biti osnovni
energetski potencijal za potrebe razvoja proizvodnje
električne energije (sve više i toplotne energije) i
sušenih lignita, a u budućnosti sintetskog gasa i
hemijske industrije, raspoloživost potencijala lignita
na relativno malom prostoru omogućava otvaranje
velikih površinskih kopova na kojima je moguće, uz
rigorozne mere zaštite životne sredine, a na bazi
krupne i savremene mehanizacije ostvariti racionalnu
i efikasnu proizvodnju. Kako je predviđeno
Strategijom razvoja, uređivanja i revitalizacije
područja Kolubarskog lignitskog basena, razvoj,
konsolidacija i revitalizacija proizvodnih kapaciteta
energetike Kolubarskog basena podrazumeva
završetak proizvodnih kapaciteta koji su u pogonu,
izgradnju započetih i novih termoenergetskih
objekata, revitalizaciju i modernizaciju postojećih
termoenergetskih postrojenja i razvoj površinskih
kopova uglja.
Građevinarstvo i industrija građevinskog materijala
imaju uslove da postanu značajna privredna
delatnost s obzirom na veličinu i raznovrsnost tržišta
AP Beograda. Da bi građevinski sektor odgovorio
novim zahtevima (izgradnja, razni vidovi urbane
obnove i dr.), neophodno je da se izvrši
prestrukturiranje, pre svega privatizacija i
specijalizacija građevinskih firmi.
Transgranična i transregionalna zavisnost
Razvojno-funkcionalno povezivanje i prostorno
integrisanje industrije AP Beograda u korelaciji je sa
različitim oblicima saradnje u okviru širih prostornih
celina u cilju stvaranja uslova za jačanje
konkurentske sposobnosti, povećanja nivoa
atraktivnosti za investiciona ulaganja i nalaženje
mesta u sistemu regionalne podele rada.
Delujući u složenom geoprostoru, industrija AP
Beograda stvara širok spektar veza i odnosa sa
okruženjem. One mogu predstavljati jedan od bitnih
elemenata za prostorno definisanje realne sfere
uticaja Beograda u cilju unapređivanja onih
potencijala i funkcija koje su od evropskog i
makroregionalnog značaja. Neophodno je prihvatiti
otvorene granice opština u cilju racionalnog
korišćenja raspoloživih resursa (prirodnih, ljudskih,
kapitalnih) sa svrhom podsticanja privrednog rasta,
uz optimalan razmeštaj privrednih aktivnosti i
sprečavanje ili svođenje na najmanju meru
negativnih efekata usled prenaglašene koncentracije.
Bitna osnova za ostvarivanje veza i odnosa je
razvijena saobraćajna mreža i mogućnost korišćenja
različitih vidova saobraćaja. Time je definisana
komparativna prednost Beograda u okviru širih
prostornih celina, koja pruža uslove za korišćenje
beogradskog čvorišta u lokalnim, regionalnim i
međunarodnim razmerama.
Koncepcija razvoja industrije područja u neposrednoj
blizini Beograda treba da bude usmerena ka višem
stepenu integrisanosti metropolitenskog područja.
Najintenzivnija saradnja ostvaruje se sa Pančevom, i
to preko dvosmernih proizvodno-industrijskih veza
(naročito sa naftno-hemijskim kompleksom) i
mogućnosti razvoja komplementarnih proizvodnih
programa, diverzifikacije prerađivačkih kapaciteta u
hemijskom, metalskom i prehrambenom kompleksu,
specijalizacije razvoja lučko-pristanišnih kapaciteta
Beograda i Pančeva. Bitne komponentne
međuodnosa čine dnevne migracije zaposlenih i
neophodnost zajedničkog programa zaštite i
unapređenja životne sredine.
Smederevska industrija je značajan snabdevač
industrije Beograda repromaterijalom, ali je
beogradsko industrijsko-urbano područje ishodište za
proizvode, pre svega, metalskog kompleksa iz
Smedereva, i iz Smederevske Palanke i za proizvode
prehrambene industrije i industrije pića.
Neophodnost prestrukturiranja metalurškog i
metalskog kompleksa u Smederevu, kao i metalskog
u Smederevskoj Palanci podrazumeva i saradnju sa
odgovarajućim proizvodnim, prometnim, finansijskim
i naučno-konsultantskim organizacijama i
institucijama iz Beograda.
S obzirom da se intenzivan urbani razvoj Beograda
odvija na sremskom području (pravac ka Staroj
Pazovi, Pećincima, Rumi), raste značaj ovih centara u
domenu funkcionalne povezanosti. S jedne strane,
reč je o značajnoj sirovinskoj bazi za beogradsku
industriju (poljoprivredne sirovine, građevinski
materijal i sl.). S druge strane, jačanjem privatnog
sektora i razvojem malih i srednjih preduzeća,
potencira se orijentacija na obogaćivanje industrijske
strukture uvođenjem novih i raznovrsnih proizvodnih
programa, viših faza prerade u okviru
agroindustrijskog kompleksa i organizovaniji i
specijalizovaniji razvoj male privrede, odnosno
zanatsko-uslužnih i dopunskih proizvodnih delatnosti
u funkciji beogradske industrije i privrede uopšte.
Položaj na Dunavu omogućava razvoj slobodnih zona
kao najdinamičnije forme aglomeriranja delatnosti, a
time se inicira saradnja industrijsko-urbanih centara
u okviru kojih su formirani lučko-pristanišni
kapaciteti. To se, pre svega, odnosi na razvoj
komplementarnih funkcija i kompatibilnih razvojnih
programa u Beogradu, Pančevu i Smederevu.
Može se očekivati i uspostavljanje ranijih ekonomskih
veza i gravitacionih zona uticaja pojedinih centara,
naročito na multimodalnim koridorima, kao
najbitnijim faktorima za integraciju. Industrijski
razvoj AP Beograda treba takođe usmeravati i
57
usklađivati i sa specifičnim razvojnim potrebama
susednih zemalja.
Prostorna organizacija
Integralni pristup planiranju industrijskog razvoja
podrazumeva zasnovanost na koncepciji održivog
razvoja i težnji ka formiranju privredne strukture
koja odgovara ekonomskim, socijalnim i ekološkim
potrebama sadašnjih generacija bez štetnih posledica
za zadovoljenje potreba budućih generacija. Iz tih
razloga, s aspekta korišćenja prostora za industrijski
razvoj, koristiće se prostorne rezerve u postojećim
industrijsko-privrednim zonama, a potom će biti
aktivirani novi lokaliteti za smeštaj industrije i drugih
privrednih delatnosti. Disperzijom proizvodnih
kapaciteta (lokaciono fleksibilnih, radno intenzivnih
industrijskih grana) iz užeg gradskog područja u
obližnje regionalne i subregionalne centre omogućiće
se ravnomerniji razvoj i razmeštaj delatnosti i stvoriti
bolja materijalna osnova za sveukupan razvoj šireg
gradskog područja.
Područje grada Beograda u užem smislu i u
narednom periodu predstavljaće okosnicu prostornog
razvoja industrije u okviru AP Beograda.
Najznačajnije zone u kojima će se u narednom
periodu obavljati industrijska delatnost su Gornji
Zemun, Surčin - Dobanovci i Autoput na sremskom
delu i Pančevački rit (Reva) na banatskom delu
teritorije AP Beograda.
Gornji Zemun je značajna zona u prostornofunkcionalnoj strukturi kako po površini koju zauzima
i broju zaposlenih, tako i po mogućnostima za dalji
razvoj. U okviru zone formirani su kompleksi
farmaceutske, elektro i prehrambene industrije, uz
druge vanindustrijske delatnosti i aktivnosti.
Kvalitetnije korišćenje u narednom periodu
podrazumeva dodatna investiciona ulaganja u
primarno infrastrukturno opremanje zone. Zbog
položaja zone i proizvodne orijentacije preduzeća
neophodno je preduzeti dodatne mere zaštite okoline
putem primene novih tehnologija i zatvorenih ciklusa
proizvodnje. Kao prostorno integrisana, zona pruža
uslove za intenzivnije korišćenje i izgradnju novih
adekvatnih proizvodnih i drugih privrednih sadržaja.
Položaj zone Autoput na stecištu koridora X i X1
(kraka prema Budimpešti) u neposrednoj blizini
železničkog punkta i aerodroma predstavlja njen
osnovni razvojno-lokacioni potencijal. Međutim,
izražen je problem nižeg stepena infrastrukturne
opremljenosti prostora. Zona je magistralnom
saobraćajnicom podeljena na dva dela te je
neophodna izgradnja adekvatnih pristupa i paralelnih
saobraćajnica. Složenu gransku strukturu iz hemijske
industrije i metalskog kompleksa upotpunjuju i
robno-transportni sadržaji. Zona je samo manjim
delom aktivirana i izuzetno je atraktivna za smeštaj
raznovrsnih privrednih aktivnosti uz potrebu
dodatnog uređivanja zemljišta i opremanja
komunalnom infrastrukturom i preventivnim merama
zaštite okolnog područja.
Zona Surčin - Dobanovci, uz obilazni Autoput,
železnički punkt i Aerodrom "Beograd", ima izuzetne
lokacione prednosti za razvoj privrednih delatnosti
koje zahtevaju veliki obim transporta tereta. Iz tog
razloga, u budućem periodu, industrija neće biti
dominantna delatnost u zoni, a njen smeštaj
uslovljen je izborom proizvodnih kapaciteta zbog
blizine naselja i veoma kvalitetnog poljoprivrednog
zemljišta. Prostorni kapaciteti ovog lokaliteta za sada
su nedovoljno iskorišćeni, a zbog blizine naselja i
kvalitetnog poljoprivrednog zemljišta u okruženju
intenzivnije korišćenje podrazumeva adekvatno
komunalno opremanje i odgovarajuće mere zaštite
okoline.
Privredna zona Pančevački rit (Reva), sa izraženom
koncentracijom industrije (hemijska i industrija
prerade nafte, metalski kompleks, elektroindustrija i
grafička delatnost) zauzima značajno mesto u
prostornoj organizaciji industrije AP Beograda. Pored
industrije, u zoni su locirani objekti drugih privrednih
delatnosti (građevinarstvo, skladišta i dr.). Za sada
se pristup zoni odvija samo drumskom
saobraćajnicom. Mogućnosti prostornog širenja zone
su duž Pančevačkog puta i ka železničkoj stanici
Ovča, ali su uslovljeni rešavanjem već sada izraženog
problema odvođenja otpadnih voda i sprovođenjem
mera zaštite putem tehnološki inoviranih proizvodnih
programa i podizanje sanitarno-zaštitnog pojasa.
U prostornoj strukturi izdvaja se industrijska zona
Novi Beograd sa dobrom komunalnom
infrastrukturnom opremljenošću i znatnim prostornim
mogućnostima za budući razvoj, ali je neophodno
osavremenjivanje tehnoloških proizvodnih programa
pa čak i dislociranje pojedinih objekata (FOB), kako
bi se izbegli konflikti sa okolnim stambenim
sadržajem.
Pored navedenih, predviđeni su novi lokaliteti za
razvoj zona (od kojih su neke delom aktivirane) sa
prvenstveno skladišno-transportnim sadržajem, dok
će proizvodna industrijska aktivnost biti zastupljena u
znatno manjoj meri. To su Batajnica, Surčin (RTC),
Vrčin i drugi manji lokaliteti uz trasu obilaznog
Autoputa i na stecištu magistralnih i saobraćajnica
nižeg ranga (na izlaznim pravcima iz Beograda),
zatim Boleč, kao i inicijalno otvaranje Velikoselskog
rita. Aktiviranje ovih lokaliteta odvijaće se postepeno
jer zahteva znatna materijalna sredstva za
uređivanje i opremanje zemljišta.
Industrija će se u planskom periodu razvijati i u
okviru zona koje nemaju prostorne mogućnosti za
širenje jer se nalaze okružene drugim gradskim
sadržajem, ali u daleko manjem obimu aktivnosti
nego do sada, sa izraženim potrebama
prestrukturiranja proizvodnje sve do transformacije
proizvodnih u poslovne delatnosti (zona Luka
"Beograd", Ada Huja, Mali Makiš i dr). Aktivnosti u
zonama Rakovica, Železnik i Novi Beograd moraju da
se transformišu sa strukturnog i tehnološkog aspekta
uz visoki stepen zaštite okolnog prostora.
Industrije na pojedinačnim lokacijama u okviru
kontinualno izgrađenog gradskog tkiva uglavnom
ugrožavaju funkcionisanje ostalog gradskog sadržaja.
Uz tehnološko i programsko prestrukturiranje, treba
težiti ka prenameni ovih lokaliteta i postepenom
58
izmeštanju proizvodnje van centralnog dela grada
(IKL, "Pivara", "Duga", "Pamučni kombinat" i dr.).
Buduća prostorna organizacija industrije u širem
beogradskom području biće bazirana na razvojnoprostornim pogodnostima, realnoj sirovinskoj osnovi,
kadrovskom potencijalu i postojećim kapacitetima
kojima predstoji strukturna transformacija, uz veoma
stroge mere zaštite životne sredine.
U opštini Obrenovac postojeće industrijske zone
imaju različite mogućnosti prostornog širenja.
Industrijska zona Urovci, i pored veoma složene
granske strukture industrije koja je tu locirana
(energetika, prehrambena, mašinska, elektronska i
dr.), ima uslove za širenje u južnom pravcu uz
dodatno infrastrukturno opremanje. Restrukturiranje
starih i izbor novih proizvodnih programa
podrazumeva detaljne analize uticaja na stanje
životne sredine sa merama njene zaštite. Industrijska
zona Barič zbog položaja između saobraćajnice i
rečnih tokova ima ograničene prostorne mogućnosti
za širenje. Razvoj u narednom periodu, pored raznih
oblika transformacije, podrazumeva i dodatne mere
zaštite okolnog prostora i rečnih tokova.
Aktiviranje lokaliteta Grebača za razvoj nove zone
uslovljeno je materijalnim mogućnostima jer zahteva
kompletno infrastrukturno opremanje prostora, a
uglavnom je namenjena za izmeštanje postojećih
proizvodnih kapaciteta iz centra, razvitku drugih
privrednih sadržaja uz maksimalne mere ekološke
zaštite prema evropskim standardima.
Pored veoma intenzivnog razvoja površinskih kopova,
prostorno širenje industrije u opštini Lazarevac delom
će se odvijati u okviru postojećih lokaliteta u blizini
kopova (Vreoci, Veliki Crljeni), a delom na novoj
lokaciji. U opštinskom centru predviđena je nova
industrijska zona na površini između Ibarske
magistrale i železničke pruge. Privođenje nameni
podrazumeva rešavanje imovinsko-pravnih odnosa i
infrastrukturno opremanje lokaliteta za smeštaj malih
i srednjih kapaciteta različitog proizvodno-privrednog
sadržaja. Postoje i predispozicije za razvoj
industrijskog parka koji bi, pored proizvodne, imao i
izraženu poslovno-edukativnu funkciju s obzirom na,
u regionalnim okvirima, dominantnu orijentaciju
zasnovanu na ekstraktivnoj industriji i pomoćnim
industrijskim granama (proizvodnja i održavanje
energetske opreme, mernih instrumenata i sl.). Za
formiranje manjih, potencijalno atraktivnih radnih
zona, mogu poslužiti i prostori u blizini saobraćajnica.
U znatnoj meri narušen kvalitet životne sredine
inicira preduzimanje razvojnih mera zaštite kako bi
se negativni trendovi minimizirali optimalnom
organizacijom funkcija.
Najznačajni element u prostorno-funckionalnoj
strukturi Mladenovca sa mogućnošću prostornog
razvoja je industrijsko-privredna zona "Jug". Ostali
lokaliteti nemaju mogućnosti za širenje ili pak iz
ekonomskih razloga nameću potrebu prenamene,
transformacije, delom i dislokaciju prerađivačkih
kapaciteta (npr. Klanica sa lokaliteta „Grad",
transformacija nekog od postojećih industrijskih
objekata u trgovinsko-poslovni centar u funkciji
buduće banje Selters i sl.). Zona "Jug" sastoji se iz
segmenata koji su vezani na železničku i drumsku
saobraćajnicu i uz dodatno Infrastrukturno
opremanje omogućava razvoj u planskom periodu.
Ona će, pored rekonstrukcije, modernizacije i
prestrukturiranja kapaciteta, zadržati diverzifikovanu
strukturu industrijskih grana (metaloprerađivačka,
prerada nemetala, prehrambena, elektroindustrija).
Istovremeno, uređivanjem vodotoka Luga, uz
odgovarajuće pripremne radove (nivelacija terena i
dr.) i infrastrukturno opremanje, formiraće se još
jedna industrijska zona kao novi prostorno integrisani
segment u zoni "Jug".
Ograničene mogućnosti razvoja (prostorne i
ekološke) postojećih industrijskih kapaciteta u
Grockoj iniciraju aktiviranje pojedinih lokaliteta koji
imaju predispozicije da prerastu u značajne zone
različitog proizvodno-robno-transportnog sadržaja.
Reč je o lokalitetu Boleč - Leštane, pored budućeg
koridora ka Banatu i Vrčin na stecištu planiranog
obilaznog Autoputa oko Beograda i gradskog
Autoputa, i to u dugoročnijem periodu. Uz rešavanje
problema saobraćajne povezanosti Vrčina i Grocke
(preko Zaklopače) postoje uslovi za razvoj manje
industrijske zone zapadno od centra opštine.
Budući razvoj proizvodnih kapaciteta u Barajevu i
Sopotu (odnosno Ralji) nakon vlasničke i
programsko-tehnološke transformacije odvijaće se na
postojećim lokacijama uz strogo pridržavanje
propisanih mera zaštite životne sredine. U opštinskim
centrima postoje mogućnosti za razvoj drugih
aktivnosti koje mogu biti u indirektnoj vezi sa
proizvodnim delatnostima (mala privreda, formiranje
obrazovnih i naučnih centara i sl.).
59
Tabela br. 14
Značajnije zone za razmeštaj industrije
Područje
Zone
P (u ha)
Napomena
Grad Beograd
- Gornji Zemun
437
(područje
Generalnog
- Autoput
- Surčin-Dobanovci
597
272
plana)1
- Pančevački rit (Reva)
610
- Boleč
- Vrčin
112
135
- Velikoselski rit
203
- neophodno je dodatno uređivanje zemljišta i
infrastrukturno opremanje
- sprovođenje mera zaštite životne sredine
- Vreoci
- Veliki Crljeni
142
104
- razvoj postojećih kapaciteta uz dalju
specijalizaciju proizvodnog programa
- Lazarevac - nova industrijska zona
32
Opština
Lazarevac2
- razvoj postojećih preduzeća uz
restrukturiranje
- razvoj dislociranih pogona iz gradskog centra
- razvoj novih prerađivačkih kapaciteta, MSP i
ostalih
privrednih delatnosti (skladišta, proizvodno
zanatstvo, saobraćajne baze, i dr.)
- aktivna zaštita okoline
- razvoj MSP, mogućnost formiranja
industrijskog parka sa poslovnim aktivnostima
- razvoj drugih privrednih aktivnosti
(postrojenja za prečišćavanje vode, skladišta i
dr.)
- dodatno infrastrukturno opremanje prostora
- sprovođenje mera zaštite okoline
- "Jug" 1 i 2
Opština Mladenovac3
ukupno
- "Jug" 3
Opština Obrenovac4 - Urovci
- Barič
Opština Grocka
Opštine Barajevo i
Sopot
120
- razvoj postojećih preduzeća uz
restrukturiranje, razvoj ostalih delatnosti
(saobraćaj, građevinarstvo, proizvodno
zanatstvo i dr.)
- neophodno je dodatno komunalno opremanje
i mere zaštite
- razvoj različitih privrednih delatnosti
(industrija, građevinarstvo, mala privreda,
skladišta i dr.) i MSP u skladu sa merama
zaštite okoline
- neophodni su pripremni radovi i
infrastrukturno opremanje lokaliteta
- razvoj postojećih prerađivačkih kapaciteta uz
neophodnu inovaciju proizvodnih programa
8005 264
- razvoj drugih delatnosti (saobraćaj,
građevinarstvo, proizvodno zanatstvo,
veletrgovina i dr.)
- mere za minimiziranje negativnih efekata po
okolinu
- Grebača
342
- razvoj dislociranih pogona iz centra,
mogućnost razvoja industrijskog parka sa MSP i
komplementarnim delatnostima uz mere
aktivne zaštite životne sredine
- potrebna je priprema terena i infrastrukturno
opremanje
Razvoj industrije u okviru većih proizvodnih zona na lokalitetima Boleč i Vrčin predstavljene u
okviru GP Beograda
Nemaju uslove za razvoj većih industrijsko-proizvodnih zona
1 - GP grada Beograda 2021 - faza: Nacrt; 2 - Prostorni plan područja eksploatacije Kolubarskog lignitskog
basena - Strategija razvoja, uređivanja i revitalizacije područja - radna verzija; 3 - GP Mladenovca; 4 - GP
Obrenovca; 5 - površina obuhvata deponiju pepela i šljake
60
4.4. Turizam, sport i prostorni potencijali
Položaj Beograda, prirodni diverzitet i kulturne
vrednosti predstavljaju osnov za razvoj turizma kao
komplementarne privredne grane sa saobraćajem,
industrijom i energetikom na jednoj strani, i kao
aktivnosti koja može uspešno da promoviše i afirmiše
prirodni, kulturni i privredni identitet grada na drugoj
strani. Sport sa vrhunskim potencijalima predstavlja
aktivnost kojom se podržava razvoj turizma i
istovremeno daje posebno obeležje gradu Beogradu
u širim regionalnim okvirima. Sa tog stanovišta,
osnovni sektorski cilj je sistematska valorizacija svih
prirodnih i kulturnih potencijala AP Beograda, i
njegovog diverziteta, kao i sportske infrastrukture,
skladno povezanih u poteze i celine koje mogu da
privuku pažnju turista iz naše zemlje i Evrope, kako
tranzitnih tako i ciljnih.
Turizam i sport, kao međugranski integralni segmenti
privrednog i društvenog razvoja treba da povežu
saobraćaj, trgovinu, kulturu, javne usluge, zdravstvo,
a u pogledu distribucije u prostoru treba da se
razvijaju preko planski identifikovanih poteza
(koridora), zona i lokacija sa specifičnim obeležjima,
što može da poveća ukupnu atraktivnost AP
Beograda.
- određivanje lokacija za sportske i rekreativne
objekte, hotele, motele, kampove i druge objekte
turističkog smeštaja;
- formiranje mreže i zona ugostiteljskih objekata
prema kategorijama: reprezentativni, standardni,
ambijentalni, specifični i sl.;
- definisanje lokacija i sadržaja informativnih
punktova za celinu i pojedine delove AP Beograda
prema specifičnostima;
- kvalitetna prezentacija vrhunskih objekata i celina
od kulturnog i istorijskog značaja, uz
preduzimanje neophodnih mera uređivanja
okoline;
- prioritet sistematskom uređivanju ekološki očuvanih
predela i celina;
- obezbeđivanje mreže raznorodno opremljenih i
uređenih sportskih objekata i prostora za
masovnije uključivanje stanovnika u sportskorekreativne aktivnosti shodno svojim afinitetima,
potrebama i mogućnostima, kao i njihova
ravnomernija distribucija u prostoru;
4.4.1. Sektorski zadaci
- podsticanje izgradnje i uređivanja novih sportskih
kompleksa i sadržaja koji mogu afirmisati razvoj
sporta i sportskog turizma;
- aktiviranje privredno-komunikacijskih veza
Beograda i drugih urbanih centara u okruženju
(Obrenovac, Lazarevac, Mladenovac, Smederevo,
Pančevo, Ruma) na nacionalnom i međunarodnom
nivou radi definisanja turističkog prometa, kao
indikatora razvoja;
- podizanje nivoa kvaliteta tehničke opremljenosti
svih postojećih sportskih objekata, centara,
terena, igrališta i sadržaja u objektima, a svuda
gde je to moguće postizanje nivoa koji
omogućava i takmičenja na međunarodnom
nivou;
- formiranje integralnih ambijentalnih celina
zasnovanih na kulturnom i istorijskom nasleđu,
upotpunjenih odgovarajućim kvalitetnim
sadržajima (pešačke zone, čaršije, kulturnoistorijski lokaliteti i staze velikih evropskih
kultura);
- rekonstrukcija svih postojećih sportskih objekata i
terena, dečjih igrališta u okviru drugih namena (u
okviru stambenih blokova, zone poslovanja,
specijalizovanih ustanova i centara);
- jačanje komparativnih prednosti AP Beograda
unapređivanjem kvaliteta prirodnih potencijala
(šume, jezera, lekovite vode, kulturno-istorijski
sadržaji i dr.) za najraznovrsnije oblike
rekreativnih aktivnosti: lov, ribolov, turizam,
škole sportova, kampusi i sl.;
- završetak započetih sportskih objekata, površina ili
kompleksa i realizacija novih objekata i sadržaja i
- uređivanje obala jezera, reka i akumulacija.
4.4.2. Prostorno-razvojna koncepcija
Prostorna organizacija turizma
- usmeravanje razvoja novih sportskih centara i
objekata ka racionalnom korišćenju prirodnih
resursa (šuma, reka, jezera, lekovitih voda,
istorijskih lokaliteta) za različite oblike rekreacije,
lovnog turizma, škole sportova, kampuse i sl. uz
maksimalnu primenu kriterijuma za zaštitu i
očuvanje prirode, prirodne i kulturne baštine i
životne sredine, i njihovom daljem unapređenju;
- sistematizovanje sportskih, rekreativnih i kulturnih
potreba građana radi destiniranja zona i pravaca
komunikacije;
Turizam treba da se reafirmiše kao značajna
privredna i kulturna delatnost do 2006. godine da bi
do 2011. godine učvrstio pozicije AP Beograda kao
značajne i atraktivne metropole jugoistočne Evrope i
metropole na Dunavu, konkurentne drugim
dunavskim metropolama. Prostorni razvoj turizma
zato će biti organizovan sa osnovnog stanovišta da
AP Beograda predstavlja turističku zonu I ranga u
Republici Srbiji, sa specifičnim vidovima turizma koji
proističu iz karaktera prirodne, kulturne i privredne
strukture sa Beogradom kao najvećim privrednim i
kulturnim centrom države.
61
Prostorna organizacija razvoja turizma vršiće se
preko tri razvojna pravca:
1. Dunavski pravac sa posebnom ponudom koji
povezuje Beograd uzvodno sa Novim Sadom i
jednim krakom preko Banovaca, Starog
Slankamena do Krčedina, a nizvodno preko
Grocke sa Smederevom i dalje u pravcu Golupca i
Kladova, odnosno prema levoj obali preko
Pančeva, Omoljice i Starčeva u pravcu Kovina i
Deliblatske peščare. Osnovni sadržaji ovog pravca
koji predstavlja deo evropskog koridora VII vezani
su za kulturu, nautički i vikend turizam. Na desnoj
obali, od evropskog značaja je povezivanje velike
kulturne staze rimskog limesa, u pravcu Kladova,
kombinovane sa velikim tragovima srpske
srednjovekovne kulture (smederevska i golubačka
tvrđava) i neolita (Vinča). Evropski projekat
"Parkovi kulture na Dunavu" buduća je
orijentacija za ovo povezivanje. Obnova i
programsko oplemenjivanje gročanske čaršije i
manjih objekata od kulturnog i turističkog značaja
treba do 2006. godine da dobije svoj puni zamah.
Nautički turizam biće potenciran izgradnjom
marina u Beogradu, Grockoj i Smederevu sa
turističkim i rekreativnim programom koji će da
kompletira ponudu na ovoj obali (Ada Huja,
Gročanska ada, Jugovo). Na levoj obali značajno
je aktiviranje starog jezgra Pančeva i nizvodno,
povezivanje preko manastira Vojlovica, lokaliteta
u Starčevu, festivala u Omoljici, rekreativnoj zoni
kod Banatskog Brestovca (povezivanje sa
Grockom), kao i srednjoevropske kulturne staze
duž banatske vojne granice. Izgradnja mostova
kod Vinče (posle 2011. godine) i aktiviranje skela
treba da pomognu povezivanju dve obale u
turističke svrhe;
2. Šumadijski pravac treba da aktivira najznačajniju
turističku osovinu AP Beograda koja će da poveže
sa severa Nacionalni park Frušku goru, Sremske
Karlovce, vikend zonu u Čortanovcima, preko
starog jezgra Zemuna i Beograda kao fokusne
tačke, južno preko Avale, Trešnje, Kosmaja,
Guberevačkih šuma sa Lipovičkom šumom, i dalje
preko Mladenovačke banje prema Oplencu,
Kragujevcu i Aranđelovcu sa Bukuljom. Pored
obnove starog jezgra Zemuna i delova starog
Beograda, sa upotpunjenim sadržajem biće
revitalizovana Avala sa spomenikom "Neznanom
junaku", izletište na Trešnji, uz neophodnu
infrastrukturu i privatne akcije oko izgradnje
turističkih objekata (Kosmaj sa obnovljenim
hotelom i manastirima Pavlovac i Tresije),
festivala filma u Sopotu, vikend zonom
kontrolisanih kapaciteta. Pretvaranjem
Mladenovca u grad više ekološki orijentisan,
omogućiće se razvoj banje, i to povezivanjem
Seltersa i Koraćičke banje u jedinstven kompleks i
orijentisan, u jednom delu, na evropsku klijentelu.
Blizina Oplenca i Bukovičke banje daje ovom
prostoru nove ekološko-turističke kvalitete i
3. Savsko-kolubarski pravac koji može da se aktivira
u turističke svrhe na levoj obali Save, sa vezom
kod Obrenovca prema desnoj obali. Surčin će u
tom pogledu da razvija sportsko-rekreativni
program ("Olimpijsko selo", rekreativni centar
Galovica, golf igralište) i regionalne veze prema
južnom Sremu u pravcu Kupinova i Obedske bare
i dalje prema Rumi. Na ovom pravcu izvršiće se
precizna valorizacija prirodnog predela i pejzaža,
sa mogućnošću pošumljavanja i kvalitetnijeg
uređivanja autohtonog močvarnog prostora oko
Crnog luga. Crkva u Dobanovcima, kao i
rekreativni kompleks u blizini Autoputa mogu da
upotpune turističku ponudu. Veza mostom preko
Save kod Obrenovca omogućava aktiviranje
obrenovačke čaršije i otvaranje nove banje
povezane sa izletištem Zabran i lovnim revirom
preko Mislođina. Poseban značaj ima mogućnost
korišćenja rekultivisanih površina REIS
"Kolubara", uz dodatno uređivanje za potrebe
turizma ili sporta i rekreacije.
U kooperaciji sa širim metropolitenskim područjem
razvijaće se sledeći vidovi turizma:
- Tranzitni turizam - povoljan geografski i saobraćajni
položaj Beograda odredio mu je funkciju tranzita
robe i putnika u više pravaca. Sa aspekta turizma
najznačajnije su drumske saobraćajnice, a znatno
manje železničke pruge, plovni putevi Savom i
Dunavom i vazdušni saobraćaj. Tranzit putnika
odvija se na putnim pravcima od Novog Sada,
Zagreba, iz pravca Pančeva, kao i u obrnutom
smeru, zatim iz Smederevskog Podunavlja i
Pomoravlja, kao i iz obrenovačke Posavine i
Šumadije. Najveći značaj ima Autoput Zagreb-Niš
(koridor X), koji je na delu Beograda istovremeno
i gradska saobraćajnica. Obilaznica u izgradnji
preko Save iz pravca Srema ka Šumadiji ubrzaće
tranzit putnika na pravcima zapad-jug i obrnuto.
Navedeni pravci nisu dovoljno infrastrukturno
opremljeni, te prioritet predstavlja adekvatno
opremanje koridora do 2004. godine. Posebnu
pažnju treba posvetiti saobraćajnici Budimpešta Subotica - Novi Sad - Beograd - Niš - Atina, koja
u vezi sa predstojećom olimpijadom u Grčkoj ima
niz prioriteta. Punktove za kraće zadržavanje uz
tranzitne saobraćajnice potrebno je urediti na
prilazima gradu (benzinske pumpe, servisne
radionice, restorani, smeštajni objekti,
menjačnice, prodavnice suvenira, turističke
agencije, sportska oprema i dr.). U tom smislu
treba koristiti činjenicu da se putnici u tranzitu po
pravilu ne udaljavaju od glavnih saobraćajnica, te
uz njih treba formirati odgovarajuću ponudu.
Prostor Zučkog polja i Belopotočkih padina Avale
ima posebne predispozicije za prihvat tranzitnih
turista sa mogućnošću povezivanja Avale i
Autoputa i izgradnje turističkog kompleksa
zasnovanog na termalnim vodama Zučkog polja i
neizgrađenim površinama Avale. Kada je reč o
tranzitu putnika železnicom, glavnu ulogu u
plasmanu turističke robe, usluga i propagandnog
materijala imaju železničke stanice. Pristanište na
Savi u funkciji međunarodnog putničkog
saobraćaja Dunavom (koridor VII) prioritetno
zahteva proširenje, modernizaciju i povezivanje
sa centrom grada radi očekivanog povećanja
pristajanja putničkih brodova.
62
- Stacionarni turizam - gradsko jezgro Beograda
bogatstvom spomenika, arhitektonskih,
građevinskih i istorijskih građevina, turističkougostiteljskim objektima, kulturnim institucijama i
sportskim objektima, kao i drugim sadržajima
predodređeno je za stacionarni boravak turista.
Sa više od 15.000 ležaja u svim vrstama
smeštajnih kapaciteta, Beograd ne zadovoljava
savremenu turističku potražnju, te se planira
izgradnja novih 10.000 ležaja do 2011. godine na
povoljnim lokacijama. Sadržaj boravka turista
ispunjava se upoznavanjem znamenitosti ili
učešćem u kulturnim i sportskim manifestacijama.
Kratko zadržavanje turista negativno se odražava
na ekonomske efekte turizma i ugostiteljstva. U
tom smislu potrebno je definisati sadržaje
turističkog boravka u gradu i neposrednoj okolini.
Stacionarni turizam treba razvijati
komplementarno sa kongresnim skupovima,
sajamskim priredbama, sportskim i kulturnim
manifestacijama jer učesnici navedenih skupova
čine većinu gostiju. Osmišljavanjem i ponudom
sadržajnih programa za dva, tri dana boravka,
turističke organizacije moraju da zahvate brojne
prirodne i antropogene vrednosti i istaknu
specifičnosti AP Beograda u pogledu kulture,
spomenika, muzeja, gastronomije i izletničkih
mesta. Poslovne funkcije Mladenovca, Lazarevca i
Obrenovca usloviće potrebu za većim kvalitetom
turističke usluge i ponude u ovim centrima i
njihovom okruženju.
- Kongresni turizam - Centar "Sava" i slični objekti u
Beogradu pogoduju razvoju kongresnog turizma,
koji spada u vrstu turizma sa kratkim boravkom.
Od velikog značaja su međunarodni kongresni
skupovi jer doprinose povećanju broja stranih
turista i noćenja, što uslovljava odgovarajuće
ekonomske efekte. Predviđena je izgradnja
poslovnog centra evropskog formata u priobalju
Save do 2011. godine. Ponudu naučnih, stručnih i
poslovnih skupova po sistemu kongresnog
turizma, naročito za manji broj učesnika,
potrebno je formirati i u nekim centrima AP
Beograda. Za to najpovoljniji uslovi (sale,
smeštajni i ugostiteljski kapaciteti) postoje u
Zemunu, Mladenovcu, Lazarevcu, Grockoj, na
Avali, Kosmaju i u Obrenovcu.
- Turizam poslovnih ljudi komplementaran je sa
kongresnim i odvija se tokom cele godine
promenljivim intenzitetom. Poslovni svet zahteva
specifičnu organizaciju ponude, vezuje se za
centralne delove Beograda, ali i za objekte u
neposrednoj okolini. Razvoju turizma poslovnih
ljudi može doprineti raznovrsna ponuda zdrave
hrane i gastronomskih specijaliteta nacionalne
kuhinje, kao i ponuda objekata za fizičku i
duhovnu rekreaciju.
- Nautički turizam - Dunav i Sava, kao i jezero kraj
Ade Ciganlije, Markovačko i Rabrovačko jezero u
okolini Mladenovca itd., odnosno rukavci Dunava i
veštačka jezera na levom priobalju, osnova su
razvoja nautičkog turizma. Potrebno ih je
zakonski štititi i na svrsishodan način turistički
valorizovati. Značaj Dunava kao evropskog
koridora VII upućuje na mogućnost otvaranja
nautičkih centara na Savi i Dunavu i uređivanja
ovih reka u centralnoj zoni Beograda kao "vodenih
bulevara". Izgradnja marine "Dorćol" planirana je
do 2006. godine, a marine Grocka do 2011.
godine. Prema nautičkim uslovima moguća je
izgradnja i marine na Savi kod Obrenovca.
Aktiviraće se sistem kanala Galovica, koji je
svojevremeno pripreman za nacionalna i
međunarodna takmičenja u veslanju na mirnim
vodama. Treba ga osmišljavati komplementarno
sa sportskim centrom u Surčinu. Vodene površine
sa leve strane Dunava omogućavaju premeštanje
dela nautičkih i sportsko-rekreativnih aktivnosti
na šire okruženje, što se očekuje posle 2011.
godine.
- Kulturno-manifestacioni turizam - uslovljen je
organizovanjem različitih lokalnih, regionalnih,
nacionalnih i međunarodnih priredbi na
otvorenom prostoru, ali i u odgovarajućim
objektima. U Beogradu za to ima dovoljno uslova
(Kalemegdan, Ada Ciganlija, Filmski grad,
Topčider, Tašmajdan, Gardoš, Sajam, pozorišta,
kongresne dvorane, sportske dvorane u Grockoj,
Obrenovcu, Lazarevcu, mladenovački Selters). Za
okolinu AP Beograda vezuje se više lokalnih i
regionalnih manifestacija, te je sažimanje,
rangiranje, osavremenjivanje i pravovremena
turistička propaganda neophodna (ŽISEL u
Omoljici, likovne manifestacije u Opovu i
Aranđelovcu i sl.). Posebnu pažnju treba posvetiti
međunarodnim kulturnim i sportskim
manifestacijama od kojih neke imaju
višedecenijsku tradiciju i već su ušle u programe
važnijih zbivanja kod nas i u Evropi (FEST,
BEMUS, BITEF, BELEF, maraton, Trka kroz vekove
na Kalemegdanu i sl.).
- Dečji i omladinski turizam obuhvata brojnu mladu
populaciju i može se usmeravati prema kulturnim
i sportskim manifestacijama. Može se realizovati
tokom cele godine jer ne zavisi od vremenskih
uslova, čime se postiže viši stepen iskorišćenosti
kapaciteta. Beograd može da organizuje i trajno
održava školu košarke i drugih ekipnih sportova
na komercijalnoj osnovi za domaće i strane
učesnike dečjeg i omladinskog uzrasta. Dečji i
omladinski turizam potrebno je razvijati u
neposrednoj okolini Beograda kada je reč o
učenicima osnovnih i srednjih škola koji praktikuju
rekreativnu nastavu. Obnovom postojećih i
izgradnjom novih centara škole u prirodi
(Lazarevac, Barajevo, Grocka, Avala, Kosmaj,
Obedska bara, Kupinovo, Lipovica, Guberevačke
šume) izbeglo bi se odvođenje učesnika u
udaljene centre. Zajednica dečjih odmarališta
Beograda u tom pogledu mora imati posebne
zadatke. Preko opštinskih planova i inicijativa
obezbediće se lokacije za nove objekte, po
sistemu "škola u prirodi".
- Ekskurzioni turizam - pored tranzita putnika, na
kratak boravak turista utiču i učesnici ekskurzija.
Među njima su najbrojniji učenici iz gradova
Srbije. Ekskurzionim turizmom ka bližoj i daljoj
okolini Beograda (Grocka, Avala, Kosmaj,
mladenovački Selters, Obedska bara, manastir
63
Fenek) moguće je obuhvatiti domaće i strane
posetioce koji učestvuju u sajamskim priredbama,
kongresnim i poslovnim skupovima. Plasman
prirodnih i antropogenih istorijskih i savremenih
vrednosti, uz ponudu kulinarskih specijaliteta
domaće kuhinje, ekonomski je opravdan. U tom
smislu, moguće je organizovati i ekskurzije ka
Sremskim Karlovcima, Fruškoj gori, Novom Sadu,
Šumadiji, Đerdapu, Aranđelovcu i Valjevu.
- Zdravstveno-lečilišni turizam ima dugu tradiciju u
mladenovačkom Seltersu i zadovoljavajuće
medicinske i ugostiteljske objekte
komplementarne sa planinom Kosmaj i
Markovačim jezerom. Funkcionalnim
povezivanjem sa banjom Koraćicom i Kosmajem,
razvijaće se kao banjski kompleks. Blizina
prometnih saobraćajnica, Kosmaja i Save
omogućava razvoj centara zdravstvenog,
rekreativnog i manifestacionog turizma, koji već
imaju izvesne medicinske i turističko-ugostiteljske
objekte. Do 2011. godine planira se i razvoj
Obrenovačke banje, povezane s rekreativnim
kompleksom Zabran na Savi.
- Izletnički turizam uslovljen je postojanjem
prostranih i po izgledu različitih izletišta u bližoj i
daljoj okolini Beograda. Severna izletnička zona
pruža se ka Pančevu i dalje ka Deliblatskoj
peščari. Granicu zone predstavlja Dunav od
Opovačkog Dunavca, preko Begaljice i
Forkontumca do Čakljanca i dalje do Banatskog
Brestovca. Jugoistočna izletnička zona vezuje se
neposredno za desno priobalje Dunava od
Beograda preko Boleča, Ritopeka i Vinče ka
Grockoj i dalje ka Jugovu i Smederevu. Južna
izletnička zona predstavljena je blago
zatalasanom Šumadijom od podnožja i vrha Avale
do Kosmaja. Obuhvata Trešnju i Guberevačke
šume, Šuplji kamen, Lipovicu i Baćevac. U
nastavku je planirana veza ka Topoli i
Aranđelovcu. Zapadna izletnička zona obuhvata
desno priobalje Save od Ade Ciganlije prema
Obrenovcu (prostor između Mislođina i Draževca).
Nadovezuje se levo priobalje Save sa kanalom
Galovica, Surčinom, Kupinovom i Obedskom
barom.
- Eko turizam može se razvijati na Obedskoj bari kao
zaštićenom hidrografskom objektu i značajnoj
ornitološkoj stanici. U manjoj meri to važi za
rukavce Dunava pored njegove leve obale.
Posebno mesto u ovom smislu pripada adama na
Dunavu i Savi, sa naglaskom na Veliko ratno
ostrvo, koje već godinama ima i druge turističke
funkcije. Od značaja su Avala, Lipovička šuma,
Guberevačke šume, priobalja Save i Dunava kao
staništa hidrofilne vegetacije i ptica močvarica.
