MARUL & SALATA
Asteraceae ( Compositeae)
Lactuca sativa L.
Marul: Lactuca sativa L. longifolia
Kıvırcık: Lactuca sativa L. crispa
Başsalata: Lactuca sativa L. capitata
Marul salata
Ekonomik Önemi:
Ülkemizde bütün bölgelerde, Haziran –Ağustos dönemi hariç,
genellikle ikinci yada üçüncü ürün olarak yetiştirilmektedir.
Vegetasyon süresi kısadır (2-3 ay). Örtü altında ve açıkta
yetiştirilmektedir. En fazla getiriyi Aralık-Şubat döneminde
sağlamaktadır. Kısa sürede yüksek gelir sağlayan sebzeler
grubundadır. Ülkemizde 340 000 ton marul salata üretilmektedir.
Üretilen marullar genelde göbekli marul ve kıvırcık grubuna
girmektedir. Dünya üretimi 22 mil. ton
Ana vatanı: Avrupa, Asya ve
Kuzey Afrika ülkeleridir.
Besin değeri:
100 g marulda: % 94-95 su,
Tüketim Şekli:
6-8 mg askorbik asit,
Pişirilmeden, yemeklerin yanında 1-1.5 g ham protein,
0.2-0.4 g yağ, 1.5-2.5 CH,
salata olarak tüketilmektedir.
Besin içeriği çok yüksek değildir. 330 IU vit A. 20-25 mg Ca,
40 mg P ve 1.5 mg Fe
İştah açıcı sebzeler grubunda
yer almaktadır.
Marul salata
Yoğun yetiştirdiğimiz marul salata grupları:
L. sativa var. crispa (kıvırcık)
L. sativa var. capitata (Baş salata ice-berg tipi)
L. sativa var. longifolia (göbekli marul)
Marul salataların en önemli özellikleri yaprak özellikleridir ve
Yaprak şekline,
rengine,
etlilik durumuna,
baş yada göbek yapıp yapmama,
durumuna göre sınıflara ayrılmaktadır.
Kıvırcık yapraklı salatalar
Marul salata
Baş oluşturan kıvırcık yapraklı salatalar (Crisphead)
Açık yeşil ve koyu yeşil yapraklı salatalar
Kahve rengimsi veya mor yapraklı salatalar
Baş oluşturmayan kıvırcık yapraklı salatalar (Bunching)
Açık yeşil ve koyu yeşil yapraklı salatalar
Kahverengimsi veya mor yapraklı salatalar
Yağlı salatalar (Butter)
Baş oluşturan yağlı salatalar (Butter head)
Açık yeşil ve koyu yeşil yapraklı yağlı salatalar
Yeşil üzerinde kahverengimsi renkli yapraklı yağlı salatalar
Kahverengimsi mor yapraklı yağlı saltalar
Baş oluşturmayan yağlı salatalar
Açık yeşil ve koyu yeşil yapraklı yağlı salatalar
Yeşil üzerinde kahverengimsi renkli yapraklı yağlı salatalar
Kahverengimsi mor yapraklı yağlı saltalar
Marullar (Romaine= Cos)
Göbek oluşturan marullar (Yedikule, Lital)
Açık yeşil ve koyu yeşil yapraklı göbekli marullar
Kahverengimsi- mor yapraklı göbekli marullar
Göbek oluşturmayan (Karamarul)
Açık yeşil ve koyu yeşil yapraklı göbeksiz marullar
Kahverengimsi-mor yapraklı göbeksiz marullar
Morfolojik Özellikler
Marul salata
Marul ve salatalar tek yıllık, yaprakları yenen, serin iklim ve uzun gün
sebzelerindendir. Sonbahar, ilkbahar ve kış aylarında üretimi
yapılmaktadır.
K ö k:
Salata marullar kuvvetli ve oldukça derine giden etli bir kazık köke sahiptir.
