Dr. Hikmet
Kıvılcımlı
Emperyalizm
Geberen
Kapitalizm
Yaynlar
Emperyalizm
Geberen Kapitalizm
Dr. Hikmet Kıvılcımlı
DijitalYaynlar
Yayınlar
İndir - Oku - Okut - Çoğalt - Dağıt
Bu kitap ilk defa: 1935 yılında Marksizm Bibliyoteği
Yayınlarında yayınlanmıştır.
Bu kitap KöXüz sitesinin dijital yayınıdır.
Kar amacı olmadan, okumak ve okutmak için, indirmek, dijital olarak
basmak ve dağıtmak serbesttir.
Alıntılarda kaynak gösterilmesi dilenir.
Yayınları
Yaynlar
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ
9
EMPERYALİZM GEBEREN KAPİTALİZM
I- MESELENİN
KONULUŞU
Emperyalizm Nedir?
13
Emperyalizm Ne Değildir?
15
Emperyalizm Gelişigüzel İstilacılık Değildir.
17
Emperyalizm Çağı Nerede Başlar?
18
İngiliz-Boer Savaşları
19
İspanya-Amerika Savaşı
20
Emperyalizmin Ana Karakterleri Nelerdir?
22
II- SERBEST REKABETTEN TEKELCİLİĞE
A) Konsantrasyon, Santralizasyon, Monopol
23
B)
25
Şirket Ve Tekel
C) Tekel Şekilleri
I- Genişliğine tekeller
II- Derinliğine Tekeller
29
30
30
D) Tekeller Ve Egemenlik
31
E) Tekeller Ve Tezatlar
34
III- BANKALAR, FİNANS KAPİTAL VE OLİGARŞİ
A) Banka Temerküzü ve Endüstri İle Kaynaşma
37
I- Bankaların temerküzü ve tekeli
37
II- Üstünlük ve endüstri ile kaynaşma
38
B) Finans Kapital Saltanatı
39
C) Finans Kapital Çapulu
41
a) Bilanço dolapları
41
b) Sıhhatlandırma ve Sulandırma Oyunları
43
c) Kıymet ihracı (Emisyon) haraçları
44
d) Arazi Kumarı
45
D) Finans Oligarşisi
45
I- Sınıf içinde
45
II- Devlet İçinde
.47
Finans Kapitalinin Karakteristiği
50
I- Büyük Kapitallerin Sentezidir
50
II- Çelişkileri Kaldırmaz, Büyütür.
51
IV- META YERİNE KAPİTAL İHRACI
A) İç Pazarın Daralması
53
B) Gümrük Savaşımı
56
C) Kapital İhracı
58
V- ULUSLARARASI NÜFUZ BÖLGELERİ
61
VI- DÜNYAYI ÜLKECE PAYLAŞMA
A) Koloni Bulmak Zorunluğu
65
B) Sömürge İle Anavatan
68
C)
Çelişkisi
1- Sömürge
68
2- Yarı Sömürge
68
3- Bilhassa Tabi (Uydu) memleketler
69
Emperyalistler Arasındaki
70
Çelişkiler.
VII- KAPİTALİZMİN ÖLÜM ÇAĞI
A)
Üretici
Güçlere Engel
Oluş
B) Tufeylilik Soysuzlaşma Ve Çürüyüş
73
76
VIII- SOSYALİZME GEÇİŞ " D O Ğ U M "
A) Üretici Güçler, Üretim İlişkileriyle Çelişiyor.
81
B) Devrim Güçleri
83
Üstündür.
I- Finans Kapital İrticai
84
II- Proletarya İnkılabı
86
EK 1
GEBEREN
BUGÜNKÜ
KAPİTALİZM:
EMPERYALİZM
DURUMU
91
EK 2
EMPERYALİSTLER ARASI
AMERİKAN
BOĞUŞMA
SÜPEREMPERYALİZMİ
95
Ek 3
DR.
HİKMET KIVILCIMLI'NIN
K İ T A B I Y L A İLGİLİ A Ğ I R CEZA
SAVUNMASI
BİBLİYOGRAFYA
EMPERYALİZM
MAHKEMESİNDEKİ
99
109
ÖNSÖZ
"Emperyalist" ya da
"Anti emperyalist" terimleri çok işitilen sözlerdendir.
Fakat, Emperyalizm nedir? Onu, bazıları herhangi bir tabiat hadisesiyle bile
karıştırır; bazıları da, ekonomi dışında sırf bir politika meselesi sayarlar. O zaman herhangi bir Kadîm İmparatorluğa da Emperyalist adını vererek, emperyalizmi "Kalûbelâ!"ya kadar çıkarmak; yahut Bursa ovasındaki leylekleri yaralayan kartallardan da bir emperyalistlik kokusu alıp, emperyalizmi, alâim-üccevviye: meteor [göktaşı] sırasına sokmak işten bile değildir. Bu yüzden, emperyalizmi, yerin dibinde gizli bir Deccal gibi bekleyen veya bulutlar ötesinde
kanat germiş bir Zümrüdüanka sanan sanana...
Gerçekte emperyalizm denilen şey, yirminci yüzyıl Marksizmi tarafından,
yaşanılan çağın alnında okunulmuş bir lanet damgasıdır. Onu, ne devekuşuna çevirmek isteyen filisten çok bilmişliği, ne şantaj konusu yaparak kendisine bir durum tedarikleyen (yontan) küçük burjuva aydınının defigüre edici
[bozucu, biçimsizleştirici] şarlatanlığı, bize anlatamaz. Emperyalizmi, ancak
onunla ölüm-kalım derecesinde ve evrensel bir surette sonuna kadar çarpışan
proletaryanın bilimi, yani Marksizm bize izah edebilir. O halde şu tekeller devrinde bir tekel de niçin biz yapmayalım. Açıkçası: Emperyalizmin içyüzünü kaçamaksızca göstermek tekeli, gerçek Marksistlerindir. Emperyalizm öyle değil, böyle konur.
Aşağıdaki
satırlar bu
gücü
(güçlüğü)
başarmaya
uğraşır.
Emperyalizm
hakkında yazılmış uzunca bir etüdümüz var. Onu neşredemiyoruz. Çünkü, önce "ıstıtaatı maliye"miz, yani "barut"umuz kıt: Bu sübjektif engel. Ondan
sonra gelen objektif engel de yabana atılmaz. Herkesin "ıstıtaatı haliye'si
de kıt. Yani zaman o kadar çabuk, hayat o kertede sürükleyici ki, bizim kapalı
anlarımızda sıraladığımız notları
okuyacak uzun
boylu tâkat "millette" kal-
mamış. Şu baş döndürücü çağda, bugünün insanından, o fedakarlığı ne manen, ne de maddeten beklemek, hem haksız, hem de imkânsız olur?
Bu yol, ayrıca, meseleyi aktüalize etmemize de yaradı. O anlamda aktüalize etmek ki, sırf teorinin daima az çok sarartıp soldurduğu olağanlar içinde, yaşadığımız zemin ve zamana uzak düşmesin. Tâ ki, emperyalizmi sırf bir
"Âfeti semaviye" (göksel, tanrısal bela) gibi teleskopla "gökte arayan nice
turfa müneccim"e [tuhaf yıldız falcısı] dönmeyelim. Ve "kitapta yazmaz" diye, günün canlı gerçekliğine göz yumup, "kara kaplıda yazıyor" deyi, hep dünün harcı âlem olmuş düsturlarıyla, sosyal bilimi "ilmülmüstehasat": fosiller bilimi: Paleantoloji müzesine çevirmeyelim. Bu yol pedagojiktir de. Göz hekimliğince insanın
bütün
hayvanlardan
bir farkı da,
"miyop
hayvan" oluşudur.
Adam oğlu, kendisine zemin ve zamanca en yakın olanı daha iyi görür. Ve ancak iyi gördüğünü iyi kavrar. "Bir kulaktan giren öbüründen çıkabilir. Fakat,
iki göze birden batan şey zor çıkar."
Onun için, pek uzağa gitmeye ne hâcet. Horas'ın dediği gibi: de te fabula narratur! (Aldırmıyorsun ama, bu anlattığım senin kendi hikâyendir.)
Ağustos 1935
Hikmet Kıvılcım
I
MESELENİN
EMPERYALİZM
Lenin der ki:
KONULUŞU
NEDİR?
Emperyalizm, kapitalizmin tarih yolunda vardığı son ko-
naktır; emperyalizm çürüyüp dağılan ve sonuna eren kapitalizmdir.
peryalizm,
yarlamış,
kapitalizmin ta
bir ayağı
kendisinden
çukurda,
başka
Em-
bir şey değildir ama, ihti-
düşüncesinde ve v ü c u d u n d a
iler tutar yer
kalmamış, hazır yiyici, iliklerine kadar bozulmuş, bunamış, yatalak, ölüm
döşeğine düşmüş bir kapitalizmdir.
Emperyalizmde görülen zorbalık,
canlılık ve gürbüzlük alâmeti değildir;
bir
bu, tıpkı g e b e r m e k üzere olan bir
hayvanın son fizyolojik debelenişine benzer.
Emperyalizmi târif etmeye kalkışan oportünistler vardır.
Bu
kalp sos-
yalistler, ya emperyalizmi düpedüz överler (yani kapitalizmin tekelci veya rekabetçi her şekline eyvallah! derler); yahut, kapitalizmden ayrı, iğreti bir şeymiş gibi gösterirler (yani, gene, kapitalizmde kabahat yok, kabahatli emperyalizmdir, d e m e y e getirirler.)
Birincilere, yani emperyalizmi açıkça övenlere örnek, Cunov (Künov)
dur. Künov'a göre e m p e r y a l i z m madem ki, modern kapitalizmdir, o halde, o da kapitalizm gibi ilerletici bir zorunluluktur. Lenin, böylelerine der
ki: Öyle ise, hemen bir dükkân açın ve e m p e r y a l i z m denilen metaı perakende satışa çıkararak ar yerine kâr etmeye bakın.
Eğer Künov gibilerine
belayı
uyulursa,
bir kere e m p e r y a l i z m d e n
hak rahmeti s a y m a k ve ş ü k r e t m e k gerektir.
bir " z o r u n l u l u k "
imiş.
Fakat
işe
bakın
ki,
Çünkü
emperyalizm
gelen
her
emperyalizm
boyunduruğu
altında inleyen anavatan işçileri de, geri sömürge ve yarı s ö m ü r g e ülkelerinin
halk tabakaları da
Künov'ları
dinlemiyor.
Emperyalizm "zorunlu-
l u k l a r ı n a karşı, başka "zorunluluk"larla çıkıyor:
Komünist devrimleri, sö-
mürge
gibi. Yani
isyanları,
millî kurtuluş
hareketleri v.s.
insanlar artık
" k a d e r " l e r i n e küsmüyorlar. Gerekince, sosyal bir " z o r u n l u l u k " karşısında
kendi dileklerini yeni "zorunluluk silah"ı gibi kullanabiliyorlar.
"Emperyalizm,
rinde
olduğu
ter
yığınlarını
saltanatının)
bütün
gibi,
dünyada,
kapitalist
finans
kapital
önünde
sömürge
iktidarının
boyun
dünyasının
anavatanında
denilen
bir
eğmeye
zorluyor."
avuç
en
ücra
dahi,
köşele-
sayısız prole-
plütokrasinin
(zenginler
Künov'un " z o r u n l u l u k " dediği budur, fakat iş burada kalmıyor. Madalyonun arka tarafı da şudur:
"Emperyalizm,
kapitalist
toplumun
laşılır bir kesinlikle
derinleştirir.
Kapitalist
arasındaki
devletler
Bütün
var
olan
"zorunlu"
duruma
ret)
Dünya
ile
ilişkiler
ve
kanla,
iktidarı
işletilip
tüm
larına
de,
luluğunu
evreni
açlıkla
ele
kendi
halinde
yaratır."
bir
doğru
bir
an-
vardırır.
dek
sarplaştırır.
savaşlarını
zorunluluk
(zaru-
(pranga
zincirle-
yürütür.
bukağıları
ve bütün
boyunduruğu
yüz
kültür,
kolay
Emperyalist
bir
milliyetlerin
Bütün
sıkı
kerteye
Evren
kullaştırılmasını
milliyet,
şekilleşmiş
ordusu
yüksek
geçirmek göreviyle
sınır,
daha
haddine
dayanılmaz
bütün
ezilişini,
işçilerin
çatışmalarını
ezilişini son
finans-kapitalin
demirle,
bakmayarak
ternasyonal
Devrimine
dünyanın,
hemen
en
sarsan
toplumu
Bütün
soyuluşunu,
Böylelikle
ve
Proletarya
ile zincirler.
lerini,
dövüşü
sistemini
getirir
Emperyalizm,
ri)
bütün
Alt sınıfların
dil
altında
yüze
cins,
ve
zorlar
sınıfının
ağırlaştırır.
meslek fark-
Proleterlerinin
kaynaşma
işçi
surette
ve ırk,
işçi-
eğilmeye
getirdiği
korkunç
Dünya
ırkların
elbirliği
biricik
etme
En-
zorun-
(Progr.)
" Z o r u n l u l u k " iddiasından başka
Künov bir de yalan
kıvırıyor.
Emper-
yalizm belki üstün sınıflarca tutulan bir "zaruret" olabilir, ama "ilerletici
bir z a r u r e t " asla!.. İleride göreceğiz ki, emperyalizm, serbest rekabetçi
kapitalizm gibi ilerletici olmak şöyle dursun, tersine yaptığını yıkan geriletici, gerici bir çağdır.
Emperyalizm, üretici güçlerin gelişmesine karşı
bir engel çıkarır. Tarihin şartlarını tersine d ö n d ü r m e k için boşuna uğraşır,
akıntıya
kürek çeker.
"Gerek
talizm
1914-18
krizi,
arasındaki derin
pat etti ki,
olgunlaşmıştır
mi için
list
Evren
dünya
çelişkinin
kapitalist
ve
çekinilmez
boyunduruğunu
savaşı,
gerekse
ekonomisinin
bir sonucu
toplumunun
toplumu
saran
(kaçınılmaz)
devrimle
oldu.
ve
sosyalizmin
kapitalizm
kabuğu,
bir engel haline
altüst
savaşın
güçlerinin
Savaş
içinde,
ederek
İkinci tür kalp-sosyalistlere gelince:
lizmi
bu
üretici
getirdiği genel kapigelişimi
savaşın
sınırlar
maddecil şartları
insanlığın
geldiğinden,
yıkmayı
ile
sonuçları
günün
son
isartık
gelişi-
tarih,
kapita-
meselesi
yaptı."
Onlarsa tersine olarak emperya-
bir zorunluluk saymazlar.
Mesela, dönek Kautsky'ye bakılırsa, emperyalizmde görülen monopolcülük (tekelcilik) ve oligarşi (bir avuç adamın zılgıtı) kapitalizm için hiç de bir
"zaruret" değildir. Karteller, tröstler, dünyayı nüfuz bölgeleri halinde paylaşmak, sömürge çapulları vs. hep birer "yanlışlık", birer "anomali"dirler.
Böyle düşünürsek, o zaman emperyalizmi bir sistem s a y m a m a k , güzelim
kapitalizm tarlasında
halde,
bu yabancıl
nasılsa
bitmiş yabancıl
bir ot s a y m a k ve şu
e m p e r y a l i z m otu yolunup atılırsa,
kapitalizm tarlası
cennete döner, d e m e k olmaz mı? Oysaki e m p e r y a l i z m kapitalizmin
ken-
di kendini inkâr ettiği, yiyip bitirdiği son çağıdır. " E m p e r y a l i z m ölen kapitalizm
çağıdır."
EMPERYALİZM
NE D E Ğ İ L D İ R ?
Emperyalizmi yanlış anlayan veya yanlış anlatmak isteyen oportünistler,
yukarıdaki
dediklerini
ispat etmek için,
iki
çeşit sapık açıklamaya
kalkışırlar: Önce, e m p e r y a l i z m konağının, endüstri kapitalizminden çıkma
bir şey olduğunu
ileri sürerler.
şeyler yoktur. Yalnız sanayi
Demek isterler ki, değişen
kapitalizminde bulunmayan
rakter gelmiş, kapitalizm üzerinde tünemiştir.
Lâkin
pek fazla
bir
bir iki yeni
ka-
kapitalizm, eskiden
ne ise gene o kalmıştır. İkinci olarak, böylece e m p e r y a l i z m y ü z ü n d e n kapitalizmde kökten
bir değişiklik olmamıştır dedikten sonra, aynı
oportü-
nistler daha da ilerisine gitmekten sıkılmazlar. Emperyalizmin pek de yeni bir şey olmadığını, ezelden beri var olduğunu, mesela eski Roma imparatorluğunun da
bir emperyalistlik sayılacağını gevelerler.
Bu iki biçim sapıklık da gelir bir noktada toplanır:
Emperyalizm son-
suza dek var olacaktır!
Doğru mu? Hayır! Niçin? Şu iki sebepten:
1- E k o n o m i b a k ı m ı n d a n : Emperyalizm bir endüstri olayı değildir. a)
Önce, bir ülke içinde alınınca, e m p e r y a l i z m , sırf sanayi kapitalinin ürünü,
sonucu değildir.
b) Sırf sanayide ilerlemiş sermaye anavatanlarının, sa-
dece geri kalmış ekincilik ülkelerine saldırışı da değildir.
a)
Emperyalizmi sanayi sermayesinin sonucu sayarsak,
bu şeklini gene eski
emperyalizm,
kapitalizm
ibaret değildir.
evinden
Tersine,
emperyalizm
çağına
gelen
ki
kapitalizm,
tâ
can
kapitalizmdi.
nicelikçe değil,
peryalist kapitalizm ekonomisinin
olan
serbest
Oysa
bir değişiklikten
Emperyalizm
kapitalizm,
kapitalizmi,
(nicelikçe)
rekabetçi
ise,
XIX.y.y.
içinde olmuş sayıca
Yani klasik endüstri kapitalizminin özü (niteliği) rekabetti.
çağında
değişir.
kapitalizmin
kapitalizmden farksız sanıyoruz demektir.
özü
nitelikçe değişikliğe uğrar.
serbest rekabet değil,
Em-
onun tersi
tekelcilik (monopolcülük)tür.
Tekelci kapitalizm nedir? Endüstri kapitali mi? Asla.
Endüstri kapitali-
nin özü rekabettir; her fabrikacı kendi metaları sürülsün diye, daima baş-
ka fabrikacıları batırmanın yolunu arar. Tekel ne zaman başlar? Kodaman
endüstri kapitalleri, bütün öteki büyük kapitaller ve irat sahipleri ile banka kasalarında sarmaş dolaş oldukları vakit ve o zaman: Artık arkada ayrı
ayrı ne endüstri, ne banka, ne ticaret v.s. kapitali kalır. Bütün kocaman
kapitaller biricik bir finans-kapital
haline girerek ortalığı
haraca
keser.
Ve kapitalistler, bundan böyle yatırdıkları paraların hangi işte kullanıldığını
bile fark etmezler.
olan
kazançtan
Bu biricik finans-kapital haşmetlüları, ellerine geçecek
başka
bir
şeyi
düşünmez
olurlar.
Finans-kapital,
yapılışından tekelcidir. Çünkü ayrı ayrı kapitalistleri değil, bir avuç kodaman kapitalistler kliğinin topunu birden temsil eder. Onun için emperyalizm, özü rekabet olan endüstri kapitalinin değil, özü tekel olan finans-kapitalin ürünü ve sonucudur. Hatta o kadar ki, emperyalizmde gün olur endüstri kapitali gerisin geri gider de, finans kapitali onun zararına ülkeler
fetheder. Meselâ Fransa'da 1880'den beri iş böyle olmuştur. Endüstri kapitali adeta
çıkarına
nispeten
uygun
(görece olarak) dumura
bir sömürge politikası
uğrarken, finans kapitalin
almış yürümüştür. Ve
bugün aynı
Frengistan, borç verme ve borç alma oyunlarıyla haraca bağladığı bir çok
milletlere karşı geleneksel "Avrupa'nın sarrafı" rolüne devam etmektedir.
b) Dünya içinde emperyalizmi, yalnız endüstrici ülkenin, ziraatçı ülkelere saldırması sayarsak, emperyalizmin iç y ü z ü n ü epeyce saklamış oluruz. O kanıyı besleyenler şunu d e m e y e getirirler: Ne yapalım, gerçi ziraatçı
ülkeler eziliyorlar ama,
bu e m p e r y a l i z m i n saldırıcı olması
kadar, o
memleketlerin de geri kalmalarından ileri geliyor. İleri tekniğin geri tekniği ezdiği gibi, ileri ekonomi ülkelerinin geri ekonomi ülkelerini ezmesi
kaçınılmazdır. Bu tabiatın ve tarihin bir kanunudur. vs.
Fakat gerek Evren Savaşı, gerekse savaş sonu olayları bize gösterdiler ki, e m p e r y a l i z m , yalnız endüstri anavatan (metropol)larının ekinci ülkelere saldırmasından ibaret değildir. Tersine, emperyalizm, en ileri endüstri ülkelerine de saldırır. A l m a n y a savaştan önce, yalnız İngiliz sömürgelerine değil, Belçika gibi dünyanın en endüstrici ülkelerine de sulanıyor
ve saldırıyordu. Fransa, Afrika fütuhatını y a p a d u r s u n , ötede Loren gibi bir
endüstri yuvasını y u t m a y a kalkıştı.
Evren Savaşı sonunda öyle oldu
endüstri bakımından çok daha geri ülkeler, endüstride ileri olanları
dilerine
kattılar.
Bunun
parlak
örneği,
geri
bir
ulus
olan
ki,
ken-
"Sırbıya
Sırpları"nın ileri Hırvatlığı zılgıtı altına almasında görülüyor. Son günlerin
Hitlerizm'inde
hortlayan
Alman
emperyalizminin
çalımına
bir
bakın.
Yalnızca, geçen Londra 66'lar konferansında, "Ona endüstri ne lazımmış"
dediği endüstrileşen Türkiye'ye karşı, yalnızca
endüstrili
Sovyet Ukray-
nası'na karşı dişlerini göstermekle kalmıyor, " A u s l a n d " toplumlarının ha-
ritalarına göre, Kuzey ve Batlık denizlerinden Adriyatiğe ve A k d e n i z ' e kadar, Orta A v r u p a ' n ı n dört bir bucağında " A n ş l u s " [bağlantı, eklenti] yapmadık bir lokma yer bırakmazcasına sırıtıyor.
Demek emperyalizm ekinci
ülkeler kadar, endüstrili
ülkelere de mu-
sallat olur.
EMPERYALİZM
İSTİLACILIK
GELİŞİGÜZEL
DEĞİLDİR
Y e r y ü z ü n d e , eskiden de ortalığa yayılan
büyük imparatorluklar vardı.
İran, Roma, İslâm, Osmanlı imparatorlukları gibi. Sakın bu günkü emperyalizm de o eski imparatorluklara benzemesin? Ve "Tarih bir t e k e r r ü r " olmasın? Hayır.
Modern emperyalizmi eski imparatorluk istilâcılığına
ben-
zetenler, ya emperyalizmin ne olduğunu hiç a n l a m a m ı ş olanlar, yahut da
herkesi
görünüşte aldatmak isteyenlerdir.
Emperyalizm,
gerek sebep,
gerek amaç ve
gerekse
şekilce,
gelmiş
geçmiş bütün imparatorluklardan bambaşkadır. Şöyle ki:
1-
Eski
istilâcılıklar,
bezirgân
ekonominin,
adeta
kervan yollarından
ilerleye ilerleye açılıp yayılması ve geçtiği yerleri birbirine katmasıydı. Demek eski istilâcılığın sebebi sırf ticaret çıkarları etrafında döner dolaşırdı.
Emperyalizmde ise sebep finans kapital (mali sermaye) çıkarları, yani
dünyayı paylaşma ve ilk madde kaynaklarını ele geçirme v.s. zorunluluğundan olur.
Meselâ, Güney A m e r i k a ' d a boyuna iki cılız horoz gibi çatışan iki devlet var:
Paraguay, Bolivya.
dan değil, dünyayı
larının
(yani finans kapitalin), Şako petrol
çarpışmalarıdır.
Türen'de
aralık sonlarında
Bolivya
ne
Buradaki kanlı kavgalar basit bir ticarî çıkar-
paylaşamayan A m e r i k a n ve İngiliz petrol kumpanya-
bugün
hiçbir
yıkıcı
savaş
dediğine
çıkan
vahşi
çalılıklarla
bulunmaması
macerasına
göre
hükümdar
gibi
adam
akıllı
bir
cehennemdir.
belki
en
zengin
rası
santimantal
doğrudur
ki,
bu
şirketi Standart Oil'e
ları
omuz
silkinip
Stampa
petrol
petrol
aittir.
geçilecek
kaynaklarını
Bolivya'nın
Şu
fakat başka sığıntıların
(yani
hi
kıymettar kaynaklara
el
Milli
ülkenin
ihsan
bir
Royal
atmalarına
1934
gizleyen
kendisi-
bu
kadar
bütünlüğü,
edilmiş
yana
Boliv-
olan
tarihi
bırakalım,
Şako
Güney
Ameri-
bir cehennemdir.
kendisinden
değildir.
için
saklayan,
karanlıklar içinde
topraklar
ve pratikte
yer parçası
hazineler
gazetesi,
"İyi ama, nasıl oluyor da
bulunan
sebepleri
Fakat,
uğruna dolaylıca
bir
fermanlarıyla
(duygucul)
değil,
o
La
örtülü
gereken
atılabiliyor.
haklar
ka'nın
İtalyanca
meseleyi şöyle anlatıyordu:
henüz
yararlığı
bir
yalıların
bu
kaynakları
çok,
kaybolan
Şako
orman-
yalnız
Paraguay'ın
Doç d e m e k isteniyor,
H.K.) da-
engel
Özellikle
Şu-
Kuzey Amerika
olmak gerekir... "
2- Eski istilacılıkların maksatları, sadece ilhak, yani yeni yeni ülkeler fethetmek, "cihangirlik" idi. Emperyalizm de, bir yere finans kapital uğruna iki
amaçla saldırır:
a) Dünyayı paylaşmak, b) Düşmanını zayıflatmak amaç-
larıyla. Meselâ Evren Savaşı sırasında Almanların Belçika'ya saldırması, bir
strateji hamlesi yaparak İngiltere'yi vurmaktı. İngilizlerin Bağdat'a saldırısı,
Almanlara Hindistan ve Asya pazarları yolunu tıkamaktı. Çanakkale savaşmaları, müttefikleri zayıf düşürmek içindi. Bugünkü Habeş meselesi:
savaşından önce dünyayı
paylaşmak için
Evren
kurulmuş kumpasların aldığı en
son kılıktır. İtalya'yı Çad gölüne doğru indirmek istemeyen Fransa, onu Kızıl
ve Hint denizlerine açılan homogen bir sömürge kurmağa kışkırttı.
1934 Aralık sonlarında, Pariste çıkan "La Nouvelle Depeche":
ti'de
bir
İtalyan
serbest
bölgesi
açmak,
2)
Adis Ababa
1) Cibu-
demiryolunu
(Fransızların kâra katılmaları koşuluyla) İtalyanlara bırakmak, 3) İtalyan
salgınına
politika
ve
finansça
yardım
ve
kolaylık g ö s t e r m e k şartlarını
anıyor ve sözü şöyle bitiriyordu: "(İtalya'nın) Habeşistan'a nüfuzu böylelikle yeter derecede garantileneceğinden, İtalya'nın Afrika'da yayılma davasına halledilmiş gözüyle bakılabilecek ve o da Çad yönünde her türlü
niyetler beslemekten f o r m e l m a n vazgeçebilecektir."
3-
Eskiden
olurlardı. Yani
yıldız
istilâcılığa
belli
kalkan
bir çağ
Bezirgân
İmparatorlukları
"Cihangir"
içinde parlayan ve cihanda tek kalan
Halbuki e m p e r y a l i z m g ö ğ ü n d e yıldız çok:
Birbirlerine karşı zıt kamp-
lar kurmuş salgıncı emperyalist devletler boğaz boğaza bulunur.
peryalistlerden
birinin yıldızı
ufak tefek tempo ve
aşağı
birer
kesilirlerdi.
ara
sönüyor, ötekinin yanıyor değil:
farkları
göstermelerine
rağmen
Bu emTümü
de
birbirlerinden
kalmaz parlak istilâcılardır.
Mesela Habeş işinde, Hint yolu üzerinde İtalyan emperyalizminin kuvvetlenmesini ç e k e m e y e n İngiltere, önce İbnissuud'u imam Y a h y a ' y a musallat ettiği gibi, Malta'da İtalyanca'yı resmî dil olmaktan çıkardı. Sonra,
bir yanda A l m a n y a
ile
uzlaşırken,
ötede
Nil'in
Habeşistan
içerilerindeki
kaynaklarına doğru hazırlıklara girişti.
EMPERYALİZM
ÇAĞI
NEREDE
BAŞLAR?
Emperyalizm hangi tarihte başlar? Lenin, modern anlamıyla emperyalizme başlangıç olarak, iki tipik finans kapital güdümlü savaşı gösterir. Birisi İ s p a n y a - A m e r i k a , ötekisi İngiliz-Boer savaşmaları.
Pek küçük ve pek
belirsiz gibi gözüken
değin
çeşit,
en yeni
bu
savaşlar gerçekte o zamana
emperyalist savaşlar devrini
görülmedik
a ç m a k bakımından
nitelikçe
pek önemlidirler. O savaşlardan sonra, evrende paylaşılmadık hemen he-
men bir Çin pazarı kalıyordu.
run
Bütün evren kodaman devletleri artık bu-
buruna gelmişlerdi. Ve o savaşlar,
devrini açan
Dünya
Devrim ve Buhranları
1914-18 Evren savaşının keşif kolu çarpışmaları oldu.
Bu iki savaşın anlamı şudur: İstilâ hegemonyasında, Y e n i d ü n y a d a Birleşik A m e r i k a n monopolcü kapitali başlangıç yapar;
giliz monopolcü
kapitali varacağı
Eskidünyada da, İn-
son sınırına erişir. Aynı zamanda t ü m
dünyayı paylaşma zorunluluğu da kaçınılmaz kanlı bir dâvâ haline gelir.
Her iki savaş ve sonuçlarını kısaca hatırlatalım:
İNGİLİZ-BOER
1852-54'te,
yetlerini
tanır.
Kimberley
SAVAŞLARI
İngiltere,
1887'de
elmas
Transvaallar'daki
Oranj
madenleri
ve Vaal
bulununca
âsi
Hollandalıların
Ormanlarının
iş
değişir.
Cumhuri-
birleştikleri
"Kap
yerde
Napolyonu"
adını alan İngiliz işadamı Sesil Rodez'in [Cecil Rhodes] başkanlık ettiği bir
iki kumpanya, Transvaallar Cumhuriyetini, bu yerleri kendisine satmaları
için sıkıştırır.
1877'de Hint denizine
inmek isteyen
rafından ezilince İngilizler Transvaal'ı zaptederler.
erler birleşerek İngilizleri
lizler Boerlerin
razı olurlar.
dış
bozarlar.
Boerler,
Kafr'lar ta-
16 Aralık 1880'de, Bo-
3 A ğ u s t o s 1881 antlaşmasıyla, İngi-
siyasetlerinden
başka
Fakat, felâkete bakın
hiçbir şeylerine
ki, Boerlerin
başına
karışmamaya
Kimberley elmas
madenlerinin açtığı yarayı, bu kez de bol altınlı Rand madenlerinin keşfi
kangrenleştirecektir.
Bir tarafta
ultlander
denilen
İsveçli,
Hollandalı,
Fransız, İngiliz v.s. ulusların altın arayıcıları hücum ederek, Boer kasabası
karşısında
koskoca
bir Y u h a n s b u r g
[Johannesburg]
şehri
kurarlarken,
öteden İngiliz büyük kapitali, İngiliz devletine Kahire-Kap siyasetini dikte ettiriyordu. 1882'de İngilizler, Mısır'ı "geçici olarak" işgal ederler. İngilizler,
Boerlerin
ülkesinde
de
çarçabuk "vahim
bir
kargaşalık
unsuru"
olurlar. Kurdukları "Millî T r a n s v a a l Birliği", boyuna silah ve cephane yığar.
27 Aralık 1895'te "Kap Napolyonu"nun aziz ahbabı
Doktor J a m e s o n
ku-
mandasında birkaç yüz filibustiers [milis kuvvetleri] coni, Y u h a n s b u r g ' u
zapta yürürler. Yolda
Boer hükümetince yakalanırlar.
O zaman "Büyük
Savaşın s o r u m l u s u " palabıyık Prusya Kralı II. Wilhelm'in T r a n s v a a l Cumhurbaşkanı
Krügeri tebrik eden sesi g ü m b ü r d e r : A l m a n - İ n g i l i z emperya-
lizmleri, Afrika'nın güney ucunda dahi burun buruna gelmişlerdir.
Fakat İngiliz emperyalizmi durmaz. O yıl
Madagaskar'ı kendisine ko-
loni yapan Fransa ile, Kuzey ve Batı Afrika'da yavaş yavaş uzlaşır. (189899
Haziran-Mart,
Mart)
alan
bozgunu
ile
Kiçner Paşa,
İngiliz-Fransız
Habeşistan'ın
Mısırda
Nil
konferansları),
istiklâl
boyunca
elini
İtalyanlar A d u a
öperlerken,
ordu ve demiryolu
Mehdi Abdullah Paşa'yı kovalar durur. Ve sonunda
1 Eylül
(1896
"Sirdar" adını
uzataraktan
1898'de der-
vişleri Hartum yanındaki O m d u r m a n ' d a yerle bir eder. Kahire'nin işi tamamdır. Gelelim Kap'a:
Hemen ertesi yıl Kolonya! ofis'ini kurdu. Çem-
berlayn, Boer işini eline alır.
11 Ekim 1898 Transvaal savaşında 200 bin
İngiliz'e karşı, birkaç bin Boer, t a m iki yıl kahramanca partizan dövüşü
güder. Sonunda,
1902 Pretorya antlaşmasıyla Boerlerin Orans ve Trans-
vaal Cumhuriyetleri dahi İngiliz tebalıgını
Zambezi'ye kadar Afrika,
boyunlarına geçirirler.
Kap'tan
Büyük İngiliz sömürgesi olmuştur.
Bu İngiliz-Boer Savaşının sonucu
ne oldu? Sosyal ve Politik burjuva
tarihi şöyle der:
"Şu
halde
başarılmıştır.
şekkül
andan
itibaren
Afrika
Afrika
Fransız
Sömürge
etmiştir.
amaçları
henüz
yunca
İngilizlerin
yakında
Mısır'da,
sorunlar vardır.
ni
bu
Batı
bir Avrupa
Kap'ı
başarıya
Habeşistan'da,
Sömürgelerce tıka
basa
bağlamak
ulaşacaktır denemez.
göller
gelmiştir."
paylaşımı
İmparatorluğu
Kahire'ye
Hiç olmazsa XIX.
haline
ülkesinin
bölgesinde
yüzyılın
son
hemen
hemen
nihaî surette
konusundaki
Bütün
çözülecek
bu
hat
korkulu
15 yılında Afrika
te-
büyük
bosiyasi
âdeta
ye-
(s.577)
doyan
İngiliz-Fransız
emperyalizm
cephesi,
dünya savaşından önce böyle d ü ş ü n ü y o r d u .
İSPANYA-AMERİKA
SAVAŞI
Cumhuriyetçi Parti'den Mac Kinley, daha
1890'da mebus iken, Ameri-
ka piyasasındaki A v r u p a ticaretine karşı savaş açtı ve kendi adına bir bill
(kanun) ile,
hemen
sak ettirdi.
Monroe'nin
tiğe
birçok A v r u p a metalarının A m e r i k a ' y a girmesini ya-
uygulatan ve istilâ
Kinley'dir.
"Amerika Amerikalılarındır"
politikasına
ilkesini
destek yapan,
ekonomi
poli-
Cumhurbaşkanı
Mac
Sosyal tarih-sözde öteki emperyalist ülkelerde iş başka türlü
imiş gibi- der ki:
"Gerçekten,
siyasettir.
Bu
kumpanyasının
bu
ülkede
siyaset,
gittikçe
Birleşik A m e r i k a ,
palıların
gresi,
dışarıya
yayılma,
sürüm
aramakta
büyüyen
gelişimi
büyük
gerek orta A m e r i k a ' d a ,
Avru-
h e g e m o n y a s ı n a t a h a m m ü l edemiyordu.
ortaya atmıştı. Aynı A m e r i k a ,
karışarak, sonuçta
ğe mecbur etmişti.
dört yıl
bir
tüccar
ortaya
arasında
endüstri
özgü
ve
ile
artık gerek Güney,
Kuzey ve Güney Amerikalıların
mazlığına
Cumhuriyetçi partiye
olan
çıkmıştır."
1889 W a s h i n g t o n
kon-
bir g ü m r ü k birliği fikrini
süren İngiltere-Venezüella
uyuş-
1899'da İngilizleri dileklerinden v a z g e ç m e -
En sonunda fiilî fırsat birleşik-Amerika'ya da düştü.
A v r u p a ' n ı n Osmanlılığını andıran İspanya İmparatorluğu ile Küba sömürgesi
arasında yıllardan
beri
bir kördövüşüdür gidiyordu. A v r u p a
Muazzama'sının, Türkiye'de yaptıklarından daha
ley, İspanyollara bir ültimatom verdi:
kinci
bir dille,
Düveli
Mac Kin-
Küba'daki dirlik düzensizlik, A m e -
rikanın
şeker ticaretine toz konduruyordu.
İspanyol
ordusu
derhal
Kü-
ba'yı tahliye etmeliydi. Harp patladı? Amerikalılar 1 ölü, 2 yaralıya karşılık
İspanyol donanmasını yaktılar. Bu kolay zafer üzerine, A v r u p a ' y a , Akdeniz'e kadar deniz gösterileri yapmayı düşünen Amerikalılar oldu.
1 Aralık
1898 Paris A n t l a ş m a s ı üzerine, Küba, Filipin, Portoriko İspanyadan alındı.
Portoriko olduğu gibi A m e r i k a ' y a geçti.
Küba'dan, uzun çekişmeler üzeri-
ne, ancak 1902'de A m e r i k a n askeri çekildi: A m a Küba, A m e r i k a ' n ı n "himayesi" altına girmişti. Filipin, masraflı bir ordu beslemek pahasına da olsa, gene büyük kumpanyaların arzuları veçhile A m e r i k a ' n ı n elinde kaldı.
İ s p a n y a - A m e r i k a n savaşının sonucu ne oldu?
Sosyalopolitik burjuva tarihi şöyle der:
"Zaten
rinde
Birleşik Amerika
karşılıklı
adalarına
sahip
egemenlik
olmak,
Amerika
fik İmparatorluğu
kurmak için
yasetinde,
Çin
ka
büyük Avrupa
orada
birlikte
Devletleri,
olarak
işlerinin
karışmaya
devletlerine
yelteniyor.
aracılıkta
imzalattırdı.
yıldan
pek
Pasifik
olan
dek Avrupa
"...Amerika
büyük bir rol
Ve
Rusya
bütün
laşıyorlar.
Ve
bugüne
medeniyete
ve
biricik zenginlik kaynaklarına
devletler Çin
yasak
sahip
Amerionlarla
Roosvelt
turu
Port-
yolculuğu
kapılarında
edilmiş
olan
1905'te
arasında
bir dünya
sömürüsüne
bir Pasi-
Filipinler si-
işlerine
ile Japonya
adeta
üzeFilipin
oynayabilir.
Uzak Doğu
Cumhurbaşkanı
Politika,
Okyanusu
bakımdan
sahiptir.
rastlıyor.
bulunarak,
Bu
değerlidir."
Amerika
beri büyümekte
ile
unsurlara
düzeltilmesinde,
enerjik bir surette
20
için
gereken
smut Antlaşmasını
yaptı:
Avrupa
iddialaşıyorlardı.
ülke
olan
rastbiricik
Çin'dir" (His-
torie Polit. Et Soci. s.587)
"Güneş altındaki yeri"ni isteyen yeni dünya emperyalizmi, Dünya Savaşından önce, 20. yüzyıl başlarken böyle davranıyordu.
İşte Lenin'in o dahiyane görüşüyle, kapitalizme d ö n ü m noktası olarak
gösterdiği bu iki savaş tam XIX. yüzyılın bitip XX. Yüzyılın başladığı yerde,
biri Yeni dünya, ötekisi
Eski dünyaya dikilen
iki tefziye
[ürkütücü,
korkutucu] kazığı olmuştur. Evren piyasası t a m bu XIX. ile XX. Yüzyılların
arasında biricik bir pazar haline gelmişti. Ve yeni eski bütün emperyalistler, iğne atsan yere düşmez hale gelmiş olan bu biricik evren piyasası
üzerinde
kavgaya
"Birdenbire,
emperyalizm
man
içinde
zaptettiler.
XIX.
yüzyılın
hummasına
uçsuz
1789
görülenden
dört bir tarafta
ğiştirmeler göz
önünde
son
tutulmuş
sömürülerine
Kürenin
karşılaştırılmasında
meğerki,
hazırlanıyorlardı.
ile
bütün
yeni
1900
siyasi
hayrete
politik,
olsun.
Avrupa
kıvranmaya
bucaksız
daha
başarılan
tutulmuş
yıllarında
gibi
XIX.
sosyal
ulusları
başlamışlardı.
sahalar
açtılar.
haritalarının
değer
ve
yüzyılın
sanki
Az za-
Dünyayı
birbirleriyle
görünüm
yoktur;
ekonomik kabuk desonunda
her ne
ka-
dar bağımsız
da
Asya,
ırkça,
muna
girmişler;
nomik
ve
olsa,
Amerika,
milliyetçe
veya
sonra
hepsi de Avrupa'dan
politik
etkilere
ne olmuşlardır." (Historie
Afrika,
hükümetçe
az
çok
Polit.
ve
hele
uğramış
Et Soci.