Paralelno sa razvojem ekoloških privrednih zona u
severnim delovima opština Mladenovac i Sopot,
kao i južnim delovima opština Barajevo i
Lazarevac, razvijaće se posebni oblici ekološkog
turizma komplementarni sa razvojem ekološkog
voćarstva i stočarstva.
- Lovni turizam - veliku prednost Beograda, kao
snažnog poslovnog centra, predstavlja blizina
lovnih revira na maloj udaljenosti. U tom smislu,
definisane su zone za razvoj lovnog turizma: zona
na levoj obali Dunava prema ušću reke Tise, zona
na pravcu Kosmaj - Guberevačke šume, zona na
levoj obali Save (Crni lug) i zona između Mislođina
i Draževca u opštini Obrenovac. Razvoj lovnog
turizma u ovim zonama zahteva izradu posebnog
programa uz primenu mera ekološke zaštite.
- Sportski turizam - sportska infrastruktura u
Beogradu, Lazarevcu, Obrenovcu i Mladenovcu
predstavlja veliku šansu AP Beograda za
organizaciju velikih sportskih manifestacija i za
razvoj turizma. Posebna pažnja će biti usmerena
na osavremenjavanje i sistemsko povezivanje
sportske infrastrukture i pratećih sadržaja sa
ciljem jačanja sportskog turizma i zaokruživanja
kompleksa sportskih objekata koji mogu
odgovoriti potrebama organizacije vrhunskih
sportskih takmičenja.
Prostorna organizacija sporta i rekreacije
Razvoj AP Beograda u oblasti takmičarskog,
rekreativnog i školskog sporta doprinosi afirmaciji i
jačanju uloge u mreži gradova podunavskih zemalja,
gradova balkanskog regiona i konačno ka podizanju
nivoa značaja u sistemu drugih evropskih gradova.
Planom su obuhvaćene dve vrste osnovnih struktura
u prostoru koje su namenjene sportu i rekreaciji.
Jedno su sportski objekti i kompleksi u urbanom
tkivu u kome dominiraju izgrađene strukture
(stadioni, sportski centri, sportske dvorane,
kompleksi bazena, sportske sale u okviru kompleksa
škola i sl.), a drugo su kompleksi u kojima dominira
zelenilo (kao što su parkovske površine, park-šume,
obale jezera upotpunjene trim stazama, stazama
zdravlja, biciklističkim stazama, dečjim igralištima i
sl. Tu spadaju i golf tereni, lovišta, akvatorije za
nautičke sportove i dr. Sportski objekti i kompleksi u
urbanom tkivu, shodno Zakonu o sportu, svrstavaju
se u tri grupe: rekreativni, takmičarski i školski.
Prostori za organizovanu - aktivnu rekreaciju na
uređenim površinama obuhvataju sportske objekte,
sportska igrališta i prostore za rekreaciju,
obučavanje, treninge, pripreme za takmičenja, kao i
takmičenja na lokalnom ili međunarodnom nivou.
Sadrže igrališta za fudbal, tenis, košarku, rukomet,
ragbi, hokej i sl., sportske hale, bazene, objekte za
gimnastiku, borilačke sportove, stoni tenis, kuglanje i
drugo. Sportsko-rekreativni centri su u funkciji
sportskih aktivnosti građana, treninga, priprema i
takmičenja sportista, nastava fizičkog obrazovanja i
sportske škole, korektivne gimnastike, sportske
akcije i manifestacije, zdravstvene zaštite za
korisnike sportskih centara. Mogu ih osnivati pravna
ili fizička lica i imaju javni režim korišćenja.
Specijalizovani sportski kompleksi na otvorenom
prostoru obuhvataju:
- golf terene koji su planirani u okviru lokaliteta
izrazitih predeonih vrednosti, bogatih vodom i
dobro saobraćajno povezanih. Bliže definisanje
lokacija izvršiće se na osnovu tražnje investitora,
64
razvojnih programa lokalnih zajednica i posebnih
studija pogodnosti uređivanja u urbanističkim
planovima;
- strelišta - za organizaciju različitih vrsta sportskog
streljaštva potrebna je površina od oko 20 ha u
okviru topografski izdvojenog po mogućstvu
šumom opasanog prostora. Obavezno je
obezbeđenje objekta u skladu sa zakonom,
pravilima, propisima (izrada balističkog projekta i
sl.). Veličina, sadržaj i oprema ove vrste sportskih
površina zavisiće od potreba lokalne zajednice,
odnosno sportskog društva;
- lovišta - za sportski (turistički i privredni) lov
područja daljeg razvoja su šume: Crni lug, Bojčin,
Dobanovački zabran, Lipovička šuma, Varovnica
(Mladenovac), Gavranski potok (Grocka), Mislođin
(Obrenovac), Pančevački rit i druga i
- sportski ribolov - treba podržati obogaćenjem ribom
i uređivanjem lokaliteta kao što su: Veliko ratno
ostrvo, Jojkićev dunavac i Kubici u forlandu,
Velika ada - Šveb, Ada Čakljanac, Ada Ciganlija,
reke Sava, Dunav, Tamiš, Ostružnica kod Umke,
kanali: Sebeš, Vizelj, Sibnica, jezera u Besnom
foku, Trešnja, Markovačko, Rabrovačko, Očaga i
druga manja jezera.
Precizne lokacije i sadržaji objekata za organizovanu
- aktivnu rekreaciju i sportske aktivnosti na AP
Beograda biće definisane planovima nižeg nivoa.
Takmičarski sportski objekti AP Beograda
osposobljeni za najveće sportske manifestacije
nacionalnog, evropskog i svetskog značaja biće
obnovljeni i proširivani po sistemu "Olimpijskog
grada", u zavisnosti od potreba razvoja vrhunskog
sporta sa značajnim punktovima oko velikih
fudbalskih stadiona, sportskih hala, hipodroma,
autodroma i sl. Posebnu ulogu u tome imaju urbani
centri Beograd, Lazarevac, Mladenovac i Obrenovac.
Orijentacija AP Beograda ka razvoju velikog
sportskog centra za vrhunski sport moguća je uz
pravilnu distribuciju razvoja sportskih aktivnosti i
izgradnju odgovarajućih sportskih objekata. Planom
je predviđeno zadržavanje postojećih površina
namenjenih sportu, koje su opredeljene planskim
dokumentima, data mogućnost za njihovo
adaptiranje i rekonstruisanje, u cilju prilagođavanja
savremenim zahtevima i razvoju sporta.
U Savsko-kolubarskoj zoni planiran je dalji razvoj i
osposobljavanje postojećih sportsko-rekreativnih
centara, a posebne pogodnosti za razvoj sportskorekreativnih centara za sportove na vodi pruža reka
Sava, posebno u zoni Zabrana. Razvoj sportova na
vodi, nautičkih i moto-nautičkih, moguće je planirati
u području Zabrežja, Skele i na drugim lokalitetima
otvorenog toka reke Save. Obrenovačka banja na
novoj lokaciji ima potencijale za razvoj sportova na
vodi kao što su: plivanje, vaterpolo, umetničko
plivanje. Fudbalski stadion i sportska hala
upotpunjuju programske mogućnosti Obrenovca.
Područje Lazarevca - postojeći sportskorekreacioni
sistem obogatiti novim sadržajima, izvršiti potrebne
rekonstrukcije i adaptacije i osposobiti ga za sportske
aktivnosti najvišeg ranga.
Dunavsko-šumadijska zona će prema prostornim i
finansijskim mogućnostima razvijati specifične oblike
aktivne rekreacije i sporta.
Barajevo i Sopot nalaze se u zoni koja nema
industrijskih zagađivača, pa je i ekološki izuzetno
povoljna. Prednost ekološki čiste sredine treba
iskoristiti za razvoj sportskorekreacionih centara
specifične namene, u kojima bi se mogle valorizovati
vrhunske sportske vrednosti, putem škola
regionalnog i međunarodnog značaja, košarke,
odbojke, rukometa i drugih sportova. Kampovi i škole
sporta mogu da se ostvare na području Lipovičke
šume, Kosmaja i Avale.
U opštini Grocka takođe se planira izgradnja
sportsko-rekreacionog centra zatvorenog i otvorenog
tipa, za razvoj dvoranskih sportova i rekreacije. U
području Dunava podesni su uslovi za razvoj
nautičkih i motonautičkih sportova, povezujući
kompleks sa sadržajima koji su već razvijeni u
Smederevu, Velikom Gradištu i dalje prema Kladovu.
U Mladenovačkoj banji, povezanoj sa Koraćicom, biće
otvorene mogućnosti za razvoj sportsko-rekreativnih
sadržaja prema rešenjima urbanističkih planova za
Mladenovac.
4.5. Regionalna infrastruktura AP Beograda
Prostorni razvoj i uređivanje teritorije AP Beograda,
kao i njeno prostorno integrisanje u šire regionalne
sisteme u Republici Srbiji i Evropi, u najvećoj meri
zavisi od odgovarajućeg razvoja mreža
infrastrukture. U tom pogledu, definisan je osnovni
cilj; racionalan i održiv razvoj komunikacija i
infrastrukture i povećanje stepena pristupačnosti
mrežama gradskih i seoskih naselja, radi
interregionalnog i intraregionalnog aktiviranja
potencijala AP Beograda.
Operativni zadaci razvoja infrastrukture
podrazumevaju:
- uvažavanje infrastrukture kao strateškog sredstva
u unapređivanju uslova stanovanja, privrednih
aktivnosti i rekreacije;
- formiranje celovitih infrastrukturnih sistema koji
omogućavaju kvalitetniji život i zdraviju životnu
sredinu;
- definisanje i usaglašavanje namene, organizacije i
korišćenja zemljišta, koncentracija aktivnosti
(radne zone), turističkih zona i koncentracija
stanovništva po zajednicama naselja u skladu sa
kapacitetima infrastrukture;
- organizovanje mreže infrastrukture radi postizanja
veće ekonomske, funkcionalne, ekološke i
prostorne efikasnosti: usklađivanje
65
nekompatibilnih namena površina, optimizacija u
razmeštaju proizvodnih/radnih zona,
saobraćajnica, naselja itd.;
- neutralisanje dosadašnjih razvojnih konflikata i
negativnih eksternih efekata i
- utvrđivanje optimalnog odnosa između relativno
kratkoročnih efekata i dugoročnih negativnih
posledica, što iziskuje odgovarajuća tehničkotehnološka rešenja infrastrukture, racionalnu
organizaciju u prostoru i vremenu.
4.5.1. Vodna infrastruktura
4.5.1.1. Sektorski zadaci
- Prostorno, organizaciono i pravno definisanje zona
vodosnabdevanja/izvorišta radi njihove zaštite;
- definisanje i rezervacija prostora za trase
regionalnih vodovoda, postrojenja za
prečišćavanje vode (PPV) i postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda (PPOV), kako bi se
stekli uslovi kompletnog vodosnabdevanja i
tretmana upotrebljenih voda;
- postepeno povezivanje svih parcijalnih vodovoda u
jedinstven regionalni sistem, kojim se ostvaruje
visoka pouzdanost funkcionisanja i propisan
stalno kontrolisan kvalitet vode;
- smanjivanje specifične potrošnje vode u
domaćinstvima, politikom realnih cena vode,
merenjem utroška vode i merama planske
racionalizacije potrošnje; uvođenje recikliranja i
višekratnog korišćenja vode u industrijama i
dovođenje specifične potrošnje po jedinici
proizvodnje na nivo koji je primeren srednje
razvijenim zemljama;
- upravljačko-informaciono osavremenjivanje
regionalnog sistema, uvođenjem mernogmonitoring sistema, koji će omogućavati praćenje
dinamike potrošnje u svim važnijim granama
mreže, kao i brzu dijagnostiku poremećaja i
kvarova u radu sistema i
- prioritet pri izgradnji PPOV imaju urbani centri na
malim vodotocima: Mladenovac, Sopot, Lazarevac
sa okolinom, Barajevo kod kojih korišćenje
vodotoka kao odvodnika otpadnih voda ima
najteže ekološke posledice, zbog malih prijemnih
mogućnosti vodotoka - prijemnika.
4.5.1.2. Razvojna koncepcija
Na osnovu postavljenih ciljeva, do 2006. godine
realno je realizovati sledeće aktivnosti:
Prostorno, pravno i organizaciono definisati i zaštititi
postojeća i buduća izvorišta vodosnabdevanja
naselja:
a) izvorišta podzemne vode: zadržavanje režima
zaštite na svim postojećim izvorištima podzemne
vode na obalama Save i u zoni Ade Ciganlije.
Revitalizacija izvorišta i bunara u njima. Nova
izvorišta: Jarak - Klenak i Kupinovski kut Obedska bara na levoj obali reke Save. Očuvanje
režima zaštite na postojećim izvorištima na Levoj
obali Dunava, posebno na lokaciji Gradska šuma
(Široka bara) u zoni Sibnica - Stari Tamiš, i
rezervacija prostora na novim lokacijama: Jabučki
rit (između Sibnice i Novog kanala), kao i Pečarez,
u prostoru Kišvara - Belanoš, zapadno od Besnog
Foka. Izvorište Zidine, pa levoj obali Save, sa
rezervisanjem prostora za eventualnu infiltraciju,
ukoliko se to detaljnijim analizama pokaže
svrsishodnim.
b) izvorišta površinskih voda: održanje režima zaštite
Savskog jezera kao regionalnog izvorišta
površinskih voda i obezbeđivanje prostora za
izgradnju II i III faze izgradnje PPV "Makiš".
Vodoprivrednom osnovom Srbije (VOS),
predviđeno je da se u daljim fazama razvoja
uvedu vode spajanjem Savsko-beogradskog
regionalnog sistema sa Zapadnomoravskorzavskim sistemom (voda iz rzavskih
akumulacija), odnosno sa Mačvanskim
regionalnim sistemom, u alternativi, korišćenjem
drinskog aluviona u Mačvi, i/ili povezivanjem sa
izvorištem "Godomin - Šalinac". U južni deo AP
Beograda (zona Lazarevca i okoline) predviđa se
uvođenje voda iz Kolubarskog regionalnog
sistema, sa akumulacije "Stuborovni", što je
jedino dugoročnije rešenje snabdevanja vodom
visokog kvaliteta. Izvesno je spajanje i sa
Sremskim regionalnim sistemom. Za ta
povezivanja regionalnih sistema na AP Beograda
ne traže se posebne rezervacije većih prostora,
jer se u svim varijantama radi o podzemnim
magistralnim cevovodima, koji se po pravilu vode
duž saobraćajnica (u pojasevima koji se ostavljaju
duž puteva višeg reda).
v) ostala izvorišta: Obrenovac zadržava i štiti svoje
izvorište "Vić Bara". Postojeća izvorišta
obrenovačkog vodovoda su dovoljna pod uslovom
da se uključi u razmatranje i izvorište fabrike
vode u Bariču. Potrebno je i jedno i drugo
postrojenje unapređivati u tehnološkom smislu, a
naročito u smislu održavanja i poboljšanja
kvaliteta. Potrebno je razraditi perspektivno
povezivanje obrenovačkog izvorišta sa izvorištem
beogradskog vodovoda sa leve strane reke Save,
s obzirom na blizinu. Naselja opština Mladenovac,
Sopot, Barajevo i Grocka vodosnabdevanje
baziraju na budućem regionalnom vodovodu
"Makiš - Mladenovac". Sva postojeća izvorišta se
zadržavaju i čuvaju za vanredne situacije i
izravnavanje vršne potrošnje. Lazarevac koristi
postojeće vodoizvorište "Peštan". Za izvorišta
manjih naselja, kao i za sva potencijalna izvorišta
treba definisati uže zone zaštite zakonskom
regulativom.
Rekonstrukcija i proširivanje kapaciteta na PPV:
66
PPV "Makiš", najvažnije PPV razvijaće se i dalje.
Pored postojećih kapaciteta "Makiš I" i "Jezero" (2+1
m3/s), treba da se izgradi i PPV "Makiš II", kapaciteta
2 m3/s, koje je preduslov za snabdevanje prigradskih
naselja, koja će se snabdevati iz magistralnog
cevovoda prema Mladenovcu, čija je realizacija
započeta. Na taj način bi se na postrojenju "Makiš"
prerađivalo oko 5 m3/s savske vode. Potrebna je
rekonstrukcija i ostalih postrojenja za preradu vode
("Bele vode", "Banovo brdo", "Bežanija" i "Vinča").
Trebalo bi da se paralelno razvijaju kapaciteti za
preradu podzemnih i površinskih voda, i da se odnos
održava približno u granicama 60:40%.
Radovi prvog prioriteta Beogradskog vodovoda (BV):
Barajevo, koja su vrlo ugrožena, zbog malih
kapaciteta lokalnih izvorišta u toj zoni. Daljim
proširenjem BV prema jugu, i uključivanjem i
obodnih sela u opštini Obrenovac, BV postaje
regionalnog karaktera, u koga se kasnije može
dovoditi voda sa većih daljina, povezivanjem sa
drugim regionalnim vodovodima, u skladu sa VOS.
Neophodno je razviti vodovodnu mrežu za sva
naselja koja se nalaze u zaleđu deponije pepela
TENT-a "A", površinskih kopova REIS-a (Poljane,
Konatice, Draževac i Baljevac) i deponije pepela
TENT-a "B" (Dren, Ljubinić, Vukićevica i Orašac). Isto
se odnosi i na naselja Piroman, Stubline i Trstenicu.
Takođe, potrebno je ispitati i mogućnost povezivanja
naselja Poljane na vodovodni sistem "Kalenić", u
saradnji sa opštinom Ub.
- PPV "Makiš II";
- PPV "Bežanija" - rekonstrukcija filterskih
instalacija;
Na sremskom delu BV se proširuje prema naseljima
Progar, Petrovčić itd. Prioritetni objekti prenosnog
sistema su:
- PPV "Bele vode" - rekonstrukcija taložnika,
sistema za pripremu i doziranje hemikalija;
a) vezni tunel T1 - T2 i prateći objekti na Julinom
i Banovom brdu;
- PPV "Banovo brdo" - dorada tehnoloških linija,
rekonstrukcija filtera, odvođenje otpadnih
voda;
b) cevovod Makiš - Mladenovac;
- PPV "Vinča" - dorada tehnološke linije, koja sada
ne odgovara stanju kvaliteta vode u Dunavu
(nema ozonizacije, GAU filtera itd.) i
g) cevovod do rezervoara (R) Višnjica 1;
- PPV "Jarak-Klenak" - izgradnja novog
postrojenja, tokom razvoja tog izvorišta.
đ) cevovod od II zone Mirijeva do R gradac;
v) cevovod Ostružnica - Umka;
d) cevovod do R Topčiderska zvezda;
e) cevovodi na južnom pravcu;
Razviti prenosne i distributivne sisteme:
Prvi prioritet ima dovršavanje već planiranog
prenosnog sistema, kojim se BV povezuje u čvrstu
hidrauličku celinu. Jedan od ključnih objekata iz tog
skupa objekata čini tzv. "Drugi tunel", koji će sa
"Prvim tunelom" formirati prsten magistralnih
prenosnika, kao jedinstvenu hidrauličku celinu. Voda
iz PPV "Makiš" transportovaće se u dva pravca. Jedan
deo se upućuje prema naseljima u južnom delu
grada, ka rezervoaru "Žarkovo" i dalje prema
magistralnom prenosnom sistemu Petlovo brdo Mladenovac. Drugi, veći deo vode, upućuje se prema
čvoru "Julino brdo", u kome počinje drugi tunelski
dovod, dugačak oko 12 km, prečnika 2,5 m.
Njegovom realizacijom dobija se prstenasta
hidraulička celina, na koju se vezuju veći proizvodni
kapaciteti BV - "Makiš", "Banovo brdo" i "Bežanija",
uključujući i one koji će se razvijati na levoj obali
Dunava.
Drugi prioritet je započeti cevovod prema
Mladenovcu, koji će snabdevati još 23 naselja.
Cevovod počinje od rezervoara "Petlovo brdo" sa
postrojenja "Makiš", i završava se u rezervoaru u
Mladenovcu. Dug je oko 52 km, prečnika 1.200 do
800 mm. Iz njega se snabdevaju vodom sada dosta
ugrožena naselja u široj zoni trase cevovoda: Grocka,
Vrčin itd.
ž) cevovod od crpne stanice (CS) Dedinje do R
Torlak;
z) cevovod od R Petlovo brdo do Železnika II
zona;
i) cevovod od CS Bežanija do reona potrošnje u
zoni Ugrinovačke ulice i
j) cevovodi od CS Vračar.
Pored toga, u cilju smanjenja velikih gubitaka u
distributivnoj mreži, potrebna je rekonstrukcija
postojeće mreže i objekata distributivnog sistema
svih navedenih vodovoda.
Povećati kapacitet rezervoara i dopuniti sistem
neophodnih CS:
Potrebno je povećati kapacitete rezervoara na oko
50% od maksimalne dnevne potrošnje. Ključni
objekti rezervoara su "Pionir", "Mokroluško brdo",
"Topčiderska zvezda", "Kaluđerica 1" i "2",
"Studentski grad", "Višnjica", "Gradac", "Lipovica",
"Guncati". Prioritet ima: a) izgradnja CS "Bežanija
B", "Vračar I" i "II", b) rekonstrukcija CS "Bele vode
1A" i "1B", "Topčider" i "Dedinje".
Usavršavanje planskih rešenja snabdevanja
tehnološkom vodom:
Na južnom pravcu, prioritetno je proširenje
vodovodnog sistema na ostala naselja opštine
67
Za tehnološke potrebe voda se zahvata iz vodotoka,
pod određenim uslovima, koji se definišu
vodoprivrednim uslovima i saglasnostima, koje
postavljaju republički organi nadležni za poslove
vodoprivrede. Prema VOS-u, prognozira se da će do
2021. godine na AP Beograda potrošnja vode za
tehnološke potrebe biti oko 470 x 106 m3. Te količine
će se većim delom i vraćati u vodotok, nakon
prečišćavanja u namenskim PPOV, tako da se
bilansno mogu obezbediti, uz odgovarajuće
regulisanje u akumulacijama rečnog sistema.
Industrijski potrošači koji zahvataju vodu iz Save i
Dunava neće u razmatranom periodu imati problema
sa količinama vode koje se zahvataju. Međutim,
imajući na umu dugoročne procese u oblasti voda,
kao i realne cene vode, treba računati sa ubrzanim
prelaskom industrijskih potrošača, posebno onih koji
koriste vodu iz gradskih vodovodnih sistema, na
recirkulaciju i plansku racionalizaciju potrošnje.
Termoelektrane u zoni Obrenovca koriste otvorene,
protočne sisteme hlađenja, čime je termički kapacitet
reke Save u celosti iscrpljen, uz izvesne nepovoljne
posledice po beogradska izvorišta vode, zbog
pojačavanja procesa eutrofikacije usled termičkog
zagađenja reke Save. Novi otvoreni sistemi hlađenja
na reci Savi nisu dozvoljeni. Moguća izgradnja novih
energetskih kapaciteta na lokaciji TENT B (800 MW)
obavezno mora da ima regulisan letnji režim rada u
granicama koje ne ugrožavaju termički režim reke
Save.
Situacija je posebno delikatna na području Kolubare.
Najveći korisnik tehnološke vode na području dela
grada koji se nalazi u Kolubarskom rečnom sistemu i
za koga se mora obezbediti voda sa izuzetno visokom
obezbeđenošću od 97%, jeste REIS "Kolubara". Ta
voda se zahvata iz Kolubare i troši nepovratno. Za
TE-TO "Kolubara B", snage 2 x 350 MW, potrebno je
obezbediti kontinualno snabdevanje vodom od 0,56
m3/s, dok u slučaju povećanih potreba treba
obezbediti 1,04 m3/s. Za potrebe TE "Kolubara A"
zahteva se obezbeđenje vode u kontinuitetu od 0,36
m3/s. Tu količinu u malovodnim periodima treba
obezbeđivati namenskim ispuštanjem vode iz
akumulacije "Stuborovni" ili, u posebno kritičnim
hidrološkim situacijama, i iz akumulacije "Paljuvi viš"
na reci Kladnici, koja služi za ostvarivanje visoke
pouzdanosti sistema za hlađenje termoelektrana
REIS-a.
Kompletirati sve kanalizacione sisteme sa obaveznim
PPOV:
Prioritet u izgradnji imaju kanalizacioni sistemi PPOV
kanalizacija Mladenovca, Sopota, Lazarevca i
Barajeva zbog lokacije na malim i ugroženim
vodotocima, kao i PPOV u Ostružnici i Obrenovcu,
zbog zaštite izvorišta u zoni reke Save.
Za svih pet izdvojenih celina kanalizacionog sistema
(Centralni, Banatski, Batajnički, Ostružnički i Bolečki
sistem) završiti izgradnju i rekonstrukciju
kanalizacione mreže i započeti izgradnju PPOV na
planiranim lokacijama. Ovoj grupi pridodati PPOV
kanalizacija Obrenovca i Grocke.
Uvažavajući konfiguraciju terena i razuđenost
izgradnje objekata na šumadijskim predelima uvesti
zakonsku obavezu izrade/izgradnje nepropusnih
septičkih jama u svim objektima (stanovanje, rad,
poljoprivreda) sa čišćenjem po principu obaveznosti.
Sprovesti opsežnu zaštitu i regulaciju vodotoka:
Regulaciju manjih vodotoka, posebno onih koji se
nalaze u zonama očuvanih ekosistema, treba
obavljati po principima "naturalne regulacije", koja
podrazumeva što manju upotrebu grubih veštačkih
intervencija (kinetiranja korita, oblaganja celog
poprečnog profila kamenom i betonom itd.), kako bi
se u celosti očuvali biodiverziteti vodenih ekosistema
i neposrednog priobalja. Prostor između zaštitnih
nasipa, sa rečnom akvatorijom između njih, treba
tretirati kao jedinstven i zaštićen ekološki prostor,
koji treba urediti tako da se omogući da u njemu
egzistira što raznovrsniji svet vodene i obalne faune i
flore.
U ovu grupu prioriteta ubraja se Kladnica, koja će se
izmestiti ka zapadnoj strani polja "Tamnava Zapadno polje". Zatim Tamnava, na kojoj se delom
razgraničava AP Beograda prema jugoistoku, gde se
zaštita tog područja predviđa integralnim sistemom
koga čine linijski zaštitni sistemi, nasipi i regulacioni
radovi, i manje višenamenske akumulacije, čija je
jedna od funkcija ublažavanje talasa velikih voda.
Planirano je devet malih akumulacija u slivu
Tamnava, van AP Beograda, koje bitno utiču na
zaštitu od poplava reke Tamnave, od kojih je
realizovana samo jedna - "Paljuvi viš".
Realizacija površinskih kopova zahteva izmeštanje
Kolubare na potezu kroz zonu kopova, kao i više
pritoka. Najveća izmeštanja Kolubare predviđaju se u
zoni "Južnog polja" u blizini Vreoca, zatim reke
Peštan, Očage i više manjih vodotoka. Paralelno sa
izmeštanjem vodotoka rade se i linijski zaštitni
sistemi - nasipi, čime se uspostavlja obezbeđenost od
poplava.
Omogućiti razvoj hidromelioracionih sistema:
Neophodno je pristupiti izradi generalnog projekta
razvoja hidromelioracionih sistema na AP Beograda,
kojim bi se bliže determinisala tehnička rešenja i
dinamika njihove realizacije. Tim sistemima treba
integralno rešavati probleme odvodnjavanja i
navodnjavanja, u okviru jedinstvenih sistema u
zaštićenim "kasetama", kao i regulaciju vodotoka u
tim zonama. Prioritet ima rekonstrukcija postojećih
sistema za odvodnjavanje, kao i njihova prerada i
dogradnja da bi imali kompleksnu hidromelioracionu
funkciju.
4.5.2. Energetska infrastruktura
Dalji razvoj Beograda će u velikoj meri zavisiti od
njegovog prilagođavanja sadašnjoj ekonomskoj
situaciji u oblasti energetike, i to u svim sektorima
proizvodnje i potrošnje. Osnovni cilj razvoja je veće
korišćenje raspoloživih potencijala na području AP
Beograda, u prvom redu lignita i novih obnovljivih
izvora energije, sinhronizovan razvoj centralizovanih
68
sistema snabdevanja električnom i toplotnom
energijom i prirodnim gasom, podizanje efikasnosti i
racionalno korišćenje energije, uz uvažavanje
ekoloških ograničenja.
- kvalitet sredine i kvalitet življenja (obezbeđivanje,
u skladu sa realnim društvenim mogućnostima,
prihvatljivih ekoloških i ambijentalnih standarda,
dostupnosti urbanih servisa i dr.);
U skladu sa ovim osnovnim opredeljenjima predlažu
se sledeće dalje aktivnosti:
- sigurnost od prirodnih i stvorenih destruktivnih
uticaja (kriterijumi sigurnosti koji doprinose
smanjivanju rizika od elementarnih nepogoda i
tehničkih katastrofa, povredivosti od ratnih
dejstava, kako proizvodnih struktura REIS
"Kolubara", tako i stanovništva, naselja,
tehničkih i komunalnih sistema, prirodne sredine
i dr.);
- smanjenje energetskih potreba kod svih potrošača
energije, putem donošenja i obavezne primene
standarda energetske efikasnosti, ekonomskih
instrumenata i organizacionih mera;
- intenziviranje istraživanja svih energetskih
potencijala u cilju povećanja i pronalaženja
novih rezervi, odnosno omogućavanja povećanja
sopstvene proizvodnje;
- održavanje i poboljšanje kvaliteta rada i
pouzdanosti postojeće elektroprenosne,
distributivne, toplifikacione i gasifikacione mreže
i dalji razvoj tih sistema i mreža, i
- u pogledu zaštite životne sredine, veliki značaj će
imati intenzivnije korišćenje gasa, novih i
obnovljivih izvora energije i razvoj
centralizovanih sistema snabdevanja toplotnom
energijom.
Opšti ciljevi (regionalnog) planiranja energetskih
objekata i postrojenja prihvatljivi su uz određena
prilagođavanja, odnosno:
- ravnomerniji teritorijalni razvoj (postepeno
smanjivanje disproporcije u stepenu razvijenosti
između uže zone, karakteristične po visokoj
koncentraciji kapitalnih ulaganja u energetske
objekte);
- smanjenje disproporcije u strukturi privrednog
razvoja (prevazilaženje monofunkcionalne
strukture privrede, podsticanje razvoja viših
oblika transformacije u sekundarnom sektoru,
kao i značajnog razvoja tercijarnog sektora i
javnih službi čime će se, između ostalog, stvoriti
i pretpostavka za ravnomerniji razvoj čitave
teritorije u zoni uticaja REIS Kolubara);
- postizanje efikasnosti: ekonomske (najvećih
ekonomskih efekata uz najmanja ulaganja),
funkcionalne (usklađivanje razvoja
nekompatibilnih funkcija) i prostorne
(usklađivanje nekompatibilnih namena površina,
optimizacija u razmeštaju pogona energetskoindustrijskog kompleksa, naselja, saobraćajnica
i dr.);
- neutralisanje razvojnih konflikata i negativnih
eksternih efekata (promena strukture i
prostorna disperzija kapitalnih investicija,
usmeravanje pozitivnih eksternih efekata u
smanjenje degradacije prirode kao i u njenu
revitalizaciju, obnavljanje i uređivanje prostora,
racionalno iskorišćavanje lignita i drugih
mineralnih sirovina u ležištu, unapređenje
tehnologije proizvodnje energije i sl.);
- transfer (primena) novih tehnologija koje će
omogućiti bolje iskorišćavanje lignitskog ležišta i
energetskih sirovina, kao i povećanje efikasnosti
u eksploataciji i transformaciji drugih
energetskih sirovina;
- utvrđivanje optimalnog odnosa između relativno
kratkoročnih efekata korišćenja uglja na AP
Beograda i dugoročnih nepovoljnih efekata koji
se javljaju kao posledica iskorišćavanja uglja;
- primena optimalnih rešenja za neutralisanje
nepovoljnih efekata u zoni uticaja energetskih
objekata i postrojenja i
- ispitivanje tehnoloških, bioloških i prostornih
mogućnosti za efikasnu, racionalnu i ekonomski
prihvatljivu rekultivaciju oštećenog zemljišta i
obnavljanja pejzaža.
Regionalni razvoj AP Beograda i njegova eksterna i
interna dimenzija zavise od njegove energetske
privrede, jer se na tom području nalaze najznačajniji
energetski potencijali i kapaciteti u našoj zemlji
(izuzev kosovskih lignitskih rezervi). Kolubarski
basen sa svojim potencijalima predstavlja veoma
važan energetski izvor, jer se u njemu nalazi oko
20% geoloških i eksploatacionih rezervi, a stepen
aktiviranosti ležišta je oko 35%. Obzirom na geološke
rezerve planirana proizvodnja uglja predviđena je u
porastu od 26-27 x 106t na 35 x 106 t u periodu do
2006. godine. Dinamika proizvodnje usaglašena je sa
razvojem kapaciteta površinskih kopova Kolubarskog
basena.
Budući razvoj energetike zasnivaće se na povećanju
energetske efikasnosti proizvodnje, transporta i
potrošnje energije, racionalnoj upotrebi energije,
gasifikaciji naselja, uvođenju ekonomskih opravdanih
novih i obnovljivih izvora energije, zaštiti životne
sredine, većem angažovanju domaće
elektromašinogradnje u izgradnji energetskih
objekata, razvoju sistema centralizovanog
snabdevanja energijom i dr.
4.5.2.1. Sektorski zadaci
- Pojačati istraživanje potencijala lignita u cilju
povećanja i pronalaženja novih rezervi. Posebnu
pažnju treba posvetiti poljima koja nisu dovoljno
istražena, kao i tehnologijama selektivnog
otkopavanja lignita u tim poljima;
69
- omogućiti intenzivniju eksploataciju lignita
Kolubarskog basena, što zahteva značajna
ulaganja u dodatne kapacitete i otvaranje
perspektivnih površinskih kopova;
- omogućiti uvođenje nove tehnologije za čišćenje
ugljeva niže toplotne vrednosti radi sagorevanja u
velikim energetskim postrojenjima (TENT);
- omogućiti izgradnju novih termoenergetskih
kapaciteta u okviru postojeće lokacije TE-TO
"Kolubara B" (dva bloka po 350 MW), a takođe i
pokrivanje budućeg deficita (još dva bloka po 350
MW), na pomenutoj lokaciji ili alternativno u
okviru postojeće lokacije TENT B (800 MW), koji
uz propisane režime rada u periodima malovođa
neće ugroziti termičko zagađenje reke Save, ili/i u
zoni Kostolačkog ugljenog basena;
- izgradnja novih, proširenje, kompletiranje i
modernizacija postojećih toplifikacionih sistema.
Pored ostalih, proširenje i modernizacija
toplifikacionog sistema opštine Lazarevac;
- omogućiti razvoj elektroenergetske mreže koji će
da se zasniva na izgradnji prenosnih vodova
dalekovoda 400 kV, 220 kV i 110 kV i
distributivnih vodova 35 kV i 10 kV sa
odgovarajućim trafostanicama (TS);
- optimalno rešenje kvalitetnog i ekonomičnog
snabdevanja električnom energijom svih
potrošača na području AP Beograda, uz racionalnu
upotrebu električne energije;
- blagovremena izgradnja elektroenergetskih
kapaciteta prema usvojenoj koncepciji mreže za
distribuciju električne energije;
- izgradnja TS 400/110 kV sa priključnim vodovima
400 kV i 110 kV i omogućavanje priključenja
novih TS 110/10 kV na šumadijskom delu
konzuma, radi poboljšanja energetske situacije;
- izgradnja novih TS 110/10 kV i TS 35/10 kV, kao i
povećanje kapaciteta postojećih, radi razvoja
distributivne mreže;
- kompletiranje gasovodnog prstena u Beogradu,
priključivanje novih potrošača iz sektora
industrije, saobraćaja i široke potrošnje, kao i
izgradnja magistralnog razvodnog gasovoda
Beograd - Lazarevac - Valjevo i gasifikacija
naselja i sela;
- intenzivirati istraživanja energetskih potencijala
sunčeve i geotermalne energije, vetra, biomase i
ostalih obnovljivih izvora u cilju stvaranja
preduslova za veće korišćenje i
- veći stepen korišćenja tehnogenih mineralnih
sirovina: pepeo termoelektrana, šljake itd.
4.5.2.2. Razvojna koncepcija
Novi i obnovljivi izvori energije
Pored potencijala lignita, pa području AP Beograda
postoje potencijali obnovljivih izvora energije, mada
oni nisu još uvek dovoljno istraženi i definisani.
Beograd ima povoljne uslove za korišćenje sunčeve
energije, jer ukupna godišnja suma dozračene
energije iznosi 5190MJ/m2/god. Pored direktnog
korišćenja sunčeve energije za niskotemperaturne
potrebe putem prijemnika sunčevog zračenja i za
proizvodnju električne energije putem fotonaponskih
ćelija, interesantno je i "pasivno" korišćenje sunčeve
energije, koje je ekonomski i energetski povoljnije za
potrebe grejanja, posebno u zonama niže gustine
stanovanja.
Stepen istraženosti termalnih voda na celom
području AP Beograda izrazito je neujednačen. Same
njihove pojave predstavljaju motiv za detaljnija
istraživanja dubine, temperature i ostalih
karakteristika. Eksploataciju geotermalne energije
treba omogućiti potencijalnim zainteresovanim
investitorima. Perspektivne lokacije za intenzivnije
energetsko korišćenje su područja Novog Beograda,
Zemuna, Avale i Višnjice, gde bi se mogle očekivati
termalne vode temperatura i preko 80°C.
Prema postojećim geološkim indikacijama, na
teritoriji AP Beograda pristupačni su različiti
geotermalni resursi i njihova nalazišta, koja se prema
svojoj vrsti, kvalitetu i količinama mogu racionalno
koristiti za sledeće svrhe: skoro potpunu toplifikaciju
pojedinih delova grada, izgradnju balneomedicinskih
centara, turizam, sport i rekreaciju po uzoru na
savremene water centers (Kumodraški potok,
Višnjička banja, Veliko ratno ostrvo, Ada Ciganlija) i
za grejanje velikih atraktivnih objekata. Delovi grada
u aluvijalnoj ravni Save i Dunava, kao što je Novi
Beograd, deo Zemuna, Borča i ostala naselja mogu
da reše problem grejanja geotermalnom energijom,
čime bi se znatno smanjilo opterećenje energetskog
sistema u zimskom periodu.
Posebno se izdvajaju sledeći delovi teritorije AP
Beograda:
- istočni deo šumadijske grede, tj. područje od
Ovče na severu, preko Grocke i Umčara, do
Mladenovca;
- zapadni deo od šumadijske grede, tj. područje od
Batajnice, preko Obrenovca i Stepojevca do
Lazarevca i
- severni deo, sa obe strane Dunava.
Na osnovu poznavanja geotermalnih karakteristika
terena sasvim je sigurno da se na teritoriji AP
Beograda može sagraditi desetak atraktivnih
turističko-rekreativnih, sportskih i balneoterapeutskih
centara u Grockoj, Koraćici povezano sa Seltersom u
buduću Mladenovačku banju, pored Autoputa ispod
Avale, u Obrenovcu, Slanačkom ključu itd., sa kojima
Beograd može unaprediti svoj turistički potencijal.
70
AP Beograda se nalazi u području koje je izloženo
dejstvu vetrova, tako da raspolaže znatnom
mogućnošću korišćenja energije vetra za lokalne
potrebe. Promene pravca vetra u Beogradu kreću se
u intervalu od ± 30° i zavise od doba dana i vetra u
okolini. Košava je vetar sa najvećom učestalošću koji
umnogome doprinosi i poboljšanju kvaliteta vazduha.
Na bazi postojećih merenja, moguće je očekivati
vrednosti od oko 500-600 kWh/m2, pri čemu je
dijapazon brzina sa najvećom učestalošću od 3-9m/s.
Minimalna brzina za racionalno korišćenje vetra je 56m/s pa se može očekivati korišćenje vetra za
proizvodnju energije. Treba imati u vidu da košava
nije povoljan vetar za energetsko korišćenje zbog
čestih promena brzina i jačine udara.
Potrošnja biomase, pod kojom podrazumevamo
pored ogrevnog drveta, biljne i životinjske otpatke,
koji se pogodnom transformacijom mogu koristiti za
energetske potrebe, je karakteristična za mnoga
individualna domaćinstva, posebno u prigradskim
naseljima. Imajući na umu da je oko 15% ukupne
površine AP Beograda pod šumom, realna potrošnja
ogrevnog drveta je znatno veća od one koja se vodi
kao prodata preko trgovinskih organizacija (oko 200
MJ). Energetsko korišćenje biljnih i životinjskih
otpadaka je još uvek u eksperimentalnoj fazi, mada
se, na bazi poljoprivredne proizvodnje, mogu
ostvariti značajne količine obnovljive energije.
Značajan obnovljiv potencijal predstavljaju gradski
otpaci. Količine smeća koje se sakuplja sa teritorije
AP Beograda raste iz godine u godinu, a po
stanovniku danas iznosi oko 0,8 kg dnevno, sa
prosečnom toplotnom vrednošću od oko 8MJ/kg. Te
otpatke moguće je reciklirati i možda sagorevati,
čime bi se povećao i ekološki efekat.
Ukoliko u narednom periodu bude interesovanja za
instaliranje i primenu bilo kog vida obnovljive
energije, lokacija će biti određena posebnim
planovima nižeg nivoa.
Nafta i gas
Na području AP Beograda ne postoje ni potencijali na
samim tim ni proizvodnja, nafte i prirodnog gasa,
tako da se bilansne količine moraju podmirivati iz
uvoza i domaće proizvodnje (manjim delom). AP
Beograda je najveći potrošač naftnih derivata i gasa,
tako da se problem obezbeđivanja tih količina mora
posmatrati u sklopu ukupnih potreba republike i
države.
Gasovodni sistem na AP Beograda ima sve elemente
regionalnog sistema, ali je manje fleksibilan i
umnogome zavisan od dispozicija potrošača i lokalnih
uslova. Prigradske opštine u odnosu na strateška
opredeljenja šire zajednice nisu znatnije razvile ovaj
sistem: Barajevo (perspektiva), Lazarevac (urađena
studija gasifikacije), Mladenovac (najviše postigao),
Sopot (intenzivna gasifikacija od 1998. godine) itd.,
tako da u tom pogledu predstoji značajan posao.
Gasovodni sistem AP Beograda planiran je i delimično
izgrađen kao sistem sa dva nivoa pritiska:
magistralni sistem po periferiji sa visokim radnim
pritiskom do 50 bara i primarni distributivni sistem u
gradu sa pritiskom do 12 bara.
