KLASTERI I MREŽE MUZEJA U SRBIJI:
VOJVODINA
DR MILA NIKOLIĆ
i
ii
KLASTERI I MREŽE MUZEJA U SRBIJI:
VOJVODINA
DR MILA NIKOLIĆ
i
Postdoktorsko istraživanje sprovedeno u
Departmanu za arhitekturu i urbanizam
Fakulteta tehničkih nauka
Univerziteta u Novom Sadu
pod pokroviteljstvom
Pokrajinskog sekretarijata za naučni i tehnološki razvoj
Ministarstva za obrazovanje i kulturu
Autonomne pokrajine Vojvodine Republika Srbija
Novi Sad, 2013
Mentor: Prof. dr Radivoje Dinulović
Autor: dr Mila Nikolić
ii
SADRŽAJ
Zahvalnost
0. UVOD
Uvod/abstrakt : Klasteri i mreže muzeja u Srbiji
Definicije: Muzej, klaster, mreža, kulturna infrastruktura, grad
Opis projekta
Predmet i cilj istraživanja
Stanje dosadašnjih istraživanja
Klaster muzeja: urbanistički aspekti
Prednosti i kritike
Prednosti klastera
Kritika
Klaster muzeja u gradu znanja
1. GRADOVI MUZEJI VOJVODINE
Legenda
NOVI SAD: Srpska Atina
Istorija i struktura grada
Slika grada u umetnosti i medijima - umetnost i mediji u gradu
Muzeji: klasteri i mreze
Trg galerija: Nevidljivo blago
Dunavska ulica / Dunavski park: Priroda i kultura
Čvorište 1: Dunavski park ili ruta domova
Linija 2: Dunavska ulica / Nikole Pašića
Petrovaradinska tvrđava
Najuži gradski centar
Radnička ulica: Potencijalni klaster
Univerzitetski kampus: Integracija
Liman 3: Od kineske do kulturne četvrti
Mreže muzeja Novog Sada i urbana muzeografija
Muzeji, javni prostori i rute
Muzeji grada i arhitekture
SUBOTICA
Istorija i struktura grada
Muzeji: klasteri i mreze
Trotržje: Trg Republike - Trg slobode - Trg cara Jovana Nenada
Trg Sinagoge
Park Ferenca Rajhla (Lenjinov park)
Trg žrtava fašizma
Parkovi i bulevari Subotice
Parkovi Palića
v
1
3
4
8
9
11
13
15
15
18
22
23
27
28
29
33
36
37
46
47
57
64
73
78
79
82
84
87
89
91
93
94
95
99
102
106
108
110
iii
Ludoško jezero
Urbana prezentacija/muzeografija
Rute i javni prostori
Klasteri muzeja i urbana muzeografija
Muzeji grada i arhitekture
SOMBOR
Istorija i struktura grada
Muzeji: klasteri i mreze
Kulturne institucije i javni prostori
Ulica Kralja Petra I („Glavnjak“) i Trg sv. Đorđa
Trg sv. Trojstva („Ćelavi trg“) i Trg cara Lazara
Trg Koste Trifkovića - Trg Republike / Fijakerski plac
Venac vojvode Petra Bojovića
Trg Cara Uroša – Trg slobode - Park heroja
Zelengrad: Javni prostori i rute
Ravangrad: Slika grada u umetnosti i medijima i urbana muzeografija
SREMSKA MITROVICA
Od urbium matris populosae et celebris do muzeja pod otvorenim nebom
Istorija i struktura grada
Slika grada u umetnosti i medijima / Umetnost i mediji grada
Muzeji: klasteri i mreze
Trougao 1: Savski trg / Muzejska ulica
Trougao 2: Žitni trg
Trougao 3: Trg Sv. Stefana
Gradski park – Trg Ćire Milekića („Korzo“) - Vuka Karadžića
Trg vojvođanskih brigada: Obrazovanje i uprava
Spomen-park (Spomen groblje)
Javni prostori i rute kao muzej grada i arhitekture
Urbana prezentacija/muzeografija
2. REZULTATI ISTRAŽIVANJA I MOGUĆNOST NJIHOVE PRIMENE
Rezultati istraživanja
URBANIZAM KLASTERA MUZEJA
ARHITEKTURA MUZEJA
POTENCIJAL
Urbanisticki potencijal
Didakticki potencijal
Turisticki potencijal
Teoretski značaj
Dalja istraživanja
Bibliografija
Aneks: Vremenska osa kulturnih dobara od velikog i izuzetnog značaja
iv
113
114
114
115
116
118
120
122
124
125
126
128
129
130
132
133
136
137
138
142
143
146
147
148
149
154
156
157
158
159
161
162
168
174
174
174
175
176
177
178
181
Zahvalnost
Ovo istraživanje sprovedeno je pod okriljem akcije “Pravo na prvu šansu”
Pokrajinskog sekretarijata za naučni i tehnološki razvoj Ministarstva za
obrazovanje i kulturu Autonomne pokrajine Vojvodine - Republika Srbija, kojom
se u naš obrazovni sistem uvodi postdoktorsko istraživanje, prepoznato svuda u
svetu kao bitna podrška razvoju nastavnog i naučno-istraživačkog kadra. Ovim
putem se zahvaljujem Sekretarijatu na pruženoj šansi da temu svog doktorskog
istraživanja proverim i unapredim na našim klasterima i mrežama muzeja.
Zahvaljujem se na svesrdnoj pomoći, savetima i saradnji prof. dr Radivoju
Dinuloviću kao mentoru istraživanja, doc. Reba dr Darku i prof. dr Nađi FolićKurtović, kao i drugim koleginicama i kolegama sa Departmana za arhitekturu i
urbanizam Fakulteta tehničkih nauka Univerziteta u Novom Sadu. Neizmernu
zahvalnost dugujem kolegama iz računskog centra i razvojnog odeljenja na
neprocenjivoj tehničkog podršci.
Posebno se zahvaljujem prof. dr Mileni Dragićević-Šešić na idejama i materijalu
prethodnih istraživanja o muzejima i kulturi uopšte u Srbiji.
Ovaj rad pokazao je važnost difuzije naučnih istraživanja i baza podataka na
internetu, čijim se autorima zahvaljujem na materijalu i nadam se da će im se i
ovo istraživanje pridružiti u vidu mapa i atlasa.
v
vi
UVOD
i
2
KLASTERI I MREŽE MUZEJA U SRBIJI
MUSEUM CLUSTERS AND NETWORKS
IN SERBIA
Muzej je u svom intenzivnom razvoju u poslednjih nekoliko decenija postao
simbol industrijalizacije kulture i kulturalizacije društvenog života, ekonomije i
urbanizma. Ne samo što je u postmodernom gradu zauzeo mesto industrije –
funkcionalno, a često i fizički, u napuštenim industrijskim kompleksima, već je
postepeno usvojio i njeno prostorno ponašanje i logiku grupisanja i umrežavanja,
što je predmet mojih istraživanja. Nakon obimne doktorske studije o globalnom
fenomenu klastera i mreža muzeja, u ovoj studiji fokusirala sam se na njihov
potencijal u regiji koju je bum muzeja praktično zaobišao, a umesto njega su se
dešavale konstantne ekonomske, političke i društvene krize.
In its intensive development in recent decades, the
museum has become a symbol of industrialization of
culture and culturalisation of social life, economy and
urban planning. Not only has it taken the place of
industry in the post-modern city - functionally, and
often also physically, in abandoned industrial
complexes, but it has gradually adopted its spatial
behavior and logic of clustering and networking too,
which is the subject of my research. After extensive
doctoral study on the global phenomenon of museum
clusters and networks, in this study I focused on their
potential in the region that effectively bypassed the
museum boom, and instead constant economic,
political and social crisis were going on.
Naglašavajući značaj "efekta klaster muzeja" u post-Bilbao i (posle)kriznoj eri,
istraživanje se bavi makro-nivoom kulturnog urbanizma u gradovima Srbije.
Mapira klastere, rute i mreže muzeja i drugih kulturnih ustanova i prostora koji ih
podržavaju, analizirajući njihovu ulogu i potencijal u urbanom i regionalnom
razvoju.
Stressing the importance of the "museum cluster
effect" in the post-Bilbao and (post)crisis era, the study
examines the macro-level of cultural urbanism in the
cities of Serbia. It maps clusters, routes and networks
of museums and other cultural institutions and spaces
that support them, analyzing their role and potential in
urban and regional development.
U traganju za novim urbanim modelima, kulturna infrastruktura danas ima
potencijal da preraste u vezivno i transformativno tkivo grada i društva,
pretvarajući kulturu i obrazovanje u urbanistički projekat. U kontekstu društva
znanja i inteligentnog grada u mreži, novi oblici, korišćenje i uticaj kulturnog
pejzaža u pokretanju i širenju kulture i kulturnih informacija postaju ključno pitanje
i globalni izazov. Ovde se posmatraju i kao oblik izlaganja i predstavljanja
arhitekture, urbanizma i pejzaža i prenošenja znanja o njima. Akcenat na
simboličkoj, objektnoj i prostornoj didaktici klastera i ruta muzeja, koji se protežu
od tradicionalnih centara moći do prirodnih rezervata, upisuje ovo istraživanje i
fenomen kojim se bavi u razvojne prioritete, dajući istovremeno teoretski i
praktični doprinos disciplini urbane muzeografije i shvatanju kulture kao jedne od
klјučnih dimenzija održivosti.
In the search for new urban models, cultural
infrastructure today has the potential to become a
transformative and connective tissue of the city and
society, turning the culture and education into urban
project. In the context of the knowledge-based society
and intelligent network city, the new forms, use and
impact of the cultural landscape in the mobilisation and
diffusion of culture and cultural information becomes a
key issue and a global challenge. Here they are
observed also as a form of exhibiting and representing
architecture, urbanism and landscape, and teaching
about them. The emphasis on the symbolic, object and
spatial didactics of museum clusters and routes,
ranging from traditional centers of power to natural
reserves, inscribes this study and the phenomenon
that it deals with in the development priorities,
providing at the same time theoretical and practical
contributions to the discipline of urban curating and to
the understanding of culture as one of the key
dimensions of sustainability.
3
DEFINICIJE: Muzej, klaster, mreža, kulturna infrastruktura, grad
Da bi se što jasnije sagledale metodologija i pozicija ovog istraživanja, nužno je
pre svega definisati osnovne pojmove kojima se bavi.
MUZEJ
Prema definciji Međunarodnog saveta muzeja – ICOM-a (International Council of
Museums):
„Muzej je neprofitna, stalna ustanova u službi društva i njegovog razvoja, otvorena
za javnost, koja sakuplja, čuva, istražuje, izlaže i prenosi materijalno i
nematerijalno nasleđe čovečanstva i njegovog okruženja za potrebe obrazovanja,
studija i uživanja.“
"(A) Navedena definicija muzeja primenjuje se bez ikakvih ograničenja koja
proizilaze iz prirode upravnog tela, teritorijalnog karaktera, funkcionalne strukture ili
orijentacije zbirki date institucije.
(B) Pored institucija označenih kao "muzeji" za potrebe ove definicije kao muzeji se
kvalifikuju i:
(I) prirodni, arheološki i etnografski spomenici i lokaliteti, istorijski spomenici i
lokaliteti muzejske prirode, koji sakupljaju, čuvaju i komuniciraju materijalne dokaze
o ljudima i njihovom okruženju;
(II) institucije koje prikupljaju i prikazuju žive primerke biljaka i životinja, kao što su
botaničke bašte i zoološki vrtovi, akvarijumi i vivarijumi;
(III) naučni centri i planetarijumi;
(IV) neprofitne i umetničke galerije, instituti za konzervaciju i permanentne
izložbene galerije biblioteka i arhiva;
(V) prirodni rezervati;
(VI) međunarodne, nacionalne, regionalne ili lokalne muzejske organizacije,
ministarstva, službe i agencije odgovorne za muzeje kako je definisano u ovom
članu;
4
(VII) neprofitne institucije ili organizacije koje preduzimaju konzervaciju,
istraživanje, obrazovanje, obuku, dokumentaciju i druge aktivnosti u vezi sa
muzejima i muzeologijom;
(VIII) kulturni centri i drugi subjekti koji omogućavaju čuvanje, kontinuitet i
upravljanje opipljivim i neopipljivim resursima i nasleđem (živo nasleđe i digitalna
kreativna aktivnost)
(IX) i druge institucije za koje Izvršno veće, nakon što zatraži savet od
Savetodavnog komiteta, smatra da imaju neke ili sve karakteristike muzeja, ili
podržavaju muzeje i stručno osoblje istog u istraživanju, muzeološkom obrazovanju
1
ili obuci.“
KLASTER
Prema definciji i objašnjenjima iz prethodnih istraživanja autora:
2
Po teoriji višestrukih nukleusa Harisa i Almana (1945), određene zone/aktivnosti
imaju tendenciju da se lociraju tamo gde su najefikasnije, najpoželjnije i finansijski
najodrživije. U urbanoj ekonomiji termin „ekonomije aglomeracije“ se koristi da
opiše „klaster efekat“ - prednosti koje preduzeća i institucije u određenoj industrijski
3
dobijaju formirajući fizičke aglomeracije zahvaljujući „Porterovom okviru“ (1998),
koji čine geografska koncentracija, efikasnost, povezivanje i zajedničko delovanje.
(...)
Prema osnovnoj definiciji, klaster muzeja je fizička koncentracija muzeja na
jednom mestu. (...) Od svih izraza kojima može da označi grupa muzeja, ovaj je
izabran zbog naglaska na okruženju i procesima, relacijama i dinamikama koje
danas promovišu ekonomije aglomeracija i znanja. Prema novim definicijama,
fizička koncentracija muzeja postiže "klaster efekat" samo ako u zajedničkom
prostoru muzeji učestvuju u zajedničkim akcijama i ako im grupisanje daje dodatnu
vrednost.
Da bi se što potpunije razumela ova interakcija muzeja u klasteru i njegov uticaj na
grad, suprotno uobičajenom fokusu na muzeje umetnosti, kao najsimboličnije, ili u
poslednje vreme na muzeje nauke, kao tip sa najvećim rastom popularnosti, muzeji
se ovde posmatraju u najširem smislu, prema definiciji ICOM-a. Time se pomeraju
1
Statut ICOM-a, usvojen na XXII generalnoj skupštini 24. avgusta 2007, u Beču (Austrija), prema originalnoj francuskoj verziji, ICOM: "Statuts"
http://icom.museum/statutes_fr.html # 3 (Konsultovano: 10/05/2013)
2
Harris, Chauncy D. and Edward L. Ullman, "The Nature of Cities," The Annals of the American Academy of Political and Social Science,
CCXLII,1945, str. 7-17
3
Porter, Michael E: “Clusters and the New Economics of Competition”, Harvard Bussines Review, November-December 1998, Reprint 98609, pp. 77-90
5
urbanističke granice klastera muzeja i percepcija njihove logike, uticaja i
potencijala. Naglašavajući potrebu za širinom fokusa, kao i za multifunkcionalnošću, otvorenošću i saradnjom u klasterima muzeja, (...) podjednako se
tretiraju kompleksi koji sadrže slične institucije, kulturne, obrazovne i naučne, uvek
kada je dominantna komponenta muzejska ili na drugi način doprinose diskursu
4
ovog rada.
Za razliku od klastera u drugim industrijama, koji mogu da obuhvataju regije i
mreže, klasteri muzeja imaju jasne fizičke odrednice, prilagođavaju se urbanoj
formi i menjaju je.
Urbanistička analiza ovog efekta [efekta klaster muzeja] je obogaćena i inovirana
drugim disciplinarnim pristupima i značenjskim poljima i otkriva paralelno njegove
obrazovne i muzeografske potencijale. Analogije i termini iz fizike - gustina,
gravitacija, kritična masa i kohezija - naglašavaju i objašnjavaju fizički karakter
uticaja, dok novi parametri iz ekonomije, iz Porterove teorije klastera i njene
dekonstrukcije, doprinose sveobuhvatnijem razumevanje njegovih mehanizama i
5
uticaja na statičke i dinamičke strukture klastera muzeja, muzeja i grada.
MREŽA
Pod mrežom se podrazumeva kompleksna grupa međusobno povezanih
sistema. U slučaju muzeja, mogu da se razmatraju tri nivoa umrežavanja.
U preseku prostorne distribucije i institucionalne organizacije, razvio se muzejmreža ili muzej-sistem, sa višestrukim sedištima ili objektima, u jednom gradu,
regiji, državi ili internacionalno, kao što su Tretjakovska galerija, Luvr,
Gugenhajm i drugi.
Takođe postoje tematske mreže muzeja udruženih radi saradnje, razmene i
promocije, poput internacionalnih mreža i komiteta muzeja grada (CAMOC),
muzeja istorije grada, etnografskih muzeja (RIME).
4
Nikolić, Mila: „Ciudad de museos. Clústeres de museos en la ciudad contemporánea“. Doktorska disertacija. Barselona, Universitat Politècnica de
Catalunya, 2011, vol. 2, str. 1-4.
5
Ibid, vol. 1, str. 2.
6
Na ova dva nivoa, u funkcionalnom smislu klaster predstavlja širu kategoriju, jer
obuhvata i širi krug učesnika, institucija i usluga podrške. 6 Klaster muzeja tako
postaje mesto ukrštanja i potencijalne saradnje ogranaka kompleksnih muzejamreža, mreža muzeja i ostalih kulturnih, obrazovnih i drugih funkcionalnih i
infrastrukturnih mreža i sistema, čije se interakcije odražavaju u javnom prostoru.
Međutim, i klasteri se umrežavaju. U urbanističkom pogledu, u gradu se formiraju
mreže klastera muzeja, kao kasteljsijanska manifestacija društva u mreži i
konstantovski odgovor na društvenu mobilnost, 7 sa potencijalom da vežu delove
grada u celinu i obnove koncept zajedništva.
KULTURNA INFRASTRUKTURA
Kompleksnost ovog sistema nalaže i objašnjenje pojma kulturna infrastruktura:
po definiciji, kulturnu infrastrukturu čine institucije kulture i visokog obrazovanja i
javni prostori grada.