Avustralya
bir o
ve
hemen
tüm
kadar yeni Avrupalar duruBatı Avrupa'dan
(etkilenmiş)
adetâ
gelme
eko-
birer malikâ-
s.609)
Kendisine dünyanın dar gelmeye başladığı
bu tarihtedir ki,
kapitalizm
bütün serbest rekabetçi erdemlerini yitirerek, bütün tekelci alçaklıklarını
bir şövalye zırhı gibi giyinir. Artık emperyalizm çağı başlamıştır.
EMPERYALİZMİN
ANA KARAKTERLERİ
NELERDİR?
Serbest rekabetçi kapitalizm ile tekelci kapitalizm arasındaki fark, kapitalizmin d o ğ u m ve gelişme çağları ile ölüm çağı arasındaki farktır. Lenin, emperyalizmin ana karakterini özellikle şu üç noktada toplar:
1 - E m p e r y a l i z m , ekonomi
2-Emperyalizm,
politikçe tekelci
kapitalizmdir (tekelcilik).
(tufeyli a s a l a k ) , ç ü r ü y e n ve gerici
kapitalizm-
dir (ölüm).
3-Emperyalizm,
lizmidir
(buhranlar, savaşlar ve devrimlerle) bir geçit kapita-
(doğum).
Bu üç ana karakter birbirinden çıkar, birbirini doğurur. Üç karakterden
birincisi, ötekisinin temelidir.
Emperyalizmin çürüyüş ve geçiş kapitalizmi
olduğunu açıklayan tekelciliktir. Onun için, en çok bu tekelcilik ve sonuçları
üzerinde
duracağız.
Emperyalizm,
tekelci
kapitalizm
olduğu
için
ardından bir ölüm ve bir de doğum getirir. Ölen ihtiyar kapitalizm: Doğan
gerçek s o s y a l i z m d i r .
Tekelci kapitalizm deyince, Lenin bunda ayrıca 5 karakter bulur:
1- Kapitalin
birikerek t e m e r k ü z l e ş m e
(konsantrasyon)
ve
merkezi-
leşme (santrallaşma) ile tekele (monopole) varışı;
2- Tekelleştikçe (Banka
+
Endüstri
+ Ticaret + Arazi sahipliği v.s.)
tüm büyük kapitallerin biricik finans kapital halinde içli dışlı kaynaşmaları: finans oligarşisi;
3- Dışarıya,
4- Bütün
luşlar tarafından
5- Son
metalar yerine kapitaller ihraç etmek.
dünya
ülkelerinin e k o n o m i c e enternasyonal tekelci
kuru-
nüfuz bölgeleri halinde paylaşılması;
olarak barış ve
barış içinde
birlikte
paylaşma
imkânsızlıkları
önünde, bıçağa sarılıp dünyanın savaşla ülkece paylaşılması.
Önce bu beş karakterin ne olduğunu görelim; sonra yukarıdaki iki karakter;
kapitalizmin:
6- A s a l a k ve gerici,
7- Geçit devri... oluşunu açalım.
O zaman, emperyalizmin ne idüğü kendiliğinden anlaşılmış olacaktır.
II
SERBEST
REKABETTEN
TEKELCİLİĞE
A)
KONSANTRASYON, SANTRALİZASYON,
MONOPOL
Serbest rekabetçi kapitalizm nasıl olur da, kendi zıddı d e m e k olan tekelciliğe
dökülür?
Marksist
felsefenin,
toplumdaki
diyalektik
(Karl
Marks'ın Hayatı, Felsefesi, Sosyolojisi, Marksizm Bibliyoteği Yayınları
kitabında, diyalektik konusuna bakıla.) gidişine en açık örneği, rekabetin
tekele gidişinde buluruz:
Kapitalin tezi olan rekabet, gitgide kendi anti-
tezine, tekele döner ve sentezini, yeni bir doğumu, sosyalizmi bekler.
Niçin? Bizzat kapitalin kendi yaradılışı gereği. Kapitalizmin rekabetten
nasıl tekelciliğe ister istemez geçtiğini şu iki mekanizma ile görürüz:
1-
Kapitalistler arasındaki rekabet, onları her gün daha yeni ve daha
m ü k e m m e l âletler kullanarak üretim y a p m a y a zorlar. Bu yüzden, her gün
üretime yatırılacak sermayenin
gerektir.
Böylece biriken
maye (kontsan
için yatırılan
bir gün
öncekinden
daha
büyük olması
kapitalin en çok büyüyen kısmı, değişmez sermakineler,
binalar
kısmı, iş eli (iş gücü) için verilen değişir (varyabl)
kapital) dir. Yani
kapital
büyüdükçe,
kapital
kısmından (iş gücü ücretinden) çok daha fazla oranlarda artar. Buna kapitalin
organik bileşiminin
Sosyalizmi, Taktiği adlı
Mesela, A m e r i k a ' d a
üretimin
yüzde
38'ini
büyümesi
denilir.
1914 yılında, endüstri
ve
(K.M'ın
Ekonomi
Politiği
kitabına bakıla.)
işgücünün
yüzde
işletmelerinin yüzde 0.9'u
26.6'sını
elinde
tutuyordu.
1908'de aynı endüstrinin yüzde 1.1'i üretimin y ü z d e 43.8 ine ve işgücünün yüzde 30.5'ine sahipti. (Lenin) Türkiye'de 1932 yılında, teşviki sanayili
1474 endüstri işletmesinin teknik kıymeti (değişmez sermaye tutarı)
55 milyon 882 bin 396 lira iken, işçi ve usta ücretleri toplamı 12 milyon
236 bin 952 liradır.
düştüğü
halde,
1933 yılında, endüstri işletmelerinin sayısı
1397'ye
bunların değişmez sermaye tutarları 62 milyon
953 bin
893 liraya, işçi ve usta ücretleri 12 milyon 902 bin 493 liraya çıkar. Yani
bir yıl içinde Türkiye endüstri kapitalinin değişmez kısmı 7 milyon 71 bin
497 lira, yani yüzde 12.4 (1/8 e yakın) oranında arttığı halde, değişir kapital
kısmı
ancak 665
bin
541
lira,
yani
yüzde
5.16
(hemen
1/20)
oranında artar. Daha doğrusu, Türkiye'de bir yılda, konstan (değişmez)
kapitalin yüzde oranı, değişir (varyabl) kapitalinkinden iki misli fazla çoğalır.
Mutlak rakamla,
bir yılda tekniğe yeniden yatırılan
kapital,
işçiye
verilen ücretin on buçuk (10.6) misli fazladır.
Bir memleketteki artı değer toplamı değişmez kapitalle değil, değişir
kapitalle orantılıdır. Kâr oranı ise, t o p l a m kapitale oranla alınan kazançtır.
Kapital
oranı
biriktikçe organik bileşim yükselir.
da alçalır demektir.
Bu yüzden,
O
kapital
halde
düşen
kâr
büyüdükçe ortalama
kapitale
kâr
oranı küçülür. Küçülen kâr oranı karşısında, üretime yatırılan müthiş (kodaman) kapitaller birbirleriyle rekabet ederlerse, elde avuçta bir şey kalmayacağını görürler. O zaman kapitalistler arasında rekabet yerine uzlaşma eğilimi gözükür.
olacağını
anlayan
Rekabetle çok kâr edeyim derken, az kârdan dahi
kapitalistler,
aralarında
birleşmeye, tekeller y a p m a y a
kalkışırlar. Bir üretim koluna yatırılan kapital, kâr g e l m e m e ğ e başlayınca,
o üretimden
kaldırılıp başka
üretim
koluna götürülür.
Kâr oranının eşit-
leşmesi denilen şey budur. Fakat değişmez kapital büyüdükçe, kapitallerin
bir koldan
yatırılmış
ötekine
milyonlarca
geçişi
güçleşir.
liralık tesisat,
Sözgelimi
maden
işi
bir maden
kârsız
kuyusuna
olunca
hemen
kaldırılıp, tutalım ki d o k u m a işine, taşınamaz. Kuyular, dehliz tesisatı ve
diğer masraflar ölüp gider.
Bu durum,
rekabetin dehşetini
bir kat daha
arttırır. Ve kapitalistler arasında, anlaşmalar y a p m a y ı , şirketler, tekeller
kurarak o derde bir deva bulmayı büsbütün zorunlu hale koyar.
Bu süreç (gidiş), serbest rekabetçi kapitalizmin bünyesinde gitgide tekelcilik tohumlarının
2Gene
niçin kaçınılmazca
Fakat kapitalizm
rekabetin
her geçen
gün
ikinci
baş gösterdiğini anlatır.
içinde gerçekte tekelciliği
mantıkî sonucu:
küçük kapitallerin
mümkün
kılan
Kapitalistler arasındaki
ortadan
kalkmasını
nedir?
rekabet,
gerektirir.
"Büyük
balıklar, boyuna küçük balıkları yutarlar." Büyük sermayeli şirketlerin büyük
üretimi,
eritir.
kapitalistlikten
önceki
(prekapitalist)
üretim
yordamlarını
Küçük üretimi ya y o k eder, yahut emri altında kullanır.
üretim, kodaman kapitalistlerin egemenliğine geçer.
talistlerin
sayısı
büyüdükçe,
büsbütün
Mesela
artık pek azalmış bulunur.
kapitalist işletmeler eksilir.
Böylelikle
Fakat e g e m e n kapi-
Rekabet y ü z ü n d e n
Şirketlerin kurulması
kapitaller
bu sonucu
çabuklaştırır.
Türkiye'de
teşviki
sınaiden
yararlanan
sanayi
işletmeleri
1927'de 1509, 1932'de 1473, 1933 de 1397'dir. Bunların içinde orta, hatta küçük işletmeler de var. Halbuki büyük işletmelerin d u r u m u kuşkusuz
daha ilginç olacaktır. A m e r i k a ' d a , XX. Yüzyılın başlangıcında, her üretim
koluna
10 büyük işletme egemendi.
1929 Türkiye'sinde önemli endüstri
dallarında e g e m e n olan büyük hisse senetli şirketlerin sayısı
azdı.
Çimento ve şeker üretimi gibi bazı
mutlak surette sahip olan
bundan da
üretim dallarına e g e m e n değil,
birkaç büyük şirkettir.
Çimentoda
5, şekerde
(929 da, 2) şimdi 4 anonim şirket bütün üretimi elinde tutar.
üretiminde 8,
kimyasal
üretimde 6, değirmencilikte 4,
Dokuma
metalürjide 3-4
hisse senetli şirket, bütün ekonomi politikte egemen rol oynar.
Ekonomi politikte burjuva bilginlerinin de kabul ettikleri, kanun derecesinde istikrarlı, d e n e n m i ş bir kural vardır:
Bir kolda yirmi büyük şir-
ket belirdiği z a m a n , bu şirketler aralarında rekabeti kaldırarak bir tekel
y a p a c a k hale girerler.
bet
meselesi
vardır.
Şeker şirketleri
bugün yarın
gün
Nitekim ç i m e n t o şirketlerimiz arasında dış reka-
bulunmadıkça,
oldum
olasıya
adı
konulmamış
bir tekel
ise " u m u m î m a s r a f l a r d a n t a s a r r u f " e t m e k için,
bir tek şirket halinde k a y n a ş m a k üzere idiler,
nitekim
bu-
kaynaştılar.
Bunun sebebi ortadadır:
Küçükler saf dışı bırakılıp da, rekabet mey-
danında hep büyük şirketler kaldığı zaman, zaten ortalama kâr oranı eksilmiş bulunduğundan,
rekabet kalkmamış, sadece büyümüştür.
cüceler dövüşürken, şimdi devler çarpışmaktadır.
Eskiden
Hem bu kez çarpışma-
lar o kadar dehşetli olur ki, sonunda yalnız mağluplar değil, galipler de
sırtlarını yerden zor kaldırırlar. O zaman her iki taraf için tehlikenin büy ü k l ü ğ ü n ü gören
rakip kapitalistler, elbirliği etmekten
başka çare bula-
mazlar. Sayılarının azlığı ise tekel y a p m a ğ a zaten elverişlidir.
B) Ş İ R K E T VE T E K E L
T e k e l l e ş m e prossesüsü
[süreci] şirketler dolayısı ile büsbütün çabuk-
laşır, demiştik. Bu nasıl olur? A n l a m a k için şirketlerin iç yüzünü gözden
geçirmemiz yeter. Şirket d e m e k birkaç kişinin kendilerine düşen hisseleri vererek, bir kapital meydana getirmeleri ve kazancı aralarında paylaşmaları, demektir. Üç çeşit şirket tanınır:
1- T a m ortaklık, 2- Komandit,
3- Hisse senetli. Bu çeşitler arasındaki fark, ortakların sorumluluk hisselerinin derecesine göredir.
T a m ortaklık: Ortaklar şirketin işlerinde yalnız hisselerine göre değil,
bütün varlıkları ve mülkleriyle sorumludurlar.
Komandit şirket:
varlıklarıyla;
Bunda
2-Komanditerler:
iki çeşit ortak vardır:
1- Ortaklar:
Bütün
Hisselerine göre sorumludurlar.
Hisse senetli şirket: Bütün ortaklar hisse senetlerine göre sorumluluk alırlar.
Kapitalin organik bileşiminin yükselmesiyle ortalama kâr oranının eşitleşmesinden doğan güçlüğe karşı en elverişli gelecek ve sayıları azalan
koca kapitalistlerin en çok işine y a r a y a c a k olanı, bu üç çeşitten hangisidir? Şüphesiz ki, anonim adını alan, hisse senetli şirkettir. Çünkü, 1- Böyle şirketin bulunduğu üretim şubesi kârsız olmağa başladı mı, kapitallerini o kola yatırmış olan büyük kapitalistler sırtlarında y u m u r t a küfesi yok
ya;
bir takım hileciklere baş vurarak, hemen ellerindeki hisseleri satıve-
rirler. Bir şeyciklerden haberi olmayan küçük hissedarlar kala kalırlar. 2Anonim
şirketlerde
sayılırlar.
aksiyon
(hisse
senedi)
sahipleri
oy ve
süre sonra sahiplerine faizleriyle birlikte ö d e n e c e k olan
getirdiği
mülk sahibi
Halbuki obligasyon (tahvilât) denilen kâğıtlarla toplanan ve bir
geçici
hisselerin
kapitaller vardır ki, onların sahipleri, çok kere ufak tasarruf sa-
hipleridir. Şirkette ne mülk, ne de rey sahibidirler. A k s i y o n sahipleri şirkete diledikleri yönü verirlerken, obligasyon sahipleri seyirci kalırlar.
Fakat
zannedilmesin
ki,
bütün
hissedarlar
(aksiyonerler)
3-
şirketin
alınyazısına eşit surette karışırlar. Hayır, D e m o k r a s i prensibine göre, bir
şirkette hisse senetlerinin yarısı
kimde ise şirkette oy ve e g e m e n l i k on-
dadır. Yani, birkaç kodaman kapitalist, şirketin yarı aksiyonlarını ellerinde bulundurdular mı,
ufak hissedarlara sormadan şirkette astıkları astık,
kestikleri kestik olur. Fakat pratikte, kodaman kapitalistlerin yarı hisseleri ellerinde bulundurmalarına ihtiyaçları yoktur. Ufak hissedarların on binlercesi, bir takım formalitelerle şirket işlerinden ıskartaya çıkarılırlar. Mesela; "İş Bankası Türkiye A n o n i m Şirketi Genel Kurulu t o p l a n a c a k t ı r " gibi
ilânları
vardır:
gazetelerde
her zaman
okursunuz.
Altında
şöyle
bir
kayıt
"On hisse senedinden az aksiyon sahipleri toplantıya iştirak ede-
mez." Yani, yüz liralık hisse senedi almamış olan küçük hissedarların topu şirkette oy sahibi olamazlar. Bir ikinci kayıt ta şudur: "Toplantı Ankara'da
olacaktır."
Yani Türkiye'nin
başka şehirlerindeki
100 liralıktan fazla
hissedarlar,
ancak A n k a r a ' y a gidip gelme masrafını göze alırlarsa, toplantıda bulunup
banka işlerine oy verebilirler.
Bir hesaplayalım:
İstanbul'da bulunan bir
hissedar, A n k a r a ' y a gidip gelmek için onar lira tren ücretinden yirmi lira,
on gün kadar toplantılarla vakit geçirmek için de (günde asgari yiyecek,
otel masrafı olarak) 20 lira harcamaya mecburdur. Bu 40 lirayı kaç liralık
İş Bankası hisse senedi ile temin eder? Her aksiyon %10 faizden
getirse, d e m e k en aşağı 400 liralık aksiyona sahip olması lâzım.
banka hisse senedi alan
1 lira
Halbuki
kimse, eline geçecek bütün kârı, İş Bankası'nın
kara gözleri için yol masrafı etmek niyetiyle almaz. O zaman kolayca anlaşılır ki, İş Bankası'nın genel kurul toplantısında bulunmak için ne 10, ne
40 hisse senedine sahip olmak yeter. A n c a k 400, 500 veya
1000 hisse
senedi sahipleri (yani beş-on bin liradan yukarı kapitali bulunanlar) bu işi
göze alabilirler. Şu halde, İş Bankası'nda ancak on binlikler gerçek oy ve
hak sahibi sayılabilirler.
Bu
kısa
misalden
anlıyoruz
ki,
aksiyonlu
egemenliğini güçlendiren ve garantileyen
kere kuruldu
mu, onun
cek bereketli temettü
şirket,
kocaman
biricik sistemdir.
kapitalin
Bu şirket bir
kudretli eliyle memleket harmanından devşirilehisselerinin
sürülür k a y m a k olacağını
(divident),
hangi
kestirmek güç olmaz.
aksiyon
Şirketin
dilimlerine
idare meclisine
seçilenler, tabiî büyük hissedarlardır: Yağlı ballı "hakkı huzurlar", şirkete
direktör, murahhas aza vs. gibi idare ve kontrol mevkileri, elbet hep kocaman kapitalistler arasından seçilir. İnsana masal gibi gelen bol maaşlar, aidatlar, yüzdeler, ikramiyeler hep onların kesesine girer. Bir de şirketin "âyan"ı sayılan " m ü e s s i s a n " diye bir takım yaldızsız "imtiyazlı haşm e t m a a b l a r " vardır. Bunlar bütün hissedarlara düşen kârdan başka, net
kazancın y ü z d e s i n d e n
zamname"
bir şu
sahiptirler.
kadarcığını daha
Neticede
ancak
bu
baç almak hakkına "bani"Hanı
yağma"dan
artan
kırıntılardır ki, öteki hissedarlara dağıtıldığı gazetelerde görülen resmî ve
alenî " t e m e t t ü " adıyla, kazaya belaya baş göz sadakası nevinden, verilir.
Mesela
Ereğli
Kömür Madenleri T.A.Ş.'ni
ele alalım.
Kapitali,
200'er
Franklık aksiyonlarla 15 milyon Fransız frangıdır. Halbuki bir 1909'da, bir
de 1913'te çıkarılan 500'er franklık iki seri tahvilât toplamı 7 milyon 839
bin
500 franktır.
satın
alanlar,
Şirketin yarı
şirketten
sermayesi
ancak yüzde
4,5
kadar olan
bu
derecelerinde
obligasyonları
bir "mütehavvil
irad" bekleyebilirler. Ötesi şirkete aittir. Şirket bu ötesini ne yapar? O daha enteresan:
Şirkette 75.000 âdi hisse senedine karşılık 2000 müessis
(kurucuya ait) hisse senedi vardır. Şirketin kazancı şöyle paylaşılır: yüzde 5 ihtiyata, yüzde 6 hissedarlara birinci temettü, yüzde 15 idare meclisine; geri kalan temettüler, hisse senetleriyle müessisan hisse senetleri
ni:
arasında
"munasıfatan
taksim olunur"(Sermaye
hareketleri s.501). Ya-
1- İlk bölüşmede kalın kapitalistlerden mürekkep olan idare meclisi,
t e m e t t ü d e n hissedarların tam iki buçuk misli, 15/6 arslan payı alıyor. 2Geri kalan kârın yarısı 75 bin hisse senedine, öteki yarısı da 2 bin hisse
senedine
dağıtılıyor.
Şimdi bir de d u r u m u şirket bilançosunun ilân ettiği rakamlarla tespit
edelim:
1929 yılında Ereğli T ü r k A n o n i m Şirketi, temettü hisselerini şöy-
le dağıtıyor:
verilen
1) Meclisi idare azalarına verilen 1.064.750; 2) Hissedarına
3.000.000,
lira;
bu
3 milyonun yüzde 50'si,
(hisse senetlerinin
sayıca yüzde 25'i d e m e k olan) müessis hisse senetlerinin; yüzde 50'si de,
hisse senetlerinin yüzde 97,5'ine dağıtılıyor.
alelade (sıradan)
Demek bütün temettüden,
hissedarlara bir buçuk milyon, müessislerle idare mec-
lisine ise 2 milyon 654 bin 744 lira düşüyor. Milyonlarla böyle oynanır...
Kozlu şirketinde 300 müessis hisse senedi (aksiyonların binde biri) yüzde 5, öteki 300.000 hisse senedi ise yüzde 70 pay alır. Yani bir müessis
4.100 hissedar kadar temettü alır. İşin en kıyak tarafını da a n m a d a n geçmeyelim:
Ereğli şirketinde müessis dediklerimiz yalnız üç kişiciktir.
müessis senetli Kozlu'da, bir tek müessis biricik İş Bankası
300
hazretleridir.
(Lâ şerike lehü velâ nazire leh!)
A n o n i m şirketlerin koca kapitale bağışladığı üstünlükler bu kadarcıkla
kalsaydı,
hak rahmeti sayılabilirdi.
Bu şirketlerin
bir de "yavru sistemi"
vardır. Yani, her ana şirket, kendisi kadar veya kendisinden büyük yahut
küçük bir takım başka şirketleri doğurur. Bu nevzada (yeni doğana) "yavru şirket", bu işe de y a v r u l a m a denir. Fakat bir ana şirketin babacan yavrular edinmesi için mutlaka yeniden şirket doğurması şart değildir.
Ken-
dinden daha eski şirketleri de patenti altına almak pekâla m ü m k ü n d ü r : O
zaman bu işin adına "iştirâk" denir. Yani bir şirket, başka şirketlerin sermayesine, idaresine ve ilh, "iştirak" eder. Gerek yavrulama, gerekse iştirak deyince şu anlaşılır: Bir şirket, başka bir şirketin hisse senetlerinden
bir miktarını satın aldı mı, ona iştirak etti, onu kendine yavru yaptı, demektir. O zaman ne olur? Şu: Diyelim ki, ana şirketin kapitali 1 milyondur.
300 bin liralık aksiyonu elinde tutan
üç kapitalist, bu şirkete ege-
mendir. Aynı şirket, yarı kapitali ile 1 milyonluk başka bir şirketin yarı aksiyonunu satın alsa, şirketimiz ana sıfatıyla
kendisi kadar kapitalli ikinci
şirkette de hakim oldu, demektir. O z a m a n a kadar 1 milyonluk bir şirkete egemen olan 300 bin liralık üç kapitalistimiz, bundan böyle kapitallerini on para arttırmağa hacet kalmaksızın, 2 milyon liralık iki şirkette egemen
rolünü oynarlar. Ve yavrulamalarla iştirakler çoğaldıkça, birkaç ko-
daman kapitalistin bütün bir üretim kolu veya memleket üzerinde hakimi
mutlak olması
imkânı genişler durur.
Endüstri işletmelerinin birbirleri ile ne dereceye kadar içli dışlı olabilecekleri, bir etüde yapmış o l d u ğ u m u z şu plandan iyice anlaşılır:
S E B A T D E Ğ İ R M E N T.A.Ş.'nin
iştirakleri
- B o m o n t i bira-Eczayi tıbbiye ve kimyeviye
-Barut
inhisarı-Fişek İnh.
- A n a d o l u Çimento-Kartal
Çimento
-İsparta sınaî ve ticarî deri
Sabuncu zade Şakir
P a m u k ve Nebati yağ sanayi:
- ( S ü r e y y a Paşa
-Oryantal
Fabrikası)
endüstriyel
m o n o p o l ü - P a m u k sanayi
ve
ticareti-Karacasu
mensucat.
Aslan
Eskişehir Ç i m e n t o :
Türk Çim.
-Feshane-Adapazarı
-AEG-Türkiye
ahşap ve demir m a l z e m e - B a k ı r k ö y çimento
palamutçuluk-Foçeteyn
- T ü r k sanayi ve ticareti-Oryantal
değirmen taşı.
karpet-manufakt.
- A n k a r a un ve ekmek.
İttihat
Değirmen:
- K a r a m ü r s e l - E l e k t r i k Şirketi-Omniyon
Şark;
-Yün ve pamuk ipliği ve akmişei saire
İktisadi ve Sınai tesisat:
-Ticarî ve sınaî-Aksaray azmı
millî.
-Karacasu.
-Dokumacılık-Alpullu
Trakya
Konservecilik
Sanayi zeytiye ve kimyeviye
Hanüman-Rodsark
Edolf-Kansvaysleben
Yani
1929'da,
bir şirketin
d o ğ r u d a n veya
dolayısıyla
ilgili
olduğu
şirketler: 2 yerli (fabrika) + 5 ecnebî şirket + 36 endüstri T.A.Ş. olmak
üzere = yekûn 43 tanedir.
Halbuki tekmil T ü r k i y e endüstri şirketlerinin
sayısı 52'yi geçmiyordu.
Meselâ
kası'nın
kendi ana sermayesi
1
milyon
liralık bir şirket olan İş Ban-
1924 yılındaki iştirakleri 224 bin lirayı g e ç m e z k e n ,
1934 yılında-
ki iştirakleri 11 milyon 334 bin 492 lirayı bulmuştur. (Demek: 10 yılda 11
milyon
liralık " y a v r u " yaratmış her yaştan!)
C) TEKEL ŞEKİLLERİ
Demek, gerek kapitalizmin kendi iç kanunlarının evrimi, g e r e k s e bu
evrime en
zorunlu
Tekel,
uygun
gelen
olarak serbest
ya
kapital,
ya
şirketler ve bilhassa a n o n i m
rekabeti
ilk
madde
kaldırarak,
veya
yerine
t e k n i k tekeli
şirketler sistemi,
tekelleri
geçiriyor.
oluyor.
Tekelden
maksat:
1) Fiyatları üretim masraflarının üstünde t u t m a k , 2) Üretim fi-
yatlarını
indirmek ( r a s y o n a l i z a s y o n ) , 3) İşçiye karşı y e k vücut çıkarak,
ucuz işgücü
bulmaktır.
Tekel,
rekabeti
kaldırmak olduğuna
göre, tekel
şekilleri de
rekabeti
kaldırışa göre başka başkadır. Rekabet iki biçimde kaldırılır: I- Ufkîliğine:
yatay olarak (aynı
üretim
kolları
içinde);
Il-Şakuliliğine:
Düşey olarak
(ayrı ayrı üretim kollarında birden).
I- G e n i ş l i ğ i n e tekeller
Başlıca üç derecede derlenip toplanır:
1- Kartel: A y n i
toplanır:
üretimde birkaç kapitalist,
kartelin
meclisi
halinde
En az fiyat, en çok ücret, Pazar ve meta alımı üzerinde anlaş-
malar y a p a r l a r
(Bizde
hemen
odalarında t o p l a ş m a l a r ı
bütün
gibi).
mühim
Fakat bu
üretim
anlaşmaların
Her işletme, ticarî bağımsızlığını korur. Onun
kollarının
sanayi
garantisi yoktur.
için karteller istikrarsız ve
geçicidirler.
2- Sendikalar:
larını, sendika
Ticarî bağımsızlık kalkar,
bütün
fabrikacıların
satışa çıkarır (Türk çimento şirketlerimizin
mal-
böyle teşkilât-
ları vardır). Sendika kartelden daha dayanıklıdır ama, gene her kapitalistin teknik bağımsızlığı vardır.
Fabrikasında sendikaya sormadan,
hususi
siparişler için ayrıca üretim yapıp dilediği gibi satabilir. (Sovyetlerde sendika; ticaret teşkilâtı demektir).
3- T r ö s t : Gerek ticaret, gerek t e k n i k bağımsızlığı kalkar.
rikalar, bütün kapitalistlerin ortak malı olur.
me ( r a s y o n a l i z a s y o n ) yapılır, yani en
araya getirilir,
Bütün fab-
Bunlar için de makulleştir-
iyi teknikle işleyen fabrikalar bir
kötüleri atılır, kapatılır.
Böylece ortaklar arasında
reka-
bet sıfıra iner, üretim masrafları azalır, tekel y a p m a m ı ş olan müteşebbislerle
d ö v ü ş m e k kolaylaşır.
Bizim
gibi, artık buna tröst değil de, "yeni
şeker şirketlerinin
yapıp
bir şirket" diyerek işi
dedikleri
kapatıverir-
sek kim sesini çıkarır?...
II. Derinliğine Tekeller
Başlıca iki derecede derlenip toplanır:
1üretim
Kombinatlar:
kollarındaki
aynı z a m a n d a
Birbirine yardımı
işletmelerin
olan, veya
birleşmesidir.
müskirat [alkol] fabrikası,
birbirini t a m a m l a y a n
(Alpulu
Şeker Şirketinin,
pancar çiftçiliği ve ilh.
işlerini
elinde tutması, p a m u k ve nebati yağlar sanayi T.A.Ş.'nin, dokumacılıktan
yağcılığa kadar bir seri işletmelerde bulunuşu gibi).
yomları
rarlığı:
sinde,
da
bu
nevi
kombinezonlardır.
Bu tekellerin
Enflasyon
koca
konsorsi-
kapitale ya-
Konjonktürleri (kârda ve işte görülen zikzak halleri) eşitleştirmeucuz ilk madde tedarik etmesinde,
dikey rekabeti
kaldırması yü-
zünden yatay tekellerden daha üstün bir artan kâr getirmesindedir.
2- Konzernler:
büyük işletmelerin
Birbirine hiç ilgisi olmayan birçok üretim kollarındaki
bir araya
gelmesidir.
Kodaman
bir kapitalist:
Ödünç
verme, hisse senedi satın alma, idareciler gönderme yollarıyla, birçok işletmeleri kendisine "yavru" kılar. Böylece bir üretim kolundaki zarar, ötekindeki kârla kapatılır ve kapitalist üretiminin anarşi tufanı üstünde büyük kapital gemisini, daima kârlı "ufuklara doğru" yöneltmek kaygısı güdülür. Fakat bu koskoca tekeller, çok kere spekülâsyonun (vurgunculuğun) pamuk
ipliği
ile
kurulduklarından,
çabucak yıkılırlar.
iskambil
kağıdından
kâşaneler [şatolar]
gibi
Öteki tekellerden daha az ömürlüdürler ve pek klasik
tekel şekli sayılmazlar. İntihar etmesi bir mesele teşkil eden, kibrit kralı
Krokerin konzerni, tekelciliğin skandallı ölüm çağına bir örnektir.
D) T E K E L L E R VE
Tekelleşme,
EGEMENLİK
kapitalizmin çekinilmez bir kanunu olunca
leri ardından getirir? Bilhassa göze çarpan şu iki akıbeti:
hangi akıbet1- Büyük kapi-
talin saltanatını, 2- Kapitalist çelişkilerinin eksilmeyip artmasını.
Büyük kapital
politik,
psikolojik,
nasıl
şartsız ve
kayıtsız saltanat sürer? Bu
saltanatın
ideolojik çeşitlerini aşağıdaki fasıllarda göreceğiz.
Bu-
rada sadece sırf e k o n o m i k temeline işaret edelim.
Kapitalin hüküm sürmesi d e m e k ;
büyümesi demektir;
büyümesi de-
mek sömürü (işletip soyma) oranının ve dolayısıyla kârın büyük boyutlara erişmesi demektir. Onun için, kapitalin şartsız, kayıtsız saltanat sürmesi
deyince,
onun y a m a n
işletip soyma
sistemine
kazançlarla müthiş surette büyümesi, her yana
Ve tekelci kapitalizmde olan da budur:
dağıtarak peyda
ettiği
nüfuzla
gönülleri
bakılarak,
kol salması
dehşetli
hatıra gelir.
1) Y a m a n dividantlar [kâr payı]
büyülemek.
2)
Dividantlar pek
aşırı gelince onu kapitale eklemek.
Mesela:
Amerika'da, çelik tröstü
larlık yeniden
kısmını
kapital yatırır.
kazanç payı
üretime dört yılda
Başka deyimle, yaptığı
115 milyon do-
büyük kârların
bir
(dividant) diye ortaklara dağıtacağına, yeniden
kâr
getirecek bir hale sokar. O para ile yeni yeni aksiyonlar çıkarır. Bu yüzden
çelik aksiyonlarının
değeri,
üzerlerinde yazılan
gerçek değerlerinin
tam beş katına çıkar. Sebebi: Bu 10 liralık aksiyonun, bankaya verilen 10
liradan 5 kere fazla kâr getirmesidir.
Aslan
ve
Eskihisar
1921'de y ü z d e 26 ve
yesinde
senetleri
Çimento
T.A.Ş.'nin
dağıttığı
temettü
hisseleri,
1923'te y ü z d e 24 d ü ş m ü ş k e n , " u l u s a l " idare sa-
1929'da y ü z d e 61'e çıkmıştır. O z a m a n böyle bir şirketin hisse
gerçek
değerinin
kaç
misline
çıkmaz?
Nitekim
bu
buhran
yıllarında bile T ü r k i y e ' d e hisse senedi ihraç fiyatlarının (emisyon) 5 değilse bile 2 - 3 misline çıkmış şirketler y o k değildir.
Mesela;
1935 yılının
31 A ğ u s t o s u n d a , İstanbul borsası kapanış korsasına göre, ihraç fiyatları
5,5 lira olan İttihat Değirmencilik Şirketinin hisse senetleri 8 lira, Aslan
Eskihisar ç i m e n t o s u n u n ihraç fiyatı 5 lira iken, satışı 10 lira 35 kuruş; telefon şirketinin ihraç fiyatı 5,5 lira iken
fiyatı
5 lira iken
korsası
15,5 liradır.
yerde
kapitaline
kapital
katmakta
11 lira, Şirketi Hayriye'nin ihraç
Fazla kârı dividant diye dağıtacak
kullanış
bakımından
Bankası T ü r k A n o n i m Şirketidir. Alelâde hissedarlarına
fazla
kâr v e r m i y o r görünen
işbu
şirketin
sermayesi,
tipik şirket,
her yıl
ancak 30
İş
%10'dan
Haziran
1926 tarihinde 1 milyon T ü r k lirası olduğu halde, 1928'de İtibari Millî ile
birleşerek 2 milyona erişmiş ve 1929'da aynı şirketin kapitali, birdenbire
"tamamı tahsil olunmuş 5 milyon T ü r k lirası"na, yani bir iki yılda iki buçuk misline çıkmıştır.
Fakat artan
birikiş, gerçekte, bundan da çok faz-
ladır. Şirkette 1926 yılında, sabit kıymetler 185 bin 875 lira iken, 1929'da
t a m a m 2.190.265 liraya (yani, hemen 13 misline) çıkar. A y n ı şirketin ihtiyatı
1926'da
166.000
iken,
1929'da
fevkalâdenin fevkalâdesi olmak üzere
nizamî, adî,
nizamî fevkalâde ve
1.999.999, yani
1
lira da bizden
cabasıyla tam 2 milyonu (üç yılda 16 mislini) bulur. (Cellecelâlühü!)
Kodaman kapitalin bu büyük kazancı ve büyüyedurması, üretim üzerindeki hükümranlığını şu hale getirir:
1900 yılı Birleşik A m e r i k a Devlet-
leri'nin önemli üretim kollarında tekel yüzde 50 ile yüzde 84 arasında değişiyordu.
1909'da
işletmelerin yüzde 25'i,
mahsulün yüzde 70'ini
hasıl
ediyordu. Türkiye'de mevcut genel istatistikler elverişli değil ama, şu rakamlar bir fikir e d i n m e m i z e yarayabilir:
Almanya'da
43'ünü,
çelik tröstü,
savaştan
evvel
memleket üretiminin yüzde
1925'de demir üretiminin yüzde 52'sini ve çelik üretiminin yüzde
62'sini elinde tutuyordu.
Dünyada otomobil üretiminin 2/3'ünü iki şirket
(Ford ile General Motors) yapar.
Fakat bu rakamlar, bir üretimdeki tekelin gerçek derecesini anlatmaktan daima uzak kalırlar. Çünkü, 1) İşletmeler arasında kaynaşma tam olursa, karşımızda tekel mi var, bir tek şirket mi var pek anlaşılmaz. Dünyadaki çelik ve boya tröstleri ve Türkiye'deki şeker şirketleri gibi, 2) Birçok tekeller, kitapta yerleri olmadığı halde var olabilirler. Bazı büyük şirket mümessilleri sık sık toplanıp,
muhtelif işler hakkında söz birliği yapabilirler.
Cary diners denilen, Cary'in her öğle yemeğinde yapılan anlaşmalar, bizde
düne kadar çimento şirketlerinin yaptıkları ismi yok cismi var tekelcilik gibi. 3) Birçok tekellerin dışarıda üstü kapalı kalmasına bir önemli sebep de,
bazı şirketlerin görünüşte bağımsız olmalarına rağmen, gerçekte bir bankanın
konsorsiyumunda
naşmış bulunmalarıdır.
(bankaların
yaptıkları
bir nevi
sendikada)
Bin bir örnek var (bankalar bahsine bakıla.)
kay-
İş bu kerteye geldi miydi, büyük kapital artık hakimi mutlak olmuştur.
Bunu anlamak için, tekelci
kapitalin
"Yabani"lerle olan
münasebetine bir
göz atmak yeter: Tekelciler, tekelleşmemiş kapitale yabani derler. Bu çağda yabanî işletmeler ancak tekniği geri olan üretim kollarında, ürünü ferdî
istek
ve
heveslere
tabi
olan
işlerde,
bir
müddet
için
müstakilen
[bağımsızca] devam edebilirler. Meselâ Türkiye'nin modern tekniksiz kasabalarında
hez
küçük değirmencilik mevcuttur.
[donanmış]
"ağır topçu
Fakat modern teknikle müceh-
büyük şehir değirmenciliği
ateşi"nin yetişebildiği yerlere
bir yerde
kuruldu
mu,
onun
kadar küçük değirmencilik iflâs
eder. O zaman diyelim, İstanbul'daki koca bir vilâyet halkı, kısmen de belediyenin idari ve siyasî müdahaleleriyle, bir veya iki üç kocaman değirmenin elinden ekmeğini bekler. Ayakkabıcılık gibi ferdî hevesin henüz hüküm
sürdüğü işletmelerde, ısmarlama isteği bakî kaldığı nispette, küçük serbest
rekabet işletmeleri yaşayabiliyor.
v.s.)
standardizasyonla
birlikte
Fakat "hazırcılık" (hazır elbise, ayakkabı
ısmarlamacılığa
her gün
üstün
gelmekte
değil mi? Hele sırf ileri teknikle işleyen, mesela: Çimento ve şekercilik üretimlerinde Türkiye iç rekabet görmedi dense, yeridir.
Tekelci kapital, "yabani", " v a h ş i " l e r i nasıl hükmü altına alır? Birçok
silâhlarla:
Bu silahlar en basit e k o n o m i k tedbirlerden, en hayasızca şayi-
alara ve bombaya, dinamite kadar bin bir çeşittir. Tekelci kapital özellikle enerji ve ilk madde kaynaklarını elinde tutar. (Ergani bakır, Ereğli, Kozlu kömür, Balya kurşun, Zingal kereste.) Nakliye vasıtalarını, ya doğrudan doğruya (Amerika'da), yahut devletleştirerek (bizde) emri altına alır.
Kredi zaten onun tekelindedir. O bir küçük kararla "yabani"leri bütün bu
imkânlardan
m a h r u m edebilir:
Kredi, ilk madde ve nakliyeden
mahrum
bir işletmenin ise bel kemiği kırılmış demektir. Tekelci kapital, iş kuvvetine, pazara, müşteriye ve fiyatlara hakimdir. Bunlar üzerinde istediği gibi oynayarak, "yabani"leri eli böğründe bırakabilmek onun için işten bile
değildir. Nihayet bunlarla hakkından gelmediği bir " y a b a n i " kalırsa, o zaman
kalın kapitalin bir işaretini
bekleyen borsa ile "hür basın" seferber
edilir: Sabotaj, hava oyunu, yalan haberler, heyecan uyandırıcı uydurma
isnatlar gırla gider. Bu da tutmadı ve "yabani"yi her ne olursa olsun boğmak mı lâzım geldi? Artık iş ya keseye, ya bıçağa dayanır. " Y a b a n i " y e istediği tazminat verilerek, arabasını çekmesi teklif edilir. Yoksa,
bir gece
yarısı bir teneke petrol, bir yangın, yahut bir sabah namazında ufacık bir
dinamit. " Y a b a n i " y i aradınsa bul... Kodaman kapitalistlerin "gayri meşru
rekabet" dedikleri
nesneyi
ortadan
kaldırışlarındaki
metoduna Türkiye'de de sık sık rastlamağa
başladık:
bu
"asri" suikastlar
T r a m v a y şirketiyle
otobüsler arasındaki yola çivi çekmek oyunu, Aydın şimendiferleriyle kam-
yonlar arasında görülen buna benzer maçlar, anılan suikastların adı işitilebilmiş
birer minyatürleridir.
