POREKLO ALBANSKOG JEZIKA
Za nauku ostaje i dalje otvoreno pitanje o pra-albanskom jeziku. Međutim, kada je
reč o paleobalkanskom poreklu Albanaca, srpski arheolog Milutin Garašanin je 1986.
izričito konstatovao da o tome “ne može biti sumnje, iako je ono u smislu supstrata za
koji se vezuju i teritorije na kojoj su nastali predmet brojnih diskusija i podeljenih
mišljenja”.
Većina svetskih lingvista smatra da su Albanci potomci “poluromanizovanih
Ilira”, a da njihov jezik predstavlja prvi stadijum romanizacije ilirskog za razliku od
romanskih jezika na drugim područjima Balkana kod kojih je taj proces išao do kraja.
Takav zaključak prvi je izveo švedski istoričar Hans Erik Tunman (Thunmann, 17461778), u studiji “Istraživanja za istoriju naroda Istočne Evrope” (“Undersuchunger liber
di Geschichte der Östlichen europäischen Völker”, 1774). Tu hipotezu je podržao jedan
od prvih albanologa austrijski naučnik i diplomata Johan Georg fon Han (1811-1869) u
kapitalnom delu “Albanske studije” (Albanesische Stidien, 1854).
Srpski filolog i balkanista Milan Budimir (1891-1975) ukazao je da su mnoga
pitanja u vezi s jezikom starih Ilira otvorena, jer “naše neznanje dolazi otud što od ilirskih
govora znamo samo za veliki broj ličnih i geografskih imena, a ne raspolažemo nikakvom
ilirskom rečenicom”. Bez rečenice, tvrdi on, “ne može se odrediti karakter nekog jezika,
iz prostog razloga što su, dijalektički posmatrano, rečenice starije od reči”. Njegov
zaključak o poreklu albanskog jezika je sledeći: “Stoga lingvistički preci arbanaskog
jezika spadaju u onu grupu koju čine indoevropski Pelasti na antičkom Balkanu i koja se
mora smatrati izuzetno arhaičnom i konzervativnom. Starija naselja arbanaskih predaka
ne mogu biti daleko od planine Scardus /Skrad, p.a./...”
Austrijski albanolog Norbert Jokl (1887-1942) napominje da “bilo kako bilo,
vidimo da se ostaci jezičkog nasleđa drevnih balkanskih jezika, Ilira i Tračana, usko
vezuju sa albanskim jezikom”. Po srpskom lingvisti Henriku Bariću (1888-1957) “među
epohom indoevropskog prajezika i epohom samostalnog razvitka arbanaškog jezika mora
da je postojala jedna epoha u kojoj se razvio jedan od prajezičkih dijalekata, od koga su,
u istorijsko doba, ostala dva krajnja sektora: arbanaški i jermenski, dok su posredni
sektori, trački (bliže arbanaškom) i frigijski (bliže jermenskom), iščeznuli”.
Danski indoevropeista Holger Pedersen (1867-1953) zastupao je mišljenje da se
albanski jezik nalazi negde između jermenskog i balto-slovenskog, ali “izgleda da je bliži
jermenskom nego li balto-slovenskom”. Albanski lingvista Ećrem Čabej, pak, ukazuje da
albanski jezik u priličnoj meri ima dodirnih tačaka sa starim balto-slovenskim jezikom, a
parcijalno sa keltskim, germanskim, grčkim i jermenskim.
Nemački istoričar Georg Štatmiler (G. Stadtmüller, 1909-1985) navodi da je praalbansko jezičko ostrvo kao reliktno područje, koje je “upravo delimično, da ne kažemo
napola, romanizovan jezik”. Međutim, napominje on, “prodor Slovena (oko 600. godine),
ipak je naglo prekinuo progresivni proces romanizacije i tako spasao osobenost jezika i
narodnosti pra-Albanaca”.
Ruski arheolog Valentin Vasiljevič Sjedov, prilikom boravka u Beogradu, na
pitanje novinara beogradskog lista Blic (2. XI 2000) “ko su Albanci, odakle su došli i od
kada su ovde”, odgovorio je: “Sadašnji Albanci su ostaci Ilira koji su živeli na ovim
prostorima. Obrazovali su se u prošlosti u južnom delu Albanije, a potom su se postepeno
širili na druge prostore ... u 8. i 9. veku, a njihov jezik na osnovu malobrojnih sačuvanih
zapisa vodi poreklo od ilirskog jezika”.