GRAD
8
„Grad je tačka maksimalne koncentracije moći i kulture“. Luj Mamford
9
„Grad je projekcija društva na terenu.“ Anri Lefevr
6
Ffowcs-Williams, Ifor: „Policy for Inter-firm Networking and Clustering: A Practitioner’s Perspective“. OECD/Italian Ministry of Industry Bologna
Conference for Ministers Responsible for SMEs and Industry Ministers Enhancing the Competitiveness of SMEs in the Global Economy: Strategies
and Policies, 13-15 June 2000.
7
Castells, Manuel: The Rise of the Network Society, The Information Age: Economy, Society and Culture, Vol. I. Cambridge, MA; Oxford, UK:
Blackwell, 1996. Idem: “Espacios públicos en la sociedad informacional”, u VVAA, Ciutat real, ciutat ideal. Significat i funció a l’espai urbà modern,
Urbanitats núm. 7, Barcelona: Centro de Cultura Contemporánea de Barcelona, 1998, str. 2, 6 (pdf)
Nieuwenhuys, Constant: New Babylon: Outline for a culture, original na holandskom, New Babylon, een scheta voor een kultuur, Den Haag: Haagse
Gemeentemuseum, (1965)1974, str. 49-62: prevod Pola Hemonda u Wigley, Mark: Constant's New Babylon: the hyper-architecture of desire,
Rotterdam: Witte de With / 010 Publishers, 1998, str. 165
8
Mumford, Lewis: The Culture of Cities, A Harvest/HBJ Book, San Diego [etc.], cop. 1938, str.1.
9
Lefebvre, Henri: Writings on Cities (Right to the City), selected, translated and introduced by Eleonore Kofman and Elizabeth Lebas. Malden:
Blackwell, Oxford, 1996, str. 109.
7
OPIS PROJEKTA
Lefevr definiše grad kao projekciju društva na terenu. 10 U svojoj doktorskoj
disertaciji „Grad muzeja. Klasteri muzeja u savremenom gradu“ analizirala sam
mesto muzeja u društvu kroz promene njegovog simboličkog i fizičkog mesta u
gradu. To mesto danas je u klasteru muzeja, sudeći po 95% najposećenijih i
najuticajnijih muzeja umetnosti na svetu. 33% tih muzeja već formira regionalne,
nacionalne i nadnacionalne mreže, ukazujući na novi pravac za istraživanje
uticaja kulturnih i javnih institucija i prostora na grad i urbano društvo.
U klasteru se muzej menja, u svim urbanističkim razmerama. Kroz fenomen
grupisanja muzejskih institucija, sadržaja i arhitektura, i analizu prostora i tokova
koje formiraju, na mikro-nivou muzeja u doktoratu sam dokazala duboku
promenu u njihovoj arhitektonskoj koncepciji, odnosno prevagu urbanističkog
aspekta u projektu muzeja. Muzej se modeluje po uzoru na urbanizam; današnji
univerzalni muzej je muzej-klaster ili muzej kao grad.
Na mezo-nivou klastera muzeja sam takođe utvrdila promenu paradigme, prateći
razvojnu liniju od introvertne kulturne akropole do današnje reorijentacije i težnje
ka otvorenom, intenzivnom, trodimenzionalnom klasteru muzeja kao multi-mestu,
čime sam dokazala njihovu ulogu urbanističkog manifesta. Time se otvaraju
pitanja u kom gradu danas živimo i šta nam to transformacije klastera muzeja
manifestuju.
Zato sam paralelno na makro-nivou analizirala i promene u gradu, javnom
prostoru i urbanoj prezentaciji. Kao najveći legat buma muzeja i industrijalizacije
kulture sa urbanističkog stanovišta, muzejska, odnosno sveukupna kulturna
infrastruktura dostiže nove, do sada nezamislive proporcije i potencijal, a njen
uticaj na grad novu dimenziju – dimenziju generatora identiteta, strukture i
kohezije u post-metropoli. Sve veći broj muzejskih, odnosno kulturnih čvorišta u
gradovima, kao rezultat sve većeg broja muzeja, omogućio je nastanak
policentričnih mreža i stvaranje spektakularnih kulturno-urbanističkih poteza, koji
svojim relacijama grade "grad muzeja", kako ja nazivam ovaj novi reprezentativni
kulturni i obrazovni pejzaž.
10
8
Ibid.
„Grad muzeja“ ističe značaj muzeografskog aspekta u novoj razmeri i projektu
grada. Novi modeli, korišćenje i uticaj tog kulturnog pejzaža u pokretanju i širenju
kulture i kulturnih informacija – a naročito kao oblik izlaganja i predstavljanja
arhitekture, urbanizma i pejzaža i prenošenja znanja o njima – postaju ključno
pitanje i globalni izazov u kontekstu društva znanja i inteligentnog grada u mreži.
U traganju za novim urbanim modelima, "grad muzeja" ima potencijal da preraste
u vezivno i transformativno tkivo grada i društva, pretvarajući muzeografiju u
urbanistički projekat. Akcenat na simboličkoj, objektnoj i prostornoj didaktici
klastera i ruta muzeja, koji se protežu od tradicionalnih centara moći, preko
prenamenjenih industrijskih kompleksa, do prirodnih rezervata, upisuje ovo
istraživanje i fenomen kojim se bavi u razvojne prioritete, dajući istovremeno
teoretski i praktični doprinos disciplini urbane muzeografije i aktiviranju
teritorijalnog kapitala, resursa i vrednosti, a time i jačanju kohezije i identiteta
regije.
Predmet i cilj istraživanja
Doktorat sam fokusirala na dokazivanje hipoteze o "urbanifikaciji" muzeja, šireći
teoriju na značaj klastera muzeja kao urbanističkog manifesta i lokusa genii 11
savremenog grada. Ističući vrednost „efekta klaster muzeja“ u post-Bilbao i postkriznoj eri, bavila sam se ključnim primerima, pre svega u velikim gradovima
Evrope, ali i sa drugih kontinenata, koji svojim značajem i razmerom doprinose
temi i ukazuju na nove modele i moguće pravce razvoja. Sada mi je cilj da se u
svetlu ovih otkrića fokusiram na makro-razmeru i mapiranje klastera, ruta i mreža
muzeja i šire kulturne infrastrukture koja ih podržava, i njihovu ulogu i potencijal u
fizičkoj strukturi grada i njegovoj obnovi, kao i u regionalnom razvoju Vojvodine,
odnosno Srbije.
11
Welter, Volker M.: “From locus genii to heart of the city. Embracing the spirit of the city” u Boyd Whyte, Iain: Modernism and the
Spirit of the City, London: Routledge, 2003, str. 35-56, dalje razvijeno u doktorskoj disertaciji autora.
9
Rad na ovom istraživačkom projektu je imao više etapa:
-
Započeo je pregledom postojećih studija o stanju kulturnih institucija, pre
svega muzeja, i kulture uopšte u Vojvodini, odnosno Srbiji.
-
Naredni korak bilo je utvrđivanje postojećeg stanja i studija sadašnjih i
pređašnjih projekata, odnosno mapiranje fenomena grupisanja muzeja po
gradovima - u Novom Sadu, Subotici, Somboru, Sremskoj Mitrovici,
Zrenjaninu, Kikindi, Vršcu i Pančevu. Prema iznetim definicijama muzeja i
klastera muzeja, analiza je obuhvatila i druge činioce kulturne infrastrukture,
odnosno i druge institucije kulture i visokog obrazovanja, kao i sistem javnih
prostora.
-
Nakon toga je usledio proces urbanističkih analiza, pisanja i grafičke
prezentacije istraživanja, uključujući dodatnu pretragu literature vezane za
specifična pitanja urbanističkog razvoja ovih gradova. Zbog strukture mreže
muzeja u Vojvodini i njihovog nevelikog broja, po klasterima je bilo moguće
analizirati samo Novi Sad i Suboticu, čemu je posvećena posebna pažnja
zbog potencijala ovog sistema u aktuelnim kandidaturama ovih gradova za
Kulturnu prestonicu Evrope 2020. Takođe su detaljno analizirani Sombor i
Sremska Mitrovica, zbog doprinosa pitanjima urbane muzeografije i uloge
klastera muzeja, odnosno kulturne infrastrukture u njoj, koja se provlače kao
teoretski diskurs istraživanja. Time su zaokruženi gradski centri u Bačkoj i
Sremu, a za gradove Banata - Zrenjanin, Pančevo, Vršac (po preporuci
komisije) i Kikindu (kao još jedno čvorište prostornog razvoja i muzejskih
aktivnosti Vojvodine) - pripremljen je celokupan materijal, ali zbog obimnosti
analiza nije mogao biti uključen u ovaj izveštaj, pa može biti predmet
narednog izveštaja.
-
Rezultati istraživanja uključuju definisanje generalnih praktičnih preporuka i
razvoj modela i instrumenata za formiranje, podsticanje, vizibilizaciju i
(re)programiranje klastera i mreža muzeja, od kojih svaki segment takođe
može biti predmet pojedinačne studije i projekta.
10
STANJE DOSADAŠNJIH ISTRAŽIVANJA
Usled političke, ekonomske i društvene krize, drugi bum muzeja i kulturne
industrije nas je 1980-tih i 1990-tih praktično zaobišao, menjajući tek od sredine
2000-tih polako i gotovo neosetno i naš muzejski pejzaž. Letargiju prekidaju Noći
muzeja, započete u Beogradu 2004. godine, i dugo odlagani konkursi i projekti za
još uvek problematična proširenja i rekonstrukcije postojećih muzeja, kao i za
izgradnju novih, uključujući i prve privatne. Ove aktivnosti i istraživanja, limitirana
na nužne arhitektonske intervencije, odnosno kulturološke, sociološke i
marketinške studije, potvrđuju iznova potrebu za interdisciplinarnim kulturnim
planiranjem, koje inovativni urbanistički pristup poput ovog obogaćuje novim
uvidima i saznanjima, nedostupnim iz izolovanih pozicija muzejskih studija,
socijalne i arhitektonske kritike.
Projekat se, kao što predviđa konkurs, prevashodno bazira na mom doktoratu,
kao jednom od prvih i najobimnijih istraživanja ovog fenomena koje polazi od
najnovijih i najrelevantnijih svetskih istraživanja u oblasti arhitekture muzeja,
kulturnog urbanizma i muzeologije, i projekata i direktnih svedočanstava
najistaknutijih aktera u stvaranju današnjih klastera muzeja. Ovo istraživanje se u
potpunosti uklapa u naučne i istraživačke prioritete Ministarstva prosvete i nauke,
koji obuhvataju generalno usklađivanje sa praksom u zemljama EU, a u oblasti
arhitekture i urbanizma usklađivanje sa tendencijama razvoja discipline u
kontekstu evropskih integracija, funkcionalnu i fizičku organizaciju prostora
gradova i naselja na principima održivosti, i urbanu obnovu u Srbiji. Takođe,
promovišući kulturnu održivost i nove namene i značenja javnog prostora i
kulturne infrastrukture, prati istraživačke projekte koje u tom okviru vode profesori
dr Nađa Folić-Kurtović i dr Radivoje Dinulović u Departmanu za arhitekturu i
urbanizam Fakulteta tehničkih nauka u Novom Sadu, pod čijim je okriljem ovo
istraživanje sprovedeno. 12
12
Projekat u realizaciji ''Optimizacija arhitektonskog i urbanističkog planiranja i projektovanja u
funkciji održivog razvoja Srbije'', kao i prethodna istraživanja "Redefinicija i unapređenje metodskomodelske osnove planiranja, projektovanja i građenja na principima održivog razvoja gradova,
naselja i regiona Srbije" i "Redefinisanje modela i tipova javnih prostora i unapređenje strategije
njihove obnove i korišćenja u prostornom i urbanističkom planiranju i projektovanju", odnosno
Hronologija važnijih inicijativa
1995.
Srpski muzej hleba, Pećinci, slikara Slobodana
Jeremića
1996, 1998, 2001. i 2003.
Inicijative za rekonstrukciju Narodnog muzeja u
Beogradu
2003.
zatvoren Narodni muzej u Beogradu
2004.
prva Noć muzeja u Beogradu
javni poziv za izbor glavnog projektanta rekonstrukcije
Narodnog Muzeja
2004-2007.
projekat rekonstrukcije arh. Milana Rakočevića
2007.
konkurs za izradu idejnog arhitektonsko-urbanističkog
rešenja zgrade Muzeja savremene umetnosti
Vojvodine u Novom Sadu
projekat idejnog arhitektonsko-urbanističkog rešenja
Muzeja nauke i tehnike u zgradi prve javne
termocentrale na Dorćolu, Beograd, arh. Boris
Podreka
programsko-anketni konkurs za rešenje Gradskog
parka, od hotela Jugoslavija do Brankovog mosta na
Novom Beogradu
Muzej savremene umetnosti u Beogradu zatvoren
zbog rekonstrukcije
2008.
otvoren Muzej „Macura“ u Novim Banovcima, prvi
privatni muzej u Srbiji, arh. Ivan Kucina i Nenad Katić
2009.
Započela rekonstrukcija Galerije-legata Milice Zorić i
Rodoljuba Čolakovića, Beograd
2010.
Otvoren privatni umetnički Muzej Zepter, Beograd
konkurs za idejno arhitektonsko konceptualno rešenje i
prostorno programsku analizu rekonstrukcije i
dogradnje Narodnog muzeja u Beogradu
urbanističko-arhitektonski konkurs za izradu idejnog
rešenja Centra za promociju Nauke u Bloku 39
2011.
konkurs za idejno arhitektonsko-urbanističko rešenje
objekta Centar na obali „Beton hala“ na prostoru
između Savskog pristaništa i Kalemegdanskog parka u
Beogradu
2011-12.
projekat sanacije, restauracije i adaptacije Muzeja
Vuka i Dositeja u tri faze
2012.
rekonstrukcija
Muzeja
savremene
umetnosti
Vojvodine, Novi Sad
rekonstrukcija Galerije Lazar Vozarević, Sremska
11
Mitrovica
Izuzetno je aktuelno u svetlu kandidatura Beograda, Novog Sada i Subotice za
kulturne prestonice Evrope 2020. godine, i komplementarno sa pratećim
studijama i aktuelnim istraživanjima o muzejima u Srbiji, poput kulturoloških
studija publike, kadra, fizičkog stanja, organizacije i socijalnog uticaja muzeja
Republičkog zavoda za proučavanje kulturnog razvitka, i studijama o njihovom
brendiranju, ekonomiji i strategijama. Za razliku od njih, ovo istraživanje
usredsređuje se na uticaj kulturne infrastrukture na urbanu formu i korišćenje
gradskih prostora, interesovanje za kojima je iskazano i kroz tekuće
arhitektonske i urbanističke konkurse i projekte. Ili, da ga uporedim sa
Zaprokulovim istraživanjima stanja u muzejima, 13 ovo je istraživanje stanja izvan,
oko i između muzeja.
"Tehničko-tehnološko stanje i potencijali arhitektonskih objekata za scenske događaje u Republici
Srbiji".
13
Npr. Martinović, Dragana i Biljana Jokić: Muzeji Srbije, aktuelno stanje. Beograd: Zavod za
proučavanje kulturnog razvitka, 2009.
12
Klaster muzeja
Uvodna razmatranja o problematici, prednostima i nedostacima klasterizovanja
muzeja, kao i drugih kulturnih institucija, prostora i sadržaja, preuzeta su iz
prethodne opsežne studije autora. Radi boljeg razumevanja situacije u našim
gradovima, dodati su komentari koji se specifično odnose na našu sredinu i
fenomen klastera i mreža muzeja u njoj.
Urbanistički aspekti
Muzeji funkcionišu na spoju umetnosti i kulture, turizma i rekreacije.
Mommaas
Mešavina sujete i nacionalne ekonomske politike.
15
14
Hans
Dejan Suđić
Klaster muzeja nije jednodimenzionalni fenomen. To je kulturni javni i urbanistički
fenomen, ali i društveni, simbolički, politički, ekonomski i, sve više, turistički,
marketinški i fenomen obnove grada. Odražavajući iz svog mesta višestruke uloge
i uticaje na grad, različiti urbanistički aspekti klastera muzeja otkrivaju njegovu
16
prostornu kompleksnost:
-
fizička koncentracija muzeja (institucija kulture)
Klaster muzeja je fizička koncentracija muzeja, posmatranih ovde u najširem
smislu prema definiciji ICOM-a, odnosno uključujući i arheološka nalazišta,
botaničke bašte i zoološke vrtove, akvarijume, vivarijume, naučne centre i
planetarijume, kunsthale, nekomercijalne galerije, kulturne centre, itd. Kao
klasteri muzeja ovde će biti tretirani podjednako kompleksi koji sadrže i druge
srodne institucije, kulturne, obrazovne i naučne, uvek kada su dominantna
komponenta muzeji ili na drugi način doprinose diskursu ovog rada. U tom
smislu i demarkacija analiziranih slučajeva će biti manje kruta u odnosu na
njihove utvrđene ili promovisane urbanističke granice.
Klaster je geografski bliska grupa međusobno
povezanih kompanija i asociaranih institucija u
određenom
polju,
vezanih
zajedničkim
interesima i komplementarnostima.
Michael Porter
Klaster, kako ga definiše Porter, je kritična
masa međusobno povezanih kompanija i
institucija jednog određenog polja na jednom
mestu. Iz ove elastične definicije kao ključne
komponente klastera uopšte se dedukuju:
–
–
–
–
kritična masa,
blizina,
veze,
interakcije,
2
ili, kako ih rezimira François Mairesse:
−
−
zajednički prostor i
zajedničke akcije.
1
Porter, Michael E: “Clusters and the New Economics
of Competition”, Harvard Bussines Review, NovemberDecember 1998, str. 78
2
Mairesse, François: „Rapport de synthèse du
séminaire ‘Les musées du quartier du Mont des Arts’.“
Séminaire: Les musées du Quartier du Mont des Arts,
Musées royaux des Beaux-Arts à Bruxelles, 19 mai
2000. Série: Le Mont des Arts, Bruxelles: Fondation
Roi Baudouin, 2000, str. 14-15.
14
Mommaas, Hans, W. P. Knulst, Mark van den Heuvel: De vrijetijdsindustrie in stad en land; een studie naar de markt van belevenissen. Den Haag:
WRR, 2000, prema: Aalst, Irina van, & Inez Boogaarts: “From Museum to Mass Entertainment; the evolution of the role of museums in cities.”
