Stručni konsultant: Vesna Kopanja
SA “Pergament”
Zrenjanin, Pupinova 21
U saradnji sa:
SADRŽAJ
SADRŽAJ
1.
LISTA SKRAĆENICA
2.
1.
UVOD
3.
2.
STRATEŠKO PLANIRANJE
4.
3.
SPROVOĐENJE STRATEGIJE
7.
4.
MONITORING I EVALUACIJA
9.
5.
INDIKATORI REZULTATA I IZLAZNIH PARAMETARA
15.
6.
ORGANIZACIONE STRUKTURE ZA MONITORING I EVALUACIJU
23.
7.
MONITORING SPROVOĐENJA I IZVEŠTAVANJE
24.
8.
LITERATURA
27.
Aneks 1.: Monitoring sistem i indikatori
28.
a.) Definicije
28.
b.) Indikatori za praćenje rodne ravnopravnost
39.
c.) Indikatori politika za praćenje razvoja i funkcionalnost institucionalnog okvira i
rodnu ravnopravnost
39
d.) Sistematizacija indikatora prema oblasti i izvoru prikupljanja podataka
40.
Aneks 2: Matrica indikatora za formiranje buduće baze rodno senzitivnih podataka
za praćenje položaja žena i unapređenje rodne ravnopravnosti u Srbiji
44.
1
LISTA SKRAĆENICA
ADA
Austrijska Razvojna agencija
CA
Ugovorno telo (Contracting Authority)
CBA
Analiza troškova i koristi (Cost-Beneft Analysis)
DG ENV
Generalni direktorat za životnu sredinu
DG REGIO
Generalni direktorat za regionalnu i urbanističku politiku
EIA
Procena uticaja na životnu sredinu
EU
Evropska unija
EUD
Delegacija Evropske unije
FIDIC
Međunarodni savez inženjera konsultanata
FS
Studija opravdanosti (Feasibility study)
GIOS
Godišnji izveštaj o sprovođenju
I PA
Instrument pretpristupne pomoći
IBRD
Međunarodna banke za obnovu i razvoj
IPA
Instrument za pretpristupnu pomoć
IPARD
Instrument pretpristupne pomoći za ruralni razvoj
IPPC
Integrisano sprečavanje i kontrola zagađenja
JP
Javno preduzeće
KK
Krajnji primalac – korisnik
LER
Lokalni ekonomski razvoj
LS
Lokalna samouprava
M&E
Monitoring i evaluacija
MPŠV
Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srbije
MSP
Mala i srednja preduzeća
NPV
Neto sadašnja vrednost
NSZ
Nacionalna služba za zapošljavanje
NVO
Nevladina organizacija
OCD
Organizacije civilnog društva
OECD
Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj
OS
Operativne strukture
PBILD
Peacebuilding and Inclusive Local Development
PLA/PRA
Participativno učenje i delovanje i Ruralna procena na osnovu učešća -Participatory
Learning and Action and Participatory Rural Apprisal
PRAG
Praktični vodič kroz procedure ugovaranja pomoći EZ trećim zemljama
RPG
Registrovano poljoprivredno gazdinstvo
RRA
Regionalna razvojna agencija
SEIO
Kancelarija za Evropske integracije Vlade Republike Srbije
SLOR
Strategija lokalnog održivog razvoja
UNDP
United Nations Development Programme
USAID
Agencija za međunarodni razvoj SAD
WB
Svetska banka -World Bank
2
1.
UVOD
Održanje mira i inkluzivni lokalni razvoj (PBILD) je zajednički program Ujedinjenih nacija koji radi ka
inkluzivnom, miroljubivom i održivom razvoju juga Srbije. U saradnji sa nacionalnim partnerima, PBILD
zajednički program sprovodi šest specijalizovanih agencija Ujedinjenih nacija: Program za razvoj Ujedinjenih
nacija (UNDP), Dečji fond Ujedinjenih nacija (UNICEF), Program Ujedinjenih nacija za ljudska naselja (UNHABITAT), Visoki komesarijat za izbeglice Ujedinjenih nacija (UNHCR), Međunarodna organizacija rada (ILO)
i Međunarodna organizacija za migracije (IOM). PBILD se sastoji od dva zajednička programa:
1. "Promovisanje održanja mira u Južnoj Srbiji" , koji finansira Španski fond za dostizanje milenijumskih
ciljeva (MDG-F), i sprovode UNDP, UNHCR, UNICEF, UN-HABITAT i IOM
2. "Osnaživanje kapaciteta za inkluzivni lokalni razvoj u Južnoj Srbiji" , koji finansiraju Švedska agencija
za međunarodni razvoj (SIDA), Švajcarska agencija za razvoj i saradnju (SDC), Kraljevina Norveška i
UNDP, a zajednički sprovode UNDP, UNICEF i IOM.
Ovi zajednički programi su od samog početka osmišljeni tako da budu upareni i zajednički sprovođeni, te
dele opšti cilj - smanjivanje razlika koje trenutno postoje između Jablaničkog i Pčinjskog okruga i ostatka
Srbije. Ovaj opšti cilj će biti postignut kroz sledeće dugoročne rezultate/komponente programa:
1. Dugoročni rezultat 1 - Jedinstvo zajednice i ljudski kapital. Zajednice u južnoj Srbiji su jače,
jedinstvenije i sposobnije da smanje međunacionalnu napetost i rizik od sukoba.
2. Dugoročni rezultat 2 - Javne službe. Ujednačen i bolji pristup javnim uslugama i socijalnim
davanjima (uključujući osnovnu matičnu dokumentaciju, zdravstvenu zaštitu i obrazovanje).
3. Dugoročni rezultat 3 - Ekonomski razvoj. Veći ukupan ekonomski napredak regiona i smanjenje
razlika u imovini i stopi zaposlenosti između etničkih grupa i u odnosu na ostale delove zemlje.
4. Dugoročni rezultat 4 - Upravljanje migracijama. Migranti iz regiona uzimaju puno učešće u
društvenom i ekonomskom životu regiona, čime doprinose razvoju šire zajednice i težnji Srbije ka
evropskim integracijama.
PBILD program pokriva region od 11 opština i 2 grada Jablaničkog i
Pčinjskog okruga u južnoj Srbiji: Bojnik, Crna Trava, Lebane,
Vlasotinice, Medveđa, Bosilegrad, Bujanovac, Preševo, Surdulica,
Trgovište, Vladičin Han, grad Vranje i grad Leskovac.
Revizija / izrada lokalnih strategija razvoja sa fokusom na rodna i
manjinska prava je jedna od aktivnosti koja se sprovodi u okviru
Programa PBILD kroz drugu komponentu "Javne službe", a preko
procesa revizije/izrade lokalnih strategija razvoja sa fokusom na
rodna i manjinska prava u 8 opština Jablaničkog i Pčinjskog okruga:
Vlasotince, Bujanovac, Vladičin Han, Surdulica, Crna Trava,
Bosilegrad, Medveđa i Vranjska Banja. Proces revizije / izrade
lokalnih strategija razvoja fasilitira Centar za razvoj Jablaničkog i
Pčinjskog okruga Leskovac.
Priručnik za implementaciju, monitoring i evaluaciju strategija razvoja namenjen je, pre svega, zaposlenima
u gradskim i opštinskim upravama koji rade na sprovođenju strategija razvoja i drugih strateških planova za
razvoj pojedinačnih sektora, ali i donosiocima odluka kojima praćenje i evaluacija sprovođenja strateških
dokumenata može služiti kao podloga za donošenje odluka o lokalnom društveno-ekonomskom razvoju.
Priručnik sadrži praktične savete koji kreatorima i onima koji sprovode strateške planove u lokalnim
samoupravama mogu pomoć i u uspostavljanju mehanizama za uspešno sprovođenje strateških politika, ali
i projekata koje predviđaju njihovi strateški planovi. Priručnik može biti koristan alat i ostalim
organizacijama i institucijama na lokalnom, regionalnom i nacionalnom nivou koje žele da unaprede
sprovođenje, monitoring i evaluaciju strateških planova. Budući da strategije imaju svrhu jedino ukoliko se
sprovode, priručnik pruža savete lokalnim samoupravama upravo u uspostavljanju adekvatnog sistema za
upravljanje procesom sprovođenja i služi da doprinese naporima zaposlenih u opštinama i gradovima da
svojim strateškim planovima daju život i osnovnu svrhu.
3
2.
STRATEŠKO PLANIRANJE
Strateško planiranje je jedan od najvažnijih instrumenata lokalne samouprave u vršenju njene osnovne
uloge obezbeđivanja razvoja i konstantnog unapređivanja privrednog i institucionalnog ambijenta za
privlačenje investicija i jačanje lokalne ekonomije, razvijanje partnerskih odnosa sa privatnim sektorom i
povezivanja sa drugim opštinama radi realizacije zajedničkih ciljeva. Bez strateškog planiranja danas je
teško zamisliti efikasan i uspešan razvoj lokalnih zajednica jer je ono instrument za oblikovanje budućnosti,
koji pomaže da se odrede prioriteti ciljevi, mere, sredstva i načini za dostizanje ciljeva. Vreme u kome
živimo, tranzicija, svetski ekonomski problemi, tržišna previranja ali paralelno sa tim i otvaranje brojnih
fondova koji finansiraju kvalitetne razvojne projekte, nameću potrebu lokalnim zajednicama da planiraju
svoj kratkoročni i dugoročni razvoj. Sredstva kojima raspolažu lokalne vlasti nisu dovoljna da podmire
potrebe i unaprede kvalitet života građana. Nedostatak odgovarajućih lokalnih strateških dokumenata
onemogućava da opštine postanu kvalitetan servis građana, ali i dobar poslovni partner. Strategija razvoja
je opšti strateški plan grada/opštine koji definiše smernice i ključne aktivnosti za budući razvoj
grada/opštine. Ona mora biti usklađena s nacionalnim i regionalnim planovima i strategijama. Izrada
Strategije razvoja predstavlja proces integrisanog planiranja koji se tiče i svih zajedničkih pitanja (socijalna
inkluzija, informatičko društvo, životna sredina...). Kao "krovna" strategija, trebalo bi da definiše i smernice,
ciljeve i mere relevantne za sve sektore, učestvujući na taj način, u stvaranju povoljnih uslova za sve druge
preduzete (ili očekivane) planove na nivou opštine/grada. Svi sektorski planovi na lokalnom nivou će šire
razraditi i razviti smernice definisane i date strateškim dokumentom za svoje specifične oblasti, uz
poštovanje osnovnih smernica određenih vizijom, prioritetima i ciljevima. Dugoročna Strategija razvoja i/ili
konkretno Strategija lokalnog održivog razvoja (SLOR) prepoznaje tri glavna sektora: ekonomski, društveni i
zaštitu životne sredine. U okviru SLOR-a, sektorski planovi se izrađuju za svaki od ova tri sektora, a često i za
dalje podele u okviru svakog sektora.
Slika № 1.: Glavni sektori u okviru Strategije razvoja
Ekonomija
Društvo
Životna sredina
Strateško planiranje je kontinuirani proces utvrđivanja ciljeva lokalne zajednice i načina njihovog postizanja
koji je participativan i koji se ostvaruje kroz partnerstvo svih zainteresovanih strana. Na ovaj način postiže se
i vlasništvo nad procesom i nad dokumentom koji je rezultat procesa, ali i konsenzus i podela odgovornosti
za postavljene ciljeve i izbor načina za njihovo postizanje.
4
Time što jasno definiše prioritete i pravce razvoja, njime se daje jasan okvir za buduće infrastrukturne
investicije i stvaraju pretpostavke da razvoj bude vođen realnim potrebama zajednice, a ne potrebama
donatora. Partnerstvo i participacija podrazumevaju zajednički rad na strategiji kojim se garantuje
angažovanje većih resursa, veće znanje i povećava se poverenje u proces u kome dobrovoljno učestvuju i
sarađuju svi relevantni akteri, čime se obezbeđuje transparentnost rada organa lokalne samouprave. Proces
planiranja i izrade Strategije razvoja iniciran je od strane lokalne samouprave, njegovo sprovođenje je
zasnovano na bottom up (odozdo nagore) principu koji podrazumeva definisanje prioriteta kroz
konsultativne procese svih nivoa vlasti i svih sektora društva.
Osnovni principi izrade Strategija razvoja
1. Jedinica lokalne samouprave vodi i
upravlja procesom. Opštine/gradovi
odgovorni su za proces izrade planova jer
se na ovaj način doprinosi jačanju
institucionalnih i tehničkih kapaciteta
opštine, ali i mogućnosti da se unapredi
potencijal opštine/grada u cilju efikasnog
sprovođenja
plana
i
povećanja
apsorbcionih kapaciteta same opštine,
odnosno grada.
2. Pristup je participativan uz široko učešće
svih zainteresovanih strana. Participativni
pristup predstavlja proces putem kojeg se
mišljenja svih zainteresovanih strana
integrišu u proces planiranja ili donošenja
odluka u vezi sa planom. Participativan
pristup odražava ideju da je plan proizvod
saradnje lokalne samouprave i zajednice.
Stoga je važno da sve zainteresovane
strane budu uključene, jer u suprotnom
vlasništvo, podrška i kredibilitet neće biti
ostvareni. Participacija i razvijanje
partnerstva su ključan deo procesa i
direktno su povezani sa jednim od
najznačajnijih
aspekata
procesa
strateškog planiranja – učenjem.
3. Proces je organizovan u pet faza koje se
ponavljaju u desetogodišnjim ciklusima.
Metodologija
predviđa
dugoročne
planove koji obuhvataju period od 10
godina. Iako se kompletan sistem odvija u
tako velikim ciklusima, upravljanje i
praćenje
zahtevaju
kontinuirano
ažuriranje i evaluaciju u skladu sa
stepenom realizacije i ostvarenim
rezultatima.
Osnovni ciljevi strategije razvoja
1. Konsenzus zajednice o viziji, vrednostima
i pravcima razvoja;
2. Izrada
i
konsolidacija
učešća
zainteresovanih strana i lokalne zajednice
u definisanju i aktiviranju politika
lokalnog razvoja;
3. Identifikacija, procena i aktiviranje novih
razvojnih šansi putem akcija i projekata
koji se sprovode u partnerstvu;
4. Unapređenje pružanja i efikasnosti javnih
usluga i komunalnih delatnosti koji su u
okviru uloga i nadležnosti;
5. Obezbeđeno dobro upravljanje i
poboljšana efikasnost organizacije;
6. Usklađivanje
plana
sa
finansijskim/operativnim budžetima i
ljudskim resursima.
Strateški dokument obuhvata presek trenutnog stanja, popis osnovnih problema ali i prednosti, SWOT
analize, definisane strateške ciljeve, prioritete i, kao najbitniji deo, sadrži akcioni plan, odnosno popis
projektnih ideja. Ovako definisan plan je osnova izrade sektorskih akcionih planova, kao i izvor ideja za
prijavu projekata kod brojnih domaćih i međunarodnih fondova.
5
Metodologija izrade Strategije zasnovana je na participativnom pristupu, koji podrazumeva direktnu
uključenost svih javnih i privatnih zainteresovanih strana u toku trajanja celokupnog procesa. Participativni
pristup u izradi Strategije se ne odnosi samo na zajedničku izradu strateškog dokumenta i akcionog plana,
već omogućava šire učešće zajednice u identifikaciji, aktiviranju i koordinaciji partnerstva za implementaciju
pojedinih aktivnosti i projekata. Sve javne i privatne zainteresovane strane koji žive i rade na teritoriji
opštine/grada okupljaju se su u Partnerski Forum, tematske radne grupe i Koordinacioni tim. Proces izrade
Strategije razvoja o sastoji se od 5 glavnih faza:
FAZE
DOKUMENTA
0. Pokretanje procesa strateškog planiranja
Organizaciona struktura – regulativa
1. Analiza tekućeg stanja – Profilisanje zajednice
Izveštaj o održivosti
2. Definisanje prioriteta, vizije i ciljeva
Strateški dokument
3. Projekti i aktivnosti za određene rezultate
Akcioni plan
4. Implementacija, upravljanje, praćenje
Upravljački sistem
5. Marketing i komunikacija
Plan marketinga i plan komunikacije
Strategija razvoja uvodi integrisani sistem planiranja koji obuhvata sva bitna pitanja lokalne zajednice
uključujući i socijalnu inkluziju, opštu društvenu informisanost i zaštitu životne sredine. Kao najvažnija
strategija ona određuje smernice, ciljeve i mere relevantne za sve sektore, stvarajući uslove za realizaciju ili
razvoj drugih planova na lokalnom nivou. Posebna pažnja tokom procesa izrade strategije razvoja
posvećuje se rodnim i manjinskim pravima kako bi se stvorili uslovi za socijalnu inkluziju osetljivih grupa pre
svega žena i manjinskih zajednica .
Slika № 2.: Faze izrade Strategije razvoja
•
•
•
•
•
•
Priprema sprovođenja
Sprovođenje
Monitoring
i evaluacija
Pripremna
faza
•
Obezbeđenje političke podrške
Uspostavljanje
strukture
Uključivanje
strana
organizacione
zainteresovanih
Informisanje građana
Evaluacija
Prioritetne akcije i
projekti za konkretne
rezultate
Analiza i
ocena
stanja
Akcioni
plan
Strateški
okvir
•
•
•
•
•
•
Socio-ekonomska analiza
SWOT analiza
Analiza sektora
Vizija
Postavljanje prioriteta
Strateški i specifični ciljevi
6
3.
SPROVOĐENJE STRATEGIJE
U Srbiji se već nekoliko godina u kontinuitetu pruža podrška lokalnim samoupravama da na odgovarajući
način organizuju, pripreme i prate sprovođenje sektorskih razvojnih strategija, kao i da kroz treninge ojačaju
lokalne institucionalne kapacitete za adekvatno praćenje sprovođenja lokalnih razvojnih strategija. Nekoliko
razvojnih programa, koji u okviru svojih projektnih aktivnosti vrše i obuku lokalnih samouprava da
pripremaju lokalne razvojne strategije pripremilo je i trening materijale, odnosno raznovrsne priručnike i
metodologije za pripremu strateških planova. Usvojen je participativni proces u okviru kog se lokalni
donosioci odluka, službenici lokalne administracije, interesne grupe i građani dogovaraju o željenoj promeni
koju žele da ostvare u zajednici tokom narednih 10 godina. Da bi se izbeglo da strategija i akcioni plan
postanu tek još jedna lista želja koja skuplja prašinu na polici,opština/grad mora da organizuje njihovo
efikasno i efektivno sprovođenje. Jedan od najvećih izazova se ogleda u pripremi prioritetnih investicionih
projekata i obezbeđivanju neophodnih raspoloživih finansijskih sredstava za njihovo sprovođenje.
Ograničeni opštinski/gradski resursi se moraju mudro koristiti i nadopunjavati sredstvima iz eksternih izvora
(nacionalnih, EU i drugih donatora, itd). Preduslov za to su dobra informisanost o mogućnostima za
finansiranje, blagovremena priprema projekata i konsolidacija sa kapacitetima opštinskog/gradskog budžeta
kako bi se obezbedilo neophodno sufinansiranje. Akcioni planovi se, stoga, ne mogu razdvojiti od planiranja
opštinskog/gradskog budžeta. Štaviše, akcioni plan je osnov za pripremu opštinskih/gradskih godišnjih i
višegodišnjih programskih budžeta koji će u Srbiji postati obaveza počevši od 2015. godine. Sprovođenje
akcionog plana pretpostavlja efektivnu koordinaciju između većeg broja aktera iz različitih prioritetnih
oblasti i projekata (npr. lokalna uprava, javna komunalna preduzeća, različiti organi, konsultanti, donatori,
korisnici i ostali). Opština/grad obično posluje sa oskudnim resursima i u često promenljivom okruženju
(regulatorom, političkom, društvenom, itd). Ispitivanje da li strategija ima efekta odnosi se na pitanje da li se
ona, u stvari, može implementirati, i da li je dovoljno fleksibilna da može da bude vodič za lokalne aktivnosti
za budućnost koja se može predvideti. Kada se strategija odobri, biće potrebno da se ustanovi i održava
proces monitoringa i implementacije, kako bi se proveravalo da li se strategija primenjuje. Ovaj proces vodi
ka reviziji strategije, koja će se vršiti na godišnjem nivou.
Slika № 3.: Put od Strategije do evaluacije i revizije
Strategija