Sonuç? Şu üç şıktan birisi: "Yabanî"ler, ya, " b o y n u m u z kıldan incedir"
deyip tekelci kapitalin uyruğuna girer, veya mahvolurlar, yahut da son bir
ihtimal ile, onlar da kendi aralarında bir tekel yaparlar.. Monopoloğlu monopol..
her şeyin fevkinde [üstünde]!
E) T E K E L L E R VE T E Z A T L A R
Esatiri
[mitolojik]
Ejder gibi, bunca dal
budak salan tekelci
kapital,
kapitalizmin yapılışındaki çelişkileri hükmü altına alamaz, veya hiç olmazsa hafifletemez mi? Hayır. Niçin? Çünkü gerçi tekelci kapital z a m a n ı n d a
üretim sosyalleşir ama, gene kişicil
Bu yüzden:
mülkiyet boyunduruğu altında
kalır.
1) Tekel rekabeti men e d e m e z . 2) Tekel, kendi kendini yer.
3) Tekel, kapitalist çelişkilerini arttırır.
1- Tekel Rekabetin kaldırılması d e m e k t i r ; Yalnız, gerçekte tekeller ya kısmi, yahut da geçici olmaktan kurtulamazlar;
a) T e k e l l e r d a i m a kısmidirler: Çünkü, bir kere, her üretim kolunda mutlak tekel, kocaman kapitalin de pek işine gelmez. Kapitalizmde Pazar kanunu,
arz ve talebi d u r m a d a n
indirip çıkarır.
Bir üretim
kolunun
ürünleri, zaman zaman az veya çok talep olunabilir. Normalden fazla talep olunduğu vakit, eğer tekelci kapital, işletmelerini genişletirse, bu talep kesildiği vakit, genişletme işine yatırdığı kapital kısmının işlemez, ölü
bir kapital, yani zarar olması
icabeder.
yen tekelci
bazı
kapital,
pazarda
İşte bu zarardan kaçınmak iste-
" y a b a n i " işletmelerin
de
bulunmasına
razı olur. Talep çoğalınca "yabani"ler çalışırlar; azaldı mı zaten piyasaya
egemen olan tekelci
kapital,
bundan
ileri gelecek her türlü zarar ve zi-
yanı, "yabani"lerin sırtına y ü k l e m e n i n yolunu
bulur.
Böylece "yabani"ler
adeta, tekelci kapitalin (bir tecrübe tahtası gibi) işine gelir. Tekelin ortadan üstün bir kazanç sağlamasını, veya hiç olmazsa istikrarlı orta halde
bir kâr oranı ele geçirmesini m ü m k ü n kılar.
Ülke piyasasında git gide "yabani"lere yer kalmazsa ne olur? Kocaman
bir tekelci şirket, belli bir ülkenin "millî" sınırları içinde rakipsiz kalır. Fakat bu, Dünya pazarında da rakipsiz kalır, d e m e k değildir. Tersine, bir ülke pazarını tekeline alan
gelirler.
kodaman şirketler, dünya
pazarında yüz yüze
Eskiden "millî" ölçekte olan kapitalist rekabeti, şimdi "enternas-
y o n a l " boyutlara
ulaşır.
Böylece, kapitalist rekabetinin niceliği azalmış, fakat niteliği ve tahribatçılığı çoğalmış demektir. Asıl felâket de budur. O zaman enternasyonal tekellerin çeşitleri belirir. Ya iki tekel yekdiğeriyle dünyanın dört bir
tarafında boğaz boğaza gelirler (petrol); yahut bir kısım ülkeler, monopol
kartelleri
kurar,
ötekiler
serbest
kalır
(çelik);
yahut tekeller
arasında
kısmen rekabet kabul edilir (elektrik) vs. gibi.
b)Tekeller geçicidirler:
Çünkü,
bir avuç kodaman
kapitalist, fiyat-
ları işçinin, köylünün, küçük üreticilerin hattâ bazı kapitalistlerin bile zararına, yükselttikleri sürece, aralarında uzlaşıp bu "Hânı y a ğ m â y ı " tekelleri altına alırlar. Yalnız arz ve talep kanununun hüküm sürdüğü bir rej i m d e devamlı ne olabilir? Gün gelir, bu güneşe kar d a y a n m a z : Talepler
azalır, fiyatlar tekerlenip d ü ş m e y e başlar.
bozulur." İyi gün dostu olan
O zaman, "öküz ölür ortaklık
kapitalistler "teknesini
kurtaran
kaptandır"
deyip çil y a v r u s u n a dönerler ve tekel dağılıverir. Bu çelişkiler ve bu çelişkili dağılıp toplanmalar böylece millî boyuttan uluslar arası boyutlara doğru uzayıp gider.
2- Tekelcilik, bir nevi binilen dalı k e s m e k neticesine varır.
Bu-
nun bir "içeri" sebebi, bir de "dışarı" sebebi vardır.
a)
İçeri
sebebi:
Tekelin
elde
ettiği
üstün
kâr,
"yabani"lerin
za-
rarınadır. Tekel çok inkişaf edip [gelişip] de m e y d a n d a kendisinden başka kalmadığı zaman, "tekel kârı" denilen şey sıfıra doğru iner.
b) Dışarı sebebi:
Birçok ülkelerin dünya pazarındaki rakip tekelleri,
birbirlerine karşı "barışçıl" dövüş yaptıkları vakit, " D a m p i n g " usulünü kullanırlar.
Damping, iç pazarda yükseltilen fiyatların getirdiği kârla, dışarı
pazarlara maliyet fiyatından ucuza mal sürmek, rakip şirketleri batırmak
metodudur. Lâkin bir ülkenin kapitalistleri Damping y a p a r k e n , ötekilerinkiler armut toplamazlar.
Karşılıklı
Dampingler,
neticede her iki taraf te-
kellerini de dimyata pirince giderken evdeki bulgurdan eder: Yani tekeller kendi vatanlarının
halkını
soyarak kazandıkları tekel
kârlarını, dam-
ping uğruna berhava etmiş olurlar, "elleri hamurda karınları aç" kalırlar.
3- Tekel, çelişkileri arttırır:
Kapitalizmin en
büyük çelişkileri, özel
mülkiyetten doğma üretim anarşisi ve eşit olmayan gelişme ile ekonomi
dengesizliğidir. Özel kişi mülkiyeti temeli üzerine kurulan tekeller, anarşiyi, eşitsizliği ve dengesizliği büyütmekten başka bir sonuca varmazlar.
Tekelci kapital demek, harikûlâde büyümüş kapital demektir.
Büyük ka-
pital bütün gericiliğine rağmen, düşen kâr oranının zokasını yedikçe, yeni teknik icatlara doğru ister istemez itilir. Bu icatlar için gereken maddecil şartlar ve kaynaklar da zaten elindedir. O zaman, bir yandan gemlemeğe uğraştığı teknikte zaman zaman görülen sıçramaların ve devrimlerin
önüne g e ç e m e z olur. Tekniğin
bu
şahlanışları,
gerek bir memleket,
gerekse dünya içinde mevcut kapitalizm düzeniyle taban tabana zıt hale
gelir ve kapitalizmin iç ve dış çelişkilerini son haddine vardırır:
a) Çelişkiler artar:
1- Endüstri alanında bir üretim kolundaki tekelin
büyümesi, öteki kollarla, bu fazla tekelli üretim kolları arasındaki denge-
nin bozulmasını gerektirir. 2- Bütün üretim alanında tekelci kapitalizm, en
çok endüstride alıp yürüdüğü için, kapitalizmin ziraatla endüstri arasındaki
başından beri süregelen eşitsizliği, emperyalizm çağında görülmedik sınırlara varır.
Köyde,
mutlak toprak iradı yüzünden
geri
kalan ekonomi, sınıf
farklılaşmasını ve yığınların ancak sukonsomasyon (kıt üretim) ile zarurette
yaşamasını gerektirir. Ziraatle endüstri arasındaki denge büsbütün nazikleşir;
3- Tekeller bir memlekette bir hadde kadar büyüdükten sonra, kapital
"kabına sığamaz" olur. Dışarıya akın etmeğe başlar. O zaman, kapitalizmin
çelişkileri bölgesel veya millî boyutlardan, evrensel ve enternasyonal boyutlara doğru devleşir. 4- Bindiği arabanın dizginlerini her gün biraz daha elinden kaçıran tekelin frenine rağmen, dörtnala giden teknik devrimler, anarşiyi ve dengesizliği,
millî sınırlarla
çelişkiye sokar. Yalnız elektrik ve uçak
icatları bile, millî ekonomileri her gün biraz daha alt üst eden, millî sınırlara
meydan okuyan kızıl ejderler halinde ortalığa salgın vermektedirler.
b)
Tekel,
kapitalizmi ç a t l a y a c a k hale getirir:
çelişkilerin artması,
yiktir.
kapitalist kazanı
Fakat tazyik bu
normal zamanlarda,
kadarla
Yalnız yukarıdaki
içinde dayanılmaz bir patlatıcı taz-
kalmaz.
Serbest rekabetçi
kapitalizmde,
rekabet y ü z ü n d e n , her kapitalist sürekli olarak tek-
niğini ilerletmeğe uğraşırdı.
Buhranlar bile, kapitalizm için, eski tekniğin
engellerini parçalayarak, daha ileri yeni bir teknikle, yeni bir gelişme devrine atlamak için, bir sıkışma hizmetini görürdü. Bu sayede iyi kötü, düzenli bir gelişim oluyordu. Gerçi, kapitalizm ilerledikçe iç çelişkiler canavarlaşıyordu. A m a , serbest rekabet devrinde dünya pazarları da serbestti, ve y e r y ü z ü n d e serbest (yani sömürgeleştirilecek) ülkeler henüz vardı.
İçeride sıkışan
çelişkilerin
kapital, sıkıntısını dışarıya vurdurabiliyor;
yükünü
sömürgelere
yüklüyordu.
Böylece
ana vatandaki
hekimlikteki,
bir
yerdeki iltihabı hafifletmek için, başka yerde bir yara açarak ufuneti oraya ç e k m e k üzere tatbik edilen derivasyon
usulünü,
kapitalizm insanlığın
v ü c u d u n a tatbik ediyor ve geçici olarak hafifletebiliyordu.
Tekelci
kapitalizm,
normal
zamanlarda
frenlemeğe
uğraştığı
tekniğe
karşı, buhran zamanlarında da kıyışamaz. Fiyatları sunî olarak yüksek tutar.
Hele mecbur kaldığı finans oyunlarıyla, dünya ekonomisini büsbütün kördüğüme çevirir. Lâkin felâketin bir büyük yanı da, derdine deva olacak bir derivasyon ameliyesinin, emperyalizm devrinde imkânsız oluşundadır. Yeryüzünde ne serbest Pazar, ne "serbest" (yani hazırca sömürgeleştirilecek) ülke kalmıştır.
İşte o zaman, fatal (mukadder ve meş'um) akıbetini bekleyen emperyalizm, şu alaturka meşhur şarkıyı dilinden düşürmez olur:
"Derdi
mihnet bende rahat d u r m u y o r "
N e y l e y i m t e d b i r e takdir u y m u y o r "
III
BANKALAR,
VE
Emperyalizm
devri
FİNANS
KAPİTÂL
OLİGARŞİ
Marksizm'ini
için bankalara bakmalı"der. Tekelci
kuran
Lenin:
kapitalizmin
"Emperyalizmi anlamak
aynası
bankadır.
Bu
sö-
zün doğruluğu, bankaların iç y ü z ü n e bakılmadıkça aslâ gereği gibi kavranılamaz. Şu halde, biz de biraz bankalara bakalım.
A)
B A N K A T E M E R K Ü Z Ü V E E N D Ü S T R İ İLE K A Y N A Ş M A
Bankacılık,
ilk zamanlarda "Alinin
külâhını Veliye giydirerek" bir ka-
zanç (faiz) edinen, alçak gönüllü bir aracılıktı.
"İş Bankası,
ilk çalışma
yıllarında
caret kredisi ihtiyacını gidermeğe
s.28)
Bu
kredi
sermaye vardı.
Fakat,
nasıl
bütün gayret ve mesaisini tamamen
hasretti" (Türkiye
bulunacaktı?
bütün
Bankasının
"Memlekette zannedildiğinden
Bunları bir araya toplamak,
git gide
İş
şirketler gibi
ilh..." (Keza
bankalar da,
10
tiYılı
çok küçük
a.g.e.,
s.20)
ile.
önce
kendi
branş-
larında t e m e r k ü z [merkezileşme, yığılma] ve tekelleşme kanununa uyarlar, sonra öteki branşların tekelci kapitalleriyle kaynaşırlar.
I-
Bankaların t e m e r k ü z ü ve tekeli:
Zamanla
büyük bankalar kü-
çükleri yutar, veya hegemonyası altına alır. Bu prosessüs [süreç] temerküz ve bağlanmalarla ilerler. 9 büyük Berlin Bankasının kapitali
'80 ve 1911'de 450 şube açarak 5 yılda 2 misli,
büyür. Türkiye İş Bankası'nın t e m e r k ü z çabukluğu
nispetle baş döndürücü olmuştur:
1928'de
"Memleketin
tarak" (s.22)
belli başlı
iş
15 şube sahibi olur.
1906'da
10 yılda 5 buçuk misli
ise, Avrupa'nınkilere
1924'de iki şubeciği bulunan
ve
ticaret muhitlerine
yardım
(Dört yılda 7 misli genişler);
banka,
elini uza1934'de
şube sayısı 51'e varır (10 yılda 25 misli genişler).
Bu genişleme ve t e m e r k ü z ne sayede olur? Bağlanmalar, yani kredi
a ç m a k veya
hisse senedi
(aksiyon) satın almak suretiyle s e r m a y e y e iş-
tirakler veya iltihaklar yoluyla. A l m a n y a ' d a D o y ç e b a n k (Diskonto ile bir-
leşmezden önce) 2 ila 3 milyarlık s e r m a y e s i n e y a s l a n a r a k , 87 bankaya
bağlanmıştı.
5 milyon
liralık İş Bankası, yalnız dünyanın
14 büyük şeh-
rinde, "ecnebi m u h a b i r " adıyla t a m 21 bankaya bağlıdır. (Sermaye hareketleri,
s.246) T ü r k i y e içerisinde ise,
içli dışlı
bulunduğu
dört büyük
devlet bankasından başka, başbuğluk etmediği küçük banka hemen y o k
dense yeridir.
Sonuç, büyük banka kapitalinin ve üstünlüğünün hızla artmasıdır. 191314 Almanya'sında 9 büyük banka, bütün banka mevduatının (yatırılan paraların) yarısını, banka kapitalinin de %38'ini elinde tutuyor. 1908 ile 1914
tarihleri arasında Diskonto Bank'ın kapitali 200 milyon marktan 240 milyona, Döyçebank'ınki 170 milyondan 300 milyona çıkıyor (6 yılda kapital %25
ila %76,
1/4 ila
3/4 arasında artıyor). Türkiye İş Bankası,
1924 yılında
"dörtte biri ödenmiş 1 milyon lira sermaye, yani hakikatte 250 bin lira ile işe
başladığı" (10 yıl) halde, kapitali 1926 da 2 milyona ve İtibârî-Millî ile füzyon yapınca, aynı yılda 4 milyona, 1930 da ise "karşılığı tamamen ödenmiş"
5 milyona çıkar. Yani 6 yıldaki artışı: itibarî kapitali bakımından %500 (yüzde
beş yüz)
gerçek (ödenmiş)
kapitali
bakımından
%2.000
(yüzde
iki
bin)'dir. 6 yılda beş ilâ 20 misli artış, A l m a n bankalarından 30 kere fazla çabuk birikiş demektir.
1913-14 Almanya'sında, 9 büyük banka bütün banka
kapitalinin %38'ini ve mevduatın yarısını mı elinde tutuyordu? 1929 Türkiye'sinde 39 yerli millî banka kapitalinin yüzde 82'sine yalnız 4 banka sahipti ve 37 millî bankanın mevduat yekûnu 126 milyon küsur lira iken, 2 büyük
bankanınki (İş-Ziraat) 99 milyondu: Yani (9 değil) 2 banka, tekmil millî banka mevduatının (yarısını değil) %76'sını (dörtte üçünü) elinde tutuyordu.
II- Üstünlük ve endüstri ile k a y n a ş m a :
Kendi kollarında derlenip
monopolleşen bankalar, gitgide endüstriye ve bütün ekonomi hayatına el
atarlar.
O
zaman,
artık banka,
bütün
kodaman
kapitallerin
randevu-
laştıkları yer, " t e l â k ı y g â h " [buluşma yeri] olur. Türkçe'de, "İt iti kalafatta, hacı hacıyı A r a f a t ' t a " bulur derler.
Kofr-Forların
(banka
kasalarının)
Büyük kapitalistler de, birbirlerine
mihrabında
kavuşurlar.
Bankanın
en-
düstriye sokuluşu, gene kredi v e r m e k , garantilemek, şirket aksiyon, obligasyonlarını (esham ve tahvilâtını) s ü r ü m l e n d i r m e k gibi hizmetleri görmek için, önce, işletme ve teşebbüsleri yakından t a n ı m a k isteğinde bulunur. Sonra tanıdığı endüstri işletmelerini kontrole girişir. Endüstrinin istimi d e m e k olan kredi bankanın elinde değil mi? Kredinin m u s l u ğ u n u açtı
mı, Endüstri işler; kıstı mı, aksar veya durur. Haddine ise endüstri, bankanın kontrolünü tanımasın. İş bu raddeye geldikten sonra artık endüstri
"sakalı bankanın eline v e r m i ş " demektir. Banka, kendi kârını göz önünde
tutarak,
herhangi
bir
işletmenin
yaptığı
alıma,
satıma
ve
üretime
de
karışır;
amirane direktifler yağdırır.
Eğer işine gelirse, yeniden şirketler
kurar, yahut eskilerine (aksiyonlarını satın alaraktan) iştirak eder.
Bankaların endüstri ile içli dışlı oluşu hangi yollarla olur? Bahsi geçen
aksiyon ve obligasyonlar çıkartmak yolundan
rinde
yaptıkları
iş
bölümü,
gerek
başka,
dışlarında
bankalar gerek içle-
teşkilâtlandırdıkları
kendi
adamları ile, şahsen de endüstriyi kontrol ve direktif altında tutarlar. Banka kendi içerisinde, her endüstri kolunda ihtisaslaşmış direktörler, idareciler yetiştirir. Bunlar, adım başında oylarına danışılan bir nevi patron memurlardır, yahut, Fransa'da olduğu gibi, bankalara ekli "teknik teşebbüs
cemiyetleri" kurulur.
Bunlar sayesinde endüstrinin
işletme metot ve tek-
niğine karışılır. (Bizde bu gibi enstitüleri ve şirketleri devlet kurar) (2804
numaralı kanunla 14.6.1935'te kurulan "Maden Araştırma Enstitüsü" gibi.)
Bankalar, dışarıya endüstri işletmelerinden her birine bizzat idareciler
gönderirler. Daha doğrusu, kodaman endüstri ve kapital sahiplerini, banka kendi idare meclisine alır. Yani: Ha Ali-Hoca, ha Hoca-Ali. Hepsinin sonunda, banka ile endüstri şahsen de içli dışlı olur ve esas olan da budur.
Meselâ 9 büyük Berlin Bankası, müdür ve memurları vasıtasıyla 751
müessesede kendilerini temsil ettirirler. Türkiye'de daha
bütün
büyük endüstri
şirketleri,
1929'da, hemen
2'si "ecnebî millî" ve 4'ü
küçük olmak
üzere 8 "yerli millî" ki, top yekûn 10 bankanın elinde t e m e r k ü z eder. Türkiye Millî ile Selânik bankaları 11, İş Bankası 10, 3 devlet bankası 20 sanayi şirketine hakimdir.
(Hakikatte Devlet bankalarıyla alâkadar 20 mü-
esseseden 3'ü İş Bankası'nın, 3'ü Sanayi Maadin Bankası'nın, öteki 3'ü de
gene başka bankalarla
11
müşterek olduğuna göre,
Devlet bankaları yalnız
müesseseye hakimdirler.) Geri kalan 4 küçük bankadan ise, T ü r k i y e
İmar Bankası, İş Bankası'na tabi, İstanbul Esnaf ile İktisat Bankaları, Selânik
Bankası'na
bağlıdırlar.
Hülâsa,
6
banka,
%65'ini bilfiil elinde tutuyor; yahut bilvasıta
endüstri
şirketlerinin
[dolaylı olarak] o şirketlerle
("iyi saatte olsunlar" hakkında denildiği gibi) "karışık" bulunuyor.
B)
FİNANS KAPİTAL SALTANATI
Bankaların bu yeni rolleri ve endüstri kapitali ile çiftleşmesi, Finans
kapital denilen ucubenin doğasına varır. Ve finans kapital, ardından, kapitalizm tarihinde görülmedik yeni biçim bir saltanat ve yeni çapul metotları getirir.
Finans kapital saltanatı nedir? Bankalar, ara vasıtalığı yapmaktan kontrolcülüğe ve hükmetmeğe geçerlerken, yavaş yavaş bütün kapitalizm ekonomisinin her dal budağını kucaklarlar. Serbest rekabetteki kapital çokluğu:
Kesreti, finans kapital tekliğine: Vahdetine erişir. Tasarruf sandıklarına gi-
ren
meteliklere
kadar
her
kıymet,
finans
kapitalden
sorulmaya
başlar.
(îş'ten sonra Ziraat vs. bankalarının kumbara politikası) ["İş Bankasının ilk
olarak çıkartıp tanıttığı kumbara bugün her T ü r k ailesinin, her T ü r k çocuğunun mukaddes (aynen! H.K.) bildiği ve tanıdığı bir varlıktır" (10.yıl)] posta
fonksiyonu bile (çek vs. ile) bankalarda daha emin şeklini bulmaya başlar.
Hatta kendiliğindenci plansız kapitalizm ekonomisi için en zarurî bir müessese olan borsa dahi, bankalar içinde temerküz etmeğe yüz tutar. (Türk parasının
istikrarı
için
bankalar konsorsiyumu
kurulalı ve kontenjanlar çıkalı
beri, borsa işi hayliden hayliye bankalara "inkılâp" etti.)
Böylece,
lumdaki
bankalar,
bütün
basit birer muhasebe evleri olmaktan çıkar;
resülmalleri
[kapitalleri] ve tekniği
top-
patenti altına alırlar;
üretim araçlarını toptan alıp perakende olarak özel kişi mülkiyeti halinde
tevzi eden "şedidülıkap" [Şiddetle azap veren, zalim]
biricik tanrı finans
kapitalin harmanisine bürünürler. O zaman, bakarız her kapitalist memleketinde, anlaşmış birkaç kodaman banka (Almanya'da 6 ile 8, Fransa'da
3 ile 4 banka) bütün ülkenin geleceğini ve gidişini elinde t u t m a ğ a başlar.
İhtimal Hıristiyan dininde Teslis (Üçüz tanrı) bulunduğu için, oralarda
banka sayısı birden fazla oluyor. Türkiye'nin "vahdaniyetçiliği"
[tekçi-
lik] bankacılığımızda dahi görünür: İş Bankası... Türkiye'de 1929'da mevcut 39 yerli-Millî bankadan 4 büyüğü, tekmil banka kapitalinin %78'ini elinde tutar. Lâkin, bu dört bankanın ruhu İş Bankası'dır. Çünkü, bir kere, öteki üç devlet bankası, sadece küçük mülkleri ve dağınık kıymetleri öğüterek
kapitalleştirmeye
yarayan
birer
değirmenden
başka
bir şey
Sonra, kapitalin ruhu kâr değil midir? 1929 yılı Türkiye'sinde,
değildirler.
102 milyon
liralık toplam bankalar kapitalinin ettiği kâr, 5,8 milyon liradır. Bu kârın 2,4
milyonu, 37 milyon lira kapitalli 4 büyük bankanın (İş-Ziraat-Emlâk-Sanayi) elindedir. Yani kapitalce 1/3 olan bankalar kârın
1/2'sini alırlar.
asıl
İş
enteresan
olan,
bu
4
büyük banka
kârından
Bankası'na
Lâkin
düşen
paydır. İş Bankası'nın kapitali bankalar kapitalinin %13'ü (7 ila 8'de biri)
olduğu halde, aldığı kârı 1,7 milyon lira, yani %70'dir.
Mevduat ta böyle.
bankanın
dadır.
tevdiat yekûnu
1933 Başvekâlet istatistiklerine bakılırsa:
olan
144,6
milyon
liranın
142
Geri kalan 2,9 milyon lira adetleri 31'e baliğ olan
çük malî müesseselerimizdedir." (Cumhuriyet:
"38 millî
milyonu
7 banka-
[erişen]
diğer kü-
26.8.1933)
Bu
yedi
ka içinde, kapitalce 1/11 (yüzde dokuz) nispetinde olan İş Bankası,
milyon mevduatın 50 milyonunu, yani
nesinde
mühim
saklar.
"Yukarıdaki
bir kudret ifade
rakamlar
ettiğini beliğ
(Altını biz çizdik H.K.)" (Keza)
1/3'inden fazlasını
tevdiat
[açık,
itibariyle
kesin]
İş
ban142
(%34'ünü) siBankası'nın
bir surette
ne
gösteriyor.
Bu kâr ve çıkar bakımından üstünlük havadan gelmez: İş Bankası'nın
tekmil Türkiye ekonomisi üzerindeki "Kudret"inden ileri gelir.
O " K u d r e t " a n l a m a k için, İş Bankası'nın yabancı kapitallerle kaynaşarak tekellere temel olan bütün memleket ilk madde enerji (kömür ve maden) kaynaklarına nasıl el atmış bulunduğunu göz önüne getirmek yeter.
Fakat tabiî " İ ş " bu kadarla kalmaz. Şeker üretimi t a m a m ı y l a , dokumacılık, kerestecilik, sigortacılık, kükürt, telsiz telefon, kibrit inhisarı, nihayet standardize ihracat (İş limited)
ile " H a m b u r g ve İskenderiye gibi
mühim mahreç iskelelerimiz" (Mısır-Limited), İş kömimport ve ilh
saha-
ları doğrudan doğruya İş Bankası kartalının kanat gerdiği işlerdir. Şimendiferler inşası (Hükümete ilk demir yolu kredisini O açar); Şehir imarı (İzmir'e 2 milyon), ambalaj işi (Beşiktaş'ta), deniz nakliye ve kurtarma işleri
(Deniz İş)
gene
onun_ Yeniden
(Devlet
kapitaliyle el
ele)
ampul,
cam, sömikok, kâğıt, manifatura ve yünlü kumaş tesisatına hazırlık... Şekerin
akrabasıdır diye,
(2.5.1933
kahve
gazeteleri)
de de faal bir rol oynamağa
ilh
için
1933'den
İktisat V e k â l e t i n d e n
beri
3
sene
imtiyaz
"Türkiye İş Bankası artık tütün
karar vermiştir." (N.
Cumh.
işin-
19.1.1933),
ve
İş'in hele dolayısı ile hâkim olduğu ekonomi vs. teşebbüsleri, "laya-
lemülgaybi
illallah!" [görünmeyeni Allah'tan
nüskül
BeB kravatlarından, en
kadar,
İş Bankası'nın
muazzam
başkası
bilmez]dır.
En
mü-
Havaî Hatlı Zingal şirketlerine
gölgesinde ç i m l e n m e y e n
hemen
yok gibidir.
(Ve
hüve alâ külli şeyin kadir!) [Allah her şeye kadirdir]
C)
FİNANS KAPİTAL ÇAPULU
Hisse senetli şirketler, kapitali "demokratlaştırıyor" diye, epey demagojiye yol
açmıştılar.
Fakat
bugün
pratikte,
bir şirketin
elinde tutanların, o şirkette hakimi mutlak oldukları
arife
[apaçık gerçeklik]
haline gelmiştir.
Onun
için,
%40
hissesini
bir aksiyom:
müte-
şirket demokrasisi,
parlamento demokrasisi gibi, en büyük kapitallerin herkes üzerinde egemenliği için âlet olur.
Bu egemenlik, peşinden kaymaklı kâr getirir:
Fakat o, âdeta " m e ş r u "
denilen bir kârdır. Bir kere bütün ekonomi dizginlerini eline geçiren finans
kapitalin, memlekette karşısına çıkacak hiçbir kuvvet kalmadığı için, o çapul yoluyla da kazancını katmerlemekten çekinmez. Birkaç örnek:A6
a) Bilanço dolapları: (Osmanlıca'da "dolap" banka d e m e k olduğuna
göre, dolap bilânçoları da denebilir).
1929 yılında
doğru
bulmayan
Ergani
Bakır Şirketi
Sadrettin
Bilânçolar niçin birer dolaptırlar?
safî gelirinden
Enver şöyle diyordu:
%62,5
"Çünkü,
pay almayı
bir şirkette bil-
hassa
o
bu
gibi şirketlerde
kadar
işin
kolaylıkla
içinden
bilançolarda
hesap
çıkabilmek
oyunları
ve
hasılat gösterilirken,
ve
hakiki hasılatı
o
masraf defterleri
bulmak pek de
kadar garip,
bulundurulur
ki,
kolay olmaz." (Mil-
liyet gazetesi)
Şirkete birkaç kodaman
gibi yaptırırlar.
kapitalist hâkim.
Şirket iflasa doğru
lak bir bilânço neşrederler.
Bunda
Bilânçoyu,
onlar diledikleri
mu gidiyor? Kodamanlar hemen parmüthiş kârlar gösterir ve hissedarlara
bol bol yüzde temettüler v a a d eder ve verirler. Müflis şirketin aksiyonları
yükselir:
Kapışan kapışana. Züyuf [zayıflamış, değer kaybetmiş] hisse se-
netleri böylece elden çıkınca, işin iç yüzü de meydana çıkar. Çıkar ama,
atı alan Üsküdar'ı geçmiştir.
Bakarsınız büyük kapitalistler ellerindeki on
para etmez senetleri başkalarına satmıştırlar. Bu işte yanan, yağlı kuyruk
buldum diye, kalp hisse senetlerine varını y o ğ u n u kaptıran ve hiçbir şeyden
haberi olmayan,
Bilânço
yalım:
küçük tasarruf sahipleridir.
oyunlarının
bir alaturka
çeşidini
Türkçe
gazetelerden
Esnaf bankası skandalı. "Mesuller a r a n ı y o r " "Meşhur,
çosu":
"dün
lânço
ve
(Altını
bir muharririmiz
idare
biz
meclisi
çizdik.
bankanın
raporlarını,
H.K.)
elde
zarara
sürüklendiği zamana
gazetelerden
oku-
1927 bilan-
saklanmasına
ait birağmen
etmeye muvaffak olmuştur."
1927 senesi idare meclisi raporunda, bankayı dolandıran, yangın söndürme âletleri muhterileriyle [icatçı] girişilen zararlı teşebbüs pek faydalı
gösterilmiş, bankanın bir takım suiistimallere yol açan otomobil acenteliğini deruhte etmekten vazgeçtiğinden bahsedilmiş, mevduatın 150 bin lirayı,
senelik cironun
sandığı
25
milyon
mevduatının azlığından
lirayı
bulduğu
ileri
sürülmüş,
şikâyet edilerek, sandığın
tasarruf
rağbet bulma-
ması, esnafın kazançlarından bir kısmını ayırmayı (yani finans kapitale deve yaptırmayı
H.K.) itiyat etmemelerine atfedilmiştir. O kadar kârlı işler-
den bahsedilmesine mukabil 927 bilânçosu vaziyetin iyi olmadığını açıkça
gösteriyor.
yok mu
larda
ci
banka
(bu
cak)
sonra,
ve
ve
on
birkaç
bu şirketin
tüccardan
cemiyeti
bin
yüz
Emin
(sic)
cereyan ettiği görülmüştür.
edicileri
(murakıplari)
bütün
aşağıya
sunmakla
ihalesini
Abdurrahman
aynen
muamelât
tarafımızdan
edilmiş
istasyonu
Bay
ve
yegân
bu sıra-
Abdurrahman
cemiyetine
liralık Ankara
Zeki Bayların
(Doğru
azasından
Tayyare
vatanperver
ve meclisi idare raporu,
murakabe
belediye
lirayı
bin
"Bankanın
kontrol
"Gene çok dikkate değer bir nokta,
müteahhidi,
olmalarıdır:
kayıtları)
eski
birkaç
şimendiferler
vermiş
tetkik
murakıbı
galiba
kırdıktan
alan,
"Peki diyeceksiniz,
imiş? Gazete anlatsın:
Narekor
üzerine
Naci
ola-
naklettiğimiz raporu
defatiri
yegân
(işlemleri
ve
[teker teker]
ve
cümlesinin
usulu
mevzua
söze
ne denir?
H.K.)
Tedricen işe baş-
dahilinde
layan
bankanın
muamelâtı
doğru
emniyetle
(!)
ni temin...
"1928
ve ilh" Ya
hesap
dilerek,
bilhassa
rara sokan
Hamdi
uzun
Rasih
gibi
hedefe
olduğunu
idare
arz
idare
muvaffakiyetli
uzadıya
raporunda
işlere
meth
edilip
borçluları
bir
müesseseden
ise
namzet
ile
H.K.)
adilâne
tevzii-
şöyle der:
bankanın
gittikçe
olduğundan
bahse-
bankayı
90.000 liralık za-
ve ilh..." "Bir gazete maruf bir-
arasında
bir muhabire diyor ki;
küçük
okuyun.
temettüün
raporu? O dahi ertesi yıl
meclisi
bankanın
(çapula
ve
makinesi getirtmek yolu
isimlerini
naf bankası
ait
daha
yazı
Volf,
çok zevatın
dürü
meclisi
devresine
inkişaf ettiğinden(!)
umumiyesinin
ilerlemekte
neşretmiş"
Banka
mü-
"Hiç böyle tanınmış kimseler,
para
almağa
tenezzül(!)
es-
ederler
mi?" Murakıp A b d u r r a h m a n Naci işi "kader"e havale ediyor ve gazeteciye:
"Herhalde,
ramıştır,
banka
suistimale
değil,
kanaatindeyim" diyor.
daha
Meclisi
ziyade
idare
reisi
açık davranıyor ve "bir muharririmize" şunları
hissemi
zararla
elden
çıkararak
suitalie
talihsizliğe
Alaiyeli
Mahmut,
uğdaha
söylüyor:
"İşleri öğrenince,
tamamen
çekildim." Yani,
müesseseden
kaptan başı da gemisini kurtarmış: Peki bu kabak kimin başında patlamış?
Gazeteden
cismi yok
okuyoruz:
(çünkü
çülerin
aylıklarından
70.000
lirayı
(ne
güzel
sandığı
naf
"Bu
ateşte
işçi sınıfına
%5
mütecaviz
gerekçe)
kuvveden
bankasına
verilmesi
yanan
bir
kesilmek
bir para
bu
işi de
ait)
para
fiile
zavallı
suretiyle
birikmiş"
sandığının
temin
mütemadiyen
birikmiş
Ve
ramıştır." (Cumhuriyet Gazetesi 22.4.1935) İşin
bu
ve
etmedikleri
kalmış
"bu paranın
görülmüş.
sermayesi
edilmiş
"müracaat
çıkamamıştır"
muvafık
çöpçüler olmuş!" İsmi
"taavvün
var
çöp-
böylece
için
ve
de
taavün
işletilmesi için
es-
elîm
uğ-
âkibete
bari "mesulleri, yakalandı
mı? Bu haberlerden tam bir yıl dört ay sonra, aynı gazetenin bir sapa sütununa
iyi
şu
habercik
kullanmadığından
bayı
(vali)
rarı
verilerek
bay Muhittin
iliştirilmiş:
dolayı,
ve şarbayı
evrakının
Üstündağ,
heyete göndermiştir.
(belediye
şûra
bu
umumi affa
dahil işler meyanında
iresinin
tetkik
de
ve
karar
başkanı)
umum
kendisine
Mamafih
"Esnaf bankası
devlet şurası
tebliğ
hakkında
lüzumu
gönderildiği
edilen
esasen
bulunduğu
vermesiyle
murakabe hakkını
dairesince,
heyetine
işin
üzerinde
mülkiye
bu
yazılmıştı.
karara
itirazını
mürürü zamana
ve
yanlışlığa
İstanbul
muhakeme
devlet şurası
düştüğü!.."
ilkaŞar-
umumî
uğramış
mülkiye
ve
da-
(Cumhuriyet
gazetesi 3.7.1935) Yani, eğer mürürü zaman imdada yetişmezse bir "affı
u m u m î " çattı mı; biz Türklerin eğlenceli eğlenceli söylediğimiz gibi: "Balta
ne oldu? Suya düştü. Su ne oldu? Manda içti.
Manda ne oldu? Ormana
kaçtı. Orman ne oldu? Yandı kül oldu!" ve minallahüttevfik.
b) S ı h h a t l a n d ı r m a Ve S u l a n d ı r m a Oyunları:
Monopolcü kapitalin,
istediği işletmeyi nasıl teslim olmaya mecbur ettiğini söylemiştik. Finans
kapital ise, bu işi haydi haydi yapar. Ç ö k e c e k hale gelen işletmeyi, birdenbire y a m a n
kârlara âlet e t m e k için, ya "sıhhatlandırır": Yeni
baştan
teşkilâtlandırır ve rasyonelleştirir, yahut "Sulandırır": Yani y o k yere kapitalini arttırır. O zaman banka kasalarına havadan bir para akar.
"1924
kömürü
senesinde
işleriyle
ni"ni böyle
kurmuştu.
İş Bankası'na,
ti.
Haydi
[adı
bunu
verme
işine
kaçırmasın!)
let
olacağına
"1928
bayların
vasıl
para
ne
mani
bu
ikna
senesinin
murakıpları
de
taşıyan
olabilmek için
geldiği ileri sürülüyordu.
maden
da
milyona
zikri
%51 'i
şişirilmiş-
cemili
bir taraftan
geçen
batarken,
bakılıyordu:
kâr
liraya
hissedarlarını
1929
3
yukarıda
1928'de
sermayesinin
500.000
müteakip,
istismar merkezi made-
milyonken,
Ya
diyelim?
cehetin" (denildi
imzalarını
yarım
çekmeğe
olduğundan,
"min
"Kozlu
ait olmak üzere
sayalım.
bankanın,
sermayenin
hakkının
fe
"normal"
[kuruluşunu]
bankası
kapitali,
Esnaf Bankası'na
meclisi,
İş
Ereğli şirketine
"sulandırma" ile
"İdare
teessüsünü
Şirketin
%49'u
anılan]
ötede
hemen
alâkadar" olan
mi
az
olması
fırsatını
kaçırmamak
çıkarılmasını
akan
teminat
istiyor
sular durur)
mektubu
için
ve
(aman
bu
kefa-
istifadeyi
mucip
ediyor."
olan
murakabe
Abdurrahman
raporunda;
behemehal sermayenin
(Cumhuriyet,
Naci
"daha
tezyidi
ve
Emin
emniyetle
[arttırılması]"
Zeki
hedelâzım
Keza)
c) Kıymet ihracı (Emisyon) haraçları:
Herhangi bir şirketin
kurul-
ması için olduğu gibi, bilhassa devlet ödünçleri için de, icabeden aksiyon
veya obligasyonları bankalar çıkarır, tabii bir faiz alırlar.
racın yanında
o hiçtir.
Faraza
yazılı bir hisse senedi çıkarır.
banka,
Fakat alınan ha-
üzerinde "Kıymeti on
liradır" diye
Kimin hesabına çıkardıysa, ondan bu senet
için tam 100 lira alacak. Fakat yapılan mukavelede her senedin bir "îhraç
kıymeti" tespit edilir. Normal kıymeti 100 lira olan senedin ihraç kıymeti 90
lira, 50 lira ilh. Olabilir. Yani, banka her senet için 100 lira alacaklı çıktığı
halde, devlete 90, 50 lira ilh. verir: Meselâ Fransız devletinin aldığı ödünçlerde
ihraç
kıymeti
%90'dır.
inanılmaz oranlardadır.
Osmanlı
borçları
için
ise,
1836'dan 1879'a kadar yapılan
ihraç kıymetleri
10 istikrazla "Has-
ta a d a m " 238 milyon altın lira borçlanmasına mukabil (faizler, imtiyazlar
vererek) eline ancak 127 milyon
lira geçer. Yani imparatorluk 2 metelik
aldım diye imza veriyor, fakat cebine 1 metelik koyuyorlar. Bu %100 haraç. Fakat durunuz: Osmanlı İmparatorluğu'nun tahtına "Düyunu Umumiye Saltanatı"nın geçtiği güne kadar 16 ödünç alınmıştı. Bu ödünçlerin 15'i
"ilâç parası" (yani harp ve bütçe açıkları için) idi. Yalnız bir tanesi (1870 Rumeli
Demiryolları
istikrazı) "Nafia" [bayındırlık]ya
(yani Avrupa'nın
küflü
metalarını imparatorluğa taşıyan ihtilâlci demiryoluna) harcandı. Bu bir ta-
necikteki skandali
bilir misiniz? İhraç kıymeti %32,91! Yani hükümet 792
milyon frank borçlanırken, aldığı 254 milyondur. Faiz, (98 milyonu verilmiş)
ikramiyeler vs. gibi dalaverelerin sonunda, Hasta adama
129 milyon lira
veriliyor, 2 milyar 936 milyon borç yazılıyor. Yani 105 yıl için 1 frank alan,
hesap sonunda
23 frank verecektir. Yüzde
100 veya
1000 değil, t a m a m
2300 soygun! Lâkin, faciaya bakın ki, ödünç mukavelesini yapan Baron Fon
Hirş Cenapları, tahvilâtı Paris'te %10 veya 20 kârla sattıktan sonra sırra kadem
basan
müflis bir serseri çıkmaz mı?...