European urban and regional studies, 9(3), 2002, str. 196
15
Sudjic, Deyan: The Edifice Complex: How the Rich and Powerful Shape the World. London: Allen Lane / Penguin Books, 2005, p. 291
16
Commission Mont des Arts: Programme Mont des Arts. Les recommandations de la Commission Mont des Arts réunie à l’initiative de la Fondation
Roi Baudouin, Série: Mont des Arts, Bruxelles, Fondation Roi Baudouin, 2002, str. 39-40.
13
-
arhitektonski / urbanistički kompleks
Klasteri muzeja, u zavisnosti od svoje morfologije i gustine, mogu da formiraju
jasne arhitektonske ili urbanističke ansamble. Arhitektonske karakteristike i
muzejske tipologije nisu predmet ovog istraživanja, već njihovo mesto, urbana
forma i fizički i konceptualni odnosi u celini i u gradu. U tom smislu, takođe će
se smatrati aglomeracijama veliki muzeji koji pod okriljem iste ustanove
obuhvataju različita zdanja i/ili javne prostore, formirajući značajne
urbanističke celine.
-
konglomerat prostora na površini, u visini i pod zemljom
Prostorna razuđenost klastera muzeja, osim zatvorenih i otvorenih prostora,
privatnih i javnih, zelenih ili vodenih, urbanih ili prirodnih, može da se proširi
na jedan podzemni univerzum arheoloških lokaliteta, infrastruktura, prolaza ili
samih muzeja, i popne u vertikalnost nebodera, dajući nova značenja
pojmovima mesta i interakcije.
-
element sistema muzeja
Jedan od najvažnijih ciljeva grupisanja je da se u gradu definiše koherentan
sistem muzeja, logično i uravnoteženo distribuiranih u jednu narativu o
prošlosti i sadašnjosti.
-
element sistema javnih površina
Sastavni deo većine klastera muzeja su javni prostori, od ključnog značaja u
njihovim odnosima sa gradom i stoga jedna od glavnih tema ove studije.
-
element urbane četvrti ili četvrt sama
Klasteri muzeja se nalaze u urbanom tkivu karakterisanom različitim
funkcijama, u čije se dinamike muzeji integrišu ili ih uzrokuju. Posebna pažnja
će biti posvećena formama koje uzimaju i odnosima (interakcijama,
sinergijama) koji definišu mesto u muzeja u susedstvu i u gradu.
-
element urbanističke strukture grada
Formiranje klastera muzeja u procesima urbanog rasta i regeneracije ih
uspostavlja kao elemente kohezije urbane strukture: njegov centar gravitacije
17
ili veza između različitih delova grada i generator njegovih tokova.
17
Ibid; Nikolić, Mila: „Ciudad de museos. Clústeres de museos en la ciudad contemporánea“.
Doktorska disertacija. Barselona, Universitat Politècnica de Catalunya, 2011, vol. 1, str. 18.
14
Prednosti i kritike
Prednosti klastera
Stvaranje i razvoj klastera muzeja pružaju različite prednosti, za muzeje i druge
susedne ustanove, za publiku, za neposredno urbano okruženje i za grad u celini,
odražavajući se čak i na nacionalni nivo, na državu. Ove prednosti se ukrštaju i
prepliću, daleko prevazilazeći „kozmetičke“ operacije i uključujući zajedničko
dobrovoljno i dinamično delovanje muzeja.
18
To je, pre svega, jedna racionalna ekonomska strategija za sve uključene
faktore, zasnovana na teorijama ekonomije aglomeracija i funkcionalnog zoniranja:
zajednički napori u obavljanju zajedničkih aktivnosti omogućavaju postizanje
19
značajnih ekonomija razmere.
Fizička blizina omogućava muzejima korišćenje zajedničke infrastrukture 20
parkinga, javnog prevoza i puteva, kao i tehničkih službi i osoblja: strukture za
recepciju i orijentaciju (kancelarije, rezervacije, telefonske informacije), održavanje
i bezbednost, komercijalnih usluga (restorani, prodavnice, iznajmljivanje prostora),
21
pa čak i izložbene infrastrukture.
Na programskom nivou, saradnja između njih je moguća kako u organizaciji tako i
u sadržaju:
-
neki klasteri organizuju zajedno marketing i odnose sa javnošću, dele internet
prezentaciju i obrazovne, konzervatorske i istraživačke službe ili personal,
razmenjuju kolekcije, koordiniraju otvaranja i pripremaju zajednički svoja
izdanja, kulturna događanja ili čak i izložbe - imaju zajednički kulturni projekat;
-
komplementarne kolekcije muzeja u klasteru stvaraju koherentni diskurs upotpunjavaju narativu istorije umetnosti, pokazuju različite aspekte nauke, ili
otkrivaju različite aspekte neke teme – koncipirajući takozvane hronološke ili
tematske rute. Kada se grupišu muzeji sa različitim temama, nude disciplinsku
raznovrsnost.
18
Evans, Graeme: “Culture Cities: Planning or Branding?”, en The 11th Conference of the International Planning History Society: Planning Models
and the Culture of the Cities (IPHS 2004), Barcelona, CCCB, 14-17 July 2004, Conference CD, str. 2.
19
Mairesse, François: „Rapport de synthèse du séminaire ‘Les musées du quartier du Mont des Arts’ “, Séminaire: Les musées du Quartier du Mont
des Arts, Musées royaux des Beaux-Arts à Bruxelles, 19 mai 2000. Série: Le Mont des Arts, Bruxelles: Fondation Roi Baudouin, 2000, str. 14-15.
20
Aalst, Irina van, Inez Boogaarts: “From Museum to Mass Entertainment; the evolution of the role of museums in cities”. European urban and
regional studies, 9(3), 2002, str. 196
21
Mairesse: „Rapport de synthèse du séminaire "Les Musées du Quartier du Mont des Arts" “, 2000, str. 15
15
Posetiocima klaster muzeja na taj način pruža veći izbor i podstiče spontanu
odluku o korišćenju slobodnog vremena - mogućnost izbora je u današnjem svetu
od neprocenjive vrednosti. Vreme takođe. Klaster doprinosi ekonomiji vremena /
efikasnosti konzumenta: fizička blizina muzeja pruža posetiocima priliku da
učestvuju u više aktivnosti u kraćem vremenskom periodu i rezultuje porastom
broja posetilaca, naročito onih koji posete više od jedne institucije tokom posete
klasteru. Sa ekonomskog aspekta, koncentracija smanjuje transportne troškova za
posetioce, kao što im zajednička ulaznica omogućava sniženje cena, što podstiče
višestruke posete i olakšava shvatanje jedinstva klastera - neki nude opštu dnevnu
ili čak godišnju ulaznicu, i sve je prisutnija težnja da se omogući besplatan ulaz,
kojim muzej zaista postaje javni prostor i mesto susreta, a izbor zaista slobodan i
spontan.
Na javnom nivou grupisanje dovodi do veće vidljivosti muzeja u gradu i daje
22
kompleksu uticaj mnogo veći od zbira pojedinačnih efekata, stvarajući kulturnom
gustinom takođe izvanrednu simboličku gustinu.
Koncentracija velikih muzeja može da stvori takav magnetni efekat koje privlači
23
nove institucije u nadi da će i one dobiti deo prestiža i posetilaca. Atraktivnost
24
klastera izaziva jak efekat prelivanja, ne samo kredibiliteta, znanja, inovacija i
publike između muzeja - kada je proporcionalan njegovoj gustini - već i za ostale
susede. Kulturna dinamika klastera izaziva promene u ekonomskoj i socijalnoj
strukturi njihove neposredne okoline, postajući značajan instrument urbane
regeneracije, dok njihovi javni prostori doprinose višem kvalitetu života, ponosu i
identifikaciji stanovnika. Takva multifunkcionalnost, povratno, doprinosi klasteru
donoseći nove posetioce i pružajići mogućnost da koriste svoje područje i danju i
25
noću, po omiljenoj formuli gradskih vlasti, 24/7/365.
Tako klasteri muzeja
ostavljaju snažan pečat na urbanu organizaciju i tokove i na sliku grada.
Međutim, muzeji imaju još jednu vrstu multifunkcionalnosti. Oni igraju važnu ulogu
u strukturi vlasti i društvenom i kulturnom sistemu. Često se zbog toga klasteri
muzeja nalaze u neposrednoj blizini univerziteta i drugih obrazovnih i kulturnih
institucija kao simbol kulturnog nivoa, ili uz sedišta političke moći čije ideje, ideale i
izborna obećanja predstavljaju, uspostavljajući tako u gradu važne fizičke veze,
22
Porter, Michael: “Cluster and the New Economics of Competition”, Harvard Business Review, Nov-Dec 1998, Reprint 98609, p. 81; Sudjic, Deyan:
El Nuevo Paseo del Arte. Arte en el corazón de la ciudad / The New Art Walk. Art at the hearth of the city, Madrid: Ministerio de Educación, Cultura y
Deporte, 2003, str. 6
23
Sudjic, Deyan: El Nuevo Paseo del Arte / The New Art Walk, 2003, str. 7
24
Ratzkin, Rebecca: “The Miracle Mile Arts Cluster”, 2005, str. 26-29
25
Hannigan, John: Fantasy City; Pleasure and Profit in the Postmodern Metropolis. London: Routledge,1998; Aalst, I. van, & Boogaarts, 2002.
16
kojima je posvećen treći deo knjige, i pretvarajući se u izvanredan medijum
nacionalnog i urbanog marketinga.
Koja je poenta biti bogat ako morate to da budete na mestu koje ostatak sveta odbija
da shvati ozbiljno? (...) [B]iti shvaćen ozbiljno kao grad znači obilje restorana i
26
muzeja, jedine vrste društveno prihvatljive javne sfere.
Tokom 70-ih, u tranziciji ka post-posleratnoj ekonomiji, kultura je postala sredstvo
korporativnih strategija lokalnih vlasti i poslovnih partnerstava. Muzej je postao
27
simbol vitalnosti finansijskog sektora, ali ne i samo simbol. U gradovima,
profilisanim sve češće kao kreativni grad, kulturni grad, grad zabave ili fantazije u
borbi za nove posetioce, stanovnike i poslove, klaster muzeja je postao jedan od
28
ključnih elemenata u turizmu i značajan faktor urbane ekonomije.
Klaster muzeja je takođe važan element u strukturi grada i u ovoj studiji će biti
pokazane njegove različite prednosti na urbanističkom nivou.
26
Sudjic, Deyan: The 100 Mile City, A. Deutsch / Harper Collins, London, 1992, str. 126-127
Zukin, Sharon, The Cultures of Cities, Blackwell Publishers, 1995, str. 12
28
Landry, Charles: The Creative City: A Toolkit for Urban Innovators, Earthscan, 2000. Hannigan, John: Fantasy City; Pleasure and Profit in the
Postmodern Metropolis. London: Routledge, 1998. Aalst and Boogaarts: “From Museum to Mass Entertainment”, 2002, str.195-196.
27
17
Kritika
Opšta kritika: Parazitska eksploatacija kulturnog domena
29
Kritika kulturnog klasterizovanja obično se zadržava na društveno-političkom, a ne
urbanističkom nivou, usmeravajući se protiv njene povezanosti sa neoliberalnim
kontekstom i nadmetanjem između gradova u sve globalizovanijoj ekonomiji, protiv
invazije ekonomske i marketinške logike na urbanizam i njihove sklonosti da daju
prednost „elitnoj potrošnji“, turizmu, privatizaciji i mikro-menadžmentu javnog
prostora i protiv upotrebe kulture kao mehanizma legitimizacije urbane
transformacije „u materijalnu korist spekulacije, klasnog čišćenja i turističke
30
komodifikacije.“
Ali klaster muzeja nije postmoderni fenomen. Prisutan u modernom gradu u
planskoj formi od devetnaestog veka - i cvetajući, zajedno sa muzejom, u
poslednjim decenijama dvadesetog veka - odslikava promene u društvu i ideji o
javnom. U tom smislu, ova kritika je kritika našeg društva, „tržišta i privatnog
31
vlasništva kao pokretača ekonomskog i društvenog života u gradu.“
Monofunkcionalnost
Aglomeracije muzeja nisu lišene problema, naročito u poređenju sa ostalim
vrstama kulturnih klastera. Čistoća kao faktor kritične mase, odnosno dominacija
muzejske funkcije potrebna da se klaster muzeja definiše kao takav, može dovesti
do monofunkcionalnosti celine i zamiranja aktivnosti noću, kao glavna razlika u
odnosu na centre zabave ili kulturne četvrti mešovite namene, pristupačne i
32
atraktivne i danju i noću.
Prva upozorenja o opasnosti od moguće
monofunkcionalnosti četvrti visoke kulture / muzeja, koja može da isključi kulturne
institucije iz postojećeg urbanog tkiva smanjujući vitalnost i ravnotežu grada,
29
Harvey, David: “The Art of Rent: Globalization and the Commodification of Culture”, en Harvey, David: Spaces of Capital: Towards a Critical
Geography, New York: Routledge, 2001, str. 394-411
30
Monclús, Francisco Javier: “International Exhibitions and Planning. Hosting large-scale events as catalysts of urban regeneration”, The 11th
Conference of the International Planning History Society: Planning Models and the Culture of the Cities (IPHS 2004), Barcelona, CCCB, 14-17 July 2004,
Conference CD, str. 2.
Monclús, F. Javier and Manuel Guàrdia: Culture, Urbanism and Planning. Ashgate, 2006, str. xiv, xvi.
Vishmidt, Marina: “Contrapolis; or Flexible Accumulation, Enclosures and Creativity in Today's City”, tekst uz događaj Contrapolis; or, Creativity and
Enclosure in the Cities, Rotterdam, Netherlands Architecture Institute y Poortgebouw, 26-27 mart 2008. Onlajn prezentacija:
http://www.enoughroomforspace.org/projects/view/15; tekst: http://www.enoughroomforspace.org/project_pages/view/184 i
http://www.enoughroomforspace. org /projects/notebook_page/15/16 (Konsultovano: 17/08/2009).
31
Vishmidt, Marina: “Contrapolis”, 2008.
32
Boogaarts, Inez, Irina Van Aalst: La plus-value pour les visiteurs et pour la ville générée par le regroupement de musées. Museumsinsel Berlin /
Museumplein Amsterdam. Série: Le Mont des Arts, Bruxelles: Fundation Roi Baudouin, 2000, str. 5 (7).
18
33
počinju već 1960-tih, u kritikama Džejn Džejkobs. Ona hvata suštinu kontinuiteta,
često i fizičkog, ideje kulturne celine od pokreta Siti Bjutiful i vrtnog grada do
modernog grada. Takvi reprezentativni monofunkcionalni ansambli iz današnje
perspektive izgledaju kao geta jedne introvertne buržoaske kulture muzeja i
34
nasleđa i otvaraju svoje prostore za nove funkcije i veze u novom modelu
klastera muzeja (Poglavlje 3).
Elitizam ili getoizacija
Muzeji, kao i druge naučne i kulturne institucije, su javni servis: otvoreni su za
javnost po definiciji, rade u javnom interesu, i nalaze se u javnom prostoru. Ali mit o
35
njihovom elitizmu je preživeo [Oktobarsku revoluciju,] intelektualni pobunu 1968. i
kulturnu revoluciju oličenu u Boburu. Sveprisutni koncepti „javnog“, „orijentisanog
ka publici“ i „demokratizacije kulture“ odražavaju želju za povećanjem posete
kulturnoj infrastrukturi, ali nose opasnost od reduktivnog razumevanja koje meša
demokratiju sa [masovnošću i populizmom], a demokratsko poštovanje manjina sa
elitizmom, makar ta manjina bila „tvrdo jezgro“ posetilaca - naučnici i istraživači 36
kroz koje muzeji ostvaruju svoju naučnu misiju.
Ovaj problem kod nas ne dolazi do izražaja u institucijama, zahvaljujući periodu
socijalističkog razvoja Jugoslavije i ideji „Kultura masama“, kao i i dalje niskim
cenama pristupa takozvanoj „visokoj kulturi“. Ono što jeste problem je drugi legat
ovog perioda i nepromenjeni stav da je kultura nadgradnja, a ne osnova društva i
njegovog razvoja. Promenio se zato društveni sistem i sistem vrednosti, u kome
je materijalno prevagnulo nad duhovnim, neoliberalizam oberučke dočekan, a
urbana i turistička prezentacija podređene brzom profitu, što je predmet i drugih,
socioloških i kulturoloških studija.
33
Jacobs, Jane: The Death and Life of Great American Cities, New York: Random House, 1961
Genard, Jean-Louis: Synthèse du séminaire "Le Mont des Arts comme Espace Public: Vers de nouvelles interactions entre les équipements
scientifiques ou culturels, les usagers du site et la ville“, Bruxelles: Fondation Roi Bauduin, 2001, str. 6.
35
Istraživanja o poseti muzeja (umetnosti) Burdijea i Darbela iz 1960-tih objašnjava društvene i porodične uslove ove prakse, tada i dalјe ograničena
u zapadnom svetu na jednu publiku povlašćenu u smislu nivoa prihoda i obrazovanja (Bourdieu, Pierre, Alain Darbel, Dominique Schnapper: L’Amour
de l’art. Les musées et leur public, Paris: Minuit, 1966, 1969). Promene u društvu u poslednjih 40 godina značajno su uticale na kulturne promene,
broj posetilaca je astronomski porastao, a nove statistike pokazuju značajan porast broja posetilaca muzeja među mladima, različitim etničkim
grupama itd. Za naše prilike, konsultovati: Dragićević-Šešić, Milena, ed.: „Muzejska i galerijska publika u Srbiji, rezultati istraživanja“, objavljeno kao
Dragićević-Šešić, Milena: „Publika“, Časopis Kultura, br. 97, 1998, str. 69-88; Martinović, Dragana: Muzejska publika u Srbiji. Analiza istraživanja.
Beograd: Zavod za proučavanje kulturnog razvitka, 2010. i druga istraživanja ZAPROKUL-a.
36
Commission Mont des Arts: Programme Mont des Arts. Les recommandations de la Commission Mont des Arts réunie à l’initiative de la Fondation
Roi Baudouin, Série: Mont des Arts, Bruxelles, Fondation Roi Baudouin, 2002, str. 44-45.