Magistralni gasovodni sistem Beograda je deo
magistralnog gasovodnog sistema Srbije pritiska do
50 bara i on je formiran vezom Batajnica - (Pančevo
- Smederevo - Velika Plana) - Mladenovac Batajnica. Započinje od gasnog razdelnog čvora u
Batajnici i ide u dva pravca. Na istok sistem ide
razvodnim gasovodom RG 04-07 prema Pančevu i
dalje preko Smedereva do Velike Plane. Od gasnog
razdelnog prstena u Batajnici, magistralni gasovod
(MG)-05 ide zapadno od razdelnog čvora, prelazi put
E-5 i po zapadnoj ivici rezervisanog prostora ide do
Autoputa E-94, potom prelazi ispod Autoputa
Beograd - Zagreb, prolazi pored Aerodroma
"Beograd" i ulazi u pojas železničke pruge Batajnica Ostružnica. Dalje, trasa ide zapadnom ivicom
koridora spoljnjeg poluprstena sve do Save, pri čemu
je prelaz reke podvodan. Trasa dalje ide pojasom
kružne saobraćajnice i železničke pruge sve do Belog
Potoka, odakle ide u pravcu Mladenovca.
Od tog magistralnog sistema, iz glavne
mernoregulacione stanice (GMRS), odvajaju se
primarni distributivni gasovodi pritiska do 12 bara do
mernoregulacionih stanica (MRS). Radi sigurnosti
snabdevanja potrošača neophodno je kompletiranje
primarne distributivne gradske mreže koja bi
povezala sve glavne mernoregulacione stanice na
nivou radnog pritiska do 12 bara.
Gasovodni sistem Beograda omogućava da se bez
većih intervencija na magistralnom prstenu, uz
potrebnu dogradnju sistema putem dodatnih
primarnih distributivnih gasovoda i MRS, priključe
novi potrošači, uključujući široku potrošnju i
saobraćaj.
Značajan za razvoj je gasovodni pravac Beograd Valjevo i kao supstitucija tečnih goriva u TE "Nikola
Tesla A" i "B" i TE "Kolubara A" i "B".
Da bi se magistralnim razvodnim gasovodom
obuhvatilo što više većih industrijskih potrošača sa
što povoljnijim godišnjim radom i potrošači široke
potrošnje, predviđa se da gasovod za Valjevo prolazi
blizu gradova i naselja Barajevo, Stepojevac, Veliki
Crljeni, Lazarevac, Ćelije i Lajkovac, sve do Valjeva,
koji se potencijalno mogu priključiti na ovaj
magistralni razvodni gasovod.
Tečni naftni gas (TNG) predstavlja mogući
supstituent prirodnog gasa i električne energije. U
širokoj potrošnji TNG se u osnovi predviđa za
supstituciju električne energije i kao energent u
negasificiranim područjima za toplotne i tehnološke
potrebe (kuvanje, grejanje, priprema potrošne tople
vode, sušenje, zanatske usluge i dr.). U industriji
TNG se može koristiti za toplotne (grejanje, priprema
tople vode, obradu metala, zavarivanje, lemljenje,
sečenje i dr.), tehnološke i sirovinske potrebe. U
saobraćaju TNG dobija u značaju zbog svojih
ekoloških prednosti, posebno u odnosu na dizel
goriva. Koristi se za pogon komunalnih, privatnih i
taksi vozila, što treba stimulisati. Zbog toga je za
71
veće korišćenje TNG neophodno proširiti mogućnosti
njegove kupovine na pumpama, u prodavnicama
mešovite robe i na stovarištima. U tom cilju
neophodno je izmeniti sadašnje propise kako bi TNG
postao pristupačniji potrošačima.
Termoelektrane i termoelektrane - toplane imajući na
umu raspoložive rezerve lignita i blizinu reke Save,
izgrađeni su značajni termoenergetski kapaciteti. Na
bazi lignita Kolubarskog basena izgrađeni su
termoenergetski kapaciteti (TENT "A", TENT "B" i
KOLUBARA "A") ukupne instalisane snage 3161,5
MWe, koji će biti u funkciji do 2011. godine i dalje.
Rekonstrukcijom postojeće TE "Kolubara A" u Velikim
Crljenima dobija se 73 MW, a izgradnjom toplovoda
Veliki Crljeni - Vreoci, biće omogućeno daljinsko
grejanje najnaseljenijih delova opštine Lazarevac.
Kad se tome doda kapacitet u termoelektrani toplani "Novi Beograd" od 84 MW, jasno je da se na
teritoriji AP Beograda nalazi preko 35% ukupnog
instalisanog termoenergetskog kapaciteta Republike
Srbije, sa preko 60% ukupne proizvodnje električne
energije. Završetkom TE-TO "Kolubara B" snage 2 x
350 MW instalisani kapacitet će se dalje povećati.
Pored toga, izgrađena je sušara godišnjeg kapaciteta
850.000 t god. sušenog lignita u Vreocima sa
odgovarajućom toplanom koja se delimično koristi i
za centralizovano snabdevanje toplotnom energijom
Lazarevca i staklenika.
Buduća termoelektrana - toplana TE-TO "Kolubara B"
je locirana na oko 40 km jugozapadno od centra
Beograda, neposredno uz površinski kop lignita
"Tamnava - Zapad" iz koga će se snabdevati
gorivom. Čine je dva bloka nominalne snage na
klemama generatora od po 350 MW. Projektovana je
kao postrojenje za kombinovanu proizvodnju
električne i toplotne energije.
Kao alternativa izgradnji TE-TO "Kolubara B", postoji
mogućnost pokrivanja energetskog deficita na lokaciji
TENT "B" u Obrenovcu, gde bi se gradio novi blok
savremene koncepcije sa natkritičnim parametrima
snage 800 MW.
Imajući na umu usporeni rast toplotnog konzuma u
Beogradu, započetu gradnju vangradske toplifikacije
iz TENT "A" i postojeće kapacitete toplotnih izvora
kojima Beograd već raspolaže u okviru sistema
centralizovanog snabdevanja toplotnom energijom,
angažovanje termoelektrane - toplane "Kolubara B" i
izgradnja vangradskog toplovoda "Kolubara B" TENT "A" treba da predstavlja jedno od mogućih
rešenja za dalji razvoj daljinskog grejanja. S obzirom
na blizinu toplotnog izvora (TENT "A") Obrenovcu i
stepen do sada izgrađene toplovodne infrastrukture,
nastaviće se sa izgradnjom i proširivanjem mreže
toplodalekovoda na delove opštine za koje postoji
ekonomska opravdanost.
TE-TO "Beograd" se nalazi u Novom Beogradu na
obali Save. Postrojenje je snage 3 x 28 MWe i 3 x
116 MWt i koristi se za kombinovanu proizvodnju
električne i toplotne energije u toplifikacionom
sistemu. U narednom periodu predviđa se
priključenje TE-TO Novi Beograd na gasovodni sistem
i prelaz na korišćenje prirodnog gasa za proizvodnju
električne i toplotne energije, čime bi postala vršni
izvor električne energije. U okviru iste lokacije ili
uzvodno van uže gradske zone, otvorena je
mogućnost buduće gradnje postrojenja na prirodni
gas, koja bi bila alternativa snabdevanju iz TENT-a i
"Kolubare B".
Osnovna koncepcija budućeg toplifikacionog sistema
na AP Beograda, čiji je fizibilitet u sadašnjoj
ekonomskoj i finansijskoj situaciji neophodno što pre
potvrditi, vezana je za TE "Nikola Tesla A" koja,
nakon već izvršene rekonstrukcije na turbinama A 12 i predviđene rekonstrukcije turbina A 3-6, može
isporučivati toplotnu energiju i TE-TO "Kolubara B" (u
izgradnji). Ove elektrane bi koristile kolubarski lignit
za proizvodnju toplotne energije za bazne potrebe,
dok bi se vršne potrebe (oko 10-15% ukupne
potrebe toplote) proizvodile u postojećim gradskim
toplanama na bazi mazuta ili gasa.
Razvoj Kolubarskog basena u periodu do 2006. i
2011. godine
Kop "Tamnava - Zapadno polje" ostaje u eksploataciji
i nakon planskog perioda (do 2020. godine), a ostali
kopovi ili završavaju svoj vek ili su u fazi otvaranja i
razvoja.
Površinski kop "Tamnava - Zapadno polje" predviđen
je u skladu sa investicionim programom razvoja na
12 x
106 t uglja godišnje. Kapacitet kopa prilagođen je
potrebama i stanju mehanizacije predviđene za
montažu, odnosno usaglašen je sadašnjim položajem
rudnika. Kop je u fazi investicione izgradnje i
proizvodnja uglja koja se očekuje posle 2005. godine
iznosi 12 miliona tona.
Površinski kop "Tamnava - Istočno polje" je kop čija
se proizvodnja završava zaključno sa 2007. godinom.
Do kraja veka eksploatacije planira se eksploatacija
38,0 x 106 t uglja do južne granice površinskog kopa.
Kao prelazni kapacitet do otvaranja površinskog kopa
"Tamnava - Južno polje" predviđa se kop "Veliki
Crljeni". Kop na ovom lokalitetu raspolaže sa
rezervama uglja od 21 x 106 t u datom ograničenju.
Površinski kop "Tamnava - Južno polje" predstavlja
geološki obrađena polja uglja pod nazivima "F" i "G".
Količine uglja koje će se eksploatisati iznose više od
350 x 106 t, a predviđa se proizvodnja od 11 miliona
tona godišnje u periodu posle 2013. godine.
Polje "D" je kop sa najdužim vremenom eksploatacije
i savremenom tehnologijom u Kolubarskom basenu.
Eksploatacija uglja se završava 2017. godine, a
bageri na otkrivci se sukcesivno oslobađaju od 2010.
godine i po revitalizaciji i modernizaciji prelaze na
Polje "E". Za zamenu kapaciteta polja "D" u
Kolubarskom basenu je polje "E" krajnjeg kapaciteta
12 miliona tona.
Geološke rezerve basena ukazuju da se u narednom
periodu može očekivati pouzdana proizvodnja sa
aspekta sirovinske osnove - uglja. S obzirom na
geološke rezerve, planirana proizvodnja uglja u
72
Prostornom planu Kolubarskog ugljenog basena
predviđena je u porastu od 26 - 27 x 106 t na 35 x
106 t u periodu posle 2005. godine. Planirano je
snabdevanje potrošača na lokaciji termoelektrana "A"
i "B" - Nikola Tesla, Kolubarskih TE "A", stare sušare
u Vreocima i široke potrošnje komadnog uglja. U
sklopu novih objekata planirano je snabdevanje TETO Kolubare "B" i, ako se nađe investitor, nove
sušare kapaciteta 1.000.000 t sušenog uglja.
Konzum sušenog uglja je obezbeđen na našem
tržištu, a takođe postoji mogućnost plasmana i na
inostrano tržište.
Na lokaciji TENT "A" do 2010. godine blokovi A-1 i A2 su predviđeni za gašenje, kao i blokovi K 1-4 u
termoelektrani Kolubara "A" u Velikim Crljenima.
Na ostalim blokovima koji ostaju u radu i posle 2010.
godine, u periodu 2004-2009. obavezna je intenzivna
ekološka sanacija (postojećih deponija pepela sa
promenom tehnologije, korišćenje pepela kao
sirovinske baze za proizvodnju granulata za gradnju
donjeg stroja u putogradnji, proširenje kapaciteta i
podizanje efikasnosti postojećih elektrofiltera itd.).
Nova postrojenja na lignit treba da omoguće
korišćenje goriva nižeg kvaliteta.
Veliku pažnju treba posvetiti uporednom razvijanju
infrastrukture, posebno železničkom transportu, i to
srazmerno razvijanju proizvodnih kapaciteta.
Modernizacija infrastrukture na ovom području treba
da se odvija izgradnjom drugog industrijskog
koloseka Stubline - Vorbis, rekonstrukcijom
železničkog transporta, uvođenjem integralnog
informacionog sistema itd.
Elektroenergetski sistem
Elektroenergetski sistem Republike Srbije omogućuje
korišćenje električne energije ne samo iz izvora sa
područja Beograda (što bi bilo dovoljno za AP
Beograd jer je vršno opterećenje distributivnog
sistema Beograda oko 1650 MW, odnosno oko 50%
instalisanog kapaciteta), već i iz znatno šireg
okruženja putem vodova 400 kV i 220 kV.
Snabdevanje električnom energijom AP Beograda i
dalje će se vršiti iz šireg elektroenergetskog sistema
Republike Srbije, i to Hidroelektrane (HE) "Đerdap" i
drugih elektrana koje su locirane van granica plana.
Porast vršne snage na konzumu "Elektrodistribucije Beograd" pratiće povećanje instalisane snage i
odgovarajuća rekonstrukcija TS naponskog nivoa
400, 220 i 110 kV, gradnja novih vodova datog
naponskog nivoa kao i rekonstrukcija i dogradnja
postojeće distributivne mreže. Potrebno je realizovati
TS 400/110 kV "Beograd 20" (S inst. 900 MVA) sa
priključcima na mrežu 400 kV. Postojeće TS 220/110
kV proširiti i to: "Beograd 3" na 2 x 250 MVA,
"Beograd 5" na 4 x 250 MVA i "Beograd 17" na 4 x
250 MVA.
Od vodova 400 kV potrebno je realizovati:
- 2 voda od RP 400 kV ka TS "Kragujevac 2";
- 1 vod do TS "Beograd 8" i 1 vod ka TS
"Pančevo" i
- 1 vod do RP "Mladost" i jedan vod do TE
"Obrenovac".
Od vodova 220 kV potrebno je realizovati:
- 3 voda od TE "Kolubara B" do RP 220 kV;
- 1 vod ka HE "Bajina Bašta" i
- 1 vod do postrojenja 220 kV "Obrenovac".
Na području AP Beograda posebno se tretiraju tri
područja.
Sremsko područje - do 2006. godine potrebno je da
se poveća instalisana snaga TS 110/10 kV "Beograd
40" ugradnjom još jednog transformatora od 40 MVA
i izgradi elektroenergetski vod 110 kV do izvorišta
110 kV.
U transformatorskim stanicama 35/10 kV izvršiće se
zamena transformatora od 8 MVA transformatorima
12,5 MVA i izgradnja novih TS 35/10 kV na rubnom
području.
Planirana je i izgradnja TS 110/10 kV "Gornji
Zemun", TS 110/10 kV "Blok 32" i TS 110/35/10 kV
"Surčin" sa odgovarajućim elektroenergetskim
vodovima 110 kV.
Banatsko područje - do 2006. godine planira se u TS
110/35 kV "Beograd 7" zamena transformatora od
31,5 MVA transformatorom od 63 MVA, zatim
povećanje kapaciteta postojećih TS 35/10 kV
zamenom transformatora i izgradnja novih TS 35/10
kV.
Šumadijsko područje - završetkom gradnje i
puštanjem u pogon TS 110/10 kV "Obilić" čija je
realizacija u toku znatno će se popraviti energetska
situacija jer će se rasteretiti TS 35/10 kV, a preko
njih TS 110/35 kV "Beograd 1" i "Beograd 4". Treba
ugraditi drugi transformator u TS 110/10 "Beograd
33" od 31,5 MVA, zatim povećati kapacitet postojeće
TS 35/10 kV zamenom transformatora i izgraditi
nove TS 35/10 kV.
Do 2006. godine predviđena je izgradnja TS 110/10
kV "Centar", "Autokomanda", "Železnik", "Mali Mokri
Lug", "Padina" i "Savski amfiteatar" sa
odgovarajućim elektroenergetskim vodovima 110 kV.
Za prigradske opštine snabdevanje električnom
energijom biće iz postojećih i planiranih TS 35/10 kV.
U tom cilju potrebno je izvršiti povećanje kapaciteta
postojećih i graditi nove TS 35/10 kV. Napajanje
planiranih i postojećih TS 35/10 kV biće iz planirane
TS 110/35 kV "Grocka" kao i iz postojećih TS 110/35
kV: "Beograd 4", "Beograd 18", "Beograd 22",
"Beograd 35", "Mladenovac" i "Lazarevac - Očaga".
- 6 vodova od TE "Kolubara B" do RP 400 kV;
73
Do 2006. godine politikom cena energenata treba
uspostaviti paritet i stvoriti uslove za što racionalniju
potrošnju električne energije.
U prethodnih dvadeset godina na konzumu "EDB"
vršna snaga se povećala sa 891 MW na 1631 MW što
odgovara prosečnoj stopi rasta od 3%, a potrošnja
električne energije je porasla sa 3.858 GWh na 6.552
GWh. Prognozirane vrednosti vršne snage i električne
energije za period 2000-2011. godine na konzumu
"EDB" date su u narednoj tabeli.
Tabela br. 15
Pokazatelji vršnog opterećenja i potrošnje električne
energije
2000
Vršna snaga Pv (MW)
Električna energija E
(MWh)
2006
2011
1.631
1.880
2.038
6.552.00 7.667.9
0
55 8.337.380
Napomena: Konzum EDB poklapa se sa AP Beograda,
osim opštine Lazarevac koja pripada konzumu
"Elektrošumadije".
Električna mreža raspodele i distribucije električne
energije i dalje će se razvijati kao četvoronaponska
(110-35-10-0,4 kV) i tronaponska (110-10-0,4 kV), s
tim što će se tronaponska razvijati na užem
gradskom području i na prostorima sa većom
gustinom površinskog opterećenja.
Do 2006. godine predviđena je izgradnja:
- I faze TS 400/110 kV "Beograd 20";
- razvodno postrojenje 110 kV u kompleksu TS
"Beograd 1";
- 400 kV dalekovoda od TS "Beograd 8" do TS
"Beograd 20";
- 110 kV dalekovoda od TS "Beograd 20" do RP 110
kV "Beograd 1";
- dva kablovska voda 110 kV od RP 110 kV
"Beograd 1" do TS "Beograd 28";
- ugradnja još jednog transformatora u TS 110/10
kV "Beograd 33" i TS 110/10 kV "Beograd 40";
- izgradnja TS 110/10 kV "Centar", "Autokomanda",
"Železnik";
- uvođenje kablovskog voda 110 kV u TS 110/10
"Beograd 40" (koji povezuje TS "Beograd 6" i TE
toplana);
- izgradnja kabla 110 kV od RP 110 kV "Beograd 1"
do TS 110/10 kV "Centar";
- uvođenje kabla 110 kV u TS 110/10 kV "Centar"
(TS "Beograd 14" - "Beograd 15");
- izgradnja kabla 110 kV od TS 220/110 kV
"Beograd 17" do TS 110/10 kV "Autokomanda";
- izgradnja dalekovoda 110 kV od TS 220/110 kV
"Beograd 3" do TS 110/10 kV "Železnik" i
- izgradnja TS 35/10 kV "Borča II", "Batajnica III",
"Rušanj", sa priključnim vodovima 35 kV.
Izgradnja TS 10/04 kV biće u skladu sa izgradnjom
novih objekata i prirodnim porastom vršne snage
postojećih potrošača sa odgovarajućom mrežom (oko
400 objekata).
4.5.3. Otpad
4.5.3.1. Sektorski zadaci
- Zaustavljanje negativnih trendova i prakse u cilju
unapređivanja životne sredine i kvaliteta
stanovanja i rada;
- formiranje sanitarnih deponija otpadaka;
- saniranje sadašnjih nehigijenskih deponija
komunalnih otpadaka i mnoštva rasutih smetlišta;
- definisanje pravila i principa tretmana i odlaganja
industrijskog i ostalog otpada;
- razvoj primarne i sekundarne reciklaže komunalnog
i ostalog otpada u cilju smanjenja njegove
količine, sa jasnim organizacionim i prostornim
odrednicama i
- definisanje sistema i kriterijuma za stočna groblja.
4.5.3.2. Razvojna koncepcija
Aktuelno stanje upućuje na hitno organizaciono i
prostorno definisanje deponovanja komunalnih
otpadaka: sanaciju postojećih, aktiviranje novih
lokacija i zaživljavanje recikliranja. Do 2006. godine
potrebno je izvršiti:
- sanaciju postojeće nehigijenske deponije "Vinča"; u
sklopu toga, usvajanje regulacionog plana
deponije "Vinča" i izradu detaljne analize uticaja
na životnu sredinu;
- pristupiti izradi studija opravdanosti i utvrđivanja
lokacija za dve regionalne deponije na teritoriji AP
Beograda. Jedna regionalna deponija opsluživaće
opštine Lazarevac, Ub, Obrenovac i Barajevo i
biće locirana na teritoriji jedne od ovih opština na
osnovu posebne studije. Druga će da opslužuje
opštine Novi Beograd i Zemun i biće locirana u
sremskom delu AP Beograda, van granica
Generalnog plana Beograda;
- planiranje sistema održivog upravljanja
komunalnim čvrstim otpadom (KČO)
podrazumeva uspostavljanje principa "sakupljanje
- reciklaža - deponovanje", što zahteva izgradnju
74
postrojenja / fabrike za obnavljanje materijalnih
resursa (OMR) u kompleksu budućih regionalnih
deponija. Prioritet treba dati deponiji "Vinča", a
ukoliko materijalni uslovi dozvoljavaju
istovremeno treba započeti izgradnju fabrike za
preradu KČO na lokacijama budućih regionalnih
deponija;
- donošenje gradske odluke o sprovođenju reciklaže
na celokupnoj teritoriji AP Beograda kojom bi se
regulisale obaveze svih budućih aktera
(otkupljivača i prerađivača) i
- formiranje službe za monitoring i zaštitu životne
sredine, sa posebnim akcentom na upravljanje
otpadom. Veliki doprinos se očekuje u delu
upravljanja industrijskim, radioaktivnim i opasnim
otpadom.
Pored sanacije deponije "Vinča" i formiranja dve nove
regionalne deponije, kao urgentnu aktivnost treba
označiti i saniranje postojeće deponije u Mladenovcu.
Uspostavljanjem sistema reciklaže, moguće je na
istoj lokaciji odlagati otpad i sa teritorije opštine
Sopot, čime bi postojeća deponija u Mladenovcu
prerasla u deponiju regionalnog karaktera.
Sledeće aktivnosti se definišu za period 2006-2011.
godine:
- kompletno čišćenje teritorije od kabastog
otpada, eliminisanje smetlišta i uvođenje
jasnih pravila u ponašanju kada je komunalna
higijena u pitanju;
- sanacija i rekultivacija/regeneracija postojećih
odlagališta/deponija koje će se sukcesivno
zatvarati;
- sanacija i rekultivacija deponija pepela na
teritoriji opština Obrenovac i Lazarevac;
- sanacija privremene deponije radioaktivnog
otpada u krugu Instituta za nuklearna
istraživanja "Vinča", i
- uvođenje mera kaznene politike.
Realno je očekivati/zahtevati da se na nivou
Republike Srbije pokrene i reši problem prikupljanja,
transporta, korišćenja i konačnog odlaganja
radioaktivnog i opasnog otpada, tako da je moguće
deponovanje ovakvog otpada van teritorije AP
Beograda.
Stočna groblja će, pa osnovu utvrđenih kriterijuma,
biti otvorena u zonama intenzivnog stočarstva
(opštine Obrenovac, Lazarevac, Mladenovac).
4.5.4. Saobraćaj, saobraćajna infrastruktura
Saobraćaj i saobraćajna infrastruktura predstavljaju
istovremeno kako ključni problem tako i osnovni
potencijal budućeg razvoja, odnosno jedan od
najuticajnijih faktora za dostizanje opšteg cilja
koncepcije zaštite, uređivanja i razvoja AP Beograda i
njegovog metropolitenskog područja.
Osnovne karakteristike postojeće saobraćajne
infrastrukture međunarodnog i nacionalnog značaja
na području beogradskog metropolitena su:
- putevi međunarodnog značaja samo su delom
izgrađeni sa elementima autoputa i uglavnom su
sa nezadovoljavajućim stanjem kolovoza;
- opremljenost mreže međunarodnih puteva
operativnim i pratećim sadržajima (saobraćajna
i turistička signalizacija, moteli, servisi, pumpe,
služba pomoći, informisanje itd.) na najnižem je
organizacionom i tehničko-tehnološkom nivou;
- železničke pruge su uglavnom jednokolosečne sa
zastarelim tehničkim elementima i signalnosigurnosnom opremom, malom propusnom moći
i malim brzinama;
- pogodnosti koje ima aerodrom "Beograd" u
pogledu geografskog položaja nedovoljno su
iskorišćene, sadržaji i kapaciteti aerodroma
zadovoljavaju potrebe današnjeg međunarodnog
vazdušnog putničkog saobraćaja, ali nedostaju
adekvatni sadržaji i kapaciteti za prihvat kargo
aviona;
- lučki kapaciteti nisu u potpunosti, ili nisu uopšte
opremljeni za savremeni međunarodni
multimodalni transport;
- nije uspostavljena odgovarajuća koordinacija rada
između luke "Beograd" i luka u
metropolitenskom području (Pančevo,
Smederevo) i
- mreža logističkih centara je nerazvijena, terminali
integralnog transporta su na nepovoljnim
lokacijama i nedovoljno su tehnološki
opremljeni.
Na regionalnom nivou saobraćajni sistem AP
Beograda odlikuje zastupljenost svih vidova
saobraćaja heterogene razvijenosti i tehnološke
opremljenosti i nedovoljne međusobne povezanosti.
Regionalni i lokalni saobraćajni sistem karakteriše:
- stanje putne mreže ne zadovoljava u pogledu
kvaliteta kolovoza i tehničkih elemenata puteva;
- svi prigradski opštinski centri nalaze se na
magistralnim ili regionalnim putevima na
udaljenosti od 30 do 60 km, odnosno u izohroni
javnog prevoza od 40 do 90 minuta od centra
Beograda, međutim uz neadekvatnu ponudu u
pogledu učestalosti, pouzdanosti i redovnosti,
odnosno kvaliteta javnog prevoza;
- stanje železničkog saobraćaja je
nezadovoljavajuće, pruge su većinom
jednokolosečne sa zastarelim tehničkim
elementima, malom propusnom moći i malim
brzinama;
75
- tehnološka zastarelost i nedovoljan broj
elektromotornih garnitura (vozova) za prigradski
i regionalni prevoz putnika i
- rečni saobraćaj se koristi isključivo za prevoz
tereta i to uglavnom građevinskog materijala
(šljunak).
Osnovne pogodnosti koje saobraćaj i saobraćajni
sistem pružaju za razvoj su sledeće:
- položaj na ukrštanju dva evropska koridora (VII i
X, sa krakom X-b);
- položaj i izgrađenost mreže puteva, železničkih
pruga, luka i aerodroma, u smislu obezbeđenih
koridora i prostora za razvoj integralnog
transportnog sistema i
- interaktivni uticaj privrednog potencijala AP
Beograda na razvoj saobraćaja kao privredne
grane od prioritetnog značaja.
Osnovni sektorski cilj razvoja saobraćaja i
saobraćajne infrastrukture je: (a) na međunarodnom
planu, valorizacija njegovog povoljnog geografskog
položaja i položaja u mreži evropskih koridora, putem
uspostavljanja efikasne saobraćajne infrastrukture i
njenog funkcionalnog i tehnološkog povezivanja sa
evropskom saobraćajnom mrežom; (b) na
regionalnom planu, sprečavanje daljeg propadanja
saobraćajne osnove i pogoršanja uslova prevoza
putnika i robe, kao i postavljanje osnova za razvoj
sistema u budućnosti.
4.5.4.1. Sektorski zadaci
Za ostvarenje ovog cilja u planskom periodu do
2006, odnosno do 2011. godine, sektorski zadaci su:
- razvoj saobraćaja i saobraćajne infrastrukture
definisati programski kao prioritet ekonomske i
socijalne politike AP Beograda;
- ostvariti ravnotežu između eksternog povezivanja
AP Beograda i internog organizovanja unutar
teritorije kao jedinstvene celine u koordinaciji sa
metropolitenskim okruženjem;
- usaglašavanje i koordinacija svih vidova
saobraćaja (putni, železnički, rečni, vazdušni),
radi organizovanja multimodalnog čvora
evropskog ranga sa mrežom logističkih centara;
- čvrsta koordinacija sa projektima čiji je oslonac
na koridorima (VII i X);
- razvoj partnerstva javnog i privatnog sektora pri
planiranju, izgradnji i eksploataciji saobraćajnih
mreža;
- stvaranje efikasnog i komfornog javnog
saobraćaja na gradskom području Beograda
oslonjenog na sistem lakog šinskog prevoza,
kao i podizanje nivoa usluge prigradskog javnog
prevoza i njegovo integrisanje sa javnim
saobraćajem u ostalim urbanim centrima AP
Beograda;
- rehabilitacija, revitalizacija i rekonstrukcija
saobraćajnih mreža i objekata do 2006. godine;
- standardizacija i modernizacija tehničkih
elemenata, signalizacije i režima saobraćaja;
- definisanje politike i podrška razvoju saobraćaja
kao privredne grane i
- nastavak izgradnje beogradskog železničkog
čvora.
4.5.4.2. Razvojna koncepcija
U pogledu povezivanja metropolitena Beograda sa
međunarodnim i nacionalnim okruženjem predviđeno
je:
(a) mreža puteva
- izgradnja druge kolovozne trake autoputa E-75
Beograd - Novi Sad - Subotica - mađarska
granica (koridor X-b);
- rekonstrukcija postojeće kolovozne trake
autoputa E-75 (deonica Beograd - Novi Sad)
- delimična rekonstrukcija autoputa E-75, pa
pravcu Šid - Ruma - Beograd (koridor X);
- delimična rekonstrukcija autoputa E-75, pa
pravcu Beograd - Niš - Solun (koridor X);
- sanacija i nastavak izgradnje obilaznice
Batajnica - Dobanovci - Ostružnica - Železnik Beli Potok - Bubanj Potok, sa rezervacijom,
odnosno pripremom koridora Bubanj Potok Leštane - Vinča - most na reci Dunav - veza sa
E-70 (Beograd - Pančevo);
- izrada generalnog projekta za autoput E-763
(Beograd - Južni Jadran), uz mogućnost
parcijalne realizacije nekih deonica od značaja
za Republiku Srbiju. Pri projektovanju na levoj
obali reke Save, trasa će biti usaglašena sa
zahtevima zaštite kompleksa izvorišta "Zidine"
i
- izrada odgovarajuće tehničke i planske
dokumentacije za severni magistralni prsten T6 sa mostovima preko Dunava u zoni gornjeg
Zemuna i Ade Huje.
(b) železničke pruge
- izgradnja dvokolosečne pruge E-85 na pravcu
Beograd - Novi Sad - granica sa Mađarskom,
uz modernizaciju i izgradnju sa elementima
trase za brzine 250 km/h i opremom 160
km/h;
76
- modernizacija drugog koloseka na pruzi E-70,
pa pravcu granica Hrvatske - Beograd za
brzine 160 km/h;
- modernizacija postojeće dvokolosečne pruge
Beograd - Niš (E-70) za brzine 120-140 km/h i
izgradnja postojeće jednokolosečne pruge, kao
dvokolosečne, sa elementima trase za brzine
250 km/h i opremom 160 km/h;
Slika 4
Centralizovano-decentralizovani koncept logističkih
centara
Beograda (logistički centar - distributivni centar (LCDC) Ada Huja, Autoput i Batajnica)
- sanacija i rekonstrukcija postojeće
jednokolosečne pruge Batajnica - Ostružnica Beograd ranžirna - Jajinci - Beli Potok, a
potom, u II fazi izgradnja drugog koloseka;
- pruga Bela Reka - Ripanj (Klenje - Mala Ivanča)
kao vezna pruga između pruga Beograd - Bar,
zatim Beograd - Mladenovac i Beograd - Jajinci
- Mala Krsna;
- izrada planske investicione i tehničke
dokumentacije za izgradnju pruga:
1) tehničko-putnička stanica Zemun aerodrom "Beograd";
2) jednokolosečna pruga Vreoci - Obrenovac
(uz postojeću industrijsku prugu) sa
mogućnošću prelaska preko reke Save (u
koridoru autoputa Južni Jadran) i
uključivanja u planirane koridore prema
aerodromu "Beograd" i TPS Zemun;
3) Mladenovac - Aranđelovac - Vreoci, sa
krakom Aranđelovac - Topola - Gornji
Milanovac - Čačak;
(v) robno-transportni centri
- razvoj Luke "Beograd", kao mesta neposrednog
preseka koridora VII i X (sa ograničenim
prostornim mogućnostima), u koordinaciji sa
Lukom "Dunav" u Pančevu i Lukom
"Smederevo", kao jedinstvenog sistema
integralnog transporta;
- razvoj logističkih robno-transportnih centara
(RTC), u koordinaciji sa opštinama u
neposrednom i širem okruženju, na sledećim
lokacijama: Pančevo, Smederevo, Novi Sad i
Šabac. Na AP Beograda, razvoj logističkih RTC
međunarodnog značaja na lokacijama:
Dobanovci, Luka "Beograd" i Vrčin;
(g) vazdušni saobraćaj
- izgradnja druge poletnosletne staze Aerodroma
"Beograd", razvoj operativnih i pratećih
sadržaja, kao i moguća izgradnja kargo
terminala međunarodnog karaktera.
(d) biciklistički saobraćaj
- prema projektu Evropske unije o uspostavljanju
evropske mreže biciklističkih staza planirano je
da kroz Srbiju prođu dve staze, koje bi se
međusobno povezale u području Beograda.
Koridori koji se planiraju kao deo evropske
biciklističke mreže su: na banatskom području
duž Zrenjaninskog puta, na sremskom
području obalom Dunava do ušća Save u
Dunav, a na šumadijskom području duž
Smederevskog puta (alternativno, gde to
terenski i prostorni uslovi omogućavaju
obalom Dunava) i duž starog Avalskog puta.
Položaj trasa i ostali tehnički elementi biće
sagledani i definisani odgovarajućom planskom
i tehničkom dokumentacijom.
Razvoj saobraćajnog sistema unutar
metropolitenskog područja ostvariće se:
- rekonstrukcijom, revitalizacijom i delimično novom
izgradnjom mreže puteva na teritoriji AP
Beograda, uz uvođenje adekvatnog sistema
održavanja;
- proširenjem mreže lokalnih puteva (posle 2011.
godine) u funkciji povećanja pristupačnosti unutar
opština, odnosno boljeg povezivanja naselja
međusobno i sa centrima zajednica naselja i / ili
centrima opština (200-250 km novih puteva);
- rekonstrukcijom, osavremenjavanjem i izgradnjom
lokalne i regionalne putne mreže radi bolje
povezanosti naselja sa železničkim stanicama i
uvođenje tzv. napojnog autobuskog sistema
javnog prevoza i
- izgradnjom regionalnih RTC na pogodnim
lokacijama kao što su Ralja, Umčari, Mali
Požarevac i sl.
77
Predviđene su sledeće intervencije na mreži puteva
po opštinama:
Barajevo:
- rekonstrukcija i proširenje kapaciteta (izgradnja
traka za spora vozila) na magistralnom putu M-22
na deonici Beograd - Stepojevac - Ćelije i
- izgradnja lokalnog puta Beljina - Veliki Borak u cilju
povezivanja naselja u opštini sa železnicom.
Grocka:
- povećanje kapaciteta regionalnog puta R-100 od
Cvetkove pijace do raskrsnice Vinča - Leštane
izgradnjom traka za spora vozila, niša za
stajališta javnog prevoza i poboljšanjem
horizontalnih elemenata i preglednosti puta i
- izgradnja savremenog kolovoza na lokalnom putu
Grocka - Zaklopača u dužini od oko 4 km radi
boljeg
povezivanja centra i naselja u opštini sa Autoputem
M-1 i industrijskom zonom Vrčin.
Kragujevca sa Beogradom, što je uticalo na
njegovo loše održavanje i propadanje;
- područje grada Mladenovca presecaju magistralni
put M-23 i splet regionalnih puteva, zbog čega se
na gradskoj mreži javlja intenzivan tranzitni i
teretni saobraćaj. Da bi se izvršilo razdvajanje
tranzitnih i teretnih tokova i obezbedili povoljni
uslovi za odvijanje saobraćaja gradskog
karaktera, potrebno je izgraditi obilazni put prema
uslovima koje je definisao Generalni plan
Mladenovca i
- mreža magistralnih puteva biće upotpunjena
izgradnjom puta Mali Požarevac - Mladenovac Topola - Šatornja - Rudnik - veza sa putem M-22
(G. Milanovac - Čačak - Užice i dalje Crna Gora,
Južni Jadran) nastavkom izgradnje na deonici
Mladenovac - Rudnik - veza sa M-22.
Obrenovac:
- planirana je izgradnja deonica Autoputa Beograd Bar (Južni Jadran) trasom pored Kolubare gde je
u blizini njenog ušća u Savu predviđena izgradnja
mosta za prelazak autoputa na sremsku stranu na
kojoj će se povezati sa obilaznim autoputem izgradnja ove deonice može da se očekuje tek
posle 2011. godine;
Lazarevac:
- prema dinamici otvaranja kopova REIS "Kolubara"
priprema uslova za izmeštanje trase magistralnog
puta
M-22 van granice kopova (put se premešta
približno u koridor pruge);
- priprema uslova (planska, investiciona i tehnička
dokumentacija) za izgradnju obilaznice oko
Stepojevca i priključak Lazarevca na Autoput
Beograd - Južni Jadran i
- nastavak rekonstrukcije i povećanja kapaciteta
magistralnog puta M-22, pri čemu treba razmotriti
mogućnost da se na deonicama sa visokom
koncentracijom stanovanja i poslovnog prostora u
koridoru puta (ugostiteljstvo, usluge i servisi,
proizvodnja i sl.) obezbede servisne trake, kako bi
se uticaj nekontrolisanog pristupa sveo na
najmanju meru.
Mladenovac:
- iako spada u red razvijenijih prigradskih opština,
ima ispodprosečnu gustinu mreže puteva (veću
samo od opštine Grocka). Pored rekonstrukcije i
modernizacije postojeće mreže puteva, u opštini
treba da se utvrde prioriteti izgradnje, u prvom
redu lokalne mreže puteva;
- na mreži regionalnih puteva prioritet je
rekonstrukcija puta Beograd - Ralja - Đurinci veza sa putem M-23, koji je izgradnjom puta Mali
Požarevac - Mladenovac - Kragujevac izgubio na
značaju za povezivanje Mladenovca, Topole pa i
- da bi se poboljšali uslovi povezivanja Obrenovca sa
Beogradom i proširilo njegovo uticajno područje
na naselja tzv. Donjeg Srema (Progar, Jakovo,
Boljevci), predviđeno je povezivanje regionalnog
puta R-267, koji se proteže delom na teritoriji
opštine Obrenovac i delom na teritoriji opštine
Zemun koje deli Sava, mostom koji je izgrađen za
potrebe toplodalekovoda TE "Nikola Tesla" toplana "Novi Beograd". Za to postoje
odgovarajući tehnički uslovi (nosivost i gabarit
mosta) i saobraćajno-ekonomska opravdanost
(urađena je prethodna studija opravdanosti) tako
da se realizacija ovog projekta može očekivati u
periodu do 2006. godine. Predloženo je da se
regionalni put R-267 prekategorizuje u rang
magistralnog puta i poveže sa deonicom obilaznog
autoputa Dobanovci - Ostružnica u zoni budućeg
priključka autoputa Južni Jadran. U sklopu toga
potrebna je i potpuna rekonstrukcija (donji i
gornji stroj) puta Boljevci - Jakovo - Surčin, koji
je danas u veoma lošem stanju i
- osnovna ulična mreža na gradskom području
Obrenovca sastavni je deo magistralne i
regionalne putne mreže (M-19 Beograd Obrenovac - Šabac i R-101 Obrenovac - Ub Valjevo), pa se na delu ulične mreže u centru
Obrenovca javlja intenzivan tranzitni saobraćaj.
Zbog toga je potrebno da se izvrši izbor trase
obilaznog puta i utvrdi način njegovog
povezivanja sa putem R-267, odnosno novim
mostom preko Save.
78
Sopot:
- osnovni problem putne mreže je njen kvalitet. S
obzirom na to da je područje opštine van glavnih
tokova drumskog saobraćaja i da se na njenom
području nalaze samo regionalni i lokalni putevi,
održavanje puteva u proteklom periodu bilo je
minimalno, tako da su oni u veoma lošem stanju.
Pošto je pokrivenost teritorije opštine relativno
dobra (gustina mreže je na proseku za prigradske
opštine Beograda), osnovni cilj je da se putevi
putem modernizacije i rekonstrukcije dovedu na
nivo koji odgovara potrebama savremenog
individualnog i javnog saobraćaja.
Razvoj saobraćaja i saobraćajne infrastrukture na
metropolitenskom području Beograda do 2006.
godine ostvariće se:
- zaokruživanje tehnološkog procesa u okviru
kontejnerskog i hucke-pack terminala.
g) Aerodrom "Beograd"
- poboljšanje tehničko-tehnološke opremljenosti
uvođenjem opreme za obavljanje saobraćaja u
uslovima veoma male vidljivosti i zimske
eksploatacije i
- sticanje statusa aerodroma III kategorije (SAT
III b).
d) Logistika
- formiranje nacionalnog (republičkog) udruženja
(konzorcijuma) i izrada planske, investicione i
tehničke dokumentacije za formiranje mreže
logističkih RTC na AP Beograda i njegovom
bližem okruženju (Pančevo, Smederevo,
Šabac, Novi Sad).
a) Mreža puteva
- izgradnja druge kolovozne trake međunarodnog
puta E-75 na deonici Beograd - Novi Sad;
- popravka mosta na obilaznom autoputu preko
reke Save kod Ostružnice;
- izgradnja deonice Batajnica - Dobanovci (veza
E-75 sa E-70) u sastavu obilaznog autoputa;
- izgradnja puta Obrenovac - most preko reke
Save kod TENT-a - obilazni autoput (nova
petlja "Boljevci");
- izgradnja i rekonstrukcija saobraćajnica na
gradskom području Beograda (Ibarska
magistrala od Žarkova do Orlovače;
Smederevski put od SMT-a do Kružnog puta;
veza SMT-a sa petljom "Lasta"; Surčinski put
od Surčina do Tošinog bunara i izgradnja kompletiranje prilaza za pančevački most na
desnoj obali Dunava);
- rekonstrukcija oko 20% one lokalne putne
mreže koja je u najlošijem stanju i
4.5.5. Telekomunikacije
Osnovni sektorski cilj je: dalji razvoj
telekomunikacionog sistema u skladu sa najnovijim
tehnološkim dostignućima.
4.5.5.1. Sektorski zadaci
- Dalji razvoj i modernizacija postojećih
telekomunikacionih mreža i objekata;
- progresivno razvijanje novih/savremenih sistema
telekomunikacija kojima će se bitno podići nivo
postojećih urbanih i ostalih struktura i ostvariti
veća efikasnost u privrednim i uslužnim
aktivnostima i
- ostvarivanje prostorne, funkcionalne, ekološke,
socijalne i ekonomske integracije i
organizovanosti AP Beograda, kao i njegovo
makroregionalno povezivanje na državnom i
međudržavnom nivou.