Akcioni
plan
Grupa za
monitoring

Sprovođenje
& Monitoring

Evaluacija

Revizija
Baza podatakaindikatora
Proces implementacije strategije mora biti definisan kako bi se osigurao njen nastavak. Ključni akteri moraju
biti svesni svojih uloga i odgovornosti, a izvršna vlast mora:
 dodeliti odgovornosti - tako da planovi mogu biti realizovani efikasno
 definisati set merljivih ciljeva - kako bi se pratio napredak.
Kako bi se faza implementacije Strategije razvoja uspešno realizovala proces strateškog planiranja uključuje
i aktivnosti na sistemu upravljanja i praćenja.Upravljanje u svim profitnim i javnim organizacijama je akt
zajedničkog delovanja ljudi u svrhu postizanja zajedničkih ciljeva. Upravljanje sadrži faze planiranja,
organizacije, izbora ljudi, usmeravanja, rukovođenja i kontrole, uključujući i angažovanje ljudskih,
finansijskih, tehnoloških i prirodnih resursa. Implementacija politika i strategija za postizanje zadatih ciljeva
mora biti razmatrana i preispitivana od strane svih osoba uključenih u proces. Način na koji se ovaj proces
razmatranja i kontinuiranog preispitivanja realizuje daje živost sistemu upravljanja i praćenja, ostvarujući
različite veze u okviru i van organizacije. Praktično, proces strateškog planiranja je iznad svega dinamičan
proces i finalni dokumenti se posmatraju kao dinamični odnosno promenljivi alati. Kao garancija ovakvog
aktivnog pristupa, celokupan proces planiranja treba da bude određen kao desetogodišnji ciklus: analize –
planiranja – programiranja – implementacije – realizacije – praćenja – procene – i ponovne analize, itd.
kompletno preispitan svakih 10 godina. Nakon 10 godina bi trebalo razvijati novu Strategiju razvoja.
7
Faza implementacije Strategije održivog razvoja lokalne zajednice je bazirana na kombinaciji akcionog plana,
organizacione strukture i uključivanju zainteresovanih aktera. Implementacija Strategije razvoja je proces u
koji mogu i moraju biti uključeni svi zainteresovani akteri, počev od neformalnih udruženja, do političkog
rukovodstva i velikih privrednih sistema. Štaviše, u realizaciji strategije razvoja, opština/grad računa i na
spoljnje partnere: javne i privatne institucije, preduzeća, udruženja, međunarodne organizacije i fondacije.
Ključ uspeha u planiranju i implementaciji Strategije razvoja leži u mogućnosti sprovođenja niza inicijativa i
akcija kroz različite oblike partnerstva. Ovaj široko primenjen pristup treba dovesti u vezu sa strateškim
faktorom koji proizilazi upravo iz ekonomske kvantifikacije investicija koje su neophodne za ostvarenje
postavljenih ciljeva u okviru Strategije. To se odnosi kako na velike infrastrukturne radove, tako i na
strukturiranje lokalnog sistema, kao što je npr. strukturno unapređenje opštine/grada. Prostor za
manevrisanje može da se nađe i u politikama i investicijama koje obezbeđuju podršku i podsticaj postojećim
aktivnostima u okviru različitih strateških pravaca. Implementacija Strategije razvoja opštine/grada zahteva
znatne resurse koje treba pažljivo kvantifikovati prilikom izrade planskih dokumenata. Pri tome, treba imati
na umu da će se iznos procenjenih sredstava menjati u toku implementacije Strategije u onoj meri u kojoj se
budu menjale različite predviđene akcije. Istovremeno, potrebno je utvrditi izvore i načine iznalaženja tih
sredstava. Treba istaći da će veći deo neophodnih sredstava za implementaciju Strategije razvoja mora
obezbediti ona sama. Svakom od predviđenih projekata odgovara jedan ili više izvora finansiranja: javni,
privatno-javni i privatni. Javno finansiranje može da se obezbediti iz lokalnog budžeta ili republičkih i
međunarodnih subvencija, i predstavlja samo mali deo neophodnih sredstava. Privatno-javno partnerstvo
predstavlja oblik dugoročne saradnje privatnog i javnog sektora koja je regulisana ugovorom i ima za cilj
izvršenje javnih poslova. Privatno finansiranje treba da bude progresivan proces, i ono je rezultat i
marketinških akcija i stvorenih uslova za ulaganja investitora.
1.
2.
3.
Javno finansiranje obuhvata dva tipa projekata: Projekte koje nemaju ekonomski povraćaj, ali su svejedno
neophodne za implementaciju Strategije razvoja, kao što su infrastrukturne i socijalne intervencije. Projekte
visokog rizika ili niskog povraćaja, koje zahtevaju javna finansijska sredstva da bi se aktivirala participacija
privatnog sektora. U oba slučaja napred navedenih projekata, finansiranja su nepovratna i odgovaraju podršci
koju treba da obezbedi javni sektor za implementaciju Strategije razvoja.
Privatno-javno partnerstvo predstavlja oblik dugoročne saradnje privatnog i javnog sektora koja je regulisana
ugovorom i ima za cilj izvršenje javnih poslova. Partnerstvo privatnog i javnog sektora, treba da predstavlja
doprinos javnog sektora. Ovaj doprinos ima karakter preduzetničkog učešća koje podrazumeva ekonomsku
korist. U takvom kontekstu neophodnim sredstvima se upravlja zajednički, tako da se i rizici koji se odnose na
projekat dele ravnopravno, odnosno, proporcionalno u skladu sa nadležnostima projektnih partnera u
upravljanju rizicima, za razliku od javnog finansiranja. Privatno-javna partnerstva predstavljaju veoma složene
strukture u pravnom, finansijskom i privrednom smislu, u okviru kojih privatna i javna preduzeća deluju
zajedno u cilju implementacije, upravljanja infrastrukturnim projektima ili pružanja javnih usluga. Privatnojavno partnerstvo može biti podeljeno u dve klase: partnerstva kod kojih je odnos između privatnog i javnog
sektora regulisan ugovorom sa jasno definisanim ciljevima – u smislu investicija i usluga koje treba obezbediti
– koje treba ostvariti u određenom vremenskom roku, i institucionalna partnerstva privatnog i javnog sektora
kod kojih su ciljevi više opšte prirode, a vremenski rokovi srednjoročni ili dugoročni.
Privatno finansiranje treba da stimulišu i obezbede sve one akcije koje su predviđene Strategijom razvoja i
koje zahtevaju podršku javnih politika urbanog marketinga usmerenih ka pronalaženju investitora izvan
lokalne zajednice. Ove akcije obuhvataju i promotivne kampanje. Ove kampanje treba da sprovodi javni
sektor uz finansijsku podršku privatnog sektora, a cilj im je da generišu pozitivne uticaje na razvoj
opštine/grada u različitim sektorima, kao što su turizam, finansije, transport i logistika.
Revizija Strategije: Normalna godišnja revizija strategije će jednostavno predstavljati ažuriranje akcionog
plana ukoliko važnije promene okolnosti ne zahtevaju promenu ciljeva. Na svakih 3 do 5 godina, posle kojih
je sigurno da su se desile promene koje će zahtevati veću reviziju strategije, trebalo bi uraditi kompletnu
reviziju. Ovo će značiti podrobno ispitivanje svih faza i procesa (uključujući i konsultovanje javnosti), mada
će postojanje strategije značiti da će proces (posebno prikupljanje i analiza informacija) biti jednostavniji
nego što je to bilo kada je strategija pisana po prvi put.
8
4.
MONITORING I EVALUACIJA
Praćenje (monitoring) Strategije predstavlja kontinuirano prikupljanje podataka o realizaciji pojedinih
projekata u okviru Strategije, na osnovu unapred poznatog plana aktivnosti, koji uključuje njegovu
vremensku i prostornu dimenziju, inpute (ulaze), outpute (izlaze) i rezultate. On obezbeđuje donosiocima
odluka u sprovođenju politike razvoja, da kontinuirano primaju povratne informacije o implementaciji
programa i projekata, odnosno rezultatima njihove implementacije. Omogućava da se identifikuju stvarni ili
potencijalni uspesi, odnosno problemi i to dovoljno rano kako bi se sprovele neophodne izmene i
prilagođavanja u okviru samih programa i projekata, odnosno njihove realizacije. Ocena (evaluacija)
Strategije predstavlja periodično ocenjivanje njene relevantnosti, učinka, uticaja i efikasnosti u pogledu
unapred definisanih strateških i specifičnih ciljeva i pojedinih mera. Njime se preispituje sadržaj pojedinih
projekata i aktivnosti putem kojih se realizuje celokupni plan i donose zaključci o uspešnosti njihove
realizacije.
Slika №4.: Procesi u strateškom planiranju
Planiranje
Monitoring
& Evaluacija
Implementacija
Važno je da se napravi razlika između indikatora monitoringa i evaluacije1: Indikatori monitoringa
obezbeđuju informacije o načinu korišćenja resursa, iznosima podrške, broju korisnika/ca i sl. Na taj način,
monitoring indikatori, a naročito indikatori ulaza i izlaza, omogućavaju saradnicima da izvještavaju o
korišćenju resursa, i aktivnostima za koje su odgovorni. Indikatori za evaluaciju se odnose prvenstveno na
indikatore rezultata i uticaja, samim tim što se evaluacija odvija posle monitoringa, izvještavanja i revizije.
Evaluacija obezbeđuje sliku o efektima mera podrške i koncentrisana je na analizu efektivnosti samog
sistema podrške u smislu dostizanja strateških ciljeva, odnosno ciljeva svake pojedine mere. Drugi
potencijalni aspekt evaluacije je ocena relevantnosti, koristi (kompatibilnosti efekata sa stvarnim
potrebama) i održivosti (očekivanja vezana za dugoročne efekte ili uticaj pojedinih mera). Proces
monitoringa obavezan je deo implementacije Strategije, kao i izrada redovnih godišnjih izvještaja struktura
koji sprovode monitoring. Svaka strategija i njen akcioni plan podležu kontroli i vrednovanju. Monitoring je
kontinuirani proces preispitivanja konteksta programa i ostvarivanja izlaznih parametara (output) za
korisnike, koji se odvija tokom sprovođenja programa sa namerom da se istovremeno isprave bilo kakva
potencijalna odstupanja od definisanih operativnih ciljeva2.
1
COMMISSION WORKING DOCUMENT D/761 FINAL: 01.2005, COMMON INDICATORS FOR MONITORING RURAL DEVELOPMENT PROGRAMMING 2000-2006
2
Izvor: http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/evaluacija/evalsed/ glossary/glossary_m_en.htm#Monitoring
9
Na lokalnom nivou, monitoring podrazumeva sistematsko i redovno praćenje napretka u sprovođenju
strategije i akcionog plana i merenje napretka koji je ostvaren tokom posmatranog perioda. Uopšteno,
monitoring posmatra nivo pripreme prioritetnih projekata i njihovog sprovođenja i realizacije u odnosu na
plan. U okviru tog procesa se prikupljaju podaci o dostignućima, količinama i iskorišćenim resursima. Na
osnovu toga se meri u kom obimu su postignuti definisani ciljevi. Sve to pomaže da se identifikuju
problematične oblasti ili oblasti sporog napretka i mogući razlozi za to, ali takođe i oblasti uspeha. Redovna
provera napretka strategije i/ili akcionog plana trebalo bi da uključuje osobe koje su zadužene za operativno
upravljanje sprovođenjem (tj. Koordinacioni tim za sprovođenje i monitoring, projektne timove), kao i one
koji su zaduženi za donošenje ključnih odluka, od usvajanja strategije i odobrenja rezultata monitoringa, pa
do odlučivanja o neophodnim korektivnim merama (tj. Skupština opštine/grada i/ili Odbor za monitoring,
Opštinsko/Gradsko veće). Ostvareni napredak u sprovođenju strategije/akcionog plana se obično
prezentuje u godišnjem izveštaju o sprovođenju. Izveštavanje o napretku na nivou projekta/ programa je
učestalije i bavi se svakodnevnom praksom u sprovođenju. Kao što je već pomenuto, obično je uslovljeno
zahtevima Ugovornih tela koja obezbeđuju sufnansiranje. Takođe je i mnogo detaljnije i specifičnije prirode.
Da bi se uvidelo na koji način određeni projekat/ program doprinosi realizaciji sveobuhvatne strategije,
potrebno je osmisliti zajednički osnov koji omogućava ukrupnjavanje izlaznih projektnih parametara
(output) do nivoa strategije/akcionog plana (vidi poglavlje posvećeno indikatorima). Godišnji izveštaji o
sprovođenju pružaju mogućnost za razgovor o ostvarenom napretku, izgradnju zajedničkog razumevanja o
ključnim pitanjima i usaglašavanje akcija koje bi trebalo preduzeti kako bi se sprovođenje vratilo na
definisani put, ukoliko za tim postoji potreba. Pripremite se za monitoring i evaluaciju već u fazi planiranja
strategije. Da bi se napredak pratio na efektivan i efikasan način, potrebno je kreirati odgovarajući okvir za
monitoring i evaluaciju u početnoj fazi procesa planiranja. To obuhvata i odluke o tome šta, kako i koliko
često će biti praćeno i ko će za to biti odgovoran. Štaviše, na taj način se uspostavljaju organizacija i
procedure za donošenje odluka i praćenje naknadnih efekata predloženih korektivnih mera. Složenost
strategije/akcionih planova obično se ogleda u još složenijem okviru za monitoring i evaluaciju. Monitoring i
evaluacija pomažu opštini/gradu da na bolji način usmerava i upravlja razvojnim procesima i njihovom
realizacijom u korist zajednice. Monitoring i evaluacija su instrumenti upravljanja koji mogu potpomoći
proces kako planiranja, tako i sprovođenja. Oni omogućavaju redovno praćenje sprovođenja i upoređivanje
ostvarenih sa planiranim ciljevima, identifikovanje problema i njihovih uzroka. Informacije koje se
prikupljaju kroz monitoring i evaluaciju pomažu donosiocima odluka da se bolje nose sa trenutnom
situacijom i planiraju naredne korake. M&E, takođe, doprinose da se uoči i shvati koje su koristi zapravo
ostvarene, šta je dobro urađeno i na koji način možemo da učimo iz dobre i loše prakse. Takođe, monitoring
i evaluacija mogu opštini/gradu i njenim zainteresovanim stranama obezbediti okruženje za učenje u kome
će biti u prilici da na bolji način razumeju donesene odluke, kao i odgovornosti koje su sa njima povezane.
Planiranje Strategije razvoja pruža odgovor na pitanje "koju promenu bismo želeli da realizujemo u našoj
zajednici u definisanom narednom periodu". Monitoring i evaluacija nam pomažu da uočimo "kako
napredujemo" i "u kojoj meri je željena promena zapravo ostvarena, kao i šta smo naučili za budućnost".
Monitoring i evaluacija se isto tako mogu sprovoditi na različitim nivoima, odnosno na nivou strategije,
akcionog plana, programa ili projekta. U praksi, gradovi i opštine su stekli mnogo više iskustva kroz
monitoring sprovođenja određenih projekata, koje je često bilo posledica obaveze za izveštavanjem
definisanom u ugovorima o sufnansiranju koji su zaključeni sa ministarstvima, Delegacijom EU i drugim
donatorima. Evaluacija pomaže da se utvrdi vrednost strategije ili akcionog plana koji su sprovedeni. Ona se
detaljnije bavi različitim aspektima, npr. procenjuje koja je korist ostvarena za građane, koji su razlozi doveli
do uspeha ili neuspeha i šta je na tom putu naučeno.
Evaluacija treba da obezbedi smislene preporuke za tekuće intervencije ili strateško planiranje u
budućnosti. Evaluacija pomaže da se odgovori na pitanja, poput:





Koja promena je ostvarena?
Šta je funkcionisalo i zašto?
Šta nije funkcionisalo i zašto?
Šta je moglo biti urađeno drugačije?
Koja prilagođavanja i promene su neophodne za naredni period?
10
Odbor za razvojnu pomoć OECD-a je definisao kriterijume za evaluaciju razvojne pomoći koji se
uobičajeno koriste u evaluacionoj praksi (DAC kriterijumi). Njihov sažetak je predstavljen u
nastavku u obliku koji je prilagođen lokalnom strateškom okviru:
Tabela № 1.: DAC Kriterijumi za evaluaciju3
Kriterijumi
1. Relevantnost
Zašto?
Radimo li pravu stvar?
2. Efikasnost
Koliko dobro koristimo
resurse? Kako da ih
koristimo još bolje?
3. Efektivnost
Koliko smo uspešni u
ostvarivanju ciljeva?
4. Uticaj
Koju smo to promenu
doneli korisnicima?
5. Održivost
Na koji način će se koristi
nastaviti?
Opis
Nivo u kom strategija/program/projekat odgovara prioritetima i politikama
ciljne grupe, korisnika i/ili donatora. U kojoj meri su ciljevi strategije još uvek
primenjivi? Da li su programi/projekti u okviru strategije dosledni opštem cilju i
realizaciji njegovih specifičnih ciljeva? Da li su programi/projekti u okviru
strategije dosledni očekivanim uticajima i efektima?
Efikasnost meri izlazne parametre ("outputs") – kvalitativne i kvantitativne – u
odnosu na ulazne resurse ("inputs"). To je ekonomski termin koji označava da
su iskorišćeni najmanje moguće skupi resursi za postizanje željenih izlaznih
parametara. To generalno zahteva upoređivanje alternativnih pristupa za
postizanje istih izlaznih parametara kako bi se uvidelo da li je usvojen
najefikasniji proces.
 Da li su aktivnosti bile ekonomične?
 Da li su ciljevi ostvareni na vreme?
 Da li su strategija ili projekat sprovedeni na najefikasniji
mogući način u poređenju sa alternativama?
Mera nivoa do kog su strategija/program/projekat realizovali svoje ciljeve.
 U kojoj meri su ciljevi ostvareni / će najverovatnije biti
ostvareni?
 Koji su bili glavni faktori koji su uticali na ostvarivanje ili
neostvarivanje ciljeva?
Pozitivne i negativne promene koje je proizvela strategija/ program/projekat,
direktno ili indirektno, namerno ili ne. Ovo obuhvata glavne uticaje i efekte
aktivnosti na lokalne društvene, ekonomske, ekološke i ostale razvojne
indikatore. Uticaj se procenjuje nakon određenog vremenskog perioda po
isteku trajanja strategije/programa/projekta.
 Šta se dogodilo kao rezultat strategije/programa/projekta?
 Koje stvarne razlike je strategija/program/projekat doneo korisnicima?
 Koliko je ljudi time obuhvaćeno?
Održivost podrazumeva merenje verovatnoće za nastavak koristi
prouzrokovanih
strategijom/programom/projektom
posle
povlačenja
finansiranja. Projekti moraju biti i ekološki i finansijski održivi.
 U kojoj meri su koristi od strategije/ programa/ projekta
nastavljene pošto su donatori obustavili finansiranje?
 Koji su bili glavni faktori koji su uticali na postizanje ili
nepostizanje održivosti strategije/programa/projekta?
Evaluatori koriste podatke prikupljene tokom monitoringa (npr. podaci o utrošenim sredstvima, broj
korisnika podrške, broj m2 obnovljenih površina, broj km izgrađenih puteva, itd). Oni takođe prikupljaju i
dodatne podatke i upoređuju ih sa podacima iz monitoringa. U tu svrhu mogu koristiti ankete, intervjue,
fokus grupe, opservacije, itd. Međutim, najčešće, da bi bili u mogućnosti da odgovore na pitanja za
evaluaciju, moraju da razviju specifične metode. Pošto evaluacija zahteva prikupljanje i analizu vrlo detaljnih
podataka, sprovodi se tek nekoliko puta tokom procesa izrade i sprovođenja strategije. Kada je reč o
strategijama i programima koji se finansiraju iz nacionalnih/EU fondova, evaluacija se sprovodi u određenim
periodima (v. tabelu ispod).
3
Izvor: http://www.oecd.org/
11
Evaluacije obično sprovode nezavisni eksterni evaluatori. Ovakva praksa, zbog ograničenih resursa lokalnih
samouprava za sprovođenje evaluacije i iz drugih razloga, kao što je nizak nivo svesti o koristima, se ne
može jednostavno preneti na nivo lokalnih strategija. Međutim, uključivanje evaluacije u planiranje i
sprovođenje Strategije razvoja i akcionih planova može da unapredi njihov kvalitet i rezultate.
Tabela № 2.: Vrste evaluacije
Vrste evaluacije
EU/nacionalne strategije i programi
Ex-ante
evaluacija
Nadležnim
organima
omogućava
prethodnu procenu o tome da li su
problemi ispravno dijagnostikovani, da li su
strategija i opšti ciljevi relevantni, specifični
ciljevi realni, itd. Postavlja osnovu za
monitoring i buduće evaluacije. Ex-ante
evaluatora treba uključiti u početnoj fazi
procesa planiranja.
Kontinuirana
evaluacija
Sprovodi se tokom celokupnog perioda
sprovođenja i prati proces monitoringa
izlaznih parametara (output) i rezultata.
Omogućava delotvornu saradnju između
evaluatora i menadžera sprovođenja
strategije tokom njene realizacije.
Srednjoročna
evaluacija
Ex-post
evaluacija
Sprovodi se negde na polovini perioda
sprovođenja strategije/ programa u cilju
kritičkog razmatranja početnih izlaznih
parametara i rezultata. Omogućava
procenu
kvaliteta
monitoringa
i
sprovođenja. Kroz poređenje sa početnim
stanjem, prikazuje evoluciju opšteg
ekonomskog i društvenog konteksta i na
osnovu toga se prosuđuje da li su definisani
ciljevi još uvek relevantni. Takođe pomaže
izradu
argumentovanih
izmena
i
reprogramiranja.
Ona
rekapitulira
i
procenjuje
strategiju/program po njihovom završetku.
Cilj je dokumentovanje upotrebe resursa,
postizanje očekivanih i neočekivanih
efekata i efikasnosti intervencija. Teži da
razume faktore uspeha ili neuspeha, kao i
održivosti rezultata i uticaja.
Kako je prilagoditi lokalnom nivou sa
ograničenim resursima za evaluaciju?
Trebalo bi u najmanju ruku izvršiti internu
proveru logike intervencije, realističnost
definisanih specifičnih ciljeva u odnosu na
finansijske i ostale kapacitete, itd. Ukoliko
je to moguće, angažujte eksperta za
evaluaciju da vam pomogne u finaliziranju
izrade strateškog dokumenta ili akcionog/
sektorskog plana.
Evaluacija može biti usmerena na jednu ili
nekoliko oblasti, odnosno oblasti u kojima
su potrebne detaljnije informacije za svrhu
usmeravanja daljeg sprovođenja. Npr.
može se sprovesti istraživanje o tome zašto
broj prijava za opštinski program podrške
MSP opada u poslednje tri godine i šta bi u
tom smislu trebalo uraditi.
Ova vrsta evaluacije bi pomogla izmene
postojećeg ili izradu novog akcionog plana
za narednih 5 godina.
Za to bi se mogli iskoristiti interni izvori
Koordinacionog tima uz podršku eksternog
evaluatora.
Vreme za sprovođenje takve evaluacije se
mora pažljivo isplanirati kako bi obuhvatila
rezultate ostvarene tokom početnog
perioda, ali i da bi se nalazi pravovremeno
iskoristili za naredni period.
Za to bi se mogli iskoristiti interni izvori
Koordinacionog tima uz eksternu podršku u
sprovođenju evaluacije.
Monitoring i evaluacija su koristan instrument koji donosiocima odluka pruža relevantan uvid u tok
sprovođenja i ishode ulaganja javnih sredstava, i omogućava učenje na osnovu kako dobre, tako i loše
prakse. Planiranje makar pojedinih aktivnosti evaluacije (i za to neophodnih resursa) tokom procesa
planiranja i sprovođenja strategije se izrazito preporučuje. Monitoring i evaluacija su komplementarni
instrumenti upravljanja. Glavne karakteristike predstavljene su u tabeli ispod.
12
Tabela № 3.: Evaluacija i monitoring - poređenje
MONITORING
ULAZ
►