34
19
Publika klastera
Još jedna zabuna se dešava na nivou klastera. Suprotstavljajući se segregaciji
funkcija i politikama „dekontaminacije“ iz svoje društvene perspektive i
razumevanja kulture kao elitizma, Džejn Džejkobs otvara pitanja prioriteta u
raspodeli javnih sredstava i džentrifikacije, koji još uvek prožimaju temu klastera
muzeja. Bez ulaženja u socijalne dinamike i dinamike nekretnina koje klasteri
muzeja izazivaju u svom okruženju, moramo razjasniti pitanje njihove publike.
Publika muzeja može da se svrsta u tri osnovne grupe: turisti, lokalna publika /
publika blizine i istraživači, ali oni predstavljaju samo publiku destinacije klastera
muzeja, čiji javni prostor takođe koriste publika u prolazu i simbolička publika,
značajno šireći javnu sferu klastera i poništavajući elitističku konotaciju. Vaserman
upozorava na opasnost - ne od džentrifikacije, već od getoizacije, zatvaranja u
institucionalne okvire, i na potrebu za ovim različitim publikama u klasteru kao
37
urbanom prostoru.
Ka novom modelu klastera
Dve kritike - monofunkcionalnosti i „monopublike“ - vode ka ideji klastera muzeja
kao živog urbanog prostora u kome se susreću različite publike i funkcije, pod
okriljem muzeja, čije karakteristike se ispituju u poglavljima 3 i 4.
Odraz sopstvenog vremena
U tom smislu, da bi se „institucije nasleđa vezale za život“, u stvaranju i revitalizaciji
klastera muzeja je neophodan odlučno savremeni pristup, bez beskorisne
nostalgije, „opsesije refiguracijom prošlosti" ceremonijalnog grada i njegove
"ritualne konskripcije", što čini istorijsko putovanje po njegovoj koncepciji i
38
transformacijama još zanimljivijim i obogaćujućim (poglavlje 1).
U traganju za savremenim identitetom i likovnim, arhitektonskim i urbanističkim
izrazom ovo pitanje kod nas dobija ključni značaj.
37
za simboličku publiku klaster je mentalni reper u gradu; tipove definiše Genard: Synthèse du séminaire "Le Mont des Arts comme Espace Public”,
2001, str. 10
38
Ibid, str. 5, 10. Boyer, M. Christine: The City of Collective Memory. Its Historical Imagery and Architectural Entertainments. Chicago: MIT Press,
1994, str. 6-7
20
Estetizacija + aproprijacija
Kritike ne dovode u pitanje prednosti grupisanja muzeja. Ipak, naglasak na javnom
prostoru i na spoljnom spektaklu u njihovom skorašnjem razvoju može biti izložen
39
kritikama turističkog urbanizma kao puke estetizacije i fragmentacije grada spektakla.
Međutim, promene koje klasteri muzeja proizvode u gradu su mnogo dublje i prisvajanje
ovih prostora - kako od strane turista tako i od strane gradskog stanovništva – pretvaraju
ulepšanu i glamurizovanu sliku u prostor realnog života.
Sistematizacija. Između utopijskog i beskonačnog grada
40
Sistematizacija koju grupisanje donosi muzejskom i urbanom pejzažu može biti izraz
41
latentne zapadne želje za utopijskim gradom, savršeno uređenim i racionalnim, ali u
mnogim slučajevima proces je spontan i organski i, bez obzira na poreklo, (re)generiše i
strukturira grad suprotstavlajući se njegovom bezobličnom rastu.
Proizvodnja
Ova uloga generatora razbija mit o klasterima muzeja kao neproduktivnim, namenjenim
isključivo za konzumaciju kulture, kako se često predstavljaju, klasifikuju i kritikuju.
Naime, oni su važna mesta za proizvodnju – proizvodnju znanja, informacija,
zadovoljstva, ponosa, značenja, slika i – kako se ovde zastupa – forme i strukture grada i
njegovih javnih prostora i života.
[T]ema muzeja je i dalje izuzetan i još uvek nepotpuno shvaćen fenomen na nivou
42
umetničke prakse.
[P]roliferacija muzeja savremene umetnosti danas je jedna vrsta tehničke revolucije
koja zapravo može da za umetničko stvaralaštvo bude značajna kao pronalazak
43
uljane boje.
Isto nepoznavanje njihove obrazovne, participativne i kreativne dimenzije proteže se na
44
nivo njihovog urbanističkog uticaja u globalnom gradu.
39
Castello, Lineu: “Metaurban Tourist Places and City Development”, Urban Transformation Conference, Shanghai, April18-21, 2007. Onlajn:
http://www.holcimfoundation.org/ /Portals/ 1/docs/F07/WK-Tour/F07-WK-Tour-castello02.pdf (Kons.: 18/08/2009)
40
Burdett, Ricky i Deyan Sudjic (Edts.): Endless City, Phaidon, 2008
41
Boyer: The City of Collective Memory. 1994, str. 18
42
Rondeau, James: Introduction, Art Basel Conversations: ABC Transcripts 2004-2008 (Ed. Finders, Maria), Basel: Art Basel i Hatje Cantz
Publishers, 2004-2008: ABC | A36B | Architecture for Art, 2005, str. 103
43
Buren, Daniel: “In Conversation: Daniel Buren & Olafur Eliasson”, Artforum International Magazine, May 2005, str. 208-214
44
Nikolić, Mila: „Ciudad de museos. Clústeres de museos en la ciudad contemporánea“. Doktorska disertacija. Barselona, Universitat Politècnica de
Catalunya, 2011, vol. 2, str. 11-14.
21
Klaster muzeja u gradu znanja
Prelazak iz XX u XXI vek doneo je mnoga traganja, uključujući i ona za novim
modelima - ekonomije, društva, komunikacije, a time i urbanizma i muzeografije,
odnosno samog grada i muzeja. Već ranije postavljane pretpostavke društva u
mreži, informatičkog doba i kreativne ekonomije objedinjuju se i definišu novi
ideal društva zasnovanog na znanju.
U jednoj fundamentalnoj promeni prioriteta, kao ključni uslov za učešće i
konkurentnost u globalnim mrežama i tokovima znanja, bogatstva i moći, kultura
postaje osnova društva i njegov cilj. Stvaranje, mobilizacija, razmena i širenje
kulture i znanja zauzimaju prioritetno mesto u razvojnim politikama grada i, kako
tvrdi ova teza, prioritetno mesto u njegovoj fizičkoj strukturi.
U ekonomiji znanja i inteligentnom gradu smisao i mesto duha se šire. Srce grada kulminacija locusa genii u modernom gradu – umnožava se u postmodernom
gradu u nukleuse u „grada klastera“ i stvara mreže „grada u mreži“, prožimajući
„prostore mesta“ - prostore svakodnevnog života - sa globalnim „prostorima
tokova“. „Grad muzeja“ se pozicionira kao mesto kreativnog duha, mesto
nematerijalne proizvodnje, učenja, slobodnog vremena i igre, kao promenljivi
45
urbani okvir koji širi znanje i podstiče transformaciju društvenog i urbanog tkiva.
45
Nikolić, Mila: „Ciudad de museos. Clústeres de museos en la ciudad contemporánea“. Doktorska disertacija. Barselona, Universitat Politècnica de
Catalunya, 2011, vol. 1, str. 18.
22
GRADOVI I MUZEJI VOJVODINE
23
24
VOJVODINA (odlomak)
Volim je od štala do neba, od blata do pšenice,
toplu od ciganskih gudala i blagdanskih očenaša,
vršidbenu i zadušničku, smeđu kao devojačke pletenice,
tu zemlju čardaša, čaša i bezemljaša,
gde su služili bdenija i ljude za glavu skraćivali,
gde su starice tepale i pragove branili golim šakama,
pa su je brali i jeli rukama, pa su crkavali i živeli,
pa su je voleli ljudi, i kleli, i psovali, i plakali, tu Vojvodinu bogomoljačku, i bezbožničku, i ivanjsku,
belju od jaganjaca, crnju od paljevina,
tu Vojvodinu svetonikoljsku, velikogospojinsku,
kad se lumpovalo od Vršca do Temišvara, Sombora i Segedina,
pa niko nije imao u brkovima gustu pesmu kao taj narod
robijaški i prvomajski, razbijenih temena i zuba,
ta Vojvodina ašova, britvi, molitvi i šamara,
zarasla u želje, u laž, u borbu, u izdajstvo, u ljubav volim je, jer svi smo široki i obični kao ova ravnica,
jer smo i veliki i prokleti na ovim zelenim travama,
i milioni rumenih suludih zvezdanih ptica
večito će lepršati nad našim umornim glavama.
I volim je prosjačku pred crkvama, nedeljama u ritama,
i svatovsku, astragansku, neucveljenu bolovima,
i Vojvodinu vašarsku i hramonikašku, čas raspusnu, čas pitomu,
i birtijašku, što osvanjiva štucajući pod stolovima,
pa Vojvodinu bečku i varmeđsku, sa tuđim barjacima pred četama,
K.u.K. regimente, kraj druma istorija silovana i zaklana
i Vojvodinu solunsku i krfsku nad bajonetima
sivu kao vojnička smrt u koporanima i zajedničkim rakama,
ej, pa je volim šestoaprilsku, logorašku, isprebijanu,
obešenu o bandere, probušenu po čelima,
uzoranu od tenkova, od krvi izopijanu,
i partizansku, kad je oktobra donela proleće selima,
volim je koliko je zla i dobra. Volim je podjednako.
Prskajte kajsije zvezda u kosi drveća njenog.
Uvek će biti krovova pozadi krova svakog,
jer uvek se rumeno nastavlja na rumeno.
I danas, zemljo rodna, kad nisi bosonoga,
kad nisi gola beda, u dronjcima i plaču,
ti, što se moliš bogu, ti što pljuješ na boga,
ti što si dugovala i naplatila račun,
nazdravlje, diži čaše, razbij astale šakom,
zapevaj preko njiva, neka zabride kosti,
volim te što si prosta, sirova, divlja tako,
i tako mnogo luda, volim te... volim... oprosti,
ti, što si danas lepša, ti, bez krasta i vaški,
ti, ljuljaško i rakožut, zubat osmeh ne skrivaj,
pevaj pijano racki, mađarski, totski, vlaški,
makedonski i lički, preko dalekih njiva,
i voleću te uvek, krvavo moje odojče i srećo nova,
jer se ne stidim tvog otegnutog govora i slanine i kudeljnih gaća,
od paorske sam krvi, psovki, radosti, snova...
Razdrlji prsluk i gutaj! Ja ovu zdravicu plaćam!
Miroslav Mika Antić
25
24
U središtu politike prostornog razvoja AP Vojvodine 46 nalazi se strategija njenog teritorijalnog uravnoteženja putem jačanja
policentričnog urbanog sistema. Taj sistem čine Novi Sad, kao makroregionalni centar, Subotica, Sombor, Sremska
Mitrovica, Kikinda, Zrenjanin, Pančevo i Vršac. Ovde se istražuje kulturno-urbanistički potencijal ovih urbanih centara, kao
doprinos pomenutoj strategiji i razmatranju i shvatanju važnosti kulturne održivosti i kulturne potke grada.
Subotica
Kikinda
Sombor
Novi Sad
Zrenjanin
Vršac
Sremska
Mitrovica
Pančevo
46
Agencija za ravnomerni regionalni razvoj AP Vojvodine: Razvoj planiranja u opštinama Autonomne Pokrajine Vojvodine. Novi Sad: Agencija za
ravnomerni regionalni razvoj AP Vojvodine, 2012, str. 17.
25
Granična pozicija sa Mađarskom, Rumunijom i Hrvatskom, na Dunavu i ključnim
putnim pravcima, po analizama Fajnenšel Tajmsa, čini plodnu ravnicu Vojvodine
takođe poslovnom platformom koja bi mogla da opslužuje i Evropu i Rusiju.
Rangiranje Vojvodine kao regije, i Subotice, Sremske Mitrovice i Inđije kao
gradova među prvih deset na dve od 67 rang listi relevantnih za direktna strana
ulaganja (fDI) 2012/13. godine, na listi gradova najisplativijih za ulaganje i onih sa
najboljim strategijama privlačenja stranih investicija u Južnoj Evropi, ukazuje da,
osim izuzetne strateške pozicije, Vojvodina ima i očiglednu prednost jeftine radne
snage i sveopštih niskih troškova ulaganja. Ali Vojvodina za sada ne prednjači ni
u kategorijama ekonomskog potencijala, infrastrukturne opremljenosti, poslovnih
olakšica i stimulansa, ljudskih resursa 47 ni kvaliteta života, koje fDI razmatra, a
kamoli po pitanjima kulturne politike i prosperiteta, kulturne ponude i posete,
odnosno urbane kulture i atmosfere, koji su preduslov za napredovanje i
pozicioniranje u globalnim tokovima finansijskog kapitala, ljudi i znanja.
Ova studija zato služi da podseti da se već decenijama kao faktori za uspeh
grada u stvaranju, privlačenju i zadržavanju finansijskog, humanog i
intelektualnog kapitala, pogotovu iz evropske perspektive, ističu identitet i kultura,
kvalitet života i urbano okruženje, kao baza za kvartarni i kvinarni sektor, turizam
i slobodno vreme. Klasteri i mreže muzeja su mesto ukrštanja ovih kvaliteta, i
mesto prelamanja pozicija kulture i obrazovanja u društvu i kreativne i kulturne
industrije u privredi. Njihova urbanistička analiza zato jasno pokazuje urbane i
kulturne politike i strategije, ili njihovo odsustvo, i predstavlja korak ka vraćanju
muzeja svojoj prvobitnoj ulozi javnog obrazovanja, stvaranja i građenja potrebe
za kulturom kroz sam grad.
47
Foreign direct investment ili fDi Intelligence je odeljenje The Financial Times Ltd koje izdaje fDi
Magazine i priprema data-baze, izveštaje, rang-liste i mape fDi Market, Reports, Benchmark i Atlas.
Kriterijumi analiza u rangiranju za 2012. su bili: stopa nezaposlenosti (2011), broj visokoobrazovnih
institucija, ukupan broj univerziteta, % studenata u ukupnom stanovništvu, top 500 univerziteti, %
radne
snage
sa
univerzitetskim
obrazovanjem,
odliv
mozgova
(2011).
http://www.fdiintelligence.com/
26
Legenda
U svim shemama i mapama na kojima se analiziraju klasteri i mreže muzeja koristi se isti sistem
obeležavanja:
–
Konvencionalni muzeji i izložbeni prostori
–
Muzeji-parkovi
–
Ostale kulturne institucije
–
Kulturno-istorijski i religijski objekti i spomenici
–
Obrazovanje i naučno istraživanje
–
Politička i administrativna sedišta
–
Poslovanje i bankarstvo
–
Trgovina i zabava
–
Sportske instalacije (kultura tela)
–
Transportni čvorovi
–
Javni prostori
27
28
Novi Sad: Srpska Atina
Istorija i struktura grada
Arhitektura i urbana struktura Novog Sada indikativne su i za druge vojvođanske
gradove i odražavaju njihov razvoj i značaj u istoriji i kulturi Srbije i smenu i
brojnost društvenih, političkih, ali i stilskih uticaja. Hronološki pregled spomenika
kulture u aneksu pokazuje trajanje tog značaja kroz istoriju, kroz arheološka
nalazišta, memorijalna mesta, fortifikacione, stambene, administrativne i religijske
građevine. Svaka od ovih kategorija pruža mogućnost za specifična čitanja grada
i istorije i uključivanje u međunarodne kulturne i turističke rute.
Objekti sa muzejskim i drugim kulturnim namena u Novom Sadu su po pravilu
spomenici kulture, koncentrisani u zaštićenim prostornim kulturno-istorijskim
celinama ili po njihovom obodu, što potencira ulogu klastera muzeja kao nosilaca
urbane prezentacije i muzeografije.
Ambijentalne celine
Prevashodni značaj za kulturni urbanizam i prezentaciju Novog Sada imaju tri
zaštićene ambijentalne celine – Staro jezgro grada, kompleks Sinagoge i
Petrovaradinska tvrđava sa podgrađem, koji ne samo zato što predstavljaju
ključne momente u urbanizaciji grada, već i u njegovoj kulturi. To, svakako, ne
umanjuje značaj ostalih celina, naročito trščara u paorskom kraju koje još uvek
čekaju na adekvatnu prezentaciju i interpretaciju kao dragoceni deo urbane
istorije i graditeljskog nasleđa Vojvodine.
Prostorne kulturno-istorijske celine
- Gornja i donja Petrovaradinska tvrđava sa
podgrađem, Petrovaradin
- Staro jezgro grada
- Kompleks sinagoge, školske i opštinske
zgrade jevrejske zajednice u Novom Sadu
- Kompleks objekata "Jodna banja" u Novom Sadu
- Kuće trščare u Ul. Kralјevića Marka br. 24, 26,
26a, 28 i 30, Novi Sad
- Stara groblјa u Novom Sadu
- Spomen groblјe boraca NOR-a u Novom Sadu
Spomenici kulture
- Zgrada Galerije Matice srpske, Trg galerija 1,
Novi Sad
- Zgrada Galerije spomen zbirke "Pavle
Belјanski", Trg galerija 2, Novi Sad
- Zgrada Galerije likovne umetnosti - Poklon
zbirka "Rajka Mamuzića", Novi Sad
- Zgrada "Platoneuma", Ul. Svetozara Markovića
6, Novi Sad
- Nikolajevska crkva, Novi Sad
- Dom JNA, Trg slobode 5, Novi Sad
- Saborna crkva Sv. Georgija, Novi Sad
- Partizanska baza, Ul. Vojislava Ilića 15, Novi Sad
- Almaška crkva u Novom Sadu
- Uspenska crkva u Novom Sadu
- Zgrada gimnazije "Jovan Jovanović Zmaj" u
Novom Sadu, Ul. Zlatne grede 4, Novi Sad
- Kuća u Dunavskoj ulici br. 7 u Novom Sadu
- Kuća u Dunavskoj ulici br. 20 u Novom Sadu
- Kuća u Grčkoškolskoj ulici br 3 u Novom Sadu
- Kuća u Grčkoškolskoj ulici br. 2 u Novom Sadu
- Kuća u Karađorđevoj ulici br. 69 u Novom Sadu
- Kuća u Dunavskoj ulici br. 18 u Novom Sadu
- Kuća u Dunavskoj ulici br. 1 u Novom Sadu
- Gradska kuća u Novom Sadu
- Zgrada matičarskog zdanja u Novom Sadu
- Kuća na Trifkovićevom trgu br. 2 u Novom Sadu
- Kuća na Pozorišnom trgu br. 2 u Novom Sadu
- Kuća u Dunavskoj ulici br. 6 u Novom Sadu
- Kuća na Trgu Toze Markovića br. 5 u Novom
Sadu
- Kuća u Zmaj Jovinoj ulici br. 23 u Novom Sadu
- Kuća u Ulici kralјa Aleksandra br. 14 u Novom
Sadu
- Kompleks starog bioskopa u Novom Sadu
- Rimokatolički župni ured, plebanija u Novom
Sadu, Katolička porta br. 3, Novi Sad
- Spomenik Svetozara Miletića u Novom Sadu,Trg
Slobode, Novi Sad
- Zgrada Matice srpske u Novom Sadu, Ul.