4.5.5.2. Razvojna koncepcija
- rekonstrukcija glavnih gradskih saobraćajnica u
centrima prigradskih opština.
Telekomunikacionu mrežu na području AP Beograda
čine:
b) Železnica
- obnova železničkog mosta preko reke Save kod
Ostružnice;
- sanacija pančevačkog mosta preko Dunava;
- denivelacija rasputnice "G" na pruzi Beograd Niš i
- fiksna telekomunikaciona mreža nacionalnog
operatora ("Telekom Srbija");
- mobilne telekomunikacione mreže nacionalnog
operatora i privatnih operatora;
- nacionalni i privatni internet provajderi;
- javne i komercijalne radio i TV mreže;
- sanacija tunela "Ralja" na pruzi Beograd - Niš.
- kablovski distributivni sistemi (KDS);
v) Luka "Beograd"
- završetak izgradnje Ro-Ro terminala i
- funkcionalni sistemi (VJ, MUP, "EPS", "ŽTP",
"NIS" itd.) i
79
- privatne telekomunikacione mreže (banke,
akademska mreža, komunalna preduzeća itd.).
Struktura telefonskih priključaka ne odgovara
savremenim tehničkim standardima, pošto je
izuzetno nepovoljan
odnos priključaka na digitalnim i analognim
automatskim telefonskim centralama (ATC), veliki
broj dvojničkih telefonskih priključaka i zanemarljiv
broj digitalnih telefonskih priključaka (ISDN).
Tabela br. 16
Odnos digitalnih i analognih ATC
Područje
Instalisano
Uključeno
Slobodno
Grocka
20.249
16.613
3.636
Barajevo
11.832
9.322
2.510
Lazarevac
23.322
15.007
8.315
Mladenovac
13.500
12.976
524
8.352
5.811
2.541
Obrenovac
14.179
10.158
4.021
Prigradske
opštine
91.434
69.887
21.547
Uže gradsko
621.506
574.111
47.395
Ukupno
712.940
643.998.
68.942
Sopot
Na području AP Beograda funkcioniše više javnih
mreža mobilnih telekomunikacija i to:
- dve "paging" mreže;
- jedna NMT mreža mobilne telefonije i
- dve GSM mreže mobilne telefonije.
Posebno su značajne GSM mreže mobilne telefonije,
čije usluge na području AP Beograda koristi preko
100.000 korisnika.
Važno mesto u ponudi savremenih
telekomunikacionih servisa i usluga zauzimaju
internet provajderi. Njihove usluge koristi preko
50.000 korisnika.
U narednom periodu doći će do dinamičnog razvoja
telekomunikacione mreže primenom najsavremenijih
telekomunikacionih tehnologija, što će omogućiti da
se korisnicima ponude telekomunikacioni servisi i
usluge u skladu sa evropskim standardima. U fiksnoj
telekomunikacionoj mreži, planira se:
- primena najsavremenijih telekomunikacionih
tehnologija.
U oblasti komutacionih sistema neophodno je
uvođenje digitalne tehnologije, kako za nove objekte
tako i za neophodnu zamenu postojećih analognih
komutacionih sistema (analogne ATC), uz neophodno
ukidanje dvojničkih i instalaciju digitalnih (ISDN i
XDSL) telefonskih priključaka. Digitalizaciju i
proširenje komutacionih sistema treba da prati
proširenje transportne mreže, koje treba da se
zasniva na korišćenju postojećih i izgradnji novih
optičkih kablova i sistema prenosa najsavremenije
digitalne tehnologije. U oblasti pristupnih mreža
koristiće se optički, simetrični i koaksijalni kablovi,
bežični pristup (WLL), sistemi sa višestrukim
korišćenjem kablova i kombinacija navedenih
medijuma. Rekonstrukciju i izgradnju pristupne
mreže moguće je realizovati montažom isturenih
stepena u optimalnom broju i na odgovarajućim
lokacijama.
Radio-difuzni sistem očekuje izuzetno dinamičan
razvoj koji će pratiti narasle potrebe korisnika. Na
osnovu plana frekvencija odrediće se mikrolokacije
emisionih radio-difuznih centara za smeštaj
predajnika i repetitora. Uvođenjem digitalne
tehnologije za potrebe emitovanja i prenosa smanjiće
se broj predajničkih lokacija. Težiće se izgradnji
mikrotalasnih dvosmernih sistema za distribuciju
radio i TV programa i ostalih servisa - MMDS, kao i
dalji razvoj javnih i komercijalnih radija i televizija.
Prema savremenim tehničkim standardima, kablovski
distributivni sistem (KDS) je višenamenski
širokopojasni telekomunikacioni sistem namenjen
kako distribuciji radio i TV signala tako i pružanju
širokopojasnih interaktivnih, tj. dvosmernih servisa
korisnicima.
Do 2006. godine, u JP "Telekom Srbija" planirana je
potpuna digitalizacija komutacione i transportne
mreže kao osnovni uslov za modernizaciju i
proširenje asortimana telekomunikacionih servisa i
usluga, kao i smanjenje troškova održavanja i
eksploatacije. Maksimalno iskorišćenje novih
digitalnih tehnologija u komutacionoj i transportnoj
mreži zahteva uvođenje potpuno nove organizacije
telekomunikacione mreže i zajedničko planiranje
komutacione i transportne mreže sa ciljem da se
stvori jedinstvena platforma za integraciju novih
usluga (internet, mobilna telefonija i dr.) sa
postojećim servisima u mreži.
- stvaranje jedinstvene telekomunikacione mreže
različitih servisa;
Sa stanovišta komutacione mreže, cilj je da se do
2006. godine izgradi digitalna mreža koja će imati
nacionalni i regionalni nivo komutacionih čvorova.
Svaki regionalni komutacioni čvor realizovaće se
jednom digitalnom telefonskom centralom uz veći
broj udaljenih pretplatničnih stepena i koncetratora
sa ukupnim kapacitetom reda 50.000 pretplatnika.
Cilj je da se do 2006. godine postigne uključivanje od
oko 40 telefonskih priključaka na 100 stanovnika.
- uvođenje novih telekomunikacionih servisa i
usluga i
Digitalna mreža Republike Srbije biće organizovana u
pet regiona (tranzitnih područja) sa sedištem u
- potpuna digitalizacija telekomunikacione mreže;
- povećanje broja korisničkih pristupa
telekomunikacionoj mreži;
80
Beogradu, Novom Sadu, Kragujevcu, Nišu i Prištini.
Region Beograd obuhvata sadašnje tranzitno
područje. Regioni se sastoje iz tranzitnih i lokalnih
centrala. Svaki region će imati po jednu tranzitnu
centralu osim Beograda u kome će, zbog veličine
regiona, postojati dve.
Što se tiče područja lokalnih čvorova, oni
predstavljaju ili sadašnje rešenje mrežne grupe ili
njihove delove, što zavisi od veličine mrežnih grupa.
Čvorovi (lokalne centrale) planirani su u Beogradu,
Mladenovcu, Lazarevcu i Obrenovcu.
Lokalne centrale planirane su na užem gradskom
području kao istureni stepeni postojećih digitalnih
ATC. Na banatskom pravcu treba proširiti postojeće
centrale, a na sremskom pravcu, pored proširenja
postojećih, planirane su i nove (Busije, Grmovac).
Na području opštine Grocka treba zameniti postojeći
ATC Grocka i Umčari i izgraditi nove ATC: Zaklopača,
Brestovik, Dražanj, Živkovac i Umčari.
Na području opštine Barajevo planirane su nove ATC:
Karaula, Lipovica, Guncati, Baćevac, Boždarevac,
Lisović, Šiljakovac, Arnajevo.
Na području opštine Lazarevac planirana je nova ATC
Petka.
Na području opštine Mladenovac montiraće se nova
čvorna ATC Mladenovac, kao i nove ATC: Mladenovac
selo, Granice, Rajkovac, Amerić, Međulužje,
Markovac i Jagnjilo (zamena).
Na području opštine Sopot nove ATC će biti Drlupa,
Nemenikuće, Stojnik, Trešnja i Mala Ivanča.
Na području opštine Obrenovac planirane su nove
ATC: Zabrežje, Sava, Urovci, Ratari, Ušće, Zvečka, V.
Polje, Piromac, Dren, Orašac, Jasenovac, Mislođin,
Konatice, Poljane kao i zamena starih analognih ATCa.
Organizacija transportne mreže planirana je u tri
nivoa: nacionalni, regionalni i lokalni. Kao preduslov
izgradnje transportne mreže za prenos signala
velikog kapaciteta planiran je nastavak intenzivne
izgradnje optičkih kablova u svim nivoima
transportne mreže. Planirani završetak izgradnje
predviđenih optičkih kablova je do 2006. godine,
pošto je to osnova izgradnje SDH transportne mreže
na regionalnom i nacionalnom nivou. Kapaciteti
optičkih kablova na nacionalnom i regionalnom nivou
transportne mreže planirani su tako da su u obzir
uzete i potrebe na lokalnom nivou transportne
mreže.
Pored regionalnog i nacionalnog nivoa transportne
mreže, velika ulaganja se predviđaju u transportnu
mrežu Beograda, kao i na lokalnom nivou
transportne mreže na području ostalih čvorova.
Novi optički kablovi planirani su kako za povezivanje
čvornih i regionalnih centara tako i za povezivanje
ATC unutar čvornog područja (ČP).
Tako će se do 2006. godine ČP Padinska skela
povezati sa Beogradom (preko Borče), Zemunom
(Batajnica), Opovom i Zrenjaninom, ČP Grocka
povezaće se sa Beogra-dom (preko Boleča),
Smederevom (preko Brestovika) i Mladenovcem
(preko Umčara), ČP Surčin povezaće se sa
Batajnicom (preko Ugrinovaca), Beogradom (preko
Ledina) i Obrenovcem (preko Boljevaca i Zabrežja),
ČP Obrenovac povezaće se sa Barajevom (preko
Draževca i Meljaka), ČP Lazarevac sa Sopotom
(preko Baćevca i Sibnice) i ČP Barajevo sa
Beogradom (Ripanj). Ovi i ostali optički kablovi su
planirani za povezivanje postojećih i novih ATC-a.
5. ZAŠTITA, UREĐENJE I KORIŠĆENJE
PROSTORA
5.1. Zaštita prostora od elementarnih i drugih
većih opasnosti
Osnovni cilj zaštite od elementarnih i drugih većih
opasnosti na teritoriji AP Beograda je prevencija
ugrožavanja ljudskih života i bezbednosti i
sprečavanje devastacije prirodnih, materijalnih
resursa i vrednosti.
Opasnosti koje mogu da se dogode proističu od: (a)
zemljotresa, (b) poplava i (v) industrijskih udesa.
5.1.1. Zaštita od zemljotresa
Šire područje Beograda je na seizmotektonskoj i
neotektonskoj karti locirano na sastavu tri
makrotektonska bloka: Panonske depresije,
Vardarske zone i zone horstova i grebena unutrašnjih
Dinarida. Tektonska aktivnost u regionu još uvek je
izražena, o čemu svedoče učestali zemljotresi,
generisani brojnim seizmički aktivnim rasedima.
Generalna orijentacija seizmogenih raseda ima NNW, odnosno S-SE i pravac koji je približno
ortogonalan na prethodni. Najveći broj aktivnih
raseda je relativno male dužine (20-30 km), što
implicitno pretpostavlja relativno malu količinu
maksimalne potencijalne seizmičke energije koja se
može u njima akumulirati. Zbog toga na relativnu
seizmičku stabilnost AP Beograda utiče i neposredna
blizina dublje položenih i stabilnih seizmičkih blokova,
sremskog i banatskog. Seizmički aktivnija područja
smeštena su u oblasti Šumadije, južno i jugoistočno
od AP Beograda.
Dve oleate seizmološke rejonizacije predstavljaju dva
nivoa seizmičkog rizika i to 37% i 10%, što odgovara
maksimalnom i normalnom očekivanom zemljotresu
za povratni period od 100 godina.
AP Beograda se nalazi na dosta sigurnoj konstituciji
tla i spada u red srednje zone seizmičke ugroženosti.
Leži na umerenom trusnom području na kome
katastrofalnih potresa nije bilo, ali se, isto tako, ne
isključuje mogućnost jačih udara. Teritorija AP
Beograda pripada zoni 7° MSK skale seizmičnosti, a
seizmička ugroženost područja kreće se u rasponu od
6° do 7°. U skladu sa aseizmičkim projektovanjem,
81
svi objekti se grade da sa sigurnošću mogu izdržati
potrese jače za jedan stepen od predviđenih. Na
području AP Beograda seizmički je najviše ugrožen
rejon Lazarevca, gde potencijalnu opasnost
predstavlja moguća aktivacija zemljotresa.
odnosno od zaštite od tzv. dvadesetogodišnje
velike vode, za zaštitu poljoprivrednih površina
van melioracionih područja, do zaštite od tzv.
dvestogodišnje velike vode, za zone u užem
gradskom jezgru;
Teritorija AP Beograda nema svojih autohtonih
žarišta jakih zemljotresa. Žarišta koja se nalaze na
užem području grada mogu ove prostore potresati
zemljotresima maksimalnog intenziteta 5° MSK
skale. Jači potresi zemljotresima mogu biti izazvani
seizmičkim talasima koji dolaze iz udaljenijih žarišta
koji su razmešteni u okruženju. AP Beograda je,
najviše ugroženo od žarišta sa područja Rudnika i
Mionice, i to sa intenzitetom od 7° do 8° MSK, kao i
iz pravca Svilajnca, Golupca, Fruške gore i Kopaonika
(6° MSK). Naknadni udari, koji se kod jakih potresa
javljaju izvesno vreme u serijama sa opadajućim
veličinama, ne mogu se osetiti jačim intenzitetom.
- zaštitni sistemi moraju da se uklope u urbano i
ostalo okruženje, i dobiju višenamenske funkcije:
(a) linijski zaštitni sistemi - kao element urbanog
uređenja obala, vodeći računa o funkcionalnom
povezivanju naselja sa rekama; (b) sistemi za
odvodnjavanje - za kompleksne melioracione
sisteme; i (v) retenzije za ublažavanje talasa
velikih voda - kao element rekreacionih površina
naselja;
Do 2006. godine neophodno je uraditi kartu
seizmičke mikrorejonizacije AP Beograda, zbog
uticaja lokalnog terena i dinamičkog faktora
amplifikacije lokalnog tla.
- povećanje pouzdanosti zaštitnih sistema treba da
se obezbedi realizacijom "kaseta", kojima se
eventualni proboj linija odbrane lokalizuje na
manjoj površini;
Zaštitu od zemljotresa predstavljaće primena
principa aseizmičkog projektovanja objekata odnosno
primena sigurnosnih standarda i tehničkih propisa o
gradnji na seizmičkim područjima. Tako se
obezbeđuje odgovarajući stepen zaštite ljudi,
minimalna oštećenja građevinskih konstrukcija i
kontinuitet u radu objekata od vitalnog značaja u
periodu nakon zemljotresa.
- nasipi se moraju tako uklopiti u sve druge sadržaje
koji se grade u blizini, da ne bude ugrožena
njihova funkcija (zabrana bilo kakve gradnje u
zoni nožice nasipa), uz zahtev da se nasipu može
nesmetano prići sa teškom mehanizacijom i da u
njegovoj blizini nema objekata koji bi mogli da
otežaju ili onemoguće njegovo održavanje u
periodima dugotrajne odbrane od velikih voda
(saniranje raskvašenih nasipa); i
S obzirom na to da se radi područjima sa gustim
urbanim tkivom, veoma je važno urbanističkim
planovima definisati sve bezbedne površine na
slobodnom prostoru (parkovi, trgovi, igrališta), koje
bi u slučaju zemljotresa predstavljale bezbedne zone
za evakuaciju i sklanjanje stanovništva.
Primenom preventivnih mera nije moguće ostvariti
potpunu zaštitu od zemljotresa zbog čega se prihvata
postojanje određenog stepena seizmičkog rizika.
Stoga se organizacionim i tehničkim merama
propisuju uslovi za odvijanje života i rada i definišu
operativne mere organizacije spasavanja,
raščišćavanja ruševina, zbrinjavanja stanovništva i
asanacije terena.
Činioci koji imaju važan uticaj na smanjenje
povredivosti teritorije u slučaju zemljotresa su
izgrađenost zemljišta, gustina naseljenosti, sistemi
izgradnje, spratnost objekata, mreža neizgrađenih
površina i dr. Zbog toga, prilikom planiranja i
izgradnje svi ovi činioci treba da budu u optimalnim
(dozvoljenim) granicama kako bi se neposredno
uticalo na smanjenje negativnih posledica koje
zemljotresi prouzrokuju.
5.1.2. Zaštita od poplava
Operativni zadaci i kriterijumi za zaštitu od poplava
su:
- obezbeđenost zaštite treba da bude primerena
vrednosti sadržaja koji se brane od poplava,
- na bujičnim vodotocima zaštita treba da se obavlja
aktivnim merama ublažavanja poplavnih talasa
retenzijama višenamenskog karaktera;
- pošto izgradnja novih, pouzdanijih sistema odbrane
od poplava ne povećava nacionalni dohodak, već
samo štiti branjene sisteme i objekte od plavljenja
i destrukcije vodene stihije, potrebno je sprečiti
izgradnju novih skupih sadržaja u zonama
ugroženim plavljenjem, kako bi se sprečilo da se
veliki deo nacionalnog dohotka nepotrebno troši
za zaštitu objekata koji su sasvim nepotrebno
sagrađeni u ugroženim zonama.
Zaštita od poplava Save i Dunava
Mada se ravničarske zone AP Beograda brane od
visokih voda Save i Dunava sa oko 130 km nasipa,
od kojih je oko 95 km rekonstruisano, još uvek nisu
zadovoljavajuće zaštićene od poplava. Posebno je
ugrožena tzv. novobeogradsko-zemunska "kaseta",
koju brane nasipi na reci Dunav, od restorana
"Šaran" do ušća rukavca Dunava u reku Savu (oko
4,5 km), a zatim od ušća Save u Dunav do Kupinova,
ukupne dužine oko 50 km. U toj kaseti ne postoje
sekundarni, lokalizacioni nasipi, što je čini ranjivom u
incidentnim situacijama. U slučaju proboja zaštitnih
nasipa, veći delovi Novog Beograda i Zemuna mogli
bi da budu poplavljeni do kote 75-76 mnm, što znači
da bi neki niži delovi Zemuna mogli da budu
poplavljeni stubom vode od oko 4 m. Da bi se ta
kaseta zaštitila, pored već rekonstruisanih 40,4 km
nasipa, potrebno je rekonstruisati sledeće deonice
nasipa: 4,5 km nasipa i obaloutvrda, sa kejovima duž
Dunava od "Šarana" do ušća, niski nasip i
82
obaloutvrda na levoj obali Save od ušća do starog
železničkog mosta, izgradnja nasipa i obaloutvrda
duž leve obale Save od železničkog mosta do bloka
70a, pa dužini oko 1 km, rekonstrukcija oko 5,25 km
nasipa od Progara do visokog terena u Kupinovu.
Rekonstrukcija tih nasipa u zoni grada treba da se
izvede ne samo kao zaštitni objekat već i kao urbana
regulacija i uređenje obala, kojim se grad
funkcionalno "spušta" na svoje velike reke.
Zonu AP Beograda na desnoj obali Save brane nasipi
i obaloutvrde na dužini toka od oko 15 km. Ti objekti
nemaju dovoljnu visinu i treba da budu
rekonstruisani, da nesmetano štite od velike vode
povratnog perioda 0,5% (tzv. dvestogodišnja velika
voda), sa zaštitnom visinom koja je definisana u
okviru kriterijuma koji su prikazani u nastavku.
U slučaju proboja savskih nasipa u zoni Makiša bilo bi
poplavljeno priobalje od oko 20 km2, sa nizom veoma
važnih objekata: fabrika vode, ranžirna stanica,
autoput, niži delovi Železnika. Pri stogodišnjoj vodi
(kota oko 76 mnm), vodeni stub iznad autoputa bio
bi oko 2 m. U okviru sistema zaštite te kasete
rekonstruisana je samo deonica od uzvodne pregrade
na Adi do Ostružničkog mosta (4,92 km), dok je
potrebna realizacija sledećih zaštitnih linija:
rekonstrukcija obaloutvrda na desnoj obali Save, od
ušća do uzvodne pregrade na Adi Ciganliji (oko 4,8
km), rekonstrukcija nasipa na desnoj obali Save, duž
Ade Ciganlije (oko 6,4 km) i uzvodno od
Ostružničkog mosta, u dužini oko 0,8 km. Na desnoj
obali Dunava potrebno je uraditi obaloutvrdu na
deonici nizvodno od Pančevačkog mosta, pa dužini od
oko 1 km. Na levoj obali reke Dunav nasipi su
rekonstruisani, ali treba proveriti njihovu visinu
nakon analize dodatnog uspora od HE "Đerdap".
Svi nasipi koji su izvedeni, rekonstruisani ili
projektovani za odbranu od visokih vodostaja Save i
Dunava, dimenzionisani su prema kriterijumima koji
su usvojeni Studijom o uređenju Save i Dunava
(Institut "Jaroslav Černi", 1976). Ti kriterijumi se
zadržavaju i za sve predstojeće radove na zaštiti od
poplava:
a) kote kruna nasipa dimenzionišu se prema
merodavnim nivoima koji se vezuju za nivo na
ušću Save u Dunav od 76,00 mnm koji odgovara
vodostaju na vodomernoj stanici Zemun
verovatnoće 1% (složena verovatnoća, koja
uzima u obzir koincidenciju velikih voda Save i
Dunava);
b) nadvišenje nasipa u odnosu na merodavni nivo za
Savu iznosi 1,3 m, a za reku Dunav 1,5 m; i
v) usvojena zaštitna denivelacija krune nasipa u
odnosu na merodavnu veliku vodu (1,3 m za reku
Savu i 1,5 m za reku Dunav) pored osnovne
funkcije - zaštite nasipa od talasa od vetra - ima
smisao i sigurnosne rezerve u pogledu
kompenzacije negativnih uticaja od hidrotehničkih
radova u slivu Save i Dunava, koji dovode do
povećavanja nivoa velikih voda. Naime,
proračunom merodavnog nivoa nije obuhvaćen
uticaj eventualnog isključenja inundacije reke
Drine u Mačvi i Semberiji, niti je obuhvaćen rizik
od pogrešnog upravljanja postojećim objektima,
koji bi mogao da utiče na povećanje velikih voda
(brane na Drini, retenzije na Savi u Hrvatskoj).
Takođe, nisu uzeti u obzir uticaji mogućih ledenih
pojava i efekti taloženja nanosa u Đerdapskoj
akumulaciji. Imajući u vidu te neizvesnosti i
pojavu visokih vodostaja na području AP
Beograda (tzv. hiljadugodišnja velika voda na
ušću reke Save u Dunav iznosi 76,6 mnm) za sve
obaloutvrde i kejove na području AP Beograda
usvaja se kota krune 77,50 mnm.
Rekonstrukcija odbrambenih nasipa na Savi je
urgentna i zahteva rekonstrukciju linijskih zaštitnih
sistema, pa delu u Republici Srbiji.
Odbrana od poplava u svetlu uspora Đerdapske
akumulacije
Formiranje uspora u zoni Đerdapske akumulacije i
promena vodnih režima dovela je do određenih
posledica, od kojih su sa gledišta ekoloških stanja i
planiranja zaštite u zoni AP Beograda najbitnije
sledeće:
a) smanjenje transportne sposobnosti za nanos i
proces zasipanja korita Dunava i donjeg toka
Save;
b) smanjenje transportne sposobnosti za pronos
leda, posebno u zoni isklinjavanja uspora;
v) povišenje nivoa podzemnih voda u priobalju;
g) ugrožavanje stabilnosti objekata za odbranu od
poplava;
d) uticaj na vodene i priobalne biocenoze - faunu i
floru i
đ) uticaj na objekte vodovoda i kanalizacije.
Deo tih problema rešavan je u fazi realizacije HEPS
"Đerdap". Međutim, sa prelaskom elektrane na rad sa
višim kotama (tzv. eksperimentalni rad "69,5 i više")
neki problemi u zoni grada, posebno oni koji su
vezani za zaštitu priobalja, postali su ozbiljniji.
Analize kontrolnih merenja pokazuju da se u periodu
1972-1994. godine u akumulaciji prosečno taložilo
oko 14.000.000 t godišnje. Posledica tog procesa je
povećanje uspora za iste protoke, u odnosu na
prvobitno računate. Potrebne su: više kote svih
zaštitnih nasipa od poplava u zoni grada (više za
veličinu dodatnog uspora, koji će se utvrditi
analizama koje su u toku, na osnovu merenja iz
2001. godine); i složeniji sistemi zaštite priobalja od
podzemnih voda jer se pogoršavaju uslovi za
funkcionisanje kanalizacije.
Nepovoljniji su i skuplji uslovi za realizaciju svih
objekata koji se grade u zoni Dunava i Save (PPOV, i
svi ostali objekti komunalne infrastrukture), smanjuje
se izdašnost bunara u zoni izvorišta zbog pogoršanja
hidrauličkog kontakta sa rekom Savom. Sve te
posledice treba ponovo razmatrati izradom
83
obuhvatne studije, nakon završetka analize dodatnog
uspora, kako bi se ta činjenica, kao i prognoza daljeg
razvoja tih procesa, ugradila u projektna rešenja
objekata u zoni reka.
Zaštita od manjih bujičnih vodotoka
Zaštita od oko 160 bujičnih tokova na AP Beograda
veoma je bitna za bezbednost i funkcionisanje
naselja, posebno i zbog činjenice da se vodni režim
tih vodotoka pogoršava usled urbanizacije sliva.
Regulacija manjih vodotoka do sada je izvršena na
preko 150 km, a postoji potreba da se obavi zaštita
na oko 200 km. Regulisani su veći delovi
Topčiderske, Železničke i Ostružničke reke, Velikog
Luga, Gročice, Bolečice, Mirijevskog potoka i više
drugih vodotoka.
Zaštita od velikih voda bujičnih vodotoka po pravilu
se ne može obaviti nasipima, jer bi oni bili
neprimereni urbanom okruženju. Najefikasnija zaštita
se može ostvariti primenom kombinacije tri grupe
mera: (a) ublažavanjem velikih voda u namenskim
retenzijama u slivu, koje se uklapaju u odgovarajuće
zelene površine (višenamensko korišćenje prostora);
(b) regulacijom vodotoka; i (v) u najužim zonama
grada, tamo gde je to neophodno zbog korišćenja
terena, smeštanjem tih vodotoka u podzemne
kolektore.
Kombinacija te tri grupe mera predviđa se za
Kumodraški potok. U gornjem delu sliva predviđene
su tri manje retenzije, čiji je cilj da ublaže talase
velikih voda. Retenzije se formiraju namenskim
podizanjem komunikacija, tako da deluju kao male
brane. Zone retenzija održavaju se kao zelene,
parkovske površine, koje se pri velikim padavinama
mogu kratkotrajno naći pod vodom, kako bi se
obavila kontrolisana transformacija poplavnog talasa.
Između retenzija se vodotok reguliše, dok se u
najnižem delu, u gustom urbanom tkivu smešta u
novi i rekonstruisani podzemni kolektor, radi
nesmetane urbanizacije. Pojedinačno ili zbirno, neke
od pomenutih mera zaštite u zavisnosti od konkretne
situacije treba primeniti i na drugim bujučnim
vodotocima.
Poseban prioritet do 2006. godine imaju sledeće
regulacije: završetak regulacije Topčiderske reke (od
km 12+300 do km 17 + 500), reke Lukavice u
Lazarevcu (od ušća do železničke pruge u dužini od
6,7 km), kao i Bele reke, Kijevskog potoka,
Železničke reke, Bolečice, Mirijevskog potoka,
Manastirskog potoka, potoka Paripovac, Rakovačkog
potoka i realizacija akumulacija - retenzije na
Železničkoj reci, kao i retenzija na Kumodraškom,
Kijevskom, Rakovičkom potoku, na Topčiderskoj reci,
pa Vranovačkom i Gleđevačkom potoku na padinama
Avale.
Zaštita od plavljenja unutrašnjim vodama odvodnjavanje
Ravničarski delovi AP Beograda, posebno na
severnom delu, u zoni reke Dunava i Save, ugroženi
su tzv. unutrašnjim vodama (podzemne vode i vode
od padavine koje ne mogu da oteknu iz zatvorenih
površina). Na teritoriji AP Beograda odvodnjava se
drenažnim sistemima oko 97.000 ha (sa mrežom
kanala od ukupno oko 1.800 km).
Tabela br. 17
Osnovni elementi sistema za odvodnjavanje
Opština
Sistem
Površina
(u ha)
Sistem
(kom.)
Kanal.
(km)
Kanal.
(m/ha)
CS
(kom.)
Q (m3/s)
Palilula
Pančevački rit
34.000
7
868
25,0
6
26,0
Zemun
Čukarica
Obrenovac
Lazarevac
Rakovica
Srem
Makiš
Posavina
Kolubara
Resnik
35.000
2.500
21.000
3.100
6
2
9
4
570
34
267
32
16,3
13,5
12,8
10,3
7
1
6
-
45,1
4,0
22,1
-
920
1
8
7,5
-
-
Ukupno
-
96.520
29
1.779
-
20
97,2
84
Pančevački rit je najsloženiji sistem, bruto površine
od oko 34.000 ha. Podeljen je na sedam branjenih
površina, sa ukupnom dužinom kanalske mreže od
oko 870 km, sa gustinom mreže oko 25 m/ha.
Evakuacija suvišnih voda ostvaruje se preko 6 crpnih
stanica (CS) čiji je instalisan kapacitet oko 26
m3/sec. Crpne stanice (CS) ne zadovoljavaju
kriterijume intenzivnog odvodnjavanja. Sistem
zahteva rekonstrukciju: čišćenje i kompletiranje
kanalske mreže, ugradnju dodatnih kapaciteta CS za
još oko 14m3/sec, kao i uvođenje merno-upravljačke
opreme za daljinsko upravljanje vodnim režimima.
Zbog funkcionalnog jedinstva sistema za
odvodnjavanje u Sremu, sistemi se moraju
posmatrati i van granica AP Beograda. U Sremu se
na području AP Beograda i šireg metropolitena
odvodnjava oko 35.000 ha poljoprivrednog zemljišta,
u okviru šest sistema za odvodnjavanje. Četiri
sistema su u celosti na teritoriji SO Zemun, dok su
dva (Galovica i Progarska Jarčina) samo delom na
teritoriji AP Beograda, drenirajući šire područje.
Postojeći drenažni sistemi, ukupne dužine kanalske
mreže od oko 570 km, gustine 16,3 m/ha, nisu
održavani na pravi način, tako da su mestimično
zamuljeni, smanjenih kapaciteta kanala, sa
nedovoljnom gustinom mreže nižeg reda. Zahtevaju
korenitu revitalizaciju, da bi ostvarivali pune efekte.
Cevna drenaža je izvedena samo na 1.500 ha, što je
nedovoljno, imajući u vidu pedološke karakteristike
zemljišta. Nedovoljni su i kapaciteti CS (ukupno oko
45 m3/s, što iznosi oko 1,2 lit/sec/ha), te je
neophodno i njihovo povećavanje. Obnovu drenažnih
sistema treba izvršiti tako da se realizuju kompleksni
melioracioni sistemi, sa odvodnjavanjem i
navodnjavanjem.
Na području Makiša, površine oko 5.000 ha, drenažni
sistemi su na oko 2.500 ha, sa kanalskom mrežom i
jednom CS (4 m3/sec). U Posavini i dolini reke
Kolubare na području opštine Obrenovac problem
unutrašnjih voda je vrlo izražen, te je izgrađeno
devet drenažnih sistema, u okviru zaštićenih kaseta,
pa oko 21.000 ha. Sa šest sistema voda se evakuiše
prepumpavanjem (instalisan protok pumpi 22
m3/sec), a iz tri se to čini gravitacionim ispuštanjem.
Potrebna je njihova rekonstrukcija: čišćenje kanala,
dopuna mreže kanalima nižeg reda (sada oko 12,8
m/ha), dogradnja cevne drenaže u zonama gde je to
neophodno, rekonstrukcija CS. U srednjem toku reke
Kolubare, na oko 3.100 ha realizovana su četiri
sistema za odvodnjavanje, sa oko 32 km mreže. U
zoni Resnika vodni režimi se uređuju sa jednim
sistemom, pa površini 920 ha.
odvodnjavanje, tako da mogu da postanu i sistemi za
navodnjavanje, jedna od mogućnosti je zamena
klasičnih pumpnih agregata reverzibilnim pumpama,
sa pumpanjem u oba pravca i sa rekonstrukcijom
kanalske mreže, tako da može da ima dvonamensku
funkciju - odvodnjavanja i navodnjavanja. U tom
smislu moguća je rekonstrukcija sistema i CS
"Galovica" i još nekih sistema.
Zaštita posebnih vodenih ekoloških sistema
Na zapadnom rubnom delu AP Beograda, a u zoni
metropolitena nalazi se Obedska bara, jedinstveno
močvarno stanište Evrope, koje je 1968. godine
proglašeno prirodnim rezervatom i koje je zaštićeno
odredbama Ramsarske konvencije o konzervaciji
močvara i zaštiti ptica močvarica, koju je 1977.
godine ratifikovala i SFRJ. Mada se sama Obedska
bara ne nalazi na AP Beograda, njen zaštićeni deo,
koji izbija na reku Savu u zoni Skela - Ušće
(Vukićevica), koji sa zaštićenim područjem čini
jedinstvenu hidrografsku, hidrauličku i ekološku
celinu, nalazi se na AP Beograda, tako da se zaštita
tog jedinstvenog prirodnog rariteta prenosi i na
Beograd. U tom smislu, mora se očuvati najstroži
režim zaštite, kako bi se bez antropogenih uticaja
obezbedio dalji razvoj sukcesija u tom jedinstvenom
ekosistemu. Zaštita podrazumeva:
- zabranu realizacije objekata (nasipa, pregrada,
ustava) kojima bi se promenili hidraulički režimi
površinskih i podzemnih voda u zoni spoja Bare
sa rekom Savom kao prirodnim akviferom;
- striktnu zaštitu Obedske bare od antropogenih
uticaja nastalih izgradnjom melioracionih
sistema i intenzivnom obradom zemljišta u
priobalju. Unos pesticida i veštačkih đubriva u
hidrografski sistem Obedske bare narušio bi
procese prirodne sukcesije, te sva rešenja koja
se realizuju u zoni uticaja moraju da imaju
zaštitne objekte kojim se sprečava unos
veštačkih nutrijenata i pesticida u vodeni
ekosistem i
- na području prirodnog rezervata i pripadajućem
ekološkom okruženju striktno se primenjuju sve
odredbe Ramsarske konvencije o zaštiti
močvara kao staništa ptica močvarica ("Službeni
list SFRJ", međunarodni ugovori br. 9, str. 675,
od 3. oktobra 1977).
5.1.3. Klizišta i nestabilni tereni
Potrebno je rekonstruisati i poboljšati performanse
svih sistema, u okviru njihovog pretvaranja u
kompleksne hidromelioracione sisteme, i realizovati
nove sisteme za odvodnjavanje: Mali Makiš, Mislođin
(520 ha), Veliko polje (3.100 ha), Zabreške livade
(570 ha), Vić bara (430 ha), itd.
Zbog niskog priobalja i mogućih vrlo visokih nivoa
Save i Dunava (čak i preko kote 76 mnm), sistemi za
zaštitu od plavljenja unutrašnjim vodama moraju da
budu opremljeni dovoljnim kapacitetima CS. Imajući
u vidu koncepciju rekonstrukcije sistema za
Klizišta su jedan od najvećih ograničavajućih faktora
za korišćenje prostora. U zavisnosti od toga da li su
aktivna, umirena ili sanirana, predstavljaju veliki
problem kada je u pitanju planiranje urbanih
sadržaja, projektovanje i izgradnja objekata. Na
području AP Beograda uočavaju se određene zone u
kojima su klizišta i nestabilne padine, naročito na
prostorima južno od reke Save i Dunava.
Identifikovani su i prostori koji su napadnuti
procesom erozije i odronom tla. Na određenim
delovima teritorije AP Beograda klizišta i nestabilnost
85
tla izazvani su ili potencirani nepažljivim ili
protivpropisnim građevinskim intervencijama.
Izvršeno je sistematsko istraživanje izradom
jedinstvenog "Katastra klizišta i nestabilnih padina",
čiji je prostorni obuhvat 1700 km2. Identifikovano je i
obrađeno ukupno 2.341 pojava različitih oblika
nestabilnosti. Nestabilne padine, uključujući i
površine zahvaćene aktivnim, umirenim i saniranim
klizištima, zahvataju prostor od oko 377 km2 (oko
22% ukupne katastrom obrađene površine). Od toga,
aktivna klizišta zahvataju površinu od oko 42 km2,
umirena klizišta obuhvataju prostor od oko 87 km2,
dok sanirana klizišta zahvataju 0,8 km2.
U okviru AP Beograda izvršena je kategorizacija
terena prema stepenu povoljnosti za izgradnju, a
prema ugroženosti od klizišta. Mere zaštite su:
- apsolutno nepovoljni tereni: prostore sa pojavom
aktivnih klizišta nameniti za zelene površine uz
primenu određenih sanacionih mera. Izgradnja
na ovim terenima je isključena i
- nepovoljni tereni: saniranje ovakvih delova terena
(apsolutno nepovoljnih i nepovoljnih) zahteva
sagledavanje šireg prostora jer se na taj način
saniraju veće površine zahvaćene kliženjem tla i
obezbeđuje sigurnija potencijalna izgradnja
objekata. Izgradnja na ovim terenima zahteva
prethodnu pripremu i preduzimanje adekvatnih
sanacionih, meliorativnih i drugih mera
(regulisanje vodotoka, geotehničke mere i sl.) u
smislu poboljšanja padina i obezbeđenja
objekata na njima. Za potrebe izgradnje, ukoliko
se ukaže potreba, neophodno je uraditi i
posebna inženjersko-geološka istraživanja.
5.1.4. Industrijski udesi
Na teritoriji AP Beograda postoje potencijalno rizična
postrojenja u kojima može doći do hemijskih udesa
većih razmera, jer nije izvršeno adekvatno zoniranje,
a formiranje zaštitnih pojaseva nije sprovedeno u
potpunosti, pa je ostvaren direktan kontakt industrije
i zona stanovanja.
U svim beogradskim opštinama postoje rizična
industrijska postrojenja u kojima se koriste ili
skladište znatne količine opasnih materija, kod kojih
može doći do udesa većih razmera. Najveća
koncentracija opasnih i štetnih materija nalazi se u
opštinama Čukarica, Obrenovac, Palilula i Zemun.
Najviše materija iz grupe I stepena opasnosti
koncentrisano je u opštini Obrenovac, a na AP
Beograda se nalazi 47.130 tona na godišnjem nivou
ovih materija.
Prema preliminarnoj proceni rizika od hemijskog
udesa sva identifikovana hazardna postrojenja
svrstana su u četiri grupe rizika. Identifikovana
postrojenja sa veoma visokim rizikom (1), odnosno
visokim stepenom rizika (2-6) od nastanka
hemijskog udesa su:
2. industrija boja i lakova "Duga", Palilula;
3. rafinerija nafte "Beograd", Pančevački put;
4. proizvodnja tehničkih gasova "Tehnogas",
Rakovica;
5. skladište nafte i naftnih derivata "Jugopetrol Beograd", Čukarica i
6. farmaceutsko-hemijska industrija "Galenika",
Zemun.
Stanovništvo je ugroženo mogućim udesima u
velikim hemijskim kompleksima u Pančevu i Bariču,
koji zbog svoje blizine predstavljaju znatnu, još uvek
nekvantifikovanu opasnost za pojedine delove AP
Beograda.
Transport opasnih materija obavlja se drumskim,
železničkim i rečnim saobraćajem. Glavni tokovi
saobraćaja su:
- u drumskom saobraćaju, glavni tokovi opasnih
materija odvijaju se koridorima za teretni
saobraćaj, a delom i kroz saobraćajnice u
gradskom tkivu, i to: Autoput, zatim
Novosadski, Zrenjaninski, Pančevački,
Smederevski, Avalski, Ibarski, Obrenovački i
Kružni put; glavni teretni koridori (ulice) kroz
gradsko jezgro;
- u železničkom saobraćaju, glavni tokovi opasnih
materija odvijaju se između stanica: Pančevo Beograd Dunav, Beograd - Savski most,
Beograd - Resnik; Beograd / Dunav - Ovča;
Batajnica - Zemun - Beograd; Beograd "Šećerana"; Batajnica - Ostružnica, Rakovica
ranžirna - Ostružnica i
- u rečnom saobraćaju glavni tokovi prevoza
opasnih materija obuhvataju pravce Pančevo
(Rafinerija) - Dunav - Ada Huja - Ušće - Sava Jugopetrol (Čukarica).
Uspešno otklanjanje opasnosti od industrijskih udesa
sprovesti dobro organizovanim, opremljenim i
osposobljenim sistemima zaštite i spasavanja.
Sprovođenjem preventivnih mera i definisanjem
sadržaja planova zaštite od udesa preduzimaju se
sve aktivnosti za otklanjanje mogućnosti nastanka
udesa, čime rizik na određenom prostoru postaje
prihvatljiv.
Zaštita od hemijskih udesa i zagađivanja životne
sredine pri proizvodnji, prevozu i skladištenju
opasnih materija u postojećim i novim postrojenjima
i instalacijama ostvarivaće se preventivnim merama.
One obuhvataju aktivnosti koje je potrebno sprovesti
u industrijskim postrojenjima i na koridorima prevoza
opasnih materija u cilju smanjenja mogućnosti
nastanka udesa i mogućih posledica. Zaštita se mora
zasnivati i na obezbeđivanju odgovarajućeg stepena
sigurnosti na samim objektima.
1. industrijski kompleks "Prva iskra" u Bariču;
86
Rešavanje problema upravljanja ekološkim rizikom
pri transportu opasnih materija zavisiće od dinamike
privođenja industrijskih zona nameni, te će se trase
prevoza opasnih materija utvrđivati posebnim
odlukama u skladu sa novim lokacijama rizičnih
pogona i postrojenja, kao i izgrađenosti novih
magistralnih saobraćajnica na uličnoj mreži. U
načelu, za prevoz opasnih i štetnih materija
dozvoljeno je koristiti deonice autoputeva i
magistralnih puteva koji prolaze kroz područja niže
gustine naseljenosti. Ograničenje se ne odnosi na
prevoz naftnih derivata u cisternama kapaciteta do
10 tona.