İşte %7.5 faizli
1933 "Türk
borçları" hasta adamın sırtında oynanmış bu "Kasap oyunu"nun parsasıdır.
d) A r a z i Kumarı: Bir banka, herhangi bir şehrin bir semtindeki arsalara göz dikti mi, oranın nakliye şirketlerini y a v a ş yavaş işlemez hale getirir.
O zaman, nakil vasıtası
başlar.
sapa
kıtlaşan bu semtin arsa fiyatları d ü ş m e y e
Banka araziyi ucuzca satın alıverir.
düştüğü
için
ucuzlamış toprakları
Böylelikle veya şehirde pek
banka
satın
alır almaz,
hemen
oraya en uygun nakliye vasıtalarını götürecek şirketleri kurar veya teşvik
eder. Derken arazinin müşterisi birdenbire çoğalır. A r s a fiyatları yükselir.
Ve banka bu arazi alım satım kumarı ile milyonlar kazanıverir. " B a t a k "
denilen
bu
usul,
bilhassa yeni
kurulan veya
endüstrileşerek genişleyen
şehirlerde günün meselesidir. Ve ilh, ilh
D)
FİNANS OLİGARŞİSİ
Emperyalizm
devrinde
bütün
arasından su sızmaz bir "sıkı
nans oligarşisi" denilir.
büyük
kapitallerin
sarmaş
dolaşıyla,
kapitalistler t o p l u l u ğ u " doğar ki, buna "Fi-
Her şeyin
üstünde duran finans oligarşisi
azlığın kumandası) denilince, bilhassa iki karakter göze çarpar:
içinde doğan yeni zümre.
(Malî
1- Sınıf
2- Sınıfın teşkilâtlı zılgıtı d e m e k olan devletin
yeni karakteristiği... Bu ikisi birbirinden çıkar.
I- Sınıf İçinde:
(Plutokrasi) (Plutos zenginlik;
zenginlerin iktidarı vardır.
Kapitalizm serbest rekabetçi
sınıf üstün sınıfın iktidarını elinde tutardı:
sahipleri.
kratos =
Serbest rekabet konağında, bu
iktidardan)
iken, başlıca
1-Kapitalistler.
iki
2 - B ü y ü k arazi
iki sınıfın menfaatleri arasında
olduğu gibi, her iki sınıfın içinde de ayrıca zümre menfaatleri bulunurdu.
Onun için kapitalizmin bu ilk devrinde üstün sınıflar, zümreleri veya zenginlik dereceleri ne olursa olsun tekmil birer sınıf olarak iktidarı ellerinde
tutarlardı. Yani hâkimiyet üstün sınıfın bütününün elinde idi.
Tekelci
kapitalizm
konağında
işler değişir.
kodaman varlıklar (arazi sahiplerinin,
Üstün
sınıfların
içinde en
bankerlerin, endüstrici ve tüccar-
ların en zenginleri) finans kapitale mahsus bir Plutos (zenginlik) halinde içli dışlı
sarmaşırlar.
Bu zenginlik tekelcileri, sınıf hakimiyet ve ikti-
darını ellerine almakta gecikmezler. O zaman artık ufak veya orta toprak
sahiplerinin,
maz.
küçük sanayici,
("Müstakil
tüccar vesairenin
mebusların
"Meclisteki
"iyrapta
hali
gibi...")
mahalli"
Eski
kal-
sömürücü
sınıfların, bütün sınıfça egemenlikleri yerine, finans Plutokrasisi (zenginlik iktidarı)
her şeye vaziyet eder.
Savaştan önce, A m e r i k a ' d a iki banka (iki adam:
Rocfeller ile Morgan,
yani petrol kralı ile çelik kralı!) 11 milyar marka, Fransa'da 5 kişi 8 milyon
kapitalle iki milyara hakim idi.
1929 bilânçolarına göre, Türkiye'de
166 şirket vardı. Bunlardan (13'ü kooperatif, 13'ü ecnebî ticaret, 7'si ecnebî banka olmak üzere) 33'ü bir yana bırakılırsa, geriye 133 şirket kalır.
Bu 133 şirketin ödenmiş kapital yekûnu, 78,2 milyon T ü r k lirası + 5 milyon sterlin + 54 milyon İsveç frangı + 70 milyon Fransız frangı = yekûn:
156,8 milyon T ü r k lirası d e m e k olur. Türkiye'nin ekonomi politiğine şüphesiz bunlar hakim.
Nitekim, İktisat vekâleti şirketler sigorta müdürü ile
İstanbul şirketler komiseri bu hakimiyeti şu sözlerle tarif ederler;
"Şirketlerin
iktisadî hal
ve
her sene
vasıl
sıhhatinin
oldukları
rakamlarla
netice
ifadesi
aşağı
yukarı
memleketin(!)
demektir." (Sermaye
hareket-
leri, s.3)
36'sı banka, 27'si sanayi şirketi olmak üzere 63 şirket, tekmil 133 şirket kapitali olan 156 milyondan 119 milyonunu elinde tutuyordu. Millî şirketlerin
eden
sayıca
bu
üçte
birini
teşebbüsler
[kurucu], meclisi
kaç
(%38),
kişinin
kapitalce dörtte üçünü
idaresinde
idare azası, murahhas aza,
idiler?
(%75), teşkil
Şirketlerin
müessis
murakıp müdür gibi
bütün
şahıslarını topladık: hem 63 değil, 50 banka ile 52'si endüstri, maden olmak üzere
102 şirketin
bütün
kişilerini saydık.
Bunlar top yekûn 444'ü
T ü r k ve 181'i gayri T ü r k olmak üzere 625 kişicik çıktı.
Demek tekmil Tür-
kiye'de finans kapital ve dolayısıyla ekonomi politik, işte bu beş altı yüz
kişinin tekelindedir.
Gene Türkiye'de, adı daima bir saygı halesiyle sarılı bir finans kapital
"üstadı:
maître" Bilyoti vardır. Bu zat, Türkiye'de mevcut 9,1 milyon li-
ralık 9 şirkette bizzat müessis, reis, reis vekili veya
sıfatıyla
kaptandır.
Aynı
zat,
bu
9
şirketin
idare
idare meclisi azası
meclisindeki
üyeler
aracılığıyla 6,1 milyon kapitalli 11 şirkette ve onlar aracılığıyla da 4,4 milyonluk daha 8 şirkette dahi ikinci derecede alâkadardır. Sırf endüstri sahasında T ü r k i y e ile alâkadar olan 3 ecnebi şirketi ve ayrıca elektrik topluluğu,
larından
Süreyya
mahrum
Paşa
fabrikası
da
"maître = üstad"ın
dolayısıyla
alâka-
kalmamıştır.
Demek, bir kişi, Türkiye endüstrisinin hemen her kolunda ve dolayısıyla
bu endüstriye bağlı bulunan bankalarda, şahsen "hazır ve nazır"dır.
II- Devlet İ ç i n d e :
azlığın
kumandanlığı
(Oligarşi)
vardır.
(Oligos:
Azlık; A r ş e :
Emperyalizm
çağı,
Kumanda'dan)
e k o n o m i k ve
politik
buhranlar çağıdır. Yani, orada kapitalist devleti gerek tekniğin sosyalleşme t e m a y ü l ü n ü önlemek, gerekse verimsiz hale gelen teşebbüsleri özel
kapitale y ü k olmaktan kurtararak, genel kapital çıkarına uygun bir surette işletmek için,
Devletin
bizzat kapitalistliğe başlar;
"Devlet kapitalizmi" budur.
nakliye politikası ve müdafaa tertibatı,
büyük masraf kapılarını
açar. Bu masraflar hiç şüphesiz, alınan ödünçler y ü z ü n d e n , devleti finans
kapitale sıkı sıkıya bağlar.
Türkiye finans kapitalinin organı olan Fransızca bir gazete, bu zarureti şöyle ifade ediyor:
"Birçok memleketlerde
yal
tertibden
indedir ki,
bir
diği
aletlerini
elde
işlere
milletler
emreder.
etmek,
1935 Türkiye bütçesi
de
idaresinin
düşen
devlet,
ekonomik
üstesinden
masraflara
arasında
Modern
milletler
geri kalmıyor." (Economiste
Gerçekten
bizde
kategorileri
cihetten,
diri bir uyanıklığı
harp
maktan
iş
gibi
her yeni malî yıl bu
buriyetindedir.Diğer
sizlik en
hayli
olduğu
bütçesine
d'Orient
süren
taşınmaz
sos-
mevki-
vermek mecemniyet-
milletler emrine
10-VIII.
(10,5 milyon
gelmek
omuz
hüküm
tekniğin
ve
bir
yük
verol-
935)
olağanüstü gelirler ve
masraflar bir yana konulursa) 195 milyon yekûn liradır. Bunun 57 milyon
küsuru,
(yani
Halbuki
12,4 milyonluk bayındırlık bütçesi de kısmen dolayısıyla
hemen
hemen
üçte
biri),
doğrudan
müdafaa
masrafıdır.
müda-
faaya gider. Bu suretle, teşekkül eden kamu borçları büyür. 1933 bütçesinde (dalgalı borçlarla 10 milyon 600 bini bulan iç borçlanmadan başka,
banka
hesabı carisinden
3,
bütçe emanetinden 9,6, şimendifer borç ve
faizi 9) toplam 20 milyon 700 bin lira borç gösteriliyordu. 1935'de, kamu
borcu
26,4 milyonla
bütçenin
(Ekonomistin yazdığı gibi %17.1'ini değil)
yüzde 23,9'unu bulur. (Bu paranın 10 buçuk milyonu "kamu hizmetleri ve
s a v u n m a işleri" taksitleri;
5,6 milyonu kibrit ödüncü, hazine bonosu faiz
ve amortisi, %5 iç borçlanma, 6,7 milyonu düyunu umumiyedir.)
Devlet, zarar eden özel kapitalist işletmelerini kendisi satın alır. Samsun Çarşamba hattı gibi. Bu bir çeşit devletçiliktir. Bir de, eğer kişicil kapitalin zarar ve ziyanını
üzerine alıp kuramadığı
üretim teşebbüsleri varsa,
Devlet o teşebbüsleri verimli bir hale getirince özel kapitalistlere teslim etmek üzere, kendisi kurmağa girişir. (Beş yıllık sanayi planı). Böylece bizzat
kapitalistleşen devlet, finans kapitalle içli dışlı olur. Sümerbank'a 1935 bütçesinden 3 milyon lira ödenek verilir. 1933 de Sivas-Erzurum hattı için, İş
bankası üç Devlet bankasıyla birleşerek, A b d u r r a h m a n Naci idaresinde, 10
milyon döner sermayeli teşebbüse girişir. Şeker, kükürt, bakır, kömür, do-
kuma ve ilh. İşletmelerinde, Devlet İş Bankasıyla el birliği halindedir. Adapazarı Bankası kapital ararken, ona Devlet bütçesi yardım eder ve ilh. İlh.
Devlet, finans kapitale bu kadar girince, finans kapital de Devlete gelmemezlik edemez.
1929 Türkiye'sinde, 25 millî kapitalli sanayi ve maden
şirketi vardı. Bunların idarelerinde 20 kadar mebus alâkadardı. Mevcut 38
Millî Bankada 31 tane mebus bulunuyordu. Yani, hemen hemen her büyük yerli millî şirketin, Millet Meclisinde bir mebusu var! Lâkin Devletle finans
kapitalin
kaynaşma
derecesi
yalnız " k a m u t a y ı n
sayın
üyeleri"nin
sayısından belli olmaz. Her şirkette bulunan bir çok eski temyiz azalarını,
büyük askeriye ve mülkiye erkânını da hesaba katmalıdır. Sonra, bütün
büyük endüstriye 7
Bankasıdır.
banka
egemendir,
demiştik.
Bunlardan
üçü
Devlet
Fakat yalnız bir tanesinde (15-20 müesseseyi güden İş ban-
kası'nda) t a m 13 mebus vardır. Yani, İş Bankası'nın idare meclisi bir Millet
Meclisi
minyatürü
idi.
Nihayet
işte
şaheser:
İş
Bankası'nın
sabık
u m u m müdürü Celal, beş yıldan beri ekonomi bakanı Bayar sıfatıyla Türkiye'nin ekonomi
Emperyalizm
alır yürür.
politik müdürü olmuştur.
devrinde
devlet
himayesiyle yapılan
finans skandalları
Meselâ her sene bir Ustrik, A e r o p o s t a l veya Staviski reza-
leti çıkaran Fransa'da, u m u m transatlantik kumpanyası skandalından bir
örnek:
1809'da devlet inşa ettiği pakeboları, piyesi 5 franktan bu şirkete
bağışlar. Şirketin yıllık kazancı, 1929'a kadar devlet yardımı sayesinde 46
milyondu.
1929'da, 60 milyon açık verince, 700 milyonluk lüks pakebo-
lar y a p m a ğ a karar verir:
İnşaat için 326 milyona ihtiyaç var. Borcu
milyon. Devlet 46 milyon avans veriyor.
153
1933'de 280 milyon kapitalle if-
lasa yüz tutar. O zaman, Burbon sarayının kulislerinde, şimdi ortalığa iktisat kanunları yağdıran başvekil Laval ile Hindiçini cellâdı Piyer Hamp faaliyete geçerler. Hükümetin kararı şu olur:
Kumpanya 5 yıl 35 milyonluk
yıllık vergisini v e r m e y e c e k ; ayrıca kendisine dört yıl 25'er, 19 yıl da 28'er
milyon avans verilecek...
Onun
için devlet kapitalizmi d e m e k , finans kapitalin
hegemonyası,
"oligarşi
diktatörlüğünün
temerküz
uçsuz bucaksız
etmiş
ifadesi"
de-
mektir. O sayede, dış pazarlar için dövüş başarılır (Askerî e k o n o m i seferberliği);
işçi sınıfına karşı kapital y e k p a r e bir savaş silâhı bulur. Her
proleter hareket devlete karşı bir suç sayılır.
şizm
(Hele f a ş i s t l e ş m e veya fa-
zamanında).
Finans kapital
mümessilleri devlet erkânı sırasına girer.
İngiliz baş-
vekili Baldvin çelik, öldürülen A l m a n C u m h u r r e i s i Ratnav elektrik, A m e rikan maliye nazırı Mellon petrol k u m p a n y a l a r ı n ı n başkanlarıydılar. Devletin başında olanlar, burjuva basınının ruhu olan ilânları ve ajansları da
şirketleştirerek, "kamu oyu tekelini" ellerinde tutarlar.
alınması,
korüpsiyon,
bizantizm, vesaire yolları
Memurların satın
ile yapılan
seçkilerde,
oyları elinde bulundurur. Böylece iç politika da, her şey gibi finans kapitalin tekeline girer.
Finans kapitalin, kanunları satılık mebuslara nasıl para ile kabul ettirdiğine A m e r i k a n d e m o k r a s i s i n d e n bir örnek alalım:
Electric Boat Com-
pany şirketinin 2. reisi S. Joyner, Reis Carse'e yazdığı m e k t u b u n d a şöyle
der:
mühim
o
"Rules
yer,
kontrol
şöyle
Millet
inşası
"Dileğinizi
tasvip
sabah,
3
vahdetin
değmesini bekliyoruz." 3
olur!
Mektup
terdikleri
için
şöyle
açılacağını
Bir
için
olan
ve
aldığı
verdi.
neticeleri
Evvelâ
olarak]
saat ikide,
sözünün
Kısa
Krüve-
tahtelbahir-
yahut
en
şifresidir)
günün
kârı
geç
elimize
bu
kadar
ve donanma dairelerinin bize karşı gösvaziyet
kaygulardan
hakimi
bugün
kanun...
"Ordu
en
mutlak surette
ise,
[ikinci
içinde
krediler rey kazandı." Nasıl? Papel sa-
"milyon"
müsait
ırak,
umabiliriz." (Lu,
memlekette
meyvelerini
ve
2
kongre
kanunları
mektubunda
Saniyen
ettirdik,
(vahdet
veçhile,
Çıkan
tarihli
milyona
ve
olduğum
uğraşmamız
biter:
hüsnüniyet
geçmiş sıkıntı
tikbal
929
kabul edildi.
[denizaltı]
yesinde:
yarın
kanun
söylemiş
komisyonudur.
Mart
"Kongredeki
dair olan
ler
Meclisi
eder. "11
bildirir:
zörlere
Committee,
malûm
5.X. 1934,
mutlak
olduğundan
lâtif demler yaşatan
şirketimiz
büyük bir is-
s.3)
olan
finans
kapital,
o
memleket
vasıtasıyla, cihana da hakim olur. Meselâ; emisyonlar (esham ve tahvilât
çıkartmalar) XX. yüzyılda birden bire artar. Fakat 1910 da hesaplandığına
göre, 600 milyon frank emisyonun 475 milyonu, yalnız dört büyük emperyalist memlekette çıkarılmıştır.
Ekonomikman
Evren
iktidarını
elinde
tutan kodaman emperyalist grupları, dünya politikasını da finans kapitalin dileğine göre kullanırlar. Yani finans kapital her vasıtayı kullanır:
1- Bakanları: Silah ticareti tahkikat komisyonu ö n ü n d e dün yapılan
ifşaatı özetleyen komisyon reis vekili M. Niye demiştir ki:
caret
bakanlıklarının,
dair
elde
den
birinin
rin
ticaret
bakanı
de
Cenevre'de
1925
ket
pek
çok
silah
deliller
fabrikalarının
vardır.
tahkikat arasında
vuracak
kararlar
toplanan
almasına
Dupond
bize
bulunduğu
emrinde
verilen
sırada
de
mani
olduklarına
Nemour şirketi
müdürlerin-
bir mektubu
silâh
konferansın
ticaretini
"Amerika
olduğunu
"Harbiye ve ti-
bulunmuş
var ki,
M.
sınırlandırmak
silâh
gösteriyor."
Huveiçin
fabrikalarına
(Cumhuriyet,
6.12.1934)
2- İmparatorları:
Kral Jorc,
hissedarı
bulunduğu Vikcers A r m s t r o g
lehinde Lehistan'da müdahale yapınca, rakip A m e r i k a n şirketinin mümessili
Driggs,
C o m p e n y ' y e şu telgrafı
çeker:
"İngiltere Kralı Londra'daki Leh
sefirini
çağırdı
lehinde
müdahalede
ve
75
mm.lik
yeni
bulundu." "Şef"
seyyar İngiliz
(bir
leh
toplarının
ceneroli)
satış
kontratı
mukavemet
edi-
yor. "Tazyik müthiş" Veliaht Prens dö Galin 3 yıl evvelki Cenubî (Güney)
A m e r i k a seyahati aynı maksadı güder.
3- Orospuları:
rikan
trong'un
"kirli
gönderdiği
için
tereddüt
skandalı
patlak
yıl
kullandığını
yaygaralı
tazyik,
zılgıt
önünde
rur." (Lu
velâ
vs.,
yuhsa
uyandırıcı
endüstrilerinin
evren
hile
kadınları
işi:
sipariş-
kullanmak-
Yaman
bir silâh
için
memur
ne
satın
ifşaat,
cephausuller
gazetelerin
bir
doğrudan
şarap
Munitions
mahallî
ölçüsündeki
ve
üzerine
çok fazla]
'Senate
Skoda
inanılmaz
alma,
kararları
gün
kendisine
hükümetinden
"kudretli
etmek
[sayısız,
"Bu
ArmsDriggs
etti."
bir
Meclisinin
vs."
heyecan
elde
mikyasta
Millet
lâyuat
yapılan
savaş
kadehleri,
investigation
mesele
faaliyetini
olmaktan
açığa
vurdu-
5.X.l934)
FİNANS
Bu
büyük
tehditleri
anketler
sipariş
M.
mümessillerin,
şöhretli
ilâve
malî
Vickers
edilmektedir.
Türk
kötü
olduğunu
Yapılan
ziyade
gösterdi:
şirketinin
Romanya'dan
kampanyaları,
doğruya
çıkar,
sabit
şikâyet
fakat
"Ondan sonra Ame-
bunlarla
Türkiye'deki
nüfuzlu,
evet,
daha
acı
büyük İngiliz
vermişti."
tröstünün
acı
okundu;
olduğunu,
etmediğinin
buçuk
tedip:
metotlar
Ankara'da
"Bir
mektuplar
metotlardan
vesikalarla
ler almak
ne
çıkan
kullandığı
bunların
ta
New Y o r k T i m e s gazetesi yazıyor.
şirketlerinden
KAPİTALİNİN
izahlardan
KARAKTERİSTİĞİ
sonra finans kapitalin tanımını
ve
karakteristiğini ya-
palım.
Hilferding, finans
düstricilerin
faaliyete
kapital
hakkında:
geçirdikleri
kapitaldir"
"Bankaların sahip oldukları
der.
Lenin,
tekeli
ve endoğuran
büyük kapital t e m e r k ü z ü n ü n bu tanıma konulmadığını söyler. Doğrusu da
budur. Onun için Leninizm'e göre, emperyalizmin ta kendisi olan finans
kapitalde şu
karakteristikler ayırt edilebilir:
I- Büyük kapitallerin sentezidir:
nettiği gibi,
ması
Finans kapital, Hilferding'in zan-
bankalarla endüstriciler arasında
değildir.
Serbest rekabetçi
basit bir iş bölümü anlaş-
kapitalist sınıfı,
birbirlerini
karşılıklı ve
devamlı surette tutan çeşitli kapitalist zümrelerinin bir sistemi demektir.
Tekelci
kapitalizmde ise,
ister endüstrici)
bütün
bu zümrelerin kodamanları
(Yani
ister banker,
büyük kapitalistler basit bir sistem değil,
bir sen-
tez halindedirler. Serbest rekabetçi kapitalist sınıfının sistemi, kimya bilimindeki
halitaya
(alaşıma)
benzetilse, finans kapital oligarşisi
bir (bile-
şimdir)
denilebilir. Yani
birleşen
kapitaller zümre
özelliklerini
(yalnızca
banka veya endüstri, yahut ticaret kapitali oluşlarını) korumazlar. Tersine gerek kredi, gerek üretim, biricik bir nitelik başkalaşmasına uğrar. Endüstri veya
banka
geçmiş bulunurlar.
a)
kapitalleri,
bambaşka
biricik bir finans kapital
Kapital ta özünden değişmiştir.
Finans kapital sırf ve yalnız banka
ding'in; "finans kapital
kapitali değildir:
Hilfer-
bankalarındır ve endüstriciler onu sadece "işletir-
ler", sanması saçmadır.
düstrici alt:
haline
Finans kapitalin içinde bankacı üst:
güden, en-
güdülen değildir. Her zümre kapitalinin kodaman mümessil-
leri biricik finans kapitalin ağaları kesilmişlerdir.
Morgan aynı zamanda banka kralıdır da;
Meselâ;
çelik kralı olan
Krup, Ford ve bizdeki Nemliza-
de, A b d u r r a h m a n Naci, Metr Bilyoti gibi kapitalistlerin her tezgahta bezleri bulunur. Yalnız, bu ağaların hepsi de artık gerçek üretimle doğrudan
doğruya ilgili olmak gereğini duymayabilirler. Onların göz önünde bulundurdukları, her yıl avuçlarına girecek olan rant (irad)tır. Alt tarafı, kapitalleri ister bankada, ister endüstride, ister ticarette işlesin, onlara vız gelir.
Rantı
ise,
bankalar toplayıp dağıttıklarından, sırf bankacılar üst gibi
gözükürler. Gerçekte ise, e m p e r y a l i z m çağındaki bütün büyük kapitallerin biricik sentezi olan finans kapital, vardır. Finans kapital içinde, büyük
bankerler, endüstriciler ve büyük tüccarlar gibi
büyük arazi sahipleri de
bulunur. Finans kapital yalnız ekonomiyi değil, kültürü (ilim, fen, ahlâkı)
politikayı (seçimi, devleti) da tekeli altına alır. Yani, o bir âlemdir. Ekonomiden süperstrüktüre:
II- Çelişkileri
üst yapıya kadar bütün sosyal alanlar, onundur.
kaldırmaz, büyütür:
Finans
kapital
de,
bütün te-
kelciliğine rağmen, kapitalizmin iç çelişkilerine bir deva o l a m a z . Ç ü n k ü
Pazar,
kişi
de ve
makine alınan yerlere
mülkiyeti, " y a b a n î " t e ş e b b ü s l e r , tekeller arasında
bağımlılık b a k ı m ı n d a n )
(ilk mad-
çelişkiler kalıcıdır.
Bu y ü z d e n :
a) K ö r d e ğ e r k a n u n u ç e l i ş k i l e r i k a l k m a z : Finans kapitalin gayesi,
kurduğu tekeller s a y e s i n d e d a y a t a c a ğ ı y ü k s e k fiyatlarla, y ü k s e k ka-
zanç elde etmektir. Halbuki fiyatı belli eden arz ve talep kanunu, finans
kapitalin
belini büker:
gücü ile belirir.
dan
Fiyat,
bir metaın maliyet fiyatı ve alıcıların alım
Fiyatları y ü k s e k t u t m a k için, kapitalin bir üretim kolun-
ötekine g e ç m e s i n e engel
oluş,
boşuna
bir gericiliktir.
nunda y ü k s e k fiyatlı şeyler yerine başka şeylerin g e ç m e s i
kel
fiyatlarına
tasında
azalması
bir sınır koyar.
fiyatları
birdenbire
yüzündendir.)
Çünkü,
(Bizde şeker, tuz tekellerinin
indirmeye
mecbur
so-
kanunu, te-
kalmaları,
1935 ortüketimin
b) Kapitalist çelişkileri büyür:
Finans kapitalin aldığı, bir "kartelle-
rin fark iradı" vardır. Fakat bu fark iradı, yukarda söylediğimiz gibi "yabani" denilen t e k e l l e ş m e m i ş teşebbüslerle,
kapitalistlerle,
küçük burjuvazinin)
küçük üretimin
zararına
(yani,
tekelsiz
olarak elde edilir. Yani, fi-
nans kapital daima onları kılıçtan geçirdiği halde, onlarsız y a ş a y a m a z . Bu
bir çelişki. Fakat karteller farkı iradının, büyük kapitalistler ve üretim kolları
arasında
bölüşümü
dengeli
ve
düzenli
olamayacağı
için,
ekonomi
yapısı içinde eşit olmayan gelişme eğilimleri ve ondan doğan dengesizlik
çelişkileri git gide büyür.
c) Kapitalizmi inkâr ediş: Finans kapital emperyalizminin kapitalizmi inkâr edişi, şu iki özelliğinden ileri gelir:
i) Ü r e t i m i n
sosyalleşmesi:
Emperyalizm,
gerçek
kapitalizmdir.
Çünkü onda da özel kişi mülkiyetine dayanan üretim anarşisi ve çelişkiler, kalıcıdır.
Fakat e m p e r y a l i z m d e bir de kapitalist o l m a y a n taraf vardır.
O da, kolektifleşen işin ve büyüyen üretimin, artık kişi mülkiyetine sığamayacak derecelerde
sosyalleşmiş
bulunması
ve
kabuğunu
çatlatacak
hale gelmesidir.
ii) Sınıf çelişkilerinin
keskinleşmesi:
Finans
oligarşisi,
devletten
kültüre kadar, her sahada âzamî sosyal ve politik t e m e r k ü z yapınca, sınıf
çelişkileri, eski serbest rekabetçi kapitalizmde olduğu gibi, demokrasi denilen üstü kapalı diktatörlük cihazının girintili çıkıntılı dehlizlerinde karışık
bir şekil almaktan kurtulur. "Sınıf sınıfa karşı" denilecek şekilde basitleşir.
Hoşnutsuzluk bizzat kapitalist sınıfının saçaklarını saran bir sosyal yangın
gibi genişlediği halde, derivasyon yapılacak, kanalize edilecek hiçbir imkan
bulunmaz.
Finans oligarşisinin emrindeki devlet, çalışkan tabakaların en
ufak taleplerine ve kımıldanışına karşı, yalın kılınç çıkar. Sınıf çelişkilerinin
basitleşmesi ve keskinleşmesi rejimin bütün elâstikiyetini mahveder. Onu,
en ufak bir sallantıda çatırdayarak yıkılacak halde gevretir.
IV
META Y E R İ N E
Emperyalizm
çağında,
başlanır. Bunun sebebi:
yapılan
dışarıya,
KAPİTAL İHRACI
meta
yerine,
kapital
gönderilmeye
1- İç pazarın daralması; 2- Memleketler arasında
g ü m r ü k savaşımlarıdır.
A) İÇ P A Z A R I N D A R A L M A S I :
İç pazarın daralması nedendir? Bu, ya fazla meta arz edilmesinden,
yahut o piyasadaki metaların eksik talep edilmesinden ileri gelir. Emperyalizm iç piyasasında bunların
ikisi de birden olur. Yani hem arz artar,
hem talep eksilir.
I- Meta arzının ç o ğ a l m a s ı : İzafî surette talebin azalmasını ardından
getirir. Meta arzının izafî olarak artması, işin veriminin büyümesi neticesidir. Kapitalizmde işin veriminin (metaların arzını) çoğaltan:
1) Kapitalin
organik bileşiminin yükselmesi 2) İşin şiddetinin arttırılmasıdır.
i) Kapitalin
organik
bileşimi
yükseldi;
demek,
değişmez
kapital
(makineler, ilk madde vesair tesisata yatırılan sermaye) pek çok arttığı halde, değişir kapital (işçi ücreti) az arttı, yani nispeten eksildi demektir. Makineler büyüdükçe, işin verimi, imal edilen eşya kitlesi, yani arz edilen metalar yığını büyür. Ücretler nispeten eksildikçe, işçilerin ve çalışkan tabakaların, büyüyen metalar yığınından satın alabildiği pay da eksilir. Bu yüzden
metaların talebi azalır. Böylece, arz çoğalırken, talep ufalır.
ii) İşin şiddetinin a r t m a s ı : Özellikle makinizmin
ilerlemesi, fabrika
sisteminin kurulmasıyla at başı beraber gider. Emperyalizm devrinde tekniğin - b ü y ü k tekelci engellere rağmen- dev adımlar ile artması ve hele
işin
bilişmek şekilde teşkilâtlandırılması,
yani
rasyonalizasyon,
(Taylo-
rizm, Fordizm) işi çarçabuk şiddetlendirir. Kapitalizmde iş şiddetlendi demek, işin verimi arttı fakat işçinin bu v e r i m d e n aldığı pay eksilir demektir. Yani, gene talep (çalışanların alım gücü) nispeten alçalırken arz (işin
verimi)
yükselmiştir.
Mesela, Türkiye'de teşviki sanayili endüstri işletmelerinde üretimin değeri
1932 de
137
iken,
1933 de
154 milyon
liradır.
İşçi
ücretleri
ise,
1932'de 12,2 iken 1933'de ancak 12,9 milyon lira olmuştur. Yani, işin verimi bir yılda %12,4 artarken, işçinin alım kabiliyeti %6,5 artmıştır (işin veriminin yarısı). Başka deyimle, pazara bir yılda 17 milyon liralık fazla meta
arz edilirken, o metaların aynı yılda artan talebi ancak 800 bin liradır. Yani
bir yılda arz, talebin 21 misli artmıştır. İç Pazar nasıl daralmasın?
II- Meta talebinin a z a l m a s ı : Gene iki sebepten ileri gelir:
1- Tekel
fiyatlarının artması. 2- Paranın züyûflaştırılması (Enflasyon).
a)
Tekel
fiyatları:
Üretimi
tekelleştiren
müesseseler,
kaldıkları iç pazarda " d e ğ n e k s i z " gezerler. Yani, m ü m k ü n
rakipsiz
mertebe yük-
sek fiyatlar dayatırlar.
"Çivi
fiyatları
yükseliyor:
fiyatlar birliği devam
buçuk
kuruşa
kuruşa
Verilen
etmektedir.
kadar satılmaktadır.
satılıyordu."
(Cumh.
bilgiye
Bunun
göre
neticesi
Birlik
çivi
fabrikaları
olarak,
teşekkül
çivinin
etmeden
arasında
kilosu
15
çivi
11
evvel
28.7.1934)
Türkiye tuz tekeli, buhrandan önce 1929 yılında,
186 bin ton tuz sa-
tarak 9 milyon 55 bin lira gelir elde ediyor. Ortalama bir ton tuz 48 lira
demek.
1934 yılında ise 8 milyon 155 bin liralık gelir, yalnız 126 bin ton
tuz satışından ileri geliyor:
meta fiyatlarını yarıdan
1 ton tuz 63 liraya... Cihanda 5 buhran yılı,
aşağılara düşürürken, Türkiye'de tuz fiyatı
he-
men üçte bir (%31.2) yükselmiştir. T u z u n ton başına geliri 5 yılda 15 lira artmıştır. Fakat satışı da 60 bin ton eksiliyor. (Fiyatları %12.5 artarken, satış %30.2 eksilir).
tatistiklere
göre
(935 yerli mallar istatistiği) Hem:
memlekette
125
bin
ton
tuz
"Tutulan is-
harcanmakta"
(Akşam.
14.7.1935) olduğuna göre tuz fiyatının bu oranda artışı hemen sırf iç pazar içindir. İşte, hükümetin, en son gürültülü bir şekilde şeker ve tuz fiyatlarının tekerlenişini
ilânındaki
sırrı
burada
a r a m a k gerektir.
Nitekim
tuz ve şeker fiyatları iner inmez tüketimleri de %20 arttı.
"Ankaralarının
Muhtelif kaynaklardan
inmesi,
tüketimin
bilhassa
köylüyü
köylüyü
sınıfından
bütçeyi
alıcı
sınıfına
başka
kapatmak
için
çıkarılmak istendi.
(Cumh.
ker
pancar
şirketindense,
yordu:
da
bil
1
bir
55.000
temin
ton
gelen
bilgiye
artmasına
"sınıfa" daha
şekerin
sebep
eken
"400.000
takdirde
şekerden
Ucuzluk
Ucuzluk
Bakın
vergisi
alınması
tonluk
beher kiloda
olunabilir." (Cumhuriyet
%8'den
şöyle
lira
1
gazetesi,
nasıl
istenilen
ortalama
100.000
şeker fiyat-
10.VII.1935)
Üç ay sonra
köylüden
göre
olmuştur.
sokuyor.
tüketim
5.11.1934)
"80.000 pancar çiftçisi"
lira
buraya
yirmi
sokmuştur." (Akşam
para pancar resmi alındığı
tüketilen
550 bin
yüzde
15-16'ya
verginin
makul
şe-
gösterili-
bir üründe
tutar.
kuruş
1934'de
Buna
kilomuka-
alınmak suretiyle
2.6.1934)
Şeker,
1932
talarında
37'den
(Toptan
dan
fiyat).
tün
kuruşa
(Cumh.
beri kristal
1935 de
dünya piyasasında
49
kilosunu
Millet Meclisi şekerin
birleşmesiyle
teşekkül
yeni
H.K.)
satılıyor.
2 yıl evvel Alpullu'nun
kuruş
tüketim
Fakat,
bu
masına
de
elde
bal
4
fiyat düşüşü
verginin
şirket
eksilen
vergisi
rağmen
etti."
kuruşa
ne
yapılmış
(8
halinde
kuruş)
fazla-kâr,
olacaktır.
Velhasıl
ve
tüketim
ettiğinden
şirketi aylar-
sosyete
de
"eşsiz
ve
ve
tekeller fiyatı
D'ori,
12
10.8.1935)
fazla
ol-
zıttır:
Ayrıca
Sa-
bir tek
rasyonalizasyonu
örneksiz" şeker
yükselttikçe,
eksiğine...
kârına
yeter.
28'e
alınan
5 kuruştan
tekelin
işletme
"Bü(tröst
şeker
"kilosundan
fiyat inişini izaha
tekelleştirilmesi
ediyordu.
(topluluk)
Şimdi
indirildi." (Ekonomist
azaltılması
ilân
8 kuruş 30 para
dünyadaki şeker kilosunun
gene
Alpullu
resimlerini indirdi.
Şekerin
ne
yıl or-
söyleniyordu
10.7.1935)
yok.
aynı
bulacağı
30 paradan
Anonim
bir fedakârlıktır,
Türkiye'nin
edilecek
kuruş
(Akşam.
bir şey
Türkiye'de
51 'i
1933 başlarken,
bir
ilan
iken,
yakında
36
gümrük
okuyun
Halbuki şirketler için
ve
11.8.1932)
toz şekerin
şirketlerin
5 kuruşa
çıkıyor
talebi
tröstümüze
ile
yağla
alçaltır.
b) Paranın z ü y u f l a ş t ı r ı l m a s ı (enflasyon): 1914'de 1 T ü r k kağıt lirası,
lira idi.
1931 A ğ u s t o s ' u n d a bir altın 912 ve
1935 A ğ u s t o s ' u n d a 931 kuruş eder.
100 kuruşluk bir altın
1928 yılında, Doğu vilayetlerinde 25
kuruş gümüş para
100 kuruş banknot para oldu. (Yani dört senede köy-
lünün elindeki g ü m ü ş para yarı yarıya değerini kaybetti.)
Son zamanlarda resmi kalpazanlığın "ilmî" adı, "mone dirije" "güdülen
nakit" oldu. Şili'nin Peso denilen parası 1931'de 20 kuruş ederken, 1933'de
12,5, 1934'te 5 ve 6 Aralık 1935'te 2 buçuk kuruşa düşürülmüştür.
Enformation
3,10 franktan
enflasyon" (Lu
her hangi
gazetesi
25 santime
28-XII-1934)...
dirije,
şalık" olabilir.
diyor
yani
ki:
(25'ten
"Böylece
2.1/2
İşte
kuruşa)
kapitalizm
"plânlı" ekonomi,
dört senecik içinde
iner.
Hemen
bakî kaldıkça
ancak böyle
bir
bir para
hemen
%90
yapılabilecek
"teşkilâtlı
karga-
Sonra?
Paranın bu suretle enflasyonu (züyûflaştırılması), yani fiyattan düşürülmesi, bütün öteki metaların fiyatça yükselmesi, bu yüzden gerçek iş
ücretlerinin alçalması, yığınların satın alım güçlerinin eksilmesi ve şu halde metalara karşı talebin düşmesi demektir. Enternasyonal Pamuk Federasyonu'nun teknik müşaviri A r n o S. Pearse, verdiği bir konferansta, son
Japon enflasyonu hakkında şunları söyler:
"Japon
önce para
rülmesi,
üretiminin
faktörünü
işçi
yayılımını
arttıran
anmak lâzımdır.
ücretlerinin
düşmesini icap ettirdi." (Le
ve
bütün
Journal
sebepler
Yen
genel
des
(Japon
sırasında,
parası)
masrafların
Natiens'dan,
her
değerinin
%50
(yarı
şeyden
düşüyarıya)
Lu-28-XII-1934)
Bu yüzden Emperyalizm devrinde iç pazar gittikçe mutlak surette daralır.
B) G Ü M R Ü K S A V A Ş I M I
İç pazarın daralması eğilimi karşısında finans kapital ne yapabilir? Şu
üç şeyden birini:
1- Üretimi kısmak: Mademki mal satılmıyor, az üretmeli. Bu, Türkiye'de
pek revaçta
olan
bir metottur.
1933
ilk aylarında
seyahati" yapılırken, yerli basın şu öneriyi ortaya atar:
meydan
vermemek,
[sınırlama]
ihtiyaca
siyasetinin
13.1.1933) A r a d a n
şart
uygun
olduğu
10 gün
imalat
ileri
geçmeden
meşhur "tetkik
"Zararlı rekabete
yapılmak
sürülmektedir."
Bursa'ya
uğrayan
için
tahdit
(Son
Posta
İktisat Bakanı
oda kapitalistlerine şu teminatı verdi:
"Memleketin
nin
ihtiyaçlarını
tatmin
müsaade
etmeği
yapılmasına
Fakat,
edebilen
müesseseler
düşünmüyoruz."
varken
yenisi-
(23.1.1933)
kapitalizm geniş yeniden üretim rejimidir. Yani kapitalizmde
her yıl bir evvelki yıldan fazla üretim yapılır. Onun için üretimi kısmak, tarihin çarkını tornistan etmeye pek benzer. Ondan sonra, Türkiye'de hemen
bütün endüstri metalarında görülen ve şikâyet edilen bir şey olur:
Üretimi
kısmak metaların maliyet fiyatlarını yükseltir. Ve zaten tekel fiyatları ile talebi eksilmiş olan metaların sürümü o zaman büsbütün düşer.
2- İç pazarı
mazsa
elinde
korumak
korumak:
bulundurduğu
gereğini
duyar.
Üretimi
kısamayan finans-kapital,
iç (millî)
Geri
pazarı y a b a n c ı
memleketlerde
k a ç ı r m a m a k için "millî inkişâf'ı t e m i n e y l e m e k ;
kel
kârı elde e t m e k için
piyasaya
arttıran başka m e m l e k e t l e r e karşı
savaşı
denilen
yarış
pazarlar arandığı
başlar.
bir sırada
ortalama
kâr
Her m e m l e k e t ,
G ü m r ü k en-
g ü m r ü k tarifelerini
kendi g ü m r ü k l e r i n i arttırır.
Lâkin
Gümrük savaşımlarının
mevcut
oranını
ileri m e m l e k e t l e r d e te-
hâkim o l m a k kaygısı...
gellerini seddi Çinler gibi y ü k s e l t i r .
hiç ol-
rakiplerine karşı
pazarların
büsbütün
ve e k o n o m i hayatının b o ğ u l m a s ı n a varır. Son evren
Gümrük
sonu, yeni
daralmasına
krizi, bütün kapi-
talist ülkelerin karşılıklı k o n t e n j a n l a r , t a k a s l a r , vs. ile iç piyasayı korumakta
nerelere
kadar v a r a b i l e c e k l e r i n e eşsiz ö r n e k l e r verdi.
g ü m r ü k s a v a ş l a r ı n ı n sonu
za
edilmek
çıkan
istenen
Le Capital
nereye v a r ı y o r ? G e n i ş l e t i l m e k v e y a
Evren
pazarının
mecmuasının yaptığı
retinin h e m e n t ü m ü n ü temsil eden
[değiş-tokuş],
1929'da 68
boyuna
daralmasına.