Ruska lingvistkinja Agnija Vasiljevna Desnickaja (1912-1992) navodi da je u
prvim vekovima n.e. na tlu Albanije nastalo međujezičko prožimanje starinačkog i
romanizovanog balkanskog stanovnoštva zbog čega se množe reći da latinska leksika u
albanskom jeziku ne predstavlja pozajmljeni nego supstratni deo, za razliku od slovenske
leksike koja je u albanski jezik počela da prodire u VII-VIII veka i predstavlja “lako
uočljiv pozajmljeni sloj već uobličenog albanskog jezika”.
U relevantnoj naučnoj literaturi dominira pet hipoteza o poreklu albanskog jezika:
(1) Ilirska hipoteza → 1774: Hans Tunman (Hans Erick Thunmann), 1811:
Martin Lik (Martin Leake), 1854: Johan fon Han (Johannas Georges von Hahn), 1861:
Franc Miklošič (Franz Miklosich), 1882: Gustav Majer (Gustav Meyer), 1894: Holger
Pedersen, 1960: Ećrem Čabej (Eqrem Çabej), 1973: Vaclav Cimohovski (Waclaw
Cimochowski) i dr. Poznati ilirog Hans Krae (Hans Krahe), koji je 1925. zastupao ovu
hipotezu, koju je u kasnijim radovima doveo u pitanje.
(2) Tračka hipoteza → 1891: Karl Paul (Carl Pauli), 1893: Vilhelm Tomašek
(Wlhelm Tomaschek), 1898: Herman Hirt (Hermann Hirt), 1921: Maks Fasmer (Max
Vasmer), 1927: Gustav Vajgand (Gustaw Weigand), 1938: Julius Pokorni (Julius
Pokorny), 1954: Henrik Barić, 1957: Dimitar Dečev, 1960: Ivan Popović, 1994: Gotfrid
Šram (Gottfried Schramm) i dr.
(3) Ilirsko-tračka hipoteza → 1911: Norbert Jokl (Norbert Jokl), 1925: Pol
Krečmer (Paul Kretschmer), 1940: Vitore Pisani (Vittore Pisani), 1950: Milan Budimir,
1988: Rolf Ködderitzsch i dr.
(4) Dako-mezijska hipoteza → 1960: Vladimir Georgiev.
(5) Hipoteza o samosvojnom razvoju → 1964: Valter Porcig (Walter Porzig),
1966: Erik P. Hemp (E. P. Hamp), 1987: Agnesa Desnickaja i dr.
Da albanski jezik pripada porodici indoevropskih jezika, prvi je u lingvističkoj
nauci konstatovao nemački indoevropeista Franc Bop (Franz Bopp, 1791-1867), najpre u
jednom predavanju na Akademiji nauka u Berlinu 1843. godine, a zatim u studiji O
albanskom jeziku i njegovim srodnim jezičkim vezama (“Ueber das Albanesische in
scinen verwandtschaftlichen Bezichungen”, 1854). Naučnu verifikaciju o pripadnosti
albanskog jezika indoevropskoj porodici dao je Gustav Majer u svojim radovima 18801890. godine.
Srpski lingvista Vanja Stanišić navodi da se “albanski jezik pokazuje kao član
severne grupe indoevropskih jezika, ali s nekim odlikama pomenute južne grupe [ilirski
jezik], koji bi u kontekstu istorijskih činjenica mogle da se dovedu u vezu s trojanskim
Dardancima, Frigijcima i Mizima”.
Nemački filozof Gotfrid Lajbnic (Gozfried Leibnitz, 1646-1716), koji se
interesovao za albanski jezik i njegovo poreklo, pisao je prijatelju M. V. La Krozeu (La
Crose), glavnom bibliotekaru u Berlinu, da treba praviti razliku između reči koje potiču iz
tog jezika od onih koje su pozajmljenice iz drugih jezika. Lajbnic je uočio da je albanski
jezik posve različit od grčkog, latinskog, slovenskog i drugih jezika, ali da ima mnogo
latinizama i srodnih reči s nemačkim, slovenskim, keltskim, grčkim i jermenskim
jezikom. Do tog zaključka je došao listajući knjige albanskih pisaca iz XVII veka (Frang
Bardhi, Pjeter Budi).