5.2. Uređenje prostora AP Beograda
5.2.1. Administrativno područje Beograda i
evropski principi razvoja urbanog sistema
Poštujući princip strategije prostorne integracije
centralne, istočne i jugoistočne Evrope (VISION
PLANET - Beč, 2000. godina), AP Beograda treba da
ostvari sledeće principe:
U razvoju urbanog sistema:
- umesto ekstenzivnog urbanog rasta treba težiti
prestrukturiranju i urbanoj obnovi uz
poboljšanje položaja manjih gradova u okviru
AP Beograda usklađenijom strukturom
interurbanih mreža;
- umesto dosadašnje hijerarhije, u sistemu
gradova primeniće se model diversifikovanog,
policentričnog i diferenciranog urbano-ruralnog
sistema; i
- da bi se efikasnije ispoljile različite urbane
funkcije Mladenovca, Lazarevca, Obrenovca,
Barajeva, Sopota, Grocke i drugih manjih
urbanih centara, nužno je identifikovati
posebnosti, vrednosti i potencijale svakog
grada ponaosob uz logičnu raspodelu funkcija.
U transformaciji urbane strukture:
- urbani razvoj AP Beograda uzeće u obzir nove
tržišne i zemljišne odnose uz podršku privatnoj
izgradnji stanova, ali kontrolisano i planski.
Prioritet će dobiti obnova urbanih centara
gradskih naselja, dok će planovi nižeg reda da
obuhvate celokupno naseljeno područje
opština sa njihovim atarima;
- centralni delovi gradskih naselja biće obnovljeni
čuvanjem njihove tradicionalne fizionomije i
stambene funkcije prožete poslovnim
sadržajem. Prioritet će imati obnova
stambenih četvrti. Izgradnja velikih tržišnih i
privrednih centara biće strogo kontrolisana i
podvrgnuta merilima ambijenta i životne
sredine;
Barajevu i Sopotu) unaprediće urbani ambijent
i otvoriti nova radna mesta i
- kritičan problem bespravne izgradnje biće
zaustavljen u saradnji opštinskih i republičkih
vlasti primenom paketa sistemskih mera
kojima će se eliminisati uzroci. Neophodno je
pristupiti modernizaciji i kompletiranju
zemljišnog katastra i kodifikaciji normative.
5.2.2. Zemljišna politika
Zemljišna politika po prirodi stvari uključuje
ekonomske, socijalne, ekološke, pravne i druge
aspekte. Zato priroda i karakter urbanog razvoja
zahtevaju pored vertikalne i horizontalnu
koordinaciju poslova i zadataka, što je direktno
povezano sa pitanjem državne administracije, tačnije
sistema odlučivanja (centralizovan, decentralizovan) i
uspostavljanjem nove organizaciono-teritorijalne
strukture Republike i AP Beograda.
Osnovni cilj zemljišne politike je da utiče na
racionalno korišćenje građevinskog zemljišta,
podstiče urbanu obnovu i obnovu devastiranih
područja, omogući alokaciju funkcija i sadržaja u
skladu sa očekivanom profitabilnošću, da promoviše
prostor - lokacije u funkciji novih investicija, kao i da
doprinese realizaciji održivog razvoja.
Radi efikasnosti urbane zemljišne politike, sledeći
instrumenti će biti predmet usavršavanja u skladu sa
evropskim tržišnim principima:
1) planerski - urbanističke i građevinske regulative
(urbanistički i regulacioni planovi, zoning,
parcelacija, propisi o građenju i sl.), zabrana ili
restrikcija izgradnje na određenoj lokaciji;
2) poreski - pored klasičnih poreza (na imovinu; na
prihod od imovine; na promet nekretnina; na
nasleđe i poklone) potrebno je uvesti i druge
poreze, kao što je porez na povećanu vrednost
zemljišta; na neizgrađeno zemljište; na
promenu namene zemljišta, na komercijalno
zemljište (za poslovanje i stanove za izdavanje i
prodaju). Moguća su i posebna izuzeća od
plaćanja poreza;
3) tržišni - slobodno tržište prometa zemljištem,
prodaja zemljišta, postojanje privatnih, javnih i
mešovitih preduzimačkih kompanija, mogućnost
predinvestiranja u zemljište, uključujući i
privatni kapital putem konkretnih programa i
projekata;
4) finansijski - postojanje različitih bankarskih i
drugih finansijskih institucija, kao što su
kreditne zadruge, štedionice, investicioni
fondovi; institucionalni investitori i mogućnost
kreditiranja proizvodnje građevinskog zemljišta i
izgradnje, kao i razvijeno sekundarno tržište
kapitala i hartija od vrednosti i plaćanje pomoću
deonica/akcija i
- nove usluge, kulturni i zabavni sadržaji, kao i
objekti male privrede (posebno u Grockoj,
87
5) administrativni - eksproprijacija, ograničavanje
prava držanja praznog zemljišta, obaveza
uređenja zemljišta tj. parcelacija, zaštita
prirodnih i kulturnih objekata, banke podataka o
zemljištu, i dr.
Pored toga, neophodno je transformisanje prostornoplanskog sistema i politika u skladu sa praksom
zemalja Evropske unije - definisanjem prostornog
planiranja (sistema planova), urbanističkog
planiranja (vrste planova) sve do dobijanja odobrenja
za gradnju i upotrebne dozvole. Takođe, obaveza
implementacije planova zahteva definisanje i
donošenje odgovarajuće pravne regulative za
sprovođenje planova, kao što je:
- akvizicija zemljišta, koju javne vlasti sprovode ne
samo za implementaciju stambenih projekata
već i za razvoj ekonomskih aktivnosti i
implementaciju razvojnih projekata;
- eksproprijacija (samo za obezbeđenje javnog
interesa);
zemljište i zgrade od fundamentalnog značaja, i
odnose se na:
a) povraćaj (restituciju) zemljišta bivšim
vlasnicima;
b) reformu zakupskih prava i
v) komasaciju i reparcelaciju zemljišta.
Reforma svojine je prvi korak u odobravanju
vlasničkih prava. U cilju vraćanja tržištu kao
osnovnom regulatoru, neophodno je doneti zakon o
restituciji zemljišta. U izmenjenim socio-ekonomskim
uslovima neophodno je zakonom predvideti različite
metode povraćaja zemljišta i nekretnina - od
vraćanja u prvobitno stanje gde je to moguće,
supstitucije zemljišta u slučajevima gde nije moguće
ostvariti povraćaj zemljišta na osnovu prethodnog
metoda, pa do novijih metoda da se umesto zemljišta
ili druge nekretnine povraćaj ostvari putem hartija od
vrednosti - obveznica, akcija/deonica, kapitalskog
udela i sličnim metodima. Takođe, ostaje mogućnost
da se vlasnici obeštete novčano.
- pravo preče kupovine;
- (re)parcelacija zemljišta (veća uloga vlasnika
zahteva razradu sistema kompenzacija) i
- razvoj lokalne infrastrukture, kao i, eventualno,
mogućnost sklapanja ugovora između lokalne
uprave i vlasnika zemljišta o obaveznoj
implementaciji plana.
Vlasništvo, vrednost i korišćenje zemljišta čine kostur
upravljanja zemljišnim resursima. Na efikasnost
upravljanja zemljišnim resursom utiče, pre svega,
jasno definisanje svojine na zemljištu. U postupku
decentralizacije, tj. prenošenja odgovornosti na
lokalne organe vlasti (opštine AP Beograda),
neophodno je da se stvore uslovi da lokalne
zajednice:
a) stiču i raspolažu javnom svojinom - zemljištem,
da upravljaju zemljištem u lokalnoj svojini
(kupuju, prodaju, izdaju u zakup i dr.);
b) svojim propisima detaljnije regulišu pojedina
zakonska rešenja, kako bi ih primerila lokalnim
uslovima;
v) prikupljaju javne prihode (poreze i dr.), u cilju
da se finansijski osposobe da kupuju zemljište,
investiraju u opremanje zemljišta, grade i na taj
način kapitalizaciju lokalnu imovinu i
g) imaju kompletnu nadležnost i odgovornost za
regulisanje korišćenja zemljišta, "proizvodnju"
(uređenje i opremanje) građevinskog
zemljišta/lokacija, organizovanje i razvijanje
javnih usluga, "proizvodnju" stanova i
odgovornost za opšti privredni i socijalni razvoj.
Lokalne agencije za proizvodnju zemljišta lokacija (današnje direkcije, fondovi) treba da
budu nadležne za koordinaciju svih poslova.
Imovinska prava predstavljaju osnovu funkcionisanja
ekonomije, pa su promene ugovornih prava na
Reforma prava zakupa obuhvata mnogo širi pojam
jer uključuje i reformu zatečenih tradicionalnih prava.
Ona ima za cilj da vlasnička prava i prava zakupa
zemljišta približi novim tržišnim kretanjima, a koja,
pre svega, karakteriše tržište prava, a manje tržište
sirovog zemljišta. Zato se postavlja realna potreba
regulisanja različitih aspekata zakupa,
koncesionarstva posebno zbog infrastrukturnog
razvoja (komunalnog i saobraćajnog) u zavisnosti od
funkcija (stanovanje, komercijalne delatnosti,
industrijske i druge).
Regulisanje uređenja građevinskog zemljišta vršiće
se putem regulacionih planova kojima će biti
razgraničen javni od privatnog interesa i utvrđen
pravni osnov za eksproprijaciju zemljišta u korist
javnog interesa.
Pored toga, lokalni organi vlasti su po prirodi stvari
odgovorni za zaštitu prirodne okoline, istorijskih,
kulturnih i ambijentalnih vrednosti. Posebno će se
težište odgovornosti lokalne vlasti pomerati na
stvaranje uslova za implementaciju socijalnih i
ekonomskih ciljeva. Da bi se razvojni ciljevi ostvarili
neophodno je da se stvore uslovi da zemljišna
politika raspolaže odgovarajućim instrumentima i da
se uspostavi koherentnost ekonomske, fiskalne,
posebno poreske i kreditne politike, potom izgrade
različite institucije, kao što su, na primer finansijske
(razvojne banke, hipotekarne banke, privatni fondovi
- penzioni i socijalni, i dr.), razvije tržišta hartije i
kapitala, uvedu novi instrumenti i u sektor zemljišta i
nekretnina (putem akcionarstva/deoničarstva,
emitovanjem obveznica i drugih hartija od vrednosti).
Za realizaciju razvojnih ciljeva, kada su u pitanju
prioritetne oblasti, treba omogućiti promociju
posebnih agencija i partnerstvo javnog i privatnog
sektora radi olakšanja implementacije razvojnih
ciljeva.
Reformske promene koje se očekuju u narednim
godinama značiće preraspodelu odgovornosti između
88
centralnih i lokalnih vlasti u pogledu urbanog
menadžmenta. Uloga i ovlašćenja lokalnih organa u
usmeravanju urbanog razvoja postaju daleko veća posebno u sistemu građevinskog zemljišta,
komunalne infrastrukture i planiranja prostora,
kojima se teritorijalno iskazuje ekonomski, ekološki i
socijalni razvoj odgovarajućim planovima i
standardima. Naravno da javni interes nalaže
kontrolu razvoja privatnog sektora ali putem novih
tržišnih mehanizama, kao što su planerski
instrumenti (urbanistički planovi i propisi), kojima se
direktno obezbeđuje javni interes, dozvole za
izgradnju, poreski instrumenti kojima se može uticati
na usmeravanje investicija.
5.2.3. Uređenje prostora od interesa za odbranu
zemlje
Osnovni zadaci za uređenje prostora AP Beograda za
potrebe odbrane i zaštite su:
- obezbeđivanje uslova za optimalni mirnodopski
razvoj sistema gradova i naselja, aktiviranje
privrednih potencijala i osposobljavanje svih
vidova komunikacija za društveno-ekonomski
razvoj, što je ujedno i obezbeđivanje prostornih
preduslova za odbranu, zaštitu, rad i život u
vanrednim i ratnim uslovima;
- zahtevi i kriterijumi u oblasti prostornih mera za
organizaciju i uređenje prostora, koji se
ugrađuju u plan u cilju obezbeđivanja potreba
odbrane i zaštite i koji su polazna osnova za
materijalizaciju sistema odbrane u postupku
planiranja i uređenja prostora i
- definisanje stepena ugroženosti i uslova za
jačanje prirodne i veštačke otpornosti teritorije
u cilju obezbeđivanja efikasne zaštite.
Najugroženije delove teritorije predstavljaju područja
gradskih aglomeracija, gde su najveće koncentracije
stanovništva, građevinskog fonda, privrednog,
neprivrednog i infrastrukturnog potencijala. Na
osnovu iznetih zadataka, mere koje povećavaju
otpornost prostora za potrebe odbrane i zaštite su
sledeće:
- ograničavanje velike koncentracije stanovnika,
aktivnosti i fizičkih struktura na jednom mestu,
stavljanjem akcenta na ravnomerni i umereni
rast opštinskih centara i centara zajednice
naselja;
- formiranje sistema centara izdiferenciranih po
nivou funkcija, uz njihovo opremanje
odgovarajućim nivoom tehničke i komunalne
infrastrukture;
- smanjenje migracionog pritiska na centar
Beograda i opštinske centre, izgradnjom
neophodne infrastrukture, mreže i objekata
javnih službi i privrede u centrima zajednice
naselja i seoskim naseljima;
- davanje značaja primeni mera za zaštitu ljudskog
faktora i materijalnih dobara;
- stimulisanje rasta manjih gradskih i seoskih
naselja i sprečavanje potpunog napuštanja
pojedinih seoskih naselja;
- gde god je moguće rešavanje vodosnabdevanja
zonskim sistemima, odnosno nezavisnim
gradskim i opštinskim sistemima, uz što veću
primenu autonomnih delova u tim sistemima za
korišćenje u posebnim uslovima;
- obezbeđivanje višestranog snabdevanja
prstenastim razvodima elektrodistributivne
mreže za naselja, predviđanje izgradnje manjih
elektrana i njihovo uključenje u sistem, kako bi
se formirali autonomni sistemi za snabdevanje
strujom;
- raščlanjivanje šumskih kompleksa i obradivih
površina na prostore međusobno razdvojene
saobraćajnicama, vodotocima, kanalima,
akumulacijama i sl. vatropregradnim
površinama;
- u urbanim celinama obezbediti zoniranje
funkcionalno različitih namena (radne zone,
stambene, univerzitetske, kultura i sl.);
- isključivanje tranzitnog saobraćaja iz gradskih
naselja, a za važnije saobraćajnice obezbeđenje
od zakrčivanja usled eventualnih urušavanja
objekata, ograničavanjem izgrađenosti i
iskorišćenosti prostora u dozvoljenim
granicama;
- obezbeđivanje slobodnog prostora u naseljima,
zaštićenog od požara i ruševina i povezanog
slobodnim prostorom duž saobraćajnica,
vodotokova i zelenih površina u jedinstven
sistem i
- preduzimanje dodatnih mera za povećanje
otpornosti prostora u postupku površinske
eksploatacije uglja koja utiče ne samo na
promene razmeštaja građevinskog fonda, nego i
na strukturu i raspored u mreži naselja,
ugrožavanje prirodne sredine i degradaciju
zemljišta, voda (promena hidrotehničke
situacije) i vazduha.
Za obezbeđivanje uslova nesmetanog funkcionisanja
vojnih kompleksa na AP Beograda, obavezno je da se
za svaki pojedinačno utvrde, pored uslova za
obezbeđenje priključaka na magistralne i regionalne
infrastrukturne sisteme, i posebni uslovi kao što su
definisanje zaštitnih i bezbednosnih zona, zona
ograničene i kontrolisane izgradnje i planiranje
okolnih sadržaja koji neće ugroziti njihovu
bezbednost i funkcionisanje.
Utvrđivanje koncepta za organizaciju, uređenje i
razvoj predmetnog područja, kao i zoniranje te
teritorije po stepenima ugroženosti i zaštite u skladu
sa mestom i ulogom koje pojedini delovi treba da
imaju, podrazumeva istovremeno i definisanje uslova
i mera, obima i stepena zaštite, odnosno vrste
89
zaštitnih objekata, u skladu sa uredbom koja definiše
ovu materiju. Stepen zaštite određuje se za zone sa:
a) najvećim stepenom zaštite: urbane strukture od
posebnog značaja, najveće koncentracije
stanovništva i proizvodnih kapaciteta,
najznačajnija saobraćajna čvorišta i objekti
infrastrukture;
b) velikim stepenom zaštite: koncentracija
stanovništva, proizvodnih kapaciteta i
infrastrukture i
v) srednjim stepenom zaštite: veća naselja i
opštinski centri sa proizvodnim kapacitetima i
infrastrukturom.
5.3. Razvoj (upotreba, korišćenje) zemljišta
Osnovni strateški cilj u pogledu korišćenja zemljišta
na području AP Beograda je očuvanje kvalitetnog
poljoprivrednog zemljišta u bližoj i daljoj okolini
gradskog jezgra, kao osnovne komparativne
prednosti u odnosu na slične gradove u Evropi, što
direktno poboljšava snabdevenost grada osnovnim
životnim namirnicama i utiče na smanjivanje
transportnih troškova.
5.3.1. Sektorski zadaci
Radi ostvarenja navedenog cilja potrebno je
preduzeti sledeće zadatke:
- duž razvojnih osovina i glavnih izlaznih pravaca
prema okruženju (tzv. koridori) koncentrisati
trakastu infrastrukturu, putni, železnički i rečni
saobraćaj;
- povećati gustine stanovanja i radnih mesta u
seoskim i prigradskim naseljima, ali samo tamo i
samo tada kada se obezbeđuju kvalitetniji uslovi
stanovanja i rada;
- pri utvrđivanju građevinskog područja naselja i
pratećih struktura čuvati kvalitetno
poljoprivredno zemljište i uspostaviti
harmonične odnose na liniji kontakta izgrađenih
i prirodnih struktura;
- težiti smanjenju građevinskog područja, a
povećanje vršiti samo kada za to postoji
apsolutna opravdanost;
- raštrkanu izgradnju van građevinskih područja
naselja energično suzbijati i sprečiti degradaciju
predela;
- zone za podizanje kuća za odmor organizovati
samo na zemljištu koje nije obuhvaćeno
generalnim planovima urbanih centara i
satelitskih naselja i
- najatraktivnije delove predela - šume, obale,
vidikovce - zaštititi od stambene, vikend i druge
neprikladne gradnje.
5.3.2. Dominantne kategorije korišćenja
zemljišta
1. Regionalne kategorije korišćenja zemljišta
pokrivaju površine od najmanje 1000 ha:
- područje poljoprivrednog zemljišta - predstavlja
osnovnu namenu zemljišta definisanu prema
bonitetu i pedološkom sastavu, razvrstanu u
pet kategorija prema strukturi preovlađujuće
poljoprivredne proizvodnje. Zemljište je
zaštićeno i omogućena je njegova melioracija i
opremanje objektima i mrežama za
unapređenje poljoprivredne proizvodnje;
- područje šuma i šumskog zemljišta - postojeće
šume (eksploatacione, zaštitne, turističkorekreativne) zaštićene su i u nadležnosti
republičkih ili opštinskih organa i planom je
omogućeno njihovo širenje u obimu koji
obezbeđuje kvalitet života, zaštitu
poljoprivrednih površina i razvoj turizma i
rekreacije;
- područje voda i vodnog zemljišta - obuhvata sve
površinske vode, bare i močvare, vodozaštitna
područja i zahvate, vodne akumulacije i
retenzije. Zaštićeno je prema važećim
propisima. Planom je predviđeno proširenje
ovog područja i izgradnja novih sistema i
objekata za upravljanje vodama;
- građevinsko područje - obuhvata postojeće
građevinsko područje naselja i njegovo
proširenje ukoliko je predviđeno važećim
generalnim planom ili urbanističkim
planovima. Građevinsko područje gradskih i
seoskih naselja i njegova promena će se vršiti
uz uvažavanje sledećih principa:
1) prethodno ispitivanje mogućnosti
racionalnije organizacije i upotrebe
postojećeg građevinskog područja,
odnosno mogućnosti njegovog smanjenja
ukoliko delovi građevinskog područja nisu
privedeni nameni duže od pet godina;
2) intenzitet upotrebe zemljišta prilagoditi
lokalnim geografskim mogućnostima i
tradiciji građenja i
3) strogo poštovanje poljoprivrednog, vodnog i
šumskog zemljišta, zaštitnih koridora
regionalne infrastrukture i zaštićenih
površina od interesa za odbranu od ratnih i
elementarnih katastrofa.
- proširenje građevinskog područja može se vršiti
samo na osnovu urbanističkog plana naselja, i
to u slučaju da su mogućnosti izgradnje u
postojećim granicama iscrpljene. Proširenje će
biti argumentovano dokazima o iskorišćenosti
postojećeg građevinskog područja i analizom
podiskorišćenosti delova tog područja. Izvan
građevinskog područja može se graditi samo
ono što je u funkciji razvoja poljoprivrede,
šumarstva, upravljanja vodama i turizma uz
90
uslov da se ne remeti celovitost prostora i
prirodnih sistema, kao i da se ne koristi
prostor u koridorima saobraćajnica, užem
priobalju reka i prostor poljoprivrednih
površina na kome su izvedene agrarne
operacije (melioracija, komasacija, arondacija i
dr.) i
- područje tehničkih i privrednih sistema obuhvata saobraćajne i energetske sisteme
regionalnog značaja, kao i zone i komplekse za
razvoj krupnih privrednih aktivnosti
(industrija, turizam i dr.). Planom je
predviđeno proširenje postojećih tehničkih ili
privrednih sistema, kao i mogućnost izgradnje
novih, čija će lokacija biti određena posebnim
studijama i planovima nižeg nivoa. Centralna
osovina razvoja koja se proteže iz pravca
Fruške gore preko Zemuna, Beograda,
Mladenovca u pravcu Rudnika, odnosno
Kragujevca biće formirana u vidu magistralne
saobraćajnice (istočna alternativa Ibarskoj
magistrali) koja će biti predmet posebne
studije i plansko-projektne razrade.
- kada je u pitanju poljoprivredno zemljište,
ostale kategorije korišćenja treba da koriste
zemljište slabijeg boniteta i da eventualno
zahvataju minimum poljoprivrednih površina;
- površine registrovane kao najkvalitetnije
oranice, šume, voćnjaci, vinogradi, livade, i
pašnjaci I i II bonitetne klase ne smeju biti
prenamenjene. Lokalna vlast može izuzetno
dozvoliti prenamenu samo ako je reč o javnom
interesu i samo u slučaju da nema drugih
raspoloživih površina;
- površine pod šumom ne smeju biti određene za
korišćenje u druge svrhe;
- saobraćajni sistem, kada prolazi kroz šumu,
površine pod šumom mogu da se koriste samo
za one objekte koji su neophodni za
funkcionisanje saobraćajnog sistema; i
- zone naselja koje planom ranije nisu određene
za izgradnju mogu biti određene kao
građevinsko područje samo na osnovu
odobrenja za izgradnju.
2. Kriterijumi za određivanje kategorija korišćenja
zemljišta:
Za određivanje područja dominantnog korišćenja
zemljišta na regionalnom nivou upotrebljeni su
sledeći kriterijumi:
- područje poljoprivrednog zemljišta je
najmanje 75% pokriveno poljoprivrednim
površinama (intenzivne ili ekstenzivne
poljoprivrede), preostali deo može
predstavljati bilo koja kategorija korišćenja
zemljišta izuzev urbanog;
- područje šuma i šumskog zemljišta je
najmanje 75% pokriveno šumom, preostali
deo može predstavljati bilo koja kategorija
korišćenja zemljišta izuzev urbanog;
- građevinsko područje je najmanje 75%
pokriveno urbanom, odnosno ruralnom
izgradnjom, preostali deo može
predstavljati bilo koja kategorija zemljišta;
- područje tehničkih i privrednih sistema je
najmanje 75% pokriveno samim sistemom,
pratećim objektima i instalacijama i
neophodnom zonom zaštite, preostali deo
može predstavljati bilo koja kategorija
korišćenja zemljišta ukoliko ne ometa
funkcionisanje tehničko-infrastrukturnog,
odnosno, privrednog sistema i
- područje voda i vodnog zemljišta definisano
je vodoprivrednom osnovom i planskim
sistemom za upravljanje vodama.
4. Pravila za korišćenje nacionalne tehničke
infrastrukture i krupnih tehničkih sistema i objekata:
- navedeni objekti i sistemi su određeni
Prostornim planom Republike Srbije;
- pravila uređivanja zemljišta za ove objekte i
sisteme data su u prostornim planovima
područja posebne namene koji predstavljaju
obavezu i ne mogu se menjati ovim planom ili
planovima nižeg reda. Samo u slučajevima
kada te zone nisu obuhvaćene navedenim
planom, režim njihovog korišćenja može biti
određen planom nižeg reda;
- kada objekti ili linije energetske infrastrukture
prolaze kroz ekološki osetljiva ili zaštićena
područja, energetska dozvola i odobrenje za
izgradnju mogu biti izdati pod striktnim,
rigoroznim uslovima;
- objekti pepelišta kod TENT "A" i "B" kao i
Kolubare "B" i drugih energetskih objekata
biće podvrgnuti neophodnoj rekultivaciji prema
visokim standardima ekološke zaštite.
Planovima i projektima rekultivacije odrediće
se buduće korišćenje u skladu sa funkcijom
objekta i njegovim okruženjem i
- pravila korišćenja vodoprivrednih objekata
nacionalnog značaja treba preuzeti iz
Vodoprivredne osnove Srbije, dok su isti
određeni Prostornim planom Srbije.
5. Zaštićene zone
3. Generalna pravila za kategorije korišćenja
zemljišta:
U okviru dominantnih kategorija korišćenja zemljišta
određuju se zaštićene zone na regionalnom nivou:
91
- ekološke zone nacionalnog značaja;
- ekološki osetljiva područja;
- određivanja površina za nesmetano odvijanje
ciljnog i tranzitnog saobraćaja;
- organizovanja logističkih i šoping centara;
- visokokvalitetno poljoprivredno zemljište;
- sadnje novih ili rekultivaciju postojećih šuma;
- zone kompleksne revitalizacije predela;
- gradnje visokih, slobodno stojećih objekata;
- kulturno-istorijski spomenici i zone zaštite
kulturnog nasleđa;
- područja posebne zaštite od aero zagađenja;
- rekultivacije bilo koje vrste vegetacije, u
pogledu komfornosti sa prirodnim odlikama,
pejzažem i tradicionalnom poljoprivredom;
- područja namenjena ili pogodna za odlaganje
otpada;
- otvaranja ili korišćenja površinskih kopova bilo
koje vrste i
- osetljiva područja podzemnih voda;
- projektovanja i instalisanja dalekovoda ili
cevovoda bilo koje vrste.
- područja vodozahvata površinskih voda
osetljivih na zagađenje;
- zone predviđene za retenziranje velikih voda
bujičnih tokova;
- plavna i poplavna područja; i
- geološki i geomorfološki nestabilni tereni.
Odnos zaštićenih zona na regionalnom i lokalnom
nivou regulisan je ovim planom, ukoliko to zakonom
ili sektorskim politikama nije drugačije uređeno.
Ukoliko nije drugačije precizirano, pravila korišćenja
zemljišta u zaštićenim zonama na regionalnom nivou
odnose se i na zaštićene zone na lokalnom nivou.
6. Pravila korišćenja zemljišta u zaštićenim zonama
na regionalnom nivou
Ekološke zone nacionalnog značaja - dozvoljeno je
koristiti zemljište na lokalnom nivou samo na način
koji ne ugrožava prirodne biotope. Javni prostori i
objekti moraju biti u harmoniji sa pejzažom, a linijski
vodovi elektroenergetskog sistema pod zemljom,
ukoliko je to opravdano sa stanovišta zahteva
konzervacije prirode i pejzaža. U planovima nižeg
nivoa ove zone treba proglasiti zaštićenim. Rudarske
radove bi iz ovih zona trebalo isključiti.
Ekološki osetljiva područja - dozvoljava samo ono
korišćenje zemljišta koje je okolinski
komplementarno, odnosno "prijateljsko".
Visokokvalitetno poljoprivredno zemljište - ne
dozvoljavaju se drugi načini korišćenja.
Područja posebne zaštite od aerozagađenja - u
potpunosti primeniti režime korišćenja zemljišta
propisane Prostornim planom.
Područja namenjena ili pogodna za odlaganje otpada
- zemljište se uređuje samo nakon naknadnih,
detaljnih studija opravdanosti i analize uticaja na
životnu sredinu, u skladu sa odgovarajućim
zakonom. Granica ovog područja određuje se po
posebnoj metodologiji. Deponija ili objekat za
reciklažu otpada ne smeju biti izgrađeni:
- u zonama bogatim podzemnim vodama
podložnim kontroli kvaliteta;
- na nestabilnim terenima;
- u zonama vodozahvata površinskih voda;
- u plavnim ili područjima ugroženim poplavama;
- bliže od 1.000 m od zaštićenog prirodnog dobra;
- u ekološki osetljivim zonama i koridorima;
- u šumi;
- na visokoproduktivnom poljoprivrednom
zemljištu;
- bliže od 1.000 m od rekreacione zone;
- bliže od 1.000 m od administrativne granice
naselja i
- bliže od 1.000 m od vojnih objekata ili površina.
Zone kompleksne revitalizacije predela - prenamena
zemljišta mora biti u skladu sa ciljevima
revitalizacije, odnosno u skladu sa ciljevima
Prostornog plana.
Kulturno-istorijski spomenici i zone zaštite kulturnog
nasleđa - neophodna je saglasnost nadležnih
institucija za zaštitu spomenika kulture i zaštitu
prirode u pogledu:
- određivanja novih površina za razvoj;
Osetljiva područja podzemnih voda - nije dozvoljeno
korišćenje zemljišta za rudarstvo izuzev na osnovu
posebno propisanog režima korišćenja u Prostornom
planu.
Područja vodozahvata površinskih voda osetljivih na
zagađenje - dozvoljavaju se samo one namene
zemljišta koje su ekološki prihvatljive i "prijateljske",
npr. poljoprivreda i šumarstvo, uz strogo ograničenu
upotrebu hemikalija i veštačkog đubriva. Nije
dozvoljeno izlivanje kanalizacije.
92
Područja predviđena za retenziranje velikih voda
bujičnih tokova - režim korišćenja zemljišta biće
regulisan planovima nižeg reda.
Plavna i poplavna područja - režim korišćenja
zemljišta biće regulisan planovima nižeg reda.
Geološki i geomorfološki nestabilni tereni - režim
korišćenja zemljišta biće regulisan planovima nižeg
reda.
7. Režim korišćenja zemljišta u području
infrastrukturnih koridora
Pri definisanju budućih modaliteta korišćenja
zemljišta u Prostornom planu i drugim
planskorazvojnim dokumentima mora se voditi
računa o sledećim ograničenjima koja diktiraju
tehničke karakteristike infrastrukturnog koridora X i
međunarodni standardi za njegovu gradnju,
opremanje i eksploataciju:
- u periodu do 2006. godine predviđa se konverzija
poljoprivrednog u šumsko zemljište u zaštitnim
pojasevima koridora autoputa i pruge, a za
potrebe podizanja šumskog zaštitnog pojasa i
pratećih sadržaja autoputa i najslabijih
poljoprivrednih zemljišta u korist povećanja
stepena šumovitosti prostora i razvoja
vodoprivrednih sistema, kao i radi poboljšanja
ambijentalnih, predeonih i ekoloških uslova;
- potreba za izgradnjom zaštitnog pojasa sistema u
koridoru koji bi okvirno bio određen na osnovu
sledećih osnovnih kriterijuma:
1) zadovoljenje prostornih uslova za smeštanje
planiranog infrastrukturnog sistema;
2) utvrđivanje bezbedonosnog rastojanja od
infrastrukturnog sistema, radi zaštite od
negativnih uticaja na životnu sredinu, u
prvom redu od buke i aerozagađenja i
3) obezbeđivanje zaštite osnovnih funkcija u
eksploataciji infrastrukturnog sistema od
negativnih uticaja iz okruženja, u prvom redu
od neplanske gradnje, nekontrolisanog
odlaganja otpada i drugih aktivnosti.
Neophodno je ustanoviti sledeći režim korišćenja
prostora u zaštitnim pojasevima magistralnih
infrastrukturnih sistema u koridoru X, i to u:
- neposrednom pojasu zaštite se uspostavlja
režim strogo kontrolisanog korišćenja zemljišta
kojim se u načelu ne dozvoljava izgradnja
novih i rekonstrukcija postojećih objekata,
izuzev onih koji su u funkciji autoputa, pruge i
gasovoda (trase, objekti i dr.), a prostor van
naselja se može koristiti kao šumsko i
poljoprivredno zemljište. U načelu ne treba
dozvoliti ni izgradnju novih i rekonstrukciju
postojećih objekata i podizanje trajnih zasada
u neposrednom pojasu zaštite magistralnog
optičkog kabla i
- u širem pojasu zaštite uspostavlja se režim
kontrolisanog korišćenja prostora, kojim se
dozvoljava razvoj postojećih i novih aktivnosti
koje nisu u koliziji sa funkcionalnim i tehničkim
zahtevima postojećih i planiranih magistralnih
infrastrukturnih sistema.
Po pravilu, uređivanje zaštitnih pojaseva magistralnih
infrastrukturnih sistema treba da se vrši tako da:
- prioritet u korišćenju zemljišta delova industrijskih
zona u širem zaštitnom pojasu autoputa i
železničke pruge imaju skladišni kapaciteti,
logistički centri, komercijalno-prometne i
saobraćajne usluge, regionalni trgovinski centri i
slični sadržaji;
- u neposrednom i širem zaštitnom pojasu autoputa
i železničke pruge ne mogu se smeštati
proizvodne aktivnosti poput deponija
komunalnog i drugog otpada, rudnici,
kamenolomi, krečane i ciglane, industrijski
kapaciteti (samo u neposrednom pojasu
zaštite), stočne pijace, kvantaške pijace i drugi
sadržaji i objekti po posebnim propisima i
- precizna širina svakog zaštitnog pojasa za
obavljanje pojedinih aktivnosti utvrdiće se u
skladu sa važećim propisima, kao i na osnovu
rezultata prethodnih i detaljnih analiza uticaja
na životnu sredinu u fazi planiranja ili
projektovanja.
Pri utvrđivanju kriterijuma za namenu površina
Planom utvrditi obavezu preciznijeg određivanja
lokacije za prostore na kojima su evidentirani objekti
od interesa za zaštitu i ustanoviti obavezu definisanja
zaštićene okoline evidentiranih nepokretnih kulturnih
dobara, naročito onih od izuzetnog ili velikog značaja,
ali i spomenika kulture (prema Zakonu o zaštiti
životne sredine i Zakonu o zaštiti kulturnih dobara "Službeni list SRS", br. 28/77 i 34/81), a do tada
rezervisati prostor.
6. PRIMENA I OSTVARENJE PLANSKE
KONCEPCIJE I REŠENJA (DO 2006. GODINE) MERE I INSTRUMENTI
Regionalni prostorni plan AP Beograda rađen je u
periodu kada je u Republici Srbiji u toku izrada novih
zakonskih rešenja, od kojih su neka od direktnog
uticaja na Plan i njegova rešenja. Takođe je u toku ili
se priprema definisanje novih politika ili strategija
(vodoprivredna, energetska, stambena, socijalna,
zemljišna i dr.) koje bi trebalo da čine pretpostavku
za realizaciju rešenja iz Plana. Zbog toga, određena
planska rešenja su u ovom planu definisana prema
postojećim zakonima i politikama, naročito ona do
2006. godine, dok određena rešenja anticipiraju i
iniciraju buduće zakone i politike. Ocenjeno je da je
neophodno da Plan izađe i sa rešenjima izvan
današnjeg zakonskog okvira, približavajući se na taj
način budućnosti, odnosno određenim principima i
pravilima EU. Implementacija ovog plana, odnosno
mere i instrumenti za ostvarenje određenih planskih
93
rešenja do 2006. godine, stoga je bazirana na
sistemu postojećih institucija i njihovih nadležnosti,
dok u nužnoj meri sugeriše i nove koje će prema
očekivanju biti stvorene na osnovu ugovora državne
zajednice Srbije i Crne Gore sa Savetom Evrope o
budućem pristupanju Evropskoj uniji. Takođe se
računa da će buduća strategija prostornog razvoja
Republike Srbije uvažiti rešenja iz Plana koja su
neminovna posledica ostvarenih ili očekivanih
promena.
Realizacija koncepcije plana do 2006. godine
podrazumeva utvrđivanje ugovora između grada
Beograda i Republike Srbije o prihvataču obaveza i
odgovornosti za sprovođenje planskih rešenja i
propozicija.
6.1. Smernice prostorne organizacije Beograda
u regionalizovanoj Srbiji
U periodu koji predstavlja planski horizont Plana
(2011. godina), može se očekivati da će buduća
državna zajednica Srbije i Crne Gore proći kroz dve
faze priključenja Evropskoj uniji - do 2004. godine bi
trebalo da postane zemlja kandidat, a do 2008.
godine pristupajuća zemlja. Od 2004. godine počeće
postupak usklađivanja legislative na osnovu Ugovora
sa EU koji obuhvata preko 30 poglavlja (acquis
communautaire) sa oblastima koje će biti usklađene
do prijema u članstvo. Jedno od najznačajnijih odnosi
se na teritorijalno-administrativno uređenje države
prema evropskom tipu regionalizovane države
(EUROSTAT u Luksemburgu i sporazum sa budućim
članicama EU) u nekoliko nivoa: NUTS 1 Srbija kao
država ili jedinica državne zajednice, NUTS 2
makroregion, NUTS 3 okruzi (distrikti) i NUTS 4 i 5
veće ili manje opštine prema veličini odnosno broju
stanovnika. NUTS 2, nivo makroregiona, imaće
pristup evropskim strukturnim (nakon pristupanja
EU) i drugim fondovima (PHARE, ISPA, SAPARD,
INTERREG), dok će nivo NUTS 3 organizovano
rešavati unutrašnja ekonomska i socijalna pitanja
regiona odnosno distrikta, kao i pitanja odnosa sela i
grada.
Prema takvom tipu regionalizacije, u skladu sa
iskustvima zemalja Centralne, Istočne i Jugoistočne
Evrope, grad Beograd će postati jedan od regiona
tipa NUTS 2, manji po obimu ali veoma značajan po
intenzitetu funkcija i broju stanovnika, a i kao glavni
grad države. Proces integracija na svim nivoima
teritorijalno-administrativnih jedinica, i to na
interesnoj osnovi, biće jedna od ključnih okosnica
razvoja u ovom periodu, počev od prostornih
integracija, preko ekonomskih do političkih, sa
umanjenim značajem svih granica koje danas
postoje. U tom pogledu grad Beograd neminovno će
biti u poziciji da preispita svoj regionalni status, koji
će se zasnivati na kriterijumu (a) sistema prirodnih
celina, (b) sistema funkcionalne međuzavisnosti i (v)
sistema teritorijalno-administrativnih celina manjih
od današnjih opština i organizovanih oko gradskih i
seoskih naselja. Prema ovim kriterijumima grad
Beograd, budući pretpostavljeni Region Beograd, biće
upućen na ono područje koje danas ima naglašen
metropolitenski karakter. Za ostvarenje
kvalifikovanog i demokratskog postupka udruživanja
u regionalnu zajednicu (Region Beograd) potrebno
je:
1. Izvršiti detaljno istraživanje (studija) kriterijuma i
mogućnosti konstituisanja Regiona Beograd.
Funkcijsko-prostorna organizacija Beograda usko
je povezana sa prostornom organizacijom dolina
Velike Morave, Kolubare, kao i Srema i južnog
Banata. Današnje AP Beograda je s prostornoplanerske tačke gledišta manje od onoga što bi se
moglo smatrati metropolitenskim područjem,
naročito kad je reč o sremskom i banatskom delu.
Ozbiljnijih istraživanja u ovom smislu nije bilo, a
kriterijum koji bi se uzeo u obzir svodi se na
učešće ulaznih dnevnih migranata prema mestu
rada iz naselja okolnih opština (prema popisu
stanovništva 2002. godine). Osim toga, mogu se
uzeti kao dodatni kriterijumi izohrona od 40
minuta do jednog sata od jezgra metropolitenskog
područja do njegove periferije, intenzitet
prigradskog saobraćaja, intenzitet privrednih
veza, snabdevanja, distribucije dnevne štampe
itd.
Koncepcija razvoja Regiona Beograd bila bi
celovitija uz ostvarivanje jačih veza Beograda sa
Pančevom, zbog čega strategija prostornog
razvoja Beograda i Pančeva treba da se gradi
koordinirano i sinhronizovano. Buduća
regionalizacija Srbije trebalo bi da uzme u obzir
potrebu za čvršćim i racionalnijim povezivanjem
ovih gradova i da razmotri mogućnost veće
integrisanosti Pančeva i grada Beograda, ili
administrativno ili plansko-statistički. To ne bi
trebalo da dovede do slabljenja uloge Pančeva za
gravitaciono područje u Južnom Banatu, naprotiv.
Aktuelan je i drugi predlog za korekciju i
proširenje AP Beograd, koji potiče od lokalnih
vlasti opštine Ub, zasnovan na velikom udelu
dnevnih migranata ka beogradskim radnim
centrima, posebno ka Obrenovcu.
Veze Beograda sa drugim opštinama ili delovima
opština i sa njihovim centrima odnose se na Staru
Pazovu i Novu Pazovu - veza male privrede sa
beogradskom privredom, Rumu i Pećince funkcionalne veze duž koridora X, Ub i Lajkovac zajednički rudarsko-energetski kompleks sa
beogradskim AP, Smederevo - izgradnja
komplementarne luke, turizam i poljoprivreda, i
Smederevsku Palanku - zajednički industrijski
razvoj. Požarevac i celo Braničevo ne mogu da
budu zaobiđeni u ovoj studiji. Obostrani značaj
okolnih centara vezuje se i za usluge, školovanje,
snabdevanje, zapošljavanje i dr. Ove veze mogu
da se koordiniraju na optimalan način unutar
budućeg Regiona Beograd.
2. Uskladiti planska rešenja u prekograničnom
području između AP Beograda i okolnih opština u
metropolitenskom području u cilju njihove
prostorne integracije.
Posebno treba razmotriti i uskladiti rešenja AP
Beograda sa okolnim opštinama koja se tiču
94
mreža i sistema infrastrukture, saobraćaja,
životne sredine, privrednog razvoja, turizma i
zaštite prirodnog i kulturnog nasleđa. To
podrazumeva donošenje odgovarajućih odluka
organa lokalnih uprava, a na osnovu zaključaka iz
ovog plana i inicijative grada Beograda, kao i
saradnju stručnih službi i institucija na
usklađivanju planskih rešenja.
3. Formirati metropolitenski (regionalni) savet
opština grada Beograda i opština u okruženju a na
osnovu utvrđenih zajedničkih interesa i problema
na metropolitenskom području.
Savet bi imao zadatak da definiše interese i
probleme, među njima i probleme nerazvijenih
delova grada Beograda, da upućuje na njihovo
rešavanje, da inicira rešenja od zajedničkog
interesa, i da koordinira i nadzire ostvarenje
dogovorenih planskih rešenja. Savet bi se
formirao na osnovu pojedinačnih odluka najviših
organa upravljanja i uz saglasnost organa vlasti
AP Vojvodine (NUTS 2) kada su u pitanju opštine
sa njene teritorije.