IZLAZ
EVALUACIJA
UTICAJ
EVALUACIJA
MONITORING
Vrednost, koristi
Sprovođenje akcionog plana

Meri šta je iskorišćeno i šta je
realizovano

Rutinsko prikupljanje podataka

Poredi realizaciju
ciljevima

►
REZULTAT
sa

Koje promene smo realizovali za
datu oblast i korisnike?

Zašto su rezultati ostvareni ili ne,
koji su nepredviđeni rezultati?

Pruža naučene lekcije
preporuke za budućnost

Koristi podatke iz monitoringa

Ugrađivanje
verodostojnih
i
korisnih informacija i naučenih
lekcija u proces odlučivanja

Odgovornost
poreskim
donatorima

Unapređivanje budućih strategija /
programa/projekata
KADA

U određenom vremenskom periodu
KO

Evaluator (obično eksterni)
ŠTA
definisanim
Povezan
sa
upravljanjem
svakodnevnoj osnovi
na

Da bi se proverio napredak

Da bi se skrenula pažnja na
probleme i osmislile korektivne
mere

Da bi se ažurirali planovi

Redovno, kontinuirano

Rukovodstvo
(sprovođenje
i
monitoring Koordinacionih timova) –
na svim nivoima
ZAŠTO
prema
i
nudi
korisnicima,
obveznicima,
Evaluacija se ponekad meša sa revizijom. Revizija se primarno bavi procenom zakonitosti i regularnost
rashoda i prihoda strategije/programa/projekta kao i da li su sredstva korišćena na efikasan i ekonomičan
način i u predviđene namene. Revizija je takođe povezana sa proverom sistema upravljanja i procedura za
sprovođenje određenih programa ili projekata.
Strategija razvoja je usklađena sa logikom intervencije prikazanom na slici 5. U fazi sprovođenja aktiviraju se
različita sredstva (novac, ljudi, oprema) u cilju ostvarenja izlaznih parametara (zgrade, putevi, kanalizacioni
sistemi, obuke, publikacije, itd). Na nivou strategije izlazni parametri se mogu protumačiti kao konkretni
projekti i programi koji su realizovani u okviru akcionih planova. Neposredna primena izlaznih parametara
od strane korisnika vodi ka rezultatima i dostizanju specifičnih ciljeva, a tako doprinosi i ostvarenju opštih
ciljeva strategije razvoja. Za svaki od nivoa, od ulaznih parametara do opštih ciljeva, neophodno je razviti
indikatore kojima će se meriti ostvareni napredak.
13
Slika № 5.: Logika intervencije
Održivost
Strateški ciljevi
Uticaj
Specifični ciljevi
Efektivnost
Rezultati
Rezultati
Izlazni parametri
(outputs)
Efikasnost
Aktivnosti
Sredstva
(ulazni parametri - inputs)
Preuzeto iz: European Commission, EuropeAid Cooperation Ofce, ROM Handbook, Result oriented
monitoring, april 2012. Monitoring i evaluaciju ne treba posmatrati kao dodatno administrativno
opterećenje koji zahtevaju donatori (prečesto se shvataju samo kao preterano izveštavanje) ili donosioci
odluka, već pre kao koristan instrument upravljanja koji vam pomaže da na transparentniji i odgovorniji
način koristite javne resurse kako biste realizovali pozitivnu promenu u zajednici i time doprineli
dobrostanju građana.
14
5.
INDIKATORI REZULTATA I IZLAZNIH PARAMETARA
Indikatori pomažu u praćenju napretka ka postavljenim ciljevima. Stoga ciljevi (strategije, programi,
projekti) treba da budu prevedeni u jasne i merljive ciljane vrednosti. Dobar indikator proizvodi informaciju
koja je lako razumljiva i smislena. Ovakve informacije mogu pomoći menadžerima da razumeju situaciju i
donesu odluku o daljim delovanjima. Odabir odgovarajućeg seta indikatora za praćenje strategije i akcionog
plana je zahtevan zadatak. Neophodno je uzeti u obzir sledeće:
1. Indikator mora biti tesno povezan sa opštim i specifičnim ciljevima i rezultatima strategije. Indikator
mora da meri pravu stvar.
Primer: CIlj strategije je poboljšanje kvaliteta površinskih voda u opštini. Da bi se postigao ovaj cilj,
planira se izgradnja postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda. Samim prebrojavanjem
domaćinstava koja će biti priključena na postrojenje možemo samo pretpostaviti da je kvalitet
vode poboljšan. Ali, da bismo to mogli da dokažemo, moramo takođe izmeriti kvalitet vode pre i
posle prečišćavanja.
2. Redovno merenje: Indikator treba redovno meriti. Dobro je imati vremenske serije podataka gde su
dosledno primenjene precizne definicije indikatora. Na ovaj način se omogućava poređenje i
uočavanje trendova.
Primer: Statistički podaci se prikupljaju u različitim periodima; npr. popis stanovništva se radi ređe
(svakih 10 godina), dok se neki drugi podaci objavljuju na godišnjoj (npr. količina prečišćenih
otpadnih voda), mesečnoj (npr. srpski indeks kvaliteta voda) ili čak dnevnoj bazi (npr. kvalitet
vazduha na određenim mernim mestima).
3. Jednostavni i razumljivi: Onima koji donose odluke vezano za strategiju razvoja od velike je važnosti
da su indikatori lako razumljivi. Čak iako se izračunavaju primenom komplikovane formule, na kraju
je neophodno dati jednostavno i razumljivo tumačenje. Lokalnim samoupravama je jako važno da
je prikupljanje podataka jeftino i da su podaci lako pristupačni. Stoga bi u najvećoj mogućoj meri
trebalo da iskoriste postojeće javno dostupne izvore podataka ili podatke koji se već prikupljaju na
lokalu u različite svrhe. Za određene indikatore za koje je odlučeno da se prate, treba uporediti
troškove prikupljanja i obrade podataka sa vrednošću koju će indikator obezbediti donosiocima
odluka.
4. Indikator se definiše dovoljno rano: U idealnom slučaju, podaci bi trebalo da budu raspoloživi pre
usvajanja ili sprovođenja strategije/akcionog plana. Na taj način je moguće proveriti da li su podaci
za indikatore raspoloživi iz javnih izvora ili se mora predvideti vreme za prikupljanje podataka na
lokalnom nivou.
5. Vrste indikatora: Indikatori se definišu za različite nivoe procene (ulazni parametri/resursi, izlazni
parametri, rezultati, uticaj). Mogu se predstaviti u kvalitativnom ili kvantitativnom obliku od kojih
svaki omogućava drugačiju perspektivu i uvid u procenu. Postoji dosta različitih tipologija
indikatora. U nastavku možete naći vrste indikatora koji su povezani sa matricom logičkog okvira.
15
Tabela № 4.: Od indikatora inputa/resursa do indikatora uticaja
Indikatori
uticaja.
Koja promena je
ostvarena na duže
staze?
Indikatori rezultata.
Koje su neposredne
koristi za direktne
korisnike?
Direktni kvantitativni
indikator (output).
Šta je dobijeno za
javni novac?
Indikator
inputa/resursa.
Šta je uloženo?
INDIKATOR
Predstavljaju posledice programa izvan
njegovog direktnog i neposrednog kontakta
sa korisnicima koje se pojavljuju ili traju u
srednjem roku. Takođe, i posledice koje
imaju uticaj na ljude ili organizacije koji nisu
direktni korisnici. Ovi indikatori se
kvantifikuju tokom evaluacija.
Predstavljaju neposredne koristi programa
za direktne korisnike. Prednost je
neposredna ako je korisnik u direktnom
kontaktu
sa
programom.
Pružaju
informacije o promenama koje direktni
korisnici neposredno osećaju.
Predstavljaju proizvod aktivnosti programa.
Obično su u punoj nadležnosti organa koji
obezbeđuju finansiranje i onih koji su
odgovorni za njihovo
sprovođenje.
Pruža informacije o finansijskim, ljudskim,
materijalnim, organizacionim sredstvima
koja su iskorišćena za sprovođenje
programa.
PRIMER
 Broj putnih nezgoda
 Stopa raspoređivanja / uposlenosti
kvalifikovanih pripravnika
 Povećana turistička potrošnja na
destinaciji
 Kvalitet života ljudi koji žive u blizini
rekonstruisane industrijske lokacije



Ušteđeno vreme korisnika puteva
Povećan broj turista
Upotreba
novih
proizvodnih
kapaciteta



Km izgrađenih puteva
Broj polaznika obuke
2
m renoviranog i modernizovanog
centra za posetioce
ha rekonstruisane Braunfild lokacije
Ukupni budžet
Procenat finansiranja EU u ukupnom
javnom finansiranju,
Broj ljudi koji rade na implementaciji




6. Definisanje indikatora, izvora podataka i načina za njihovo prikupljanje je ključni posao u
uspostavljanju sistema za monitoring. On tačno definiše šta će se meriti, na koji način, koliko često i
ko je za to zadužen. Međutim, samo po sebi, merenje putem indikatora bez definisanja polazišta u
smislu onoga gde se trenutno nalazimo (početne vrednosti) i gde želimo da stignemo (ciljane
vrednosti) nema mnogo smisla. Početne vrednosti pružaju informacije o trenutnom stanju
određene pojave pre početka sprovođenja strategije ili programa/projekta. Ciljne vrednosti definišu
vrednost indikatora koju treba dostići putem sprovođenja strategije/akcionog plana u određenom
vremenskom periodu. Ulaganje vremena i napora za utvrđivanje početnih vrednosti je od velikog
značaja za dalji kvalitet aktivnosti monitoringa i evaluacije.
Tabela № 4.: Primer indikatora Strategija održivog razvoja opštine Vladičin Han 2013-2018.
Opis indikatora
Zagađena
(neprečišćena)
otpadna voda
od ukupne
ispuštene
količine
Ukupne ispuštene otpadne vode
Jedinica
Početna
Ciljana vrednost
mere
vrednost
000 m
%
3
373
100% (2011)
185.50
50% (2017)
Izvor
Učestalost
prikupljanja
Republički
Zavod
za
statistiku, publikacija-Opštine
i regioni u Republici Srbiji,
2012. Vodosnabdevanje i
ispuštanje otpadnih voda
Tabela
11-1,
dodatni
sopstveni proračun
Godišnje
7. Odabir indikatora bi trebalo da tesno oslikava strateške ciljeve, rezultate i sprovedene aktivnosti.
Ne treba ići sa viškom informacija, već tragati za onim koje su zaista potrebne i smislene. Sektorski
planovi zahtevaju detaljnije specifične indikatore, dok strategija traži širi izbor opštih indikatora
širom različitih prioritetnih oblasti intervencije.
Tabela № 6.:Primeri indikatora Regionalne Strategije ruralnog razvoja Jablaničkog i Pčinjskog okruga 2013-2017.
16
INDIKATORI REZULTATA
CILJEVI
INDIKATOR



1. Unapređenje kvaliteta i uslova života u ruralnim
područjima Regiona








2. Jačanje konkurentnosti poljoprivrede i šumarstva
Regiona




3. Razvoj ruralne ekonomije regiona zasnovan na
održivom korišćenju prirodnih resursa i očuvanju
kulturno-istorijske baštine






OPŠTI INDIKATORI UTICAJA







Ekonomski rast
Mogućnosti zaposlenja
Produktivnost rada
Zaštita i održavanje područja visoke prirodne
vrednosti (High Nature Value HNV)
Unapređenje kvaliteta vode
Ublažavanje klimatskih promjena





Broj km izgrađenih/rekonstruisanih lokalnih i
nekategorisanih puteva u Regionu,
Broj km izgrađene/rekonstruisane vodovodne i
kanalizacione mreže,
Broj priključenih domaćinstava na vodovodnu i
kanalizacionu mrežu,
Broj km uređenih rečnih korita,
Broj rekonstruisanih sistema za navodnjavanje
Broj saniranih deponija,
Broj urađenih urbanističkih/prostornih planova i
projektno tehničke dokumentacije,
Broj učesnika koji su uspešno završili obuku iz
oblasti poljoprivrede i šumarstva,
Broj dodeljenih certifikata.
Broj poljoprivrednih gazdinstava i privrednih
subjekata
koji
primjenjuju
nove
tehnike/tehnologije,
Broj poljoprivrednih gazdinstava koja proizvode
za tržište,
Broj poljoprivrednih gazdinstava i privrednih
subjekata koji uvode nove proizvode,
Vrednost poljoprivrednih i prehrambenih
proizvoda plasiranih pod prepoznatljivim
certifikatom (standardom) kvaliteta,
Povećanje ukupne dodate vrednosti u
podržanim poljoprivrednim domaćinstvima i
privrednim subjektima.
Broj proizvođača u procesu organske
certifikacije,
Broj proizvođača bio-energenata,
Ukupan broj novih radnih mesta,
Dodatni broj turista,
% ruralnog stanovništva koje je imalo koristi od
unapređenja usluga,
Povećanje informatičke pismenosti u ruralnom
području,
Broj korisnika koji su uspešno završili obuku u
sticanju znanja i veština (preduzetništva, lokalne
akcione grupe, ruralni turizam i dr.).
JEDINICA MERE
Neto dodana vrednost izražena u PPS
(Purchasing Power Standards-Kupovna moć
stanovništva),
Dodatno otvorena radna mesta,
Promene u dodanoj vrednosti po zaposlenom
radniku,
Promjene u HNV područjima,
Povećanje proizvodnje iz obnovljivih izvora
energije,
Smanjenje indeksa siromaštva.
INDIKATORI UTICAJA
17
CILJEVI
INDIKATOR





1. Unapređenje kvaliteta i uslova života u ruralnim
područjima Regiona











2. Jačanje konkurentnosti poljoprivrede i šumarstva
Regiona












3. Razvoj ruralne ekonomije regiona zasnovan na
održivom korišćenju prirodnih resursa i očuvanju
kulturno-istorijske baštine