Besin deposu şeklinde olan kazık kökün üzerinden bol miktarda saçak kök
oluşur. Saçak kökler doğrudan kazık kök üzerinden çıkar ve 20-30 cm derinlikte
dağılmış durumdadır. Tohum üretiminde, çiçeklenme aşamasındaki bitkilerde
uygun toprak ve çevre şartlarında kazık kök 1-1.5 m derinliğe kadar inebilir.
G ö v d e:
Marulda gövde rozet şeklindeki yaprakların ortasından gelişir. Yetiştiricilikte
gövdenin gelişmesine izin verilmez. Günlerin uzaması ve sıcaklığın artması ile
birlikte, yaprakların, göbeğin yada başın içinden gövde uzayarak yükselir ve
80-100 cm’ye ulaştıktan sonra yaprak koltuklarından yan sürgünleri ve
çiçekleri oluşturur. Gövde üzerindeki yapraklar aşağıdan yukarıya doğru
azalır ve küçülür.
Marul salata
Yaprak lar :
Renk, büyüklük, şekil, düz yapı, kıvırcık yapı, uzunluk, genişlik,
etlilik gibi birçok karakter bakımından farklılık göstermektedirler
Yaprak büyüklüğü: Büyük, orta, küçük
Yaprak şekli: Yuvarlak, oval yuvarlak, basık yuvarlak, basık,
uzun ve orta uzun
Yaprak rengi: Koyu yeşil, açık yeşil, sarımtırak yeşil,
kahverengimsi yeşil, vişne rengi, açık ve koyu kırmızı ve dağnık
mor lekeler
Kıvırcıklık: Düz hafif kıvırcık (Dalgalı), orta kıvırcık ve tam kıvırcık
Damarlılık: Belirgin damarlı, damarları belirsiz (Tercih edilir)
Bazı marullarda, yaprakların alt yüzeylerinde tüyler
bulunabilmektedir
Marul salata
Baş
v e G ö b e k:
Marullarda iç içe sarmış yaprakların oluşturduğu yapıya
göbek, salatalarda ise baş denilmektedir. Marullarda, ilk 56 dış yapraktan sonraki yapraklar uzun elips şeklinde içe
doğru kapanarak göbek oluştururlar. Salatalarda ise yine
ilk 5-6 yapraktan sonra lahanalara benzer şekilde 25-30
adet yaprak sarılarak baş oluştururlar. Başlar, yuvarlak,
basık-yuvarlak, uzun-yuvarlak veya elips şeklinde
olabilmektedirler. Salata başları lahanalar kadar sıkı
olmamaktadır. Sıkı başlı (Tercih edilen) ve gevşek başlı
çeşitler vardır.
Göbeklerde ve başlarda bulunan
yaprakların renkleri dıştan içe doğru açılırlar, bazen
beyaza kadar varabilir. Bazı marul tipleri hiç baş yada
göbek oluşturmaz bunlara yaprak marullar denir. Rozet
şeklinde sıkıca dizilmiş yapraklardan oluşurlar.
Marul salata
Ç i ç e k l e r:
Uzun gün ve yüksek sıcaklık şartlarında marul generatif faza geçer.
Ticari yetiştiricilikte en önemli sorundur. Çiçek sapı oluşturmaya
başlayan marullarda acılaşma başlar. Erkenci ve kışlık çeşitler daha
erken çiçeklenirken, yazlık ve geçci çeşitler daha geç
çiçeklenmektedirler. Sapa kalkmaya en duyarlı tipler kıvırcık
salatalar, sonra göbekli salatalar ve sonra da baş salatalardır. Çiçek
sapı oluştuktan sonra her dalın ucunda demetler (15-25 adet)
halinde çiçekler oluşur. Marulun çiçekleri erseliktir. Çiçekler genelde
sarı ve açık sarı renklidir. Ancak kırmızı renkli tiplerde kırmız, sarı
kırmızı, veya benekli kırmızı olabilmektedir. Taç yaprak sayısı 10-17
arasında değişmektedir. Dişi organ, iki gözlü bir yumurtalık, tek bir
stil ve iki parçalı bir stigmadan oluşmaktadır. Erkek organların
anterleri birleşmiş ve stilin etrafında bir boru şeklindedir.