Matice srpske br. 1, Novi Sad
29
Staro jezgro grada
- Kuća u Ul. Patrijarha Čarnojevića br. 7, Novi Sad
- Češki magacin, Ul. Bulevar despota Stefana br. 7,
Novi Sad
- Kompleks Pasterovog zavoda, Ul. Hajduk
Velјkova br. 1, Novi Sad,
- Zgrada Sokolskog doma u Ul. Ignjata Pavlasa
br. 4, Novi Sad
- Kuća u Ul. Petra Drapšina br. 48, Novi Sad
- Kompleks muzeja i arhiva u Novom Sadu
- Vladičanski dvor Eparhije Bačke SPC u Novom
Sadu
- Kuća u Dositejevoj ulici broj 10 u Novom Sadu
- Kuća s okućnicom u Ul. Kralјevića Marka br. 37,
Novi Sad
- Župna crkva Sv. Jurja i župni dom u
Petrovaradinu, Ul. Štrosmajerova br. 20, Novi Sad
- Rimokatolička crkva Marije Snežne na Tekijama u
Petrovaradinu, Novi Sad
- Kuća sa okućnicom, Ul. Patrijarha Rajačića 14,
Petrovaradin
- Nadgrobni spomenik Armenske porodice
Čenazi u Novom Sadu
- Grobno mesto sa nadgrobnim
spomenikom
Jovana Hranilovića na Grko-katoličkom groblјu u
Novom Sadu, Bulevar kralјa Petra, Novi Sad
- Dvadeset i četiri nadgrobna spomenika sa
grobnim mestima istaknutih političkih, kulturnih i
javnih radnika na Uspenskom groblјu u Novom
Sadu
- Trideset nadgrobnih spomenika sa grobnim
mestima istaknutih političkih, kulturnih i javnih
radnika, na Almaškom groblјu u Novom Sadu
- Grobno mesto sa spomenikom Stevanu
Milovanoviću, na Almaškom groblјu u Novom
Sadu
- Grobna mesta sa nadgrobnim spomenicima
značajnih ličnosti iz istorije Novog Sada,
Petrovaradina, Sr. Karlovaca, Sr. Kamenice, na
groblјima u Novom Sadu (Stara groblјa),
Petrovaradinu (Vojničko groblјe), Sr. Kamenica
(Pravoslavno groblјe), Novi Sad
Reflektujući period najintenzivnijeg razvoja započet elibertacijom 1748. godine,
istorijski centar Novog Sada karakteriše mešavina objekata građenih u stilu
baroka, klasicizma, romantizma, istorizma, secesije i, između dva svetska rata, u
stilu moderne. 48 Čvrsti ulični frontovi, homogeni blokovi i dobro proporcionisani
48
Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Novog Sada: Kulturna dobra Novog Sada. Novi Sad,
Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Novog Sada, 2008. Data-baza: http://www.zzskgns.rs.
30
Znamenita mesta
- Spomenik na Keju, Novi Sad
- Spomenik na brdu "Vezirac" - mesto bitke kod
Petrovaradina 1716. god, Novi Sad
javni prostori čuvaju svedočanstvo o genezi urbane matrice; religijski i obrazovni
objekti različitih konfesija svedoče o multietničkom i multikulturnom razvoju, a
stilsko-arhitektonski kvaliteti, reprezentativnost i kulturno-istorijski značaj
građevina, među kojima su neke od najvažnijih kulturnih institucija, doprinose
vrednosti starog jezgra i otvaraju mogućnosti za njegovu kvalitetniju urbanu
prezentaciju, što se dalje analizira u okviru pojedinačnih klastera.
Kompleks sinagoge
Ulica jevrejska 7-11, Novi Sad | 1906-9, arhitekta Lipot (Leopold) Baumhorn, stil secesije
| prostorna kulturno-istorijska celina od velikog značaja
Novosadska sinagoga, bivša Jevrejska osnovna škola i Jevrejska opština čine
prostornu kulturno-istorijsku celinu od velikog značaja, kao deo jevrejski geta koji
je, poput drugih gradova u Ugarskoj, sa statusom slobodnog grada i Novi Sad
dobio obavezu da organizuje. Lepota secesionističke arhitekture i današnja uloga
kulturnog objekta koju vrši od 1966. godine - pre svega koncertne dvorane
31
izvanredne akustike, Baletske škole i Jevrejske opštine i biblioteke koje deluju i
kao verska i kao kulturna zajednica – uključuju kompleks Sinagoge neizostavno u
ovo istraživanje. Otvoren od aprila 2013. i za turističke posete kao deo „jevrejske
rute“, kompleks predstavlja bitno čvorište u kulturnoj mreži Novog Sada i u širenju
znanja o kulturnoj istoriji grada, zemlje i jevreja, sa potencijalom da postane
centar promena u čitavom kvartu.
Petrovaradinska tvrđava i podgrađe
Fortifikaciono-urbanistička celina gornje i donje Petrovaradinske tvrđave sa
podgrađem uzdiže se od XVII veka kao „srpski Gibraltar“ na desnoj obali Dunava,
na mestu rimskog Kuzuma i ostacima srednjovekovnog Petrikona. Predstavlja
glavnu turističku i kulturnu atrakciju Novog Sada, ključno čvorište u mreži
njegovih muzeja i kapiju ka Fruškogorskim manastirima.
32
Slika grada u umetnosti i medijima – umetnost i mediji u gradu
Kao uporište srpske kulture pred Otomanskim pritiskom, Novi Sad (sa Sremskim
Karlovcima) je u zajedničkom imaginarijumu poznat kao „srpska Atina“. U ovom
gradu ne samo što su se koncentrisale neke od prvih nacionalnih kulturnih
institucija u Srba – Čitalište 1845, Srpsko narodno pozorište osnovano 1861,
Matica srpska doseljena iz Pešte 1864. – već su u njemu – i o njemu – stvarale
brojne značajne ličnosti, od Zaharije Orfelina do Pere Zupca, od Jovana
Jovanovića Zmaja do Miroslava Antića, od Aleksandra do Slobodana Tišme.
Zlatna greda: Od „Riznice“ do „Bildunga“
Ujvidek Čika-Jove Zmaja je možda najupečatljivija literarna slika u našoj
kolektivnoj predstavi o Novom Sadu, usađena generacijama kroz njegovu
poeziju, kroz Zmajeve škole u koje smo išli i Zmajeve dečije igre na kojima smo
se takmičili, ali i kroz kultne dečije televizijske serije „Neven“ i „Poletarac“. Od
nostalgične Riznice detinjstva i romantičnih Đulića do „Jututunske juhahahe“,
slike se smenjuju i stapaju u devetnestovekovni, srednjeevropski Novi Sad, na
koji nas u prezentaciji grada podsećaju ime glavne ulice i gimnazije i skulptura
Jovana Jovanovića u njoj.
Dušanova dva potomka
devetnesti slave vek.
Shvatili su duh vremena, –
ona j' "nobl", a on "kek".
Smej'o sam se da ne plačem,
gledajući onaj jad,
gledajući ** sokak,
gledajući Novi Sad. 49
49
Jovanović – Zmaj, Jovan: „Bildung“, 1856
33
Šansona za Novi Sad
Možda ga niko nije lepše voleo i opisao od Mike Antića:
[U] jesen uvek nestanem iz Novog Sada. Činim to zato što se svakog
novembra kao po nekom smušenom pravilu ponovo zaljubljujem u
stari most pod tvrđavom, u lavirint krivudavih sokačića oko Matice
srpske i Temerinske pijace, u dva prozebla labuda koji kašljucaju u
jezeru Dunavskog parka, u jednu violinu kod "Maroša" ili dve violine
kod "Štolca" - i što sve bespomoćnije prirastam za ove ulice, za ovu
užurbanost prolaznika, za lepršanje jutarnjih i večernjih izdanja na
bulevaru i na šarenilo izloga koji krupnim četvrtastim očima zure u
izmaglicu i monotono sivilo prosute kiše.
Vi verovatno znate šta znači: zaboraviti mnogo sebe na nekom uglu,
duž nekih drvoreda, pod nekim prozorom... Znači: ostati ovde zauvek.
I, neka to izgleda neverovatno i romantično, znači: sećati se čak tamo
na Sen Žermenu malog bifea "Lovac" iza "Dnevnika" ili pod
kremaljskim kulama sa nostalgijom misliti na baroknu fasadu
novosadske opštine ili u betonskoj vrtoglavici Manhatna poželeti
jedno spokojno popodne na obroncima kameničke obale.
Jednom su me pitali: zašto sam tako gimnazijski zaljubljen u Novi
Sad. Nisam umeo da odgovorim. Jer sa najdražim gradom je kao i sa
najdražom ženom: nikad nećemo uspeti da objasnimo ni sebi ni
drugima šta nas je to tako vezalo. 50
Šansa za Novi Sad
U Novom sadu nisu živeli samo pisci i pesnici. Kuća koju je u naselju Salajka, u
Kisačkoj ulici broj 20, 1907. izgradio otac Mileve Marić, udato Ajnštajn (18751948), prepoznata je zbog istorijske, ali i arhitektonsko-stilske vrednosti, kao
spomenik kulture. Muzeološka postavka posvećena životu i radu naučnice, ali i
građanskoj kulturi Novog Sada, ne samo što bi produžila kulturni potez Dunavska
- Nikole Pašića i istakla njenu naučnu komponentu, upisujući se u međunarodnu
rutu fizike, već bi ujedno predstavljala vezu ka jednom drugom načinu života i
gradnje, trščarama u Ulici Marka Kraljevića.
50
Antić, Miroslav: "Nenapisana šansona za Novi Sad", 29. novembar 1960.
34
„U Novom Sadu, hej“
Manifestacije u Novom Sadu,
Novi Sad se u popularnoj kulturi vezuje za starogradsku i tamburašku baštinu,
muziku Janike Balaža i naslednike ove tradicije, od Balaševićevih balada do folkpop nostalgije Garavog sokaka, koji zagovaraju jednu „salašarsku, romantiziranu
kulturu“. 51 Ali, u Novom Sadu su ponikli i prvi srpski pank bend Pekinška patka,
provokativni eksperimentatori iz Laboratorije zvuka, kultni novotalasni i post-pank
bendovi La Strada, Luna, Obojeni program, Boye. Iz 1980-tih i 90-tih sećamo se i
pop-zvuka grupe Ruž, i hardkor-panka Atheist Rap-a i Ritma nereda (i njihove
prve pesme iz 1987. „Za Novi Sad“: „Za Novi Sad dignimo ruke! Za Novi Sad svi
u prve redove!“), i pank-bluza Love Hunters-a, koji su utrli put za nove muzičke
sastave koji svedoče o vitalnosti novosadske muzičke scene 52 i otvaraju pitanje
prezentovanja i ove kulture u prostoru grada.
Najznačajnije književne, pozorišne, filmske,
likovne,
muzičke
i
muzičko-scenske
manifestacije, festivali i smotre od izuzetnog
značaja za razvoj kulture i umetnosti u
Pokrajini i Republici Srbiji:
muzičko i muzičko-scensko stvaralaštvo:
- Novosadske muzičke svečanosti - NOMUS
- Međunarodni festival nove muzike INTERZONE,
- Novosadski džez festival,
- Pijanistički memorijal „Isidor Bajić“,
- festival „Zlatna tamburica“ i
- EXIT - Noise Summer Festival;
Izgradnji medijske slike jednog savremenog Novog Sada koji ne živi u prošlosti
doprinose i gradska kulturna dešavanja, od Sterijinog pozorja do Antićevih dana,
među kojima masovnošću i internacionalnom promocijom i posetom prednjači
EXIT, sve češće okupirajući javne prostore i ističući njihove arhitektonske i
ambijentalne vrednosti i urbanu strukturu.
likovno stvaralaštvo:
Kako sve ove slike iskorisiti za što sveobuhvatniju prezentaciju grada, njegovih
prostora, arhitekture i kulture - u gradu samom?
- Dramski festival „Sterijino pozorje“,
- Festival profesionalnih pozorišta Vojvodine,
- Internacionalni festival alternativnog i novog
teatra – INFANT;
- FORMA - Bijenalna izložba primenjene
umetnosti i dizajna Vojvodine i
- Novosadski salon.
pozorišno stvaralaštvo:
filmsko stvaralaštvo:
- Festival evropskog filma – EURONS,
- Međunarodni video-festival „Videomedeja“ i
- Festival domaćeg igranog filma „Novosadska
arena“
51
I drugih „romantičara“: Amajlija, Apsolutno romantično, Old Timers, kakvi su prisutni i u likovnom i drugim vidovima stvaralaštva, i na koje se
upućuje ova kritika. Živko Grozdanić, kritikujući kulturnu polituku vojvođanskih političkih čelnika u vreme raspisivanja konkursa za MSUV i
nerealizovanje projekta, u Domanović, Duško: „Milion i po dinara “uludo” potrošeno na konkurs“, Novine novosadske, 21 novembar 2012. Onlajn:
http://novinenovosadske.rs/milion-i-po-dinara-uludo-potroseno-na-konkurs/ (konsultovano decembra 2012.)
52
Dva minuta mržnje, Generaciju bez budućnosti, Proleće, Ragman, Zbogom Brus Lee, pa za njima DMT, Lost Propelleros, Vrisak generacije, The
Bayonets, ZBL, Red Union, Brutalica, Ultimate Method Team, Reflections of Eternal Rain, Plug’n’Play, Tona, GBB, Piknik i Ringišpil.
35
Muzeji: klasteri i mreže
Muzeji i galerije u prezentaciji grada
Novi Sad ima sveobuhvatnu turističku prezentaciju i informaciju koja uključuje i
muzeje i galerije, objekte od istorijskog i kulturnog značaja, kao i turističke i
kulturne rute (manastiri, salaši, zamkovi, med, vino) u gradu i okolini. Ono što
pada u oči, međutim, je upravo ono što ova studija pokušava da istakne: muzeji
su prikazani prema značaju, sadržaju i drugim karakterisitkama, ali njihova blizina
i grupisanje, i prednosti koje one pružaju, u potpunosti su previđeni u turističkoj
prezentaciji i zanemareni u urbanizmu grada. A Novi Sad, kao kulturno,
obrazovno i administrativno središte Vojvodine i nekadašnja „Atina“ srpske
kulture, ima značajnu tradiciju ne samo kolekcionarstva i izlaganja u muzejima,
već i njihovog grupisanja.
36
Trg galerija: Nevidljivo blago
Iza niza poslovnih zgrada na Bulevaru velikog vojvođanskog sina Mihajla Pupina, u samom središtu Novog
Sada, krije se umetničko i arhitektonsko blago Trga galerija. Na žalost, za sada ne i urbanističko: tretman
otvorenih površina, pretvorenih delom u komercijalni nadzemni parking, ne doprinosi ni na koji način vizibilizaciji
tri izuzetna muzejska prostora, kolekcije i spomenika kulture, niti izlasku njihovih programa i sadržaja u grad.
1000m
37
Istorijski razvoj Trga galerija
Reprezentativne poslovne zgrade „Berze“ i
„Habaga“ i maleni park na Trgu galerija
svedoče o prvobitnoj ideji izgradnje jednog
uređenog poslovnog centra Novog Sada
kao središta nove banovine u periodu
intenzivnog razvoja i operacije širenja ka
Dunavu nakon Prvog svetskog rata. Posle
narednog svetskog rata slede novi period
gradnje i rasta, i prosecanje Bulevara
Kraljice Marije / Maršala Tita / Mihajla
Pupina prema Futoškoj ulici 1960-tih
godina, da bi se centralni gradski Trg
oslobođenja/slobode rasteretio od kolskog
saobraćaja. Trg galerija - tada Trg proleterskih brigada - tako izlazi na glavnu
gradsku saobraćajnicu, ali već krajem
1970-tih godina biva i sam odsečen novom
poslovnom zgradom na ovoj prestižnoj
lokaciji, na koju se sa Trga sele
komercijalne delatnosti i poslovanje.
Trg ostaje zatvoren, smanjen sa severne
strane, dijagonalno presečen i ekonomski
neaktivan, i postepeno se pretvara u
jedinstveni – i povučeni – klaster galerija i
muzeja. 1947. je u zgradi Berze otvorena
Galerija Matice srpske, 1961. je u svom
novom zdanju inaugurisana Spomenzbirka Pavla Beljanskog, a 1974. im se
pridružila Galerija likovne umetnosti –
poklon zbirka Rajka Mamuzića u Vili Štolc
na
uglu
ulica
Vase
St
ajića i Mike Antića.
38
Usled opšteg pomanjkanja prostora za stacionarni saobraćaj u užem centru grada, dolazi do novog narušavanja koncepta i funkcije
53
Trga, čiji se deo pretvara u banalno nadzemno parkiralište, što ostaje i nakon rekonstrukcije 2011. godine.
53
Jovanov, Jasna, Lolita Zakić, Vuk Garača: „Fenomen Trga galerija u kulturnom turizmu Novog Sada“, Zbornik naučnog skupa 1 – Savremene
tendencije u turizmu, hotelijerstvu i gastronomiji 2008, Prirodno-matematički fakultet, Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, Novi Sad,
2009, str.15-20; Idem: „Razvoj Trga galerija kroz prostor i vrijeme“. Turizmologija, www.turizmologija.com
39
INSTITUCIJE I PROSTORI KULTURE NA TRGU
-
Galerija likovne umetnosti - Poklon zbirka Rajka Mamuzića / Vila Štolc | Vase
Stajića 1, Novi Sad | 1925-1928, arh. Lazar Dunđerski, pozna secesija | spomenik
kulture | srpska umetnost posle 1945.