Povećan broj telefonskih priključaka i korisnika
Interneta,
Povećan kvalitet komunalnih usluga,
Broj sistema za prečišćavanje i uklanjanje
otpadnih voda,
Broj sela u kojima je regulisana javna rasveta,
Povećan broj korisnika usluga objekata socijalne
infrastrukture,
Količina čvrstog otpada, prikupljenog za
recikliranje ( tone/godišnje),
Povećana socijalna i ekonomska uključenost
ugroženih grupa,
Broj realizovanih obuka,
Broj regionalnih i prekograničnih partnerstva,.
Broj osnovanih LAG-ova,
Smanjenje nezaposlenosti ciljne populacije (%).
Prihod poljoprivrednih gazdinstava,
Kvalitet proizvoda,
Uslovi rada na gazdinstvu,
Dobrobit životinja,
Dodata vrednost stvorena ulaganjem u preradu i
marketing poljoprivrednih proizvoda,
Konkurentnost poljoprivrednih proizvoda,
Broj obrazovanih trening centara,
Povećanje fizičkog obima proizvodnje,
Povećanje ostvarenog profita u procentima,
Povećanje učešća u ukupnoj privredi regiona,
Smanjenje migracije stanovništva,
Povećanje zaposlenosti u poljoprivredi i
šumarstvu,
Broj klastera, biznis inkubatora i drugih
pružaoca usluga,
Broj promotivnih nastupa i zemlji i inostranstvu,
Broj Ha pošumljenih površina,
Broj km izgrađenih protiv požarnih pruga.
Povećanje dodate vrednosti iz nepoljoprivrednih
aktivnosti,
Prihod ruralne populacije,
Porast investicija,
Broj novosnovanih radnih mesta u MSP sektoru,
Broj novo uvedenih procesa/proizvoda,
Godišnji porast broja posetilaca (%) i noćenja,
% stvaranja i poboljšanja smeštajnih kapaciteta,
Broj novih smeštajnih kapaciteta ili njihovo
poboljšanje,
Broj atrakcija novih/poboljšanih,
Povećanje zaposlenosti u turizmu,
Broj urađenih i realizovanih studija izvodljivosti,
Broj brendiranih proizvoda.
8. Izvor indikatora: Indikatori predstavljaju alate neophodne za uočavanje i praćenje promena u
pojavama koje definiše i kontroliše strategija održivog razvoja određene zajednice. Indikatori se
18



odabiraju tako da pokrivaju oblast ekonomije, zaštite životne sredine i društvenih delatnosti. Na
osnovu prikupljenih i obrađenih podataka mernih indikatorima potrebno je u pravilnim vremenskim
razmacima, (najčešće se to radi jednom godišnje), izvršiti analizu trenutnog stanja na osnovu koje se
mogu izvući zaključci o napretku u implementaciji strategije. Opisi i definicije 30 indikatora održivog
razvoja i matrica indikatora za formiranje buduće baze rodno senzitivnih podataka dati su u
aneksima na kraju priručnika. Mora se voditi računa o resursima za prikupljanje i obradu podataka.
Dobar pristup nalaže prikupljanje raspoloživih sekundarnih podataka. Većinu takvih podataka
prikupljaju i obrađuju državne agencije i tela. Korišćenje javno dostupnih zvaničnih podataka ne
samo da će smanjiti troškove, već isto tako, omogućiti poređenje sa drugim gradovima/opštinama. I
što je najvažnije, takvi podaci su pouzdani i potvrđeni. DevInfo baza podataka sadrži zvanične
statističke podatke Republičkog zavoda za statistiku i drugih zvaničnih proizvođača podataka, i to od
republičkog nivoa do nivoa opštine (http://devinfo.stat.gov.rs/diSrbija/Home_DI.aspx). Svi
indikatori obezbeđeni su preko DevInfo profla, koji predstavlja jednostavan način za diseminaciju i
upotrebu podataka. Ovim je olakšan uvid u stanje i praćenje razvoja kako na nacionalnom, tako i na
nižim teritorijalnim nivoima. Opštinska baza podataka sadrži preko 140 indikatora, podeljenih u
devet oblasti: Demografa, Ekonomija, Zdravstvo, Informisanje i komunikacije, Obrazovanje,
Pravosuđe, Prirodna sredina, Saobraćaj i Socijalna zaštita. I ostale javne institucije kontinuirano
unapređuju pristup svojim podacima. Za specifične indikatore različitih agencija, posetite i web
stranice različitih vladinih agencija poput: http://www.sepa.gov.rs za podatke o životnoj sredini,
Agencija za životnu sredinu Republike Srbije; http://stat.apr.gov.rs/rrmap/ za poslovne podatke,
Agencija za privredne registre; http://www.batut.org.rs za podatke o javnom zdravlju i životnoj
sredini. Statistički podaci obezbeđuju lokalnoj samoupravi indikatore koji se u velikoj meri odnose
na rezultate ili uticaje. Međutim, moguće je da ipak ne zadovoljavaju u potpunosti potrebe
monitoringa i evaluacije. Obično se tada razvijaju ili definišu dodatni indikatori da bi se izmerili
specifični izlazni parametri i rezultati strategije. Oni mogu da proisteknu iz drugih izvora, kao što su
ulazni parametri/inputi za procese planiranja strategije ili primarni izvori (npr. ankete) ili će, ipak,
biti potrebno da se prikupljanje podataka organizuje iznova. Kvantitativni statistički podaci nam
mogu reći “šta” ali ne i neophodno “zašto”. Ponekad čvrsti podaci moraju biti nadopunjeni
određenim kvalitativnim podacima i logičkim pretpostavkama. Korišćenje primarnih izvora kao npr.
studija, anketa, fokus grupa, intervjua, studija slučajeva, i sl. može obezbediti dragocene
kvalitativne informacije kojima se upotpunjuju kvalitativne analize. Određene indikatore je teško
obezbediti zbog:
Nepostojanja podataka na lokalnom nivou (npr. BDP, dodatna vrednost po zaposlenom, potrošnja
energije, korišćenje javnog prevoza, …)
Kašnjenja u objavljivanju podataka (npr. demografska i poljoprivredna statistika koja se zasniva na
popisu)
Statističkih nedostataka - ne prikupljaju se svi podaci i kategorije (npr. podaci o kvalitetu vode i
vazduha su ograničeni na nacionalnu mrežu mernih mesta …)
Da bi se olakšao monitoring sprovođenja strategije razvoja, pogotovu Strategija lokalnog održivog razvoja i
uspostavila zajednička osnova za poređenje (benchmarking) ishoda strategije sa ostalim
gradovima/opštinama u Srbiji, izrađen je predlog seta indikatora održivosti i dobre uprave. Preporučuje se
da svaka opština/grad na godišnjem nivou prati najmanje ovaj minimalni set indikatora i rezultate objavi na
svom web-sajtu. Indikatori su podeljeni u četiri grupe: životna sredina, stanovništvo i kvalitet života,
ekonomski razvoj i dobro upravljanje. Za svaki indikator treba da postoje sledeći podaci:
1.
2.
3.
4.
5.
Definicija indikatora
Jedinica
Izvor
Link ka određenoj web-stranici
Učestalost objavljivanja podataka
6. Teritorijalna pokrivenost
7. Tip indikatora
8. Referentna vrednost indikatora za Srbiju za
poslednju godinu.
19
Tabela № 7.: Pregled indikatora održivog razvoja i dobre uprave4
1.
Životna sredina
№
Indikator
Jedinica
km2
1
Teritorija
Površina opštine
2
Kvalitet površinskih voda
SWQI Serbian Water Quality Index - za merno mesto
na reci ili jezeru [tamo gdje postoji]
Pet
kategorija
3
Upravljanje
vodama
Procenat prečišćene otpadne vode na sistemu
odvođenja [ = ukupne prečišćene vode: ispuštene
otpadne vode sa sistemom odvođenja]
%
Procenat stanovnika priključenih na sistem odvođenja
otpadnih voda/ kanalizaciju (procena) [ =(broj
otpadnim
domaćinstava priključenih na sistem odvođenja
otpadnih voda X prosečan broj članova domaćinstava)
: broj stanovnika u godini)]
%
4
4
Grupa indikatora
Upravljanje
vodama
otpadnim
5
Kvalitet vazduha
Kvalitet vazduha: 1) Broj dana u toku godine sa
prekoračenim graničnim vrednostima SO2, 2) Broj
dana u toku godine sa prekoračenim graničnim
vrednostima NO2, 3) Broj dana u toku godine sa
prekoračenim graničnim vrednostima
6
Zaštita prirode
Procenat površine opštine pod zaštitom (zaštićena
područja)
%
7
Prostor i urbani razvoj
Procenat površine zagađenog i napuštenog zemljišta
(industrijske, urbane površine,..)
%
8
Prostor i urbani razvoj
Veličina javnih zelenih površina u gradovima po
stanovniku
m2
9
Javni prevoz
Procenat stanovnika grada i prigradskog područja koji
prosečno dnevno koriste gradski i prigradski javni
prevoz
%
10
Upravljanje
otpadom
čvrstim Ukupna prikupljena i odložena količina komunalnog
otpada u kg po stanovniku godišnje
kg
11
Upravljanje
otpadom
čvrstim Procenat odvojeno
komunalnog otpada
%
12
Upravljanje
otpadom
čvrstim Procenat domaćinstava sa uslugom prikupljanja
otpada
13
Energija
prikupljenog
Procenat domaćinstava
daljinskog grejanja
i
priključenih
recikliranog
na
sistem
dan
%
%
Definicije i opis ovih indikatora dati su u Aneksu 1.
20
2.
Stanovništvo i kvalitet života
№
Grupa indikatora
Indikator
Jedinica
1
Stanovništvo
Procenjen broj stanovnika godišnje (30.6.)
2
Demografske promene
Indeks promena broja stanovnika 2011 /2012.
3
Demografske promene
Stopa prirodnog
stanovnika]
4
Demografske promene
Migracijski saldo: [(broj doseljenih - broj odseljenih u
godini) : stanovništvo ukupno x 100]
%
5
Starosna grupa
stanovništva
Indeks starenja [(broj stanovnika starijih od 64 : broj
stanovnika mlađih od 15 godina) x 100]
indeks
6
Obrazovanje stanovništva
Procenat stanovništva starog 15 i više godina bez
obrazovanja i bez završene osnovne škole
%
7
Obrazovanje stanovništva
Procenat stanovišta starog 15 i više godina sa
završenim višim ili visokom obrazovanjem
%
8
Predškolsko obrazovanje
Obuhvat dece uzrasta od 3 godine do polaska u PPP
predškolskim vaspitanjem i obrazovanjem
%
9
Vodosnabdevanje
Procenat stanovništva priključenih na vodovodnu
mrežu
%
10
Kultura i rekreacija
Budžet za kulturu po glavi stanovnika, prosečno
godišnje
EUR
11
Kultura i rekreacija
Budžet za sport i rekreaciju po glavi stanovnika,
prosečno godišnje
EUR
12
Zarade
Prosečna zarada bez poreza i doprinosa
RSD
13
Socijalna zaštita
Učešće svih korisnika socijalne zaštite u ukupnom
stanovništvu (%)
%
14
Socijalna zaštita
Budžet za socijalnu zaštitu po glavi stanovnika
prosečno godišnje
EUR
15
Zdravlje
Očekivano trajanje života živorođene dece
broj
priraštaja
[(rođeni-umrli):1000
broj
indeks
%
21
3.
Ekonomski razvoj
№
Grupa indikatora
Indikator
Jedinica
1
Poljoprivreda
Udeo ukupne korišćene poljoprivredne površine od
poljoprivredne površine opštine
%
2
Poljoprivreda
Individualni poljoprivrednici
broj
3
Poslovne lokacije
Infrastrukturno opremljene površine na raspolaganju
za investicije po glavi stanovnika
m2
4
Preduzetnčka klima
Broj aktivnih privrednih društava i preduzetnika na
1000 stanovnika [broj aktivnih privrednih društava:
broj stanovnika X 1000]
broj
5
Preduzetnčka klima
Neto efekat novih preduzetnika i privrednih društava
[(Broj novosnivanih -broj ugašenih preduzetnika i
privrednih društava)/ ukupan broj svih aktivnih]
broj
6
Turizam
Noćenja turista
broj
7
Zaposlenost
Zaposleni u pravnim licima (privredna društva,
preduzeća, zadruge, ustanove i obrazovanje) u 000
broj
8
Zaposlenost
Stopa
zaposlenosti
[Broj
stanovništvo 15-64]X100
9
Zaposlenost
% žena zaposlenih
10
Nezaposlenost
Broj nezaposlenih na 1.000 stanovnika
4.
zaposlenih/aktivno
%
%
indeks
Dobro upravljanje
№
Grupa indikatora
Indikator
Jedinica
%
1
Opštinske finansije
Fiskalni kapacitet opštine (relativno): procenat
izvornih prihoda u ostvarenju budžeta (po Zakonu o
finansiranju lokalne samouprave) = apsolutno FKO/ svi
budžetski prihodi*100
2
Stepen razvijenosti
Stepen razvijenosti po Zakonu o regionalnom razvoju
(grupa)
broj
3
Stepen razvijenosti
Obim svih podsticaja regionalnog razvoja u godini /
stanovniku
RSD
4
Institucionalni kapacitet
% opštinskih službenika sa visokom i višom školskom
spremom
broj
22
6.
ORGANIZACIONE STRUKTURE ZA MONITORING I EVALUACIJU
Okvir za Monitoring i Evaluaciju strategije/akcionog plana zahteva organizacionu strukturu, koja se u načelu
sastoji od grupe ili odbora za monitoring i operativnog tela za sprovođenje. Da bi se organizovala efikasna
struktura za Monitoring i Evaluaciju u okviru opštine/grada, preporuka je da ta struktura bude prilagođena
veličini opštine, ali i da se postojeće strukture iskoriste u ovu svrhu. Ovo telo treba da ima legitimitet i
odgovornost i nju treba da imenuje skupština opštine ili telo koje odgovara skupštini, kao što je
opštinsko/gradsko veće. Odbor bi trebalo da ima 10 do 15 članova kako bi bila efektivan, a koordinator za
strateško planiranje bi normalno imao/la funkciju sekretara, odnosno organizovao/la sastanke, izradu
dnevnog reda i zapisnika sa sastanaka i pisanje izveštaja o napredovanju implementacije strategije.
Predsedavajući/ća će, normalno, biti predsednik opštine ili njegov/njen odabrani predstavnik. U nekim
manjim opštinama gde nema mnogo organizacija izvan opštinske uprave, verovatno će se desiti da grupa za
izradu strategije postane odbor za monitoring. Da bi odbor radio što efektivnije i odgovornije u njemu
treba da budu:



ljudi koji su odgovorni za implementaciju strategije u celini (npr. Predsednik opštine i neki drugi
članovi inicijativne grupe za strateško planiranje);
neki članovi radnih grupa, posebno aktivni članovi (kao što je koordinator radne grupe) i oni izvan
opštinske uprave, na primer, predstavnici NVO sektora ili obrazovne organizacije;
predstavnici organizacija koje će fizički implementirati veliki deo projekata – to jest, javna
komunalna preduzeća.
Moguće uloge u procesu Monitoring i Evaluacije bliže su navedene u tabeli № 8. Osim odbora za
monitoring moglo bi biti korisno formirati neformalnu grupu za vezu koju će činiti implementatori projekta,
uglavnom predstavnici javnog sektora (JKP), kako bi se osiguralo da postoji odgovarajuća koordinacija među
različitim projektima. Bilo bi idealno da se takva grupa sastaje neposredno pre grupe za monitoring i njenim
sastancima bi trebalo da prisustvuje koordinator, tako da on/ona mogu da izveste o svim pitanjima koje JKP
imaju za grupu za monitoring. Odbor za monitoring i evaluaciju bi trebalo da se formira odmah po
usvajanju strategije. Proces prikupljanja informacija za godišnji sastanak trebalo bi da otpočne ne manje od
4 – 6 meseci posle usvajanja strateškog plana, tako da godišnja revizija strateškog dokumenta bude
završena ne kasnije od 9 meseci posle usvajanja plana.
Tabela № 8.: Uloge u procesu Monitoring i Evaluacije
KO?
Skupština opštine/ grada
ili Odbor za monitoring
Predsednik
opštine/
gradonačelnik
i
Opštinsko/ Gradsko veće
ŠTA?

















Koordinator

usvaja Strategiju i akcioni plan,
vrši monitoring sprovođenja akcionog plana,
usvaja godišnje izveštaje o sprovođenju,
odlučuje o korektivnim merama i daljim aktivnostima,
odlučuje o aktivnostima evaluacije,
odobrava izmene strategije ili akcionog plana.
predlaže Strategiju i akcione planove za usvajanje,
organizuje funkciju Monitoringa i Evaluaciju u okviru opštinske/gradske uprave,
organizuje aktivnosti evaluacije,
predlaže godišnji izveštaj o sprovođenju, uključujući preporuke za usvajanje,
predlaže korektivne mere i naknadne aktivnosti,
predlaže izmene strategije i akcionog plana,
komunicira sa Skupštinom/odborom za monitoring,
komunicira sa Koordinatorom odbora,
upravlja i usmerava sprovođenje,
komunicira rezultate i efekte strategije/plana javnosti.
koordinira sprovođenje (informacije o mogućnostima za finansiranje sprovođenja
akcionog plana, pruža podršku kroz know-how za izradu i sprovođenje projekta,
organizuje obuke kada je to potrebno, ...),
uspostavlja monitoring sistem uključujući i set indikatora,
23





upravlja odborom za monitoring i evaluaciju,
komunicira sa predsednikom opštine/gradonačelnikom, načelnikom uprave,
načelnikom odeljenja za budžet,
komunicira sa članovima odbora za monitoring i evaluaciju,
prikuplja i vrši sveobuhvatnu analizu podataka iz monitoringa,
priprema godišnji izveštaj o sprovođenju sa predlogom preporuka,
operacionalizuje korektivne mere promoviše i širi aktivnosti,
organizuje aktivnosti evaluacije
usmerava napredak i koordinira sprovođenjem aktivnosti u okviru svoje
prioritetne oblasti,
komunicira sa Koordinatorom, načelnikom određenog odeljenja (ako nije reč o
istoj osobi) i načelnikom budžeta,
komunicira sa menadžerima projekta i ostalim nosiocima projekata i programa,
pruža savet i usmerenje menadžerima projekata u pogledu planiranja
sprovođenja i izveštavanja o učinku,
prikuplja i analizira podatke iz monitoringa na nivou prioriteta koristeći
standardizovane obrasce za monitoring,
daje doprinos pripremi godišnjeg izveštaja o sprovođenju,
sarađuje u aktivnostima evaluacije,
sarađuje u aktivnostima promocije i diseminacije.


koordinira izradu akcionih planova i programskog budžeta,
upravlja finansijama za sprovođenje projekta.

vrši koordinaciju planova između akcionog plana i prostornih planova.



formuliše projekat i priprema zahteve za finansiranje,
sprovodi projekat i o tome izveštava,
odgovoran za ostvarivanje planiranih izlaznih parametara, rezultata i dostizanje
specifičnih ciljeva projekta sa planiranim resursima i u okviru definisanog
vremenskog perioda,
koordinira projektnim timom.







Član
odbora
za
monitoring i evaluaciju –
odgovoran za određenu
prioritetnu oblast
Član
odbora
za
monitoring i evaluaciju –
načelnik ili predstavnik
Odeljenja za budžet
Član
odbora
za
monitoring i evaluaciju –
načelnik ili predstavnik
Odeljenja za prostorno
planiranje
Menadžer projekta
projektni tim
i




7.
MONITORING SPROVOĐENJA I IZVEŠTAVANJE
Monitoring će se oslanjati na bazu podataka koja je kreirana iz akcionog plana, formata kratkog
izveštavanja, a njegov rezultat će biti formalni godišnji izveštaj o monitoringu. Koordinator treba da
napraviti listu aktivnosti (većina predstavlja projekte ili grupe projekata) baziranih na listi u akcionom planu
strategije. To bi trebalo da bude dokument u Excel-u koji treba da sadrži dodatne kolone koje ukazuju na
napredak u odnosu na krajnje rokove postavljene u akcionom planu. Ovo je efektivna baza podataka pre
svega baznih indikatora koja će odboru za monitoring pružiti osnov za izveštavanje. Minimum informacija
koje bi trebalo obezbediti za svaki projekat jesu:




Informacije o tome da li će se aktivnost završiti prema roku određenom u akcionom planu, a ako to
nije slučaj, kada će se završiti;
Informacije o svim važnijim promenama sadržaja i/ili budžeta za konkretnu aktivnost, sa navedenim
razlozima promene;
ako je aktivnost otkazana ili odložena, to treba naznačiti, uz obrazloženje;
tamo gde su projekti izrađivani korišćenjem PFF i/ili formata logičkog okvira, detalji u izveštaju o
monitoringu trebalo bi da budu dati u istom formatu.
Odbor za monitoring i evaluaciju je odgovoran za organizaciju monitoringa sprovođenja strategije razvoja i
akcionog plana.
24
Na osnovu ova dva dokumenta organizuje prikupljanje podataka za monitoring i izrađuje godišnji izveštaj o
sprovođenju. Ovaj izveštaj će sadržati izvršenje svakog projekta/aktivnosti i detalje grupa aktivnosti ispod
svakog prioriteta, i navodiće revizije i korektivne akcije koje je potrebno izvršiti. Ljudi/organizacije odgovorni za korektivne akcije biće jasno identifikovani, a odbor za monitoring treba da prati proces kako bi
se uverilo da su preduzete korektivne radnje. Godišnji izveštaj koji će voditi ka godišnjoj reviziji strateškog
plana će odobravati skupština opštine. Odbor za monitoring će se sastajati na svaka tri meseca da vrši
privremeni monitoring i, ako je to potrebno, manje izmene (one koje ne utiču na ciljeve i prioritete). Takve
izmene mogu da podrazumevaju napuštanje pojedinih i dodavanje novih projekata ako je obezbeđeno
finansiranje. Za izveštavanje sa tromesečnih sastanaka koristiće se isti format, a izveštaji će se dostavljati
skupštini opštine. Na svom glavnom godišnjem sastanku, Odbor za monitoring će takođe razmatrati pitanje
da li veće promene u okolnostima zahtevaju reviziju strategije. Ovo će biti urađeno kroz proces u kome će
se proveriti koliko značajne promene utiču na validnost informacija korišćenih za osmišljavanje strateških
ciljeva i prioriteta – drugim rečima, proverava se da li je došlo do značajne promene situacije u opštini.
Tabela № 9.: Koraci u organizaciji prikupljanja podataka za monitoring i evaluaciju
KORACI
ŠTA URADITI?
1. Identifikujte stavke za
koje je potrebna povratna
informacija
2. Identifikujte odeljenja
(osobe)
uključene
u
sprovođenje i monitoring
na nivou svakog prioriteta
3.
Opciono:
kreirajte
obrasce za prikupljanje
podataka
4.
Definišite
izveštavanja
periode
5. Usaglasite odgovornost
za obezbeđivanje podataka
Proverite strategiju i akcioni plan kako biste videli koje podatke treba da pratite. U
pogledu indikatora održivosti, većina podataka za indikatore uticaja i rezultata se može
prikupiti iz zvaničnih sekundarnih izvora (npr. nacionalna statistika). Identifikujte koje
podatke ćete morati da potražite na terenu (npr. informacije o nivou pripremljenost
prioritetnih projekata, finansijskim podacima, konkretnim rezultatima projekta, itd).
Povežite aktivnosti monitoringa sa opštinskim/gradskim budžetom (plan, izveštaji).
Sprovođenje je obično povezano sa različitim odeljenjima u okviru opštinske/gradske
uprave ili eksternim organizacijama/ partnerima (npr. opštinska/gradska komunalna
preduzeća, javne agencije, privatni sektor, itd). Za svaki prioritet definišite ko su
odgovorne jedinice ili osobe (projektni menadžeri, menadžeri programa/načelnici
odeljenja) koji su uključeni u sprovođenje akcionog plana.
Uskladite sa pružaocima podataka koje podatke treba da obezbede i u kom obliku.
Obično menadžeri projekta/programa treba da o napretku izveštavaju ugovorna tela
(Delegacija EU, ministarstva, ostali donatori) ili pripreme informacije za resorno
ministarstvo ili Skupštinu opštine/ grada u okviru svojih redovnih zaduženja. Pokušajte
da iskoristite ove izveštaje u najvećoj mogućoj meri za pribavljanje neophodnih ulaznih
parametara sa operativnog / projektnog nivoa. Ako to bude potrebno, mogu se
pripremiti i jednostavni obrasci za prikupljanje podataka.
Strategije razvoja se izrađuju na period od 10 godina, a akcioni planovi na 5 godina.
Izveštaji o sprovođenju se pripremaju na godišnjem nivou (ažurirane vrednosti
indikatora, izveštaj o ostvarenom napretku). Preporuka je da se detaljniji izveštaji
pripremaju svakih 5 godina kada istekne trajanje akcionog plana. Ovo treba da posluži
donosiocima odluka za usklađivanje strategije i pripremu novog akcionog plana u skladu
sa tim. Dogovorite sa pružaocima podataka kada podaci treba da budu prikupljeni i
pripremite atmosferu na vreme.
U određenim slučajevima, podatke treba prikupiti od organizacija koje se ne nalaze u
samoj opštini/gradu. Da bi podržale sistem, može se sa njima zaključiti sporazum kojim
se definiše na koji način i kada podaci treba da budu obezbeđeni.
Godišnji izveštaj o sprovođenju treba da pruži Skupštini/Odboru za monitoring i drugim zainteresovanim
stranama informacije o ostvarenom napretku u sprovođenju strategije i akcionog plana. On pomaže
rukovodstvu u donošenju odluka o daljem sprovođenju. Izveštaj se podnosi Skupštini/Odboru za monitoring
na usvajanje u prvom kvartalu godine, ako je moguće sa godišnjim izveštajem o izvršenju budžeta.
Pripremne aktivnosti za izradu godišnjeg izveštaja o sprovođenju stoga treba da budu pokrenute dovoljno
rano da bi bile okončane na vreme, a najkasnije u poslednjem kvartalu prethodne godine. Praktičan pristup
pripremi izveštaja o sprovođenju je korišćenje strukture postojećeg akcionog plana u koji se dodaju
informacije o dostignućima. Na ovaj način se korisnicima omogućava da prate napredak na struktuiran
način.
25
Tabela № 10.: Predlog sadržaja za godišnji izveštaj o napretku
SADRŽAJ
OPIS


1. Uvod




2. Polazna osnova

3.
Izveštaj
napretku
o
3.1
Ažuriranje
indikatora
za
strategiju
3.2
Izveštaj
aktivnostima
finansijama
o
i
4.
Zaključci
preporuke
i
4.1 Identifikovana
najbolja praksa
4.2 Identifikovani
problemi
i
predložene
korektivne mere
4.3 Zaključci
Navedite kratke informacije o Strategiji i akcionom planu (kada su izrađeni,
usvojeni, izmenjeni),
Napravite grafički prikaz sveobuhvatne strukture ciljeva, prioriteta i mera
Strategije razvoja,
Predstavite godišnji izveštaj o napretku, njegovu svrhu i strukturu,
Datum usvajanja godišnjeg izveštaja o napretku od strane Skupštine i/ili
Odbora za monitoring.
Navedite informacije o bilo kakvim relevantnim promenama
sveobuhvatnom zakonodavnom i finansijskom okviru koje su uticale
sprovođenje i na koji način ,
Objasnite ukoliko su usvojene značajne izmene procesa planiranja
monitoringa, odluka ili dokumenata/studija koje su imale uticaja
sprovođenje strategije,
Pomenite ako su urađene dodatne studije, analize ili evaluacije.
u
na
ili
na

Ovo je glavni deo u kome se prezentiraju podaci o ostvarenom napretku.
Izveštaj se strukturira tako da pruži informacije na sveukupnom nivou i na
nivou prioriteta.


Pripremite ažuriranu listu indikatora,
Brojevi kojima se iskazuju vrednosti indikatora ili štiklirane kućice u tabeli ne
moraju neophodno nešto i da znače čitaocu. Dodatna vrednost je da priložite
i jasno i kratko tumačenje (vidi aneks 1.).


Ovo poglavlje se bavi realizovanim vrednostima u odnosu na planirane,
Nivo detalja prikupljenih sa projektnog nivoa može biti prilično visok. Izvucite
najvažnije informacije i pokušajte da objedinite rezultate ili čak uticaje
ostvarene prema prioritetima. Identifikujte ključne nalaze i probleme na koje
ste nailazili.

U ovom poglavlju se predstavljaju glavni nalazi i predlozi preporuka.

Opišite ono što je bilo dobro u sprovođenju i što treba zadržati i ojačati.
Istaknite oblasti koje dobro napreduju i pomenite neke projekte dobre
prakse koje su korisnici dobro prihvatili.

Identifikujte oblasti koje ne napreduju toliko dobro i objasnite moguće
razloge za to,
Dajte preporuku o tome kako dalje ili identifikujte delove akcionog plana koje
treba izmeniti. Ovo može rezultirati promenama u vremenskom rasporedu,
finansiranju, prioritetima koji su dati određenom projektu, itd. Identifikujte
ko je odgovoran za sprovođenje predloženih izmena/korektivnih mera.