Çiçeklenme aşağıdan başlar ve dıştan içe doğru olur. Marul % 100
oranında kendine döllenir. Çiçek sabah erken saatlerde açar ve
tozlanma döllenme öğleden önce olur. Dişicik tepesi anter
borusunun içinden geçerek dışarı çıkar ve tozlanma gerçekleşir.
Marul salata
Meyve
Tozlanma ve döllenmeden sonra, çiçeğin yumurtalığında tek tohumlu
meyveler oluşur, iklim şartlarına bağlı olarak çiçeklenmeden 3-5 hafta
sonra tohumlar olgunlaşır.
Tohum
Tohumlar yassı ve uzunluğuna oluklu uç tarafı çıkıntılıdır. 3-6 mm
uzunluğunda, 0.8-1 mm genişliğinde ve 0.3-0.6 mm kalınlığındadır.
Tohum rengi kirli beyaz, sarı, krem, kahverengi ve siyah
olabilmektedir. 1 gram tohumda 600-1000 adet bulunur. Tohumlar
canlılıklarını 4-5 yıl korur. Tohumlarda dormansi vardır. Hasattan
hemen sonra çimlenme performansı düşüktür. Soğuk, GA, kırmızı
ışık ve CO2 uygulamaları ile ortadan kaldırılabilir. En çok uygulananı
soğuk uygulamasıdır (4 oC’de 1-2 gün bekletmek). Optimum çimlenme
sıcaklıkları 18-21oC’dir. 26oC’nin üzerinde çimlenmede sorunlar
yaşanır. Salata ve marullarda ışık şiddeti azaldıkça çimlenme olumsuz
etkilenir.
EKOLOJİK İSTEKLER
Marul salata
İ k l i m İ s t e k l e r i:
Ülkemizde yıl boyu marul üretimini sınırlayan en önemli faktör yaz
aylarındaki gün uzunluğu ve yüksek sıcaklıktır. Gün uzunluğu
bakımından “uzun gün”ve “gün nört” olmak üzere iki gruba
ayrılabilir. Sonbahar, ilkbahar ve kış aylarında yetiştirilen çeşitler gün
uzunluğu 17-18 saat olduğunda hemen generatif faza geçerler. Bu
çeşitler 11-14 saat gün uzunluğunda çiçeklenmezler. 10 saatlik gün
uzunluğunun altında devamlı vegetatif aşamada kalırlar. Gün nört
çeşitler gün uzunluğundan etkilenmez ancak yüksek sıcaklık kaliteyi
bozduğu için yayla yerlerde yetiştirilmelidir.
Marul tohumları 5-25oC’de çimlenirler, opt çimlenme sıcaklığı 15
oC’dir. Bitki gelişme sıcaklığı ise 12-15 oC olmalıdır. Bazı kışlık çeşitler
0 ve -5 oC’ye kadar dayanabilmektedirler. Yeni diklen fideler, soğuğa
baş yada göbek oluşturmuş marullardan daha toleranttır.
Marul salata
T o p r a k is t e k l e r i:
Marullar toprak istekleri bakımından çok seçici değildirler. Hafif
topraklardan killi topraklara kadar geniş bir spektrumda
yetişebilmektedirler. Ancak, derin köklü olduğu için derin, drenajı
iyi, OM’ce zengin kumlu tınlı topraklar marul üretimi için idealdir.
Toprak pH’sı 6.0-7.0 arasında olmalıdır. Asit toprakları sevmez ve
pH 5.6’nın altında yetiştirilmemesi gerekir. pH’nın 7.0’den yüksek
olması da verimde önemli düşüşler sebep olur. Topraktaki
tuzluluğa karşı hassastır.
YETİŞTİRME Ş EKLİ
Toprak hazırlığı, ekim-dikim
Doğrudan tohum / fide dikimi şeklinde üretilmektedir.