-
Galerija Matice srpske / Zgrada Produktivne berze | Trg galerija 1, Novi Sad |
1927, arh. Lazar Dunđerski za "Produktivnu berzu", 1957-58. adaptacija u galeriju po
projektu arh. Ivana Zdravkovića i saradnika D. Živkovića i D. Vukovića; 1992.
dogradnja dva sprata za kolekciju XX veka | spomenik kulture | najveća i
najcenjenija galerija u Novom Sadu, srpska umetnost XVII-XX v. | ogranak Matice
srpske
Stalne postavke: XVIII, XIX, XX vek
-
Spomen-zbirka Pavla Beljanskog | Trg galerija 2, Novi Sad | 1958-61. Ivo Kurtović,
moderna | spomenik kulture | antologijska dela srpske moderne umetnosti prve
polovine XX veka (1900-tih - 1970-ih) iz jedne od najvećih kolekcija, zbirke Pavla
Beljanskog
Zbirke: Likovna, Primenjena umetnost, Arhivalije
Postavke: Stalna postavka, Memorijal Pavla Beljanskog, Memorijal umetnika, Stručni
arhiv, Dečija likovna radionica od 1979
-
40
Zajednički vrt Galerije Matice srpske i Spomen-zbirke Pavla Beljanskog | Trg
galerija 1-2
Hronološka i arhitektonska ruta
Umetničke kolekcije ovih muzejskih ustanova su komplementarne i zajedno
grade sveobuhvatan hronološki diskurs istorije srpske umetnosti novog veka.
Galerija Matice srpske obuhvata period od XVII do XX veka, Spomen-zbirka
Pavla Beljanskog prvu polovinu XX veka, a kolekcija Rajka Mamuzića period
posle Drugog svetskog rata. Zajedničkim tumačenjima izložbi 2008. započinje
uspostavljanje programskih veza unutar klastera.
Ovi muzeji, međutim, grade i arhitektonski diskurs. Sva tri sedišta su spomenici
kulture, koji ilustruju razvoj moderne arhitekture od pozne secesije do kasne
moderne i raznovrsnost arhitektonskih tipologija adaptabilnih za muzejske
namenu, od porodične vile, preko poslovne zgrade, do objekta muzeja zidanog
za tu namenu.
Pavle Paja Jovanović: Proglašenje Dušanovog
zakonika (oko 1930). Ulje na platnu, Galerija Matice
srpske.
Ovakav programski kontinuitet i neposredna fizička blizina 54 omogućavaju
postizanje klaster efekta kroz zajedničke aktivnosti i zajednički prostor, ali one se
još uvek nedovoljno koriste. Muzeji nedostatno ukazuju na ovo grupisanje: ne
pružaju mogućnost kupovine jedinstvene ulaznice, nemaju zajedničku internet
prezentaciju, niti linkove ka susednim galerijama, osim Spomen-zbirke Pavla
Beljanskog. Ona je izuzetak koji naglašava mogućnosti saradnje i razvoja u
klasteru kroz povezane tematske izložbe, zajednička dešavanja, edukativnu
službu, ali i izuzetak koji ističe sadašnje urbanističke nedostatke Trga galerija kao
fizičkog okvira za prepoznavanje klastera.
Znak modernizovanja svakako su nove postavke, obrazovne službe i aktivnosti
za decu i odrasle u Galeriji Matice srpske i Zbirci Beljanskog, kao i kafe u bašti
Zbirke. Ono na čemu mora još mnogo da se radi su identifikovanje pojedinačnih
muzeja sa klasterom, bliskija saradnja i kraeiranje ruta unutar izložbi i između
muzeja, uključujući u didaktički program i arhitekturu i javni prostor. To znači
usmeriti se na bolnu tačku ovog klastera i redefinisati otvorene površine ispred,
iza i između muzeja, dajući im adekvatan urbanistički tretman, identitet i namenu.
Sava Šumanović: Doručak na travi (1927). Ulje na
platnu. Spomen-zbirka Pavla Beljanskog
54
kako se to definiše i u Spomen-zbirka Pavla Beljanskog: Zgrada Spomen-zbirke | Trg galerija.
http://www.pavle-beljanski.museum/trg-galerija.php (Kons. 04/2013.)
41
Kosa Bokšan: U otvoru II, Kombinovana tehnika na
juti. Galerija Mamuzić.
MANIFESTACIJE
-
Leto u Vrtu galerija
Jedna vredna inicijativa da se muzeji uključe u klaster, a ovaj prostor oživi i
uđe u svakodnevni život Novosađana, je „Leto u Vrtu galerija“, u zajedničkom
vrtu Galerije Matice srpske i Spomen-zbirke Pavla Beljanskog. Muzički
koncerti i plesne večeri, projekcije i druge aktivnosti četvrtkom uveče
uključeni su od leta 2012. u program muzeja kao vid promocije i približavanja
građanima savremenog umetničkog stvaralaštva i samog klastera.
Entuzijazam prevazilazi skromne estetske i ambijentalne kvalitete ovog
prostora i ukazuje na mogućnosti i potrebu za njegovim preimenovanjem/
brendiranjem u Vrt galerija, kao za i remodelovanjem i kulturnim
programiranjem koji bi prostor učinili atraktivnim i rado posećenim i u drugo
doba dana i godine. „Leto u Vrtu galerija“ i ovaj komadić dvorišta pokazuju
koliko je javni prostor bitan za eksteriorizaciju programa muzeja, i koliko su
Trg galerija i prostor između unutrašnjih dvorišta zgrada u Mike Antića danas
inertni i neiskorišćeni, suprotno svakoj ideji o savremenom klasteru i
savremenom gradu.
INSTITUCIJE I SPOMENICI OKO TRGA
-
Pozorišni muzej Vojvodine | Kralja Aleksandra 5/1, Novi Sad | od 1982. | spomenik
kulture
-
Bioskop (sinepleks) "Arena" | Bulevar Mihajla Pupina 3, Novi Sad
-
Fakultet za menadžment | Vase Stajića 6, Novi Sad
-
Bioskop Jadran | Poštanska 5, Novi Sad
-
Nadgrobni spomenik jermenske porodice Čenazi i spomen-obeležje Jermenske
crkve | Bulevar Mihajla Pupina, Novi Sad | spomenik kulture
-
Budući galerijski prostor pored Gimnazije?
Druge kulturne institucije u okruženju takođe bi mogle da se uključe u rad
klastera i koriste njegov javni prostor – npr. za letnju pozornicu, kao i da svojim
obeležjima i programima, gostujućim eksponatima i sl. usmere posetioce ka
skrivenom klasteru. Studenti fakulteta za menažment mogli bi da doprinesu
idejama o „menadžovanju“ ovog prostora i budu aktivni korisnici i muzeja i
prateće ekonomije.
42
NEISKORIŠĆENI POTENCIJAL
Trg za kola ili ljude?
Ovaj klaster muzeja grad Novi Sad je prepoznao i 1992. imenovao „Trg galerija“.
Ali, na trgu su automobili. Komercijalni parking zauzima javni prostor u samom
središtu grada u kome bi mogla i trebala da se desi kulturna emisija informacija i
sadržaja galerija koje ga definišu.
Parking prostor je, naravno, neophodan i dragocen i u drugim gradskim centrima i
potreban je i za korisnike muzeja u klasteru. Svetska iskustva pokazuju čitav niz
rešenja koja oslobađaju javni prostor za pešake (i bicikliste), od podzemnih
garaža do nove topografije koja ih natkriva. Ona sve češće uključuju i dodatne
podzemne izložbene galerije, depoe i laboratorije, kao i komunikacije između
institucija u klasteru, naglašavajući njihovo jedinstvo i odgovarajući na rastuće
prostorne i funkcionalne potrebe muzeja zbog kojih se nadzemni prostor, unutar
podjednako kao i van muzeja, oslobađa za publiku i funkcije orijentisane ka njoj.
Socijalni i ekonomski dinamizatori
Istovremeno ovi „urbani tepisi“ integrišu i kafee, muzejske prodavnice i
samoposluge, koji prostoru pružaju živost i sigurnost i u vreme kada su galerije
zatvorene; podzemne prolaze i stanice metroa koje ih čine što dostupnijim i
izloženijim tokovima ljudi, rezervoare za kišnicu i druge infrastrukturne sadržaje
koji diskretno opslužuju čitav grad. Očigledno odsusto kafea, knjižara, prodajnih
galerija, antikvarnica, kreativnih studija i drugih sadržaja koji mogu da ostvare
simbiozu sa muzejima i ožive prostor Trga pokazuje neophodnost njegove
radikalne transformacije, koja bi trebala da uključi i formiranje adekvatnih
pozornica i drugih efemernih struktura za letnja dešavanja i animiranje posetilaca.
Pristupačnost
Izgradnja poslovnih objekata duž Bulevara Mihajla Pupina blokirala je vizuelni
kontakt sa Trgom galerija, uspostavljajući vezu sa njim kroz dva pasaža. Time je
onemogućeno sagledavanje arhitekture i javnog prostora Trga i limitirana vizuelna
i mentalna pristupačnost muzeja. Elementima vizuelnog identita, signalizacijom ili
samim eksponatima i, naravno, aktivnostima – kulturnim, kreativnim, ali i
komercijalnim – nužno je učiniti Trg galerija vidljivim u gradu, naglasiti prisustvo
muzeja iza „velikog zida“ i usmeriti ka njima prolaznike sa toka dinamičnog
bulevara, a u budućnosti možda ostvariti i vizuelne prodore ka Bulevaru i
Dunavskom parku.
43
Sistem trgova
Ne treba se zaustaviti samo na Trgu muzeja. Kontakt sa njime moguće je
ostvariti iz pravca podzemnog prolaza i trga ispred Pošte redefinisanjem još
jednog sadašnjeg parking-prolaza i trga, i isticanjem nadgrobnog spomenik
porodice Čenazi i spomen-obeležja Jermenske crkve kao svedočanstava o
kulturnoj istoriji grada i potencijalnog putokaza ka muzejima. Zelena površina
između muzeja i stambenih dvorišta takođe predstavlja potencijal za vrt skulptura
i drugih sadržaja koji ne bi remetili mir stanara, a koji bi naglašavali raznolikost
karaktera otvorenih gradskih prostora u kontrastu sa dinamičnom „predbaštom“
Trga muzeja.
44
PROJEKTI
Značaj Trga galerija i njegovo sadašnje poražavajuće stanje su pitanja toliko
bitna i izazovna za grad, da su uvedena i u nastavu na Departmanu za
arhitekturu i urbanizam Tehničkog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu. U toku
zimskog semestra 2012/13, na predmetu Urbanističko projektovanje 1 pod
vođstvom doc. Reba dr Darka, studenti su se bavili Trgom galerija i dali svoje
predloge za njegovu transformaciju, sa ciljem kreiranja novog identiteta Trga i
podizanja nivoa njegove funkcionalnosti i atraktivnosti.
45
Dunavska ulica / Dunavski park: Priroda i kultura
Potez Dunavske ulice vezuje grad i reku, staro jezgro i zonu njegovog rasta, spomenike kulture i spomenike prirode,
čvorišta muzeja i sedišta kulturnih institucija i mreža, kao diahroni i sinhroni presek kroz dinamično tkivo grada.
1000m
46
Čvorište 1: Dunavski park ili ruta domova
Vođen istom logikom kojom su London, Pariz, Amsterdam, Brisel, Barselona i Čikago u XIX v. iskoristili svoje velike
izložbe za urbanizovanje novih područja grada i formiranje klastera muzeja, Novi Sad 1895. započinje formiranje
Dunavskog parka na ledini svog starog vašarišta. Promenada ispred Sudske palate izrasla je u najlepši novosadski park u
samom centru grada, jedan od njegovih zaštitnih znakova i omiljenu sliku sa razglednica. Ali poseban karakter parku daje
njegov obod, koji danas definišu kulturne institucije, uključujući četiri muzeja i pet „domova“.
47
Striktno posmatrano, potencijalni klaster muzeja čine Zbirka strane umetnosti Muzeja grada Novog Sada, Muzej
Vojvodine, Arhiva Vojvodine, Muzej savremene umetnosti Vojvodine i kolekcije/izložbe Doma vojske Srbije, sa sistemom
javnih prostora između i oko njih, koji sami po sebi imaju ogromne mogućnosti za izgradnju zajedničkog identiteta i
kulturnog projekta i novih veza i putanja u gradu (kej, pijaca, park). Međutim, kao što ovaj rad pokazuje, tunelska vizija i
izolovanje iz gradskog konteksta danas nisu ni poželjni ni mogući, i Dunavski park je nužno posmatrati u svoj
kompleksnosti sadržaja koji ga okružuju, delikatnosti odnosa među njima i bogatstvu potencijala za aktivnosti i
povezivanje institucija, grada i građana.
48
INSTITUCIJE
Dunavska ulica
-
DOM VOJSKE | Beogradski kej 9, Novi Sad
Zbirka Doma Vojske Srbije
Pivnica „Dunav“, sportski tereni, Maketarski klub Novi Sad
-
Muzej savremene umetnosti Vojvodine / Zgrada bivšeg Muzeja socijalističke
revolucije | izložbeni prostor: Dunavska 37, Novi Sad od juna 2001 | uprava, depo za
smeštaj umetničkog fonda, biblioteka i dokumentacija: Jevrejska 21, Novi Sad
(zgrada Opštinskog suda i Geoplana)
-
Muzej Vojvodine | Dunavska 35 i 37, Novi Sad | muzej-mreža
Objekti:
Muzej Vojvodine / Zgrada Sudske palate | Dunavska 35 | cca. 1900, arh. Đula
Vagner; 1976-86. preadaptacija u muzej; u stilu istorizma | spomenik kulture
Muzej Vojvodine - Odeljenje za noviju istoriju / zgrada bivšeg Muzeja socijalističke
revolucije | Dunavska 37 | 1959–1972. arh. Ivo Vitić
Muzejski kompleks Kulpin | Kulpin
Etno-park "Brvnara" u Bačkom Jarku | Bački Jarak
-
Arhiv Vojvodine / Zgrada Okružnog zatvora | Žarka Vasiljevića / Dunavska 35, Novi
Sad | sagrađena je 1901, 1988. adaptacija za potrebe Arhiva koga je osnovala
Matica srpska 1847. godine | spomenik kulture
Stalna postavka: srpska kultura i život u Vojvodini kroz istoriju
-
Park za pse | Miloša Bajića, Novi Sad | potencijal za razvoj sistema otvorenih
prostora
-
Zbirka strane umetnosti Muzeja grada Novog Sada | Dunavska 29, Novi Sad |
1903. arh. Franc Voruda, za dr Branka Ilića, mešavina neoklasicizma i secesije |
zgrada i muzejski eksponati su legat, otvoren za javnost 1968. | ogranak muzejamreže
Stalna postavka: zapadnoevropsko slikarstvo od renesanse do XX veka, primenjena
umetnost i stilski enterijer XVIII-XX v. | Najznačajnija dela: „Portret Rembrantovog
oca“ i Rubensonov „Seneka“.
49
Ulica Vojvode Putnika
UČITELJSKI DOM | Vojvode Putnika 2, Novi Sad | 1936, arh. Danilo Kaćanski, skulptura
Karlo Baranji (figura Đorđa Natoševića, 1934.) | kulturni kontejner
-
Zavod za kulturu Vojvodine > Kulturni centar Vojvodine
Novi Sad | stožer mreže kulturnih centara u Vojvodini
55
| Vojvode Putnika 2,
Galerija „MOST“ Zavoda za kulturu Vojvodine | Vojvode Putnika 2, Novi Sad
Portal kulture Vojvodine (web portal)
-
Vojvođanska akademija nauke i umetnosti / Akademija nauka, kulture i
umetnosti Vojvodine | Vojvode Putnika br.1, Novi Sad
-
Kulturno-prosvetna zajednica Vojvodine | Vojvode Putnika 2, Novi Sad
-
Društvo učitelja novog sada - Centar za informisanje i stručno usavršavanje |
Vojvode Putnika 1, Novi sad
DOM PENZIONOG FONDA OPŠTINSKIH ČINOVNIKA | 1937-38, arh. Vlajko Jančić
SOKOLSKI DOM - Spomen dom kralja Aleksandra 1 Ujedinitelja | Ignjata Pavlasa
(Žarka Zrenjanina) 4-8, Novi Sad | 1934-36., arh. Đorđe Tabaković | spomenik kulture |
kulturni kontejner
-
Pozorište mladih
Scena za decu
Dramska scena
-
Sokolsko društvo "Vojvodina"
-
Prostori za sport i rekreaciju sa klupskim prostorijama
Udruženje građana „Tamburica Janike Balaža“
> takmičenja malih tamburaških sastava Međunarodnog festivala „Bisernica Janike
Balaža“ (u oktobru, od 2001.); „Čovek od zvezda“, veče posvećeno Miki Antiću (u
martu); Likovna kolonija „Susek“ (prva polovina juna, 2002-06.)
-
Knjižara „Mala velika knjiga“
Radio-televizija Vojvodine | Ignjata Pavlasa 3, Novi Sad
Direkcija RUV Radio-Televizije Vojvodine
Studio M | koncertna dvorana i studio za snimanje i prenose Radija Novi Sad | 196366, arh. Pavle Žilnik, Oktobarska nagrada grada Novog Sada, Tabakovićeva nagrada
za arhitekturu 1995.
55
Fontana „Tri devojke“ Jovana Soldatovića
„Zavod za kulturu Vojvodine (ZKV) će najverovatnije vrlo brzo postati Kulturni centar Vojvodine, a razlika nije samo u imenu, nego i u prelasku iz
takoreći birokratske funkcije u operativnu, terensku.“ Zavod za kulturu Vojvodine - Portal kulture Vojvodine: „Umesto Zavoda za kulturu pokrajinski
kulturni centar“, maja 2013. http://www.kultura-vojvodina.org.rs/index.php?option= com_ content&task= view&id= 2492&Itemid= 198, konsultovano
maja 2013.