Bu
çılgın
muhafaParis'te
bir istatistiğe göre, d ü n y a tica-
160 ülkenin yaptıkları m ü b a d e l e l e r
milyar 641
milyon
iken,
1933'de 24 milyar
179 milyona d ü ş m ü ş t ü r . Y a n i iç pazarları k o r u y a y ı m diyen kapitalizm,
dünya piyasasını 5 yılda % 6 5 k ü ç ü l t m ü ş ,
leleri 3'ten
milletler arasındaki
mübade-
1'e d ü ş ü r m ü ş , velhasıl kendisi de d e b e l e n d i k ç e dibine doğ-
ru gittiği bir batağa g ö m ü l m ü ş bulunur.
3- Dış pazar bulmak: G ü m r ü k Fütuhatı y a p m a k l a olur.
Bu
modern
dalkılıçlığın en klasik şekli dampingdir. İç pazarı tekeline alan şirket, yabancı memleketlere maliyet fiyatından daha ucuza mal satar, bundan ettiği zararı kapatmak için de ana vatanında aynı malları ateş pahasına verir. Damping budur. Meselâ T ü r k maden kömürleri, yabancılara 4 T ü r k lirasına, Türkiye'nin Türklerine ise 9 lira 35 kuruşa satılır:
"Demek ki dışarıya
fiyatı
7-8
lira
ortalama
arasındadır.
(Cumhuriyet Gazetesi
Fakat "İhracatı
maz.
4
İçeri
Türk lirasına
fiyatı
ise
kömür
1933'te
9
35
Maliyet
kuruştur."
25.12.1933)
t e ş v i k " denilen
marifet,
Paris'te çıkan E n f o r m a s y o n gazetesi
Odası,
hiç de
bu
kadarcıkla
kala-
1935 yılının ortalarında, t a m
Enternasyonal
Ticaret
aradığı
baş v u r u l a n " c e b r ü ş i d d e t " usullerinden
sırada,
veriyoruz.
lira
gümrükleri
nasihatle
indirme
yollarını
bazılarını
anar:
A l m a n y a , yabancı alacaklılara v e r d i r t m e d i ğ i bloke edilmiş marklarla endüstrisine y a r d ı m
v e r m e k için
parası
ithalâttan
vergi a l m a ğ a
verir.
resim:
Romanya,
vergi alır.
başlar. Stokları
ziraî ürünlerine
Buna
ihraç
karşı A l m a n y a ,
primi
iki misli
m a h v e t m e k l e fiyatı y ü k s e l t e m e d i ğ i n i gö-
ren Kanada, R o m a n y a ' n ı n y o l u n u tutar. "İtalya'da yapılan işlem, bütün
anılanlardan
başka
bir "hususî takas"dır.
İthalâtçılar, ancak ihracatçıla-
ra % 2 0 - 3 0 prim v e r e r e k m e m l e k e t e mal sokarlar ve ilh
" Bütün bun-
lar T ü r k i y e ' d e eskimişlerdir bile. İktisat vekili, g e ç e n l e r d e 30 milyon kadar bloke ihracat dövizi b u l u n d u ğ u n u s ö y l ü y o r d u .
1927'den beri teşvik-
li endüstriye verilen ikramiye, 935 T ü r k i y e bütçesinde 1 milyon 444 bin
lira idi.
14.11.1933'ten beri zeytin, peynir, balık gibi tuzlu nesneleri ih-
raç edenlere,
hükümet,
lâyihanın
maddesine
1.
resmî alınır,
deler harice
zetesi
4.
kilo başına 5 kuruş prim verir.
göre
şekerin
maddesince:
çıkarıldığı
takdirde
kilosundan
"Memleket içinde
tüketim
vergisi
Meclise verilen
kuruş t ü k e t i m
imal edilen şekerli mad-
iade
olunur" ( A k ş a m
ga-
5.7.1935) vs.
Kontenjandan sonra çıkan takas usulü ise,
Evren
4,10
Savaşının vesika ticaretini
andırır oldu:
1932 yılında âdeta genel
İhracat taciri,
sattığının
1/2 kıymetinde eşyayı, kontenjan harici ithal edebilir. Bu hakkını isterse
%35 kârla
başkalarına
devreder.
O z a m a n T ü r k mallarını
hariçte %10
eksiğine satsa, gene % 7 , 5 kâr eder. Bu y ü z d e n fındık fiyatı dünya piyasasında
56 kuruşken, 46, 41
nihayet 33 kuruşa düşer. Yani İtalya'da
%20 ilâ %30'u g e ç m e y e n takas primi, bizde T ü r k i y e ürünlerinin fiyatını
yarı yarıya alçaltması bahasına %35'tir. Ona rağmen, aynı
ayında, takas eşyası
sırasına şunlar girer:
1932'nin son
Halı, tiftik, gül yağı, tütün,
fındık, incir, canlı hayvan, kuş yemi, palamut, kereste, kömürden başka
madenler,
(kömürün
niçin
müstesna
olduğunu
biliyoruz)
afyon,
zeytin
ve yağı, A n t e p fıstığı... daha ne kaldı? Bu metotların neticesi nedir?
"Takas
mukabil,
işinin,
hayatın
çiftçilerin
%25 ilâ
bu
işte
adandıkları
30 pahalandığı
ve
birkaç
yazılmıştır" (Son
tâcirin
kazancına
Posta
gazete-
si, 7.11.1933)
Dış pazar bulmak sonsuz ebedi olsa
kapital
için, önce daima gelgeç olur.
iyi.
Fakat her açılan
dış pazar,
Meselâ damping, g ü m r ü k oyunları
ve saire ile, diyelim ki bir m e m l e k e t piyasası fethedildi. Bu piyasayı çarçabuk saran kapital büyür, daha geniş yeniden üretim yapar. Ve en sonunda fethedilen
piyasa
da
kapitalin
genişleme
hırsını
doyurmaz
hale
gelir. Y e n i d e n pazar a r a m a k zorunluluğu doğar. Ondan sonra, zaten dış
pazar a r a m a k politikası, iç pazar politikasına sıkı sıkıya bağlıdır.
zar a r a m a k eğilimi, daima
iç pazarı
Dış pa-
k o r u m a k tepkisi ile yüz yüze gelir.
Bundan ne çıkar?
Demek kapitalizm ilerledikçe meta ihracı nereye baş vursa bir engele
çarpıyor.
C)
Ne yapmalı? Başka yollar aramalı.
KAPİTAL İHRACI
Kapitali ana v a t a n d a n dışarılara doğru bir iten, bir de çeken iki kategori sebep vardır.
I. Kapitali dışarıya iten sebepler: İç pazarın daralması
bahsinde
gördüklerimizle birlikte, bizzat tekelci kapitalin, gerek üretim, gerekse tüketimde yaptığı olumsuz etkilerdir.
de çalışkan yığınların yoksulluğu
ların s ü r ü m ü n ü azaltır.
Kapital tekelleştikçe, şehirde ve köyartar. Tüketicilerin yoksulluğu,
Kapital tekelleşip büyüdükçe, endüstri
meta-
ile ziraat
üretimleri arasındaki gelişim eşitsizliği çoğalır. Endüstrinin her gün biraz
daha artan ilk madde ihtiyacı, dengesiz kapitalist ekonomisinin ziraatı tarafından gittikçe kapatılamaz olur. O zaman
kapital, yeni sürüm ve ilk
madde kaynaklarına doğru adetâ itilmeğe başlar.
Kapitali, ileri ana vatanlardan geri ülkelere çeken sebepler de y o k değildir. Geri memleketlerde, 1- Kapital, yani rakip, azdır. 2- Arazi fiyatları
ucuzdur. 3- İşçi ücretleri düşüktür. 4- İlk madde fiyatları düşkündür. Bütün
bu ve bunlara
benzer bir çok cazibeli sebepler,
kapitali dayanılmaz
surette memleket dışına çekerler.
Geri memleketlerin gittikçe uyanarak kapitalistleşmeye özenmeleri ve
her gün genişleyen büyük demir yolları gibi inşaat, a n a v a t a n d a n itilip çekilen kapitalin, dışarılara doğru akın etmesini icabettirir: "Paranın kokusu y o k t u r . " Bütün metalardan daha kolaylıkla gümrükleri aşan biricik meta, para (kapital) dır.
II. Şekil:
Kapital hangi şekillerde dışarıya akın e d e r ?
Başlıca üç şekilde:
a) Ödünçler
(İstikrazlar):
Bir
memleket
yabancı
devletlere
ödünç
verdi demek, o devletlerin sınırları içine kapital ihraç etti demektir. Fakat
kapital bu ödünçleri yalnız yukarıda andığımız finans çapulları için almaz.
Ödünç
verdiği
yerden,
ayrıcalıklar şunlardır:
daima
bir
takım
1- Ödünç alan
ayrıcalıklar
da
koparır.
Bu
memlekette büyük işletmeler açma
ayrıcalığını almak; 2- A n a v a t a n d a n metalarını (bilhassa savaş malzemesi şeklinde) ihraç etme imkânlarını genişletmek;
3- Borçlu memleketle,
çıkarına bir g ü m r ü k antlaşması y a p m a k ; 4- Ekonomik ve politik baskı, vs.
b) Banka kapitali g ö n d e r m e k : Ya gidilen memlekette banka kurmak,
yahut oradaki bankalara
iştirak etmekle olur.
c) Sınaî ticarî kapital g ö n d e r m e k : Y a b a n c ı memleketlerde kurulan işletme ve teşebbüsler tarafından
çıkarılmış esham ve tahvilâtı
(hisse ve
borç senetlerini), ana vatan kapitalistlerinin satın almaları ile olur.
Kapital
ihracının
bu
şekillerine dair birkaç örnek:
Japon
dampingine
karşı tedbirler alındığı zaman, Japonlar A d a n a mıntıkasında geniş dokuma
fabrikaları
kurmak
Krup fabrikası
şartıyla,
Türkiye'ye
ödünç
vermeği
ile Türkiye arasında yapılan son
teklif etmişlerdi.
anlaşmaya göre, verilen
ödünce karşılık, Almanya'dan yalnız demir malzeme satın alınabilecektir.
4.8.931 tarihinde, A m e r i k a A l m a n y a ' y a % 4 faizle birkaç yıllık ödünç
veriyordu,
ama
Amerika'dan
şu
şartla:
alacak
ve
Almanya,
Amerikan
buğday,
pamuk ve
metalarının
ham
maddeyi
benzerlerine
damping
yaptırmayacaktır.
"İtalyanlar,
ki borçlarımıza
ya'dan
bize
yapacakları
30
milyonluk
karşılık olarak tutacaklardır.
alınacak eşya
için
H.K.)" (Cumhuriyet gazetesi.
yapılan
vergi
Hayriye'den
antlaşmalarda,
alınıyordu
17 milyonunu
13
kredi olarak verilecektir (yani
kalacak yalnız T ü r k i y e tarafsız olarak yeniden
Tanzimatı
ödüncün
Geri kalan
hepsi
milyon
da,
gene
borca
esİtal-
orada
girecek.
28.8.932)
sonra
ihracattan
1811'de
30
milyon
devletlerle
%12,
ödünç veren
kapitülasyonlar
ithalattan
devletlerle
%5,
yerine
transitten
yeniden
%3
anlaşmalar
yapıldı:
"Bu
anlaşmalar gereğince
%1'i indirilecek,
ve
ithalat
7 sene sonra
transit vergisi dahi
vergisi
%1'de
%1'e indirim
%8,
ihracat
vergisi
karar verilmek şartıyla,
olunmuştur." (Cavit:
İlmi
bu
her sene
da
İktisat
%8'e
c.3,
s.328)
Bu günkü "en ziyade mahzarı müsaide devlet" anlaşmaları, çok kere
böylece borçlu
memleketlerin
başlarına
örülmüş birer çoraptırlar.
1931
ortalarında Fransa, Y u g o s l a v y a ' y a %7 faizli, %87,5 ihraç kıymetli
milyon dinarlık ödünçlerini, şu şartlarla yaptıydı:
1.025
a) Y u g o s l a v y a , ödünç
ödenene kadar "bugünkü vergilerde bir güna değiştirim y a p m a m a y ı
bul
ve
taahhüt
eylemiştir"
b)
Yugoslav
Millî
banka
ka-
nizamnamesi
Fransızların istedikleri gibi değiştirilir. c) Ö d e m e d e n , Y u g o s l a v y a hudutları içinde vergi alınmayacak. (Hâmillerin memleketinde ise alınır). d) Bilançoyu Fransa bankasının özel uzmanı yapar.
III- Sonuç: Kapital ihracının sonuçları başlıca üçtür:
1 - A r d ı n d a n me-
ta ihracını da arttırması (Almanya, Güney A m e r i k a ' y a 25 senede 4 milyar
kapital ihraç etti. Bu sayede ora ticaretinin %46'sını eline aldı). 2- Kapitalist ilişkilerini bütün dünyaya yayması.
yüzünden,
evrendeki
arasındaki
çelişkileri
sömürgelerin
büyültmesi.
3- Kapital ihracındaki eşitsizlik
paylaşılması
için,
kapitalist
ülkeler
V
ULUSLARARASI
NÜFUZ
BÖLGELERİ
I. Tekelci kapital, bir memlekette milli temerküzle iç pazarı zaptettikten sonra, evren içinde uluslararası temerküzlere varır, o zaman:
A- Rekabet eskiden tek tek kapitalistler arasında olurken, şimdi kapitalist devletler arasında alır yürür.
Meselâ:
petrol
ihtiyacını g a r a n t i l e m e k isteyen J a p o n y a , kendi mem-
leketinde petrole kontrol koyduğu gibi, Mançuku'da da 21 Şubat 934 Kanunu ile " M o n ş u S e k i y u " adlı ve %40'ı d o ğ r u d a n , %40'ı dolayısıyla Japonya'ya
ait
(3.5.1935 Lu:
ni
seferber
ne,
milyon yen
kapitalli yarı
Ve
"devletler tarafından
Hükümeti,
kumpanyalarının
bu
memlekette
önemlice
ayrılan
paylar
%25
Doç'un
yavrusu
olan
%10
Japon
Teksas
Korporasyon'a,
(Le Capital
şunlardır:
yükseltilen
kurulacak
iştirak
kumpanyalara
Royyal
resmî bir tekel
kurdurmuştu
Bulletin Quotidien). Derken, petrol şirketleri hükümetleriettiler.
Mançuku
yabancı
5
ettirilmesine
%35
Asiyatik
petrol
karar
Standard
tekeline,
verdi.
Oil'e
Peuroleuma
kumpanyalarına,
protestolar üzeri-
olan
Bu
(Amerikan),
(İngiliz),
%10
%10
Sovyetlere..."
gazetesinden)
B- Bu yüzden uluslar arasında barış ilişkileriyle savaş ilişkileri beyninde [arasında] pek fark k a l m a m a ğ a başlar. Çünkü, sulh denilen zaman dahi g ü m r ü k savaşımları, dampingler, bin bir sömürü şekilleri ile ortalığı savaş alanına çevirir.
1916'dan beri dünya "Barış içindedir", diyoruz.
Hal-
buki Şako petrolleri etrafında boğuşan Paraguay'la Bolivya; Standart Oil
(Amerikan) ile Royal Doç (İngiliz) petrol şirketlerinin birer fedaisi değiller
mi? Büyük tekelci kapital güruhlarının "barış ve barışıklık" içinde yüce seferberlikler yaptıklarına son bir örnek: A m e r i k a n otomobil sanayinin Avrupa'ya taarruzu hakkında Münih radyosu şu haberi veriyor:
"Son
arttırdıkları
günlerde
Amerikalıların,
kaydedilmiştir.
Böylece
Avrupa
yakında
otomobil
General
üretimine
Motors
iştiraklerini
Company
İn-
giltere
ile
yatırmış,
"Bu
bir
Amerika'daki
kapasitesini
Ford şirketi aynı
Avrupa
pazarı
taarruzudur."
üzerinde
(Lu
genişletmek
maksat için
Birleşik
üzere
27 milyon
Devletler
50
milyon
dolar tahsis
otomobil
dolar
eylemiştir.."
endüstrisinin
yeni
23.7.1935)
II. O zaman dünya memleketleri de ikiye bölünür: Zayıflar ile kuvvetliler.
Zayıflar,
yavaş yavaş
kuvvetlilerin
emri
altına
girer.
Kuvvetliler,
kendi aralarında gruplaşırlar. Ve böylece yer y ü z ü n d e koca koca kapitalist güruhları belirir.
Bu tekelci kapitalist güruhları, git gide dünyayı nü-
fuz bölgeleri halinde paylaşmaya başlarlar.
Birkaç örnek:
manya'ya
1886'da
Çelik Karteli, 1884'de dış pazarda İngiltere'ye %50, Al-
%27,
başka
Belçika'ya
%17
memleketlerin
satış
nispeti
tanımak
rekabetiyle çöktü.
üzere
1904'de,
kuruldu.
içine Ameri-
ka'yı, Avusturya'yı, İspanya'yı da alarak, yeniden dirildi. Evren savaşında
söz silâha geçince, gene öldü. 1926'da tekrar kurulan kartelde, evren pazarı şöyle paylaşılıyordu:
İngiltere'ye %43,
%19, Belçika'ya %10,5, elektrik tröstü:
Fransa'ya %19, A l m a n y a ' y a
1900 Krahı, çöküşü (borsa krizi)
olunca, ikişer veya on birer bankalı 7 ilâ 8 elektrik grubu teşekkül eder.
1907'de dünya iki büyük elektrik tekeli tarafından şöyle paylaşıldı: A m e rikan
G.E.C.
güruhu,
Kanada
ile
Birleşik A m e r i k a
devletlerini;
Alman
A.E.G. güruhu: A l m a n y a ile A v u s t u r y a , Rusya, Felemenk, Danimarka, İsviçre, T ü r k i y e ve Balkanları kendine nüfuz bölgesi yapmıştı. 1908'den beri, A . E . G . tekeli 2000 şirketle kaynaşır. Hariçte on bir devlette on iki şirket kurarak 34 mümessil teşkilât bulundurur.
yük fabrika ve d ö k ü m h a n e d e en
Kendisine mahsus 16 bü-
ince elektrik kablolarından, en devleş-
miş uçaklara kadar her çeşit üretimi başarır... Deniz Ticareti:
1903'de 120
milyon kapitalli 9 A m e r i k a n ve 400 milyon kapitalli 2 A l m a n kumpanyası,
eğer savaş olmasaydı, bütün büyük deniz yollarının nakliyatını aralarında
paylaşmışlardı. Savaş oldu. Türkiye'nin
uluslar arası tekellere ve kartel-
lere girişi, ilk ve ham madde üretimleri alanından başlar: Y u g o s l a v y a ile
afyon
karteli,
bir
çok
memleketlerde
tütün
tekelinin
faaliyeti
gibi...
1931'de tütün tekelimiz İngiltere'nin en büyük Barklaps bankasına dayanan 750 bin sterlin kapitalli Codgan İsvestiment Limited İngiliz grubu ile,
T ü r k İş Reji Sigaret Selz Limited'ini kuruyor.
mon, aynı zamanda
Bu şirketin murahhası Si-
Kuzey A m e r i k a ' d a fabrika a ç m a y a talip olan Unitet
Cigars Star şirketinin de, imza yetkili mümessilidir. Güney A m e r i k a ' y a bu
yoldan
üç
yıldır
sigara
gönderiliyor.
Acaba
Amerika
da
bizim
mi?
(14.10.1931)
III- Fakat dünyanın
nomik
bölgeler halinde
böyle büyük tekelci kumpanyalar tarafından, ekobölüşülmesi,
gördüğümüz
gibi
bu
kumpanyalar
arasında hırs ve dövüşü arttırmaktan başka bir işe yaramaz. Onun için, enternasyonal tekeller daima iğreti ve gelgeç bir silâh bırakımdan ibarettirler.
Eşit olmayan gelişme, her gün bozulan e k o n o m i k denge, bu güruh-
ların zaman zaman birleşip dağılmalarını ve asla devamlı bir birlik yapamamalarını gerektirir. T a m anlaşılırken, bir ülkede yeni bir üretim gelişimi, bütün hesapları suya düşürür. Mesela; cihan şeker üretimi, 1930-31
kampanyasında 29 milyon ton (savaş öncesinden
la)
idi.
Onun
11-12 milyon ton faz-
için fiyatlar 1909-1913'de %115 iken, 927-30'da
%42'ye
düşer. (100 kilo şeker 115 mark: 2 kilo şeker 5 kuruş) Bunun üzerine cihan
şeker
kumpanyaları,
1931'de
Chadbourne
sözleşmesini
1931-32'de istihsali 2,8 milyon ton eksik yapacaklardı.
şeker üreticisi
Küba,
Paris Cihan
reddedince, anlaşma yok oluverdi.
Şeker Konferansında
yaptılar.
Fakat, en mühim
üretimi
kısmayı
VI
DÜNYAYI
ÜLKECE
A)
KOLONİ
PAYLAŞMA
BULMAK ZORUNLULUĞU
1850 yıllarına kadar, serbest rekabetçi kapitalizm için s ö m ü r g e çapulu dışında sürekli ve genel bir koloni siyaseti, boşuna masraflı bir "değirmen taşı" sayılıyordu. Tekelci kapitalizm ile birlikte, dünyanın önce ekonomice nüfuz bölgeleri halinde, sonra politikaca sömürgeler halinde paylaşılması neden icabetti? Şunun için ki, gerek kapital ihracı, gerek nüfuz
bölgelerinin
teşekkülü
büyümesi ve
için
saydığımız
şiddetlenmesi,
sebeplerin
biraz daha
kolonicilik siyasetini
gelişmesi,
gerektirdi. Yani,
dün-
yanın koloniler halinde paylaşılması, finans kapitalizmin hem yararlı, hem
zorunlu
bir sonucuydu.
1- Koloni
bulmak faydalıdır çünkü:
I- Kapitalin organik bileşimi kolonide düşüktür. Sırf bu sayede, kapital ortadan fazla bir üstün kâr (surprofit) elde eder.
II- İş gücü ucuzdur:
Kapital ihracındaki ucuz işçiden farkı, koloniler-
de, iş gücünün e k o n o m i k olmayan bir takım tedbirlerle de bedavaya mal
edilmesindendir.
Emperyalizm, gerekince kolonisine istediği yerden kira-
ladığı insanları, sürü sürü getirip yerleştirir. V e y a koloniden başka yere
gitmeyi bütün yerlilere y a s a k eder. Bu suretle, koloni çalışkanlarını adetâ finans kapitalin kaydı-hayatla köleleri haline sokar.
III- İlk ve ham madde kaynakları bulunur.
vatanlarda
ziraat
geriler.
Bu
bakımdan
Kapitalizm ilerledikçe ana
endüstrileşmemiş
sömürgeler,
zahire ve ilk madde ambarı sayılırlar. Sonra, endüstrinin bir çok kollarına
gereken
larının
ilk maddeler,
çok kere
ikliminde y e t i ş m e y e n
bugünkü
nesnelerdir.
ileri
emperyalist ana-vatan-
(Pamuk,
vs. gibi). Bunlar ancak kolonilerden temin olunur.
kauçuk,
şekerkamışı
1933 A l m a n ziraat ver-
gisinde eski sömürgeler profesörü Schnee, verdiği bir nutukta:
"Üretim-
leri
tamamlamak
ürünler
ithal
mürgelere
için,
etmek
ihtiyacı
ekvator bölgesinin
zorunluluğunda
bulunduğunu,
etmiştir." (Cumhuriyet
bölgeden
dolayı,
sergisinin
göstermiş
bu
Gazetesi,
güneyindeki
olduğundan
bir
takım
Almanya'nın
sö-
olduğunu
beyan
2.5.1935)
Nihayet koloni, kapital için kız oğlan kız kalmış bir ülkedir. Orada, daima
umulmadık bir çok ilk madde,
ham
madde ve enerji
kaynakları
bu-
lunmak ihtimali vardır.
IV-
Kapital
ihracına
garantilidir:
Anavatandan
çıkan
kapital,
gittiği
yerde yalnız ekonomice değil, politikaca da mutlak surette hakim olursa,
bu
hakimiyet ona,
belki anavatandaki siyasi
hakimiyetinden daha fazla
tekeller ve imtiyazlar imkanını bağışlar. Bir yere kapital ihraç edildi mi, o
yeri kolonileştirmek, kapitale sağlam bir garantidir.
V- Meta ihracatını arttırır:
Emperyalist bir anavatan (metropol), ken-
di kolonisinin gümrüklerinde oynadığı rolü, hiçbir zaman bağımsız bir ülkede ve hatta kendi ülkesinde bile layıkıyla o y n a y a m a z .
leket az çok kafa tutar.
Bağımsız mem-
Finans vatanında zümre anlaşmazlıkları ve kitle-
lerin direnişi engeller çıkarır. S ö m ü r g e ise, köpeksiz köy demektir. En demagog ve gerici Lord Northklif'in The Dail Mail gazetesi, India Bill (Hindistan
Anayasasına)
"Britanya
sömürgelerinin
birer
birer
elden
çıkarılması sistemi" adını verirken şunları yazıyordu:
"Metropolün
nin
imparatorluk
inkişaf sürati,
sair
müstemlekeleriyle
ecnebi
ne nispetle iki mislidir." "İtalya
disatı
olduğu
ardında
tin
ticaretin
muasır
gibi
kabul
ve İspanya
etmekte
yürüdüğünü
dünyada,
memleketlerle
hakikat
ancak
mümasil
olarak kabul
münasebetiinkişaf sürati-
[benzeyen]
Onlar
etmişlerdir.
himayesinde
gazetesi,
VI- Ekstra e k o n o m i k çapulculuğa
buna
ticaret
ticaretin
gecikmemişlerdir.
bayrağın
pek iyi bilmektedirler." (Kurun
olan
olan
Ve
mümkün
ha-
bayrağın
ticare-
olduğunu
da
18.8.1935)
müsaittir:
Sömürge, tekelci kapita-
lin kanun ve nizam tanımadığı, kayıtsız şartsız keyfi (kârı) için, en kinci
ve hayasızca zulüm ve soygunları mubah bildiği yer, demektir.
Her gün
olanlardan bir iki "alafranga" örnek:
a) Alacağına şahin:
3 Aralık 1934 Fransız millet meclisi celsesinde Pol
Reyno söylüyor:
"Halbuki sömürgelerde
nana
oynanan
pek benzer bir faciadır.
facia
lerine göre satıyorlarken,
biz kolonilere
larından
satın
b)
yüksek fiyatlarla
şu iki tanesini neşrediyor.
Fransa'nın
evren
içinde
piyasasının
mamul Fransız mallarını
almalarını
Kolonizasyon=Alkolizasyon:
A m a n ' d a zorla alkol satan
nedir? Bu
Koloniler mallarını
dayatıyoruz. "(Lu.
"Hindiçini
İradesi"
oyna-
rekabet-
evren
fiyat-
7.12.1934)
adlı
gazete,
medeniyet makamlarının günlük emirlerinden
"Hükümet,
bugünden
ketmesine
karar
almayacak
olan
itibaren,
vermiştir.
her köy,
landırılacaktır."
"Teslim
satılmasın
(altı,
aslında
luluğundadır."
"Vali
(Trifü),
her ay
6200
litre
şerden
bahseder.)
cak
ve
az
alkol,
altı
herkesin
edilen
parası
ve
eden
emreder." (Ve Allahı
fazla
tüketim
yapacak
köyler cezalandırılacaktır." (Lu.
başıları
satılsın,
olarak
ihtiva
alkol
miktarını
ele
tamamen
tamam
nahiyeyi
7 kilo
alkol
sayılacak
ister
çizilidir)
içilmesini
"Daha
tüketen
başına
tespit
kaçakçılık yapmış
edilen
alkol
nüfus
Hükümetçe
tüsatın
cezaister
ödenmek zorun-
vilayeti
taâlâ
köyler
dahilinde,
gibi
hayır
ve
mükafatlandırıla-
3.11.1934)
2- S ö m ü r g e b u l m a k zarurettir:
Emperyalizm devrinde işçinin poperizasyonu (gedikli yoksulluğu); orta sınıfların mülklerinden olmasının şiddetlenmesi ve geniş hoşnutsuzluklarla
birleşince,
yıldırımlarıyla
metropolün
dolar.
(anavatanın)
O zaman,
havası
sosyal
Bir kısım açları, koloniye sürmeli ve oradan gelen
üstün kârla bir avuç
aristokrat işçi satın a l ı n m a l ı .
Ekonomik ve sosyal gerginliği
için
XIX.
başka
yol
yoktur.
Daha
devrim
iç tezadlar Kolonilere derive edilmelidir.
yüz yılın
lantılarını gören İngiliz politikacıları "Koloni
sonlarına
meselesi
hafifletmek
doğru,
karın
işçi
top-
meselesidir",
demişlerdir. Bugün de İndia Bill vesilesiyle Deyli Meyl şöyle yazıyor:
"Şimdiye
memleket
rine
kadar
bu
emniyeti
bağlıdır.
sömürgeleri
ve
derece
iktisadî
bir
siyasî
refahı
Sömürgesiz gelecekte,
elinde
körlüğü
bakımından,
ancak sefalet
bulundukça
gelecek
rastlanmamıştır.
deniz
ve
aşırı
yıkılış
onun
Bu
sömürgele-
vardır.
demektir."
Fakat
(Kurun
13.12.1935)
Mussolini'nin nüfus teorisini sağır sultan bile duydu. O, güya İtalya'ya
sığmayan nüfusu için sömürge ister! A l m a n y a aynı temayı tutturur. 1932
Bükreş
Uluslararası
Parlamentolar
Schnee, T ü r k gazetelerine şu
"Terk
miz
ettiğimiz
vardır.
ihtiyacımız
vardır."
beyanatta
sömürgelerde
Almanya'nın
Kongresi'ne
bir
nüfusu
Alman
âyanından
bulunmuştu.
çok Alman
da
giden
artmakta
ve
bir
çok
bulunduğundan
müesseselerisömürgeye
(1.10.1932)
Biz biliriz ki, sosyal nüfus, sosyal ekonomi imkanlarıyla sınırlanır. Acaba emperyalist memleketlerde nüfus, ekonomi temeline aykırı olarak mı
çoğalıyor? Emperyalizm devrinde
insanların
seksapeli ve tohumları
pek
mi müthiş oldu? Hayır. Durup dururken niçin ana vatan nüfusu "fazla" geliveriyor? E m p e r y a l i z m e batan bir şey mi var? Evet. İzafi fazla nüfus, kapitalizmin
ilk g ü n ü n d e n
beri
mevcuttur:
Ekonomi
meyvelerinin
bir sınıf
elinde toplaşması, çalışkan tabakaların işsiz ve aç kalmalarını gerektirir.
Bu durum, tekelci
ufuneti
[iltihap
kapitalizmin saltanatı altında beterleşir. O z a m a n
birikimi]
dışarıya
devrimi önleyen biricik çare olur.
v u r d u r m a k gerekir.
Sömürge,
iç
sosyal
Bu hal, e m p e r y a l i z m devrinde, anava-
tanda iç savaşı ile devrimlerin kaçınılmaz olduğunu gösterir.
B) S Ö M Ü R G E İLE A N A V A T A N Ç E L İ Ş K İ S İ
Emperyalizm çağında
haline sokar.
kapitalin
merkezileşmesi, dünyayı
bir tek pazar
Bu pazar üzerinde ekonomi gibi politika dahi merkezileşir.
Eskiden bir memleket politikasında bütün kapitalist sınıfı hakim iken, şimdi nasıl, o sınıf namına bir avuç finans kapitalist hakim olmuşsa; Tıpkı öylece, dünya politikasında da, serbest kapitalizm zamanında büyük küçük
bir çok bağımsız devletler varken,
emperyalizm
zamanında
artık düveli
muazzama denilen birkaç büyük devletin, astığı astık kestiği kestik olur.
En küçük devlet ve milletler, gittikçe en büyük kapitalleri tekellerinde tutan büyük devletlere dama taşı hizmetini görerek teb'alaşırlar. O zaman,
yer y ü z ü n d e birkaç " m u a z z a m " ve birbirlerine âdeta zıt büyük emperyalist devletlerle, derece derece bağlı, tabiiyet derece ve çeşitleri başka başka olan bir milletler ve devletler hiyerarşisi
büyük bir emperyalist devlet sanki
kurulur.
lokomotif olur;
Her zincirin başında
vagonları, yani
öteki
devletleri dünya politikası meydanında ister istemez peşinden sürükler.
Ufak
millet
ve
devletlerin
bağımlılık dereceleri
maktır. Başlıca üç çeşit bağımlılık sayılabilir.
de
basamak
basa-
1) Koloni (müstemleke), 2)
Y a r ı m koloni, 3) Bilhassa bağımlı ülkeler.
1- S ö m ü r g e :
anavatanın
kayıtsız
Transvaallara,
gibi)
ihtiyacı
naklarını
ve
şartsız
Hindistan'dan
Emperyalizm
madde
G e r e k politikaca ve gerekse e k o n o m i c e ,
devrinde
şiddetlenir.
emrinde
olan
Avustralya'ya
kapitalin
Bunu
en
emperyalist
memlekettir.
kadar
uzanan
(Fas'tan
memleketler
t e k e l c i l e ş m e s i ve a n a v a t a n ı n
iyi g i d e r e c e k yol,
ilk
ilk m a d d e kay-
k o l o n i l e ş t i r m e k olur.
2- Yarı Sömürge: Koloniden sonra gelir. Buranın ekonomi politiği, emperyalist devletlerin oyuncağıdır.
Eğer ekonomiden ayrı bir politika tasav-
vur edilebilirse, deyin ki, o da yarım sömürgenindir. Yarım koloni, henüz
kolonileşmemiş, fakat kolonileşmek üzere olan
Kolonileşmeyişi,
kendi
direnişinden
çok
bir memleket demektir.
"muvazenei
beyneddüveliye"
[uluslararası dengeler] yüzünden yani birbirlerine rakip devletlerin onu yutmaya sıra geldiği vakit nasıl paylaşacaklarını kestiremeyişleri ve birbirlerinden çekinmeleri sayesindedir. Eğer koloni: Bir kuzudan her emperyalist devletin aldığı bir et parçası, demekse, yarım koloni, yüzülmüş, kasap çengelinde asılı, fakat henüz kime ne kadar düşeceği belli olmayan koyun sayılabilir.
Ondan
her gün, önüne gelen
açık göz,
bir parça
koparmaktadır.
("hasta
adam" diye mirası beklenen eski Osmanlı İmparatorluğu ile, İran, Çin gibi.)
Meselâ, Osmanlı İmparatorluğu "bağımsız" bir saltanattı.
Fakat kendi
başına ne bir vergi, ne de bir gümrük siyaseti güdebilirdi. Maskesiz gezen
ecnebi finans kapitalinin
çiftliği sayılırdı. Yalnız
1292
(1881)
Muharrem
kararnamesi ile kurulan düyunu umumiye saltanatı, imparatorluktan şunları çekip alıyordu. 1- "Altı resim" denilen (tuzdan ava kadar) 6 çeşit vergiyi; 2- Gümrük tadilatıyla elde edilecek geliri, 3- Kazanç vergisini; 4- T ö m beki vergisinin 50 bin lirasını;
5- Bulgaristan'ın, Şarkî (Doğu) Rumelisinin
ve Kıbrıs'ın gelir fazlasını; 6- Ayrıca Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan'dan
pay; 7- Nihayet (1854-55, 71-77) ödünçlerine bedel, tekmil Mısır vergisini... Ziraî ihracat mahsullerinin bilfiil veya dolayısıyla;
önemli taşınım ve
ulaşım yolları (postadan şimendifere kadar); büyük ticaret kapitali v s . hep
Kozmopolit ecnebi kapitalinin emrinde ve tekelinde idi.
3- Bilhassa tabi (uydu)
memleketler:
Bunlar görünüşte müstakil,
hakikatte başlıca ekonomi sahaları mühim surette ecnebi finans kapitalinin
eline
geçmiş ve
bağlanmış
birer
dolayısıyla
politikada
tebacıktırlar.
Ama,
o finans
"millî"
bir
kapitalin
müstakil
arabasına
[bağımsız]
hükümet varmış? Daha iyi y a . Ecnebi kapitali,
masraf edip de boş yere
ordu
diyerek,
ve
memur
besleyeceğine
"müstakilsin"
o
masrafı
da
bağımlı memleket halkına yüklemiş olur. Dünyada ne kadar tabi memleket varsa, o kadar da tabiiyet şekli vardır. Meselâ, Cenubî [Güney] A m e rika'da: Nakliye ve muvasala
işletmeleri,
İngiliz finans
[ulaşım] vasıtaları, büyük ticaret ve ziraat
kapitalinin
tekelindedir.
Portekiz:
İki yüz yıl
müddetle İngiltere " h i m a y e s i n i " satın almak için, İngilizlere meta ve kapital ihracı imtiyazlarıyla, liman ve muvasala vasıtalarını sunmuştur. Küçük memleketlerin
"Üç
caretlerinin
%64'ü
niçin büyüklere bağlandıklarına bir başka örnek:
İskandinavya
ancak
Büyük
memleketi
%8'ine
ziyette
bulunurlar.
tekmil
ticaretlerinin
Bu
ancak
manya'dan
yaptıkları
tekiz
birçok
hiçbir
tir.
vakit
Merkezi
memleketleri
bu
dört
ve
%1
Litvanya,
ilâ
%24
Cenubî Amerika
memleketler
Amerika
arasındaki
temsil
ilâ
ile 47 arasında
devletleri
ticaret
(Nikaragua,
mıntıkavî
arasındaki
%24
gelir.
benzer bir
ticaret
va-
mübadeleleri,
eder.
iner çıkar.
pakt
misali
AlPor-
İberya
paktı
%12'sine
Kostarika,
ve
İspanya,
aktedilen
mübadelelerinin
[bölgesel]
buna
ti-
ihracatının
Almanya'dan
%48.7 arasında
arasında
Honduras,
tekmil
Danimarka
%26'sı
Estonya)
%5.2'sini
ihracat
mücadeleleri,
faraza
ithalatının
memleket
yaptıkları
ithalât
ticaret
Halbuki,
gider
(Letonya,
Halbuki İngiltere'ye
ve
erişir.
Britanya'ya
Batlık devletleri bloku;
arasında
erişmemişSansalvador)
daha
göze
çarpıcıdır:
masına
temsil
Bu
memleketler
arasında
gerçek
karşılıklı
ticaretleri,
tekmil
rağmen,
eder.
Bilâkis
lerinin
%51.8'i
ristan
arasında
memleketler
ile
Birleşik Amerika
%72.4'ü
yapılan
arasındaki
birliği
ticaretlerinin
Devletleri'nin
arasında
anlaşma,
gümrük
değişir."
birbirlerinin
yaptığı
"İtalya
ilişkiler
üzerine
yapacaktır." (Wiener Wirtschafts
Woche,
Lu-28,
ticaret-
Avusturya-Maca-
muhtaç
elbette
ol-
%1 'ini
ithalat,
ile
ürünlerine
ekonomik
yapılmış
ancak
geniş
olan
bir
bu
tesir
XII.935.)
Bu koşullar altında İskandinavya ve Batlık Devletleri İngiltere'ye; İberya, merkezi ve Güney Amerika Memleketleri Birleşik Amerika'ya, nasıl tabi olmasın? Artık o zaman, evren siyaseti sahasında büyük devletler laz takaları gibi önden giderler, küçükleri balıkçı kayıkları gibi arkalarından bir
"semti meçhule" (bilinmeyen bir semte) doğru sürükler götürürler!.
Eskiden de küçük memleketler büyüklere tabî olmaz mıydılar? Olurdular
ama,
o
bağımlılık,
gerek
nicelik,
gerek
nitelikçe
emperyalizmdeki
bağımlılıktan farklıdır. Nitelikçe, bugün, finans kapital tabiiyeti vardır; nicelikçe bugünkü tabiiyet evrenseldir, bütün dünyaya yayılmış bir sistemdir.
Bundan önce, finans kapital sömürgeciliğinin anavatandaki işçi-patron
çelişkisinden ileri geldiğini görmüştük. A c a b a sömürge vs. diye bin bir çeşit tabiiyet zincirleri yaratan emperyalizm, bu sayede çelişkileri hafifletebilir mi? A s l a .
Çünkü,
istilâcı
memleket a)
m i y i çarçabuk parçalar ve şiddetli
ratır.b) Yerli
yüksektir.
işçinin aldığı
S ö m ü r g e d e k i "tabiî ekono-
proleterleşme,
işsizlik, yoksulluk ya-
ücret gayet az iken, tükettiği
malların fiyatı
Bu sebeple, hayat ateş pahası kesilir. c) Emperyalist ordu ve
idaresinin, bir de "işgal masrafı" vardır. Bu masraf alınacak vergiler ve resimlerle, koloni halkına ödetilir.
Bu suretle, anavatanda tutuşan yangın, sömürgeleri de ateşler. Sömürge ile anavatan çelişkisi patlak verir. Ve bundan, sömürge isyanları,
millî kurtuluş hareketleri doğar.