Doğrudan tohum ekimi ile üretim
Marul salata
Geniş alanlarda ve makinalı tarımın yoğun yapıldığı alanlarda
uygulanmaktadır. Normalde salata ve marulların tohumları çok
küçük olduğu için toprak çok iyi işlenmeli ve inceltilmelidir. Hafif
bünyeli topraklar tercih edilmelidir. Toprak hazırlığından sonra
tohum mibzer ile ekilir. Tohum ekiminde sıra üzeri mesafelerin
ayarlanmasında sıkıntılar vardır. Bu sıkıntıyı aşmak için kaplanmış
tohumlar kullanılmaktadır. Tohumlar kendi ağırlık ve hacimlerinin
10-15 katı kadar kaplayıcı maddelerle kaplanmaktadır ve kolayca
ekilebilmektedir.
Doğrudan kaplanmamış tohum ekiminde SA 30-40 cm, 4-5 cm SÜ,
kaplanmış tohumlarda SÜ mesafe 15-20 cm olabilmektedir.
Kaplanmış tohumlarda, çıkıştan sonra 3-4 yapraklı aşamada
yapılan seyreltme ortadan kaldırılmış olmaktadır. Ekimden 8-10
gün sonra çıkış olur ve 3-4 yapraklı aşamada seyreltme yapılır.
Ekim düze yada tahtalara yapılabilir. Sıra aralarında yüzlek yapılan
çapa ile yabancı ot mücadelesi yapılır ve kaymak tabaksı kırılır.
Fide ile üretim
Marul salata
Fideler tahta yada tavalarda yetiştirilir. Son bahar üretimi için ise
tohumlar Ağustos Eylül aylarında ekilir. Tavalar yada tahtalar işçilerin
rahat çalışabileceği genişlikte hazırlanır. Toprak iyice inceltilir. Tohum ya
serpme yada sıraya m2 ‘ye 2-3 g tohum gelecek şekilde ekilir. Ekimden
sonra tohumların üzeri 1 cm harç ile kapatılır ve baskı tahtası ile bastırılır
ve bolca sulanır. Çıkıştan sonra eğer çok sık çıkış olmuş ise 2-3 yapraklı
aşamada 1-2 cm aralıklar ile seyreltilir. Seyreltilen fideler başka bir yere
dikilerek değerlendirilebilir. Yabancı ot, hastalık ve zararlı mücadelesi
yapılmalıdır. Yaklaşık 1 ay içerisinde fideler dikime gelir.
Bahar döneminde yapılan yetiştiricilikte tohum ekimi Ocak-Şubat
aylarında açıkta, tünel altında yada serada yapılabilir. Fidelerin dikime
gelmesi 40-50 gün alabilir. Son yıllarda viyolerde topraklı fide ile üretimde
gelişmeye başlamıştır.
Dikim ya sırtlara yada tahtalara yapılmaktadır. Sıra arası mesafe 30-40 cm
sıra üzeri mesafe 15-20 cm olmalıdır. Baş oluşturmayan çeşitler
oluşturanlara göre daha seyrek dikilmelidir.
Masuralarda boyun kısmına dikim yapılır. Masuralara su verilir ve fidelerin
büyüme noktası su altında kalmayacak şekilde dikim yapılır.
Tahtalarda fideler 4-5 sıra olarak dikilir. Sulama yöntemi olarak damla ve
yağmurlama sulama kullanılır.
Dikim şekilleri
Kuruya dikim
Çamura dikim
Topraklı fide iledikim
B a k ı m İ ş l e m l e ri
Marul salata
Çaplama: Fide ile üretimde
4-6 yaprak aşaması Hafif bir çapamla (YO kontrolü, kaymak kırma,
havalandırma)
8-10 yaprak aşaması Derin bir çapa işlemi (I. Çapadaki amaçlar ile)
İlkim ve bölge şartlarına göre III. Bir çapa yapılır yada yapılmaz. Sıra
araları kapandıktan sonra çaplama işlemi yapılmaz.
Doğrudan tohum ekiminde çapalama daha önemlidir (YO ile
rekabetten dolayı). Çapalama sayısı artabilir. Sıra araları başlangıçta
makine ile yapılabilirken, sıra üzeri elle yapılır.