50
Bulevar Mihajla Pupina
-
RADNIČKI DOM / Radnička komora | Bulevar Mihajla Pupina 24, Novi Sad | 19301931, arh. Dragiša Brašovan, skulptura Toma Rosandić
Udruženje filmskih i televizijskih radnika Vojvodine | iznajmljeni prostor u zgradi
Radničkog doma na Bulevaru Mihajla Pupina 24, Novi Sad
-
Zavod za zaštitu spomenika kulture Grada Novog Sada | Bulevar Mihajla Pupina
22, Novi Sad
-
Galerija „Bel Art“ | Bulevar Mihajla Pupina 17, Novi Sad
-
Galerija “Mali likovni salon KCNS” | Bulevar Mihajla Pupina 9, Novi Sad
-
Savez udruženja likovnih umetnika Vojvodine u Novom Sadu (SULUV) | Bulevar
Mihajla Pupina 9, Novi Sad
-
Turistički informativni centar | Bulevar Mihajla Pupina 9, Novi Sad
-
Pedagoški zavod Vojvodine | Bulevar Mihajla Pupina 6, Novi Sad
-
Muzička omladina Vojvodine | Bulevar Mihajla Pupina 6, Novi Sad
-
Turistička organizacija Vojvodine | Bulevar Mihajla Pupina 6/IV, Novi Sad
Dunavski park
Skulpture:
„Nimfa“ / „Devojka sa rogom izobilja“, fontana i skulptura, rad Đorđa Jovanovića,
1912.
Figura Đure Jakšića, rad Jovana Soldatovića, 1982.
Figura Sergija Radonješkog, rad Vjačeslava Klikova, 1992.
Bista Miroslava Antića, rad Pavla Radovanovića, 1992.
Bista Branka Radičevića, rad Ivanke Acin, 1972.
Saletla | stilski ukomponovana u park i rekonstruisana 2001. | omiljeno mesto
održavanja manjih koncerata i drugih kulturnih dešavanja tokom letnjih meseci.
-
Tenisko i rukometno igralište
-
(DOM ZDRAVLJA | Bulevar Mihajla Pupina 23, Novi Sad) | uživa prethodnu zaštitu
(„Službeni glasnik RS“, broj 6/90).
Program
-
Internacionalni filmski festival Cinema City | kraj avgusta, od 2007. | bioskop pod
otvorenim nebom
-
koncerti | MONS i dr.
51
Priroda
Dunavski park je danas spomenik prirode 56 sa više od 12 ha i preko sto biljnih
vrsta, uključujući i one retke poput piramidalnog hrasta lužnjaka, što mu već daje
muzejski karakter i zahteva savremen tretman i interpretaciju negovog florističkog
bogatstva i pejzažnog karaktera. Novi Sad nema Prirodnjački muzej, ali ima
Prirodnjačku postavku i arboretum Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode u
Radničkoj ulici. Mali, savremeni, interaktivni paviljon za izložbe i informacije ove
institucije doprineo bi obrazovnom karakteru parka i svesti građana – i turista – o
njegovoj autentičnosti i biodiverzitetu, o ekologiji i održivosti, naglašavajući
prisustvo muzeja oko njega. Istovremno bi služio kao izlog i pozivnica za
postavku Zavoda za zaštitu prirode i aktivnosti Otvorenog univerziteta na pet
minuta hoda od parka i na sredokraći jedne kulturno-obrazovne putanje, koja
ulicama Jovana Đorđevića i Stevana Musića povezuje kulturni klaster Dunavskog
parka, kompleks Banovine i Univerzitetski kampus.
Kultura
Osim zelenila, park krase i jezero sa ostrvcetom i labudovima iz Antićevog
sećanja, fontana, saletla i skulpture. Ono što bi parku trebalo dodatno da definiše
karakter su muzejske i kulturne institucije po njegovom perimetru. Park svojom
koncepcijom klasičnog engleskog vrta kao da ih više razdvaja nego što ih
povezuje. Međutim, njegovo korišćenje tokom festivala Cinema City kao bioskopa
pod otvorenim nebom, reaktiviranje saletle za koncerte, ali i venčanja, daje nove
dimenzije njegovom učešću u životu grada i pokazuje potrebu za intenzivnim
programiranjim ovih dešavanja.
Taj program i život parka neizostavno treba da uključe obodne institucije
stvarajući programsku i prostornu vezu među elementima klastera. Njegova
lepota leži upravo u različitom karakteru njegovih „ivica“. Ulicom Ignjata Pavlasa
dominiraju medijska kuća Radio-televizije Vojvodine i njen Studio M sa svojim
koncertnim aktivnostima i Sokolski dom kao veliki kontejner kulturnih i sportskih
sadržaja namenjenih pre svega obrazovanju i animaciji mlade publike (Pozorište
mladih, sportska društva), koja se preko parka može usmeriti i ka aktivnostima
muzeja. Razigranost i funkcija ovih institucija produžavaju se u otvoreni prostor
iza Doma i u Parku sportskim terenima kao jednim od bitnih faktora njihove
56
Dunavski park je prirodno dobro od velikog značaja i svrstan u II kategoriju zaštite kao spomenik prirode, pod režimom zaštite III stepena
Republičkog zavoda za zaštitu prirode. JKP „Gradsko zelenilo“ Novi Sad: Predlog plana upravljanјa spomenika prirode „Dunavski park“ za period
2012.-2021. godine, Novi Sad, decembar 2011. godine
52
dinamizacije. Oni nužno naglašavaju promenu koja se dešava u javnom prostoru
savremenog grada, koji gubi jednoznačni karakter i menja ga ciklično u toku
dana, postajući ne samo promenada, bašta i pozornica, već, poput
Muzeumplajna u Amsterdamu, i otvoreno igralište celog grada.
Veliki potencijal leži i u neizgrađenim površinama i relacijama duž druge,
muzejske „ivice“ parka, između objekata i institucija Zbirke strane umetnosti
Muzeja grada Novog Sada, Muzeja Vojvodine, Arhiva Vojvodine, Muzeja
savremene umetnosti Vojvodine i Doma vojske Srbije, čijom bi transformacijom
ovaj muzejski niz dobio jasan identitet i funkcionalnost klastera unutar klastera.
Ograda oko Muzeja Vojvodine jasno simbolizuje dosadašnju parcijalnu viziju,
ideju jedne kulture izdvojene iz svakodnevnog života i koncept muzeja
zagledanih u sopstvene kolekcije. U svojoj reorijentaciji ka gradu i građanima,
muzeji se danas udružuju u uzajamnom aktiviranju sadržaja i zajedničkih
prostora. U tom reaktiviranju i reorijentaciji, treba srušiti i fizičke i mentalne
ograde, i pre svega, otvoriti ovaj prostor ka parku i ujediniti ih u prostornu i
programsku celinu.
Samom prostoru na muzejskom potezu duž Dunavske ulice potrebno je dati
savremeni izraz i estetiku, definišući i povezujući ambijente i nivoe različitih
karaktera i namena. Pritom je neophodno imati u vidu da se radi o institucijama i
objektima od nacionalnog značaja kako u kulturnom, tako i u arhitektonskom
pogledu. To znači da urbanistički tretman poteza treba da istakne arhitektonske
kvalitete objekata i stvori utisak kompleksa sa raznovrsnim podcelinama,
uključujući proširenje muzejskog prostora i funkcija okrenutih posetiocima (radnja
i kafe muzeja, biletarnice, informacije, toaleti) i socijalne animatore, pozornice i
izložbe na otvorenom (npr. postojeće kolekcije topova i tenkova), i ujedno da
predvidi pristup za vangradsku publiku i organizovane posete. Potez muzeja bi
mogao da se produži na susedni Dom vojske sve do Beogradskog i Sunčanog
keja, zaokružujući celinu bloka i uključujući u svoj program ne samo izuzetnu
kolekciju umetničkih dela XX veka Vojske Srbije i veliku atraktivnost Domove
„Pivnice“, već i nove teme, poput Vojne granice, rečne plovidbe, trgovine ili
povezanosti Podunavlja.
Preostale dve ivice četvorougla Parka imaju manji intenzitet kulturnih namena, ali
i tome predstoji promena. Menjanje imena i karaktera Zavoda za kulturu
Vojvodine u Kulturni centar Vojvodine najavljuje njegovu dinamizaciju i veću
operativnost, koja bi trebala da se reflektuje i kroz rad galerije „Most“ i, nadajmo
53
se, njeno prisustvo u javnom prostoru i životu. Dom zdravlja na ukrštanju Ulice
vojvode Putnika i Bulevara Mihajla Pupina je objekat pod prethodnom zaštitom
koji svojom koncepcijom i namenom okreće leđa Parku čiji ugao zauzima. Kao i
susedna zgrada fiskulturnog igrališta, on ne doprinosi kulturnoj gustini klastera
niti komunicira sa njegovim javnim prostorom. Za sada jedino doprinose
diverzitetu posetilaca, ali pružaju mogućnost da se efemernim i savremenim
strukturama njihovo „naličje“ pretvori u novo „lice“ parka kroz teme zdravog duha,
tela i grada i neophodne sadržaje poput kafea, javnog toaleta, informacija,
prodavnica, ili malih paviljona za izlaganje, interpretaciju i radionice.
Bulevar Mihajla Pupina u ovom segmentu ima izraženi administrativni karakter sa
najvišim institucijama Pokrajine, među kojima se ističe Banovina kao
arhitektonsko remek-delo nesumnjivih didaktičkih kvaliteta. Kulturni i obrazovni
sadržaji klastera Dunavski park izlivaju se u Pedagoški zavod Vojvodine, Mali
likovni salon KCNS i Galeriju „Bel Art“, uspostavljajući moguću vezu prema Trgu
galerija. Sličnu vezu, kao što je rečeno, moguće je konstruisati i u ulicama
Jovana Đorđevića i Stevana Musića, odnosno Sonje Marinković, preko
Prirodnjačke zbirke, prema Univerzitetskom kampusu i Studentskom parku na
obali Dunava. Ovde se posebno analizira najaktivnija „otoka“ iz Dunavskog
parka, Dunavska ulica, koja teče kao linearni klaster povezujući neke od
najznačajnijih institucija kulture Novog Sada, Vojvodine i Srbije.
54
55
PROJEKTI
U toku zimskog semestra 2012/13 u Departmanu za arhitekturu i urbanizam
Tehničkog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu, na predmetu Urbanističko
projektovanje 1 pod vođstvom doc. Reba dr Darka, studenti su se bavili javnim
prostorima oko Muzeja Vojvodine, Muzeja savremene umetnosti Vojvodine i
Arhiva Vojvodine i dali svoje predloge za njihovu transformaciju, koji su kao
izložba ušli i u sam Muzej Vojvodine.
Podstaknut uspehom ovog projekta, aprila 2013. Muzej Vojvodine je inicirao
saradnju sa Departmanom kroz ispitni rad na predmetu Pejzažna arhitektura 1 na
IV godini i studentski konkurs za rešenje, prvenstvno pejzažističko, uređenja
arheo-botaničke bašte u prostoru predvrta Muzeja Vojvodine, kao jednog novog
vida eksteriorizacije njegovog sadržaja i provezivanja sa Dunavskim parkom.
56
Linija 2: Dunavska ulica / Nikole Pašića
Dok Dunavski park svedoči o silasku Novog Sada na Dunav i urbanizovanju nekada plavnog priobalnog kraja kolekcijom
izuzetnih zdanja, muzeja i domova vojske, sokola, učitelja, radnika i zdravlja iz prve polovine XX veka, tokovi Dunavske i
Ulice Nikole Pašića grade istorijski pregled kulture i arhitekture starog Novog Sada od početka XVIII do početka XX veka.
Zajedno formiraju arhitektonsku hronologiju Novog Sada, što im daje izvanredan didaktički kapacitet i vrednost u smislu
urbane muzeografije i značajnu ulogu u kulturnim i turističkim rutama grada.
57
Istorijski razvoj
Dunavska
ulica
je
verovatno
najstarija ulica u današnjem Novom
Sadu i svedočanstvo o njegovom
razvoju iz utvrđenja Mostobran,
podignutog 1694. godine na levoj
obali Dunava, naspram Petrovaradinske tvrđave. Grad su naselili
graničari, zanatlije i poneki lađar,
ribar i trgovac, pristigli sa Velikom
seobom Srba, a uz ocednu gredu u
močvarnom priobalju koja je vodila ka
njemu najpre su se koncentrisali
trgovci, zanatlije i pijaca. Ulica i
danas ima istu živost, a celinu poteza
od Dunavske do ulice Nikole Pašića
karakterišu ključna zdanja i institucije
starog gradskog jezgra. Zbirka strane
umetnosti Muzeja grada Novog Sada
predstavlja kapiju ka Dunavskom
parku i vezu sa njegovim muzejima.
Svedoči o građanskom životu, kao i
male galerije i zanatske radnje duž
ulice koje, među onim savremenim i
internacionalnim, čuvaju duh grada i
njegove kulture. Na ukrštanju sa
glavnom,
Zmaj-Jovinom
ulicom
smestile su se Gradska biblioteka,
Vladičanski dvor, Saborna crkva,
Gimnazija i Ogranak SANU, gradeći
bitno čvorište na ovom istorijskom
potezu koji se produžava Pašićevom
ulicom ka Matici srpskoj i kulturnim
institucijama unutar i oko nje.
58
59
INSTITUCIJE I OBJEKTI KULTURE
Dunavska ulica
-
(Zbirka strane umetnosti Muzeja grada Novog Sada | Dunavska 29, Novi Sad |
1903. arhitekta Franc Vorud, za novosadskog lekara dr Branka Ilića, u mešavini stilova
neoklasicizma i secesije | zgrada i muzejski eksponati su legat, otvoren za javnost
1968. godine | ogranak muzeja-mreže
Stalna postavka: zapadnoevropsko slikarstvo od renesanse do XX veka, primenjena
umetnost i stilski enterijer XVIII-XX v.
Najznačajnija dela: portret Rembrantovog oca i Rubensonov Seneka.)
-
Galerija „Lavirint“ | Dunavska 14, Novi Sad
-
Galerija „Aura“ | Dunavska 13, Novi Sad
-
Atelje i knjigovezačka radnja Ivković | Dunavska 10, Novi Sad | svedočanstvo
zanatske tradicije.
Čvor Saborne crkve
-
Kuća kod belog lava | ugao Dunavske i Zmaj Jovine ulice | jedna od najstarijih
očuvanih kuća u gradu u baroknom stilu, oko 1740.
-
Gradska biblioteka | Dunavska 1, Novi Sad | osnovana 1885. kao Srpski čitalački
klub izdavača i knjižara Arse Pajevića | spomenik kulture | sedište mreže lokalnih
biblioteka
Biblioteka za odrasle
Dečija biblioteka
Zavičajna zbirka
Čitaonica
-
Vladičanski dvor | Gimnazijska 2, Novi Sad | spomenik kulture
-
Saborna crkva / Saborni hram Svetog velikomučenika Georgija | Nikole Pašića 4,
21000 Novi Sad | 1734-1740, toranj obnovljen 1851-53, arh. Gustav Šaibe, u
neobaroknom stilu; ikonostas Paja Jovanović, zidne slike Stevan Aleksić | spomenik
kulture od velikog značaja
-
Gimnazija "Jovan Jovanović Zmaj" (bivša Srpska pravoslavna velika gimnazija)
sa igralištima | Zlatne grede 4, Novi Sad | spomenik kulture
-
Spomenik Jovanu Jovanoviću Zmaju
60
-
Srpska akademija nauke i umetnosti – Ogranak u Novom sadu | Nikole Pašića 6,
Novi Sad (nastavak Dunavske ulice) | osnovana 1979, od 1992. ogranak SANU
Galerija Ogranka SANU u Novom Sadu (nekadašnje VANU) – Platoneum | Nikole
Pašića 6, Novi Sad (nastavak Dunavske ulice) | spomenik kulture
Vojvođanski simfonijski orkestar | Nikole Pašića 6/3, Novi Sad
-
Galerija “Beseda” | Nikole Pašića 9, Novi Sad | galerija ikona i knjižara Srpske
pravoslavne crkve
Čvor Matice srpske
-
Dečije pozorište Vesela kornjača | Nikole Pašića 28, Novi Sad
-
Foto kino i video savez Vojvodine | Nikole Pašića 34, Novi Sad
-
Galerija „Multimedia Arts“ | Nikole Pašića 34, Novi Sad
-
Institut français Novi Sad | Nikole Pašića 33, Novi Sad
-
Matica srpska / Zavod Marije Trandafil za srpsku pravoslavnu siročad u Novom
Sadu | Matice srpske 1, Novi Sad | 1910–13, arh. Momčilo Tapavica, zadužbina
Marije Trandafil; 1974–75. konzervatorski radovi; 1986–87; 1990–91. aneks za
potrebe Biblioteke, arh. Milana Marić; eklekticizam | spomenik kulture od velikog
značaja | doprinos urbanizaciji gradskog jezgra u trouglu između Saborne,
Nikolajevske i Almaške crkve | sedište kulturne mreže
Sedište Matice srpske | Kolekcija portreta
Biblioteka Matice srpske | Fond Biblioteke – pokretna kulturna dobra
Izdavačko odeljenje
Antikvarijat Matice
-
Nikolajevska crkva | Nikolajevska porta, Novi Sad | osvećena 1730, obnovljena
1861-62, u baroknom stilu | kulturno dobro od velikog značaja
-
Akademija umetnosti | Đure Jakšića 7, Novi Sad | sedište akademske mreže
Akademsko pozorište Promena | Đure Jakšića 7, Novi Sad
Salašarsko pozorište | Đure Jakšića 7, Novi Sad
-
Galerija Prometej | Trg Marije Trandafil 11, 21000 Novi Sad
61
Potencijal
Analiziran kao poseban segment u okviru urbane i kulturne mreze Novog Sada,
linearni tok ulica Dunavske i Nikole Pašića formira jasnu urbanističku i istorijsku
celinu, čije je ključne institucije duhovnosti i kulture pratio razvoj novih,
doprinoseći formiranju kulturnih podcelina. Svaka od njih ima potencijal za
unapređenje:
-
čvorištu Saborne crkve, Vladičanskog dvora, Gimnazije i SANU predstoji
najpre uređenje i integrisanje Trga Republike sa Ribljom pijacom, 57 kojim će
se unaprediti sistem trgova i prezentacija geneze starog jezgra i omogućiti
alternativna ruta ka muzejima uz Dunavski park;
-
sledi proširenje Gradske biblioteke u smislu formiranja jednog savremenog i
polivalentnog bibliotečkog centra sa salama za dečiju i stranu biblioteku,
čitaonicu, naučne skupove i promocije knjiga; 58
-
povezivanje Matice srpske, Nikolajevske crkve i Akademije;
-
formiranje Muzeja Mileve Marić, koje bi pojačalo naučnu dimenziju i produžilo
kulturni tok, omogućavajući povezivanje sa zaštićenom celinom u Ulici Marka
Kraljevića, kao i sa Almaškom rutom.