C)
EMPERYALİSTLER ARASINDAKİ ÇELİŞKİLER
Emperyalistlerin, soygun yapacağız diye gerek kendi başlarına, gerek
insanlığın başına açtıkları belâlardan birincisi İşçi-patron çelişkisi, ikincisi
s ö m ü r g e - a n a vatan çelişkisi ise, üçüncüsü de, dünyayı paylaşma uğruna
birbirleriyle tutuşan emperyalistler arasındaki
1- Dünya
paylaşılır:
Daha
çelişkidir.
1900 yılında yer y ü z ü n d e
paylaşılmadık
yer, A m e r i k a ' d a %77,5, A s y a ' d a %43,5 idi. Y e n i d e n paylaşmak için başka bir yıldıza seyahat etmek imkânı da yoktur.
2-
Dünya daralır: Yeni
Pazar yok.
İyi
ama,
bari eskileri
kaldı
mı?
Hayır; eskiden mevcut pazarlar da günden güne tıkanır. Dünyanın altıda bi-
rini tutan Sovyet Rusya'da ve 900 milyon nüfuslu Çin eyaletlerinde, Sovyetler Devrimi derebeylik artıklarıyla birlikte kapitalizmin de kökünü kazıdı.
Proletarya devrimine dayanan yarım sömürgelerin millî kurtuluş hareketleri, millî burjuvazilerini korumak kaygısıyla, yabancı kapitaline kendi pazarlarını kapattı (Türkiye gibi). Nihayet sömürgelerde kızışan isyan hareketleri, sömürgeciliği astarı yüzünden pahalı bir işe çevirmek üzere olur.
3- Y e n i
Emperyalistler
memlekette,
pazar
isterler:
Sömürge
politikası,
her
kapitalizmin erken veya geç uyandığına göre, er veya geç
gözükür. İngiltere 1860 ile 1880 arasında bir s ö m ü r g e imparatorluğu oldu. Fransa ile A l m a n y a , sömürge y a ğ m a s ı n a
sinde yetişirler. Ya
İtalya
ile Japonya
19.yüzyılın son yirmi sene-
gibi ziyafete en
geç kalanlar ne
yapsınlar? Onlar da s ö m ü r g e istiyorlar.
4- Eski Emperyalistler: Ellerindekinden bir parçacığını veremezler mi?
Ne gezer!
Kendileri "muhtacı himmet bir dede"dirler. Çünkü, tekelci kapi-
talizm ilerledikçe (bir yandan, devrim ve isyanların yaralarına tuz biber ekmesi yetişmiyormuş gibi), öte yandan eldeki pazarların alım kabiliyeti düşer ve eski emperyalistler de, her gün biraz daha fazla sömürge isterler.
Bu "kısır d ö n g ü " nedir? S ö m ü r g e eşitsizliğidir. 49 yılda anavatanın bir
buçuk misli
sömürge edinen
toplamından
3,5
katı
Fransa, A l m a n y a
fazla
sömürgeye
ile Japonya
sahiptir.
sömürgeleri
"Bu
daire-
i f a s i d e " nereye varır? Madem ki, bende var sende yok, dönüp dolaşıp
hep aynı
yeniden
noktaya:
1- Bir müddet silahlanma yarışı;
2- Sonunda evreni
paylaşmak için savaş...
Gerek silâhlanma, gerek savaş, kapitalizm için bir kaçınılmazlıktır. Lenin'in
bir burjuva
generalinden
barışın şiddetlice d e v a m ı n d a n
bir harp değil
naklettiği veçhile:
başka
"Kapitalizmde savaş,
bir şey değildir." Barıştaki
rekabet
midir? Lâkin, e m p e r y a l i z m devrinde, savaş (sömürge bir
"zarurettir" derken söylediğimiz suretle) büsbütün günün
meselesi olur.
Hitlerizmin ve Rayhbank'ın ruhu olan Şaht, 935 Königsberg panayırında,
işçi ve devrim meselesiyle, silâhlanma arasındaki bağlılığı şöyle anlatır:
"İşsizliği
ramı
kaldırmakta
gerçekleştirmek
en
için,
çok
geleceği
yararlı
görülen
ipotekledik..."
silâhlanmadır.
(Lu
Bu
prog-
23-VIII/935)
Gerçekten, buhran içinde biricik işleyen ve kâr getiren endüstri, savaş
endüstrisidir. Japon dampingi, Japon askerî casusları sayesinde genişlemiştir. Ve Mussolini,
işsizlerin tazyikinden, ancak on
binlercesini
Habeş
yaylalarına sürmekle kurtulacağını ummakta değil mi?
Emperyalizmi savaşa sürükleyen bu iç sebepler, dışarıda, emperyalistler arasındaki rekabeti de kızıştırır. Özel mülkiyetçi rekabetle fiyatlar o kadar düşer ki, en sonunda rekabet imkânı kalmaz olur. Finans kapital: Boy-
kot, yüksek himaye, gümrük savaşımı yüzünden z o r b a z u y u
[pazu gücü]
ve militarizmi, o da rakip emperyalistler arasında savaşımı kışkırtır:
Evren Savaşı:
a)
Bir yanda A l m a n y a
Çin'de (Japonya, İngiltere, Rusya);
ya); Afrika'da
(Fransa, İtalya),
koloni
ister ama,
karşısına,
Garbî [Batı] A s y a ' d a (İngiltere, Rus-
Rusya'da
(Fransa, İngiltere,
Belçika) ve
ilh. Çıkar. b) Öte yanda İngiltere: Dünyanın 1/4'ünü kaplamakla bile doymamış,
kara A v r u p a
aşırı
zaptetmeğe göz dikmiş;
bir demiryoluyla
İstanbul-Kahire-Kap yolunu
Fransa demirlerini işletmek için A l m a n y a ' n ı n kö-
mürlerine s u l a n ı r , derken, bir kızılca kıyamet:
Finans kapital uğruna 36
milyon 279 bin 915 insan kurban gidiverir.
Harpten
sonra:
Dünya
ikiye
bölündü.
Bir
tarafta
sosyalizm
(S.S.C.B.), öbür tarafta k a p i t a l i z m . Sovyetlere karşı emperyalist siyaset
büyük bir kararsızlıktır:
dampinglerden
Kâh A r k o s
suikastlara,
Papa'nın
baskını,
Mançuri
aforozlarına
provokasyonu
kadar taarruzlar;
ekonomi anlaşmaları, Cemiyeti A k v a m ' a ç a ğ ı r m a k gibi
ve
kâh
ricatlar yapılır.
Kapitalizm dünyasının bu çelişkili hareketi, kendi içindeki zıtlıklardan
ileri gelir.
Emperyalistler birçok zıt cephelere ayrılırlar.
Bir tarafta galip-
ler, öte tarafta m a ğ l û p l a r . Galip emperyalistler de ayrıca, savaşın sonucundan
memnun
olanlarla,
olmayanlar diye
ikiye
bölünürler.
Muazzam
devletler (İngiltere, A m e r i k a , Fransa, J a p o n y a ) karşısında, öteki memleketlerin
bağımlı veya s ö m ü r g e oluşları arasında pek fark kalmaz.
savaşının
Evren
bitişi, yeni bir savaşlar serisinin, yani yarım s ö m ü r g e ve millî
kurtuluş hareketlerinin,
başlangıcı oldu.
Bugün: Cemiyeti A k v a m k u m p a n y a s ı n a rağmen, sömürge isteyen Japonya, Mançuko'ya saldırdı;
silâhlanmak isteyen A l m a n y a , Cemiyeti Ak-
vam'dan çekildi; Habeşistan'a sulanan İtalya aynı yolun üstündedir. Muazzam devletler arasındaki şeker renk ilişkiler şöyledir:
gece dünyanın
İngiltere: Sömür-
1/4'ünü tuttuğu halde, üretimi, hemen hiç sömürgesi bu-
lunmayan A m e r i k a ' n ı n 1/2'si kadardır. Onun için iki devlet, Çin'de, Güney
A m e r i k a ' d a , Kanada'da ve petrol, kalay, kauçuk gibi meseleler için dünyanın
dört bir tarafında,
bıçak bıçağadırlar. J a p o n y a :
Çine
karşı
kurt,
A m e r i k a ' y a karşı kuzu olmaktadır. Fransa: Eski dostu İngiltere'yi uçaklarıyla
bir günde küle çevirebileceği için, İngiltere, eski düşmanı A l m a n -
ya ile deniz anlaşması yaptı. Fransa petrol için Sovyetler'e ve Türkiye'ye
el uzatırken, İtalya'yı İngiltere'nin bel kemiği olan Hindistan yolu (Malta,
A d e n boğazı) üzerine çullanmağa kışkırtır ve Irak petrolü için A k d e n i z siyasetinde faal o l u v e r i r . Bunun sonu nereye varır?
Y a m a n casusluk ve y a m a n silâhlanma militarizminden, yeni bir Evreni paylaşma savaşına değil mi?
VII
KAPİTALİZMİN ÖLÜM
Emperyalizmin,
geberen
büyük belirti vardır:
kapitalizm
çağı
ÇAĞI
olduğunu
bize gösteren
iki
1- Tekelciliğin teknik gelişime engel olması (gerici-
lik), 2- Finans kapitalist oligarşisinin üretimden kopukluğu ve iratçı devletin tufeyliliği
A)
(soysuzlaşıp çürüme).
Ü R E T İ C İ G Ü Ç L E R E ENGEL O L U Ş
Serbest rekabetçi kapitalizmde, ferdi eleman sosyal elemana galip olduğundan, gelişim, üretim anarşisi ve buhranlar içinde vukua gelirdi. Emperyalizm
devrinde
şedit
inkişaflara
[şiddetli
gelişmelere]
rağmen
aynı
anarşi, üretici güçleri b ü y ü m e k t e n alıkoyar. Yani, üretici güçlere karşı engeller
çıkarır.
Nasıl?
Meseleyi
bir
ekonomi
politik,
bir
de
militarizm
bakımından gözden geçirirsek, şunu anlarız:
1. E k o n o m i politik b a k ı m ı n d a n gericilik:
Emperyalizmde
iki
üretici
güçlerin
gelişmesine
karşı
koyan
gericilikleri,
kategoride toplayabiliriz:
i- Genel olarak kapitalist ilişkileri, teknik gelişime aykırı düşer.
Bugün
bütün üretim motorlaşıyor ve kimyalaşıyor. Motora yakacak, kimyaya cevher bulmak lâzım.
Halbuki, enerji ve ilk madde kaynakları, çok kere millî
sınırların ötesinde, rasyonel olmayan şartlar altında tedariklenir. Elektrik,
hudutları en geniş mikyasta
hiçe sayarak, üretimi organize etmek ister;
500 kilometreye kadar olan mesafe içinde her şey elektrikle işleyebilir. Fakat, şahsî mülkiyet, sosyalist olan elektriğin bu yayılmasını, teşkilâtçı kabiliyetini, yer yer parçalar. İstenildiği gibi elektrik tesisatı y a p m a k , ancak
mülk sahiplerinin
rızasıyla olabilir.
gelişen bir otomobilcilik var:
(Mülkiyetle tekniğin zıddiyeti).
Bugün
Fakat, eski büyük nakliye kapitalleri (şimen-
difer, t r a m v a y vesaire) otomobilin ucuz ve elverişli hizmetini daima kırmaya bakarlar. Otomobiller gibi, yıldırım süratli uçaklara da bir memleketin,
beş memleketin
hudutları dar geliyor.
Bu tekniklerin
dünyadır. (milli sınırlarla tekniğin zıddiyeti)
hududu
bütün
bir
ii- Özellikle tekelci
kapitalizm,
üretici güçlerin gelişimine engel olur:
Bugün evren bir ekonomi sistemi olmuştur. En rasyonel ve insanlığa elverişli üretim, ancak evren ölçüsünde yapılacak bir iş bölümü ve cihan ekonomisinin şuurluca teşkilâtlandırılması
ile mümkünleşir. A n c a k o zaman,
üretici güçler ve teknik, görülmedik bir hızla kanatlanır. Halbuki ne görüyoruz? T o p l u m u n ilerlemesine, ahenkleşmesine ve teşkilâtlanmasına karşı
Tekelci kapitalizmin katır inatlı ayak direyişini... Çünkü emperyalizm:
a- T e k n i k t e ilerlemenin düşmesidir:
E m p e r y a l i z m d e kapitalin organik
birleşimi büyüdüğü için, hem yeni icatlardan, hem rekabetten kaçınılır.
Bir icat,
rir.
Bu
bir üretime yatırılmış koskoca
sebeple, tekelci
kapitalin değerini sıfıra
kapitalistler işlerine g e l m e y e n
[yeni buluş] sahiplerinden satın alarak mahv veya
ederler.
E m p e r y a l i z m d e rekabet kalktıkça,
daha
icat ve
indiriveihtiraları
bir müddet hasır altı
ucuza
mal
e t m e k için
üretime yeni alet ve usuller s o k m a k hırsı azalır. Her iki sebeple de, sosyetenin teknik ilerlemesi sakatlanır.
yayılmasına engel olur.
elektrik parasından
Pazarı tekel
altına almak, tekniğin
(Meselâ, İstanbul elektrik şirketi, her ay yakılan
maada, tesisat masrafı, saat parası, yer altı
gibi şeylerle İstanbul
halkını
mak cesareti
Tüketimin
kalır!.)
kısmak dediğimiz şey,
haraca
bağladıkça,
daralması,
üretimi
e k o n o m i k bir irticadan
parası
kimde elektrik kullandurdurur.
başka
Üretimi
nedir? A v r u p a ' d a
evren savaşından beri t e k n i k 2 misli büyüdüğü halde, ancak 1/3'i işler.
Dampingler üretimi
b-
Ekonomide
öldürür.
denge
düşmanıdır:
Toplumda
ahenk,
ancak
üretim
araçları endüstrisiyle, tüketim araçları endüstrisi arasında uygun dengeli
bir üretim kurulmasıyla olur.
Halbuki üretim araçları üretiminde organik
bileşim daha y ü k s e k ve tekelcilik ileri olduğundan, e m p e r y a l i z m terakki
ettikçe, toplum ekonomisinin
surette
branşları
arasındaki dengesizlik de müthiş
büyüyor.
c-
Sosyal
teşkilât
sanır.
Halbuki
iş tersinedir.
düşmanıdır:
Herkes
Çünkü, tekelin
tekelciliği
bir teşkilâtçılık
hikmeti vücudu, vasatiden
[ortalamadan] fazla kâr etmek o l d u ğ u n d a n , " y a b a n i " işletmeleri ortadan
kaldırmamak, üretim anarşisini d e v a m ettirmek, tekelci kapitalizmin baş
vazifesidir.
Emperyalizm
devrinde,
söylediğimiz
gibi,
üretimin
bütün
dünya mıkyasında [ölçüsünde] makulleştirilmesi, teşkilâtlandırılması icab
eder. Tabii
(iklim, toprak) ve sosyal
(endüstricilik,
ziraatçılık) farkları,
her memleket arasında geniş bir karşılıklı tabiiyet ( e n t e r d e p a n d a n s ) yaratır.
Ona
içine
büzülür.
rağmen,
Otarşi
her memleket g ü m r ü k savaşımlarıyla,
denilen
şey,
her memleketin
kendi
her ihtiyacını
kabuğu
kendi
sınırları içinden üretime kalkışmasıdır. Bütün bu eğilimler, üretici güçlerin evreni teşkilatlandırma isteğiyle, taban tabana zıttırlar.
2. Militarizm b a k ı m ı n d a n :
Emperyalizm, her şeyin silâh
kuvvetiyle halledildiği bir genel
buhran
devridir. Stalin, emperyalizmin savaşçılığını şöyle kanunlaştırır:
a- Yeni
ilk madde kaynağı ve pazar bulunamaz;
eskilerini zorlamak
lâzım. b- T e k n i k bereket, memleketler arasında eşitsiz bir gelişim yaratır.
c- Onun için milletler arasındaki denge, devir devir parçalanmaktadır (devâsa
savaşlar).
Emperyalizmde,
kapitalizm,
bir otofaji
(kendi
kendini y e m e )
illetine
tutulur. Şöyle ki:
aa) Barış zamanında: Birçok genç, silah altına alınınca, gürbüz işgüçleri işsizliğe ve (askerde aç, çıplak durulamayacağına göre) hazır yiyiciliğe
mahkum edilir. Gayet prosper (genlikli) bir harp sanayi açılır ve insanlığın
hiçbir sosyal ihtiyacına karşılık gelmeyen bir zehir zemberek üretimi yapar.
Nihayet iş o raddeye gelir ki, (bugünkü Almanya'da şaheserlerine rastlandığı
gibi) bütün emperyalist endüstri şubeleri, günden güne askercileştirilir.
bb)
Harp z a m a n ı n d a :
Emperyalizm,
insanları yalnız işsizliğe,
hazır
yiyiciliğe m a h k û m etmekle kalmaz: Ya ölüme sürükler (iş gücü azalır); ya
sakatlar (bunlar topluma yük olurlar.) Endüstri, baştan başa harp endüstrisi haline girer. Ekonomi, erkânı harbiye kulislerinden idare olunur. Üretilen şey ise: Bol bol barut dumanı ile kan ve ölümdür. Yalnız bir avuç imtiyazlı
kapitalist güruhu,
harpten
zenginliği dillere destan olur.
büyük kazançlar edinir.
Zıpçıktı
Fakat bu zenginlik de yalancı
harp
bir görünüş-
tür. Savaş biter bitmez, balon gibi sönüverir. Geriye, teknik ve e k o n o m i k
derin bir boşluk ve yıkıntıdan başka bir şey kalmaz. Bir tarafta finans kapitalin
kârı,
öbür
tarafta
militarizmin
katmerleşen
sırması,
halk
yığınlarının yoksulluğu ile alay eder.
Üretici güçlerin
koyan, toplumun
gelişmesine şahıs mülkiyeti ve millî sınırlarıyla
karşı
ilerleme, a h e n k l e ş m e ve plânlaşmasına d ü ş m a n
olan,
nihayet insanlığı demir, ateş kan
mahşeri içinde ezen emperyalizm, git-
tikçe şaşkınlaşır. Artık kapitalizmin prensip ve gayesi kalmamıştır.
Mese-
lâ, bankaların endüstriye karışmasına, eskiler aleyhtardırlar; yeniler, bunu bir zaruret sayarlar.
Neticede iş olacağına varır. Yalnız bütün finans
kapitalin söz birliği olduğu bir nokta vardır. T e k n i k ilerleyişi d u r d u r m a k .
Bu irticaı en güzel formüle eden Hitlerizmin finans başbuğu Şaht'tır. Yukarıda geçen son nutkunun bir yerinde şöyle diyor.
"Büyük
bir gazete,
hatta
bu
ellif,
astımın
olduğunu
ilerleyiş
tık nefesçe
(nefes
zanneder
ekonomi
darlığı
yolunda
olsa
bile,
illetinin)
görünüyor!"
(23
teknik
ilerleyişleri
zaruri olduğundan
ekonomi
için
VIII.934)
takibetmenin,
bahsediyor.
bir münebbih
Mü-
[uyarıcı]
Evet, e m p e r y a l i z m artık bir tıknefes rejimidir.
Bunu rakamla g ö r m e k
için, bugünkü Sovyet rejimi ile kapitalizmi karşılaştırmalıdır.
Ziraatta: Yeni bir teknik kullanmaksızın, yalnız sosyalist üretim
todu
sayesinde,
bugünkü
Sovyetlerde,
ekim sahası yarı yarıya
me-
artıyor.
Halbuki, İngiltere topraklarında kapitalizm ilerledikçe, tarlalar, av ve koşu yerine çevrilir (bir yılda 13 milyon sterlin koşu masrafı yapılır). (Lordlara spor, leydilere kürk lâzım.)
Endüstride:
ka'da
1924 ile 27 yılları arasında elektrikleşme nispeti, A m e r i -
%181, A l m a n y a ' d a
%241,
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri
Birli-
ği'nde % 6 0 0 artmıştır.
Millî gelir: İngiltere'de, kapitalizmin en
ilerleyici çağı olan
1862 arasında, vasatî %6 nispetinde artmıştı.
1842 ile
Harika sayılan artış ancak
1855 ilâ 1858 yıllarında görülen %20 nispeti idi. Halbuki Sovyetlerde millî gelir T r o ç k i z m orostopolluluğuna rağmen senede vasati % 2 4 artmıştır,
ve artıyor.
B) TUFEYLİLİK S O Y S U Z L A Ş M A VE
Emperyalizm,
toplumların
ÇÜRÜYÜŞ
bir rejim şeklidir.
hayatıyla, emperyalizmin
zerlikler vardır.
leti çürür;
çürüyüp dağılan
üstün
Onun
için, yıkılmış
hayatı arasında
birçok ben-
Emperyalizmde üstün sınıflar tufeylileşir ve onların
dev-
işçi sınıfı içinde bile soysuzlaşan tabakalar görülür.
Üstün sınıfların tufeyliliği:
Birkaç büyük kapitalist, gerçek kapital-
le farazî kapital arasındaki farktan çıkma müessis kârları ve idare tahsisatları sayesinde, dividantların çoğunu eline geçirir. Fakat bu müthiş kazançları
alanların
üretimle olan
bağlılıkları,
her gün
biraz daha
kopar.
Üretimin finans ile endüstri fonksiyonları birbirinden ayrılır.
Finans oligarşisi,
ö m r ü n d e g ö r m e d i ğ i ve adını
işitmediği
işletmeler-
den kâr bekler. Üretim için lâzım gelen zihin işinin, 30 yıl öncesine nispetle,
bugün 9/10'u aylıklı
vardır:
Rant
(irad)
m e m u r l a r a yaptırılır.
yemek.
Zaten
eski
Kapitalistin tek bir işi
ticarî seziş de
ölmüş,
yerine
(monopol dehâsı) denilen h e g e m o n y a geçmiştir. T o p l u m içinde kıymetlerin tevzii
[dağıtımı] s p e k ü l a s y o n l a olur;
küçük mülkleri toptan
çapula
için, bütçeden fazla olarak 1
listler ancak kısa v a d e
dolunca,
finans
kapital
ile
uğratır.
keyfî kararlar ve hava oyunu,
Meselâ
Hitlerizm,
harp
buçuk milyon mark masraf yaptı.
kredi verdiler.
parasını
istedi.
1935
O
Kapita-
başlangıcında, v a d e l e r
zaman
istikraz
küçük tasarrufları,
alıverdi.
milyonlarca küçük A l m a n t a s a r r u f l u s u n u n parası yerine,
sandıklarda
birer kâğıt parçası yatıyor.
ile
Hitlerizm,
sandıklarındaki
Şimdi
28 yıl vade
hazırlığı
mecburî ö d ü n ç diye
Meydanı bu kadar boş bulan oligarşi nasıl yaşar? Satılık kadın avcılığı
ve bir nevi yeni derebeyliği andırır debdebe ve sefahat içinde.
"Sert
uçlar kralı,
milyonlar babası
mayı şöyle
hemen
böyle.
bu zat,
uçlarını
hoyratın
Görünüşte,
ertesi gün
Daily
ayakkabıların
olan
en
sertleştirme
biri...
Gazetesi
biliyor,
ele geçirilmez kadınların
mesele tamamdır." (Övr.
Expresse
muhteridir.
Okumayı
21
muharriri,
VII.
Birçok
ama,
önüne
yaz-
çıkar
ve
1935)
Amerikan
matbuatında
finans
ağası olan Hörst'ün şatosuna yaptığı harika seyahati şöyle tasvir eder:
"M.
Hörst,
lerini aldırır.
gördüm.
de
çok kere
Ben
muhtemel hadem
otomobil
üzerinde,
ağanın
çepe
ve
ya
doğru
açıyor;
lar var:
güyü
leketlere
tenvirat
mahsus
üstünden,
kilometre
yemek
sesinden
lâzımsa
türlü
kızlar,
Fakat
masa
daha
etrafı
örtüsü
radyo
parası
lira)
bir-
malikanesi-
geçiliyor.
Ko-
kapıyı
avlu-
ağırlığı,
bir mertek kapıyı
tekrar ka-
hacet bile yok...
Üç hat tel ör-
fanuslu
lâmba
60
hatırlatıyor.
kilometre
girince
iki
turşu
masa
kavalye
Hörst,
tepenin
çevrili.
1500
üzerinde
Yemekler
Hepsi de pijamalı
kıyafetinde
kabartmaları
yerde,
gördüm.
bulunuyordu.
iskemleleriyle
direkleriyle
ile sıcak mem-
uzunluğundaki
orta
delikanlılar meydaTavan
Rivyera
görünüyor.
kili-
Duvarlar
kaplı.
kâğıttan. "
Böyle bir finans ağasının A m e r i k a ' d a n A v r u p a ' y a
sterlin (200 bin
Birbirinden
Yabani hayvan-
bahçesini
azizlerin
ve
bir tepenin
Hörstün
kapılardan
bir
"Dikkat!
bulunan
sonra
bayraklarla
başka
Salona
ve
kilise
üzerinde
eden
yuvarlak
uzanan
hepsi
ettim.
örgü,
birisi
uzun
yazılmış
uzaktan
ve beyaz mermer cephe
görüyor.
reçel
fark
tel
için,
Oldukça
sözler
Ve
otomobilin
ihtarlara
Montekarlo
boyunca
için.
şu
okunuyor:
etrafı,
[aydınlatma]
37
ve
sonra
bir levha
tehlike!" Bu
Masanın
halılar
bastıran
geçtikten
şöyle
getirilmiş,
kıymetli
hareket
arazisini
ne
kumral
çıktılar.
Elektriklerle
Şatonun
Okyanus
meselâ
bir çok
üç sıra
bahçe,
karelik
için
arasında
konulmuş
araba
sonra
aşabilir?
Bu
üzerinde
üç otomobil
birisi kendim
"Hörst Hacienda".
bir merteği
Yayalar için
kim
çevrili.
na
ile
yatırılmış
Ondan
için,
pırıl pırıl ışıklatılmış şatosunu
muteber davetli-
beni bekleyen
[hizmetkarlar]
sonra,
çevre sarıyor.
patıyor.
çıkınca
valizim)
haşemim
gördüm:
mesafe
üzerine
bir uçak göndererek,
Gara
(bir küçük
yolculuğundan
kaç kilometre
lun
gittimdi.
Birisi eşyalarım
aydınlatılmış bir levha
ni
Hollvood'a
trenle
masraf yaptığını ve bu
olduğunu, Varga
kaydeder (12
bir geçişte
masrafın
milyon
20.000
3.000 sterlininin
işsizin
aç
kaldığı
Amerika'da).
Devletin ç ü r ü y ü ş ü 1- Renten fitaat (Endüstrici devletin yerine geçen:
iradcı devlet). Kapitalizmin ekonomi hayatında olduğu gibi, politi-
ka hayatında dahi dejenere oluşunu gösterir. Emperyalist devlet, kendisinden
mal
alikıran
alacaklardan
baş
ziyade,
koparandır.
para verip de
Türkiye,
Osmanlı
borçlu
ettiklerine
borçlarına
karşı
moratoryum
yapınca, emperyalistler Ağrı Dağı isyanını kışkırttılar. Neden? Çünkü meselâ, İngiltere'de dışarıya yatırılmış kapitallerden gelme irad,
milyar iken, 1928'de 11,1 milyar olmuştur.
1889'da
1
1865 ile 1898 yılları arasında
millî gelir 9 misli artmıştır. Nihayet, İngiliz iradçılarının geliri, dışarı ticaretinkinden 5 kere fazladır!
2- E m p e r y a l i z m e
savaş d e m e k kâr d e m e k olur.
Vergiler artar.
Kapital yatırma imkânları genişler. İşleyen fabrikalar, muharebe sayesinde
bol
siparişler alırlar.
Düpon'de
Nemur şirketi,
1914 ile
1918 yılları
arasında 30 milyar franklık sipariş alıyor (vasatî her yıl alınan sipariş, şirketin kapitalinden fazladır). Müthiş kârın, yalnız bir milyar 400 milyonuyla General Motors aksiyonu alınır. Şirket sahibi, âyan anketine şu cevabı
veriyordu:
"Bu
letlerin
temettüler Amerikan
zararına
elde
hükümetinin
zararına
değil,
sırf ecnebi
dev-
edilmiştir."
3- Y a b a n c ı ve aylıklı asker: Bunu tekel kârı ile sömürgecilik mümkün
kılar.
İtalya
işsizlik ücreti
mukabilinde ücretle asker topluyor.
Her
ölenin ailesine de 3.000 liret (şimdiye kadar 3 milyon) veriyor. Genel savaş,
s ö m ü r g e çocuklarının
katliamı
oldu.
Çanakkale'yi
Hintliler zorladı.
İtalya Habeşistan'ı Eritrelilerle f e t h e t m e k i s t i y o r . Özetle:
Kadim impara-
torlukları çöktüren bu eleman, emperyalizmin de içine işlemiş bulunuyor.
4- Politika a d a m ı : Hep satılmış sosyalistlerden seçilir. (Ebert, M i lran,
Briyan,
Laval,
Mac Donald,
Loit Corc,
Hele geri
m e m l e k e t l e r d e herhangi
sosyalizm
süprüntülerinden
içinden
Mussolini,
derlenir.
Bu
hal,
kapitalizmin
a d a m y e t i ş t i r m e z hale geldiğini ve a n c a k sol
tunabildiğini
Pilsudski
gibi.)
bir politika ve e k o n o m i adamı,
hep
artık kendi
d e m a g o j i l e r l e tu-
gösterir.
5- Bürokrasi: Eski demokrasinin yerini şiddetle tutar. Finans kapital,
soygununu d e v a m ettirmek için, en maskara oyunlara başvurur.
sâl: A m e r i k a n âyanına hükümet bir kanun gönderiyor.
siyon y a p m a k lâzım.
Derhal,
Bir mi-
Kanuna obstrük-
Luizyana diktatörü sıfatıyla,
Eylül
1935'de
öldürülen Huey Long, söz alır. 1 buçuk libre üzüm, yarım libre peynir, 15
kadeh
süt yiyip
içerekten,
tam
15
buçuk saat
(85
kongre sahifesiyle,
4500 dolar masraflı) bir tıraş eder. Hem ne tıraş. İşte o " m ü h i m " nutuktan
birkaç cümle:
"Gene
yağı
satın
bay
reis,
aldım.
20
santim
İstiridyeleri
derinliğinde
yakaladım.
bir
tava
Bay
reis,
ile
10
icabettiği
litre
domuz
kadar
ya-
kaladım
ve
bir bezin
istiridyelerimi
şünden
iyi
üstüne
temizlemeğe
kızartılır.
lunuyordum."
Ve
yaydım.
başladım.
Yıllardan
Sonra,
Bay
beridir ki,
bezi şöyle
reis,
bir
ben
bu
bir ırgaladım,
kuşun
hakikati
katısı
ve
söğü-
keşfetmiş
bu-
ilâh...
 y a n d a n bir adamın sözü kesilemeyeceğinden, tabiî bu uzun tıraş yüzünden kimse söz alamıyor ve kanun ertesi sefere kalıyor. Zaten maksat
da b u . (Lu 12. VII. 935) işte, artık, finans kapitalin parlamentolarda konuştuğu
herzeler.
İşçi S o y s u z l a ş m a s ı : Emperyalizm tekel kârı ve s ö m ü r g e fazla kârı,
aşırı
kârı
elde
ettikçe,
işçi
sınıfını
bölmek ve
parçalamak
için
yollar
araştırır. Bu yollardan başlıcaları:
1- A m e l e aristokrasisi: İşçilerin parlak, dolgun ücretli, oy sahibi ve
teşkilât idarecisi, gayet azlık bir üst tabakası,
burjuvazi tarafından satın
alınır (tradünyonistler v.s. gibi). Geri kalan büyük kalabalık, adsız proleterler
kitlesidir.
Emperyalizm,
bu
alt
tabaka
ile,
üst
aristokrat
işçi
arasında daima bir zıddiyet y a r a t m a y a çalışır.
2- G ö ç m e n işçi: Kapitalizmde, ziraatçı ülkelerden endüstrici ülkelere
ucuz yabancı
işçi akını görünür.
Emperyalizm alt ve üst tabaka
işçileri
arasında olduğu gibi, yabancılarla yerli ameleler arasında da e k o n o m i k ve
politik farklar yaratır. Ta ki, proletarya p a r ç a l a n s ı n . Geri memleketlerde
şiddetli finans kapital
inkişafı, y a m a n
sınıf farklılaşmasını
icabettirdiğin-
den, ve endüstri inkişafı da, bu açıkta kalan iş kuvvetlerini ememediğinden, daimi ve müzmin işsizler ordusu adeta lümpenleştirilir. İş bulmak bir
nevi imtiyaz olur. Rüşvet, iltimas, hatta daha iğrenç yollar işe karıştırılır.
İşçi sınıfı bu yüzden de ayrıca soyulur ve ezilir. Böylece proletaryanın bir
nevi "köprü altı" paryaları zümresi meydana gelir.
3üretici
Emperyalizmin
olmayan
işçiyi
soysuzlaştırmaya
işçilerin
günden
1925'den 29'a kadar üretici işçi
güne
özenen
artması:
temayülü
İngiltere'de,
153 bin eksildiği halde, üretici olmayan
işçi 739 bin kişi artmıştır. İsviçre'de üretici olmayan işçinin artışı %20'den
%50'ye çıkmıştır. A m e r i k a ' d a
1921
ile 27 yılları
arasında
üretmen
işçi
sayısı 517 bin kişi eksilmiştir. Emperyalizm, sefahat ve lüks hayatla birlikte çoğalan üretici olmayan proleterleri uşaklaştırarak, üretici proleterlere karşı çıkarmak ister.
VIII
SOSYALİZME
GEÇİŞ
"DOĞUM"
A)
ÜRETİCİ GÜÇLER, ÜRETİM İLİŞKİLERİYLE ÇELİŞİYOR
Karl Marx: " E k o n o m i Politiğin T e n k i d i n e Girişiş" adlı eserinin önsözünde der ki:
"Toplumun
masında,
kileriyle,
kileri
maddi
o
zamana
yahut
ile,
üretici
üretim
ilişkilerinin
tezat haline
demek olan
bu
devrim
açılır.
çağı
buklukla
bütün
gelirler.
ilişkiler,
o
güçleri,
kadar içinde
şimdi
Ekonomi
koskoca
gelişimlerinin
olgunlaşa
hukukî
tabiri
Bir zaman
o
gelişime
temelinin
geldikleri
iliş-
mülkiyet
iliş-
olurlar.
az
aşa-
olan
üretici güçlerin
engel
bir
üretim
demek
değişmesi,
üst yapıyı
herhangi
mevcut
gelişim
O
şekilleri
vakit,
çok yavaşlık
sosyal
ve
ça-
altüst eder."
İşte e m p e r y a l i z m devrinde, kapitalist üretim ilişkileri ile üretici güçler,
tam
böyle bir tezat haline düşerler.
ifadesi,
Kapitalist üretim
Kapitalist şahıs mülkiyetidir.
güçler, bu
mülkiyet kabuğunu
ilişkilerinin hukuki
Emperyalizm devrindeki
parçalamak istidadını
üretici
her gün biraz daha
geliştirirler, yani sosyalleşirler. G ö r d ü ğ ü m ü z gibi, kapitalistler kâr avı peşinden koşarlarken, ister istemez üretim araçlarını merkezileştirir, üretici güçleri büyültürler. Büyük üretim, bir esnafın üretimi gibi kişicil (işin)
değil,
kolektif emeğin
(işin)
yalnız bir fabrika ve hatta
eseridir.
Fakat
işgücünün
sosyalleşmesi,
bir memleket içinde değil, tüm evren
içinde,
bir y a n d a n kapitalist ilişkilerini y a p a r k e n , öte y a n d a n iş bölümünü de evrenselleştirir.
Gerek tekniğin gelişimi, gerek ekonomi
yüzünü
biricik bir pazar,
toplum
haline sokar.
her tarafı
ilişkileri, t ü m yer-
birbirine karşılıklı olarak tâbi
bir tek
Birkaç örnek olay alalım:
1- Kapitalizm üretimine temel hizmetini gören kömür, buhar, şimendifer gibi belli başlı üretim güçleri, yeni kuvvetler tarafından devrime verildi.
Kömürün
rasyonel ve daha tasarruflu
kullanılışı,
kömür tüketimini
zaten
azaltırken, petrolün kömür yerine geçişi, kömür madenlerine yatırılmış büyük kapitalleri
uçurumun
kıyısına
getirdi.
Sık sık kurulan
milli ve
ulus-
lararası
şimendifer kongreleri,
demirden
bir yolun
disiplini
içinde
koşan
nakliye vasıtasının, lastikli otomobil, ve kanatlı tayyare karşısında düştüğü
ikinci dereceliğe bir çare bulamıyor. Elektrik her gün biraz daha fazla buharı
üretimden
kovalıyor:
Almanya'da
sanayi
muharrik
kuvvetinin
[sanayide kullanılan enerjinin] %50'si, Amerika'da %75'i, elektriktir. Türkiye'de teşvikli sanayide muharrik kuvveti elektrik olanlar,
1932'de 41,7
iken, 1933'de %43,3'e çıkar. (Yağ, benzin ve saireli motor nispeti de aynı
yıl içinde %17,5'dan %20,5'a yükselir):
Otomobil ve uçak,
Petrol her memlekette bulunmaz.
milli sınırlara sığmayan acar vasıtalardır.
anadan doğma sosyalisttir:
Bir kuvvetli santral, dünyadaki
Elektrik ise,
birkaç küçük
devleti elektrikle besleyecek derecede geniş üretim yapar ve o nispette de
ekonomiktir.
(Kapitalist mülkiyet ve sınırlarının teknikle zıddiyeti.)
2- Gene e m p e r y a l i z m devrinde, elektrikle yan yana, devrimci bir kimya endüstrisi alır yürür.
Kimya sayesinde sun'i ilk maddeler (ersatzlar):
Azot, ipek, kauçuk, küherçile ve saire elde edilir. Kömürün yerini gaz, demirin yerini çimento ve beton tutar. O zaman her yerde endüstri kurma
imkânları artar. Klasik kapitalizmde ise, bazı ülkeler dünya atölyesi halinde idiler.
(Kapitalist üretimin e v r e n s e l l e ş m e s i . )
3- Evren ülkelerinin birbirleriyle olan e k o n o m i bağlılığı, yıldırım çab u k l u ğ u y l a artıyor.
re
iken,
1931'de
milyondan,
Demir yollarının
100.000
uzunluğu,
kilometreye;
g e m i l e r i n tonajı
1914'de 31,5 milyona çıkar.
Binnetice
careti
1800'de 1 buçuk milyarken,
cihan
b u h r a n ı n d a n önce 1929'da 68,6 milyarı
Pazar
1840'da 7.700 kilomet1831'de
5,2
[sonuçta], cihan ti-
1913'de 41 buçuk milyara çıkar, ve
bulur.
( E v r e n i n biricik
haline g e l m e s i . )
4- Serbest rekabetçi
kapitalizm
zamanında
her memleket endüstrisi,
kendi ziraatında yetişen ürünlerle halihamur olurdu.
Fransız ipekli doku-
macılığı ipeği Fransa'da, İngiliz yünlü dokumacılığı yünü kendi adalarında
bulabilirdi.
Fakat,
endüstri
büyüyüp genişleyince, tabiî ekonomi
parça-
landı. İlk ve ham maddeleri millî sınırların dışından arayıp bulmak mecburiyeti hasıl oldu. İtalya'da endüstri var, maden yok; Fransa'da maden
var, y a k a c a k yok.
yetişir.
Pamuk, kauçuk gibi,
Kapitalizmde ziraat üretimi
ilk maddeler iklimini
bulursa
izafî ve mutlak oranlarda
iyi
azaldıkça,
zahire ihtiyacı büyür. Zahire ise her yerde bir yetişmez. Bütün bu sebeplerle, cihan ülkeleri birbirlerine muhtaç olurlar.
birbirlerine
(Bütün m e m l e k e t l e r i n ,
karşılıklı-tabi oluşları.)
Cihan ekonomisinin en rasyonel ve en verimli bir şekle sokulması için,
her
yerin
istidadına
landırmak lazım gelir.
göre,
sosyal
üretimi
evren
ölçüsünde
(İş b ö l ü m ü n ü n e v r e n s e l l e ş m e s i . )
teşkilât-
Bu ve bunlara benzer şeylerle anlıyoruz ki, bugün iş s o s y a l l e ş m e k tedir. E m p e r y a l i z m çağında her gün biraz daha genişleyen devlet kapitalizmi
bile,
bu zaruretin
kapitalistçe ifadesinden
başka
bir şey değil-
dir. Hatta yapılan savaşlar, evren e k o n o m i s i n i n devlet sınırlarını aştığını
göstermiyor
mu?
Sosyalleşme
ve
enternasyonalleşme,
(teknik ve ekonomi)
sahasında
kalmıyor;
sınıfı),
ihtiyaçlar
bile
fikirler
"1913'de
935).
ve
büyük Britanya'nın
Bu
nüfusu
yalnız
evrenselleşiyor,
2,5 milyon
mal çıkarma
kişi eksiliyor." (Lu.
ne y a p a r ? A d e t a
işçi
biricikleşiyorlar.
nüfus nereye gidiyor? Dünyanın dört bir yanına.
z a s y o n , yani, seri
şeyler
bizzat insanlar (bilhassa
insan
30
XI
Standardi-
ihtiyaçlarını da
yeknesaklaştırır; aynı z a m a n d a üretimin verimini de arttırdığı için, geniş
sürüm sahası ister, dünyayı sarar. G ö r ü y o r u z ki, bugünkü üretici güçler gelişebilmek için,
yeniden sosyal
tabiiyetlerine uygun
Pazar haline
gerek "yurt
içinde",
gerekse
bir surette teşkilâtlandırılmasını,
gelen
bir uluslararası
yeryüzündeki
"evrende"
üretimin
memleketlerin
karşılıklı
iş bölümü yapılmasını
ister.
kapitalist ilişki ve çelişkileri
Biricik
aynı
za-
manda genelleşir. Üretim güçleri ve iş sosyalleşir. Halbuki üretim ilişkileri, yani şahıs mülkiyeti ve devlet sınırları, üretim güçlerinin o genel
eğilimi
ile taban t a b a n a zıttırlar.