Pripremite kratak sveukupni zaključak o stanju sprovođenja.
26
8.
LITERATURA
1. Glossary of Key Terms in Evaluation and Results Based Management, OECD/ DAC, 2002.
2. Godišnjak Gradovi i Opštine u Republici Srbiji, Republički Zavod za statistiku, 2012.
3. http://www.devinfo.stat.gov.rs
4. http://www.oecd.org/development/evaluationofdevelopmentprogrammes/
5. http://www.oecd.org/gov/principalelementsofgoodgovernance.htm
6. http://www.oecd.org/gov/principalelementsofgoodgovernance.htm
7.
Matrica indikatora za formiranje buduće baze rodno senzitivnih podataka za praćenje položaja žena
i unapređenje rodne ravnopravnosti u Srbiji. Jagoda Radivojević 2012. Uprava za rodnu
ravnopravnost
Ministarstva
rada,
zapošljavanja
i
socijalne
politike.
http://www.gendernet.rs/files/Istrazivanja/Indikatori_za_pracenje_sprovodjenja_Akcionog_plana.xls
8. Monitoring i evaluacija strategija lokalnog održivog razvoja. Program podrške opštinama IPA 2007.
Dobra uprava, planiranje i pružanje usluga. Autori: Julija Marošek, Slavka Zupan, Kristijan Velcin,
Zorica Bilić, Aleksandar Marinković .www.msp-ipa2007.org
9. Priručnik za strateško planiranje i upravljanje lokalnim razvojem u Republici Srbiji. Friedrich Ebert
Stiftung. Centar za regionalizam. Novi Sad, 2010.
10. Project cycle management guidelines, EC, Europe Aid Cooperation Ofce, 2004.
11. Vodič za strateško planiranje u gradovima i opštinama. MIR2 program. Novembar 2007.
27
Aneks 1.: Monitoring sistem i indikatori
a.)
Definicije
Monitoring je kontinuirani proces preispitivanja konteksta programa i ostvarivanja izlaznih parametara
(output) za korisnike, koji se odvija tokom sprovođenja programa sa namerom da se istovremeno isprave
bilo
kakva
potencijalna
odstupanja
od
definisanih
operativnih
ciljeva.
Izvor:
http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/evaluacija/evalsed/glossary/glossary_m_en.htm#M
onitoring
Evaluacija je sistematična i objektivna procena tekućeg ili završenog projekta, programa ili politike, njihove
formulacije, sprovođenja i rezultata. (…) Evaluacija bi trebalo da pruži pouzdane i korisne informacije koje
omogućavaju da se naučene lekcije inkorporiraju u proces odlučivanja, kako korisnika tako i donatora.
Evaluacija se takođe odnosi na proces utvrđivanja vrednosti ili značaja aktivnosti, politike ili programa.
Izvor: OECD/DAC, 2002. Glosar ključnih termina za evaluaciju i upravljanje bazirano na rezultatima.
Indikator: Meri cilj koji treba postići; mobilizovani resurs; postignuti izlazni parametar; dobijeni efekat; ili
promene konteksta (ekonomskog, društvenog i životne sredine). Indikator proizvodi kvantifkovane
informacije sa ciljem pružanja pomoći akterima uključenim u javne intervencije u komunikaciji, pregovorima
ili odlučivanju. Izvor: EVALSED: The resource for evaluation of socio-economic development. Indikatori treba
da budu SMART. Oni nam govore gde se nalazimo i gde želimo da stignemo kroz određeni vremenski period.
Indikator br. 1.
Definicija (e)
Indikator br. 2.
Definicija (e)
TEMA: Životna sredina – voda
INDIKATOR: Kvalitet površinskih voda
1. Površinske vode se odnose na domaće vode (stajaće i tekuće), osim
podzemnih voda; tranzicione i priobalne vode, osim kada je u pitanju
hemijski status kada one uključuju i teritorijalne vode.
2. Vodno telo površinskih voda podrazumeva poseban i važan deo površinskih
voda kao što su jezera, akumulacije, potoci, reke ili kanali, deo potoka, reke
ili kanala, tranzicione vode ili priobalne vode.
3. Status površinske vode je opšti izraz za status vodnog tela površinskih voda
i određen je lošijim statusom baziranim na upoređivanju ekološkog i
hemijskog statusa.
4. Dobar status površinske vode označava status vodnog tela površinske vode
kada su i njegov ekološki i njegov hemijski status najmanje “dobri”.
5. Ekološki status podrazumeva kvalitet strukture i funkcionisanja vodenog
ekosistema neposredno zavisnog od površinskih voda. Ukoliko se odabere
EBI (prošireni biotički indeks) indeks, merenje kvaliteta površinskih voda se
dobija na osnovu modifikacije makro-invertebrata sastava zajednice.
Merenje se zasniva na upoređivanju očekivane i uočene zajednice u rečnom
slivu. Vrednosti EBI indeksa su grupisane u pet kvalitativnih klasa od kojih je
svaka označena različitom bojom.
6. Učestalost merenja. Sintetičke indikatore bi trebalo meriti mesečno.
TEMA: Životna sredina – voda
INDIKATOR: Upravljanje otpadnim vodama u gradskim sredinama
Prečišćena voda je voda koja je pretrpela određeni tretman kako bi se smanjio njen
štetan uticaj na zdravlje ljudi i ekosistem.
Otpadne vode u gradskim sredinama su otpadne vode iz domaćinstava ili mešavina
otpadnih voda domaćinstava i industrijskih otpadnih voda i/ili kišnice.
Otpadne vode iz domaćinstava su otpadne vode iz naseljenih mesta i prevashodno
potiču od ljudi i njihovih domaćinstava.
Industrijske otpadne vode su otpadne vode koje potiču od poslovnih objekata u
kojima se sprovode poslovne i proizvodne delatnosti.
28
Indikator br. 3.
Definicija (e)
Indikator br. 4.
Definicija (e)
Aglomeracija je oblast u kojoj su stanovništvo i/ili ekonomske aktivnosti dovoljno
skoncentrisani za zajedničko prikupljanje i odvođenje otpadnih voda do postrojenja
za prečišćavanje ili do krajnjeg mesta ispuštanja.
Odvodni sistem podrazumeva sistem cevi kojima se otpadne vode u gradskim
sredinama prikupljaju i odvode.
Populacijski ekvivalent (PE) je organski biorazgradivi materijal koji zahteva
petodnevnu biohemijsku potražnju kiseonika (BOD5) od 60g kiseonika na dan.
Primarna obrada znači obradu otpadnih voda iz gradskih sredina fizičkim ili
hemijskim procesom uključujući i suspendovane čestice, ili primenu nekog drugog
postupka kojim se BOD5 dolazećih otpadnih voda smanjuje za najmanje 20% pre
ispuštanja, a ukupne suspendovane čestice dolazećih voda su smanjene za minimum
50%.
Sekundarna obrada podrazumeva obradu otpadnih voda iz gradskih sredina
postupkom koji uključuje biološki tretman sekundarnim česticama.
Eutrofikacija je “obogaćivanje” vode hranjivim materijama, posebno azotom i/ili
fosforom, čime se podstiče ubrzani rast algi i viših oblika biljaka i stvara nepoželjni
dis-balans organizama prisutnih u vodi, a time i smanjuje traženi kvalitet vode.
Indikator se mora računati na sledeći način:
(Ukupna količina prečišćene vode / Ukupna potrošnja vode) * 100
Učestalost merenja
Godišnje/ Šestomesečno
TEMA: Životna sredina – Vazduh
INDIKATOR: Broj dana sa lošim kvalitetom vazduha
Kvalitet vazduha zavisi od nivoa zastupljenosti zagađivača (gasova ili čestica) za koje
se zna da su štetni po zdravlje ljudi, ili da uzrokuju štetne efekte na prirodne
ekosisteme kada prelaze dozvoljene granične vrednosti.
Indikator pokazuje koliko je puta (u koliko slučajeva) povećana granična vrednost
određenog zagađivača. Osnovni podatak je broj puta/slučajeva u kojima je granična
vrednost zagađivača povećana u odnosu na dozvoljenu koncentraciju.
Broj puta/slučajeva se izračunava na osnovu perioda definisanog graničnom
vrednošću:
 dnevno (ukoliko se granične vrednosti zasnivaju na dnevnoj koncentraciji),
 svakih 8 sati (ako se granična vrednost zasniva na osmočasovnoj
koncentraciji), i
 svakog sata (ukoliko se zasniva na jednočasovnoj koncentraciji).
U obzir se uzimaju samo fiksne vrednosti uzoraka koje predstavljaju minimalne
zabeležene podatke. Pri ovome se mora se imati u vidu nepouzdanost metode za
merenje, a što je definisano Direktivom 96/62/EC.
Ukoliko u određenoj zoni ili aglomeraciji postoji više fiksnih tačaka uzorkovanja za
određeni zagađivač, treba uzeti podatke sa kontrolne tačke u kojoj se beleži najveći
broj prekoračenja granične vrednosti tokom godine.
Zbog toga za svaki odabrani zagađivač vazduha, indikator treba da odgovara broju
puta/slučajeva prekoračenja granične vrednosti tokom kalendarske godine koji se
umanjuje za broj puta/slučajeva priznatih na osnovu Direktive 96/62/EC. U slučaju
da je broj prekoračenja manji od broja dozvoljenih vrednosti, indikator će biti nula.
Indikator se određuje na osnovu merenja tokom jedne kalendarske godine
TEMA: Životna sredina – korišćenje zemljišta
INDIKATOR: Zaštićene oblasti
Ovaj indikator se tiče održivog razvoja, restauracije i zaštite zemljišta i lokacija na
teritoriji opštine. Urbana ekspanzija povećava urbanu oblast na štetu netaknute
prirode i zelenih površina. Šta više, u mnogim gradovima, socio-ekonomska
transformacija koja se odigrala u proteklom veku, dovela je do napuštanja
razvijenog i zagađenog zemljišta. Održiva upotreba zemljišta podrazumeva efikasnu
29
Indikator br. 5.
Definicija (e)
Indikator br. 6.
Definicija (e)
Indikator br. 7.
Definicija (e)
upotrebu zemljišta putem planskog urbanog razvoja, minimiziranjem upotrebe
poljoprivrednog i prirodnog zemljišta ("Greenfield" lokacije) i povećanjem korišćenja
razvijenog zemljišta putem restauracije i nadogradnje.
Druge definicije značajne za pravilnu upotrebu indikatora su:
Opštinska oblast: oblast pod administrativnom upravom opštine (uključujući i
ruralne oblasti);
Razvijeno/urbanizovano zemljište: zemljište pod objektima, u prekinutom ili
neprekinutom nizu, koje odgovara klasi zemljišta “veštačkih površina” u skladu sa
"CORINE Land Cover" klasifikacijom korišćenja zemljišta.
Neiskorišćeno zemljište ("Greenfield"): zemljište “nepokriveno” veštačkim
površinama, koje odgovara bilo kojoj klasi u okviru "CORINE Land Cover"
klasifikacije, osim klase “veštačkih površina”.
Zaštićene oblasti: oblasti u kojima su vegetacija i priroda pod posebnom zaštitom i u
kojima zemljišni pokrivač ne može pretrpeti veće promene.
Indikator se računa:
(Ukupna površina zaštićene oblasti / Ukupna opštinska oblast) * 100
TEMA: Životna sredina – korišćenje zemljišta
INDIKATOR: Napušteno i zagađeno zemljište
Ovaj indikator se tiče održivog razvoja, restauracije i zaštite zemljišta i lokacija na
teritoriji opštine. Urbana ekspanzija povećava urbanu oblast na štetu netaknute
prirode i zelenih površina. Šta više, u mnogim gradovima, socio-ekonomska
transformacija koja se odigrala u proteklom veku, dovela je do napuštanja
razvijenog i zagađenog zemljišta. Održiva upotreba zemljišta podrazumeva efikasnu
upotrebu zemljišta putem planskog urbanog razvoja, minimiziranjem upotrebe
poljoprivrednog i prirodnog zemljišta ("Greenfield" lokacije) i povećanjem korišćenja
razvijenog zemljišta putem restauracije i nadogradnje.
Napušteni objekti: objekti koji nisu više u upotrebi. I renoviranje i prenamena se
računaju kao zbir podnih površina u m2 za svaki dati sprat;
Napušteno zemljište ("Brownfield"): deo razvijenog/urbanizovanog zemljišta
(veštačkih površina) koji nije više u upotrebi (za stanovanje, industriju ili uslužne
delatnosti);
Zagađeno zemljište ("Brownfield"): površine na kojima je stepen zagađenosti
zemljišta toliko visok da je pre prethodne upotrebe, ukoliko je takva moguća,
neophodno izvršiti njegovu remedijaciju.
Ovaj indikator se mora obračunavati kao:
(Ukupna površina napuštenog i zagađenog zemljišta / Ukupna opštinska teritorija) *
100
Indikator se proverava na pet godina.
TEMA: Životna sredina – Lokalni sistem prevoza
INDIKATOR: Javni prevoz
Glavni indikator:
a) Ukupan broj putovanja javnim prevozom po glavi stanovnika/ca na
dnevnom/godišnjem nivou (klasifikovati po razlozima za putovanje, da li su
sistematična ili nesistematična putovanja, putovanja po vrsti prevoza), prosečno
vreme provedeno u putovanju.
Dodatni indikator:
b) Prosečna pređena daljina u toku dana po glavi stanovnika/ca (klasifikovati po vrsti
prevoza i razlozima).
Učestalost merenja
Svake treće godine.
TEMA: Životna sredina – otpad
INDIKATOR: Opštinski otpad po vrsti odlaganja
Ovaj indikator pomaže u analizi količine, vrste i porekla čvrstog otpada koji se
proizvodi na teritoriji opštine i šalje na preradu u fabrike gde se koristi kao izvor
30
Indikator br. 8.
Definicija (e)
energije ili za ponovno iskorišćavanje.
Indikator, takođe, pomaže u iznalaženju optimalnog načina upravljanja otpadom
imajući u vidu troškove i druge ekonomske pokazatelje. Dole date definicije su
preuzete iz Direktive EU br. 91/156/CEE (u daljem tekstu Direktiva).
1. Otpad: bilo koja materija ili predmet sadržan u listi kategorija otpada navedenih u
Aneksu i Direktive, koju vlasnik odbacuje, namerava ili mora da odbaci;
2. Opštinski otpad: otpad iz domaćinstava i sličan industrijski otpad koji se
klasifikuje šifrom 20 00 00 u Evropskoj klasifikaciji otpada ("EWC");
3. Ponovno iskorišćavanje: Svaka aktivnost koja ima za rezultat proizvodnju
materijalnih dobara ili energije;
4. Tretman: svaka planska fizička, hemijska, biološka ili mehanička modifikacija
originalnog dela otpada u cilju proizvodnje energije ili materijalnih dobara;
5. Selekcija: mehanički tretman koji se odnosi na odvajanje određenih delova od
ukupne mase opštinskog otpada kako bi se poslalo na tretman za ponovno
iskorišćavanje ili korišćenje kao izvor energije;
6. Otpaci: otpad koji se ne može ponovo iskoristiti, reciklirati ili upotrebiti kao izvor
energije;
7. Ponovo iskorišćen otpad: otpad koji se može ponovo upotrebiti, reciklirati ili
iskoristiti kao izvor energije;
8. Gorivo iz otpada: čvrsto gorivo (u kuglicama ili pločicama) koje se dobija
selekcijom neopasanih delova opštinskog čvrstog otpada u skladu sa institucionalno
definisanim tehničkim karakteristikama.
Indikator treba izraziti kao kg/po glavi stanovnika/ca/dan otpada. Potrebne su
sledeće vrednosti:
1. Količina sakupljenog opštinskog otpada;
2. Broj stanovnika/ca;
3. Količina (ukupno, domaćinstva i opština) prikupljenog i prenesenog otpada u
postrojenja za selekciju otpada;
4. Količina (ukupno, domaćinstva i opštinska) prikupljenog i prenesenog otpada na
mesta za konačno odlaganje (otpaci) ili do postrojenja za ponovno iskorišćavanje
otpada (dati podatke za korišćenje otpada kao izvora energije i podatke za ponovno
iskorišćavanje);
5. Količina otpada (ukupno, domaćinstva i opština) koji nije posebno prikupljan i
prenesen u postrojenja za tretman otpada (sa podacima o otpacima);
6. Količina otpada (ukupno, domaćinstva i opštinska) koji nije posebno prikupljan i
prenesen na mesta za konačno odlaganje ili u postrojenja za ponovno iskorišćavanje.
Učestalost merenja
Godišnje
TEMA: Životna sredina – otpad
INDIKATOR: Reciklirani otpad
Posebno prikupljanje delova otpada koji se mogu reciklirati je jedan od najvažnijih
faktora za povećanje ukupne količine otpada koja se može poslati na ponovno
iskorišćavanje. Stoga je ovaj indikator od velikog značaja jer daje detaljnu analizu
rezultata posebnog prikupljanja različitih vrsta otpada, kao i korisne informacije o
naj logičnijem nastavku ovih aktivnosti.
1) Otpad: bilo koja materija ili predmet sadržan u listi kategorija otpada navedenih u
Aneksu I Direktive (Direktiva 91/156/EEC), koju vlasnik odbacuje, namerava ili mora
da odbaci (Direktiva 91/156/EEC o otpadu);
2) Opštinski otpad: otpad iz domaćinstava i sličan industrijski otpad koji se
klasifikuje šifrom 20 00 00 u Evropskoj klasifikaciji otpada ("EWC"); opštinski otpad
(iz domaćinstava i sličan komercijalni, industrijski i institucionalni otpad) uključujući i
posebno sakupljene vrste otpada;
3) Odvojeno prikupljanje: prikupljanje koje odvaja opštinski otpad na homogene
delove, koji se mogu ponovo upotrebiti za reciklažu ili oporavak sirovina (Direktiva
31
Indikator br. 9.
Definicija (e)
91/156/EEC o otpadu);
4) Sastav opštinskog otpada: obuhvata brojne elemente poput papira, kartona;
stakla; plastike; metala; vlažnih elemenata; tekstila; drveta; itd.
5) Selekcija: mehanički tretman koji se odnosi na odvajanje određenih delova od
ukupne mase opštinskog otpada kako bi se poslali na tretman za ponovno
iskorišćavanje ili korišćenje kao izvor energije;
6) Otpadni kompost: proizvod koji se dobija iz komposta organske frakcije
opštinskog otpada, primenom odgovarajućih tehničkih normi kojima se definiše
sadržaj i adekvatna upotreba u skladu sa sanitarnim propisima i zaštitom životne
sredine, a posebno se koristi za utvrđivanje stepena kvaliteta.
Indikator se meri kao % od ukupne proizvodnje otpada, i to:
(Količina otpada dobijena prikupljanjem reciklažnog otpada izražena u tonama,
ukupna količina i količina izdeljena po vrstama otpada / Količina ukupnog čvrstog
opštinskog otpada u tonama) x 100
Učestalost merenja
Godišnje
TEMA: Životna sredina
INDIKATOR: Ukupna potrošnja energije podeljena po vrsti goriva
Ukupna potrošnja goriva je rezultat aktivnosti različitih sektora (stanovništva,
trgovine, industrije, saobraćaja itd.). Dalje razlaganje u odnosu na stepen korišćenja
energije je korisno za planiranje aktivnosti na lokalnom nivou. Od suštinskog su
značaja podaci o iskorišćavanju energije u svim sektorima, i oni se moraju odnositi
na podelu po vrsti goriva koja odražava krajnju potrošnju:
• Struja
• Gas
• Benzin
• Nafta
• …………
Kada se vrši izračunavanje potrošnje energije, neki podaci su odmah dostupni
ukoliko se izvrši pravilno razlaganje energenata, i to je najčešće slučaj sa podacima
koji se tiču potrošnje struje, gasa i daljinskog grejanja. Međutim, nasuprot njima,
deo podataka nije dostupan na lokalnom nivou. Obično se ti podaci evidentiraju na
nivou regiona ili države. U ovom slučaju može biti od pomoći pristup “odozgo na
dole”, počevši od najvišeg teritorijalnog nivoa i korišćenje približnih varijabli (videti
naredni primer).
Pristup “odozgo na dole” uključuje raščlanjavanje teritorijalno višeg nivoa potrošnje
energije korišćenjem proporcionalnih indikatora za određene sektore/aktivnosti na
datom lokalnom nivou, kao što je prikazano:
Cloc,I = Cup,I * Sloc,I/Sup,I pri čemu:
Cloc,I = količina lokalne potrošnje u vezi sa datom aktivnošću I;
Cup,I = količina potrošnje višeg teritorijalnog nivoa u vezi sa datom aktivnošću I;
Sloc,I = statistički podaci na lokalnom nivou u vezi sa datom aktivnošću I;
Sup,I = statistički podaci na višem teritorijalnom nivou u vezi sa datom aktivnošću I.
U vezi sa jednostavnim približnim varijablama za svaki sektor, mogu se uzeti u obzir
sledeće kategorija:
•Stanovništvo – broj porodica;
•Komercijalni sektor – broj zaposlenih (dalje razlaganje u podsektore je
preporučljivo u zavisnosti od dostupnih informacija);
•Industrija - broj zaposlenih (dalje razlaganje u podsektore je preporučljivo u
zavisnosti od dostupnih informacija, kao i podela na administraciju i radnike u
proizvodnji jer je vrlo različita potrošnja određenih vrsta energenata u zavisnosti od
ove dve kategorije radnika/ca);
•Saobraćaj – broj kilometara pređenih od strane različitih vrsta vozila, na pr:
privatna vozila, motocikli, vozila grupnog prevoza, prikazani odnosom između
32
Indikator br. 10
Definicija (e)
Indikator br. 11
Definicija (e)
Indikator br. 12
Definicija (e)
specifične potrošnje (potrošnja po km i po vrsti vozila) povezane sa različitim
vozačkim kategorijama (gradski, seoski, drumski saobraćaj). Treba imati na umu da
se približne varijabile koriste kada nema neposrednih podataka.
Svaki od energenata se meri, kupuje i prodaje u različitom obliku.
Različite merne jedinice se koriste za merenje energenata koji su u upotrebi, no kao
jedinstvenu mernu jedinicu možemo usvojiti kilograme ekvivalentne nafte po
osobi. U našem slučaju, ukupna potrošnja energije po glavi stanovnika/ca označava
količinu primarne energije koju, u proseku, potroši svaka osoba u određenoj zemlji
ili regionu u toku date godine. Svi primarni izvori energije, uključujući i ugalj i
proizvode od uglja, naftu i naftne proizvode, prirodni gas, nuklearnu energiju,
hidroenergiju, itd. Su uključeni u ovaj podatak. Podaci su dati u kilogramima
ekvivalentne nafte po osobi.
Učestalost merenja
Godišnje
TEMA: Životna sredina
INDIKATOR: Potrošnja obnovljive energije po izvorima
Obnovljava energija je energija koja se dobija iz izvora koji se prirodno obnavljaju,
kao što su voda, vetar, sunce, biomasa ili geotermalni izvori. Obnovljivi izvori
energije će uvek biti dostupni (u okviru granica koje sama priroda postavlja u vezi sa
njihovim obnavljanjem) i nisu zagađivači životne sredine ukoliko se pravilno koriste.
Osnovni obnovljivi izvori energije su:
- Snaga vode - od hidroelektrana pa do snage morskih talasa i plime.
- Snaga vetra postaje sve popularnija obzirom na niske proizvodne troškove, što je
čini vrlo konkurentnom u odnosu na energiju fosilnih goriva.
- Solarna energija je danas za 90% jeftinija nego što je bila 1970-tih. Kuće sa
solarnim krovovima mogu da proizvedu više struje nego što je potrebno u toku
određenih perioda dana, tako da taj višak mogu da prodaju lokalnim elektrodistribucijama.
- Energija biomase je termin koji se koristi kako bi opisalo generisanje energije iz
organskih izvora. Energija koja se nalazi u biljkama može se različitim metodama,
kao što su dekompozicija, sagorevanje ili gasifikacija, zarobiti i upotrebiti za
proizvodnju energije.
- Geotermalna energija podrazumeva korišćenje zemljine toplote za proizvodnju
energije. Geotermalne toplotne pumpe se mogu koristiti skoro svuda.
Tehnički potencijali obnovljivih izvora energije (tj. količina energije koja se može
dobiti iz prirodno obnovljivih izvora korišćenjem savremenih tehnologija) su mnogo
veći od potrošnje energije na globalnom nivou.
Potrošnja obnovljivih izvora energije odražava spremnost države da razvija nove
tehnologije kojima može očuvati životnu sredinu i dovesti do smanjenja zagađivanja.
Svaki od energenata se meri, kupuje i prodaje u različitom obliku. Različite merne
jedinice se koriste za merenje energenata koji su u upotrebi.
Učestalost merenja
Godišnje
TEMA: Stanovništvo
INDIKATOR: Gustina naseljenosti