Crnogorski filolog Gracijela Čulić navodi da upravo “tipovi nadgrobnih
spomenika i natpisi ukazuju na ilirski etnički i kulturni supstrat koji se opirao
romanizaciji” i da “ilirska imena na epigrafijama zapravo su jedini sigurni tragovi o
Ilirima na balkanskim prostorima”. Hrvatski ilirolog Duje Rendić-Miočević upozorava da
se neka od njih smatraju ilirskim “možda samo zato što se pretežno javljaju na ilirskom
etničkom području, isto kao što su i neka, u biti neilirska, imena pripadala kasnije
ilirskom onomastiku”. Međutim, mađarski albanolog Ištvan Šuc iznosi hipotezu da su pre
dolaska Ilira i Grka, na području Dalmacije i južne Albanije, ostavili su za sobom blede
ali vidljive tragove Derviopi, ili kako su ih zvali Grci – Dryopi. Jedan od tih tragova je
vigezimalni sistem brojanja, u kome 20 predstavlja osnovni broj (20, 40, 60...), koji nije
poznat ni kod jednog drugog balkanskog naroda.
O sukcesivnom razvoju albanskog jezika u rimsko doba svedoče reči iz
hrišćanske terminologije koje su u najvećem broju latinskog porekla, a jedan manji broj
vizantijskog. Imajući u vidu njihove fonetske korene i fonetsku transformaciju u
albanskom jeziku, lingvisti se slažu da su mnoge od njih pozajmljenice iz starog latinskog
jezika. Činjenica da nema nijedne pozajmljenice iz sloveskih jezika govori da je ta
terminologija već bila formirana pre dolaska Slovena.
U Istoriji Srba (1922), češki istoričar Konstantin Jireček napominje da se Albanci
u srednjem veku javljaju “kao starohrišćansko stanovništvo više varoške kulture, koje je
mnogo bliže Grcima i dalmatinskim Romanima nego novokrštenim Srbima”. Sličnog je
mišljenja i hrvatski albanolog Milan Šuflaj koji ističe da “vlastita njihova imena pokazuju
na starohrišćansko pučanstvo s pretežito varoškom kulturom, koja je bila bliže
bizantinskim Grcima i dalmatinskim Romanima nego li Slovenima”.
Na osnovu istraživanja velikog broja svetskih i albanskih lingvista, o
etimološkom poreklu reči albanskog jeziku izveli smo sledeći aproksimativni statistički
zaključak:
(1) da preko 2000 albanskih reči potiče od proto-indoevropskog korena, koliko
navodi albanski lingvista Bahri Beci;
(2) da oko 50 reči potiče iz predindoevropskog perioda;
(3) da oko 40 reči potiče iz starogrčkog, većinom iz dorskog dijalekta, od kojih
jedan broj je u albanskom sačuvao stari oblik koji ne poznaje savremeni grčki jezik;
(4) da je oko 30 reči ilirskog porekla, od ukupno 1000 sačuvanih ilirskih reči i
toponima;
(5) da je oko 15 reči tračkog porekla;
(6) da se oko 30 reči može dovesti u vezu s jezicima Mesapa, Veneta i Etruraca;
(7) da je oko 600 reči latinskog porekla, od kojih oko 60 iz starog latinskog (do
IV veka n.e.), a za 82 reči može se reći da je usvojio samo albanski jezik a ne i drugi
romanski jezici;
(8) da oko 60 reči potiče iz staroslovenskog jezika (pre XII veka);
(9) da je 540 reči pozamljeno iz slovenskih jezika (crkvenoslovenskog, srpskog,
bugarskog, makedonskog), koliko je obuhvatio Gustav Majer;
(10) da je oko 840 novogrčkog porekla, koliko je obuhvatio Gustav Majer;
(11) da je 1180 reči turskog porekla, koliko je obuhvatio Gustav Majer;
U istraživanju koje je sprovedeno tokom 60-ih godina prošlog veka, od 1424 reči
koje se najčešće koriste u albanskom jeziku, 667 smatraju se autohtonim, narodnim
albanskim rečima, a 757 ubrajaju se u pozajmljenice. Zavisno od tematske oblasti, varira
prevaga između autohtonih reči i pozajmljenica. Domaća leksika u odnosu na
pozajmljenice dominara u sledećim tematskim oblastima:
konfiguracija ambijenta
atmosferske pojave
narodna astronomija
vreme (trajanje), brojevi i nazivi boja
biljni svet
stočarski termini
delovi čovečjeg tela i njihove funkcije
34 : 17
30 : 14
9:4
50 : 28
66 : 47
63 : 45
90 : 67
(51)
(44)
(13)
(78)
(113)
(108)
(157)
70 : 75
48 : 50
74 : 100
43 : 115
34 : 47
6 : 40
34 : 66
12 : 22
(145)
(98)
(174)
(158)
(81)
(46)
(100)
(34)
Pozajmljenice dominiraju u sledećim oblastima:
životinjski svet
čovečji život
odeća, toaleta, ishrana
stanovanje i kućni predmeti
poljoprivredni termini
biljne kulture
zanatski termini
more, plovidba i ribolov
narodno verovanje
4 : 20
(24)
Ne postoji nijedan autohtoni albanski naziv za metale.