Ferdi, şahsî bir ç e m b e r olarak, üretim
güçlerini s ı k m a k ve b o ğ m a k isterler.
B) D E V R İ M G Ü Ç L E R İ Ü S T Ü N D Ü R
T a r i h t e ne z a m a n
üretici güçler üretim ilişkilerine zıt geldiyse, top-
lumda mutlaka bir değişiklik o l m u ş t u r .
E m p e r y a l i z m de böyle bir tezat
çağı o l d u ğ u n a göre, bu zıt tezle antitezin (üretici güçlerle ilişkilerinin)
çarpışmasından
ölüm
lizm
mü
çıkacak
olan
değişiklik
o l a c a k ? Hem d o ğ u m ,
sentezi,
hem ölüm:
bir
doğum
Kapitalizm
mu,
bir
ölecek, sosya-
doğacak.
Üretici
güçleri
fetişleştirmeyen
Marksizm'e göre;
toplumda
tekniğe
can ve hareket veren insandır. Sınıflı toplum üretici güçlerinin istediğini
v e r e c e k veya v e r m e y e c e k olan şey, sınıflar arasındaki dövüştür.
yalizm içinde:
yen
Devrimci güçler grubu;
kuvvetler grubu
mihrace ve
zümreleri
Emper-
Bir, üretici güçlerin t o p l u m u g ö t ü r m e k istediği yeri özlebir de, o yeri kendisine mezar sayan gerici
o l m a k üzere,
mandarinden,
iki
ordugâh vardır.
silâh fabrikasına
sinesinde toplayan finans oligarşisi
sömürge, geri, bağımlı
kampı;
derebey,
gerici
öte yanda
sınıf ve
bütün
küçük memleket halklarından fakir köylülere ka-
dar evrende ezilen ve soyulanların
çi sınıfı) o r d u g â h ı .
Bir yanda,
kadar bütün
hepsine öncülük eden proletarya (iş-
I- F i n a n s Kapital
İrticaı:
Nerelere
kadar varabilir?
Bu,
bir teorik
(nazarî), bir de pratik (amelî) olarak iki bakımdan aranabilir.
a- Teoride: M a d e m ki, tekelcilik bir nevi dünyayı sarmaktır. A c a b a bir
gün,
bütün dünyanın finans kapitalistleri
birleşemezler mi?
lizm adlı
saçmayı
evvelâ
" a c a b a " oportünistlerin
nazariyeleridir.
çürütür.
toplumda
benzer.
Bu
Halbuki,
müthiş biricik bir tröst halinde
meşhur S ü p e r e m p e r y a -
Bir kere, genellikle Marksizmin felsefesi,
Tekelcilik ilânihaye
[sonsuza
sırf evrim
hiç
olacak,
dek]
devrim
bizzat kapitalizm z a m a n ı n d a
bu
büyüyecek demek;
g ö r ü l m e y e c e k demeye
bile,
serbest rekabet,
bir
müddet büyüdükten sonra, kendi zıddı olan tekelciliğe d ö n m e m i ş midir?
Onun
için m o n o p o l c ü l ü ğ ü n de biricik bir cihan tröstü y a r a t m a d a n önce,
yeni yeni keyfiyetlere (niteliklere) atlaması, umumî bir kanun hükmündedir. Su bile
100 dereceye kadar ısınmağa t a h a m m ü l eder, ondan sonra
galeyan başlar. Saniyen [ikinci olarak], insan iradesi " s u d a n " değildir. Kitlelerin
hareketi ve temayülü,
proletaryanın
sınıf dövüşü, finans oligarşi-
sinin ideali karşısında armut t o p l a y a m a z , elbet ona karşı çıkar ve çıkıyor.
Daha sonra, özellikle süper emperyalizmin saçmalığını gösteren şey;
Leninizm'in
kapitalizmde tespit ettiği, eşit o l m a y a n gelişim kanunudur.
Kapitalizmin, evrenin dört bir yanında başka başka tempolarla gelişmesi,
öyle çelişkiler yaratır ki, bütün evren emperyalistleri üstünde bir emperyalizm tasavvuru, pratikte ham hayalden
başka
bir şey değildir.
Eşit ol-
mayan gelişim, değil bir süper emperyalizmi, hatta az çok devamlıca bir
anlaşmayı
bile
imkânsız kılmıştır.
Bugünkü
politika dünyasında
istikrarsızlık ve sık sık toplanıp dağılmalar,
A k v a m " topluluğu
vası
buna delildir.
bile, düne kadar birkaç emperyalistin
görülen
Bir "Cemiyeti
h e g e m o n y a yu-
iken, kısa z a m a n d a Japonya'yı, Almanya'yı attı ve Sovyetleri içine
aldı.
Şimdi
luluğundan)
gene ortalıkta
çan
çalıyor:
çekilmek üzere!" (Kurun
"İngiltere'nin
mesini canavarca
bizden,
Afrika
15.
güneşi
"İtalya uluslar sosyetesinden (topIX.
935)
altında
bir hareket sayıyoruz." (A.A.
bir
17.
Mussolini
şöyle diyor:
toprak parçasını
IX.
esirge-
1935)
Yani, dünkü müttefik, bugünkü " c a n a v a r " düşman!.. Onun için süperemperyalizm, s ü p e r o p o r t ü n i z m i n s ü p e r i l l ü z y o n u n d a n
başka
bir şey
değildir.
Emperyalistler
arasındaki
çelişkiler
tükenmez.
Halbuki
emperyalist
devlet çerçevesi içinde de aynı çelişkiyi buluruz. Meselâ, barış zamanında
sınıf çıkarı
bakımından, sömürgelerin endüstrisiz ve geri kalmaları, ana-
vatan için bir zarurettir. Halbuki, aynı a n a v a t a n d a k i finans kapitalistlerin
ferdî menfaatleri
bakımından,
kapital
ihracı
bir zarurettir. A n a v a t a n d a n
koloniye kapital g ö t ü r m e k ise, koloninin, endüstri sahibi oldukça, anava-
tan endüstrisine karşı kafa tutmağa başlanması neticesine varır. Demek,
kapitalizm kapitalizm olarak kaldıkça cibilliyeti iktizası
süperemperyalizm
b- Pratikte:
Bugün enternasyonal finans kapitalin
bir irtica metodu var:
işçi
baş v u r d u ğ u son
Üretici g ü ç l e r e g e m v u r m a k . Bu uğurda emper-
yalizmin yaptıkları: Tekniği tahrip etmek,
yabancı
[karakteri gereği],
bile ilânihaye gidemiyor.
gelmesine
engel
olmaya
ürün
ve
stoklarını yok etmekten
otarşiye
kadar
çeşit
çeşit
aykırılıklardır. Fakat, bizzat burjuva basını, bu tedbirlerden hiç birinin tutmadığını boyuna itiraf eder. Meselâ şöyle bir teklif ortaya atılır:
"Haddinden
sindeme
fazla
sahipleri
idi? Zaten
fazla
gelen
bol
lehinde
bu
makine
kullanılacağına,
iğleri işletmeden
bir
yapılıyor
alıkoyarak,
tâviz sistemi
ve
faraza
hatta
dokuma
tahrip
teşkilâtlandırmak
endüstrimizi
kurtaracak
endüstri-
ederek-
münasip
olan
da
işlet-
olmaz
mı
budur. "(Infor-
mation, Paris, Lu, 9 - X I - 9 3 4 )
Fakat, otarşi t e m a y ü l ü tenkit edilirken, yukarı ki teklife de şöyle cevap verilir:
"Bazıları
sanıyorlar.
cet
ekonomik
Herkes
kalmayacak.
nizması
Hey
bir ülkeye
edecek? Diyelim
kat
Ruhr'un
tecerrüdün
kendi
kendine
mübarek
bize
basitlik!
muhtaç olacakmış.
ki,
Lankaşayr,
üretimi
nerelere
şu
yetecek
Ya
Britanya
kadar
bahtiyarlık
çağını
ve
komşularını
Her
memleketin
bu
ülkenin
getireceğini
kıskanmağa
endüstri
sınırlarını
imparatorluğu ile iktifa
yayılacaktır."
(New
ha-
meka-
kim
tespit
etsin.
Republic,
FaNew
York, Lu, 28-XII. 934)
Yani:
Bir kapitalist tekniği yakınca, ötekileri de y a k m a z l a r ve emper-
yalizmde sınırlar er geç z o r l a n m a k mecburiyetindedir.
"Yer yüzünde
2 milyon
arpa,
25
400 bin
26.700
milyon
50
memlekette
kişi açlıktan
vagon
kilo
kahve,
et,
tutulan
göre,
ölmüştür." "Aynı yıl içinde
285 milyon
fiyatları
istatistiklere
kilo şeker,
26
yükseltmek düşüncesiyle
1
1934
yılında
milyon
vagon
milyon
yok
kilo pirinç,
edilmiştir."
(Ga-
zeteler, 7. VI. 1935)
İstanbul'da
"Torik
geçecek,
fiyatı
kurulacak bir birlik şunu yapacak:
25
ve palamut
muamelâta
vaziyet
5 kuruştan
edecek,
fazla
nize dökülecektir." (Cumhuriyet gazetesi,
aşağı
balık
14.
IX.
düşerse,
çıkarsa
birlik
faaliyete
bunlar tekrar de-
1935)
Bütün bu "plan"lar, insanları aç öldürmekten başka bir netice verebiliyorlar mı? Hayır.
Parisli L'Economie Internationale,
muvaffakiyetsizliğin
sebebini şöyle anlatıyor:
"Apaçık bir surette belli olan
kontrolsüzcesine
gelişmeye
boşunadır." (21.
XII.
1934)
bir şey
bırakılırken
varsa,
o
pazardan
da,
başka
stokları
yerde
geri
üretim
çekmek
Ecnebî iş eline engel olmak da böyle:
"...İstenen
tahditler
kimselerin
nispetinde,
memlekete
cihan
terakkileri
girmesinin
açıkça
önüne
geriletilmiş
geçen
şimdiki
bulunuyor."
(Re-
vu de Barclays Bank Londra, 30.6.934)
Bir kelime ile, burjuvazi ne yapsa, bir türlü teknik ilerleyişi pratik bir
surette gericilik batağında
boğamıyor.
evren
nüfusu
her gün
dünya
nüfusunun yüzde artış nispeti:
eksilmiyor,
Nitekim,
bunca gericiliğe rağmen
biraz daha
1811
süratle artıyor.
ilâ
Bir yılda
1861'de 0,56,
1861
ilâ
1911'de 0,9 iken, 1921 ilâ 930'da 1,23'e çıkmıştır.
II- Proletarya İnkılâbı: Karşı devrimci emperyalist burjuva kampının
karşısına, her gün daha ziyade ezilen proletaryanın, fakir ve çalışkan köylü ve esnafın, sömürge halklarının ve küçük milletlerin devrimci ordugâhı
dikilir. Milliyet meselesinin temeli köylü meselesidir. Onun için, ezilen sömürge
geri
küçük
yığınlarıdır.
memleket
halkları
deyince
Demek emperyalizme gerçekten
esas
karşı
akla
gelen,
koyacak olan
köylü
Devrimci
kuvvet: İşçi-köylü kuvvetidir. Bu kuvvet içinde öncü: Rehber ve öz inkılâp
kuvveti, bütün mazlum insanlığa kurtuluş yolunu açan işçi sınıfıdır. A n c a k
işçi sınıfı sosyal devrimin başında yürüyebilir. Çünkü, finans kapitalden daha evrensel
örgütlenme
kabiliyeti vardır,
emperyalizmi
her yerde ve en
kuvvetli olduğu merkez noktalarında takip etmek imkanı elindedir, tarihin
manivelâsı olan modern tekniğe o hâkimdir, dar ve batıl inançlardan şuurunu o kurtarmıştır. Bütün sınıflı toplumların tarihinde olduğu gibi, bugünkü sosyetede dahi, iki başlıca sınıf arasındaki dövüş, insanlığı devrime veya irticaa sürükleyebilir. Modern başlıca sınıflar:
Proletarya (işçi sınıfı)
ile Burjuvazi (kapitalist sınıfı)dır. Burjuvazinin irticaında muvaffak olamayışını
gördük.
Proletaryanın
cihan
inkılâbında yürüyüşüne neler engel
olur? Ve bu engeller ilânihaye devam edebilir mi?
Proletarya
inkılâbının
karşısına
ilk çıkar görünen
engel,
umumiyetle
kapitalin diktatörlüğü, özellikle faşizmdir. Faşizm: "Finans kapitalin en
şoven
(koyu
milliyetçi), en e m p e r y a l i s t , en
mürteci e l e m a n l a r ı n ı n
açık ve t e r ö r c ü d i k t a t ö r l ü ğ ü d ü r . " İnkılâba karşı k o y m a k için faşizmin
yapmadığı
yoktur.
1- İlmi
m a s k a r a y a çevirir.
"Bundan
böyle
iki şıktan
yürünecek
ve
bunun
surette
ayrılmanın
sonu
birini seçmek lâzım:
komünizme
çaresine
çıkacak,
bakılacak."
Ya
19.
yahut da
yüzyılın
o
yolunda
yoldan
(Frankfurter
nihaî
Zeitung,
23.11.1934)
Normal ilimden nasıl ayrılınır? Şöyle:
2- Basın finans
menfaatlerini
kapitale satılır. A l m a n y a ' d a :
müdafaa" etmez
gözüken,
1800'e
kadar
"Meslek,
akide,
sınıf
ecdadında
da
Ya-
hudi bulunmayan,
gazete
çıkarabilir.
ni finans kapital müstesna..." (Son
3- Eleştiri
tenkit,
yasak,
objektif,
akıllıca,
[gözleme]
dayanan
kerede
kerenin
bir
Fakat Nazi
Hitlerist
Mussolini
şöyle
der:
vazıh
velûd
[açık ve
ve
aristokratik rolüne
kendisine
masıdır." (Popolo d'Itali
ve
nasip
21. XII.
Rayh
matbuat
teşkilâtları,
ya-
kanunu)
"Yalnız yüz kerede bir kere
erişir.
doğurgan]
Fakat en
olmadığını
müşahedeye
iyisi herkes
düşünmesi;
ve
o
yüz
dilini
tut-
1934 Lu.)
Yani, finans kapitalin her demagojisine, Â m i n !
Demeli.
4- Ö ğ r e n i m geriletilir. A l m a n y a ' d a Nazizm sayesinde üniversite talebesi:
1933-34
yılında:
"Evvelki tahsil yılına
eksiliş gösteriyor." (Der-Ring,
nasında,
Alman
Lu,
üniversiteleri
tescil olunanların
nispetle,
26.10.934)
talebelerinin
yüzde
13.09 bir
"1934-35 kış sömestri
sayısı
86.865'i,
üçte ikisini bulur." (Berliner Tageblatt,
yani
Lu,
es-
1931'de
14.6.935)
5- Asrî üfürükçülük. İtalyan mekteplerinde, derse başlarken okunan
Mussolini
başına
yen
duası
geçen,
adamı
kudreti
Hitlerizmde
zünde
ulu
[yücelt.]
"Allahım,
rabbaniyene
vatan
ve
olan
yiğit
senin
mukadderatını
her sabahki
en şanlı
lerinle
şudur:
İtalya'yı
nail
inayetinle
etmeni
mektep duası
vatanımızı sen
başvekilimizi
memleketimizin
başaracak surette
niyaz
da
ihya
idaresi
etmek
iste-
ederiz."
buz
"Allahım bütün yer yü-
koru." "Ve kadiri mutlak olan
himaye
et.
Führerlerimizi
taziz
eleyle
Amin."
6- Hükmü karakuşiler. Hitler, yalnız kalacağını anlayınca, bir gün evvel birlik olduğu Römeyi eliyle öldürdü. Sonra bu ölüm cezası için kanun
çıkarttı. Böyle dramların artistleri ne kazanırlar? Finans kapitalin ihsanını:
"İspanya
rü'yü
Bankası
ziyaret
ti." (A.B.C.
7-
Meclisi
ederek
Madrid,
Nihayet
(âsilere
kendisine
Lu,
bir
karşı
milyon
tam
bir zafer kazanan)
pesatalık
bir
meblâğı
M.Lö-
tevdi
et-
19.10.1934)
hafiyelik.
Bütün
serserilere
geçim
yolu,
olur.
Bâl'de
çıkan National Zeitung yazıyor:
"Almanya'nın
büyük
Hiçbir lokanta,
kahve,
polisinin)
bir
sadık
Evde:
şehirleri
hatta
bendesi
ile
bir
ağzı
Fakat nafile:
hafiyelik
yoktur ki,
cihazlanmış
Musluk içinde mikrofon; kahvede:
patlayan finans kapital,
bakıyor.
adeta
dörtyol
olmasın."
şebekesiyle
Gestapo
(Lu,
kaplıdır.
(gizli Alman
26.10.934)
Masa altında g r a m o f o n . ödü
halkın gönlünden geçenleri
bile cezalandırmaya
Kızıl bayrak gazetesi gizli olarak, ama eskisinden
iki misli fazla tirajla çıkıyor ve kitle hareketi yeniden hızlanıyor. "Üç yıldan
beri
ilk
rafında:
defa
olarak geçen
Silezya'da
verdi" (National
ayın
Bavyera'da,
Zeitung,
Bâl
ortasından
beri Almanya'nın
Vürtenberg'de
21.6.935).
ve
Saks'ta
dört
bir
ta-
grevler patlak
Çünkü faşizmin demagojisine rağmen, yalnız 11 milyon işçi ayda 100
mark alabiliyor, öteki 4 milyonun aldığı 40 ilâ
reti
"hemen
hemen
3 yıl önce müseccel
100 marktır ki, bu iç üc-
[kayıtlı]
bir işsizin
aldığı şeydi..."
(Keza)
Demek, emperyalizmin proletarya inkılâbına karşı oynadığı son koz da
(faşizm) çürük çıktı. Halbuki işin bir de evveliyatı var: Faşizm niçin gel geçte olsa muvaffak oldu? S o s y a l - d e m o k r a s i denilen sapıklık ve oportünizmle işçi sınıfı ikiye bölündüğü için. Oportünizm (uzlaşıcılık) nasıl olur da işçi
sınıfı içinde yer edebildi? Oportünizmin birçok sebepleri arasında en başta gelen kaynağı İşçi aristokrasisidir: Emperyalizm monopol ve kolonilerden elde ettiği fazla kârın bir parçacığı
ile işçi sınıfının en
üst taba-
kasından bir kısmını satın aldı. Onlara sendikaları idare etmek, parlamentoda burjuvaziye yardakçılıkta bulunmak gibi "imtiyazlar" da verdi.
Küçük
burjuvalaşan bu "parlak" işçi zümresi, işçi sınıfı içinde emperyalizmin ajanı
oldu:
Oportünistler,
sözde
"kendi" vatanlarını
korumak için
emperyalist
harpleri tuttular (Cihan harbinde 2. Enternasyonalin çöküşü). Sırası geldi,
bunlar işçileri ezmek için kendi fırkalarına bile ihanet ettiler. (Mac Donald'ın
"Milli Kabine"si).
Böylece sosyal-şovenizm, sosyal-emperyalizm denilen il-
letleri, işçi sınıfına bulaştırdılar ve nihayet faşizme zemin hazırladılar.
Fakat oportünistler niçin kendilerini dahi baltalayan faşizmi yetiştirdiler? Çünkü gerek işçi aristokrasisi, gerekse ona dayanan oportünizm çöküyor. Bunun sebeplerini, gene emperyalizmin son teknik ve politik şartlarında buluyoruz:
Kapitalizmde Makinizmin artışı, insanı makine emrin-
de bir hizmetçiye çeviriyor.
yerine
makine-adam,
arttırdıkça,
Birçok kalem,
robotu
kullanılıyor.
hesap vs.
işlerinde bile insan
Rasyonalizasyon
işçilerin gerçek ücretleri düşüyor.
işin verimini
Emperyalizmin Cihan
har-
biyle açılan genel buhran devrinde, endüstri hızı duruyor. Kapitalin organik bileşimi büyüyor. Orta sınıflar şiddetle aşınıp proleterleşiyor.
Eskiden
lâtan (gizli) olan işsizlik şimdi müzmin ve daimileşiyor. Bu yüzden ücretler düşüyor:
bile,
Buhrandan
önceki
kapitalizmin
" i s t i k r a r l a ş m a " devrinde
11 ileri memleketten yalnız ikisinde harpten evvelkisine nispetle iş
ücretleri artmış,
1'inde olduğu gibi kalmış ve 8'inde eksilmişti.
Bütün bu haller, ihtisaslı, yani pahalı, işçi yerine kaba işçiyi, manövrü geçirir. Ayrıca emperyalizmin dış ilişkileri de beterleşir:
niler anavatanların
masraf kapıları
olan
elinden
açar.
gider;
O zaman,
silâhlı
zaten
çatışmalar,
ekonomikman
Pazar ve kolo-
altından
kalkılmaz
lüzumu
kalmamış
M u t a h a s s ı s - a r i s t o k r a t bir işçi tabakasını, politikman satın almak
imkânı da bulunamaz. O zaman amele aristokrasisi tarihe karışır. Onun
yerine, yeni ve lüks bir zümre türer:
M e m u r ve m ü s t a h d e m kadrosu,
Almanya'da
işçiye
nispetle
1925'te 1/6'e çıkar.
üretim
müstahdemleri
1907'de
1/11
iken,
Fakat bu yeni uşak tipinin artık işçi sınıfı ile hiçbir
ilişkisi yoktur. Kadro, patron sınıfı ile uzvi g ö b e k bağlılığı bulunan dolgun
ücretli,
muti, sadık bir avuç bendedir.
Onun
için
kitleler her gün
biraz
daha radikalleşir. H o ş n u t s u z l u k büyür. Ve bu hal, iç politikada da her
gün artan y ı r t ı n m a l a r d a n
bellidir.
A l m a n y a ' d a Hitlerizm bir Klân dövüşüyle kıvranıyor. İngiltere'de Loid
Corc, Marx'a karşı Robert Owen sosyalizmini koyuyor. (28.12.1934 Lu);
A m e r i k a ' d a Upton Sinclair, La Follette, baba Coughlin gibi yarım faşistler,
hoşnutsuzları çekerek "bir üçüncü parti" kurmak istiyorlar. (La Correspond. intern
10.12.1935) Fransa'da kitle zoruyla Radikal parti dağılıyor.
Sosyalistler (1932 ilâ '34'te 27 bin üye kaybedince) 1935 Mülhouse kongrelerinde şöyle
"İnkılâp
jim
içinden
cağına
bağırıyorlar:
gökten
artık
tedricî
inmez,
inanmıyorum."
"Proleterler silâhları
makta
hazırlanır" (Ziromski)
[dereceli]
bir surette
(Vincent
nerede
tereddüt etmeyeceklerdir."
şimdiki re-
reformlarla
fışkıra-
Auriol)
bulurlarsa
(Paul
"Sosyalizmin,
kopartılacak
orada
Faure)
ellerine
alacak
("Söyleyene
ve
kullan-
bakma,
söy-
letene bak!" H.K.)
Proletarya inkılâbının kaçınılmazlığı şöyle hülâsa edilebilir:
1- Emperyalizmde, teknik imkânlar, e k o n o m i k imkânlardan daha
bü-
yüktür. Kitlenin üretim kabiliyeti, alım kabiliyetinden daha geniştir. Buhranlar eskisi gibi devir devir gelmez, sıklaşır ve müzminleşir.
Kapitalizmin
umumi Buhran devri, toplumu kasar kavurur.
2- Emperyalistler arasındaki tezatlar o derece
ancak gelgeç bir m ü t a r e k e içindir.
büyür ki;
Emperyalist harp
tekniğiyle Dünyayı d i n a m i t l e m e k t e n
başka
her ittifak,
ise, y a m a n tahrip
bir şey değildir.
3- Koloni ve geri memleketlerde, yerli ile ecnebi burjuvaziler el ele verince, şiddetli kapital birikişi, şiddetli proleterleşme görülür. İflâs eden orta sınıflar işçi sınıfıyla birleşirler. Her soygunun ancak ecnebî kapitalle birlikte ortadan kalkacağını belirten koloni a n a v a t a n tezadı alır yürür.
4- Aristokrat elemanları gittikçe azalan ve oportünizmin tesirinden kurtulan işçi sınıfı, biricik finans kapitalle dövüşebilmek için, onun gibi millî ve
beynelmilel mikyasta [ölçüde] teşkilâtlanmaktan başka çare bulamaz. Her
işçi hareketine karşı oligarşi devletinin terörü çıktıkça, işçiler, artık kapitalist rejimi içinde e k o n o m i k mücadele ile işin bitmeyeceğini, politik teşkilât
ve inkılâpçı dövüşle emperyalist sistemini alaşağı etmenin kaçınılmazlığını
iyice kavrarlar. İşçi sınıfı kendisine el uzatan bütün dünya mazlumlarıyla
birleşerek, emperyalizme karşı ve Evren Sosyalizmi için savaş açar.
Stalin'in dediği gibi: Yer y ü z ü n d e "Allah'ın inayeti"ne dayanan kapitalist devletleri yerine, "işçi sınıfının kuvvet ve kudretine" dayanan Sovyetler iktidarı
Hem,
tan
kurulur.
bunun
çıkmış,
bir realite
emperyalizme
Geçti bile!
nüfuslu
rağmen
bugün artık bir faraziye (hipotez) olmak-
(gerçek)
haline gelmiştir.
sosyalizme geçer mi,
Önümüzde,
geçmez mi
insanlık,
meselesi yok:
180 milyon nüfuslu Rusya, sosyalizmi yükseltiyor; 600 milyon
Çin,
Hükümetini
böyle olduğu
emperyalizmin "sükût k o n s p i r a s y o n u n a " rağmen
kurdu.
Emperyalist
uşağı
generalleri,
bilmem
Sovyetler
kaçıncı
"Se-
f e r d i r boza boza paçavraya ç e v i r d i . Bunun daha münakaşası kaldı mı?
EK 1
GEBEREN
BUGÜNKÜ
KAPİTALİZM:
EMPERYALİZM
DURUMU
Sosyalist 20 O c a k 1967
Kapitalizm, Cihan savaşıyla yıktıklarını, savaş sonrası elbirliği ile yapmaya girişmişti. Bu yapıcılıkta para Amerika'dan, emek öteki milletlerdendi. Yıkılmış Avrupa o sayede onarılıp, gelişiyordu. Bu taşıma suyla değirmen döndürmekti. Memleket ekonomisini Amerikan finans kapitalinin
yunduruğu altına sokmaktı. A m a ,
hiç bir kapitaliste, Amerikan
bo-
kapitalisti
yabancı düşmüyordu. Maksat milleti soymaksa, ha yerli sermaye, ha yabancı, uzlaşıp milletlere çaktırmadan soygunu yürütmeliydi. Bu gidiş iyi gidişti. Yenilgin A l m a n y a , ekonomik zafer "MUCİZE"sini göstermişti. Aman,
ne güzel, herkes Amerikan Sermayesinin emrine girsin!
Düne kadar, ileri-geri bütün kapitalistlerin ortak korosu, bu şarkıyı çağırıyordu. Onarım ve Kalkınma aşaması çarçabuk aşıldı. Şimdi kapitalizm,
bütün o göstermelik "PLAN" dalgacılıklarına rağmen yeniden ezeli tıkanıklığına, tık nefesliğine girdi. Bu fazla şişmanlıktan kalbi yağ soysuzlaşmasına
uğramış zengin
yapacağını
şaşırmış
hastalığına
bulunuyor.
karşı, A v r u p a
Mademki
Finans Kapitalizmi
Kapitalizmi
gelişme
ne
bozuyor:
Öyleyse gelişmeyi kısalım! Emperyalist kapitalizmin ilerilik düşmanlığı yeniden
kalbur üstüne çıktı.
Expresse'in
mini
frenlemek
(16/10/66)
ekonomi yazarı
isteyen
Çünkü,
Roger Priouret diyor ki:
her hükümet,
faiz
rayicini
bir ülkede faiz yükseldi
mi,
"Ekonomi gelişşi-
arttırmakla
para
işe
başlar."
pahalılaşır,
kredi
azalır, borsa somurtur. Yatırımlar güçleşir.
Fransa 1963 yılı yaptığı ödünlere %4,5 faiz veriyordu. Bu yıl aldığı 1
milyar ödünce yüzde
6 faiz
ödüyor.
Şimdi,
Özel
tasarruf kaynaklarına
ödenen faizler A m e r i k a ' d a %5 , Fransa'da %7, A l m a n y a ' d a %8'dir. Daha
geçen baharda Frankfurt %7, A m s t e r d a m %8 faiz veriyordu... Bu hesaplara göre Batı Kapitalizminin Anayurtları derece derece ve toptan ekonomik gelişimlerini her gün
biraz daha fazla gemlemektedirlar.
Sebep Kapitalizmdir. Yalnız başına
kemiren
korkunç bir kanser haline
Kapitalist Devlet, toplum vücudunu
gelmiştir.
T e k savunma
masraflarını
Bütçelerin, Fransa'da %25'ini, A l m a n y a , ingiltere ve amerika'da %26'sını
yutuyor.
Bu
umulamıyor.
dev devletleri
ayakta tutmak için artık vergiden
de medet
Bir damla daha fazla vergi, toplumun dolu bardağını taşıra-
caktır. Bu yüzden devletler, tam keçenin dört ibiğini suya daldırıp üzeine
taş koyan bizim batakçı ağalar gibi, ödünç verenlere boyun eğmekten başka çıkar yol göremiyorlar. Öylesine bir batakçılık ki, bugün her ülkenin bütçesinde büyük büyük gider bölümleri
(milletlerin akar ihtiyaçlarından ön-
ce), alınmış ödünçlerin borçlarını ödemeye gidiyor. Frankfurt'ta masrafların
yarısı, eskiden alınmış ödünçlerin borç gediğini tıkamakta kullanılıyor.
O zaman, dengesiz ve anarşik kapitalist düzenin
bezirgan çelişkileri gözler önüne seriliyor.
mirasyedice
müsrif
Bir y a n d a n , işçinin ağzına bir
parmak bal v e r m e k için, sözde ücret arttırmaları yapılırken, ötede makine ve mal fiyatlarına ondan aşırı ZAM yapılıyor. Bir yanda yeni yeni apartmanlar gökleri tırmalarken, ötede "otomobil mezarlıkları" şehirleri dolduruyor. A m e r i k a ' n ı n en ileri bölgesi Los A n g e l e s ' e bakıyoruz:
m u h t e ş e m oto yolları
gözleri
kamaştırıyor, ötede gökleri
Bir yanda
kaplamış süp-
rüntü yakanların kara dumanları gözleri yaşartıyor... Bütün bunlar, yatalak kapitalizmin iç ufunetlerinden, yüzeye v u r m u ş fistüller ve irinleridir.
Birbirlerini Y i y e n
Kapitalist C a n a v a r l a r
Büyük Emperyalist Devletlerin faiz rayiçlerini gösteren rakkamlar bize
neyi anlatıyor?
Herşeyden önce, artık, büyük emperyalistlere dediğimiz Batılı Kapitalist
Devletler arasında,
şimdiye
dek sinsi
sinsi
birikmiş
farklılaşma ve zıtlaşmaları açık seçik patlak vermiştir.
dife
eldivenleri
içinde
güçlükle
gizlenmiş
bulunan
derin
Diplomasilerin ka-
"Demirel"ler y u m r u k l a ş ı y o r .
A m e r i k a %5, A l m a n y a %8 faiz ödüyor ne demektir? Şu demektir. A m e rika, bütün dünya (Bu arada Batılı Emperyalistler) zararına kendi gelişimini sağlıyor. Bu güne değin " M U C İ Z E " lakırdısı ile göklere çıkarılmış Alman gelişimi, birdenbire, A m e r i k a ' n ı n 2 katına yakın faiz ödemekle, A m e rikan gelişiminin hemen hemen yarısı kertesine düşmüş bulunuyor.
Amerikan
üstünlüğüne T ü r k i y e hayran olabilir:
Batı
kapitalistleri ko-
lay kolay katlanamazlar. A m e r i k a - A l m a n y a faiz rayiçlerinin iki kutbu arasında,
Emperyalistler-arası
zıtlık yatıyor.
Bu
zıtlığın,
geçen yıldan
beri
masa başlarında gizli gizli tartışılan en keskin bir mekanizması da Para
Fonu üzerine A m e r i k a y l a Avrupalı omuzdaşları arasında çıkmış, sürüp giden
çekişmedir.
Amerikan emperyalizmi deyince yalnız şu iki üç dolar harcanımını göz
önüne getirmek yeter:
1) Amerika yılda 50 küsür milyar dolar harp bütçesi
harcıyor. A m e r i k a n finans kapitalinin dünyada sağladığı çapulları bu milyarlar garanti edebiliyor. 2) A m e r i k a haydutları her yıl resmi istatistiklere göre 50 milyar haraç kesiyorlar. A m e r i k a n Finans-Kapitali, kendi yurdundaki
egemenliğini
(gerekirse
Kennedy gibi
bir C u m h u r b a ş k a n ı n ı
bile
"faili m e ç h u l " cinayetlerle kim v u r d u y a getirme, hürriyetini seçişini)
harp bütçesi kadar para ödediği gangsterleri ve Lobi adını verdiği parayla adam (Hakimden Milletvekiline dek, Senatörden C u m h u r b a ş k a n ı n a dek
hep " B ü y ü k Adam") satın alması ile garanti altına alıyor.
Yurtta 50 milyar, Cihanda 50 milyar,
her yıl dolar olarak bulunacak.
A m e r i k a kendi yurttaşlarını ve cihan milletlerini ya satın alma, ya bombayla korkutma politikası için en azından bu paraya muhtaç. Onu kimler
ödeyecek? Gene A m e r i k a n yurttaşları
Kumar muazzamdır. A m e r i k a
ile
bütün
dünya
milletleri.
Nasıl?
kendi yurttaşlarını, daha y ü k s e k bir yaşa-
ma s t a n d a r d ı n ı n yemi ile oltasına takmıştır. İki
büyük Cihan Savaşın-
da, başka milletler kan dökmüştür, A m e r i k a , parsayı toplamış olmakla bu
standardı
yükseltmiştir.
Amerika
başka
milletleri
y a r d ı m ı " denilen y e m l e oltasına takmıştır.
cömertçe " A m e r i k a n
O da gene, İki
Büyük Cihan
Savaşında her millet birbirini kırarken, A m e r i k a n ı n para kırmış bulunmasından ileri gelmiştir. Kapitalizmin, gider ayak son cilvesi, böylece " A M E R İ K A N M U C İ Z E S İ " oldu.
Amerikan
mucizesiyle
çarpılan
Dünya
içinde:
İngiltere,
Fransa, Al-
manya ve ilh. gibi, birbirini yemiş eski Dünya Emperyalistleri de var. Şimdi ikinci safa
itilmiş eski
kurtlar (Avrupa
semliğinden yeni yeni ayıldılar.
Emperyalistçikleri), savaş ser-
Emperyalizm avına çıkmış iken, kendile-
rinin av edildiklerini acıyla duyuyorlar. A m e r i k a ' n ı n her yıl artan SERMAYE İ H R A C A T I
(Türkiye'deki sahte adıyla:
"Amerikan yardımı") denilen
hileli yoldan kendi anayurtlarında sömürülüp soyulduklarını gittikçe daha
iyi anlıyorlar.
İrili
ufaklı
Dayanamıyorlar buna...
Emperyalist canavarların geri
kalmış ülkeler gibi,
birbirle-
rini de nasıl dalayıp yediklerini, ayrıntılı çeşitleriyle sırası geldikçe açacağız. Artık mızrak çuvala sığmıyor.
Günlük gazetelere dek patlak veren
rakamlar ilginçtir. A m e r i k a ' n ı n yabancı
yılı
11.8 milyar iken,
ülkelere yatırdığı s e r m a y e
1965 yılı 49.2 milyar dolar oluyor.
çüsünde hızla A m e r i k a n sermayesi y e r y ü z ü n ü kaplıyor!
1950
Her yıl %27 öl1966 yılı A m e r i -
ka'nın yalnız "Özel S e r m a y e sektöründen ve yalnız D O L A Y S I Z olarak
denizaşırı ülkelere yaptığı S E R M A Y E Y A T I R I M I 50 milyar dolardır (500 ila
750 milyar T ü r k lirası). T ü r k i y e ' n i n 50 yılda milletten toplayabildiği bü-
tün bütçelerinin tutarı kadar para, her yıl A m e r i k a ' y a yağlı kârlar sağlamak üzere,
başka
milletlerin
boğazlarına oturmuştur. Amerika'nın başka
ülkeleri sermayeyle istilası, ortalama yılda %6 sayılıyor. 1965 yılı %11 bulunuyor. Biz 15 yıl için %27 bulduk.
Bu "Hayasızca akın", Türkiye'ce değilse bile,
lerce d u r d u r u l m a k isteniyor.
hut:
büyücek emperyalist-
Çünkü A m e r i k a s e r m a y e ihraç ettiği
"Amerikan Y a r d ı m ı " yaptığı)
ülkelerin
rızkını
(ya-
çalmakla, toprağını
üs, halkını soysuz köle y a p m a k l a kalmıyor. O ülkelerdeki Kapitalist sınıflarının da ekonomi
politikalarına, siyasetlerine ve her türlü "içişlerine"
de el koyuyor. İşte buna, sömürgeliğe alışmamış Avrupalı Emperyalistler
gelemiyorlar.
De Gaulle'ün
kalkık burnu
altında A l m a n
krizi çatlayınca,
y e r y ü z ü n ü n en centilmen canavarı İngiliz Emperyalizmi bile, İşçi Partisi
Lideri Wilson'un ağzından şu baklayı çıkarmadan edemiyor:
"Amerikalı
herhalde
yapılacak
Manş
ma
yeni
denizinin
veya
mez." (Dış
dostlarımız,
anlayacaklardır:
dostlarımız
İngiltere'ye
sermaye
yatırımlarını
iki yanında
müdahale
oldukları
veya
aracı
da,
haberler servisi,
İngiliz İşçi Partisi diyor ki:
şu
memmuniyetle
sermaye
olarak
için
Avrupa'nın
yatırımlarının
kullanılmalarını,
hiç
söyleyeceklerimizi
başka
ülkelerine
karşılarız.
bir hegemonya
kimse
kabul
Fakat,
kurede-
27/12/1966)
Bre A m e r i k a , öteki ülkeler sömürge et, onu
biz de yaparız. A m a , biz yüzyıllık sömürgecilere de mi "LO..LO..LO..!"
EK 2
EMPERYALİSTLER ARASI
AMERİKAN
BOĞUŞMA
SÜPEREMPERYALİZMİ
Sosyalist, 7 Ş u b a t - 4 Mart 1967
Sovyetler Başbakanı
ile İngiliz Başbakanı, son
haftalar A v r u p a
Kara-
kıtasında karmanyol oynarca mekik dokuyorlar. Ne oluyor? İngiliz Wilson,
kabinesinde "Asileri" temizledi:
Yerlerine hep "Ortak Pazarcıları" ba-
kan etti. Sonra 6 Karaavrupa ülkesine doğru paçaları sıvadı. Telaş neden?
İkinci enternasyonal
kocakarılarının ağızlarında geveledikleri
p e r e m p e r y a l i z m " vardı.
Onlara göre S ü p e r e m p e r y a l i z m ,
bir "Sü-
belki de yer-
y ü z ü n d e Hitler'in sonradan taklide çalıştığı "Bin yıllık barış" bastırırdı.
G ü n ü m ü z ü n Süperemperyalisti Amerika'dır.
Ne görüyoruz?
İkinci Cihan Savaşı bitince, Bütün Avrupa Emperyalistleri (ve Cihanın
ileri geri kapitalist ülkeleri) gibi İngiltere de, Amerika'nın kucağına düştü.
Amerika Süperemperyalist (aşırı emperyalist) oldu. Şimdi, bir yanda Avrupa'nın klasik sömürgeleri Avrupa Emperyalistlerini silkip atarlarken, ötede,
Avrupa
karşı
Emperyalistlerinin
kendileri
de,
Amerikan
Süperemperyalizmine
bir çeşit ekonomik "Kurtuluş savaşı" açmak zorunda
kaldılar. Wil-
son'u "tabanı yanmış it gibi" dolaştıran zor, bu savaşın keskinleşmesidir.
Amerikan Süperemperyalizmine karşı
ilk isyan
bayrağını
açan
Fransa
oldu. İngiltere'yi paçalarından yakalayıp Amerikan kuyruğunda sürükleyen
safra:
Kendi
kuyruğunda takılı sarkan "Ortak Evren:
Commonwealth"
dediği, sözde bağımsızlaşmış eski İngiliz sömürgeleri idi. Amerika'nın dünya ölçüsünde dolarla yaptığı çapulu, İngiliz Sterlin alanında yapmakla avunuyordu.
çamaşır
Wilson,
makinesi
1961
yılı
satmak
haksızlık olur." Hırsız
İngiliz,
şöyle
için,
diyordu:
Ortak-Evren
"Düsseldorfta (Alman şehrinde)
dostlarımıza
büyük haydut Amerika'yı
ihanet
etmek,
destekliyordu.