4. Precizno definisati mogućnosti uključenja AP
Beograda u mrežu evropskih gradova preko
programa INTERREG, odnosno mogućnosti
transregionalne saradnje na bazi zajedničkih
interesa sa drugim regionima u Evropi preko
programa PHARE CBC i drugih programa Evropske
unije (posle 2004. godine).
5. Formulisati predlog za novi Ustav Republike Srbije
i novi zakon o glavnom gradu, kojim bi se uloga
Regiona Beograd u regionalizovanoj Srbiji
posebno definisala sa stanovišta zaštite, uređenja
i razvoja Beograda kao glavnog grada i najjačeg
privrednog i kulturnog centra državne zajednice i,
perspektivno, Jugoistočne Evrope a u partnerskoj
kooperaciji sa urbanim centrima i selima u
okruženju. Predlog treba da uradi posebna
ekspertska komisija koju će da odredi Skupština
grada Beograda u saradnji sa ekspertima gradova
iz metropolitenskog područja.
6.2. Administrativno-teritorijalna reorganizacija
6.2.1. Perspektivna koncepcija administrativnoteritorijalne reorganizacije naselja AP Beograd
(NUTS)
Regionalizacija je jedan od ključnih uslova zemljama
u tranziciji za priključenje Evropskoj uniji. Proces
evropske integracije se u početnoj fazi odvija preko
prostorne integracije, uz adekvatno rešen sistem
vertikalne i horizontalne koordinacije. Region, kao
srednji nivo upravljanja između državnog i lokalnog,
predstavlja rasterećenje skupe državne
administracije i preduslov uspešnih socijalnih i
ekonomskih reformi, kao i osnov za transregionalnu,
transgraničnu i transdržavnu saradnju. Rešavanje
problema implementacije prostornih planova zavisiće
od uvođenja odgovarajuće regionalizacije na
mezonivou, odnosno od postignute koordinacije svih
nivoa uprave (lokalnog, regionalnog i državnog).
Geografski, ekonomski i administrativni kriterijumi,
funkcijska povezanost, komunikacije i tradicija,
odnosno definisana prostorno-funkcijska organizacija
naselja sa izdvojenim zajednicama naselja AP
Beograda i postojećim centrima (kako je navedeno u
poglavlju 3 - 3.4.2), mogu da posluže kao osnov za
definisanje preporuka za administrativno-teritorijalnu
reorganizaciju istraživanog područja, sa osvrtom na
uključenje i šireg prostora - beogradskog
metropolitena. Prostorne jedinice u predloženom
modelu bi trebalo da budu određene u skladu sa
kriterijumima EU, odnosno Statističkog zavoda EU u
Luksemburgu (EUROSTAT, 1997) da se celokupna
orijentacija u vezi sa administrativno-teritorijalnim
organizovanjem vodi preko NUTS teritorijalnog
sistema (Nomenclature des units territoriales
statistiques). Pri tome je utvrđena nomenklatura od
5 NUTS prema broju stanovnika, odnosno prema
veličini teritorijalne jedinice. Prema kriterijumima
EUROSTAT: NUTS 1 je federalna jedinica ili država,
NUTS 2 ima orijentaciono 1-4 miliona stanovnika,
NUTS 3 ima 100.000-1 miliona, NUTS 4 ima 10100.000 i NUTS 5 ima ispod 10.000 stanovnika, ali i
opremljenost javnim službama može da odredi NUTS
kategoriju.
Područje današnjeg AP Beograda odgovaralo bi nivou
NUTS 2, ukoliko novim ustavnim rešenjima Republike
Srbije, grad Beograd dobije status regiona, dok bi se
unutar njega formiralo sedam urbanih okruga distrikta, interesno grupisanih seoskih i manjih
gradskih naselja oko sedam centara: Beograd,
Zemun, Obrenovac, Lazarevac, Mladenovac, Grocka i
Borča. Na osnovu prirodnih i funkcionalnih
kriterijuma i uz ispoljen obostrani interes za
udruživanjem, region može u perspektivi da obuhvati
i današnje opštine u okruženju (Pančevo,
Smederevo, Smederevska Palanka, Ub, Ruma /
Pećinci, Stara Pazova) koje bi takođe imale status
urbanog okruga sa svojim urbanim centrom.
Administrativno-teritorijalna jedinica NUTS 2 (Region
Beograd) imala bi pristup fondovima EU, odnosno
koordinativno-razvojnu ulogu u evropskoj regionalnoj
konstelaciji. Izdvajanjem centra administrativnoteritorijalne jedinice NUTS 3, odnosno centra urbanog
okruga - distrikta, rešavaju se pitanja ekonomskog i
socijalnog razvoja i pitanja odnosa između sela i
grada. Centar, odnosno urbani distrikt (okrug)
trebalo bi da ima mogućnost da sprovodi ključne
odluke prostornog razvoja na nivou okruga distrikta, da ispoljava funkcijski uticaj na veći deo
sistema centara na području AP Beograda i da
ostvaruje horizontalnu koordinaciju po pitanju
prostornih sistema sa drugim okruzima Regiona.
Osnovnu meru protivteže prenaglašenoj koncentraciji
javnih službi u Beogradu može da ostvari razvoj
centara urbanog okruga. Jedan od osnovnih pravaca
njihovog razvoja biće selektivna dislokacija aktivnosti
iz Beograda sa uporednim podsticanjem razvoja
javnih službi u tim centrima, kao jednog od
preduslova za decentralizaciju, ekonomski i socijalni
razvoj AP Beograda, van užeg gradskog područja.
95
U okviru urbanog centra NUTS 3 treba da budu
razvijene, pored uslužnih delatnosti koje sadrže i
centri nižih administrativno-teritorijalnih jedinica
(NUTS 4 i 5), i sledeće delatnosti i funkcije:
Tabela br. 18
Preporuke za reorganizaciju javnih službi prema NUTS 3, 4 i 5
NUTS3
NUTS 4
X(*)
(X) (*)
X(*)
(X) (*)
X(*)
(X) (*)
X
X
NUTS 5
Napomena
I - Socijalna zaštita i predškolsko
vaspitanje i obrazovanje
A - Socijalna zaštita
1. Domovi za smeštaj dece bez
roditeljskog staranja
2. Domovi za lica sa
funkcionalnim i mentalnim
smetnjama
3. Centri (kompleksi) za stare
4. Centri za socijalni rad
5. Dnevni boravak za decu sa
posebnim potrebama
B - Predškolsko vaspitanje i
obrazovanje
(X)
X
X
II - Obrazovanje
1. Osnovno obrazovanje+ - I-IV
razred
X
XX
- V-IX razred
X
XX
2. Srednje obrazovanje+
3. Više i visoko obrazovanje
4. Učenički i studentski domovi
(X)(K)(*)
- Područna osnovna škola organizuje
se na 2-3,5 hiljada stanovnika.
Centralna osnovna škola na 310.000 stanovnika, odnosno oko
12% broja stanovnika.
- Obaveza organizovanog prevoza
(školski autobus) za distance preko
1.500 m).
Obaveza organizovanog prevoza
(školski autobus ili javni prevoz) za
distance preko 2.500 m).
Uvođenje privatnih srednjih škola
specifičnih profila i znanja.
(X)(K)(*)
X
Obuhvat dece i studenata koji se
školuju van mesta roditeljskog
stanovanja je najmanje 50%.
Lokacija domova je u blizini škole ili
fakulteta, pored ili u blizini đačkih
odnosno studentskih restorana,
zelenih površina i sportskih terena.
III - Zdravstvena zaštita
1. Ambulanta,
zdravstvena+stanica, mobilna
zdravstvena služba
X
2. Dom zdravlja
3. Bolnica (opšta)
4. Specijalne (specijalizovane)
bolnice, zavodi i instituti
5. Klinički i univerzitetski centri
6. Zavodi za zdravstvenu zaštitu
7. Centri za rehabilitaciju i
specijalizovana lečenja
8. Dispanzeri medicine rada
Obuhvat 50% kontingenta u
predškolskim ustanovama. Modeli
organizacije prilagođeni lokalnim
osobenostima.
X
XX
Gravitaciono područje do 1.000
stanovnika, u cilju obezbeđenja
primarne zdravstvene zaštite svih
stanovnika.
Do 10.000 stanovnika zavisno od
gustine naseljenosti. Mogućnost
privatne inicijative i korišćenja
namenskih javnih fondova.
(X) (*)
X(*)
(X)
X
(X)(*)
(X) (*)
(X)
96
9. Apoteke+
10. Veterinarska stanica+
X
X
(X)
(X)
X
IV - Kultura*
1. Biblioteke
X
X
2. Muzeji
3. Arhivi
4. Galerije i izložbeni prostori
X
X
X
(X)
X
(X)
(X)
5. Scensko-muzičke delatnosti
6. Zavodi za zaštitu spomenika
kulture
7. Domovi kulture
8. Dom omladine i pionira
9. Narodni univerzitet
(X)
(X)
X
X
X
(X)
(X)
V - Informatička delatnost i
komunikacije
VI - Fizička kultura
X
X
(X)
1. Otvoreni, uređeni prostori
pogodni za različite vrste
sportskih aktivnosti, sa
minimalnim zahtevima u
pogledu održavanja (trim
staze, obale reka i jezera i sl.)
2. Otvoreni, uređeni prostori
pogodni za različite vrste
sportskih aktivnosti, sa
uređenim sanitarnim
prostorijama, režimom
korišćenja itd.
3. Pokriveni objekti fizičke kulture
sa odgovarajućim sanitarnim i
ostalim pratećim prostorijama,
režimom korišćenja,
održavanja i sl. (bazeni,
različita sportska igrališta,
gimnastičke dvorane)
4. Manji sportsko-rekreativni
centri multinamenskog
karaktera
5. Sportsko-rekreativni centri koji
zadovoljavaju standarde za
savezna i međudržavna
takmičenja
X
X
X
X
X
X
X
X
(X)
X
(X)
(X)
(X)
(X)
Objašnjenje znakova:
X - nužno;
XX - ako se ne može organizovati u naselju, jer za to ne postoje potrebni uslovi (potencijalni broj korisnika,
građevinski fondovi i sl.), obavezno je obezbediti organizovani prevoz do susednog mesta u kome sadržaj
postoji (školski autobusi, javni prevoz i sl.);
(X) - moguće ako postoji interes i ekonomska osnova za organizovanje sadržaja, bilo u okviru javnog ili
privatnog sektora;
(K) - obaveza organizovanja komplementarnog - pratećeg sadržaja koji osigurava celovito zadovoljenje potreba:
na primer, đački ili studentski domovi, đačke ili studentske kuhinje i restorani, biblioteke sa čitaonicom i
prostorijama za učenje i sl.;
+ - definisan je najniži nivo obavezne organizacije sadržaja, a za nivoe iznad toga primena se podrazumeva;
(*) - u centru ili nekom drugom naselju na području teritorijalne celine.
97
6.2.2. Planska rešenja ili propozicije ostvarive
do 2006. godine - osnovne smernice
Administrativno-teritorijalna reorganizacija AP
Beograda (i beogradskog metropolitena) prema
nomenklaturi EU ima mogućnost da se ostvari do
2006. godine, a što podrazumeva preduzimanje
sledećih mera u okviru kojih je neophodno obezbediti
za:
A. Ekonomsko-finansijske mere
- finansijsku podršku Republike za ostvarenje
nove teritorijalne organizacije Regiona
Beograd;
- finansijska sredstva potrebna za reorganizaciju
gradskih i opštinskih službi iz budžeta grada
Beograda i opština; i
- podršku poreskim i fiskalnim instrumentima,
olakšicama i podsticajima.
B. Organizacione mere ili instrumenti
- izrada studije kriterijuma i mogućnosti
organizovanja Regiona Beograd;
- organizaciona podrška Vlade Republike Srbije;
- formiranje međuopštinske komisije za novu
teritorijalnu - administrativnu organizaciju AP
Beograda i
- angažovanje odgovarajućih službi i organa
Skupštine grada Beograda i lokalne
samouprave.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
- novu zemljišnu, komunalnu, stambenu i
ekološku politiku na nivou grada Beograda i
Republike Srbije.
Predložena koncepcija značiće reorganizaciju
administrativno-teritorijalne podele grada (na
gradske okruge i uže teritorijalne jedinice) i u skladu
sa tim, i reorganizaciju službi grada Beograda što će
biti predmet posebnih ispitivanja kroz izradu Zakona
o glavnom gradu i Studiju kriterijuma i mogućnosti
konstituisanja Regiona Beograda u skladu sa
ustavnim rešenjima Republike Srbije.
6.3. Upravljanje prostornim razvojem Beograda
(regionom) - osnovne smernice
Upravljanje budućim Regionom Beograd zahteva
savremeni pristup upravljanja zasnovan na:
horizontalnoj i vertikalnoj koordinaciji, savremenoj
informatičkoj tehnologiji i aktivnom učešću građana i
neprofitnih organizacija. Neophodno je potenciranje
servisnog karaktera uprave i obezbeđivanje uslova za
participaciju stanovništva u procesu planiranja i
implementaciji planova. Ciljevi i zadaci gradske
uprave, onako kako se oni tradicionalno definišu i
obavljaju u Beogradu, zahtevaju izmene i dopune u
skladu sa novim duhom vremena.
6.3.1. Preporuke za model upravljanja
prostornim razvojem
Model upravljanja prostornim razvojem grada
(Regiona) Beograda zahteva efikasnost, racionalnost
i afirmaciju lokalnog nivoa. Shodno tome, neophodno
je inovirati:
a) institucionalni aspekt upravljanja uz naglasak
lokalne odgovornosti i odlučivanja i horizontalne
(institucije i organizacije) i vertikalne
koordinacije (nivoi uprave NUTS 2, 3, 4 i 5);
- donošenje Zakona o glavnom gradu;
- donošenje novog Statuta grada i drugih akata
na nivou opština;
- kodifikacija sa drugim relevantnim republičkim
zakonima;
- sporazum urbanih okruga (NUTS 3) o
udruživanju u Region Beograd (NUTS 2) i
- sporazum manjih (NUTS 5) i većih (NUTS 4)
opština o udruživanju u urbane okruge (NUTS
3).
G. Politike
- politiku uklapanja u evropske i regionalne
integracije;
b) tehnički aspekt upravljanja koji podrazumeva
aktivno upravljanje planerskim službama, izradu
strateških planova prostornog razvoja sa jasnom
idejom o srednjoročnom i dugoročnom razvoju
naselja i jasnom odgovornošću za
implementaciju planskih rešenja;
v) administrativni aspekt upravljanja sa efikasnom,
racionalnom i demokratskom procedurom koja
omogućava realizaciju investicija i zaštitu javnog
interesa i javnog dobra; i
g) politički aspekt upravljanja gde je naglašena
javnost rada službi angažovanih na pitanjima
prostornog razvoja grada i njegovih delova, sa
artikulacijom lokalnih potreba, većom
finansijskom samostalnošću na lokalnom nivou i
aktivnim učešćem građana i neprofitnih
organizacija.
- politiku i strategiju regionalnog razvoja
Republike Srbije; i
98
6.3.2. Mehanizmi za upravljanje prostornim
razvojem - perspektive
Budući Region Beograd predstavljaće složenu
strukturu veoma različitih lokalnih uslova, potreba i
mogućnosti, zbog čega je neophodna diversifikacija
instrumenata za prilagođavanje lokalnim uslovima,
kao na primer:
- određivanje instrumenata za učešće javnosti;
- definisanje pozicije građanina kao pojedinca;
- uloge neprofitnih organizacija;
- uloge ostalih aktera i
- formiranje "banke" lokacija i rezervi zemljišta u
gradskom (opštinskom) vlasništvu za budući
razvoj;
- problem nosioca implementacije odluka i njegove
odgovornosti.
- podsticanje stambene izgradnje i urbane obnove
merama i instrumentima gradske i republičke
intervencije;
6.3.4. Novi instrumenti
- finansiranje akvizicije zemljišta gde bi se i grad
(opština) uključio u tržište građevinskim
zemljištem;
- osnivanje mešovitih javno-privatnih korporacija za
izgradnju ili obnovu delova urbanih centara;
- podsticanje razvoja specijalizovanih agencija za
promet nekretninama, regulisanih posebnim
zakonom;
- unapređenje i dorada poreskog sistema i njegovo
korišćenje za usmeravanje razvoja ka pojedinim
delovima grada ili za forsiranje izgradnje
sadržaja od javnog interesa;
- organizovano, korporativno angažovanje različitih
finansijskih institucija u realizaciji programa
izgradnje ili obnove i
- rigorozna kontrola akcija građenja koje su u
suprotnosti sa Zakonom ili zakonskom
procedurom, kao i veća kontrola nadležnih
službi u opštinama koje odobravaju gradnju.
O novijim generacijama informaciono-komunikacionih
tehnologija (IKT) danas se govori kao o moćnom
razvojnom resursu koji snažno utiče na sve sfere
ekonomskog i socijalnog života.
Deo uprave koji se odnosi na upravljanje prostornim
razvojem u izvesnim pitanjima već prelazi na emodalitete. Nove IKT pružaju ogromne mogućnosti
za podizanje kvaliteta upravljanja, posebno na:
- organizaciju i funkcionisanje u okviru tela koja
se bave prostornim i urbanističkim planovima i
zemljištem;
Modalitet: intranet i internet, uz obezbeđen
kontrolisani pristup bazama podataka, internoj
dokumentaciji, i svim poverljivim podacima.
- komunikaciju između spoljnih i unutrašnjih
aktera: uprave na različitim nivoima,
privrednika, investitora, javnosti, itd.;
Modalitet: internet, razvijen je veliki broj
instrumenata, kontrolisani pristup je selektivan.
- pristup bazama podataka i svim ostalim
relevantnim podacima od interesa za spoljne
aktere, naročito za investitore;
6.3.3. Učešće javnosti i razvoj partnerstva
Modalitet: internet, kontrolisani pristup je selektivan.
Razvoj i upravljanje budućim Regionom Beograd
zahteva između ostalog i usavršavanje dva osnovna
principa: (1) učešće javnosti i (2) razvijanje
partnerstva između aktera koji imaju ulogu u
(prostornom) razvoju.
Implementacija principa učešća javnosti i razvijanja
partnerstva odražava se na niz pravnih i
proceduralnih pitanja i traži odgovarajuće izmene u
normativno-pravnom okviru kao i definisanje novih
instrumenata.
- obaveštavanje javnosti i komunikacija na relaciji
javnost-uprava;
Modalitet: internet i
- obavljanje administrativnih i upravnih poslova
vezanih za upravljanje prostornim razvojem.
Modalitet: internet, kontrolisan pristup.
- procedure donošenja odluka o prostornom
razvoju;
Prelazak na e-upravljanje ne znači potpunu zamenu
jednog načina drugim, niti menjanje svih procedura i
načina upravljanja. U pitanju je komplementarni
instrumentarij koji omogućava lakše i brže
funkcionisanje, veću demokratičnost, lakšu
dostupnost i transparentnost upravljanja.
- procedure izrade planskih akata i uključivanja svih
relevantnih aktera;
U tom smislu se predlaže iniciranje primene IKT kroz
sledeće akcije:
Od strateškog interesa za upravljanje beogradskim
regionom su izmene koje se odnose na:
- definisanje pozicije javnosti;
99
- pristupiti pitanju razvoja primene IKT kao
strateškom i sistemskom pitanju razvoja;
- utvrditi podsticajne instrumente za razvoj
primene IKT kako bi se aktivirali potencijalni
učesnici;
- pokrenuti određen broj eksperimentalnih
projekata u jednom manjem broju lokalnih
zajednica kao izraz zainteresovanosti grada;
- Generalnim planom Beograda za 10 opština, od
kojih Voždovac, Zemun i Palilula samo gradski
deo;
- prema stepenu ažurnosti i valjanosti postojećih
generalnih planova za Obrenovac, Grocku,
Lazarevac, Mladenovac, Sopot, Barajevo,
vršiće se njihova razmena i dopuna ili potpuna
revizija o čemu nadležna Skupština opštine
donosi posebnu odluku;
- pokrenuti neophodnu edukaciju građana i
- kod nadležnih organa inicirati pitanja
zakonodavnog regulisanja.
6.4. Smernice planske razrade i pravila
korišćenja zemljišta
Regionalni prostorni plan AP Beograda biće predmet
dalje planske razrade u dva vremenska perioda: a)
do teritorijalno-administrativne reorganizacije, i b)
posle toga prema NUTS sistemu.
6.4.1. Načini planske razrade
a) u prvoj fazi razrada i planiranje uređivanja
prostora i naselja vršiće se na sledeći način:
Na nivou ukupnog prostora AP Beograda:
- trajnim praćenjem tema i problema zaštite,
uređenja i razvoja prostora AP Beograda, i
funkcija i interesa na zemljištu koji se na
njemu odvijaju;
- planovima opšteg uređenja ili planovima
generalne regulacije, planovima detaljne
regulacije za manje urbane centre i seoska
naselja (posebno za bespravno formirana
izbeglička naselja Grmovac, Busije u opštini
Zemun);
- pravilima uređenja ili pravilima građenja prema
potrebi i mogućnostima na osnovu Zakona o
planiranju i izgradnji i
- aktom o urbanističkim uslovima prema potrebi i
mogućnostima na osnovu Zakona o planiranju
i izgradnji odnosno na osnovu Pravilnika o
opštim uslovima o parcelaciji i izgradnji i
sadržini, uslovima i postupku izdavanja akta o
urbanističkim uslovima za objekte za koje
odobrenje za izgradnju izdaje opštinska,
odnosno gradska uprava.
b) u drugoj fazi razrada i planiranje će se vršiti na
sledeći način:
na nivou prostora Regiona Beograd (NUTS 2):
- formiranjem informacione osnove i metabaze
podataka u GIS sistemu;
- definisanjem ugovora o implementaciji oko
realizacije planskih rešenja, propozicija i
politika do 2006. godine i
- uspostavljanjem trajne saradnje sa susednim
opštinama oko tema i problema od
zajedničkog interesa (Pančevo, Smederevo,
Smederevska Palanka, Lajkovac, Ub, Pećinci,
Ruma, Stara Pazova).
Na nivou funkcionalnih i prirodnih celina:
- izradom, donošenjem i praćenjem realizacije
Prostornog plana područja posebne namene
(PPPPN) Kolubarskog lignitskog basena;
- izradom, donošenjem i praćenjem realizacije
PPPPN na potezu Avala - Kosmaj Guberevačke šume, kao i PPPPN za predeone
celine zaštićenih vodoizvorišnih površina duž
reke Save i Dunava;
Na nivou opština i urbanih celina:
- prostornim planom opštine ili više opština prema
potrebi u skladu sa Zakonom o planiranju i
izgradnji;
- uspostavljanjem informacione osnove i
metabaze podataka u GIS sistemu i u saradnji
svih opština odnosno gradskih distrikta
Regiona;
- iniciranjem i planskim definisanjem tema i
problema od zajedničkog regionalnog interesa
za opštine Regiona a preko Regionalnog saveta
Beograda i u koordinaciji sa Strategijom
prostornog razvoja i Šemama prostornog
razvoja Republike Srbije i
- preispitivanjem planskih rešenja iz ovog plana
posle 2006. godine putem izmena i dopuna ili
revizijom Plana/Strategije u koordinaciji sa
Strategijom prostornog razvoja i Šemama
prostornog razvoja Republike Srbije.
na nivou subregionalnih celina (NUTS 3) izradom:
- Prostornog plana opštine ili više opština u smislu
razvoja urbanih okruga ili subregionalnih
celina npr.: a) Obrenovac - Ub; b) Barajevo Lazarevac - Lajkovac; v) Ripanj - Sopot Mladenovac - Smederevska Palanka; g)
Grocka - Smederevo; d) Surčin - Pećinci Ruma; đ) Pančevo - Borča; e) Zemun - Stara
Pazova, u koordinaciji sa Strategijom
100
prostornog razvoja Republike Srbije, Šemama
prostornog razvoja Republike Srbije i Regiona
Beograd.
na nivou opština (NUTS 4 i 5) izradom:
- generalnih planova centara urbanog okruga
(NUTS 4);
- planova opšteg uređenja ili planova generalne
regulacije ili planova detaljne regulacije za
seoske opštine i opštine manjih urbanih celina
ili zajednice sela (NUTS 5) i
- akta o urbanističkim uslovima prema potrebi i
mogućnostima na osnovu Zakona o planiranju
i izgradnji.
na nivou prostornih celina posebne namene izradom:
- PPPPN u koordinaciji sa opštinama, urbanim
distriktima, Regionom Beograd i Republikom
Srbijom.
6.4.2. Osnovni principi koncepcije namene
zemljišta
Iz Prostornog plana Republike Srbije uvažavaju se
preporuke koje se odnose na pogušćavanje
izgrađenosti naselja, makropoljoprivredna
rejonizacija (severno od reke Save i Dunava ratarski makrorejon, a južno od reke Save i Dunava stočarsko-voćarsko-vinogradarski makrorejon),
povećanje površine pod šumama i zabrana konverzije
poljoprivrednih zemljišta, I-V bonitetne klase i
zemljišta pod šumom u druge namene, osim u
izuzetnim slučajevima.
U celini se prihvataju rešenja iz Strategije razvoja
beogradskog metropolitena koja se odnose na
korišćenje zemljišta, posebno ona koje isto
uslovljavaju povezanošću sa značajnim
infrastrukturnim koridorima i pravcima.
Iz Strategije se uvažavaju rešenja koja se odnose na
povećanje površina pod šumama, posebno na
području između Moravskog i Kolubarskog koridora,
odnosno na potezu Avala - Guberevačke šume Kosmaj i šire. Planom se ovaj problem rešava time
što se smanjuje građevinsko područje naselja. Na taj
način čuva se kvalitetno poljoprivredno zemljište i
šume i stvaraju uslovi za formiranje rekreacionih
područja.
Kao obavezna utvrđuju se planska rešenja u pogledu
korišćenja prostora data Nacrtom generalnog plana
Beograda, prostornih planova infrastrukturnih
koridora Beograd - Subotica, Beograd - granica sa
Hrvatskom i Beograd - Niš (sve delovi Evropskog
koridora X) i Prostornog plana Kolubarskotamnavskog lignitskog basena, zbog njihovog
značaja za Beograd i Republiku Srbiju.
Određuju se dominantne - prevlađujuće kategorije
korišćenja zemljišta i za njih se propisuju pravila
korišćenja, pa nivou ovog prostornog plana. U okviru
istih determinišu se posebne zone zaštite koje
predstavljaju izraziti javni interes u prostoru i unutar
kojih se takođe propisuju pravila korišćenja zemljišta.
Kao osnov za implementaciju rešenja Regionalnog
prostornog plana na lokalnom nivou, za šest
prigradskih opština unutar AP Beograda daju se
sugestije lokalnim vlastima u pogledu režima
korišćenja zemljišta. Preporuka je da se navedene
mere sprovedu daljim postupkom planiranja.
Za teritorije i granične opštine koje nisu obuhvaćene
administrativnim granicama Beograda, a smatraju se
delom metropolitena, preporuka je da bi trebalo u
celini uvažiti principe i režime korišćenja zemljišta
date u ovom planu.
Kategorije korišćenja zemljišta na lokalnom nivou (za
šest prigradskih opština) pokrivaju sledeće zone
površine najmanje 50 hektara: šumska zona; zona
intenzivne poljoprivrede; zona ekstenzivne
poljoprivrede; urbane zone; ruralne zone; i zone
tehničkih sistema.
Za određivanje dominantnih kategorija korišćenja
zemljišta na lokalnom nivou treba koristiti sledeće
kriterijume:
- šumska zona je najmanje 75% pokrivena
šumom, drugim zelenim površinama ili
kategorijama korišćenja zemljišta koje
uključuju znatan vegetacioni pokrivač
(parkovi, rekreativne zone, groblja, odbrana
zemlje), javnim i površinama namenjenim
saobraćaju;
- zona intenzivne poljoprivrede je najmanje 75%
pokrivena poljoprivrednim površinama,
seoskim naseljima, javnim i površinama
namenjenim saobraćaju i površinama pod
šumom;
- zona ekstenzivne poljoprivrede je najmanje
75% pokrivena poljoprivrednim površinama,
šumom, suburbanim rezidencijalnim
sadržajima, ruralnim rezidencijalnim
područjima, komercijalnim sadržajima,
površinama za rekreaciju, javnim i površinama
pod saobraćajom, prirodnim rezervatima i sl.;
- urbane zone mogu sadržati sve ostale kategorije
korišćenja zemljišta;
- ruralne zone mogu sadržati sve ostale kategorije
korišćenja zemljišta izuzev urbanih
rezidencijalnih površina i
- zona tehničkih sistema je najmanje 75%
pokrivena infrastrukturom, javnim i
površinama pod saobraćajem, površinama
površinske i podzemne eksploatacije
mineralnih i drugih sirovina, za odbranu,
površinama za preradu ili odlaganje otpada.
101
6.4.3. Pravila korišćenja zemljišta u zaštićenim
zonama na lokalnom nivou
- na visoko produktivnom poljoprivrednom
zemljištu;
1. Zaštićena prirodna dobra - u zoni zaštićenog
prirodnog dobra ne dozvoljava se otvaranje novih
ili proširenje postojećih površinskih kopova.
- bliže od 1.000 m od rekreacione zone;
2. Zone zaštite zaštićenih prirodnih dobara - režim
korišćenja zemljišta u zoni zaštite zaštićenog
prirodnog dobra sprovodi se na osnovu propisa
relevantnih institucija.
3. Ekološki (zeleni) koridori - ekološki koridori ne
smeju biti alocirani kao razvojna područja.
4. Područja određena za kompleksnu revitalizaciju
predela lokalnog značaja - režim korišćenja
zemljišta u ovim područjima mora biti usklađen sa
rešenjima ovog plana i lokalnih prostornih i
urbanističkih planova.
5. Kulturno-istorijsko nasleđe lokalnog značaja režim korišćenja zemljišta za ovu zonu u celosti je
isti kao i za regionalni nivo.
6. Područja zaštite predela - u područjima zaštite
predela režimi korišćenja zemljišta propisani su
lokalnim planovima koji sadrže pravila
harmonizacije aktivnosti i predela, pa se za sve
krupnije objekte koji znatnije menjaju izgled
predela nalaže izrada studije tog tipa. Lokalnim
planovima treba zabraniti svaku gradnju ili
korišćenje zemljišta koji su u suprotnosti sa
rečenim pravilima. Rudarstvo je dozvoljeno samo
pod posebno propisanim uslovima iz
odgovarajućeg plana.
7. Područja određena ili pogodna za deponovanje
otpada lokalnog značaja - u zoni namenjenoj ili
pogodnoj za odlaganje otpada, zemljište se
uređuje samo nakon naknadnih studija
opravdanosti i analize uticaja na životnu sredinu,
u skladu sa odgovarajućim zakonom. Granica
ovog područja određuje se po posebnoj
metodologiji, uvažavajući činjenicu da ni jedna
deponija ili objekat za reciklažu otpada ne smeju
biti izgrađeni:
- u zonama bogatim podzemnim vodama
podložnim kontroli kvaliteta;
- na nestabilnim terenima;
- u zonama vodozahvata površinskih voda;
- u plavnim ili područjima ugroženim
poplavama;
- bliže od 1.000 m od zaštićenog prirodnog
dobra;
- u ekološki osetljivim zonama;
- na ekološkim koridorima;
- bliže od 1.000 m od administrativne granice
naselja i
- bliže od 1.000 m od vojnih objekata ili
površina.
8. Redovno plavljena područja - zemljište u redovno
plavljenim područjima ne može biti alocirano za
razvoj.
9. Povremeno plavljena ili područja ugrožena
poplavama - režim korišćenja zemljišta u
povremeno plavljenim ili područjima ugroženim
poplavama u lokalnim planovima preuzima
rešenja vodoprivredne osnove. Ovo zemljište
može biti alocirano za razvoj ukoliko to nije u
suprotnosti sa vodoprivrednom osnovom.
10. Područja klizišta - na području klizišta ne smeju
se otvarati površinski kopovi i zemljište ne može
biti alocirano za razvoj.
11. Područja ugrožena erozijom - na području
ugroženom erozijom ne mogu se alocirati
deponije ili objekti za reciklažu otpada, kolektori
kanalizacije i površinski kopovi. Šume se sade po
posebnom programu sa primarnom funkcijom
zaštite. Poljoprivredne površine ne smeju menjati
namenu osim u šumu. Izuzetno se dozvoljava
prenamena samo ukoliko pedološki sastav
bonitetna klasa zemljišta to nalažu, u pogledu
maksimalne produktivnosti prema odgovarajućem
kvalitetu podloge.
12. Područja namenjena odbrani - režim korišćenja
zemljišta u područjima namenjenim odbrani
zemlje propisan je u aneksu lokalnih prostornih i
urbanističkih planova.
13. Područja ranjiva na okolinske ekscese i hazarde režim korišćenja zemljišta u ovim područjima
mora biti usklađen sa rešenjima ovog plana i
lokalnih prostornih i urbanističkih planova.
14. Područja seoskih grobalja - za područja seoskih
grobalja, u cilju racionalnog korišćenja prostora,
prvenstveno pojedinačno treba da se sagleda
mogućnost optimalnog proširenja postojećih
grobalja. U suprotnom, potrebno je da se pokrene
istraživanje lokacija za novo groblje potrebnog
kapaciteta i
15. Svi objekti u funkciji upotrebe i razvoja
poljoprivrednog, šumskog i vodnog zemljišta, kao
i razvoja putne privrede mogu da se grade samo
u skladu sa Zakonom o poljoprivrednom
zemljištu, Zakonom o šumama, Zakonom o
vodama i Zakonom o putevima, odnosno u skladu
sa Pravilnikom o opštim uslovima o parcelaciji i
izgradnji i sadržini, uslovima i postupku izdavanja
akta o urbanističkim uslovima za objekte za koje
- u šumi;
102
odobrenje za izgradnju izdaje opštinska, odnosno
gradska uprava.
Posebne forme finansiranja će biti:
6.5. Mere i instrumenti za ostvarenje planskih
rešenja (do 2006. godine)
- međunarodni fondovi za očuvanje
biodiverziteta. Ovde se pre svega misli na
močvarne ekosisteme ili vlažna staništa uz
Dunav, i projekte koji se odnose na obnovu
plavnih zona uz reke;
6.5.1. Prirodni predeli, prirodno-prostorne
celine u biodiverzitet
- poreske olakšice za sve one koji žele da ulažu
materijalna sredstva za obnovu narušenih
prirodnih ekosistema;
Planska rešenja ili propozicije ostvarivi do
2006. godine
1. Zaštita staništa pojedinih bioloških vrsta, posebno
kroz kontrolisanu seču šume i druge fizičke akcije
u prirodi.
2. Kontrola stepskih staništa prilikom povećavanja
poljoprivrednih površina (komasacija, arondacija,
melioracije).
3. Definisanje prioriteta u zaštiti specijskog (flora,
fauna i gljive) i ekosistemskog diverziteta uz
prethodnu izradu "crvenih lista ugroženih vrsta"
prema međunarodnim standardima.
4. Određivanje površina pod karakterističnim i
najočuvanijim autonomnim ekosistemima i
predelima koji kao reprezenti zaslužuju poseban
tretman i zaštitu (stavljanje Velikog ratnog ostrva
na reci Dunav pod režim zaštite predela izuzetnih
odlika; stavljanje Avale, Šuplje stene i Trešnje
pod režim zaštite parka prirode).
5. Primena strogih mera zaštite bioloških vrsta kod
hidrograđevinskih radova (pregrađivanje rečnih
tokova, melioracije, isušivanje ritova, močvara ili
bara).
6. Strogo kontrolisana primena hemijskih preparata i
paljenja vegetacije (sezonski).
7. Plansko organizovanje ribolova, lova i lovnog
turizma.
8. Definisanje ekoloških koridora i zona oko
magistralnih objekata infrastrukture (reke Dunav i
Sava, koridor X, Autoput Beograd - Južni Jadran,
M 19, Aerodrom "Beograd", Luka "Beograd" i
fabrika vode u Makišu.
9. Izrada studije o pogodnosti za izdvajanje planom
predloženog parka prirode (od Stepinog luga,
Jajinaca, Gorice preko Lipovičke i Guberevačkih
šuma do Sopota).
- poreske olakšice udruženjima, nevladinim i
privatnim organizacijama koje se bave
korišćenjem bioloških resursa u slučajevima
kada takvi subjekti ulažu sopstvena sredstva
u zaštitu biodiverziteta;
- sistem kreditiranja kao podrška prirodi
saglasnih rešenja (korišćenje alternativnih,
ekonomski isplativijih, mera i sistema u
oblasti energetike, zaštite i prečišćavanja
otpadnih voda);
- kompenzacija za zauzeti prostor ili posečenu
šumu i
- orijentacija na profitabilno iskorišćavanje
zaštićenih područja, razvojem turizma,
sporta i rekreacije, uz određivanje obaveza
podizanja i održavanja kao nadoknadu za
izdatu lokaciju.
2. Finansijska pomoć lokalnoj zajednici za
sprovođenje lokalnih akcionih programa.
3. Otkup zemlje po osnovu eksproprijacije i prečeg
prava otkupa na nivou naselja i predela u cilju
implementacije integralnog modela zaštite
prirode i predela predviđenog planskim
rešenjem.
B. Organizacione mere ili instrumenti
1. Institucije koje treba da realizuju planska rešenja
su: Zavod za zaštitu prirode, gradske i republičke
institucije za zaštitu životne sredine i lokalna
uprava.
2. Uspostavljanje bio-monitoring sistema koristeći
postojeće stručne i naučne resurse u institutima i
fakultetima, kao i Gradskom zavodu za zaštitu
zdravlja.
3. Formiranje "ekološke policije" koja će se baviti
problemima nekontrolisanog korišćenja bioloških
resursa.
A. Ekonomsko-finansijske mere
4. Unapređivanje i razvoj informacionih i medijskih
sadržaja, sa posebnim osvrtom na adekvatno
praćenje promena u biološkoj komponenti.
1. Angažovanje osnovnih izvora finansiranja zaštite
prirode i predela kroz budžet Republike Srbije i
Fond za zaštitu životne sredine (npr. "ekološki
dinar").
5. Izrada PPPPN za: (1) prostornu celinu Avala Trešnja - Kosmaj - Guberevačke šume, (2)
forlande uz Dunav i Savu, uključujući kanalsku
mrežu.
103
6. Edukacija i razmena informacija sa
zainteresovanim delom stanovništva. Podizanje
nivoa svesti građanskog i seoskog društva,
lokalnih vlasti, privatnih organizacija, nevladinih
organizacija o vrednosti prirode i predela i potrebi
njihove zaštite i unapređivanja.
7. Izrada detaljnih ekoloških karata na osnovu kojih
se mogu utvrditi površine pod različitim tipovima
ekosistema, njihov prostorni i funkcionalni
međuuticaj, posebno u odnosu na dinamiku
antropogenih delovanja.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
(European Landscape Convention, Firenca 20.
oktobar 2000).
10. Ispunjavanje obaveza koje proizilaze iz već
ratifikovane Međunarodne konvencije o
močvarama, naročito kao stanište ptica močvarica
(Convention on Wetlands, Especiallu as Waterflow
Habitat, Ramsar, 2. februar 1971).
G. Politike
1. Obezbeđivanje celovitih sistema državnih,
razvojnih i naučno-istraživačkih institucija, radi
sprovođenja celovite integralne politike zaštite
prirode.
1. Kompleksno noveliranje zakonodavstva uz
ugrađivanje regulativa, mera i standarda koji se
primenjuju u Evropi i svetu.
2. Obezbeđivanje striktne primene zakona i planskih
akata u oblasti zaštite prirode.
2. Donošenje odgovarajućih akata o zaštiti prirodnih
retkosti Republike Srbije.
3. Podsticanje lokalne zajednice u iniciranju i
realizaciji zaštite prirode.
3. Donošenje zakonodavne regulative iz oblasti
lovstva usaglašenog sa tačkama 1 i 2.
4. Unapređivanje zemljišne politike koja će omogućiti
integraciju predeono-ekoloških mera zaštite,
unapređenja prirode i životne sredine u naseljima
i predelima.
4. Usaglašavanje svih zakonskih propisa i normi sa
međunarodnim kriterijumima u zaštiti
biodiverziteta (CBD, Bonska, Bernska,
Vašingtonska i Ramsarska konvencija, IUCN, itd.).
5. Obezbeđivanje zakonske osnove za sprovođenje
direktne neposredne zaštite prirode putem stroge
zaštite - metodom konzervacije prirode; negom i
razvojem populacija životinja i staništa biljaka
(upravljanje staništem, zabrana lova ili seče, nega
biotopa, upravljanje populacijama, vrstama i
biotopima) - metoda zaštite prirode bazirana na
razvoju i nezi; regeneracijom - zaštita prirode
obnovom; novo oblikovanje područja, biotopa i
elemenata biotopa - oblikovna ili kreativna zaštita
prirode; i posredno kao integralna zaštita prirode
unutar prostornog planiranja i privrede
(poljoprivrede, šumarstva, lovne privrede i dr.).
6. Uvođenje obaveze planiranja predela u okviru
Zakona o zaštiti prirode kao instrumenta
integralne zaštite prirode (zaštite prirode van
zakonom zaštićenih područja) na svim nivoima
planiranja prostora.
7. Izrada zakonske regulative u okviru Zakona o
zaštiti prirode u oblasti podizanja, održavanja i
uređivanja sistema zelenih površina gradova i
njihove rubne zone izradom generalnog rešenja
sistema zelenih površina gradova i naselja.
8. Donošenje zakonodavne regulative iz oblasti
zaštite prirode.
9. Ratifikovanje međunarodnih Konvencija, kao što
su: Konvencija o očuvanju divljine Evrope i njenih
prirodnih staništa (Convention on the Protection
of European Wildlife and Natural Habitats - Bern,
19. septembar 1979), Konvencija o biološkoj
raznovrsnosti (Convention on Biological Diversitu
- Rio, 1992) Evropska konvencija o predelu
5. Donošenje nacionalne strategije zaštite prirode i
predela.
6.5.2. Šume i šumsko zemljište
Planska rešenja ili propozicije ostvarivi do
2006. godine
1. Zaštita i unapređenje postojećih šuma.
2. Pošumljavanje i podizanje novih šuma 2003 2006. godine sa posebnim prioritetom
pošumljavanja sremskog i banatskog dela AP
Beograda radi zaštite poljoprivrednog zemljišta.
3. Stimulacija razvoja privatnih šuma.
4. Formiranje rezervata za lov.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- angažovanje sredstava JP za gazdovanje
šumama - oko 5,5 miliona evra.