Gustina naseljenosti stanovništva pokazuje koliko stanovnika/ca opštine živi na 1
km2 površine opštine. Predstavlja indikator koji se može uporediti sa repernim (npr.
prosečno u zemlji).
Ukupan broj stanovnika/ca / Ukup. površ. opštine (km2)
TEMA: Stanovništvo
INDIKATOR: Stanovništvo prema starosti
Ova kategorija indikatora ukazuje na stanje ekonomske strukture stanovništva u
opštini kao pretpostavke za socio-ekonomski razvoj i perspektive opštine u tom
smislu.
33
Indikator br.13
Definicija (e)
Indikator br.14
Definicija (e)
Indikator br.15
Definicija (e)
Indikator br.16
Definicija (e)
Indikator br. 17
Definicija (e)
· Udeo stanovnika/ca mlađih od 15 godina u ukupnom stanovništvu
· Udeo stanovnika/ca starosti od 15 do 65 godina u ukupnom stanovništvu (radni
kontigent)
· Udeo stanovnika/ca starijih od 65 godina u ukupnom stanovništvu
Računa se kao razlomak /odnos pojedine kategorije stanovništva prema ukupnom
stanovništvu x 100
Na osnovu ovog indikatora se može izračunati tzv.indeks starenja koji jasno
odslikava potencijal date opštine za dalji demografski razvoj po pitanju starosti
stanovništva.
Indeks starenja se izračunava: (stanovništvo starije od 65 godina) / (stanovništvo
mlađe od 15 godina) x 100
TEMA: Stanovništvo
INDIKATOR: Udeo stanovnika/ca sa završenom srednjom, višom i visokom školom
Izračunava se kao tri pokazatelja i to kao odnos stanovnika/ca sa završenom
srednjom, zatim, višom i visokom školom i ukupnog broja stanovnika/ca. Ukupno
učešće u % = stanovništvo u određenoj kategoriji edukovanosti (srednje, više, visoko
obrazovanje) / ukupan broj stanovnika/ca x 100.
TEMA: Indikatori uslova života i blagostanja
INDIKATOR: Dužina puteva u km po km2
Indikator pokazuje gustinu putne mreže na određenoj teritoriji.
Računa se kao dužina puteva izražena u km po km2 površine teritorije opštine.
Indikator se ne menja često. Treba uzimati podatke za poslednju raspoloživu godinu.
TEMA: Kvalitet života
INDIKATOR: % domaćinstava sa sigurnim pristupom vodi za piće
Pokazuje ukupan broj domaćinstava sa sigurnim pristupom vodi – priključeni na
vodovod.
Računa se kao količnik broja domaćinstava priključenih na vodovodnu mrežu prema
ukupnom broju domaćinstava x 100
TEMA: Kvalitet života
INDIKATOR: Broj stanovnika/ca na jedan objekat društvenih, kulturnih,
rekreativnih aktivnosti
Iskazuje se kao tri pokazatelja i to kao broj stanovnika/ca na jedan objekat
društvenih, kulturnih, rekreativnih aktivnosti.
Izračunava se kao količnik ukupnog broja stanovnika/ca prema objektima
društvenih; zatim prema objektima kulturnih i objektima rekreativnih aktivnosti.
Broj objekata prema svakoj kategoriji se određuje kao: Broj društvenih objekata –
domova kulture i sl. objekata; Broj kulturnih objekata (bioskopa, pozorišta,
izložbenih sala, i sl); Broj rekreativnih objekata (stadiona, dvorana, terena plivališta, i
sl.).
Indikator treba upoređivati sa sličnim jedinicama ili kao reper za poređenje koristiti
regionalni, nacionalni ili međunarodni nivo. Reperna jedinca upućuje i daje
mogućnost ocene nivoa razvijenosti.
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Prosečna bruto zarada
Na osnovu člana 105 Zakona o radu, prosečna zarada zaposlenog lica obuhvata
zaradu dobijenu za rad u redovno radno vreme, povišicu i druge prihode (osim
nadoknade za putne troškove i vreme utrošeno na putovanje u zemlji i inostranstvu,
penzijsko osiguranje, solidarnu pomoć, jubilarne premije i pomoć u slučaju smrti
zaposlenog ili člana porodice zaposlenog).
Prosečna zarada zaposlenih se računa kada se ukupan zbir mesečnih zarada podeli
sa brojem zaposlenih na osnovu evidencije o zaposlenima.
34
Indikator br. 18
Definicija (e)
Indikator br.19
Definicija (e)
Indikator br. 20
Definicija (e)
Indikator br. 21
Definicija (e)
Indikator br.22
Definicija (e)
Indikator br.23
Definicija (e)
TEMA: Kvalitet života
INDIKATOR: Učešće korisnika/ca socijalne zaštite u ukupnom stanovništvu (%)
Broj korisnika/ca socijalne zaštite u odnosu na ukupan broj stanovnika/ca.
Izračunava se kao količnik ove dve kategorije x 100.
Indikator se menja često. Treba uzimati podatke za poslednju raspoloživu godinu i
eventualno pratiti dinamiku po godinama.
Indikator treba upoređivati sa sličnim jedinicama ili kao reper za poređenje koristiti
regionalni, nacionalni ili međunarodni nivo. Reperna jedinca upućuje i daje
mogućnost ocene nivoa razvijenosti.
TEMA: Kvalitet života
INDIKATOR: Broj stanovnika/ca na jednog lekara
Indikator ukazuje na kvalitet zdravstvenog osiguranja u opštini.
Izračunava se kao količnik ukupnog broja stanovnika/ca i ukupnog broja lekara u
opštini x 100. Indikator se ne menja često. Treba uzimati podatke za duži vremenski
period radi adekvatnijeg poređenja.
Indikator treba upoređivati sa sličnim jedinicama ili kao reper za poređenje koristiti
regionalni, nacionalni ili međunarodni nivo. Reperna jedinca upućuje i daje
mogućnost ocene nivoa razvijenosti.
TEMA: Kvalitet života
INDIKATOR: Učešće pravosnažno osuđenih lica prema mestu izvršenja krivičnog
dela u ukupnom stanovništvu
Indikator kvaliteta života i bezbednosti. Računa se kao učešće, količnik pravosnažno
osuđenih lica prema mestu izvršenja krivičnog dela i ukupnog broja stanovnika/ca x
100.
Indikator se menja često. Treba uzimati podatke za poslednju raspoloživu godinu i
eventualno pratiti dinamiku po godinama. Indikator treba upoređivati sa sličnim
jedinicama ili kao reper za poređenje koristiti regionalni, nacionalni ili međunarodni
nivo. Reperna jedinca upućuje i daje mogućnost ocene nivoa razvijenosti
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Ekonomski agregat - Stepen razvijenosti opštine
Bruto nacionalni dohodak ("Gross National Income-GNI") za razliku od domaćeg
proizvoda koji predstavlja meru proizvodnje, predstavlja meru dohotka.
Jednak je bruto domaćem proizvodu umanjenom za primarni dohodak koji
rezidentne jedinice plaćaju nerezidentnim jedinicama i uvećanom za primarni
dohodak koji rezidentne jedinice primaju od sektora inostranstva.
Kada se od bruto nacionalnog dohotka u tržišnim cenama oduzme potrošnja
osnovnih sredstava (amortizacija), dobija se Neto nacionalni dohodak ("Net national
Income-NNI"). Kao koncept dohotka značajnije je da se prikaže u neto izrazu tj. posle
oduzimanja potrošnje osnovnih sredstava (amortizacije).
"NNI" po glavi stanovnika/ca = Ukupan "NNI" / broj stanovnika/ca u posmatranoj
godini
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Struktura nacionalnog dohotka po delatnostima
Udeo nacionalnog dohotka prikazuje deo nacionalnog dohotka koji stvara određeni
sektor.
Udeo poljoprivrede u % = Ukupan NNI poljoprivrede/Ukupan NNI x 100
Udeo ribarstva u % = Ukupan NNI od ribarstva / Ukupan NNI x 100
Udeo rudarstva u % = Ukupan NNI od rudarstva / Ukupan NNI x 100
Udeo...sektora % = Ukupan NNI od ostalih sektora/Ukupan NNI x 100
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Lokacijski koeficijent zapošljavanja
Lokacijski koeficijent (LQ) je indeks kojim se vrši poređenje udela neke aktivnosti
date oblasti sa udelom osnovne aktivnosti ili udruženih aktivnosti date oblasti. Za
35
Indikator br.24
Definicija (e)
Indikator br. 25
Definicija (e)
Indikator br.26
Definicija (e)
izračunavanje bilo kojeg lokacijskog koeficijenta primenjuje se sledeća formula.
LQ= ((ukupna stopa zaposlenosti u sektoru u opština)/(ukupna stopa zaposlenosti u
opštini))/(ukupna stopa zaposlenosti u sektoru u državi)/ (ukupna stopa zaposlenosti
u državi))
U datoj formuli vrši se poređenje regionalne ekonomije (često je to okrug) sa
nacionalnom ekonomijom. Lokacijski koeficijent se, takođe, može koristiti za
poređenje okruga sa državom
Lokacijski koef = Zaposlenost u regionu u datoj industriji I za datu godinu T /
Zaposlenost na nacionalnom nivo u datoj industriji I za datu godinu T
Ukupna zaposlenost u regionu za datu godinu T
Ukupna zaposlenost na nacionalnom nivou za datu godinu T
Opisati trend za poslednjih 5 - 6 godina. Izračunajte i povezane indikatore – LQ za
dodatnu vrednost i za izvoznu orijentisanost.
Neka zbirni LQ predstavlja zbir jedne trećine tri pojedinačna lokacijska koeficijenta.
Objasnite razlike u odnosu na nacionalni prosek (sektori čiji je LQ znatno iznad 1 i
znatno ispod 1). Identifikujte ključne sektore lokalne ekonomije.
Uporedite rezultate sa nacionalnim prosekom i sa rezultatima konkurenata.
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Površina poslovnog prostora na 1000 stanovnika/ca izgrađena
prethodne godine
Indikator se meri brojem m2 završenog poslovnog prostora na 1000 stanovnika/ca.
Površina poslovnog prostora na 1000 stanovnika/ca (m2/1000 st.) = Ukupan broj m2
završenog poslovnog prostora / 1000 stanovnika/ca.
Opisati trend za poslednjih 4 - 6 godina. Uporedite svoje podatke sa nacionalnim
prosekom i konkurentima. Objasnite razlike u odnosu na nacionalni prosek. Dajte
podatke i za povezane indikatore. Opišite najvažnije investitore (vlast, poslovna
zajednica, privatni sektor).
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Obim unutrašnjih SDI po glavi stanovnika/ca
Strane direktne investicije (SDI) se definišu kao kompanije poreklom iz jedne države
koje prave fizičke investicije u izgradnju fabrika u drugoj državi. Ova definicija se
može proširiti kako bi obuhvatila i investicije učinjene za preuzimanje dugoročnih
interesa u preduzećima koja svoje operacije sprovode van ekonomije iz koje potiče
investitor.
SDI odnos čine preduzeće roditelj i strana podružnica koji zajedno čine
multinacionalnu korporaciju. Kako bi se kvalifikovale za SDI, investicija mora da
omogući preduzeću roditelju kontrolu nad svojom stranom podružnicom. MMF, u
ovom slučaju, pod kontrolom podrazumeva vlasništvo nad 10% ili više običnih
deonica ili pravo glasa u nekom povezanom preduzeću ili ekvivalent tome u nekom
preduzeću koje nije deo korporacije; manje vlasničke deonice su poznate kao
portfolio investicije.
Opisati trend za poslednjih 6 godina. Uporedite svoje podatke sa nacionalnim
prosekom i konkurentima. Izračunajte i povezane indikatore. Identifikujte najvažnije
investitore – država, privredna grana, preuzimanje/udruživanje kapitala/"Greenfield
investicije".
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Broj registrovanih privrednih subjekata na 1000 stanovnika/ca
Privredni subjekti su oblici organizovanja definisani Zakonom o privrednim
društvima (Službeni glasnik RS, br. 125/2004), Zakonom o preduzećima (Službeni
glasnik SRJ, br. 29/96), Zakonom o zadrugama (Službeni glasnik SRJ, br. 41/96),
Zakonom o bankama i drugim finansijskim organizacijama (Službeni glasnik SRJ, br.
24/96), Zakonom o berzama, berzanskom poslovanju i berzanskim posrednicima
(Službeni glasnik SRJ, br. 90/94) i Zakonom o osiguravajućim društvima (Službeni
glasnik SRJ, br. 30/96).
36
Indikator br. 27
Definicija (e)
Indikator br. 28
Definicija (e)
Indikator br. 29
Definicija (e)
Opisati trend za poslednjih 6 - 10 godina. Uporedite svoje podatke sa nacionalnim
prosekom i konkurentima. Prikaži strukturu zaposlenosti i strukturu registrovanih
privrednih subjekata po sektorima. Dajte podatke o porezima koje plaćaju lokalna
preduzeća. Objasnite razlike u odnosu na nacionalni prosek.
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Neto broj novih preduzeća na 1000 preduzeća
(Broj novoosnovanih preduzeća – Broj ugašenih preduzeća) podeljen sa ukupnim
brojem preduzeća (izraženo u hiljadama).
Opisati trend za poslednjih 6 - 10 godina. Uporedite svoje podatke sa nacionalnim
prosekom i konkurentima. Pratite trend rasta neaktivnih privrednih subjekata.
Objasnite razlike u odnosu na nacionalni prosek.
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Ukupna aktivnost, stopa zaposlenosti i nezaposlenosti
Stopa aktivnosti predstavlja procenat aktivnog stanovništva u ukupnom
stanovništvu od 15 godina i više.
Stopa zaposlenosti predstavlja procenat zaposlenih lica od ukupnog broja
stanovništva od 15 i više godina.
Stopa nezaposlenosti predstavlja procenat nezaposlenih lica od ukupnog broja
aktivnog stanovništva.
Aktivnost. Popisom stanovništva, kao i u drugim značajnim statistikama,
stanovništvo se deli na aktivno stanovništvo, lica sa sopstvenim prihodom i
izdržavana lica.
Aktivno stanovništvo čine lica od 15 i više godina koja se bave svojim zanimanjem,
nezaposlena lica koja su u potrazi za zaposlenjem i lica koja privremeno ne obavljaju
svoje zaposlenje jer su na pauzi zbog služenja vojne obaveze (aktivna lica koja se ne
bave svojim zanimanjem). Zanimanje podrazumeva sprovođenje određene
delatnosti od koje se živi.
Kategorija lica sa sopstvenim primanjima sastoji se od lica koja se ne ubrajaju u
kategoriju aktivnog stanovništva, ali imaju redovne prihode za život, kao što su:
penzije (starosne, invalidske, porodične, itd.), prihodi od nekretnina (izdavanje
objekata za stanovanje, kuća, zemljišta, poslovnih objekata, itd.), i drugi lični prihodi
(invalidnina, socijalna pomoć, alimentacija, stipendije, itd.).
Izdržavana lica su sva lica bez sopstvenih sredstava za život ili sa nedovoljnim
sredstvima za život i izdržavaju ih roditelji, supružnici, rođaci ili druge osobe
uključujući i pravna lica.
Opišite stopu aktivnosti, stopu zaposlenosti i nezaposlenosti u poslednjih 6 – 10
godina. Uporedite svoje podatke sa nacionalnim prosekom i konkurentima. Opišite
strukturu nezaposlenosti.
Objasnite razlike u odnosu na nacionalni prosek
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Fiskalni kapacitet opštine – Ostvarenje izvornih prihoda (fiskalnih
oblika) po glavi stanovnika/ca
Utvrđivanjem kategorije izvornih prihoda, jedinicama lokalne samouprave u
Republici Srbiji omogućeno je da, u zavisnosti od svoje finansijske snage, odnosno
fiskalnog kapaciteta kojeg poseduju, mogu samostalnim uvođenjem poreskih, ali i
ostvarivanjem ne-poreskih oblika javnih prihoda, finansirati izvorni delokrug javnih
poslova. Fiskalni kapacitet predstavlja sposobnost da se upotrebom različitih
instrumenata poreske politike ostvari određen iznos budžetskih prihoda nekog
javno- pravnog entiteta. Fiskalni kapacitet zavisi od dostignutog stepena
materijalnog bogatstva opštine ili grada, odnosno od obima i strukture poreske
osnovice na koju se može pripisivati određena poreska obaveza i ostvarivati javni
prihodi. Veća snaga fiskalnog kapaciteta stvara mogućnost za obezbeđenje više
sredstava u budžetu iz koga se može finansirati strateški razvoj opštine ili grada.
Njegova snaga pruža mogućnost i za ulazak u proces zaduživanja, odnosno
37
Indikator br. 30
Definicija (e)
korišćenja mehanizma dodatnog ušpricavanja sredstava kojim će se ubrzati
realizacija planiranih, ali i završetak započetih investicionih aktivnosti u zajednici. Po
istom institucionalnim okvirom, fiskalni kapacitet može predstavljati pouzdan
indikator koji će ukazivati na dostignuti stepen i dinamiku pada/rasta materijalnog
bogatstva opštine ili grada u određenom vremenskom periodu.
Opišite i analizirajte pokazatelje u poslednjih pet godina.
Preporuka je da se koriste ostali korelacioni indikatori. U tom smislu, mogu se
opisati i analizirati pokazatelji koji su vezani za kretanje ostvarenja:
- prihoda od poreza na imovinu (na nepokretnosti) po glavi stanovnika/ca,
- ustupljenih poreza po glavi stanovnika/ca i
- poreza na zarade po glavi stanovnika/ca.
Pored toga, ove rezultate možete komparirati sa ostalim opštinama ili gradovima u
Srbiji koje imaju slične demografske i socio-ekonomske karakteristike. Opišite
(utvrdite) razlike ,
TEMA: Ekonomski razvoj
INDIKATOR: Stepen zaduženosti opštine
Zaduživanje je poseban oblik dužničko-poverilačkog odnosa u kome neki subjekt vrši
uzimanje sredstava od drugih privatno-pravnih ili javno-pravnih entiteta radi
finansiranja ili realizacije određenih ciljeva, uz uslov da se pozajmljena sredstva,
nakon isteka određenog vremenskog perioda, vrate poveriocu uz plaćanje
određenog iznosa kamate. Po pravilu, država se zadužuje da bi u datom
vremenskom roku otklonila neravnotežu koja može nastati između prihodne i
rashodne strane njenog budžeta, za finansiranje vanrednih, nepredviđenih događaja
i rashoda koji mogu nastati po tom osnovu, za ulaganje u investicije čijom
realizacijom će se stvoriti bolji ekonomski, ali i drugi uslovi za život i rad građana/ki,
odnosno privrednih subjekata, kao i za ulaganja u druge namene ili projekte kojima
će se podsticati, odnosno stvarati preduslovi za brži razvoj zemlje. Iz preseka
iskustava razvijenih zemalja, jedince lokalne samouprave mogu se zaduživati samo
za pokrivanje kapitalnih javnih rashoda. Pored ovog vida zaduženja, jedinicama
lokalne samouprave se može dozvoliti i zaduživanje radi pokrivanja deficita tekuće
likvidnosti. Stepen zaduženosti budžeta jedinice lokalne samouprave ukazuje na to
koliko nosioci politike imaju prostora za uzimanje dodatnih sredstava kojim se
mogu realizovati određeni kapitalni projekti koji će biti u funkciji ostvarenja
strateških ili razvojnih ciljeva opštine/grada.
Analizirajte pokazatelje raspoložive margine zaduženja u narednih pet godina.
Preporuka je da se koriste ostali korelacioni indikatori. U tom smislu, mogu se
opisati i analizirati pokazatelji koji su vezani za ostvarenje ili procenu ostvarenja:
- procenat suficita tekućeg dela budžeta,
- procenat učešća izvornih prihoda u ostvarenju budžeta,
- procenat učešća ustupljenih prihoda u ostvarenju budžeta,
- kretanja ostvarenja ustupljenih i izvornih prihoda po glavi stanovnika/ca u
poslednjih pet godina i
- procenat učešća namenskih prihoda u budžetu.
38
b.).
Indikatori za praćenje rodne ravnopravnost:
DIMENZIJA
Politička
participacija
žena
Ekonomska
participacija
Obrazovanje
Socijalna zaštita
Nasilje nad
ženama
INDIKATOR
Udeo žena među odbornicima lokalnih skupština
Udeo žena među nosiocima najviših položaja u lokalnoj vlasti
Udeo žena među nosiocima najviših položaja u najvećim parlamentarnim strankama
Rodno specifične stope zaposlenosti
Rodno specifične stope nezaposlenosti
Rodno specifične stope neaktivnosti
Udeo žena među rukovodiocima preduzeća
Obrazovna sturktura žena i muškaraca starih 15 i više godina
Procenat devojaka i mladića starosti 18-24 godine koji su napustili školovanje pre
završene osnovne škole
Udeo osoba bez zdravstvenog osiguranja među ženama i među muškarcima
Udeo osoba bez penzijskog osiguranja među ženama i među muškarcima
Broj prijavljenih slučajeva nasilja policiji, CSR
Procenat podnetih krivičnih prijava u slučajevima porodičnog nasilja u odnosu na ukupan
broj prijavljenih slučajeva.
Procenat presuda u slučajevima porodičnog nasilja u odnosu na ukupan broj podnetih
krivičnih prijava.
c.).
Indikatori politika za praćenje razvoja i funkcionalnosti institucionalnog okvira i rodne
ravnopravnosti:
Dimenzija
Mehanizmi za
rodnu
ravnopravnost
Doprinos lokalne
vlasti
unapređenju
rodne
ravnopravnost
Doprinos
lokalnih
institucija
Unapređenje
rodne
ravnopravnost
kroz projekte
Indikator
Uspostavljeni
Broj sastanaka tokom referentnog perioda
Broj donetih odluka
Broj inicijativa koje je mehanizam predložio u toku referentnog perioda i broj predloga
koje je usvojila lokalna skupština
Broj inicijativa preduzetih u partnerstvu sa drugim akterima u lokalnoj zajednici
Broj poseta/razmena sa lokalnim mehanizmima drugih lokalnih zajednica
Evropska povelja o rodnoj ravnopravnost na lokalnom nivou potpisana
Sačinjena i usvojena lokalna strategija/akcioni plan za rodnu ravnopravnost
Strategija razvoja revidirana prema principima rodne ravnopravnost
Strategija socijalne zaštite revidirana prema principima rodne ravnopravnosti
Analiza budžeta izvršena sa stanovišta rodne ravnopravnost
Protokoli postupanja policije revidirani u skladu sa principima rodne ravnopravnosti.
Protokoli postupanja CSR revidirani u skladu sa principima rodne ravnopravnosti.
Protokoli postupanja NSZ revidirani u skladu sa principima rodne ravnopravnosti.
Protokoli
postupanja
obrazovnih
institucija revidirani
u
skladu
sa
principima rodne ravnopravnosti.
Protokoli
postupanja
zdravstvenih
institucija revidirani
u
skladu
sa
principima rodne ravnopravnosti.
Broj projekata lokalnih kancelarija/agencija za ekonomski razvoj planiranih u skladu sa
principima i ciljevima unapređenja rodne ravnopravnosti
Broj projekata organizacija civilnog društva usmeren na unapređenje rodne
ravnopravnosti
Struktura projekata organizacija civilnog društva prema glavnom cilju/temi
Broj projekata povezanih sa rodnom ravnopravnošću sprovedenih kroz partnerstva.
39
d.).
Sistematizacija indikatora prema oblasti i izvoru prikupljanja podataka
Oblast/Indikator
№
1.
Definicija indikatora/razvrstavanje
Izvor
podatka
Populacione karakteristike i demografski trendovi
1.1
1.2
Veličina populacije u opštini
Prirodni priraštaj
1.3
Demografsko pražnjenje
1.4
Gustina naseljenosti
1.5
Etnički sastav stanovništva
1.6
1.7
1.8
1.9
Rodna struktura stanovništva
Stopa fertiliteta
Prosečna starost stanovništva
Starenje stanovništva
1.10
Zavisno stanovništvo
1.11
Migracioni saldo
1.12
Struktura migrantske populacije
1.13
Veličina emigracije
1.14
Struktura emigracije
1.15
Povratnici
1.15
Interno raseljena lica
broj stanovnika prema popisu 2011.
RZS
stopa prirodnog priraštaja
RZS
stopa demografskog pražnjenja 2011RZS
2002
broj stanovnika na km2
RZS
etnička
struktura
lokalnog
RZS
stanovništva
stope maskuliniteta i feminiteta
RZS
opšta stopa fertiliteta
RZS
prosečne godine starosti stanovništva
RZS
indeks starenja stanovništva
RZS
ukupna i stope zavisnog starog i
RZS
mladog stanovništva
veličina migrantske populacije u
RZS
opštini
udeo gradskog i seoskog, doseljenog i
RZS
odseljenog stanovništva