A) Ortak Evren İhaneti ve Üretim
Gel zaman git z a m a n , A m e r i k a n
kuyruğunda
ceğini uman İngiliz e m p e r y a l i z m i , bir de baktı ki:
Dimyata
pirince gide-
Evindeki " O r t a k - e v -
ren" C o m m o n w e a l t h pirincinden oluyor. Son on yıl içinde, İngilizin girmem dediği Ortak-Pazar'la olan alışverişi 2 kat arttığı halde, kendi OrtakEvreniyle olan alışverişi yerinde sayıyordu. Aynı
Ortak-Evren'in
İngilte-
reyle olan alışverişi yerinde saydığı halde, A m e r i k a y l a olan alışverişi 2 kat
artmıştı!..
Böyle
bir denklemin sonucu
ortadaydı:
İngiliz Emperyalizmi,
A m e r i k a n dost kazığı ile, Ortak-Evren'den dışarıya atılıyordu.
Bu ekonomik Amerikan kazığı, politikada büsbütün çuvala girmez mızrak oldu.
İngiliz Ortak-Evrenindeki ülkeler, A m e r i k a n
kuyruğu yalamakta
İngilizi aştılar: Kanada, Endonezya ile İngiliz Borneo'da çatıştıkları gün Endonezya'ya uçak sattı. Avusturalya, İngilizin karışmadığı Vietnam'a, A m e rika kuyruğunda asker gönderdi. Nijerya, İngilizin girmediği Ortak-Pazar'a
bağlandı. Rodezya, İngilizin başına bela kesildi. Bütün bu ve benzeri "Ortak-Evren
bağımsız politikaları" altında Amerikan
süperemperyalizmi-
nin yattığını İngiliz daha fazla görmezlikten gelebilir miydi?
Onun üzerine 1963 yılı aynı Wilson şu baklayı ağzından çıkardı:
"Amerika
bizi her batağın
hatsever doktrinden
yadaki
daha
sözügeçerliği,
içinden
etkili
üretim
kurtarmak için
kuruntu
olamaz.
yapılabildiği
kuyruğu yalamakla gününü gün eden
birebirdir diyen
Gayri,
ölçüde
varolacaktır."
bütün çakalların
o
İngiltere'nin
radün-
Amerikan
kulaklarına
küpe
olması gereken bu eski kurt İngiliz sözü ne demekti? Şu demekti: Üretim
yarışını yitiren ülke, en kaşarlı Emperyalist Devlet bile olsa, diri diri yenilmeye
mahkumdu!
İngiltere'nin Ortak-Evren dururken, Ortak-Pazar'a girmeye kalkışması:
Yalnız yukarıdaki
bezirgan çıkarına ve politika
kompleksleri dahi, gelirler
üretim temelindeki durumla bağlanırlar. İngilizin Ortak Evrenini Amerikayla alışverişe zorlayan sebep, Amerika'nın
haraca
bağlayacak rekabetler yapışıdır.
keşif icatlarla teknik ilerlemeleri
Herkes Türkiye
değildir, Alman-
ya'da 100 dolar olan malı Amerika'dan 200 dolara alsın. İngiliz sömürgesi
(Ortak-Evreni) bile, ucuz bulduğu yerden mal alır. Aldığı zaman da, İngiliz
ona kızmaz, ben daha ucuz mal yapıyorum diye, toparlanır.
B) İki T e k n i k İhtilal
Son yıllarda, üretim temeline korkunç teknik ihtilaller girdi ve giriyor.
Avrupalı Emperyalistlerin gözlerini faltaşı gibi açan son iki teknik ihtilal:
1- S ü p e r s o n i k (Sesaşırı) uçaklar, 2- O r d i n a t ö r (buyurucular) veya İnf o r m a t i k l e r (duyurucular) adını alan akıllı hesap makineleridir. Bu elektronik beyinler olmasa, o s ü p e r s o n i k uçakları y a p m a k yüzyıllara
Bugün,
Sovyetler bir yana,
Amerika'dır.
Emperyalist d ü n y a d a
S ü p e r s o n i k uçak y a p m a
imtiyazı
kalıyor.
Ordinatör yapan
ülke
da A m e r i k a ' n ı n elindedir.
Keşif-icatları Avrupalı kafası yapsa bile, kapitalist düzenin çıkarcı ruhu ile
keşif-icat yapanları parababası A m e r i k a satın alıyor.
İngiliz, kendi başına bu işin altından kalkamayınca Fransızla anlaştı.
1962 Kasımından beri C o n c o r d e adlı bir süpersonik uçak y a p m a y a giriştiler. Az kalsın iflas ediyorlardı. Çünkü, A m e r i k a daha 1958 yılı B (Boeing) ve L ( L o c k h e a d ) firmalarını destekleyen FAA (Uçak Federal Ajansı) teşkilatında 24.000 memur çalıştırıyor ve Devletten milyarlar sunuyor.
Avrupalı bu işe izzeti nefis yarasıyla girmişti. A m e r i k a Devleti rantabilite
(irat getirirlik) hesabı için 1963 yılı para verdi. 2.000 B ve 1575 L uzmanı
9
Eylül'de
(1966)
8.000
sayfalık inceleme
raporlarını
sundular (sıkı
muhafaza altında): 25 Hava Kumpanyası, maket üstünde 110 sipariş verdi. Boeing'in 2-707 uçağı tutuldu.
Şimdi, Süpersonik uçak gerçekleşince
10.000 işletme malzeme yetiştirecek.
130.000
iş mevkii d o ğ a c a k ve
Bir uçak 35 milyon dolara (İstan-
bul'un bir yıllık bütçesi.) A n c a k 200 uçak satıldıktan sonra kâra geçilecek.
B.
Firması,
Devletten
aldığı
4.5
ödüncü, ilk uçağı teslim ettiği
İngiliz-Fransız
işbirliğinin
milyar dolar (3 yıllık Türkiye
bütçesi)
1974 yılında ö d e m e y e başlayacak.
Concorde
uçağı, A m e r i k a ' n ı n k i n d e n
3
yıl
önce bitecek. Yarı fiyatlı. Az gürültülü olduğu için, orta mesafelerde, hele şehir üstlerinde uçması daha elverişli.
Şimdiden 69 sipariş aldı,
200
uçağa çıkacağını umuyor... A m a , onu duyan A m e r i k a n firmaları 140 kişilik 2400 kilometre saatte sürat yerine, 300 kişilik, saatte 2900 kilometre
süratli uçak motoru yapıyorlar. Onun için, 3 yıl geç kalan Boeing 2 - 7 0 7
uçağı, Concord'u bir çok büyük hava hatlarından dışarı atacak.
Tıpkı T ü r k i y e ile alışverişte olduğu gibi, A m e r i k a , Avrupalılarla ticaretinde de açık vermeyi
hovardaca
karşılıyor.
Bu cömertlik nice darkafalı
burjuvanın ağzının suyunu akıtmak ve bir ülkeyi satın almak için yapılıyor. A m e r i k a , yalnız Süpersonik uçakları yabancılara sattığı
yılda 45 milyar dolar aşırı kar edecek:
zaman,
20
Şimdi A v r u p a ticaretindeki açıkla
uğradığı zararın 35 katı kar!
İşte, Avrupa Kapitalizmi, bu A m e r i k a n Süperemperyalizmi önünde ölüm
kalım savaşına giriyor. Yarışı kazanabilecek mi? Sosyalist olursa belki...
C) A v r u p a E m p e r y a l i z m i n i n intiharı
Emperyalist A v r u p a birlikleri
rişkinliği) öldü.
imkansız.
Euratome:
(Avrupa A t o m gi-
Kömür-Çelik birliği: Ölüme mahkum. Ortak Pazar Ko-
misyonu: Can çekişiyor. En son 1963 yılı uzayı fethetmek için Batı Avrupa Devletleri CEST (Uydularla Avrupalılararası T e l e k o m ü n i k a s y o n
ransı)
kurdular. J.B.
Konfe-
Busset'nin deyimiyle, bir tek noktada anlaşıyorlar:
Gelecek konferansın
hangi
gün
yapılacağı
bildirisini y a z m a k t a .
Neden?
Özel S e r m a y e n i n cibilliyeti bu: Ne V a t a n tanır, ne Millet. Amerika'yı daha
emniyetli görünce, A v r u p a ' y ı satıveriyor.
Devletler,
bağımsızlık diye kel-
le uçura dursunlar. Özel Sermaye kârına bakıyor. Ve ister daha feci, ister daha
gülünç diyelim, A m e r i k a ' y a
nans-Kapital
parayı
da veren, gene A v r u p a
Fi-
oluyor.
Örnek. CETS, güya, Avrupa'yı Uzay fethine çıkaracak. A m e r i k a n özel
C O M S A T şirketiyle anlaşma yatı. Şirketin şebekesi t a m a m l a n ı n c a , ondan
yararlanacak.
COMSAT,
tesis
masrafları
ve
CEST'den peşin para 60 milyar dolar istedi.
şunları
yazıyor:
masalarında
araştırma
kan
"Devletlerin
rekabet
edecek
laboratuvarları
firmalarının
Altılar Avrupası
Avrupa'nın
ortağı
Teşkilatı
Amerikaca
Finans piyasası
yerleşen
de,
gene
Bunun
bile
müşterisi
değil,
ise,
Amerikan
olunsa)
üzerine,
dukları
tasarrufları
ye'nin Türkleri
tenezzül
daha
besbelli
kemiksiz
ve
AmeriDögolvari
dursun,
bir şey...
olduğu
için,
eden
ser-
finanse
üzerinden
çekilip
alınıyor. "
yüzünden)
İlaç Sanayii,
Koskoca A v r u p a Emperya-
(daha
böyle
doğrusu:
olur ve
niceyiz? Bizde Finans-Kapital
etmiyor.
dilim,
rekabet şöyle
bu
çuhalı
1967)
Emperyalizmi önünde
Finans-Kapital
için
birlikleri
geliniyor...
oranında
Kıssadan hisse (öztürkçesi: İlgililere bilgi):
listleri, A m e r i k a n
dilim
haline
de
%80
yeşil
Üretim
Amerikayla
sanayiinden
yatırımları
Diplomasinin
kolaylaştırılıyor,
firmalarını
Avrupalının
(L'Expresse, 9-15 Ocak,
bu...
kurulamıyor.
yapılamıyor.
(23'te
Avrupa'ya
da
endüstri
fethedilmesi
Avrupa'nın
mayeler
Avrupası
bir
araştırma
D a y a n a m a y a n J.JC.Chreiber
İçinde bulun-
olurlarsa,
biz Türki-
dişe dokunur sanayiye
Hilton, T u r i z m gibi.
(Amerikan
bile
mallarını
gümrükten kaçırma, onarma, reklamlama ve a m b a l a j l a m a ) işlerine nasıl
bütün emekli sandıklarımızın ve banka şirketlerimizin v a t a n d a ş tasarrufları ile yağ çaldıkları ortada. A v r u p a ' d a namuslu kapitalistler var: Wilsonlar, İşçi Partisi maskeleriyle onları oyalıyorlar.
EK 3: E M P E R Y A L İ Z M KİTABI İLE İLGİLİ S A V U N M A
Saygıdeğer
hakimler;
Esas iddia içinde bence herşeyden mühim [önemli] görünen bir nokta var. Bütün davanın tahrik noktası da budur. Nitekim m ü d d e i u m u m i n i n
[savcının]
iddiasına başlamazdan önce açtığı iki sualden
de, başlıca esbabı mucibesinin
[gerekçesinin]
merküz ettiğini [yoğunlaştığını] gösteriyor.
[sorudan]
ikisi
hep bu noktada gelip te-
Kitabın T ü r k i y e ile ilişkisi.
Filhakika hukuku a m m e mümessili [Gerçekte, kamu hukuku temsilcisi] sıfatıyla, iddia makamının bu ciheti [yönü] araştırmasından daha tabii birşey olamaz.
İddia makamı Türkiye hakkındaki kanaatimi sordu: Türkiye'nin emperyalist bir rejim olmadığını ve şu halde kitabın ana teziyle bir alakası bulunmayacağını söyledim. (Nitekim tenkide lüzum görmüş oldukları gibi, mahkemenin aleniyetini müdafaa ederken de aynı kanaatimi tekrarlamıştım.)
Bunun üzerine aynı makam kitabın bazı sayfalarından pasajlar okudu.
Bunlar içinde mesela, İş Bankası'na ve Esnaf Bankası'nın
mevzu
[konu]
hakkında T ü r k i y e
matbuatından
iflasına ait iki
[gazetelerinden]
kesilip
ilişdirilmiş bir kaç fıkra mevcuttu.
Kendilerine bu hususta biraz daha yardım etmiş olmak için, aynı kitabın muhtelif sayfaları içinde yine Türkiye'den bahis başka zikirler arasında,
bilhassa önemli gördüğüm diğer iki noktayı daha hatırlatmayı vazife bilirim:
1-
Kitapta,
ecnebi
kapitalinin
geri
memleketlere
giriş
şekillerinden
bahsederken, Osmanlı borçları hakkında şu izahat var:
"1836'dan
1879'a
kadar 10 istikrazla
[ödünç, borç] Türkiye'nin 238
milyon altın lira borçlanmasına mukabil (faizler, imtiyazlar vererek) eline
ancak 127 milyon lira geçer? Bu, Y ü z d e yüz haraçtır." (44)
Daha aşağıda, Rumeli şimendiferleri istikrazı dolayısıyla
100'de 2 bin
300 çapul rakkamları verilir. bu suretle Avrupa büyük kapitalist devletlerinin Osmanlı imparatorluğunu nasıl haraca bağladıkları ve bugüne kadar kötü bir miras gibi uzanıp gelen düyunu umumiye davasının ne feci bir dolandırıcılık olduğunu anlıyorum. İddia makamı bu noktayı zikretmedi.
2- Aynı kitapta Rentenstaad denilen iradcı emperyalist devlet tipinden
bahsederken
yazıyorum:
"Emperyalist devlet, kendisinden mal alacaklardan ziyade, para verip
de borçlu ettiklerine karşı ali kıran baş koparandır. Türkiye Osmanlı borçlarına
m o r a t o r y u m yapınca, emperyalistler Ağrı
Dağı
isyanını
kışkırttılar
niçin? ve ilah... " (78)
Burada Ağrı dağı isyanının bir emperyalist müdahale metodu sayılabileceğini gösteriyorum. İstintak [sorgu] hakimliği bunu benden sormuş ve
izahatımı
dinlemişti.
O halde, benim idda makamının bir sorusuna menfi
[olumsuz] cevap
verişime mukabil, Türkiye'ye t e m a s eden bu vakıa [olay] ve tesbitlerden
ne anlayalım? A c a b a ben lakırdılarıma yanlış libaslar [giysiler] giydirerek
kanaatimi gizlemeğe mi çalışıyorum? Y o k s a ne dediğimi mi bilmiyorum?
Meseleyi böylece koyan savcılık, ikinci şıkkı
şıkka temayül
ediyor [yöneliyor]
bulundurmak için çalıştığı"ma
ve
kabul edemeyince birinci
benim "bahsettiğim fikirleri
örtülü
hükmediyor.
Fakat hayır bay reis, istirdad [reddetme] kabilinden şunu söyleyeyim ki,
ben hayatımda herhangi bir suç ithamından ziyade fikirlerimi saklamış olmak ithamından korkarım. Benim için en büyük suç, şuurlu [bilinçli] bir insanın inandığı kanaatini bizzat reddetmesidir. Nitekim Türkiye teşkilatı esasiye kanunu
[anayasası]da
her halde memlekette böyle vatandaşlar gör-
mek istediği için kimseyi kanaatinden dolayı muhattap tutmamaktadır.
Evet, burada gizlenen bir yön yok; yanlış anlaşılan bir yön var. O da şu:
1- Kitap,
isminden de anlaşılacağı
gibi e m p e r y a l i z m d e n
bahsediyor.
Empeyalizm devrinde cihan ve insanlık, iddia makamının üç yerde üç defa zikrettiği gibi,
iki büyük kampa
bölünür:
emperyalist devletin bir avuç inhisarcı
rafta bu
bir avuç asri
[çağdaş]
Bir tarafta
birkaç kocaman
[tekelci] finans kapitalisti; öte ta-
derebeylerden
mada
[başka] ve onlara
karşı hemen bütün insanlık. (İddianameden iki A pasajının zikri)
İşte, e m p e r y a l i z m e karşı olan bu kampın içinde T ü r k i y e de vardır. Yani, bugün cihanda
bir emperyalist dünya,
bir de anti-emperyalist dünya
diye iki başka ve birbirine zıt alem kabul edilirse, kanaatimce Türkiye, bu
iki alemden ikincisinde yer aldı. Yani Türkiye, bu kitabın yazıldığı ana kadar emperyalist kampında değildi, belki anti-emperyalist kampta idi.
Şu halde, T ü r k i y e ' n i n kitaptaki ana tezle alakasızlığı her şeyden evvel
bu
itibarladır.
İddia
makamı
bunun aksini
ileriye sürebilir mi? Hiç
zannetmiyorum.
2- Saniyen
herhangi]
[ikinci olarak]
kitap,
betahsis ve laalettayin
[özellikle ve
bir memlekette değil, tekmil cihanda emperyalizmin mevzuu-
nu tedkık ediyor [konusunu
inceliyor]. Türkiye'de hakim ekonominin ve
sosyal sistemin ne olduğu ise büsbütün ayrı bir konudur. Türkiye'de kapitalizm ne isterse olabilir. Yalnız kitabı her dikkatle okuyanın sarih surette [açık biçimde]
Türkiye'nin
anlayacağı gibi, m u h a k k a k olan bir şey varsa, o da
klasik bir emperyalist kapitalizim çağını ve rejimini y a ş a m a -
dığı, bilakis emperyalizmin tehdidi altında duran bir memleket olduğudur.
Türkiye'de kapitalizm olabilir, İş bankası bulunabilir, Esnaf bankası iflas edebilir. Fakat bütün bunlar vehleten [birdenbire] Türkiye'nin bir emperyalist kapitalizim rejiminde olduğunu
isbat etmezler.
Türkiye emperyalizmden gayrı kabili hulul bir gışa [girilmesi olanaksız
bir perde]
ile ayrılmış değildir.
Emperyalizmle bizzarure münasebettedir
[zorunlu ilişkidedir]. Cihanı sarmış bir sistemin elbet Türkiye'de bazı
un-
surları bulunabilir. Fakat bunlar sistem değil, unsurdurlar. Bu kabil münasebet ve unsurlara en tipik misali günün gazetelerinden alayım:
1936 tarihli
Krun gazetesi, "Adli tahkikat lazım" başlığı
25 Mayıs
altında, Türkiye
Milli sigorta şirketi ile Füniks sigorta şirketinin ilişkisini tesbit eder. Füniks
şirketi, kendisinden başka Türkiye'de bir de "Türkiye Milli sigorta şirketi"
kurmuş, başına A m e r i k a d a iflas
etmiş olan bir şirketin Türkiye mümessi-
lini geçirmiş. Nihayet hepsi birden iflas etmişler. Kurun gazetesi baş makalesinde bu münasebet şöyle tesbit edilir:
"İstanbul'daki Füniks sigorta
şirketinin müşkül vaziyete düşmesi, buradan Viyana'daki asıl şirket merkezine ihtiyat akçası adı altında bir çok paralar gönderilmiş olmasının neticesi olduğuna göre, iki olay arasında sıkı bir ilişki var demektir. Bu takdire acaba Füniks şirketinin Viyana'daki merkeziyle İstanbul şubesi arasındaki muameleler arasında suiistimal y ö n ü n d e n bir ilişki y o k mudur?"
İşte emperyalizmle T ü r k i y e ekonomisi arasında bu
dır.
kabil
ilişkiler var-
Bu ilişki Türkiye okurlarına ve vatandaşlarına meçhul kalmamalıdır?
Zira, bu
kabil olaylar üzerinde uyanık b u l u n m a m a k , vatandaşların varlı-
ğına karşı gelebilecek tehlikeleri g ö s t e r m e m e k olur. Nitekim aynı gazete,
ekonomi
bakanlığının
bu
olayda tedkıkat yapdırdığını
söyleyerek derki:
"Bu tedkıklerin maksad ve gayesi her iki sigorta şirketinin mali vaziyetlerini tesbit etmek, bu şirketlere kaydedilmiş olan ailelerin meşru haklarını
imkan derecesinde muhafazaya çalışmaktır."
Bu gibi olaylar T ü r k i y e ' d e geçer. Fakat Türkiye sırf bu olay ve ilişkilere dayanarak emperyalist bir memleket sayılmaz.
Emperyalizm, iddia makamının özet yaparken pek güzel işaret ettiği
gibi, faraza endüstrici devletin yerine iratçı devletin geçişi ile de anlaşılır.
halbuki Türkiye henüz endüstrileşen
bir memleket vaziyetindedir. Türki-
yede başka memleketlere yapılmış ödünçlerin irat ve faizleri uğruna her-
şeyi göze almış bir devlet yoktur.
Kitabımızda aksi davanın sahih
[ger-
çek] olduğuna yer yer işaret edilmiştir. Osmanlı borçları mirası, ağrı dağı olayı misali bu meyanadır.
Emperyalizmin şiarı savaş ve işgaldir. Çini kan ve ateş içinde bırakan
Japon emperyalizmidir.
yan
1896'da İtalya'yı mağlup eden Habeşistan, İtal-
harp esirlerini tazminatsız salıvererek alicenaplığına dünyayı
etmişti. A v r u p a
matbuatı
hayran
bile "Menelik, V i l h e l m d e n daha az barbarmış"
demişti. Maksadı sulhtu. o zaman Habeşistanla ebedi bir sulhdan bahseden İtalya ise, bu gün faşist emperyalizim çağında sıkışınca, ilk fırsatta,
barbar diye ilan ettiği
Habeşistana dinamit medeniyetini götürdü.
mukabil, T ü r k i y e başka
memleketleri
sun, henüz kendi mülki t a m a m i y e t i dahilinde bulunan
dilediği
meşru
müdafaa
tertibatını
buna
istila etmeği d ü ş ü n m e k şöyle durBoğazlar üzerinde
bile a l a m a m ı ş vaziyettedir ve
buna
mani olan şüphesiz kodaman emperyalist devletlerdir.
Türkiye'de doğan bir kapitalizm var mı? İddia makamı da itiraf ederler -ve zaten iddia dahi etmemişledir- ki, elindeki kitap böyle bir konuyu
kendisine tez y a p m a m ı ş t ı r .
Dikkat edilsin, hem de gayet büyük dikkatler
edilsin, biz kitabımızda doğan değil, geberen
bir kapitalizmden bahsedi-
yoruz. Bu gün bütün cihanda bir canavar gibi debelenen bir emperyalizm
vardır. T ü r k i y e gibi memleketler için bu canavarın ölümü en büyük müjdedir. Türkiye'yi bu e m p e r y a l i z m ile karıştırmayı iddia makamı muvafık
[uygun] görür mü?
Demek, gerek cihan politikası bakımıdan, gerekse memleket ekonomisi ve sosyal düzeni bakımından Türkiye emperyalist sayılmamıştır. Emperyalizim altı üstünü tutan, temel ve üst katlarıyla birlikte bütün bir sistem,
tekmil bir yapıdır. Türkiye'de böyle bir sistemin hakim olduğunu kimse iddia edemeyeceği gibi, hakim olması da binde bir kişinin hatırından geçmez.
İşte onun için bay başkan, biz Türkiye'nin, memleket dahilinin bu kitapla bir alakası olamayacağını söylerken üstü kapalı konuşmamışız, tamamiyle deruni [içten] ve samimi kanaatimizi söylemişiz ve bunları murad etmişizdir. Açıkça fikrim budur. Fakat şüphe y o k ki bu fikir bizatihi girifttir ve anlaşılması güç bir davaya temas eder.
Ben de zaten bu cihet-
lerin bir mutahassıs [uzman] tarafından incelenmesini istediğim içindir ki
bir ehli hibre [bilirkişi] talebinde b u l u n m u ş t u m .
İşte meselenin
bu yönü
bulunamayacağınıdünya
çapında
bir olayı
sonra, artık Stalinin
geldiği
böylece
kitabımızda
bu
-yani Türkiye'nin emperyalizmle bir alakası
bir kere açıkladıktan ve
yüzeysel
noktada
kaydedildi
kitaptaki
bir surette tesbit ettiği
ne dediği, Ziromski'nin
diye,
hakkımızda
herhangi
ana tezin
anlaşıldıktan
hangi
kanaate
bir suç isnadı
zannederim
iddia
makamının dahi
hatırından geçmez.
Zira orada bahsi
geçen her olay, umumiyetle e m p e r y a l i z m i n karakteristiğini ilmi bir şekilde anlatmış olmak için verilmiştir. Orada çıkarılmış olan her hüküm emperyalizm
hakkında
verilmiştir.
Emperyalizm, T ü r k i y e
dışında, T ü r k i y e
kanunlarının ve T ü r k i y e menfaatlerinin müdafa etmediği ve edemeyeceği bir sistemdir. Zira emperyalizm Türkiye'ye düşmandır.
Ve bu d ü ş m a n l ı k bence, T ü r k i y e için daima göz önünde tutulması lazım gelen hayat memat meselelerinden biridir.
İddia
makamı e m p e r y a l i z m hakkındaki "pek sert" kinimden
bahsetti.
Bu zaafımı itiraf ederim. Cihan harbinde Boğazlardan Kafkaslara, Arabistandan Galiçyaya
dıran,
kadar dört bir cephede milyonlarca T ü r k çocuğunu kır-
mütarekede
mebuslar
meclisini
dretnotlarının
salvolarıyla
tehdit
eden, İstanbul'u yıllarca işgal zulmü altında tutan ve işgal masrafını da
diş kirası gibi T ü r k l e r d e n alan, bağımsızlık için ayaklanan A n a d o l u ' y u kan
içinde bırakan, emperyalizmdir.
Bu facialara şahit olmuş her genç gibi, ben de e m p e r y a l i z m e karşı kin
beslemekten geri kalmadımsa, iddia makamı bunu bir suç değil
bir fazi-
let saymalı değil midir?
Bununla beraber ve ona rağmen ben burada gözünü kin bürümüş bir
mutaassıp gibi değil, soğukkanlılığını muhafaza eden objektif bir hakikat
arayıcısı gibi hareket ettim.
Halbuki emperyalizm konusu bundan fazlasını isterdi. Zira daima Türkiye gibi
Bundan
kalmaz.
Mesela:
bir kaç yıl evvel, Londrada 66 devlet delegesi buhrana
memleketlere karşı
dişini g ö s t e r m e k t e n geri
bir çare
bulmak için toplandığı vakit, A l m a n delegesi, Türkiye için endüstri kurmanın lüzumsuz olduğunu ileri sürdü. Yani Türkiye'yi eskisi gibi ziraatçi, geri ve yarı sömürge bir memleket haline sokmayı teklif ediyordu.
Bundan bir kaç ay evvel, 30 kanunusani 1936 tarihli Journal des Debat gazetesinde, Paris Üniversite profesörlerinden meşhur gazeteci Moris
Pernotson Türkiye, Afgan, İran anlaşması hakkında şunları yazıyor:
"Her halde Türkiye, İran, Afganistan tarafından ve Sovyetler Birliği'nin
himayesi altında teşkil edilen şark [Doğu] ve Müslüman blokunun az çok
büyük bir genişlik oluşturması beklenebilir. Bu sistemin m e y d a n a gelmesiyle Suriye, Filistin ve maverayı erdende mandası olan devletlerin, yani
Fransa ve büyük Britanya'nın hayli müşkül vaziyette [zor durumda] kaldıklarını ilave etmek zaiddir. Şüphesiz Doğu Afrika olayları ve İngiliz-İtalyan ihtilafı Türkiye'yi Karadeniz'den Basra Körfezi'ne ve Akdeniz'e kadar
bir blok s a ğ l a m l a ş t ı r m a k hususunda
sevketti.
iki
misli
cehid
[çaba]
sarfetmeye
Bu bloka Mısırı da s o k m a k t a n vaz geçmedi. Ve Avrupa'nın Ak-
deniz devletleri ordu ve üssü bahrilerini
ne çevirmenin tam zamanın buldular.
[deniz üslerini]
birbirleri aleyhi-
Halbuki kuvvetlerini
müşterek bir
nizam altına sokarak menfaatlerini uzlaştırsalar elbet daha iyi olurdu."
Bu
da:
birleşecek emperyalist kuvvetlerin
Kendi
meşru
müdafaasını
emperyalist b o y u n d u r u ğ u n d a n
müşterek menfaatleri
y a p m a k isteyen
küçük Doğu
meydanmilletlerini
k u r t a r m a m a k ve Türkiye gibi yeni kurtul-
muş olanlarını da hiç olmazsa nüfuzları altında tutmaktır.
Bundan birkaç gün evvelki, yani şu andaki olaylara dikkat edelim. Bütün A v r u p a matbuatı şu noktada müttefik bulunuyorlar:
Habeşistandan
ajansları
Akdenize
Musolini'nin
haykırdığını
intikal
etmişdir.
Habeşistan
zaferi
24
Mayıs
İtalyan cephesi
1936
tarihli
üzerine faşist gençlerine
Roma
şöyle
bildiriyor:
"Mayıs'ın 24'ü olan bu günde beyan ederim ki, gelecekte de aynı biçimde hareket edeceğiz." "Bu sabah yapılan
merasimin arzettiği
kuvvet
ve gençlik manzarası hakikaten m u h t e ş e m olmuş ve aynı z a m a n d a bir ihtar teşkil etmiştir." "Biz burada yarının ordularını hazırlıyoruz."
Bu
İtalyan
tir.
mübhem
[örtülü,
belirsiz] ve tehdit dolu sözlerin
emperyalizmi d o y m a m ı ş , A k d e n i z d e yeni
Bunun
manası
nedir?
hedefler arıyor demek-
manasını, yukarıki nutuk verilirken, Tribuna
isimli yarı
resmi
İtalyan gazetesi muhabirinin Londradan gönderdiği şu m e k t u b u n d a n daha iyi anlaşılır:
"Son 24 saat içinde İngiliz Dışişleri Bakanı bazı devletlerle Akdeniz'deki stratejik vaziyeti k o n u ş m u ş t u r . " "Bu fikrin kaynağı Türkiye, Y u g o s l a v ya ve Yunanistan'ın A k d e n i z ' d e İtalya'ya karşı hissettikleri endişeden ileri geliyormuş. İngiliz Dışişleri Bakanlığı'na yakın bir şahsın fikrince, İtalya'nın Habeşistan t e ş e b b ü s ü bir ilk adımdır. Bu devlet uzak o l m a y a n bir
gelecekte İtalya
hakimiyetini Y u n a n ve A d a l a r a , A n a d o l u y a ,
Dalmaçya sahillerine tevsi etmek [genişletmek]
1936:
Balkanlarda
isteyecektir." (26 Mayıs
Kurun)
Bir kelime ile:
İtalyan emperyalizmi Akdeniz'i Roma imparatorluğuna
göl y a p m a k istiyor.
Biz
böyle
bir emperyalizm
çağında,
böyle
bir Türkiye'de yaşıyoruz.
Emperyalizm bütün zorbalığına rağmen ölen bir sistemdir. Bir Türkiye vatandaşı sıfatıyla ben, bu her gün tehdidini yakınlaştıran tehlikenin, emperyalizmin altına "geberen kapitalizm" müşahadesini koyarken, ölen yerine geberen tabirini kullandığım için mağdur mu olmalıyım?
Benim bu kitabımla yaptığım nedir? T ü r k i y e ' y e bu kadar d ü ş m a n bir
tehlikeyi izah etmek... Bütün bu olaylar, faraza bir Musolini'nin, bir Arakinin,
bir Hitlerin
kafasından çıkmıyor.
Koskoca
bir e k o n o m i k ve sosyal
kuruluştan
emektir.
doğuyor.
Bunu
T ü r k i y e şartları
bilip de y a p m a m a k ,
içinde
emperyalizmi
emperyalizmi
müdafaa
müdafaa
etmekten
daha
büyük sosyal bir suç olamaz ve ben asıl böyle bir suçtan korkarım.
Eğer biz her anti emperryalist eser hakkında, mademki emperyalizmden bahsediyor, şu halde komünistliğe tahrikdir diye takibat ve cezayı layık görürsek,
hakiki
bir tehlike karşısında, Türkiye vatandaşları
önünde
cidden nazik bir vaziyet ihdas etmiş [ortaya çıkarmış] oluruz.
İlk isticavabım [sorgum] sırasında söylediğim gibi, bu gibi eserler Türkiye'nin genel ve devamlı menfaatleri bakımından cezaya değil, mükafata layıktırlar.
Bundan sonra iddia makamının şahsım ve eserim hakkında bazı yanlış
yorum ve iddiaları gelir. İddia
makamının şahsım
hakkındaki telkinlerini
münakaşa etmekte bir fayda bulmuyorum. Ahvali sabıkamı ileriye sürdü.
Halbuki kanuni hakikat şudur:
1925 ve 1928 senelerinde bu suçtan mah-
kum olan Hikmet vatandaş, 1934 senesinde ve en son olarak aynı suçtan
beraat etmişdir. İddia makamı bu son beratimi nazarı itibare almamakla
haksızlık ediyor. Sorgum başlarken de söylediğim gibi ben uzun takibat ve
mahkumiyet senelerinden sonra, sadece Marksizm nazariyesini ilmi yüksek
bir metot sayarak o hususda objektif meşgul olan bir kimseyim.
Bu gün
meslek tayini,
kahir [zorlayıcı]
hiç kimsenin ferden elinde olmayan
sebeplere göre determine oluyor.
İddia
bir takım
makamı esbabı
mucibesini [gerekçesini] ve saikını pek de a n l a y a m a d ı ğ ı m bir tavsifde [nitelemede] bulundu. Üstad kelimesini kullandı.
Böyle bir iddiayı aklımdan
geçirmediğimi ilk s o r g u m d a tekrar teyid etmiştim. Ben, T ü r k i y e kanunlarının her Türk'e bahşettiği vicdan, düşünce ve neşir [yayın]
hakkına da-
yanarak Türkiye
eser yazmış
bir vatandaştan
okurlarına
bir hizmette
bulunmak kastıyla
başka bir şey değilim.
İddia m a k a m ı n ı n ş a h s ı m d a n sonra eserimin izahı sırasında dahi bazı
haksız imalar ve sui t e f e h h ü m l e r [yanlış a n l a m a ] yaptı.
içinde eserimi
mek
yanlış tefsire
uğratabilecek bir ikisine
sadece
Ben
bunlar
işaret et-
isterim.
Şahsım hakkında telkinlerle, kitabımın metni hakkında manayı zorlamadan ibaret olan ve varid olmadığı kendiliğinden anlaşılan bu iddialara
cevap vermeyi gereksiz g ö r ü y o r u m .
Matbuat kanununun 40.
maddesi şayanı
dikkattir.
Bu
madde "Padi-
şahlık ve hilafet yolunda ve komünistlik ve anarşistliğe tahrik eden yayında b u l u n u l a m a z " der.
Yani, Kanun irticai mahiyette alelıtlak [genellikle] her türlü yayını men
eder. "Hilafetçilik yolunda yayında bulunulamaz" der. Komünistliğe ait ya-
yınlarda ise "tahrik" arar. Yani bir vatandaş bütün sosyal doktrinler gibi, komünizmin de ne olduğunu anlatan ilmi bir inceleme yapabilir. Lakin, bu incelemede tahrik olmamalıdır. Nitekim, Marksizm ve Komünizmin ne oldğunu anlatan Türkçe bir çok eserler çıkmış, hiç bir takibata uğramamışlardır.
Halbuki bu eser, evvela, komünizmi anlatma gibi hiçbir iddia ortaya
atmaz.
Kitabımız sadece emperyalizmi, yani bir cihan olayını anlatır.
Saniyen [ikinci olarak], iddia makamı baştan aşağı tahlil ettiği halde,
hangi noktada tahrik yaptığını zikretmez. Yalnız: "Bizim kanaatimizce bu
kitap k o m ü n i z m e tahrik için yazılmıştır" der. Fakat, iddia makamının elinde matbu [yazılı] bir kitap var. Burada şahsi kanaatini değil, kitabın komünizmde bahis ve tahrik eden
noktasını göstermeliydi. Göstermedi.
Hatta bizzat iddia makamı da sarih [açık] bir delile dayanmadığını iddianamesinde iki defa tekrarlar. İddia makamı adeta bir tahrik icad etmek isterken "fikirleri örtülü b u l u n d u r m a k için" "bir takım maske y a p m ı ş "
sözlerini
ve
harcar.
iddiasına
Fakat bu sözler iddia
ihanet ederler.
makamının bizzat kendi sözlerine
"Örtülü", " m a s k e l i " d e m e k vuzuhsuz,
hatsiz [açık olmayan] demektir. Ceza kanununun
re, açıklık olmayan yerde suç olmaz.
hakkındaki samimi intibaı
sara-
birinci maddesine gö-
Demek savcının kendisi dahi, kitap
[izlenimi] itibarile açık bir suçtan bahsetmiyor.
Bu da dolaylıca masumiyetimi teyid oluyor.
Tahrik, Fransızca ajitasyon mukabilidir. Bir fikri bir çok kimselere tehyic edici [heyecanlanırıcı] bir şekilde anlatmaktır. Kitapta bir değil binlerce olay ve fikir zikredilir. Tahrik, kelimenin kendisinden de anlaşıldığı şekilde hareket emreder:
Haydi ne duruyorsunuz, y ü r ü y ü n demektir.
150
sayfalık kitapta böyle bir tek cümle yoktur.
Bu kitap tahrik değil, izah eseridir. İzah, hadiselerin gerçek sebeplerini g ö s t e r m e k demektir. Y a ğ m u r niçin yağıyor? Gece, gündüz niçin oluyor? Bunların sebeplerini göstermek,
izahtır.
"Gelin y a ğ m u r y a ğ d ı r a l ı m "
"geceyi gün y a p a l ı m " d e m e k tahriktir. Bir zamanlar izah da bir suçtu. Venedik'te ilk astronomi gözlüğünü bulan Galile:
" G ü n e ş dünyanın etrafın-
da değil, dünya güneşin etrafında d ö n e r " dediği zaman, Engizisyon mahkemesine verilmişti. Fakat 17. asırla bu günkü 20. asır arasında 300 yıl
geçmiş, insanlık olaylar karşısında kapalı kalmaktansa, acı da olsa doğruyu
öğrenmeği
makul
bulmuştur.
Ben
emperyalizm
olayını,
muayyen
[belirli] ilmi bir metotla izaha çalıştım. Kimseye, gidin kapitalizmi öldürün
demiyorum.
Kapitalizm ölüyor, diyorum.
Bu tahrik olamaz.
Bir müşahe-
dedir (gözlemdir). Bu gözlemin doğruluğu ve yanlışlığı ilim sahasında bir
münakaşa konusu olabilir, fakat suç konusu olamaz.
Eğer, gözlem ve tahlillerin neticesi proletaryanın lehinde, mazlum milletlerin lehinde çıkıyorsa, bu herhalde T ü r k i y e ' d e n başka yerlerde ancak
emperyalist memleketlerde, silah fabrikacılarına
hoş g e l m e y e c e k bir ne-
ticedir. Mamafi [hal böyleyken] o netice de, benim kuruntum, u y d u r m a m
değil, bir olaydır. T ü r k i y e e m p e r y a l i z m e karşı ve ona rağmen milli kurtuluşunu y a p m ı ş bir memlekettir.
Onun
kavuşan]
Bu netice önünde sadece sevinebilir.
için, yüksek heyetinizin
masumiyetin
üzerine
bu
celselerle tevazzuh
beraatime
eden
[açıklığa
karar vereceğine ve
masrafa
katlanarak bastırdığım kitabımın toplanmış nüshalarının iadesini emredeceğine eminim.
Şüphesiz böyle bir karar, Türkiye'nin en mümtaz şehrinin en y ü k s e k
mahkemesi için
hayırlı bir şeref olacaktır.
BİBLİYOGRAFYA
E.Varga: Economie mondiale
E. Dniault, G. Monod: Histoire politique et sociale, 1911, Paris
H. K m l a m h ' n ı n "Türkiye'de Finans Kapital Saltanatı" notları
K.Marx: Adresse
K.Marks: Kapital
Lenin: İmperialisme dernidre etape du capitalisme
Lenin: Pages choisie, c.I. II. III. Paris
Lenin: Çeviren H. Kıvılcımlı. Karl Marks'ın Hayatı Felsefesi, Sosyolojisi İst.
1935
Lenin:
Çeviren
H.
Kıvılcımlı.
Karl
Marks'ın
Ekonomi
Politiği,
Sosyalizmi
Taktiği, İstanbul 1935
Lapidus-Ostrovitianov: Economie Politique, Paris, 1929
Molotof: Raport du C.E. del'U.R.S.S
M. Cavid : İlmi İktisad, c.III, 1317, İstanbul
Programme de I'int. Gomm. 1926
R.Saka-H.Tahsin: Sermaye Hareketleri, 1930, İstanbul
Stalin: Les Questions du Leninisme
150 Milions chômeurs, 1930 Paris
1932 ve 1933: Sanayi İstatistikleri
Dergi ve Gazeteler
Adana Tecim Gazetesi
Bibliyografya (Demokrasi için)
Correspondance
internationale
Cumhuriyet Gazetesi
Enformasyon
İstanbul Ticaret Sanayi Odası mecmuası Türkçe Gazetelerin 1928'den 1935'e
kadarki küpürleri (Son Posta, Cumhuriyet, Akşam, Milliyet vb.)
Lu 1934 ilâ 1935
L'Ekonomiste d'Orient
Le Capital
L'İntern. Comm
M. Zeki, "Mıntıkamızın kitabı", İzmir 1930
Mercure d'Orient 1936
Merkez Bankası Bülteni
Yeni Gün Gazetesi
Download

emperyalizm geberen kapitalizm