Za rešenje 2:
- angažovanje sredstava budžeta Republike Srbije
odnosno sredstava korisnika šuma za zaštitu
industrije, saobraćajnica, vodoizvorišta,
rekultivacije jalovišta.
104
Za rešenje 3:
- angažovanje privatnih sredstava uz stimulisanje
preko fiskalne politike.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje 1 i 2:
- decentralizacija gazdovanja šumama odnosno
prenošenje nadležnosti na lokalni nivo;
- izrada programa zaštite, unapređenja i
pošumljavanja preko JP za gazdovanje
šumama po katastarskim opštinama; i
- koordinacija nadležnih resora republičke i
lokalne uprave.
4. Jarak - Klenak sa objektima za distribuciju za
opštine Stara Pazova, Inđija, Pećinci, Novi
Beograd i Zemun.
b) Vodovodni sistemi i objekti - postrojenja za
prečišćavanje vode (PPV)
5. PPV "Makiš II";
6. revitalizacija PPV u Obrenovcu i
7. rekonstrukcija, revitalizacija i podizanje
tehnološkog nivoa postojećih PPV.
v) Vodovodni sistemi i objekti - kapitalni objekti
8. završetak cevovoda Makiš - Mladenovac do
Zučke kapije (deonica Beli Potok - Zučka
kapija);
Za rešenje 3:
- izrada programa održavanja i podizanja
privatnih šuma preko JP za gazdovanje
šumama.
Za rešenje 4:
- plansko definisanje rezervata za lov.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
9. vezni tunel T1 - T2 i prateći objekti na Julinom i
Banovom brdu;
10. početak realizacije tunela T2;
11. revitalizacija mreže obrenovačkog vodovoda
radi smanjenja gubitaka i povezivanje naselja
Poljane, Boljevac, Konatice, Draževac,
Stubline, Piroman, Brović na ovaj vodovod;
12. izgradnja rezervoara "Vreline" za Barajevo i
okolinu; i
Za rešenje 1, 2 i 3:
- promena i usaglašavanje Zakona o zemljištu,
vodama, šumama i zaštiti životne sredine; i
- donošenje potrebnih odluka na nivou lokalne
uprave.
13. završetak sistema Kalenić - TE-TO za naselja
ka potezu Veliki Crljeni - Stepojevac.
Svi ostali objekti predviđeni Generalnim planom
Beograda u prvoj fazi realizacije.
A. Ekonomsko-finansijske mere
G. Politike
Za rešenje 1, 2 i 3:
- strategija gazdovanja šumama preko šumske
osnove Republike Srbije i
- politika zaštite, uređivanja i razvoja šuma na
nivou AP Beograda i lokalnih uprava.
6.5.3. Vode i vodno zemljište
Planska rešenja ostvariva do 2006. godine
- uslov za realizaciju je da prodajna cena vode mora
da bude u skladu za zahtevom iz Strategije
dugoročnog razvoja vodoprivrede Srbije, što znači
da mora da pokrije sve troškove proste
reprodukcije sistema, troškove zaštite izvorišta i
deo proširene reprodukcije (za istražne i
projektne aktivnosti). Procenjuje se da je u ovoj
fazi razvoja sistema i u ovim finansijskim
mogućnostima zemlje ta cena 0,5-0,6 evra c/m3,
u zavisnosti od složenosti i veličine sistema.
- udruživanje sredstava grada Beograda, Republike
Srbije kao i svih zainteresovanih opština van
područja AP Beograda za regionalne sisteme
vodosnabdevanja.
a) Vodovodni sistemi i objekti - izvorišta
B. Organizacione mere ili instrumenti
1. zidine I faza;
2. leva obala Dunava - gradske šume - I faza;
3. revitalizacija i zaštita izvorišta Vić Bara kod
Obrenovca; i
- uvođenje monitoring sistema za praćenje potrošnje
i gubitaka u svim granama sistema. Priključenje
sela na veće vodovode zahteva smanjenje
gubitaka u mreži na manje od 20% i potpunu
mernu osmotrivost sistema, tako da se registruje
potrošnja svakog domaćinstva; i
- formiranje Direkcije za vode Srbije.
105
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
19. kanalizacija Sopot i I faza PPOV u Đurincima
(zaštita reke Lug);
- donošenje novog zakona o vodama, po iskustvima
EU, sa pratećim propisima kojima se definišu i sve
ostale aktivnosti koje moraju da prate razvoj
vodoprivrednih sistema.
20. kanalizacija Barajevo i I faza PPOV na lokaciji
Međurečje (ušće Barajevske reke);
b) Snabdevanje vodom industrije i termoenergetike
22. završetak kanalizacije za otpadne vode
Grocke;
14. završetak akumulacije "Stuborovni" kao
preduslov za realizaciju TE "Kolubara B".
15. dogradnja i završetak akumulacije "Paljuvi
Viš" na reci Kladnici za potrebe
termoenergetike.
A. Ekonomsko-finansijske mere
- učešće u finansiranju iz budžeta Republike Srbije i
- prodajna cena električne energije treba da
dostigne cenu od oko 4-4,5 evra c/kWh, što je
preduslov za valjano održavanje sistema.
B. Organizacione mere ili instrumenti
- aktivnosti Republičke direkcije za vode
Ministarstva poljoprivrede i vodoprivrede.
B. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
- donošenje zakona o vodama i odredbi o realizaciji
višenamenskih sistema i raspodeli troškova pri
realizaciji;
- donošenje propisa kojim se zabranjuje realizacija
novih industrijskih i energetskih objekata koji
koriste vodu reke Save za protočne sisteme
hlađenja, pošto je termički kapacitet Save u
malovodnim periodima već sada potpuno
iscrpljen;
- novelacija i striktno poštovanje propisa o
transportu opasnih materija, posebno onih koje
se pri havarijama mogu izliti u kanalizaciju i/ili
vodotoke i
- donošenje propisa da se voda u reci Kolubari,
namenski ispuštena za hlađenje TE ne može
zahvatati za navodnjavanje, već za to moraju da
se ugovaraju posebni aranžmani sa korisnikom
akumulacije "Stuborovni".
21. završetak kanalizacionog sistema Lazarevca i
priprema za izgradnju PPOV (I faza) u Šopiću;
23. završetak kanalizacije Obrenovca i I faze
PPOV;
24. kanalizacija za otpadne vode Bariča, Zabrežja
i Zvečke i povezivanje sa obrenovačkim
sistemom, radi dovođenja do PPOV u Bariču; i
25. izgradnja predtretmana u "TENT A" i "Prvoj
iskri".
Svi ostali objekti predviđeni Generalnim planom
Beograda u prvoj fazi realizacije.
A. Ekonomsko-finansijske mere
- kao za vodovodne sisteme: prodajna cena vode,
iz koje se finansira i kanalizacija, treba da
dostigne vrednost dovoljnu za prostu
reprodukciju (0,5-0,6 evra c/m3).
B. Organizacione mere ili instrumenti
- aktivnosti Republičke direkcije za vode
Ministarstva poljoprivrede i vodoprivrede.
B. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Donošenje novih pravilnika kojima se reguliše
kvalitet voda u rekama i uslov rada kanalizacionih
sistema, a u skladu sa praksom u EU:
- pravilnik o kvalitetu vode koja se sme upustiti u
kanalizacione sisteme naselja;
- pravilnici o klasifikaciji i kategorizaciji voda i
vodotoka i
- inovacija pravilnika o opasnim materijama u
vodama itd.
g) Odvodnjavanje
v) Kanalizacioni sistemi i postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda (PPOV)
16. kanalizaciona crpna stanica "Ušće" - konačno
rešenje - I faza;
26. realizacija novih sistema na oko 4.000 ha na
lokacijama Veliko polje, Zabreške livade, Vić
Bara, Mali Makiš, Mislođin;
17. nastavak izgradnje Interceptora;
27. rekonstrukcija / revitalizacija postojećih, u
velikoj meri, zapuštenih sistema na oko 6.000
ha i
18. rekonstrukcija / separacija kanalizacije
Mladenovca i I faza realizacije PPOV;
28. rekonstrukcija pumpnih stanica kapaciteta za
oko 100 m3/s.
A. Ekonomsko-finansijske mere
106
- obezbediti da naknada za odvodnjavanje bude
isključivo u prihodu vodoprivrede (sada ide u
republički budžet, ali se ubira vrlo neredovno i ne
koristi se za namensku svrhu) i da se koristi
isključivo za potrebe održavanja i izgradnju
hidromelioracionih sistema i
32. pripremni radovi i I faza izmeštanja i regulacije
reke Kladnice u zoni Tamnava - "Zapadno
polje";
- da naknada za navodnjavanje bude primerena
troškovima održavanja tih sistema. Procenjuje se
da je ona ekvivalentna vrednosti 75 kg pšenice po
hektaru.
34. izmeštanje reke Peštan i Očaga, u skladu sa
tehnološkom dinamikom izmeštanja i regulacije
reke Kolubare, u skladu sa razvojem površinskih
kopova REIS "Kolubara".
B. Organizacione mere ili instrumenti
- reorganizacija vodoprivrede Srbije, sa Direkcijom za
vode na čelu, koja bi objedinila sve aktivnosti na
višenamenskom korišćenju voda i realizaciji
integralnih vodoprivrednih sistema.
33. regulacija reke Tamnave u zoni ugroženoj
poplavama (granična linija AP Beograda); i
A. Ekonomsko-finansijske mere
- finansiranje iz sredstava Elektroprivrede Srbije što
je povezano sa ostvarivanjem dinamike
podizanja cene električne energije do nivoa od
4-4,5 evra c/kWh, kako bi se obezbedila
sredstva za razvoj otvorenih kopova po
planiranoj / neophodnoj dinamici.
d) Navodnjavanje
B. Organizacione mere ili instrumenti
29. izgradnja novih sistema za navodnjavanje na
oko 5.000 ha pretežno u okviru postojećih
sistema za odvodnjavanje, čime se ostvaruju
kompleksne hidromelioracije. Najpovoljnije
lokacije: PK Beograd - Pančevački rit, sremski
deo metropolitena (posebno u okviru HE
"Galovica"); i
30. revitalizacija postojećih sistema na oko 5.000
ha (obnova postojećih uređaja za
navodnjavanje i uvođenje racionalnijih
tehnologija, npr. navodnjavanje "kap po kap"
za plantažne kulture).
A. Ekonomsko-finansijske mere
- odobravanje komercijalnih kredita sa kamatama
koje su uobičajene za takve sisteme u svetu
(6-8% na godišnjem nivou, sa grejs periodom
od dve godine, radi uhodavanja sistema);
- finansijska podrška iz budžeta republike u visini
oko 15% i
- poreske olakšice investitorima u takve sisteme.
B. Organizacione mere ili instrumenti
- sistemi za navodnjavanje ne smeju biti tretirani
samo kao mera protiv suše, već kao nužan
preduslov da se izmeni čitava primarna
proizvodnja u poljoprivredi, stvaranjem
reprodukcionog lanca do najviših nivoa
finalizacije. Strategija/politika je stvaranje
intenzivne i stabilne poljoprivredne
proizvodnje, sa zatvorenim proizvodnim i
prerađivačkim ciklusima, sve do najviših niova
finalizacije.
- rešenje socijalnih i imovinsko-pravnih problema
koji prate razvoj površinskih kopova REIS
"Kolubara" i izmeštanje vodotoka i
- realizacija mera koje su predviđene Prostornim
planom prostora posebne namene REIS
"Kolubara" koji se odnose na stvaranje uslova za
oslobađanje prostora za razvoj otvorenih kopova
i izmeštanje vodotoka.
e) Zaštita kvaliteta voda
35. realizacija kanalizacionih sistema i PPOV koja su
navedena u tački v). Prednost je data PPOV u
Mladenovcu, Sopotu, Barajevu i Lazarevcu (I
faza), kao i predtretmanu u "TENT A" u
Obrenovcu i "Prvoj iskri" u Bariču.
A. Ekonomsko-finansijske mere
- dostizanje ekonomske cene vode, iz koje se
finansiraju i radovi na zaštiti voda (kanalisanje i
izgradnja PPOV). Ta cena bi, do 2006. godine,
trebalo da iznosi oko 0,5-0,6 evra c/m3 vode
isporučene potrošačima.
B. Organizacione mere ili instrumenti
- aktivnosti Republičke direkcije za vode
Ministarstva poljoprivrede i vodoprivrede i
- sredstva iz naknada za zaštitu voda treba da se
koriste isključivo za realizaciju tehnoloških i
vodoprivrednih mera zaštite voda.
6.5.4. Mineralne sirovine
đ) Regulacija reka
31. izmeštanje toka reke Kolubare u zoni "Južnog
polja" (I faza) u okviru projekta realizacije
površinskih kopova;
Planska rešenja i propozicije ostvarivi do 2006.
godine
1. istraživanje mineralnih sirovina;
107
2. smanjenje zagađivanja životne sredine od
strane rudarske industrije;
3. rekultivacija i revitalizacija napuštenih
rudarskih radova;
4. optimizacija korišćenja pratećih mineralnih
sirovina u REIS "Kolubara" i
5. obezbeđivanje potrebnih količina i vrsta
mineralnih sirovina do 2006. godine i dalje.
- izrada studije optimalnog korišćenja pratećih
mineralnih sirovina u REIS "Kolubara" (REIS
"Kolubara" i Ministarstvo za rudarstvo i
energetiku Vlade Republike Srbije).
Za rešenje 5:
- izrada programa obezbeđenja potrebnih
mineralnih sirovina do 2006. godine i dalje
(Privredna komora Beograda i organi gradske
uprave).
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- sredstva budžeta Republike Srbije i budžeta
grada Beograda - 15.000 evra.
Za rešenje 2:
- sredstva budžeta Republike Srbije - 45.000
evra.
Za rešenje 3:
- sredstva iz budžeta Republike Srbije i grada
Beograda - visina sredstava će se definisati
odgovarajućim projektom.
Za rešenje 4:
- sredstva budžeta Republike Srbije, budžeta
grada Beograda i REIS "Kolubare" - visina
sredstava će se definisati odgovarajućom
studijom.
Za rešenje 5:
- sredstva iz budžeta grada Beograda i budžeta
Republike Srbije - visina sredstava će se
definisati odgovarajućim programom.
B. Organizacione mere ili instrumenti
- donošenje odluka gradske i opštinskih skupština
za izradu programa rekultivacije i revitalizacije
napuštenih rudarskih radova;
- donošenje odluka na nivou upravnih organa
REIS "Kolubare" o izradi studije optimalnog
korišćenja pratećih mineralnih sirovina u REIS
"Kolubara" i
- donošenje odluka Skupštine grada Beograda o
izradi Programa obezbeđenja potrebnih
mineralnih sirovina do 2006. godine i dalje.
G. Politike
- posebna strategija o politici većeg korišćenja
sopstvenih mineralnih resursa kao i
racionalnog korišćenja mineralnih sirovina, uz
odgovarajuću politiku unapređenja kvaliteta i
zaštite životne sredine.
6.5.5. Socijalni razvoj
Planska rešenja i politike ostvarivi do 2006.
godine
a) osnovno obrazovanje:
1. obezbeđivanje prostornih uslova za uključenje
do 50% učenika osnovnih škola u celodnevnu
nastavu sa produženim boravkom,
Za rešenje 1:
- izrada programa dugoročnih istraživanja
mineralnih sirovina (Ministarstvo za energetiku
i rudarstvo Vlade Republike Srbije).
Za rešenje 2:
- izrada rudničkih katastara i katastara
zagađivača životne sredine od rudarske
industrije (Ministarstvo za energetiku i
rudarstvo Vlade Republike Srbije i gradski
sekretarijat za zaštitu životne sredine);
Za rešenje 3:
- izrada programa rekultivacije i revitalizacije
napuštenih rudarskih radova (gradski
sekretarijat za zaštitu životne sredine).
2. poboljšanje prostornih uslova u područnim
osnovnim školama prema važećim propisima,
normativima i standardima za školski prostor i
3. poboljšanje prostorne dostupnosti škola đacima
sa veće udaljenosti.
b) srednje obrazovanje:
4. povećanje gravitacionih područja srednjih škola
i
5. obezbeđivanje lokacija u manjim urbanim
centrima AP Beograda za srednjoškolske
kampuse (prednost: opštine Obrenovac,
Lazarevac i Mladenovac);
v) više i visoko obrazovanje:
Za rešenje 4:
108
6. obezbeđivanje lokacija za formiranje
visokoškolskih kampusa u manjim urbanim
centrima (prednost: Surčin i opštine Grocka,
Barajevo i Sopot),
7. dislokacija fakulteta koji zahtevaju ekstenzivno
širenje iz centra Beograda ka perifernim
zonama (opštine Zemun, Zvezdara, Rakovica i
Voždovac) i
8. ispitivanje mogućnosti transformacije instituta
u Vinči i realizacije naučno-tehnološkog parka,
uključujući i rešavanje pitanja odlaganja
radioaktivnog otpada.
g) zdravstvena zaštita:
9. obezbeđivanje prostornih uslova za kvalitetnije
usluge obavezne zdravstvene zaštite i
10. obezbeđivanje bolje dostupnosti centrima i
objektima zdravstvene zaštite.
- adaptacija i opremanje škola preko nadležnih
gradskih i opštinskih institucija.
Za rešenje 3:
- organizovanje namenskog i subvencionisanog
prevoza đaka do škola i nazad;
- organizovanje mobilnih učiteljskih ekipa i
- izgradnja objekata montažno-demontažne
konstrukcije.
Za rešenje 4:
- stimulisanje organizovanja internata i
uključivanje privatne ponude u organizovane
internatske usluge.
Za rešenja 5, 6 i 7:
- redefinisanje instrumenata planske i zemljišne
politike radi stimulisanja realizacije planskih
rešenja.
d) socijalna zaštita:
Za rešenje 8:
11. obezbeđivanje prostornih uslova za
predškolsku zaštitu dece sa povećanjem
obuhvata do 50% kontigenta dece i
12. obezbeđivanje prostornih uslova za zaštitu sa
povećanjem obuhvata institucionalne i
organizovane zaštite starih.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenja i politike 1, 2, 3, 5, 6 i 7:
- angažovanje sredstava Republike Srbije, grada
Beograda i opština, sredstva programa EU iza
2004. godine kada država postane zemlja
kandidat, uz podsticanje zadužbinarstva
merama poreske politike.
Za rešenje 8:
- angažovanje sredstava Republike Srbije i
posebnih fondova
Za rešenja 9 i 10:
- angažovanje sredstava Republike Srbije i grada
Beograda kao i sredstava EU posle 2004.
godine i
- stimulisanje davanja u zakup prostora za
primarnu zdravstvenu zaštitu.
- realizacija studije i generalnog projekta preko
Ministarstva za nauku, tehnologije i razvoj.
Za rešenja 9 i 10:
- uključivanje privatnih aktera u organizovanu
ponudu zdravstvene zaštite i
- formiranje mobilnih ekipa i službi primarne
zdravstvene zaštite.
Za rešenja 11 i 12:
- uključivanje privatnih aktera u organizovanu
ponudu socijalne zaštite;
- organizovanje predškolskih razreda pri
osnovnim školama koje za to imaju prostorne
mogućnosti i
- formiranje ovlašćene agencije koja bi
obezbeđivala uslove za doživotno izdržavanje i
boravak starih uz garanciju imovinom.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Za rešenje 2:
- usklađivanje sa važećim propisima o
normativima i standardima školskog prostora u
osnovnim školama.
Za rešenja 1-12:
- angažovanje sredstava opština i privatnih
sredstava uz podsticanje merama poreske
politike.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenja 1 i 2:
Za rešenje 5 i 6:
- definisanje normativa i standarda prema
evropskim merilima i
- usklađivanje zakonodavne materije u oblasti
poreske i zemljišne politike kao i u okviru
zakona o zadužbinama.
109
Za rešenje 9:
- redefinisanje obuhvata, normativa i standarda
primarne zdravstvene zaštite i
- usklađivanje zakonodavne materije o zdravstvu.
Za rešenje 12:
- pravno obezbeđivanje davalaca i korisnika
različitih oblika zaštite i brige o starim
građanima.
G. Politike
Za rešenja 1, 2, 3, 4 i 5
- definisanje strategije razvoja osnovnog i
srednjeg obrazovanja na nivou AP Beograda.
Za rešenja 6 i 7
- definisanje politike razvoja višeg i visokog
obrazovanja Republike Srbije.
Za rešenje 8:
- definisanje politike razvoja nauke na nivou
Srbije.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- propisivanje mera ekonomske i poreske politike
kojima će se vlasnici bespravno podignutih
stambenih objekata stimulisati za (bržu)
legalizaciju;
- uvođenje strogih finansijskih sankcija za
nepoštovanje propisanih pravila za legalizaciju
i
- izdvajanje finansijskih sredstava za izradu
regulacionih planova radi utvrđivanja odnosa
bespravno podignutih objekata i objekata
parametara javnog interesa.
Za rešenje 3:
- formiranje sredstava lokalne samouprave
(gradske, opštinske) i iz drugih izvora za
opremanje i uređivanje zemljišta u funkciji
usmeravanja stambene izgradnje ka
određenim zonama, a po osnovu izdavanja u
zakup lokacija i stanova, prodaje lokacija i
drugih nekretnina, ustupanja opremljenih
lokacija i zajedničkog učešća lokalne
samouprave i drugih investitora u izgradnji.
Za rešenje 4:
Za rešenja 9 i 10:
- definisanje politike zdravstvene zaštite na nivou
AP Beograda prema lokalnim osobenostima.
Za rešenja 11 i 12:
- definisanje politike socijalne zaštite na nivou AP
Beograda prema lokalnim osobenostima.
6.5.6. Stanovanje i urbana obnova
Planska rešenja i politike ostvarivi do 2006.
godine
1. Legalizacija bespravno podignutih objekata koji
zadovoljavaju pravila regulacije i uklanjanje
ostalih, pre svega na planiranim koridorima
infrastrukture i javnim prostorima.
2. Sprečavanje bespravne stambene izgradnje uz
odgovarajuće preventivne mere.
3. Formiranje ponude građevinskih parcela za
različite tipove stanovanja, opremljenosti i
kvaliteta.
4. Početak kompleksne urbane obnove (socijalna,
ekonomska, ekološka i tehnička obnova
stambenog fonda) u određenim delovima urbanih
centara.
- formiranje namenskih (fondovskih) sredstava za
kompleksnu urbanu obnovu;
- razvoj partnerstva javnog i privatnog sektora
radi finansijske realizacije konkretnih
programa urbane obnove;
- prilagođavanje i razvoj poreskih instrumenata
radi podsticanja održavanja i stambene
obnove; i
- razvoj različitih subvencija (za domaćinstva, za
druge aktere) namenjenih održavanju i
urbanoj obnovi.
Za rešenje 5:
- formiranje sredstava iz javnog budžeta za
izgradnju stambenog fonda namenjenog
socijalnom stanovanju za određene kategorije
stanovništva / domaćinstava (niskodohodovna
domaćinstva, mlade stručnjake i sl.);
- razvoj dualnih sistema otplate stambenih kredita
za određene kategorije stanova (male i slabije
opremljene) i korisnike stanova
(niskodohodovne); i
- potom, kroz sistem hipotekarnog kreditiranja,
oslobađanja od fiskalnih obaveza, kao i dela
troškova uređivanja zemljišta u slučaju
zadružne izgradnje.
5. Izgradnja socijalnih stanova.
Za rešenje 3 i 5:
6. Podsticanje mobilnosti u stanovanju.
110
- za izgradnju oko 14.700 stanova (koji uključuju
1.000 stanova iz Programa Skupštine grada
Beograda i oko 800 stanova solidarnosti)
procenjena sredstva iznose oko 780 miliona
evra.
Za rešenje 6:
- poreskim i socijalnim merama podsticati
mobilnost stanovništva.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje 1 i 2:
- donošenje novih zakona (stanovanje,
komunalne delatnosti); i
- donošenje odgovarajućih odluka na nivou grada
Beograda.
Za rešenje 3:
- donošenje zakonodavne regulative iz oblasti
hipoteka, denacionalizacije i prometa
nepokretnosti i
Za rešenje 1:
- snimanje i analiza bespravne izgradnje na
teritoriji AP Beograda i izrada neophodnih
planskih akata za regulisanje prostora sa
bespravnom stambenom izgradnjom i
- unapređenje organizacije nadležnih opštinskih
službi radi efikasnijeg izdavanja urbanističkih i
građevinskih dozvola.
- donošenje odgovarajućih odluka na nivou grada
Beograda.
Za rešenje 4:
- donošenje zakonodavne regulative iz oblasti
kondominijuma, što je od posebnog značaja za
održavanje i upravljanje stambenim fondom
zbog kombinacije vlasništva (javnog,
privatnog, zadružnog);
Za rešenje 2:
- organizaciono i kadrovsko jačanje opštinskih
inspekcijskih službi radi sprečavanja
bespravne izgradnje prema zakonu;
- pravovremena izrada regulacionih planova za
prostore na kojima je moguće očekivati interes
za stanogradnju; i
- veća koordinacija komunalnih i opštinskih službi
(urbanistička, katastar i dr.) u pogledu
ograničenja priključivanja objekata bez
odobrenja za gradnju na mrežu instalacija.
Za rešenje 3:
- izrada programa stambene izgradnje usmerene
prema određenim zonama, a u skladu sa
unapred utvrđenim kriterijumima, u saradnji
gradske urbanističke službe i JP za upravljanje
građevinskim zemljištem.
Za rešenje 4:
- izrada posebne studije o mogućnostima obnove
manjih urbanih centara i programa za početak
realizacije urbane obnove u pojedinim
centrima.
Za rešenje 5:
- formiranje javnog stambenog sektora tj.
socijalnih (ili neprofitnih) stanova;
- uvođenje registra domaćinstava uključivanjem
imovinskih podataka (stanje imovine, prihodi
od imovine i dr.) i
- izrada programa izgradnje socijalnih stanova.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
- normativno regulisanje zakupa stanova i
održavanje stambenog fonda i
- normativno regulisanje sistema subvencija.
Za rešenje 5:
- reformisanje sistema oporezivanja imovine u
cilju formiranja namenskih budžetskih izvora
za podsticanje finansiranja izgradnje socijalnog
rentalnog sektora.
G. Politike
Za rešenje 1, 2, 3, 4, 5 i 6:
- definisanje stambene politike države i grada
Beograda.
6.5.7. Kulturno i graditeljsko nasleđe
Planska rešenja i propozicije ostvarivi do 2006.
godine
1. Zaustavljanje degradacije i obnova sa izradom
detaljnih programa zaštite, revitalizacije i
uređivanja prostorno kulturno-istorijskih celina,
kako onih proglašenih, tako i onih koje to nisu, a
posebno starih gradskih jezgara ("Beograd u
šancu", Zemun, Obrenovac, Grocka, Pančevo) i
planiranih etno parkova.
2. Početak realizacije kulturnih staza duž Dunava.
3. Prezentacija arheološkog nalazišta Vinča i etno
park.
4. Utvrđivanje prostorne kulturno-istorijske celine
Obrenovačka čaršija za kulturno dobro i početak
realizacije zaštite.
111
5. Početak realizacije etnoparka Leskovac u opštini
Lazarevac.
6. Početak realizacije etnoparka na Avali.
7. Ispitivanje mogućnosti realizacije mini etno parka
Mladenovac.
8. Utvrđivanje za kulturno dobro manastira Tresije.
9. Edukacija i informisanje građana.
10. Organizovanje umetničkih kolonija sa aukcionom
prodajom umetničkih dela.
11. Organizovanje škola u prirodi i tematskih
ekskurzija.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- uvođenje fiskalnih olakšica i subvencija i
korišćenje sredstava iz budžeta Republike
Srbije i grada Beograda, kao i deo iz poreskih
sredstava.
Za rešenje 1, 2 i 9:
- Gradski zavod za zaštitu spomenika kulture u
saradnji sa urbanističkom službom grada
Beograda, Muzeja grada Beograda i Narodnim
muzejom Srbije.
Za rešenje 4, 5, 6, 7 i 8:
- Gradski zavod za zaštitu spomenika kulture u
saradnji sa gradskom i opštinskom službom za
urbanizam, odnosno izrada studije za rešenje
7.
Za rešenje 9:
- Ministarstva kulture i medija u saradnji sa
institucijama kulture i Turističkom
organizacijom Beograda.
Za rešenje 10 i 11:
- Ministarstva kulture i medija u saradnji sa
institucijama kulture i privrednim
organizacijama.
B. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Za rešenje 1:
- mogućnost korišćenja finansijskih sredstava
Unescoa i na bazi bilateralne ili multilateralne
saradnje dunavskih i drugih evropskih gradova
ili država.
- donošenje zakonodavne regulative iz oblasti
zaštite kulturnih dobara;
- Zakon o planiranju i izgradnji;
Za rešenje 3, 6 i 9:
- korišćenje sredstava iz budžeta Republike Srbije
i grada Beograda, kao i sredstava evropskih
fondova (za rešenje 2).
- novi urbanistički planovi i
- propisi o održavanju građevinskog fonda.
Za rešenje 2 i 11:
Za rešenje 4, 5 i 8:
- novi zakon o kulturnim dobrima;
- korišćenje sredstava iz budžeta grada Beograda,
nadležne opštine i uvođenje fiskalnih olakšica i
subvencija (za rešenje 4).
- Zakon o planiranju i izgradnji i
- novi urbanistički planovi.
Za rešenje 7, 10 i 11:
Za rešenje 3:
- angažovanje sredstava budžeta Republike
Srbije, grada Beograda i lokalne samouprave.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje 1:
- nadležne službe zaštite Republike Srbije i grada
Beograda u saradnji sa urbanističkim službama
grada Beograda i pojedinačnih opština.
Za rešenje 2:
- republička služba zaštite spomenika kulture i
prirode u saradnji sa gradskim i regionalnim
službama i Narodnim muzejom Srbije.
- donošenje odluke o uređenju etnoparka.
Za rešenje 4, 5 i 6:
- izrada regulacionog plana centralne zone
Obrenovca i primena novih zakonskih rešenja.
Za rešenje 8:
- donošenje odluke na osnovu elaborata o zaštiti
na nivou Skupštine grada Beograda.
Za rešenje 9:
- zakonska rešenja u oblasti obrazovanja i
informisanja.
Za rešenje 3:
G. Politike
112
Za rešenje 1:
- definisanje nove zemljišne, kulturne, poreske i
imovinske politike AP Beograda.
- privatizacijom, uključivanjem sredstava
strateških partnera i zajedničkim ulaganjima.
Za rešenje 4:
Za rešenje 2, 4, 5, 6, 7, 8, 10 i 11:
- definisanje strategije razvoja turizma i nove
kulturne politike AP Beograda.
Za rešenje 9:
- definisanje kulturne i politike obrazovanja i
informisanja Republike Srbije.
6.5.8. Zaštita životne sredine
Planska rešenja od značaja za životnu sredinu
ostvariva do 2006. godine
- angažovanje sredstava Republike Srbije,
odnosno institucije za izgradnju i održavanje
magistralnih i regionalnih puteva.
Za rešenje 5:
- angažovanje sredstava JP "Energogas" i opština
uz učešće privatnih sredstava budućih
korisnika konkretnih zona odnosno aktiviranje
sredstava budućih vlasnika industrijskih
objekata za mere zaštite od zagađenja. Prema
principu "zagađivač plaća" svi zagađivači
moraće da nadoknade štetu nastalu njihovim
zagađivanjem.
Za rešenje 6:
1. Obilaznica oko Beograda i početak izgradnje
obilaznica oko Obrenovca i Mladenovca.
2. Rekultivacija i revitalizacija površinskih kopova
Kolubarskog lignitskog basena.
3. Prestrukturiranje industrije sa naglašenim
ekološkim kriterijumima i dislociranje nekih
pogona iz osetljivog gradskog tkiva, pre svega u
Beogradu, Mladenovcu i Obrenovcu.
4. Podizanje pojaseva zaštitnog zelenila i tehničkih
barijera za zaštitu od buke na najugroženijim
potezima (deonica autoputa kroz Beograd, Barič,
deonica pored "Seltersa" u Mladenovcu i sl.).
5. Razvoj sistema gasifikacije i toplifikacije u većim
stambenim zonama Beograda, Obrenovca,
Lazarevca i Mladenovca i opremanje industrijskih
objekata odgovarajućim sistemima za
prečišćavanje (u Mladenovcu, Beogradu i
Obrenovcu).
6. Uspostavljanje sistema stalnog monitoringa svih
parametara kvaliteta životne sredine.
- angažovanje sredstava grada Beograda i
pojedinih opština, a u saradnji sa najvećim
zagađivačima za uspostavljanje monitoring
sistema.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje 1, 2, 3 i 4:
- organizaciju realizacije pojedinih rešenja vršiće
nadležna javna preduzeća za saobraćaj,
elektroprivredu (za rešenja 1, 2 i 4) odnosno
pojedinačni industrijski pogoni (za rešenje 3) a
uz kontrolu organa uprave grada Beograda
nadležnog za životnu sredinu.
Za rešenje 5:
- nadležno javno preduzeće za gasifikaciju.
Za rešenje 6:
- gradski organ uprave nadležan za životnu
sredinu u saradnji sa Gradskim zavodom za
zaštitu zdravlja.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Za rešenje 1, 3 i 5:
- korišćenje posebnih sredstava EU za realizaciju
koridora X uz učešće Republike Srbije i grada
Beograda za obilaznicu oko Beograda odnosno
sredstava Republike Srbije, grada Beograda i
lokalnih uprava za obilaznice oko Obrenovca i
Mladenovca.
Za rešenje 2:
- poseban program i sredstva Elektroprivrede
Srbije odnosno mogućnost korišćenja
sredstava CARDS programa do 2004. godine,
odnosno ISPA programa EU iza 2004. godine.
Za rešenje 3:
- donošenje planskih odluka i odgovarajućih
odluka o investiciji na nivou lokalne gradske ili
republičke uprave.
Za rešenje 6:
- izrada projekta i donošenje odgovarajućih
odluka na nivou lokalne uprave.
Planske propozicije ostvarive do 2006. godine
1. Unapređenje kvaliteta vazduha u naseljenim
sredinama prema važećim merilima.
113
2. Zaštita i unapređenje kvaliteta voda prema
važećim merilima.
3. Zaštita zemljišta od zagađenja prema važećim
merilima.
4. Modernizacija i usavršavanje sistema upravljanja
komunalnim otpadom.
5. Povećanje sistema zaštite i smanjenje rizika od
hemijskih udesa.
6. Kvalitetnije upravljanje i kontrola rizika od
jonizujućeg zračenja.
A. Ekonomsko-finansijske mere
- za finansiranje primene ovih propozicija biće
korišćen Ekološki fond grada Beograda, kao i
sredstva iz naknada za emisije (propozicija 1),
za efluente (propozicija 2) i za proizvodnju i
odlaganje otpada (propozicija 4). Za
propoziciju 2 biće definisan model za koncesije
na lokalnom nivou (opštine). Finansiranje
određenih programa će se obavljati i preko
međunarodnih projekata (LIFE i dr.). Od 2004.
godine može se računati i sa korišćenjem
sredstava EU preko programa ISPA.
B. Organizacione mere ili instrumenti
- izrada registra zagađivača;
- izrada ekološkog atlasa;
- izrada projekta unapređenja sistema
monitoringa;
- izrada integralnog regionalnog programa
upravljanja komunalnim otpadom;
- izrada studije za integralnu procenu rizika od
opasnih materija;
- na nivou samouprave prigradskih opština ojačati
službe za upravljanje zaštitom životne sredine
i obezbediti partnerstvo zainteresovanih strana
u rešavanju problema zaštite;
- izrada studije problema ugrožavanja kvaliteta
životne sredine u području zona zaštite
izvorišta vodosnabdevanja sa predlozima
unapređenja stanja i
- Skupština grada Beograda treba da donese
odluku o formiranju međusektorskog
"Koordinacionog tela za upravljanje životnom
sredinom" u okviru gradske skupštine i da
pokrene inicijativu za formiranje "Ekološkog
foruma Beograda" u koji bi pored predstavnika
uprave grada bili uključeni predstavnici javnih
preduzeća, privrede, opština, prosvete i
nauke, stručnih organizacija i nevladinih
organizacija zainteresovanih za unapređenje
životne sredine.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
- izrada i usvajanje odgovarajućih planskih
dokumenata kojima se definišu konkretna
pravila za zaštitu vazduha, vode, zemljišta i od
buke oko velikih objekata koji emituju
zagađenje: Prostorni plan područja
Kolubarskog lignitskog basena;
- implementacija Prostornog plana
infrastrukturnog koridora Autoputa E 75 deonica Beograd - Niš ("Službeni glasnik RS",
broj 69/03), Prostornog plana infrastrukturnog
koridora E 70 - deonica granica Hrvatske Beograd - Dobanovci ("Službeni glasnik RS",
broj 69/03);
- definisanje generalnih rešenja zaštite vazduha
na nivou generalnih planova gradskih naselja i
- izrada odgovarajućeg planskog dokumenta za
Institut nuklearnih nauka Vinča.
G. Politike
- izrada Strategije održivog razvoja Republike
Srbije, uključujući strategiju upravljanja
otpadom i strategiju upravljanja opasnim
otpadom;
- definisanje strategije i neposrednih akcija zaštite
životne sredine na lokalnom nivou lokalnih
agendi 21 i lokalnih akcionih programa za
zaštitu vazduha u okviru LEAP;
- definisanje strateških stavova grada Beograda
komunalnom, zemljišnom, politikom
upravljanja otpadom i drugim odgovarajućim
politikama;
- izrada Nacionalnog ekološkog akcionog plana i
- aktivno učešće grada Beograda u izradi
nacionalnog ekološkog akcionog plana.
6.5.9. Poljoprivreda
Planska rešenja i propozicije ostvarivi do 2006.
godine
1. Uspostavljanje sistema zaštite, korišćenja i
unapređivanja stanja poljoprivrednog
zemljišta.
2. Zaustavljanje stihijskog zauzimanja plodnih
zemljišta u nepoljoprivredne svrhe i privođenje
nameni neobrađenog i zaparloženog zemljišta.
3. Smanjivanje nepovoljnih uticaja razvoja
rudarstva, energetike i drugih industrijskih
delatnosti na raspoložive površine i kvalitet
poljoprivrednog zemljišta.
4. Poboljšanje organizacionih, tehničkotehnoloških, ekoloških i ekonomskih uslova
poljoprivredne proizvodnje na porodičnim
gazdinstvima.
114
5. Uspostavljanje sistema, ekološke / organske
poljoprivrede.
6. Potpunija agroekološka i ekonomska
valorizacija prostorne diferencijacije
poljoprivredno-ruralnih područja.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- formiranje posebnog fonda za podržavanje
prioritetnih programa i zadataka;
- iskorišćavanje strukturnih mera agrarne i opšte
ekonomske politike Republike Srbije;
- poreske olakšice za primenu bioloških mera
zaštite poljoprivrednog zemljišta i
- od 2004. godine može se računati i sa
korišćenjem sredstava EU preko programa
SAPARD.
Za rešenje 2:
- novčane kazne, progresivni porezi i druge
finansijske restrikcije;
- poreske olakšice, krediti i druge beneficije za
privredne subjekte, koji rekultivišu
prekomerno zauzeta, degradirana i
zaparložena zemljišta; i
- obezbeđivanje trajnih finansijskih izvora za
unapređenje inspekcijske kontrole, podsticanje
programa rekultivacije i drugih aktivnosti u
vezi s čuvanjem površina i plodnosti
poljoprivrednog zemljišta.
Za rešenje 3:
- precizno određivanje povlastica, preferencija,
koncesija i drugih beneficija domaćim i stranim
investitorima.
Za rešenje 5:
- obezbeđivanje finansijske podrške gazdinstvima
koja su spremna za prihvatanje odgovarajućih
tehnoloških rešenja i ekoloških standarda,
naročito u pogledu sigurnosti plasmana
proizvoda po cenama koje pokrivaju
materijalne troškove proizvodnje i
odgovarajuću nadoknadu za uloženi rad.
Za rešenje 6:
- investicioni krediti;
- poreske olakšice/oslobađanja;
- tržišne intervencije preko politike zaštitnih cena
i sistema robnih rezervi;
- obezbeđivanje sredstava za antierozivnu i
ekološku zaštitu zemljišta i
- pridobijanje strateških partnera, donatora i
drugih investitora.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje 1:
- formiranje posebnog odbora/saveta/direkcije za
agrarni i ruralni razvoj za koordiniraciju svih
aktivnosti, koje su direktno ili indirektno
povezane s korišćenjem, uređivanjem i
organizacijom poljoprivredno-ruralnog
prostora.
Za rešenje 2:
- primena principa zagađivač plaća zagađenje;
- inoviranje katastarskog premera i ažuriranje
podataka o površinama zemljišta po
vlasnicima i kulturama;
- uključivanje troškova rekultivacije zemljišta
deponija u ekonomske kalkulacije cene
električne energije i drugih energenata; i
- uključivanje lokalne samouprave u
sufinansiranje premera zemljišta i drugih
geodetskih radova i
- formiranje posebnih fondova na nivou REIS
"Kolubare" za finansiranje pripreme i
realizacije programa revitalizacije i uređivanja
prostora zauzimanog za eksploataciju i
preradu lignita.
- jačanje inspekcijskog nadzora nad
poljoprivrednim zemljištem.
Za rešenje 4:
- obezbeđivanje podsticajnih sredstava za
pripremu i realizaciju kompleksnih programa
zaštite i uređivanja poljoprivrednog zemljišta i
ukupnog ruralnog prostora;
- poreske olakšice, krediti i subvencije za
gazdinstva/preduzeća koja osnivaju šume ili
livade na submarginalnim zemljištima i
sprovode druge ekološke mere zaštite; i
Za rešenje 3:
- stroge interventne mere organa državne uprave,
u odnosu na privredne subjekte koji
ugrožavaju poljoprivredno zemljište;
- obezbeđivanje informatičke i naučnoistraživačke podrške širenju primene
alternativnih izvora energije i
- objavljivanje godišnjih izveštaja o kontroli
ekoloških osetljivih delatnosti.
Za rešenje 4:
115
- ubrzavanje procesa privatizacije društvenih,
mešovitih i zadružnih poljoprivrednih
preduzeća;
- izrada i donošenje plana osnivanja urbanih bašti
u poljoprivrednim enklavama gradskog dela
Beograda i
- podsticanje razvoja zadrugarstva i drugih
samoupravnih organizacija na selu;
- utvrđivanje međusektorski usklađene
metodologije ocene pedoloških, erozionih,
hidroloških i drugih ekoloških osobina
zemljišnog pokrivača.
- interesno povezivanje proizvođača agrarnih
sirovina sa sferom prerade i prometa;
- unapređenje stručne podrške razvoju voćarstva,
stočarstva i druge radno intenzivne
proizvodnje i
- otvaranje novih radnih mesta na selu u
raznovrsnim nepoljoprivrednim delatnostima.