U indoevropskom jezičkom stablu albanski jezik zauzima zasebnu granu u grupi
“satem” zajedno s indo-iranskim, jermenskim i balto-slovenskim jezicima. Za razliku od
ilirskog jezika koji pripada grupi “kentum”, u kome su prajezički palatali zamenjeni
velarima, početkom II milenijuma u albanskom jeziku guturalni palatali /k^/, /ĝ/ i /ĝh/
zamenjeni su sibilantima /th/ i /dh/. Pomenuti glasovi su, kako smatraju etimolozi, u
albanskom jeziku evoluirali u predrimsko vreme od glasova /ć/ i /dž/ najpre u /š/ i /ž/, a
zatim u /th/ i /dh/. U slovenskim jezicima /k/ i /g/ evoluirali su u sibilant /s/, a /z/ i /š/
u /ž/.
Albanski jezik se pod tim imenom (“lingua albanesca”) prvi put pominje u
jednom dubrovačkom sudskom dokumentu 14. jula 1285, u kome se na latinskom kaže:
“Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca” (“Čuo sam jedan glas
kako sa planine doziva na albanskom”). Te reči je izgovorio izvesni Mateus, sin Markov
iz Menče, koji je na sudu posvedočio da je čuo glas onoga koji je pokrao kuću Petra del
Volčio u Belanama.
Jedan anonimni autor, verovatno fratar domenikanskog reda, u opisu svoga
putovanja po Balkanu 1308. godine navodi: “Gorepomenuti Albanci imaju jezik koji se
razlikuje od latinskog, grčkog i slovenskog, tako da se uopšte ne razumeju sa drugim
narodima”. (“Habent einim Albani prefati linguam distanctam a latinis, grecis et slavis ita
quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus.”)
Prvo svedočenje o postojanju pisanih tekstova na albanskom jeziku predstavlja
izveštaj iz 1332. godine barskog nadbiskupa Francuza Gulielma Adama (Guilelmus
Adae) koji je uputio Papi Jovanu XXII: “Iako Albanci imaju sasvim različit jezik od
latinskog, oni se ipak služe latinskim pismom i knjige su im pisane njime”. (“Licet
Albanenses aliam omnino linguam latinam habeant et diversam, tamen litteram latinam
habent in uso et in omnis suis libris.”)
Biograf i savremenik čuvenog albanskog vojskovođe Đerđa Kastriota
Skenderbega, albanski humanista iz XIV veka Marin Barleti (Barleci), pominje
srednjevekovne albanske hronike za koje kaže da su pisane na domaćem jeziku (“in
vernacula lingua”). Međutim, nije sačuvan nijedan od tih rukopisa. Sâm Skenderbeg u
pismu princu od Taranta, Đovanu Antoniju de Orsiniju, datiranom 30. oktobra 1460.
godine, navodi da “ukoliko naše hronike ne lažu, mi se zovemo Epiroti”, što navodi na
zaključak da su postojali rukopisi pisani na albanskom jeziku.