Sulama:
Masuralarda salma, tahta veya düzde yapılan üretimde damla yada
yağmurlama sulama kullanılır. Geç sonbahar, kış ve ilkbahar üretiminde
bitkiler su ihtiyacının yağışlardan karşılar. Yaz sonu, sonbahar başı ekim
yada dikimlerinde sulama önemlidir.
Gübreleme
Organik gübrelemeyi çok sever. Fide dikiminden önce dekara 4-5 ton ÇG
verilir. Yetiştirme döneminde şerbet verilebilir.
Dekara: 10-20 kg N, 10-12 kg P2O5, 18-20 kg K2O
Potaslı ve fosforlu gübrelerin tamamı ile azotlu gübrenin yarısı taban
gübresi olarak, azotun kalan kısmı yetiştirme dönemi ortasında verilir.
Marul salata
Başların bağlanması
Geniş alanlarda uygulanan bir işlem değildir. Küçük işletmelerde veya
aile bahçelerinde göbek oluşum aşamasında yaprakların uç kısımlarından
bağlanması işlemidir.
T a r ı m s a l S a v a ş ı m:
Hastalıklar: Mildiyö, Beyaz küf, gri küf, Bakteriyel çürüklük,
Sklerotinia, Fidelikte çökerten, Çeşitli virüslerden
kaynaklanan hastalıklar.
Zararlılar: Salyangoz, tel kurtları, nematodlar, beyaz
sinekler, yaprak bitleri, prodenya
Yabancı ot kontrolü de önemli işlemlerdendir. Genelde
çapalama ile yapılmaktadır.
Fizyolojik sorun: Tip burn (Ca eksikliği ve su düzensizliği)
Marul salata
Olgunluk Hasat ve Dep olama
Olgunlaşma süresi:
Dikim – hasat erkenci çeşit 55-60 gün
Dikim - hasat geçci çeşit
90-120 gün
Baş salata: baş oluşumunun tamamlanması, başın çeşide has rengi ve
büyüklüğü alması hasat olgunluğunu gösterir.
Göbekli marullar: Göbeğin çeşide has büyüklüğü alması.
Yaprak salatalar: Ortalama çeşit iriliğini almış olmak.
Her üç grupta da çiçek sapının oluşmaya başlaması hasat zamanın
geçmiş olduğunu işaretidir.
Hasat küçük işletmelerde elle, büyük işletmelerde makine ile
yapılmaktadır. Elle hasat aşamalı olarak yapılabilirken, makine ile bir
seferde yapılmaktadır. Kökler toprak seviyesinden kesilerek hasat
edilir. Hasat anında dış yapraklar mümkün olduğunca az
kopartılmalıdır.
Marul salata grubu sebzeler depolanmadan en kısa sürede
pazarlanmalıdır. Ancak 0 oC’de %95 nemde 2-3 hafta muhafaza
edilebilir.
Marul salata
Verim
Birim alandan alınan bitki sayısı dikkate alınmaktadır.
Ülkemiz şartlarında 7000-8000 adet bitki/dekar verim
alınmaktadır.
Tohum Üretimi
Bitkiler çiçeklenme aşamasına gelmeden hemen önce tip dışı
bitkiler tarladan uzaklaştırılmalıdır. Marul her ne kadar kendine
döllenen bir bitki de olsa 200-300 m mesafe izolasyonu konmalı ve
yabaniler var ise uzaklaştırılmalıdır. Çiçeklenmeden yaklaşık 3-4
hafta sonra (tohumların % 50’si olgunlaşmıştır) bitkiler toprak
yüzeyinden kesilerek gölge bir yere kurutulmak üzere alınır.
Tohumların olgunlaştığı beyaz tüylerin görülmesi ile anlaşılır.
Olgun tohumların dökülmemesine önem gösterilmelidir. 2-3 hafta
kurutulan bitkilerde kuru tohum çıkartma yöntemi ile tohumlar
çıkartılır. Makinalı hasatta tohum kaybı fazla olur.
Optimum bakım şartlarında 50-75 kg/da tohum elde edilir.
Download

Marul