Za rešenje 5:
- otvaranje mreže laboratorija s odgovarajućom
opremom za sertifikovanje ekoproizvoda;
- uspostavljanje posebnog inspekcijskog nadzora
na nivou Republike Srbije;
Za rešenje 3:
- donošenje i primena prostornog plana područja
posebne namene eksploatacije Kolubarskog
lignitskog basena;
- usklađivanje zakonskih i podzakonskih akata iz
oblasti poljoprivrede, rudarstva i energetike,
građevinarstva i zaštite životne sredine i
- razrada i obavezna primena ekološki
najbezbednijih tehničko-tehnoloških rešenja u
fazi projektovanja rudarsko-energetskih i
drugih industrijskih/infrastrukturnih objekata.
Za rešenje 4:
- obezbeđivanje informatičke podrške i stručnog
savetodavstva, u okviru rada stručne
poljoprivredne službe;
- otklanjanje zakonskih ograničenja za
pošumljavanje vodoizvorišta, erodibilnih
oranica i dr. i
- organizovanje posebne prodajne mreže i
- promocija na tržištu, strateški marketing i sl.
Za rešenje 6:
- sinhronizovanje podsticajnih mera posredstvom
Odbora za razvoj poljoprivrede i sela;
- povezivanje sa odgovarajućim stručnim,
naučnim i razvojnim institucijama u zemlji i
inostranstvu i
- primena metoda geografskog informacionog
sistema (GIS).
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
- osavremenjavanje zakonske regulative, u smislu
mera koje su iznete u tački 1.
Za rešenje 5:
- donošenje zakonske regulative, u skladu sa
rešenjima, standardima i kriterijumima koji se
primenjuju u EU.
G. Politike
Za rešenje 1:
- donošenje šeme prostornog razvoja prirodnih i
ruralnih područja Republike Srbije, u skladu sa
principima održivog razvoja, politikama koje
primenjuju u EU i iskustvima drugih zemalja u
tranziciji i
Za rešenje 1:
- uredba o uspostavljanju sistema evaluacije i
monitoringa poljoprivrednog zemljišta, sa
navođenjem realnih materijalnih i
organizacionih pretpostavki efikasnog
funkcionisanja tog sistema i
- kompleksno osavremenjavanje zakonske
regulative o korišćenju i zaštiti poljoprivrednog
zemljišta, voda i drugih prirodnih resursa, u
skladu sa rešenjima EU.
Za rešenje 2:
- zakonske garancije zakupa i vlasničkokorisničkih prava i obaveze nad svakom
parcelom poljoprivrednog zemljišta;
- povezivanje i kontinualno usklađivanje
implementacije Plana korišćenja i zaštite
poljoprivrednog zemljišta na AP Beograda s
opštim sistemskim rešenjima u oblastima
agrarne, regionalne, ekološke, finansijske,
socijalne i drugih politika države.
Za rešenje 2:
- međusobno usklađivanje prostorne politike i
politike razvoja poljoprivrede i sela;
- urbanističko uređivanje seoskih naselja prema
modelu centra zajednice naselja i
- vođenje i razvoj jedinstvenog informacionog
sistema o prostoru.
Za rešenje 3:
116
- zdravstvena prevencija i prosvećivanje
stanovništva i
- obavezno ugrađivanje ekoloških ograničenja u
politiku dugoročnog društveno-ekonomskog
razvoja poljoprivrede i sela, pa svim nivoima
planiranja i upravljanja.
Za rešenje 4:
- definisanje kreditno-monetarne politike u
funkciji podsticaja razvoja malih i srednjih
preduzeća i
3. spoljnotrgovinske
- prilagođavanje instrumenata trgovinske politike
(devizni kurs, carine i sl) potrebama veće
spoljnotrgovinske razmene (posebno izvoza).
B. Organizacione mere ili instrumenti
- politika razvoja poljoprivrede i sela u sprezi sa
socijalnom politikom grada Beograda i merama
za povećanje tržišne konkurentnosti agrarnog
sektora Republike Srbije (promocija izvoza,
zaštite domaćeg tržišta i dr.).
Za rešenje 5:
Za rešenja 1 do 3:
1. Stvaranje uslova za privlačenje investicija iz
stranih izvora finansiranja aktivnošću
nadležnih ministarstava i institucija.
Za rešenja 4 i 5:
- politika razvoja poljoprivrede i sela, u sprezi sa
ekološkom, prehrambenom i zdravstvenom
politikom.
Za rešenje 6:
- selektivna primena odgovarajućih rešenja
agrarne politike i drugih sektorskih i
ekonomskih politika države, uz posebno
uzimanje u obzir potencijala za razvoj seoskog
turizma.
6.5.10. Industrija
Planska rešenja i propozicije ostvarivi do 2006.
godine
1. Svojinska transformacija (nastavak privatizacije
industrije).
2. Promena industrijske strukture i prilagođavanje
tržišnim zahtevima.
- obezbeđivanje preduslova za aktiviranje
planiranog prostora ili za iniciranje novih
prostora za razvoj industrije i privlačenje
potencijalnih investitora i
- organi lokalne uprave nadležni za oblast
privrede, urbanizma, komunalnih delatnosti i
životne sredine.
2. Donošenje šeme prostornog razvoja kapitalne
privrede.
G. Politike
Za rešenja 1 do 3:
1. definisanje odgovarajućih politika razvoja
industrije
- makroekonomska i regionalna politika (politika
prestrukturiranja, politika cena, stimulativna
politika razvoja malih i srednjih preduzeća,
kreditna, izvozna politika);
3. Tehnološko i organizaciono unapređenje.
4. Aktiviranje prostora u zonama za koje postoji ili
je u toku izrada urbanističke dokumentacije i
programi za opremanje zemljišta (zona Autoput,
zona Gornji Zemun i dr.).
5. Priprema za aktiviranje prostora za nove
privredne zone (Vrčin, Urovci i dr.).
- politika industrijskog razvoja (stimulacijom
prioritetnih grana, obezbeđivanjem
materijalno-finansijske osnove, podsticanjem
mobilnosti faktora poizvodnje);
- inovaciona politika;
- politika konkurencije preko izmenjene uloge
tržišta i
A. Ekonomsko-finansijske mere
- politika zaštite životne sredine.
Za rešenja 1 do 3:
Za rešenja 4 i 5:
1. fiskalne
- prilagođavanje poreske politike (poreske
olakšice i podsticaji) za privlačenje domaćeg i
stranog kapitala;
2. Primena odgovarajućih politika razvoja industrije
- politika regionalnog razvoja;
- industrijska politika i
2. finansijske
- politika zaštite životne sredine.
117
6.5.11. Turizam, sport u rekreacija
Planska rešenja i propozicije ostvarivi do 2006.
godine
- sredstva vlasnika/korisnika, budžeta grada
Beograda i opštine i privatnih investitora.
Za rešenje 3:
1. Opremanje prostora kvalitetnom turističkom
ponudom duž koridora na deonici Autoputa Šid Beograd - Kolari i kraka Beograd - Novi Sad.
2. Uređivanje i razvoj punktova duž Dunava i Save, a
u funkciji razvoja međunarodnog turizma:
putničko pristanište na Savi, zemunski i
beogradski kejovi, Donji grad na Ušću, marina
"Dorćol", Veliko ratno ostrvo, punkt kod Vinče,
punkt kod Grocke, potez Jugovo - Smederevo.
3. Aktiviranje sistema i sredstava nautičkog turizma.
4. Privatizacija i modernizacija hotelskih objekata i
izgradnja novih kapaciteta u urbanim centrima AP
Beograda sa turističkim potencijalima.
5. Razvoj banjskih kapaciteta Mladenovca
povezivanjem RHC "Selters" sa Koraćičkom
banjom u jedinstven banjski kompleks.
6. Početak izgradnje obrenovačke banje na lokaciji
"Zabran".
7. Kompletiranje sistema sportskih objekata
nacionalnog i međunarodnog značaja (izgradnja
atletskog kompleksa i sl.).
8. Celovito definisanje turističke ponude na osovini
Fruška gora - Čortanovci - Zemun - Beograd Avala - Trešnja - Kosmaj - Guberevačke šume Mladenovačka banja - Oplenac, sa naglaskom na
spomenike kulture, objekte za sport i rekreaciju,
elemente prirodnog predela i pejzaža.
- angažovanje sredstava budžeta Republike Srbije
uz posebne stimulativne finansijske mere za
revitalizaciju sistema.
Za rešenje 4:
- transformacija i privatizacija turističkih objekata
i
- merama zemljišne politike olakšati i ubrzati
investicije i poreski stimulisati rekonstrukciju i
modernizaciju.
Za rešenje 5:
- angažovanje sredstava vlasnika objekata,
budžeta opštine Mladenovac i mogući
aranžman sa inostranim partnerom, uz
posebne stimulacije na osnovu Zakona o
banjama.
Za rešenje 6:
- angažovanje sredstava budžeta opštine
Obrenovac i mogući aranžman sa
koncesionarima ili ino partnerima.
Za rešenje 7:
- sredstva budžeta Republike Srbije, grada
Beograda, sportskih klubova i privatna
sredstva u visini od oko 2.700.000 evra.
Za rešenje 10:
9. Kandidovanje celine Kosančićev venac Kalemegdan, arheološki park Belo brdo - Vinča i
kompleks smederevske tvrđave za uključenje u
sistem parkova kulture na Dunavu.
10. Početni koraci u razvoju ekološkog turizma na
potezu Sopot - Barajevo i delovima opština
Mladenovac i Lazarevac.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- organizovano usmeravanje investicija lokacijski i
programski uz poreske olakšice u periodu do
2004. godine;
- sredstva privatnih investitora u vidu koncesije
za korišćenje dela koridora i
- sredstva JP Direkcija za puteve.
- stimulativna ekonomska politika za razvoj
turizma povezano sa razvojem posebnih oblika
šumarstva, poljoprivrede i lova.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje 1:
- poseban program opremanja prema planskoj
dokumentaciji za koridor X u organizaciji JP
Direkcija za puteve, prema evropskim
standardima.
Za rešenje 2:
- izrada programa uređenja dunavskog koridora
kao ekološkog koridora u organizaciji
urbanističke službe grada Beograda a u
saradnji sa Academia Danubiana iz Beča.
Za rešenje 3:
Za rešenje 2:
- organizovano usmeravanje investicija lokacijski i
programski i
- izrada programa razvoja nautičkog turizma u
organizaciji Turističkog saveza Beograda i
odgovarajuće nautičke službe.
Za rešenje 4:
118
- program rekonstrukcije, modernizacije i
izgradnje hotela u organizaciji javnih
preduzeća za gazdovanje zemljištem.
Za rešenje 9:
- donošenje odgovarajućih odluka na nivou
Skupštine grada Beograda i SO Smederevo.
Za rešenje 5:
G. Politike
- izrada programa razvoja Mladenovačke banje, u
organizaciji Instituta za rehabilitaciju iz
Beograda u saradnji sa opštinom Mladenovac i
formiranje direkcije za razvoj banje.
Za sva rešenja od 1 do 10:
- Agenda 21 za turističku privredu.
Za rešenje 6:
6.5.12. Energetika i energetska infrastruktura
- izrada planova i programa izgradnje
Obrenovačke banje u organizaciji opštine i
preduzeća za gazdovanje zemljištem SO
Obrenovac.
Za rešenje 7:
- programiranje izgradnje sportskih objekata
posredstvom Sportskog saveza Beograda i
Olimpijskog komiteta.
Za rešenje 8:
- definisanje ideje od strane urbanističkih službi
Novog Sada i Beograda.
Za rešenje 9:
- izrada planskih i programskih rešenja u
organizaciji urbanističkih službi, službi zaštite i
javnih preduzeća za gazdovanje zemljištem u
Beogradu i Smederevu i u saradnji sa centrom
za parkove kulture u St. Pöltenua u Austriji.
Za rešenje 10:
- izrada programa razvoja ekološkog turizma u
organizaciji Turističkog saveza Beograda,
opštinskih službi u Mladenovcu, Lazarevcu,
Sopotu i Barajevu i odgovarajućih naučnih
ustanova.
Planska rešenja i propozicije ostvarivi do 2006.
godine
1. Istraživanje svih energetskih potencijala u cilju
aktiviranja, povećanja i pronalaženja novih
rezervi.
2. Nastavak izgradnje novih termoenergetskih
kapaciteta u okviru postojeće lokacije TE-TO
"Kolubara B".
3. Usavršavanje sistema otkupa zemljišta i
raseljavanja stanovništva u okviru
Kolubarskog basena.
4. Sanacija i revitalizacija eksploatacionih polja
Kolubarskog basena.
5. Zaokruživanje toplovodnog sistema na
području grada.
6. Razvoj elektroenergetske mreže - izgradnja
prenosnih i distributivnih vodova.
7. Kompletiranje primarne distributivne gradske
mreže, izgradnja magistralnog razvodnog
gasovoda Beograd - Lazarevac - Valjevo i
gasifikacija industrije, saobraćaja i široke
potrošnje u gradu Beogradu, gradskim i
seoskim naseljima.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Za rešenje 2:
- izrada i donošenje odgovarajućih urbanističkih
planova.
Za rešenje 5:
- izrada i donošenje pravila uređenja i pravila
građenja i podnošenje zahteva Vladi Srbije za
registraciju banje prema novom Zakonu o
banjama.
Za rešenje 6:
- izrada i donošenje pravila uređenja i pravila
građenja.
Za rešenje 8:
8. Racionalizacija i optimizacija korišćenja
energije.
9. Razvoj i veće korišćenje novih i obnovljivih
izvora energije.
10. Transformacija Instituta za nuklearnu energiju u
Vinči u naučno-tehnološki park.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1 i 4:
- sredstva budžeta Republike Srbije, grada
Beograda, Elektroprivrede Srbije (EPS).
Za rešenje 2:
- sredstva budžeta Republike Srbije, JP EPS-a,
bankarska sredstva, sredstva koncesionara.
- izrada i donošenje PPPPN.
119
Za rešenje 6:
- sredstva budžeta Republike Srbije i JP EPS-a, sa
partnerima u visini od oko 100.000.000 evra.
Za rešenje 7:
- sredstva budžeta Republike Srbije, grada
Beograda, naftne industrije Srbije (NIS),
"Energogasa", sredstva korisnika i bankarska
sredstva u visini od oko 3.120.000 evra.
Za rešenje 9:
- sredstva budžeta grada Beograda i privatnih
investitora.
Za rešenja 5 i 8 (programi, analize, studije):
- sredstva će obezbediti JP "Beogradske
elektrane", odnosno budžet grada Beograda.
Za rešenje 10:
- evropski namenski fondovi i sredstva Republike
Srbije.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje 1:
- nadležne službe JP EPS-a i JP NIS-a, u saradnji
sa Geološkim zavodom Republike Srbije i
naučnim institucijama.
Za rešenje 8:
- agencija za energetsku efikasnost Vlade
Republike Srbije i
- Uprava za energetiku Skupštine grada Beograda
za izradu Programa racionalnog korišćenja
energije u AP Beograda.
Za rešenje 9:
- Uprava za energetiku Skupštine grada Beograda
za izradu Programa razvoja novih i obnovljivih
izvora energije.
Za rešenje 10:
- izrada studije i tehnološkog programa
transformacije Instituta u Vinči.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Za rešenje 1:
- u okviru novog zakona o rudarstvu.
Za rešenje 3:
- donošenje odluke na nivou REIS "Kolubara".
Za rešenje 5 i 9:
- donošenje potrebnih odluka na nivou Skupštine
grada Beograda.
Za rešenje 10:
Za rešenje 2, 4 i 6:
- izrada odgovarajućeg planskog dokumenta.
- nadležne službe JP EPS-a, u saradnji sa
inostranim partnerima, pa osnovu programa
razvoja prenosnih i distributivnih sistema i
objekata.
Za rešenje 3:
- REIS "Kolubara", Ministarstvo za energetiku i
rudarstvo Vlade Republike Srbije i Skupština
grada Beograda preko nadležne službe REIS
"Kolubara" za izradu Programa otkupa zemljišta
i raseljavanja stanovništva u okviru Kolubarskog
basena.
Za rešenje 5:
- nadležna stručna služba JP "Beogradske
elektrane".
Za rešenje 6:
- Uprava za energetiku Skupštine grada Beograda
i JP EPS.
G. Politike
- donošenje zakonske regulative o energetici u
skladu sa evropskim normama i evropskom
poveljom o energiji;
- okvirna politika za rešenja 1, 2 i 4 sadržana je u
okviru strategije dugoročnog razvoja
energetike SR Jugoslavije u periodu do 2020.
godine sa vizijom do 2050. godine;
- okvirna politika za rešenja 3, 5, 8 i 9 sadržana
je u strategiji dugoročnog razvoja energetike
grada Beograda;
- politika energetske efikasnosti za rešenje 8 i
- politika stimulisanja korišćenja obnovljivih izvora
energije za rešenje 9.
6.5.13. Saobraćaj, saobraćajna infrastruktura i
telekomunikacije
Za rešenje 7:
- nadležne službe JP "NIS"-a i "Energogasa" u
saradnji sa inostranim partnerima na osnovu
programa gasifikacije Republike Srbije.
Planska rešenja ili propozicije ostvarivi do
2006. godine
a) Putna i ulična mreža
120
1. Popravka mosta na obilaznom autoputu preko
reke Save kod Ostružnice.
2. Izgradnja deonice Batajnica-Dobanovci (veza
E-75 sa E-70) u sastavu obilaznog autoputa.
3. Adaptacija mosta kod TENT-a u Obrenovcu i
izgradnja puta od Obrenovca (veza M-19) do
obilaznog autoputa sa novom petljom na
obilaznom autoputu ("Boljevci").
4. Izgradnja i rekonstrukcija magistralnih
saobraćajnica na gradskom području Beograda
od značaja za međunarodni i regionalni sistem
drumskih saobraćajnica i razvoj multimodalnih
centara.
5. Rekonstrukcija magistralne i regionalne putne
mreže prema programu Republičke direkcije za
puteve čija je izrada u toku.
6. Rekonstrukcija dela lokalne putne mreže.
7. Rekonstrukcija glavnih gradskih saobraćajnica
u centrima prigradskih opština.
8. Izgradnja druge kolovozne trake
međunarodnog puta E-75 na deonici Beograd Novi Sad.
b) Železnica
9. Inovacija usvojenih programa planiranja i
izgradnje železničkih kapaciteta na AP
Beograda i izrada planske i tehničke
dokumentacije.
10. Obnova železničkog mosta preko Save kod
Ostružnice.
11. Sanacija Pančevačkog mosta preko reke
Dunav.
12. Denivelacija rasputnice "G" na pruzi BeogradNiš.
13. Sanacija tunela "Ralja" na pruzi Beograd-Niš.
v) Luka "Beograd"
14. Završetak izgradnje Ro-Ro terminala.
15. Zaokruživanje tehnološkog procesa u okviru
kontejnerskog i huckepack terminala.
g) Aerodrom "Beograd"
16. Opremanje aerodroma "Beograd" za prelazak
u višu kategoriju međunarodnih aerodroma.
d) Logistika i intermodalni transport
17. Izrada "pilot projekta" intermodalnog
transporta na metropolitenskom području
Beograda.
đ) Telekomunikacije
18. Modernizacija i konsolidacija postojeće PTT
mreže kao osnove razvoja.
19. Sveobuhvatna digitalizacija komutacionih
sistema sa povećanjem kapaciteta i
uvođenjem multimedijalnih servisa.
e) Javni saobraćaj
20. Usavršavanje i modernizacija sistema javnog
saobraćaja.
A. Ekonomsko-finansijske mere
1. Definisanje poreske politike i stimulativnih
mera za nabavku sredstava koja se koriste u
intermodalnom transportu; i
2. Definisanje stimulativnih ekonomskih mera za
uvođenje i eksploataciju intermodalnih
transportnih lanaca;
Neophodna finansijska sredstva iznose za:
Za rešenja:
(a)1 - 5 miliona evra
miliona evra
(a)3 - 6,6 miliona evra
9,5 miliona evra
(a)5 - prema Programu Republičke
direkcije za puteve;
(a)6 - 2 miliona evra
miliona evra
(b)10 - 2,1 miliona evra
9,9 miliona evra
(b)12 - 1,2 miliona evra
2,6 miliona evra
(v)14 - 1,4 miliona evra
3,5 miliona evra
(g)16 - naknadno će se utvrditi
miliona evra
prema programu opremanja i
(a)2 - 40
(a)4 -
(a)7 - 4
(b)11 (b)13 (v)15 (d)17 - 1
3. Rešenja za telekomunikacije finansiraju korisnici
i davaoci usluga;
4. Studija usavršavanja javnog saobraćaja
finansiraće se sredstvima grada Beograda u
saradnji sa inostranim partnerom.
5. Posle 2004. godine može da se računa i sa
korišćenjem sredstava EU putem programa
ISPA, kao i sredstava Evropske banke za
rekonstrukciju.
B. Organizacione mere ili instrumenti
- izrada planske i tehničke dokumentacije za
primarne saobraćajne koridore na teritoriji AP
Beograda;
- osnivanje udruženja robno-transportnih centara
(Beograd, Smederevo, Pančevo) i pokretanje
inicijative za izbor u članstvo evropskog
udruženja;
121
Za rešenje pod 2:
- zajednička organizacija preraspodele rada
između logističkih centara na
metropolitenskom području Beograda
(Beograd, Smederevo, Pančevo);
- primena koncepcije kontrole stepena
iskorišćenja tovarnog prostora za vozila koja
vrše prikupljanje i dostavu robe unutar
centralnih gradskih zona;
- realizacija programa razvoja telekomunikacija
putem javnih i privatnih preduzeća i
- izrada studije za funkcionalno organizovanje i
koordinaciju svih vidova saobraćaja sa
okosnicom na visokokapacitetnom lakom
šinskom prevozu.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
- u Zakonu o glavnom gradu, saobraćajnu
infrastrukturu (do nivoa lokalne mreže)
tretirati kao jedinstvenu celinu, bez obzira na
granice jedinica lokalne samouprave;
- razvoj telekomunikacija se vrši na osnovu
odgovarajućih republičkih propisa i uredbi IO
Skupštine grada Beograda;
- donošenje generalnog rešenja saobraćaja
(master plan) i
- izrada posebnog planskog akta za put M-22 u
zoni opštine Lazarevac.
- sredstva budžeta grada Beograda i
međunarodna sredstva (no programu ISPA,
UTN ili LIFE ili bilateralno sa gradom
partnerom).
Za rešenje pod 3:
- kombinovana sredstva budžeta grada Beograda i
opština u okruženju i međunarodna sredstva
(po programu ISPA, UTN ili LIFE ili bilateralno
sa gradom partnerom).
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenje pod 1, 2 i 3:
- nadležno JP u saradnji sa urbanističkim
službama AP Beograda i susednih opština.
Za rešenje pod 2:
- formiranje centra za upravljanje otpadom.
B. Zakonska regulativa - Zakoni i podzakonski akti
Za rešenje pod 1:
- donošenje odgovarajuće odluke na nivou grada
Beograda i izrada neophodne planske
dokumentacije.
Za rešenje pod 2:
- donošenje zakonodavne regulative iz oblasti
recikliranja otpadnih sirovina i
G. Politike
- preispitivanje politike javnog saobraćaja na
metropolitenskom području i potenciranje
uloge šinskog saobraćaja; i
- definisanje politike razvoja telekomunikacionog
sistema.
- donošenje odgovarajuće odluke na nivou grada
Beograda uz saglasnost lokalne uprave.
Za rešenje pod 3:
- izrada odgovarajuće urbanističke dokumentacije
za izabranu lokaciju.
6.5.14. Otpad
G. Politike
Planska rešenja ili propozicije ostvarivi do 2006.
godine
1. Sanacija deponije "Vinča" i uklanjanje
smetlišta.
2. Uvođenje reciklaže na teritoriji AP Beograda.
3. Utvrđivanje lokacija budućih regionalnih
deponija.
- politika upravljanja čvrstim otpadom za AP
Beograda u saradnji sa lokalnom upravom.
6.5.15. Zaštita od zemljotresa, voda,
industrijskih udesa u klizišta
Planska rešenja ostvariva do 2006. godine
a) Zaštita od zemljotresa
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje pod 1:
- sredstva budžeta grada Beograda, nadležnog JP
i međunarodna sredstva (po programu ISPA,
UTN ili LIFE ili bilateralno sa gradom
partnerom).
1. Izrada karte mikroseizmičke rejonizacije grada
(Regiona) Beograda.
b) Zaštita od voda
2. Rekonstrucija deonice nasipa reke Dunav (4,5
km) od "Šarana" do Ušća, niskog nasipa i
obaloutvrda na levoj obadi Save od starog
122
železničkog mosta do Ušća, izgradnja nasipa i
obaloutvrda duž leve obale Save od bloka 70a
do železničkog mosta (1 km), rekonstrukcija
nasipa od visokog terena u Kupinovu do
Progara (5,25 km).
- angažovanje sredstava HE "Đerdap", grada i
privrednih organizacija koje koriste to
zemljište (za rešenje 7), odnosno grada
Beograda i lokalnih uprava (za rešenje 8).
3. Realizacija zaštitnih linija: rekonstrukcija
obaloutvrda na desnoj obali reke Save od
uzvodne pregrade na Adi Ciganliji do Ušća (4,8
km), rekonstrukcija nasipa na desnoj obali
reke Save duž Ade Ciganlije (6,4 km) i
uzvodno od Ostružničkog mosta (0,8 km).
B. Organizacione mere ili instrumenti
4. Na desnoj obali Dunava izrada obaloutvrde na
deonici nizvodno od Pančevačkog mosta (1
km).
Za rešenje 2, 3, 4, 5 i 6:
5. Završetak regulacije Topčiderske reke (5,2
km), reke Lukavice u Lazarevcu (6,7 km),
regulacija Bele reke, Kijevskog potoka,
Železničke reke, reke Bolečice, Mirijevskog
potoka, Manastirskog potoka, potoka
Paripovac i Rakovičkog potoka.
6. Izgradnja akumulacije - retenzije na
Železničkoj i Topčiderskoj reci, Kumodraškom,
Kijevskom, Vranovačkom i Gleđevačkom
potoku.
7. Rekonstrukcija i kompletiranje mreže za zaštitu
od plavljenja unutrašnjim vodama u
Pančevačkom ritu i Makišu.
8. Izgradnja novih sistema za odvodnjavanje: Mali
Makiš, Mislođin, Veliko Polje, Zabreške Livade,
Vić Bara.
v) Zaštita od industrijskih udesa
9. Smanjenje opasnosti od industrijskih udesa u
pogonima "Prva Iskra" u Bariču, "Duga",
Rafinerija nafte Beograd, "Tehnogas", skladište
"Jugopetrol" u Beogradu i "Galenika" u
Zemunu;
10. Smanjenje opasnosti od udesa kod transporta
opasnih materija duž putnih, železničkih i
rečnih koridora; i
g) Zaštita od klizišta
11. Primena tehničkih, elektrohemijskih i bioloških
mera za zaustavljanje klizišta.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- obezbeđivanje sredstava iz budžeta grada
Beograda.
Za rešenje 2, 3, 4, 5 i 6:
Za rešenje 1:
- izrada karte u organizaciji Republičkog
seizmološkog zavoda.
- realizaciju vršiti u organizaciji kombinovanog
tima sastavljenog od predstavnika JP za
gazdovanje građevinskim zemljištem, JP
"Zelenilo" i republičkog preduzeća za
upravljanje vodama, uz mogućnost formiranja
posebnog javnog preduzeća za uređivanje i
gazdovanje rečnim obalama i vodama na
teritoriji AP Beograda.
Za rešenje 7 i 8:
- izrada programa rekonstrukcije i kompletiranje
mreže za zaštitu od plavljenja unutrašnjim
vodama i izgradnju novih sistema za
navodnjavanje.
Za rešenje 9 i 10:
- precizno definisanje mera zaštite od industrijskih
udesa i transporta opasnih materija u
koordinaciji isporučioca opasnih materija,
transportera opasnih materija, MUP i nadležnih
organa uprave grada Beograda.
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Za rešenje 1:
- donošenje potrebne odluke na nivou grada
Beograda.
Za rešenje 2, 3, 4, 5 i 6:
- izrada i donošenje potrebne planske
dokumentacije.
Za rešenje 9 i 10:
- donošenje odluke o uvođenju potpune i ažurne
evidencije opasnih materija na prostoru AP
Beograda a prema obavezama iz zakona.
G. Politike
- utvrđivanje politike zaštite od elementarnih i
drugih većih opasnosti na nivou AP Beograda.
- u skladu sa uslovima Vodoprivrede osnove
Republike Srbije angažovanje sredstava
budžeta Republike Srbije i grada Beograda.
Za rešenje 7 i 8:
123
6.5.16. Uređivanje, korišćenje u namena
prostora
Planske politike i propozicije ostvarive do 2006.
godine
- partnerstvo javnog i privatnog sektora.
B. Organizacione mere ili instrumenti
Za rešenja 1, 2 i 3:
1. Uspostavljanje svojinskih prava i privatne
svojine na građevinskom zemljištu.
2. Uspostavljanje javne svojine i nosioca javne
svojine (države, lokalne zajednice).
3. Uspostavljanje javne kontrole upravljanja
javnim dobrom i način državne intervencije.
4. Neposredno i kontinuirano sprovođenje
planskih režima korišćenja zemljišta.
A. Ekonomsko-finansijske mere
Za rešenje 1:
- razvoj sistema finansijskog tržišta (novca i
kapitala) putem različitih finansijskih institucija
- bankarskih (komercijalne, hipotekarne i dr.),
štedionica, institucionalnih investitora
(osiguravajuća društva, penzioni fondovi,
investicione kompanije i dr.); različitih
finansijskih instrumenata (obveznice, akcije i
dr.) i različitih finansijskih usluga i
- sa stanovišta finansiranja delatnosti od opšteg
interesa (infrastrukture i sl.) bitno je
uspostavljanje tržišta obveznica nižih
teritorijalnih nivoa tzv. municipal bonds.
- osnivanje posebne agencije za zemljište, koja bi
se bavila operacionalizacijom političkih odluka
donetih od nadležnog ministarstva Vlade
Republike Srbije;
- prenošenje na
upravljanje i
(finansiranje
upravljanje i
lokalnu vlast odgovornosti za
razvoj javnom svojinom
opremanja i uređivanja,
promocija zemljišta/lokacija);
- prenošenje na lokalnu vlast kontrole
sprovođenja zemljišne politike u odnosu na
brojne aktere (vlasnike, zakupce, zemljišne
preduzimače, investitore) i
- definisanje odgovarajućih planerskih
instrumenata - urbanističke i građevinske
regulative, kojima se direktno obezbeđuje
javni interes; poreskih instrumenata za
usmeravanje investicija.
Za rešenje 4:
- za nivo NUTS 2 (Region Beograd) formiranje
saveta za implementaciju Regionalnog
prostornog plana;
V. Zakonska regulativa - zakoni i podzakonski akti
Za rešenje 1 i 2:
Za rešenje 2:
- obezbeđivanje javnih prihoda lokalne
samouprave definisanjem izvora i osnovnih
instrumenata: naknade za uređivanje
građevinskog zemljišta (koja treba da ostane
ali sa promenjenim načinom obračuna
pripadajućih troškova lokaciji); cenama
komunalnih usluga (čija je liberalizacija
neophodna u cilju uspostavljanja ekonomske
cene proizvodnje, ali uz mogućnost zaštite
najugroženijih grupa potrošača); i porezima na
zemljište - menjajući značaj postojećih poreza
vezanih za zemljište i imovinu i uvođenjem
poreza na vrednost zemljišta, koja uvek mora
biti tržišna cena zemljišta.
- donošenje zakonodavne regulative iz oblasti
imovinskih odnosa, uključujući
denacionalizaciju i povraćaj imovine bivšim
vlasnicima, municipalizaciju i sl.; o
kondominijuma; zemljišne administracije
(premer i katastar);
- normativno regulisanje sistema zakupa
zemljišta;
- prilagođavanje tržišnim uslovima poslovanja i
usaglašavanje postojećih zakona koji regulišu:
sistem građevinskog zemljišta, sistem
komunalnih delatnosti, sistem stanovanja,
sistem uređenja (planiranja) prostora, kao i
zakon o lokalnoj samoupravi; i
Za rešenje 3:
- prilagođavanje poreske politike i poreskih
instrumenata i
- obezbeđivanje zemljišta u javnoj svojini u cilju
dokapitalizacije.
Za rešenje 4:
- aktiviranje instrumenata poreske politike radi
sprovođenja definisanih planskih rešenja;
- razrada pojedinih zakona na regionalnom i
posebno lokalnom nivou - donošenjem
odgovarajućih propisa, pravila, standarda i
normi.
Za rešenje 3:
- Zakon o planiranju i izgradnji;
- definisanje sistema kompenzacije u skladu sa
praksom zemalja EU i
- dokapitalizacija javne imovine i
124
- definisanje sistema izuzimanja uvećane
vrednosti zemljišta nastale na osnovu
intervencije javnih vlasti u skladu sa praksom
zemalja EU.
- Uslovi Generalštaba Vojske Jugoslavije.
- Faza I - Informaciono-dokumentaciona osnova
- Faza I - Strategija zaštite, prostornog uređenja i
razvoja
Za rešenje 4:
- Zakon o planiranju i izgradnji i
- izrada prostornih i urbanističkih planova na
lokalnom nivou (opštine i delovi opština).
- Faza II - Osnov Plana - Program i metodološka
osnova
- Faza II - Osnov Plana - Tematske ekspertize
1. Prirodni uslovi, vrednosti, resursi - potencijali i
ograničenja
G. Politike
Za rešenje 1 i 2:
2. Naseljavanje i javne službe - resursi i vrednosti
- definisanje politike svojinskih prava - sledećim
oblicima svojine:
a) privatnom svojinom (posedovanje dobara;
posedovanje svojinskih prava i interesa na
dobrima);
b) javnom svojinom (svojina državnih organa i
institucija koje u ime i za račun države
upravljaju javnim dobrima i stvarima u
javnom vlasništvu);
3. Materijalni razvoj i ekološka ograničenja i
4. Regionalni razvoj i organizacija.
- Faza II - Osnov Plana - Dokumentacija
- Faza II - Osnov Plana - Sektorske karte - R 1:
100.000; R 1: 200.000; R 1: 400.000;
1. Zaštita prirode i nega predela
v) zadružnom svojinom (kondominijum i dr.);
2. Zaštita prirodnih vrednosti 2011. godine
g) korporativnom svojinom koja se formira na
bazi tržišta hartija od vrednosti (akcija,
obveznica i dr.) i
3. Šume i šumska područja 2011. godine
- definisanje politike zakupa zemljišta.
4. Vode i vodna područja 2011. godine
5. Mineralne sirovine
6. Ekosistemi
Za rešenje 3:
- definisanje javnog interesa, pitanja
eksproprijacije i prava preče kupovine.
7. Promena broja stanovnika (1991-2000. godine)
8. Plan mreže naselja i centara 2011. godine
Za rešenje 4:
9. Nepokretna kulturna dobra 2011. godine
- donošenje agrarne, poreske, stambene, zemljišne
i drugih politika koje su u funkciji sprovođenja
planskih rešenja i
10. Zaštita životne sredine 2011. godine
11. Bonitetna struktura zemljišta
- izrada strategije prostornog razvoja Republike
Srbije.
12. Poljoprivredna područja 2011. godine
13. Industrija 2011. godine
FAZE IZRADE PLANA
14. Organizacija turizma 2011. godine
Odluka Vlade Republike Srbije o izradi Regionalnog
prostornog plana administrativnog područja
Beograda ("Službeni glasnik RS", broj 16/02, od 5.
aprila 2002. godine)
Program izrade Regionalnog prostornog plana
administrativnog područja grada Beograda
15. Vodoprivredna infrastruktura 2011. godine
16. Energetska infrastruktura 2011. godine
17. Saobraćaj i veze 2011. godine
18. Hidrogeološka rejonizacija
- Faza I - Uslovi republičkog zavoda za zaštitu
prirode
- Uslovi republičkog zavoda za zaštitu spomenika
kulture i
19. Ograničenja za urbanizaciju
20. Orijentaciono područje planskog regiona
(metropolitena) Beograda 2011. godine i
125
21. Nova administrativno-teritorijalna organizacija
AP Beograda.
- Faza III - Nacrt regionalnog prostornog plana
administrativnog područja grada Beograda - radna
verzija
4. Centralizovano-decentralizovani koncept logističkih
centara Beograda
SPISAK REFERALNIH KARATA (R 1 : 50.000)
1. Plan namene prostora
- Faza III - Predlog regionalnog prostornog plana
administrativnog područja grada Beograda
SPISAK TABELA
1. Autonomni ekosistemi (prirodni i veštački)
2. Plan mreže naselja, funkcija, javnih službi i
infrastrukturnih sistema i
3. Plan prirodnih resursa i ruralnih područja, zaštite
životne sredine, prirodnih i kulturnih dobara
2. Stanje šuma na teritoriji AP Beograda
SPISAK SKRAĆENICA
3. Stanje šuma po nameni
4. Plan pošumljavanja
AP - Administrativno područje
ATC - Automatska telefonska centrala
5. Postojeće i planirano stanje šuma
BV - Beogradski vodovod
6. Brojno stanje divljači
VOS - Vodoprivredna osnova Srbije
7. Osnovni hidrološki podaci na rekama u zoni
Beograda i u relevantnom hidrološkom okruženju
8. Kretanje broja stanovnika AP Beograda po
opštinama 2000, 2006. i 2011. godine
GIS - Geografski informacioni sistem
GMRS - Glavna mernoregulaciona stanica
EPS - Elektroprivreda Srbije
9. Kretanje stanovništva zajednica naselja po
opštinama 2000, 2006. i 2011. godine
10. Projekcije stanovništva velikih starosnih grupa i
funkcionalnih kontingenata, 2006. i 2011. godine
EU - Evropska unija
IKT - Informaciono-komunikacione tehnologije
JP - Javno preduzeće
11. Procenjeni obim stambene izgradnje i finansijskih
sredstava
12. Spisak objekata i postrojenja određenog stepena
hazarda za životnu sredinu
13. Plan smanjivanja ukupnih poljoprivrednih
površina po opštinama, 2002-2006-2011. god. (u ha)
14. Značajnije zone za razmeštaj industrije
KDS - Kablovski distributivni sistem
KČO - Komunalni čvrsti otpad
MG - Magistralni gasovod
MRS - Mernoregulaciona stanica
NUTS - Statistička nomenklatura teritorijalnih
jedinica
15. Pokazatelji vršnog opterećenja i potrošnje
električne energije
PPV - Postrojenje za prečišćavanje vode
16. Odnos digitalnih i analognih ATC
PPOV - Postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda
17. Osnovni elementi sistema za odvodnjavanje i
R - Rezervoar
18. Preporuke za reorganizaciju javnih službi prema
NUTS 3, 4 i 5.
RTC - Robno-transportni centar
RG - Razvodni gasovod
SPISAK SLIKA
REIS - Rudarsko-energetski industrijski sistem
1. Položaj Beograda u mreži evropskih koridora
RHC - Rehabilitacioni sistem
2. Konstelacija metropola jugoistočne Evrope (ESTIA
PROJECT 2000)
TS - Trafo-stanica
TE-TO - Termoelektrana - toplana
3. AP Beograda prema Prostornom planu Republike
Srbije (1996. god.) i
TENT - Termoelektrana "Nikola Tesla"
126
HE - Hidroelektrana
5.3. Razvoj (upotreba, korišćenje) zemljišta
CS - Crpna stanica i
6. PRIMENA I OSTVARENJE PLANSKE KONCEPCIJE I
REŠENJA (do 2006. godine) - MERE I INSTRUMENTI
ČP - Čvorno područje
6.1. Smernice prostorne organizacije Beograda u
regionalizovanoj Srbiji
SADRŽAJ
UVODNE NAPOMENE
1. OBUHVAT, CILJEVI I OSNOVNA KONCEPCIJA
PLANA
6.2. Administrativno-teritorijalna reorganizacija
6.3. Upravljanje prostornim razvojem Beograda
(regionom) - osnovne smernice
1.1. Prostorni obuhvat
6.4. Smernice planske razrade i pravila korišćenja
zemljišta
1.2. Ciljevi i zadaci zaštite, prostornog uređenja i
razvoja
6.5. Mere i instrumenti za ostvarenje planskih
rešenja (do 2006. godine)
1.3. Osnovna koncepcija zaštite, prostornog uređenja
i razvoja
Prirodni predeli, prirodno-prostorne celine i
biodiverzitet
2. PRIRODA KAO OSNOV PROSTORNOG RAZVOJA
Šume i šumsko zemljište
2.1. Prirodni predeli, prirodno-prostorne celine i
biodiverzitet
Vode i vodno zemljište
Mineralne sirovine
2.2. Šume i šumsko zemljište
Socijalni razvoj
2.3. Vode i vodno zemljište
Stanovanje i urbana obnova
2.4. Prostiranje i ležišta mineralnih sirovina
3. DRUŠTVENI ASPEKT PROSTORNOG RAZVOJA
Kulturno i graditeljsko nasleđe
Zaštita životne sredine
3.1. Stanovništvo
Poljoprivreda
3.2. Socijalni razvoj i institucije
Industrija
3.3. Stanovanje
3.4. Mreža naselja i centara
Turizam, sport i rekreacija
Energetika i energetska infrastruktura
3.5. Kulturno i graditeljsko nasleđe
3.6. Zaštita prirode i prirodnih dobara
Saobraćaj, saobraćajna infrastruktura i
telekomunikacije
4. EKOLOŠKO-EKONOMSKI KAPACITETI PROSTORA
Otpad
4.1. Životna sredina kao kriterijum razvoja
Zaštita od zemljotresa, voda, industrijskih udesa
i klizišta
4.2. Poljoprivreda - prostorne mogućnosti i
organizacija
Uređivanje, korišćenje i namena prostora
4.3. Industrija - prostorne mogućnosti i organizacija
DOKUMENTACIJA
4.4. Turizam, sport i prostorni potencijali
PRELAZNE I ZAVRŠNE ODREDBE
Donošenjem Regionalnog prostornog plana
administrativnog područja grada Beograda, prestaje
važnost Prostornog plana grada Beograda usvojenog
1981. godine, čije su relevantne i kvalitetne ideje
ugrađene u ovaj plan.
4.5. Regionalna infrastruktura AP Beograda
5. ZAŠTITA, UREĐENJE I KORIŠĆENJE PROSTORA
5.1. Zaštita prostora od elementarnih i drugih većih
opasnosti
5.2. Uređenje prostora AP Beograda
Regionalni prostorni plan administrativnog područja
grada Beograda stupa na snagu osmog dana od dana
objavljivanja u "Službenom listu grada Beograda".
127
Skupština grada Beograda
Broj 350-199-XIII-01, 25. maja 2004. godine
Predsednik
Radmila Hrustanović, s. r.
128
Download

Službeni list grada Beograda - Urbanistički zavod Beograda