Prvi sačuvani pisani trag na albanskom jeziku potiče od nadbiskupa Drača
Paulusa Angelusa, bliskog Skenderbegovog saradnika, koji na latinskom (1462) navodi
da ako nema sveštenika, krštenje može da obavi i laik izgovarajući na albanskom
molitvu: “Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit” (“Ja te krstim u ime Oca i
Sina i Svetoga Duha”). Pošto su latinski i grčki smatrani za kanonske jezike. Tadašnje
najmoćnije verske organizacije onemogućavale su razvoj albanskog jezika.
U srednjem veku se u delima raznih evropskih pisaca pominju poneke albanske
reči. U komediji venecijanskog pisca Tomaza de Meza (Tommasa de Mezzo) “Epirot”
(1483), u 11. sceni, glavni lik Epirot Damascenus izgovara na albanskom kletvu
“dramburi te clofto goglie”, koja u savremenom albanskom glasi “t’u trembtë goja”
(“usta ti zadrhtala”). Nemački putopisac Arnold fon Harf, koji je 1496. obišao neka
područja gde žive Albanci (Ulcinj, Drač, Sezan), zabeležio je nemačkom ortografijom 26
reči, 8 fraza i nazive brojeva na albanskom od 1 do 10, 100 i 1.000. Taj mali albanskonemački rečnik prvi put je objavljen tek 1860. u Kelnu.
Prvu knjigu na albanskom, o kojoj se zasada zna, Meshari /Mešari/ (Misal, 1555),
objavio je albanski katolički sveštenik Đon Buzuku. Ona sadrži prevode s latinskog
jezika tekstova za božju službu (Jevanđelje, brevijar i katehizis), namenjeno za albanske
katoličke sveštenike. Štampana je dvostubačno u formatu 20x14 cm, a od prvobitnih 220
sačuvano je 188 stranica. Autor se koristio latiničnim pismom, uz upotrebu 5 ćiriličnih
slova iz srednjevekovne srpske i bosanske azbuke kojima su označeni glasovi kojih
nemaju latinski i italijanski jezik: ćirilično “ć” za slova /ć/ i /đ/, “ksi” za /th/ i /dh/,
izvrnuto ćirilično “z” za /z/ i /dz/ i grafemu iz bosanske ćirilice za “u”. Uglasti slovni
znak “” iz glagoljice za slovo /v/, Buzuku navodi 13 puta uz slovo /u/ (“u”), i to
samo uz reč “glad” (alb. uri, skraćeno u), verovatno kao apotropejski znak. Ubrzo po
štampanju, Vatikan je ovu knjigu stavio u indeks zabranjenih dela. Obimnost Misala i
gramatička konzistentnost navode na zaključak da je latinično pismo već bilo u upotrebi
u XV veku. I u ostalim knjigama i rukopisima na albanskom u XVI i XVII veku, čiji su
autori uglavnom katolički sveštenici, takođe su korišćeni pomenuti ćirilični slovni znaci,
s neznatnim modifikacijama.
Zavisno od strane političke dominacije, na albanskom jeziku su u srednjem veku
pisane i štampane knjige u raznim varijantama latinskog, grčkog, slovenskog i turskoarapskog pisma. Ti alfabeti su se razlikovali po broju slova. Prvi rečnik latinsko-albanski,
koji je sastavio albanski biskup Frang Bardi (Bardhi), štampan je latinicom 1635. godine
u Rimu. (Sadrži oko 2.500 albanskih reči i 113 poslovica). Prva gramatička zapažanja o
albanskom jeziku datiraju iz 1710. godine od nepoznatog autora, na kraju malog
italijansko-albanskog rečnika (Dizionario italiano et albanese per alfabeto). Ovaj rečnik
je tek u novije vreme objavljen. Anonim iz Elbasana u XVII veku sastavio je pismo od 56
originalnih grafema.
Prvu štampanu gramatiku sastavio fratar Frančesko Maria da Leče (Da Lecce)
1716. godine u Rimu Gramatičke napomene o albanskom jeziku (228 stranica). U XVIII
veku bilo je više informativnih gramatičkih zapisa o albanskom jeziku u knjigama i
člancima raznih stranih lingvista i etnologa. Jedno od najzapaženijih radova je svakako
rad od stotinak strana “Prilog za gramatiku toskijskog dijalekta” austrijskog konzula u
Janjini J. G. fon Hana u Albanskim studijima (1854).
Download

rada lektorke Nailje Malja Imami