udeo emigranata u ukupnoj populaciji
RZS
po polu, etnicitetu, tipu naselja,
RZS
starosti i obrazovanju
broj povratnika po sporazumima o
readmisiji, koliko je asistiranih, po Grad/opština
polu, etnicitetu
udeo u lokalnoj populaciji, struktura
Grad/opština
prema polu, starosti, aktivnosti
Obrazovanje
2.
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
udeo
obrazovnih
kategorija
(razvrstavanje prema polu, starosti,
Obrazovna struktura stanovništva
etnicitetu i tipu naselja ako je
dostupno)
broj ustanova obrazovanja i obrazovni
Infrastruktura obrazovanja
profile u njima
Obuhvat dece uzrasta 3-5 godina udeo dece iz etničkih manjina, prema
obdaništima
polu, tipu naselja
Obuhvat dece starosti 7 godina razvrstano prema polu, etničkoj
predškolskim obrazovanjem
pripadnosti, tipu naselja
broj dece upisane u osnovne škole
2011/2012. školske godine u ukupnoj
Stopa upisa u osnovne škole
populaciji
dece
odgovarajućeg
godišta, ako može razvrstano po
etnicitetu, polu, tipu naselja
Struktura dece koja su završila razvrstano prema polu, etnicitetu, tipu
osnovnu školu u referentnoj godini
naselja
broj dece upisane u srednje škole
Stopa upisa u srednje škole
2011/2012 školske godine u ukupnoj
populaciji
dece
odgovarajućeg
RZS
Grad/opština
Grad/opština
Grad/opština
Grad/opština
Grad/opština
Grad/opština
40
2.8
2.9
2.10
2.11
2.12
godišta, ako može razvrstano po
etnicitetu, polu, tipu naselja
Struktura dece koja su završila razvrstano prema polu, etnicitetu, tipu
srednju školu u referentnoj godini
naselja
struktura učenika/ca srednjih škola za
Segregacija u srednjem obrazovanju
svaku pojedinačnu srednju školu po
polu, etnicitetu, tipu naselja
za 2011 i nekoliko prethodnih godina,
Broj dece stipendirane od opštine u
ako je moguće prema polu, etnicitetu i
srednje škole i na studijama
tipu naselja
broj studenata visokih škola i
fakulteta, broj diplomiranih u
Visoko obrazovanje
referentnoj godini, udeo žena i
manjina među diplomiranima
Udeo rashoda na obrazovanje u
za 2011. i 2010.
opštinskom budžetu
Grad/opština
Grad/opština
Grad/opština
Grad/opština
Grad/opština
Ekonomija i zaposlenost
3.
3.1
3.2
3.3
Broj aktivnih registrovanih privrednih
subjekata
(radnji
i
privrednih
društava) na 1000 stanovnika
udeo
radnji,
d.o.o.,
ortačkih,
Struktura privrednih subjekata prema
komanditnih, akcionarskih društava,
pravnom obliku
zadruga, javnih preduzeća
struktura sektora preduzeća i
Sektorska struktura preduzeća
preduzetnika prema delatnosti
Preduzeća
APR
APR
3.4
Demografski pokazatelji preduzeća
3.5
Stopa formalne zaposlenosti
3.6
Struktura zaposlenih prema polu
RZS
Sektorska
struktura
formalne
zaposleni prema sektorima delatnosti
RZS
zaposlenosti
Udeo preduzetničkog sektora u udeo preduzetnika i lica zaposlenih
RZS
lokalnoj ekonomiji
kod njih u ukupnoj zaposlenosti
udeo nezaposlenih lica u stanovništvu
lokalna
Stopa nezaposlenosti
radnog uzrasta
filijala NSZ
prema polu, etnicitetu, dužini čekanja
lokalna
Struktura nezaposlenih lica
na posao, obrazovanju
filijala NSZ
broj
korisnika
po
programu
lokalna
Programi zapošljavanja
zapošljavanja , razvrstano prema polu,
filijala NSZ
etnicitetu, da li su povratnici
broj lica zaposlenih tokom 2011.
lokalna
Novo-zaposleni
godine, razvrstano prema polu,
filijala NSZ
etnicitetu, sektoru zapošljavanja
ukupan broj fizičkih lica vlasnika
Posedovanje stambenog prostora
Grad/opština
stanova, udeo žena, manjina
ukupan broj fizičkih lica vlasnika
Posedovanje poslovnog prostora
poslovnog prostora, udeo žena, Grad/opština
manjina
površina
poslovnog
prostora
Novoizgrađeni poslovni prostor
izgrađenog tokom 2001. godine na
RZS
1000 stanovnika
3.7
3.8
3.9
3.10
3.11
3.12
3.13
3.14
3.15
stope osnivanja, gašenja
APR
udeo zaposlenih
radnog uzrasta
udeo žena
u
APR
stanovništvu
RZS
41
3.16
Ostvarene
sredstva
3.17
Strane direktne investicije
3.18
Poljoprivredno stanovništvo
3.19
3.2
3.21
3.22
3.23
3.24
3.25
3.26
4.
investicije
u
osnovna ukupno i struktura prema tipu
investicije
ostvarene SDI prema sektorima, po
glavi stanovnika, u odnosu na RS
udeo u ukupnom stanovništvu
RZS
LER
RZS
udeo
aktivnog
poljoprivrednog
stanovništva
u
ukupnom
Aktivno poljoprivredno stanovništvo
RZS
poljoprivrednom stanovništvu, udeo
žena u aktivnom i neaktivnom
Registrovana
poljoprivredna Ukupni broj RPG, udeo po veličini
uprava za
gazdinstva
zemljišta, po polu
trezor
udeo vrsta proizvodnje u ukupnim
Struktura poljoprivredne proizvodnje
RZS
obrađenim površinama
Prodaja i otkup izabranih proizvoda udeo pojedinačnih proizvoda u
RZS
poljoprivrede
ukupnom otkupu/prodaji
ukupan broj turista, razvrstano na
Turizam
domaće i strane, prosečan broj
RZS
noćenja domaćih i stranih turista
broj turista domaćih i stranih i
Identifikovanje turističkih mesta i prosečan
broj
noćenja
u
RZS
procena potencijala
identifikovanim
mestima,
vrsta
turizma
Uvoz i izvoz
obim i struktura prema vrsti proizvoda Grad/opština
ostvarenje fiskalnih prihoda po glavi
Fiskalni kapacitet opštine
Grad/opština
stanovnika
Saobraćaj i informaciono komunikaciona tehnologija (IKT)
4.1
4.2
4.3
4.4
Lokalna putna mreža i integracija u
nacionalni putni sistem.
Konstrukcije puteva i programirane
investicije koje su u toku
Železnički saobraćaj
Nacionalni i međunarodnu transport i
pretovar
dužina puteva
putna struktura prema tipu i kvalitetu
Grad/opština
Dužina i stanje mreže
Grad/opština
rasuti teret, opšti teret, tečnost
Grad/opština
broj telefonskih pretplatnika na 1000
stanovnika
broj pošta i broj stanovnika na jednu
poštu
4.5
Telefonski saobraćaj
4.6
Poštanski saobraćaj
4.7
IKT: opis Internet mreže u opštini
(broj korisnika, broj domaćinstava
broju korisnika Interneta.Vrste mreža
koja su deo mreže, broj Internet
kafea)
5.
RZS
RZS
RZS
Grad/opština
Životna sredina
5.1
Upravljanje otpadom
5.2
Upravljanje vodama
Čvrsti otpad: deponija (oblik stanje,
veličina).Broj
ljudi
obuhvaćen
odnošenjem smeća. Tečni otpad:
Grad/opština
Kanalizacija ( broj ljudi priključen na
kanalizaciju,
dužina
kanalizacije,
sistem za prečišćavanje).
vodovodni
sistem,
fizičke
Grad/opština
karakteristike.
Dužina vodovodne
42
5.3
5.4
5.5
5.6
6.
mreže.
% pokrivenosti naselja
vodovodom.
ukupne vode za snabdevanje,
Vodosnabdevanje
isporučene vode za piće, broj
RZS
domaćinstava priključenih na vodovod
ispuštene otpadne vode, prečišćene
5.4. Otpadne vode
otpadne vode, broj domaćinstava
RZS
priključenih na kanalizaciju
broj nehigijenskih naselja, broj
Stanovnici nehigijenskih naselja
stanovnika, struktura prema polu, Grad/opština
etnicitetu
Prirodna
baština,
upravljanje Šume u opštini (pokrivenost u ha),
Grad/opština
resursima i očuvanje
reke, jezera, drugi prirodni resursi
6. Socijalna zaštita
6.1
Udeo korisnika (lica) novčane pomoći
Novčana socijalna pomoć (NSP) sa
(NSP i MOP) u odnosu na ukupan broj
nacionalnog nivoa
stanovnika u opštini
6.2
Struktura
korisnika
nacionalnog nivoa
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
NSP
Ministarstvo
rada i
socijalne
politike baza
Centar za
socijalni rad
sa prema polu, tipu naselja, etnicitetu,
starosti
udeo korisnika jednokratne novčane
Jednokratna novčana pomoć opštine
pomoći u opštini u odnosu na ukupan Grad/opština
broj stanovnika u opštini
Struktura
korisnika jednokratne
novčane pomoći prema polu, tipu prema polu, etnicitetu, tipu naselja
Grad/opština
naselja, polu nosioca domaćinstva
udeo korisnika narodne kuhinje u
Centar za
Korisnici narodne kuhinje
ukupnom stanovništvu opštine
socijalni rad
Ministarstvo
Udeo penzionera sa penzijama ispod
rada i
Penzioneri sa niskim penzijama
najnižeg iznosa penzija u ukupnoj
socijalne
populaciji opštine 65+
politike baza
struktura maloletnih korisnika prema
Korisnici usluga socijalne zaštite
tipu usluge, struktura punoletnih
RZS
korisnika prema tipu usluge
Zdravlje i zdravstvena zaštita
7.
7.1
Stopa smrtnosti odojčadi
prema etnicitetu
7.2
Udeo mrtvorođenih u ukupnom broju
prema etnicitetu
porođaja
7.3
7.4
Broj stanovnika po lekaru
Očekivano trajanje života na rođenju
7.5
Udeo zdravstvenih osiguranika u
prema polu, etnicitetu, tipu naselja
ukupnoj populaciji
prema polu, etnicitetu
RZS
Lokalna
zdravstvena
ustanova
RZS
RZS
Republički
zavod za
zdravstveno
osiguranje
8. Administrativni kapaciteti
8
8.1
Opis postojećih administrativnih tela
8.2
Budžet
Struktura i broj zaposlenih
Grad/opština
Opštinski budžet u poslednjih pet
Grad/opština
godina
43
Aneks 2:
Matrica indikatora za formiranje buduće baze rodno senzitivnih podataka za praćenje
položaja žena i unapređenje rodne ravnopravnosti u Srbiji5
№
I
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
II
13
14
Naziv indikatora
STRATEŠKA OBLAST EKONOMIJA
Zaposlenost
Stopa zaposlenosti (žene i muškarci, starosti 15-64) prema regionu,
tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa zaposlenosti (žene i muškarci, starosti 15-59) prema regionu,
tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa zaposlenosti osetljivih ciljnih grupa, Romi, Izbeglice i Interno
raseljena lica (žene i muškarci, starosti 15-59) prema regionu,tipu
naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa zaposlenosti starijih (žene i muškarci, starosti 50-59) prema
regionu, tipu naselja, obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa zaposlenosti merena punim radnim vremenom (žene i
muškarci starosti 15 do 59 godina) prema regionu,tipu naselja
obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa zaposlenosti po broju dece i polu (žene i muškarci) sa 1, 2, 3
ili više dece prema regionu,tipu naselja i obrazovnom nivou
Stopa zaposlenosti (žene i muškarci,starosti 25-49) sa ili bez dece
ispod 12 godina prema regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i
bračnom statusu
Učešće radnika sa skraćenim radnim vremenom u ukupnom broju
zaposlenih (žene i muškarci starosti 15 do 59 godina) prema
regionu,tipu naselja i obrazovom nivou i bračnom statusu
Učešće samo-zaposlenih radnika u ukupnom broju zaposlenih
(žene i muškarci starosti 15 do 59 godina), u preduzeću,
poljoprivrednom imanju, i ostalo, prema regionu,tipu naselja
obrazovnom nivou i bračnom statusu
Žene i muškarci, starosti 15-64 u statusu pomažući članovi
domaćinstva u poljoprivredi i procenat žena zaposlenih u
poljoprivredi u kategoriji pomažući članovi domaćinstva, (starosti
15-59) prema regionu, tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom
statusu
Žene i muškarci, starosti 15-64 u statusu pomažući članovi
domaćinstva, prema regionu, tipu naselja i obrazovnom nivou i
procenat od ukupnog broja ženske populacije u statusu pomažući
članovi domaćinstva po starosnim grupama regionu,tipu naselja
obrazovnom nivou i bračnom statusu
Učešće zaposlenih lica sa invaliditetom u ukupnom broju lica sa
invaliditetom (žene i muškarci starosti 15 do 59 godina) prema
regionu,tipu naselja i obrazovnom nivou
Dokument
izvor podataka
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS/UPP
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
Nezaposlenost
Stopa nezaposlenosti (žene i muškarci,starosti 15-64) prema
regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa nezaposlenosti (žene i muškarci,starosti 15-59) prema
5
Izvor: Matrica indikatora za formiranje buduće baze rodno senzitivnih podataka za praćenje položaja žena i
unapređenje rodne ravnopravnosti u Srbiji. Jagoda Radivojević 2012. Uprava za rodnu ravnopravnost Ministarstva
rada, zapošljavanja i socijalne politike.
http://www.gendernet.rs/files/Istrazivanja/Indikatori_za_pracenje_sprovodjenja_Akcionog_plana.xls
44
15
16
17
18
19
III
20
21
22
23
24
25
26
IV
27
28
29
V
30
31
regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa nezaposlenosti starijih (žene i muškarci , starosti 50-59)
prema regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa nezaposlenosti Osoba sa invaliditetom (žene i muškarci,
starosti 15-59) prema regionu,tipu naselja i obrazovnom nivou
Stopa nezaposlenosti Roma, (žene i muškarci, starosti 15-59)
prema regionu,tipu naselja i obrazovnom nivou
Stopa nezaposlenosti izbeglica i interno raseljenenih lica (žene i
muškarci, starosti 15-59) prema regionu,tipu naselja i obrazovnom
nivou
Stopa nezaposlenosti za poljoprivredna domaćinstva starosti 15-59
prema regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS i RAD
SRR i NAP
RZS, ARS i RAD
SRR i NAP
PIO fond
SRR i NAP
RZS, SILK, ARS
SRR i NAP
AŽS
Neaktivnost u procesu traženja posla
Stopa neaktivnosti (žene i muškarci,starosti 15-64) prema
regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa neaktivnosti (žene i muškarci,starosti 15-59), prema
regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa neaktivnosti starijih (žene i muškarci, starosti 50-59), prema
regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Stopa neaktivnosti starijih (žene i muškarci, starosti 50-59) zbog
otkaza i likvidacije preduzeća, prema regionu,tipu naselja
obrazovnom nivou i bračnom statusu
Procenat od ukupnog broja ženske populacije koji je poslovno
neaktivan zbog čuvanja dece do 12 godina i brige za starije i
bolesne članove domaćinstva prema regionu,tipu naselja
obrazovnom nivou i bračnom statusu
Procenat od ukupnog broja lica sa invaliditetom koji je poslovno
neaktivan (žene i muškarci starosti 15 do 59 godina) prema
regionu,tipu naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Procenat od ukupnog broja Roma koji je poslovno neaktivan
(žene i muškarci starosti 15 do 59 godina) prema regionu,tipu
naselja obrazovnom nivou i bračnom statusu
Zarade, platni i penzijski jaz
Platni jaz između žena i muškaraca (izračunava se preko prosečne
bruto zarade po satu za žene i muškarce. Razlika se dobija kao
procenat od prosečne bruto zarade za muškarce, prema sektorima
delatnosti i školskoj spremi
Platni jaz između žena i muškaraca za samozaposlene i njihove
zaposlene (izračunava se na isti način kao i platni jaz za sve
zaposlene)
Penzijski jaz između žena i muškaraca (izračunava se preko penzije
za žene i muškarce. Razlika se dobija kao procenat od prosečne
penzije za muškarce, prema sektorima delatnosti i školskoj spremi
Smanjenje nejednakosti za diskriminisane grupe
Podaci o prihodima, uslovima života i socijalnoj uključenosti
stanovništva po polu. SILC Anketa o prihodima, uslovima života i
socijalnoj uključenosti stanovništva (Survey on Income and Living
conditions)
Anketa o životnom standardu, Republički zavod za statistiku je
2007. godine sproveo Anketu o životnom standardu za period 2002
45
32
33
34
VI
35
VII
36
37
38
39
40
41
42
41
42
43
VIII
44
45
46
47
48
2007.
Stopa siromaštva posle socijalnih transfera (žene i muškarci),
prema regionu,tipu naselja i obrazovnom nivou
Podaci o zapošljavanju mladih po polu
Podaci o uticaju finansijske krize na status pojedinca na tržištu rada
(ARS 2)
Procena kućnih poslova, tj. neplaćenog rada koje obavljaju žene u
porodici i njihov efekat na BDP
Učešće neplaćenog rada za žene i muškarce u BDP. Izvršiti procenu
neplaćenih kućnih poslova za žene i muškarce, i preračunati efekat
neplaćenog rada u bruto domaćem proizvodu
Usklađivanje profesionalnog i porodičnog života (Anketa o
korišćenju vremena, SILK i ARS)
Procenat plaćenog rada u ukupnom radu po polovima
Procenat neplaćenog rada u ukupnom radu po polovima
Vreme provedeno na obavljanju kućnih poslova po polovima
Vreme provedeno na ”slobodne” aktivnosti po polovima
Odnos broja mesta u predškolskim ustanovama u starosnoj grupi do
3 godine na 100 dece, po regionima i gradovima
Odnos broja mesta u predškolskim ustanovama u starosnoj grupi od
3 do 7 godine na 100 dece, po regionima i gradovima
Odnos broja mesta u dnevnim ustanovama za decu školskog uzrasta
u starosnoj grupi od 8 do 12 godina na 100 dece, po regionima i
gradovima
Procenat zaposlenih sa skraćenim radnim vremenom zbog brige o
deci, po polu starosti i obrazovnom nivou
Procenat zaposlenih sa skraćenim radnim vremenom zbog brige o
licima starijim od 15 godina, kojima je briga potrebna, po polu
starosti i obrazovnom nivou
Procenat lica koja žele da rade kraće zbog obaveza u porodici,
prema polu starosti i obrazovnom nivou
Podaci o vlasništvu
Podaci o vlasništvu privrednih subjekata po polu, podaci o
preduzetnicima/cama po polu i predsednicima/ama udruženja po
polu i bračnom statusu. Registar privrednih subjekata,
preduzetnika i udruženja nije rodno osetljiv kao i Zakon o
registraciji privrednih subjekata. (Agencija za privredne registre APR)
Podaci o vlasništvu nad nepokretnom imovinom, stanovima,
kućama i zemljištem po polu. Poreske evidencije koje se vode u
poreskim upravama pri Ministarstvu finansija nisu rodno osetljive
do izmene poreskih zakona.
Procenat žena vlasnica registrovanih poljoprivrednih gazdinstava
Centralni registar hartija od vrednosti (CRHoV), vlasništvo nad
hartijama od vrednosti po polu
Popis stanovništva, imovine,stanova i poljoprivrede
SRR i NAP
AŽS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, ARS
SRR i NAP
RZS, IKV i
Nacionalni
računi
SRR i NAP
SRR i NAP
SRR i NAP
SRR i NAP
IKV
IKV
IKV
IKV
SRR i NAP
ARS/UPP
SRR i NAP
ARS/UPP
SRR i NAP
ARS/UPP
SRR i NAP
ARS/UPP
SRR i NAP
ARS/UPP
SRR i NAP
ARS/UPP
SRR i NAP
MF(PU)
SRR i NAP
MF(PU)
SRR i NAP
MF(PU)
SRR i NAP
CRHov
SRR i NAP
RZS
SRR, NAP
Vlada
Republike
Srbije
STRATEŠKA OBLAST ODLUČIVANJE
I
Vlada, parlament Srbije, APV, opštine, i političke stranke po polu
1
Podaci o predsednici/ku , potpredsednicima i Ministrima Vlade
prema polu od 2002. godine
46
2
Podaci o predsednici/ku, podpredsenicima i narodnim poslanicima
u Narodnoj Skupštini Republike Srbije prema prema polu od 2002.
godine
SRR, NAP
3
Podaci o učešću žena u Narodnoj Skupštini prema parlamentarnim
strankama i polu
SRR, NAP
4
Podaci o izbornim listama kandidata za Skupštinu Republike Srbije
prema polu
SRR, NAP
5
Podaci po odborima Skupštine Srbije i polu
SRR, NAP
6
7
Podaci o Skupštini APV (Autonomne pokrajine Vojvodina) prema
polu
Podaci o učešću žena u Skupštini APV prema parlamentarnim
strankama i polu
SRR, NAP
Skupština APV
SRR, NAP
Skupština APV
8
Podaci o izbornim listama kandidata za Skupštinu APV prema polu
SRR, NAP
9
Podaci po odborima Skupštine APV i polu
Podaci o parlamentarnim političkim strankama prema polu za
Predsedništvo,
glavni
odbor,
Izvršni
odbor
i
poslanice/ke u Skupštini Srbije
SRR, NAP
10
Narodna
skupština
Republike
Srbije
Narodna
skupština
Republike
Srbije
RZS, statistika
izbora
Narodna
skupština
Republike
Srbije
SRR, NAP
11
Podaci opština o Predsednicima Skupštine opštine, opštinskim
većima i odbornicima prema polu i godinama života
SRR, NAP
12
Podaci o izbornim listama kandidata za Skupštinu opština prema
polu
SRR, NAP
II
Uprava , javna preduzeća i Vladina regulatorna tela i agencije
RZS, statistika
izbora
Skupština APV
Političke
stranke
Skupštine
opština i RZS,
statistika
izbora
RZS, statistika
izbora
Vlada
Republike
Srbije, WEB
sajt
WEB sajt i
pravna služba
regulatornih
agencija i tela
WEB sajt i
pravna služba
regulatornih
agencija i tela
13
Podaci o rukovodećim pozicijama u Ministarstvima Vlade po
ministarstvima i polu
SRR, NAP
14
Podaci o rukovodećim pozicijama (direktorke/i, zamenice/i,
izvršne/i direktorke/i, načelnice/i, i članice/ovi upravnih odbora ) u
državnim agencijama i regulatornim telima po agencijama i polu
SRR, NAP
15
Podaci o rukovodećim pozicijama (direktorke/i, zamenice/i,
izvršne/i direktorke/i,načelnice/i, i članice/ovi upravnih odbora ) u
javnim preduzećima po preduzeću i polu
SRR, NAP
III
Školstvo, zdravstvo i sudstvo
16
Podaci o rukovodećim pozicijama na Univerzitetima, srednjem i
osnovnom
obrazovanju
(dekani,
prodekani
na
univerzitetu,direktorke/i, u osnovnim i srednjim školama po polu
SRR, NAP
17
Podaci o rukovodećim pozicijama u zdravstvenim ustanovama
primarna i sekundarna zdravstvena zaštita (direktorke/i,
zamenice/i, izvršne/i direktorke/i,načelnice/i, ) po polu
pravna služba
javnih
univerziteta i
škola
SRR, NAP
ZSG
47
18
Podaci o sudijama u sudovima opšte nadležnosti (osnovnim, višim,
apelacinim i vrhovnim sudovima) i posebne nadležnosti
(privredni,privredni apelacioni,prekršajni, viši prekršajni i upravni
sudovi) i tužiocima u javnom tužilaštvu), po polu
IV
Finansijski sektor
19
Podaci o rukovodećim pozicijama u Finansijskom sektoru gde
Država ima većinski ili manjinski paket vlasništva (Narodna Banka
Srbije i Trezor, poslovne banke, osiguranja, fond za razvoj republike
Srbije, razvojna banka APV, Agencija za osiguranje depozita,
centralni registar itd. (guvernerke/ri direktorke/i, zamenice/i,
izvršne/i direktorke/i,načelnice/i,članice/ovi upravnih odbora ) po
polu
SRR, NAP
MP
SRR, NAP
pravna služba
preduzeća u
finansijskom
sektoru
Skraćenice:
NAP
RZS
RZS
RZS
RZS
RZS
MF(PU)
CRHov
PIO
SRR
NAP
ZSG
MP
Nacionalni akcioni plan
istraživanje ARS, Anketa o Radnoj snazi
istraživanje ARS/UPP, Anketa o Radnoj snazi i modul o usklađivanju porodičnog i
profesionalnog života
istraživanje RAD, Mesečni izveštaj o zaposlenima i zaradama zaposlenih i podaci Ministarstva
finansija /Poreska uprava/, Statistika rada
istraživanje SILK, Anketa o prihodima, uslovima života i socijalnoj uključenosti stanovništva
istraživanje IKV, Istraživanje o korišćenju vremena
Ministarstva finansija /Poreska uprava/
Centralni registar hartija od vrednosti
Fond, Republički fond za penzijsko i invalidsko osiguranje
Nacionalna strategija za poboljšanje položaja žena i unapređivanje rodne ravnopravnosti
Nacionalni akcioni plan
Zdravstveni Statistički godišnjak, javno zdravlje institut Milan Batut
Ministarstvo pravde
48
Priručnik je za potrebe Zajedničkog programa Ujedinjenih Nacija-PBILD,
izradio Centar za razvoj Jablaničkog i Pčinjskog okruga.
Download

Priručnika za implementaciju, monitoring i evaluaciju strategija razvoja