57
62
konkurs
za
idejno
urbanističkoarhitektonsko rešenje Trga Republike sa
Ribljom pijacom , 2009.
58
Vrbaški, Bilјana: Analiza javnih službi dokumentaciona
osnova
generalnog
urbanističkog plana grada Novog Sada. Novi
Sad: JP "Urbanizam", novembar 2009. Opšti
uslovi konkursa Idejno rešenje dogradnje
Gradske biblioteke u Novom Sadu, DANS,
2011.
63
64
Petrovaradinska tvrđava
Zaštićena ambijentalna celina Petrovaradinske tvrđave i podgrađa sama po sebi je muzej istorije i urbanizma
vobanovskog tipa utvrđenja i vojnog naselja. Dodatni sadržaji muzeja i zavoda, umetničke akademije, ateljea i galerija
podcrtavaju muzeografski karakter ovog klastera, i zajedno sa ugostiteljskom ponudom i podrškom i festivalskim
programom koji kulminira zaštitnim znakom Tvrđave – EXIT festivalom, unose život među nekadašnje kasarne.
1000m
65
INSTITUCIJE
-
Muzej grada Novog Sada na Petrovaradinskoj tvrđavi – Sedište muzeja
(Arsenal) | Petrovaradinska tvrđava 4, Petrovaradin | od 1954.
Odeljenja: arheologija / zbirke iz praistorije, antike i srednjeg veka, istorija / zbirke iz
privredne, društveno-političke istorije i istorije Petrovaradinske tvrđave; kulturna
istorija / zbirke likovne i primenjene umetnosti, školstva i izdavaštva; etnologija /
zbirke iz oblasti zanatstva, ruralne arhitekture, svakodnevnog i običajnog života, i
zavičajna galerija / dela savremene likovne umetnosti.
Objekti na tvrđavi:
Centralna zgrada Muzeja: Topovnjača / Arsenal / Mamulina kasarna | gornji plato
na Petrovaradinskoj tvrđavi | izgrađena 1775. godine kao jednospratna vojna kasarna
Podzemne vojne galerije | stepenasto zidani četvorospratni komunikacijski sistem,
sa raznovrsnim koridorima i prostorijama različitih namena i dimenzija, puškarnicama
i svetlarnicima, lagumima i galerijama | jedna od najvećih atrakcija Petrovaradinske
tvrđave, delom otvorena za posetu uz stručno vođenje vodičke službe MGNS.
Duga kasarna | Hotel + ateljei u podrumskim prostorijama
Stalne postavke:
„Petrovaradinska tvrđava u prošlosti“ | kontinuitet utvrđivanja i naseljavanja na
lokalitetu, od praistorije do I svetskog rata | prizemlje centralne zgrade
„Novi Sad od 18. do 20. veka“ | građanski život, od stilskog nameštaja i predmeta
primenjene umetnosti do umetničkih dela Save Šumanovića, Ðorđa Jovanovića,
Boška Petrovića, Milenka Šerbana i dr. | studijska izložba Odeljenja za kulturnu
istoriju | prvi sprat centralne zgrade
Podzemne vojne galerije
Objekat u Donjem gradu:
Apoteka „Kod zlatnog orla“ | Beogradska 10, Petrovaradin | (1746) 1963/64
-
Astronomska opservatorija i planetarijum na Petrovaradinu | Petrovaradin
Tvrđava 11, Petrovaradin
Astronomsko društvo „Novi Sad“ | Tvrđava 11, Petrovaradin
-
Pokrajinski hidro-meteorološki zavod | Duga kasarna, Petrovaradin
-
Istorijski arhiv grada Novog Sada | Tvrđava 7 i 9, Petrovaradin | deo Arhivske
mreže Vojvodine i Arhivske mreže Srbije.
Objekti:
Jednostavna kasarna - Prijem istraživača i depoi arhiva
Barutana – depoi arhiva,
Duga kasarna, u produžetku hotela „Leopold” - poslovne prostorije arhiva.
66
-
Akademija umetnosti – Likovna akademija
Koncertna akademija "Petrovaradinska tvrđava na Dunavu"
-
Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture | Štrosmajerova 22, Petrovaradin |
ogranak mreže ZZSK i Virtuelni muzej Dunava | nema kapaciteta za održavanje
javnih programa
-
Udruženje kompozitora Vojvodine | Tvrđava - atelje šest, Petrovaradin
GALERIJE I ATELJEI
-
Likovni krug - Udruženje umetnika Petrovaradinske tvrđave | Petrovaradinska
Tvrđava, Duga kasarna 8, Petrovaradin
-
ATELJE 61, ustanova za izradu tapiserija | Tvrđava 9, Petrovaradin
-
Galerija tapiserija „Boško Petrović“ | Bastion Leopolda I 10 b
-
Galerija ITD Radošević - Institut za transfuziju dizajna | Tvrđava (pored sat kule),
Petrovaradin
-
Galerija Gradić | Petrovaradin, Beogradska 11
-
Fondacija Brtka Kresoja | Petrovaradin, Beogradska 23
-
Kreativni klub Eduko | Petrovaradin, Beogradska 3
-
Galerija ŠKVART
-
Brojni ateljei umetnika svih profila | Duga kasarna, Hornverk
Umetnici Likovnog kruga: Nada Nedeljković (Hornverk 12/27), Dragan Kurucić –
fotograf, Slobodan Bobo Ivanović – slikar (1), Ivana Kosanović - akademski slikar (9),
Petar Mojak – slikar (16), Andreja Baćo Vasiljević - akademski vajar (20) i dr.
SKULPTURE
-
Ranjenik, rad Aleksandra Zarina | u slobodnom prostoru na Bastionu cara Josifa I,
1957. godine.
-
Koreni, rad Ane Bešlić | na platou Bastiona pape Inoćentija III, 1961. godine.
-
Poprsje arhitekte Miloja Milojevića (1923-1968), bivšeg direktora Pokrajinskog
zavoda za zaštitu spomenika kulture, rad Pavla Radovanovića | na zgradi Zavoda
pored samostana Svetog Jurja, 1972. godine.
-
Borba jelena, delo Jovana Soldatovića | na Kavaliru, najvišem površinskom delu
Tvrđave, 1974. godine.
-
Zagrljaj, rad Jovana Soldatovića, iznad Rezervnog ratnog bunara, 1974. godine.
-
Poprsje narodnog heroja Janka Čmelika (1905-1942), rad Momčila Goluba | u
kasarni na Trandžamentu, 1977. godine.
-
Dvoje, rad Olge Jančić, 1984. godine.
-
Portret pesnika Miroslava Antića (1932-1986), rad Jovana Soldatovića | na početku
bedema, ispred Leopoldove barutane, gde je i pesnik imao svoj atelje, 1995. godine
67
OBJEKTI
Gornji grad - tvrđava
- Topovnjača / Arsenal / Mamulina
kasarna
- podzemni lagumi i galerije
- Jednostavna kasarna
- Duga kasarna
- Oficirski paviljon
- Sat
na
tvrđavi
|
Tvrđava,
Petrovaradin
- ostaci cistercitske opatije Blažene
device Marije | 1243. | ispod zgrade
Arsenala, sada Muzeja grada
- Hornverk
- kapije
Donji grad– Vaserštat
- oficirski stanovi sa magistratom
- bolnice,
- stari arsenal,
- kasarna i druge javne zgrade.
- rođen ban Josip Jelačić.
- župna crkva Sv. Juraja
- Beogradska kapija u bedemu
- Barutana
- Crkva Svetog Juraja | Petrovaradin,
Štrosmajerova 20
SPOMENIK PRIRODE
- Koviljsko-petrovaradinski rit
SPORT
- Konjički klub „Petras“
- Streličarski klub „NS 2002“
HOTELI, KAFEI I RESTORANI
- Hoteli „Leopold“, „Fortress Leopold“
- Kafei „Dublin“, „Museum Club“
- Restoran „Terasa“
68
MANIFESTACIJE
59
-
Noć muzeja (u maju) | mogućnost obilaska Muzeja Grada Novog Sada, laguma, Opservatorije i ateljea na Tvrđavi.
-
Baby EXIT (krajem maja) | dečiji festival plesa, igre i pesme na nekoliko bina
-
EXIT (u julu) | međunarodni festival savremene muzike i umetnosti
-
Kulturni vremeplov (u oktobru) | promocija Srbije kao kulturne destinacije kroz sastanake i tribine.
-
Vinski lavirint (u novembru) | degustacija vina i promocija vinarstva Fruškogorske vinske regije.
-
Tuneli svetlosti (uoči Nove godine) | humanitarna novogodišnja manifestacija u lagumima Tvrđave.
59
prema informacijama Turističke organizacije Novog Sada, http://www.turizamns.rs/, konsultovano aprila 2013.
69
Istorija, muzeografija i savremena kreacija
Uvođenje sadržaja kulture i umetničkog stvaralaštva je oproban i uspešan način
za revitalizaciju istorijskih celina i objekata i isticanje njihovih vrednosti, koji je i
ovde primenjen. Na mesto sa najlepšim pogledom na Novi Sad, Dunav i Frušku
Goru, postepeno su nakon demilitarizacije 1951. smeštane muzejske institucije
(Muzej grada, Istorijski arhiv grada, Astronomska opservatorija i planetarijum),
pokrajinski zavodi (Hidro-meteorološki zavod i Zavod za zaštitu spomenika
kulture), sportski klubovi i ugostiteljski sadržaji.
Sledeći inicijativu SULUV-a i UPIDIV-a, od početka 1960-tih do danas oko
šezdesetoro umetnika svih orijentacija je svojim stvaralaštvom zaposelo
preostale prostore Tvrđave, pretvarajući ih u ateljee i naglašavajući kreativnu
dimenziju klastera. Radionice su dodeljene i studentima Likovne akademije, što
se pokazalo kroz vreme i svetska i ovdašnja iskustva kao izvanredna strategija,
ne samo zbog inspirativnog okruženja za studente i retroalimentacije između
muzeja, umetnika i Akademije, već i zbog živosti koje njihovo prisustvo unosi u
70
kompleks tokom cele školske godine. Stoga bi, osim proširenja akademije, bilo
poželjno planirati i studentsko stanovanje u skladu sa stepenom zaštite ove
ambijentalne celine, koje bi Gornjem gradu dalo sveukupnost urbanog života.
Umetnici sa ateljeima na Tvrđavi grupisali su se u aktivno udruženje Likovni krug,
a komercijalne galerije koje prate muzeje i umetnike načinile su sopstvene
grupacije na Tvrđavi i u glavnoj, Beogradskoj ulici u Petrovaradinu koja vodi ka
njoj, naglašavajući takođe turističke putanje i urbanu strukturu Donjeg grada i
Podgrađa.
Veliki pomak u percepciji ove kulturno-istorijske ambijentalne celine, njenom
korišćenju i internacionalnoj promociji načinjen je organizovanjem festivala EXIT,
koji uz muziku uključuje i druge forme savremenog stvaralaštva, i animira i
eksponira i druge gradske prostore i institucije (npr. program Galerija matice
srpske tokom festivala). Ovaj festival je inspirisao ili i sam pokrenuo seriju drugih
popularnih manifestacija na Tvrđavi, koje su izraz potrebe savremenog javnog
prostora za kulturnim programiranjem i urbanom muzeografijom koji treba da
maksimiziraju njegovo kvalitete i očuvanje (na slici: Cinema City na Tvrđavi).
71
Potencijali i projekti
Prostranstvo među zidinama i bastionima pruža ogromne mogućnosti za razvoj
Tvrđave kao kulturne, ali i kao zelene akropole. Terase i platoi mogu da se
razviju i kroz diskretne društvene i komercijalne aktivatore (kafee, restorane i sl),
ali pre svega kroz umetnost instalacije i pejzažne arhitekture, parkove, botaničke
bašte i nove ekološke teme, uvećavajući ne samo estetske i ambijentalne
kvalitete simbola Novog Sada, već i njegov obrazovni projekat. Deo tog projekta
mogao bi u budućnosti da bude i savremeni, imerzivni zoološki vrt u slobodnoj
zoni severno od Suburbije, koji bi naglašavao i povezivao ekosistem Dunavskog
rita.
Reč „akropola“ treba shvatiti samo simbolično, jer današnji klasteri muzeja teže
da postanu mesta svakodnevnog života, otvorena i pristupačna. U tom
povezivanju i „spuštanju u narod“ ključan je planirani novi most na mestu starog
Mosta Franje Josifa. Dodavanjem pešačke i biciklističke staze uspostavio bi novu
kulturnu i rekreativnu rutu između kampusa Novosadskog univerziteta i Likovne
akademije, između Studentskog parka i klastera Tvrđave, između Štranda i
Oficirca. Za one nesklone šetnji, trebalo bi predvideti stalni rečni prevoz, slično
šatlu Tate to Tate u Londonu, a u budućnosti razmotriti mogućnost uvođenja
transportera na mostu ili žičare, što bi bila dodatna atrakcija i omogućila
dinamično sagledavanje panorame grada i tvrđave.
Vezu između donjeg i gornjeg nivoa – mosta/tunela i tvrđave, gornjeg i donjeg
grada – treba uspostaviti na savremen i elegantan način i uklopiti je u ambijent,
minimizirajući njen vizuelni uticaj, slično pristupima diskretnim pokretnim
stepenicama Monžuiku i parku Gvelj u Barseloni ili starom jezgru Toleda, a u
skladu sa lokalnim klimatskim uslovima (na slici: elevator Rekaredo arhitekata
Huana Antonia Martineza Lapenje i Eliasa Toresa, Toledo, 2002).
U Ulici Filipa Višnjića 2a otpočeta je 2012. izgradnja novog objekta Arhiva grada
Novog Sada (na slici). Time se stari prostor na najatraktivnijoj lokaciji na
Petrovaradinskoj tvrđavi oslobađa za potrebe preostalih muzeja, ili potencijalno
za novi multimedijalni kulturni centar, pomenuto studentsko stanovanje i/ili
rezidencijalni umetnički program, odnosno sadržaje sa celodnevnom i
frekventnom aktivnošću koji stvaraju gradski život i osećaj sigurnosti.
72
Najuži gradski centar
Ovaj pregled ne bi bio potpun bez najužeg gradskog centra Novog Sada. Čini ga sistem jasno definisanih i povezanih
javnih prostora koji su danas pretvoreni u pešačku zonu: glavna i jedna od najstarijih ulica u gradu – Zmaj-Jovina, Trg
Slobode u koji se ona uliva i Pozorišni trg i Katolička porta koji se na njega nadovezuju. Tu su se, uz Gradsku kuću, Župni
dvor i brojne komercijalne sadržaje, koncentrisale i kulturne institucije od nacionalnog i gradskog značaja.
1000m
73
Trg slobode
-
Gradska kuća | Trg slobode | 1892-94, arh. Georg Molnar, u stilu istorizma |
spomenik kulture
-
Apolo centar | Trg slobode broj 3, Novi Sad | 1993, na mestu prvog bioskopa „Apolo“
(1910)
Centar za likovno vaspitanje dece i omladine Vojvodine | Trg slobode broj 3/IV
Galerija Podrum | Trg slobode 3/p
-
Dom JNA | Trg slobode broj 3, Novi Sad | 1892, hotel; 1953, Dom JNA; eklekticizam
| spomenik kulture od velikog značaja
-
Spomenik Svetozaru Miletiću (1826-1901), delo Ivana Meštrovića, 1939
-
Tanurdžićeva i druge palate – spomenici kulture
-
Rimokatolička crkva imena Marijinog | Trg slobode x Katolička porta | 1892-94,
arh. Georg Molnar, u stilu neogotike | spomenik kulture
Katolička porta
-
Plebanija - Rimokatolički župni ured | Katolička porta 3 Novi Sad | 1808, arh.
Georg Efinger, barokni stil | spomenik kulture od velikog značaja
-
Kulturni centar Novog Sada / Dom katoličke opštine | Katolička porta 5, Novi Sad
| 1911. Nandor Cocek; 1923-25. arh. Bela Peklo; 1938/39.arh. Pavle Cocek;
rekonstrukcije 1966, 1990. i 2007-2010. | KCNS osnovan 1985.
Lokacije / programski prostori:
Klub „Tribina mladih“ (književni, filozofski, muzički i art sinema program i program
tribina i radionica)
Velika sala Kulturnog centra (filmski, scenski i muzički program)
Likovni salon Kulturnog centra
Mali likovni salon
Manifestacije: Novosadski džez festival, Infant, Prosefest, EURO-IN FILM, Antićevi
dani, Poezika
Publikacije: časopis Polja, sopstvene publikacije
-
Centar za kulturnu animaciju Novi Sad | Katolička porta 2, Novi Sad
(„Strada“, organizacija za multimedijalne projekte | Katolička porta 2, Novi Sad)
74
Galerija La Vista | Mite Ružića 2, Novi Sad
Pozorišni trg
-
Srpsko narodno pozorište | Pozorišni trg 1, Novi Sad | 1981, Viktor Jackijevič
Drama, Balet i Opera
Duplo dno (pozorišna trupa)
Prostori: Velika scena „Jovan Đorđević“, 940 sedišta; Mala scena „Pera Dobrinović“,
373 sedišta, Kamerna scena, sale za baletske, orkestarske i horske probe
-
Muzička škola „Isidor Bajić“ | Njegoševa 9, Novi Sad
-
Zavod za kulturu vojvođanskih Slovaka | Njegoševa 16/II/7, Novi Sad
-
Uspenska crkva | Uspenska ulica, Novi Sad | 1765-72(6), barok; slikarstvo vodećih
baroknih slikara | spomenik kulture od izuzetnog značaja
-
Spomenici: Jovan Sterija Popović, Jovan Đorđević, Marina Olenjina, Draga Spasić,
Spomenik stradalima u I svetskom ratu
Zmaj-Jovina ulica
-
Sterijino pozorje | Zmaj Jovina 22, Novi Sad
-
Gradska prodajna galerija | Pasaž Zmaj Jovina 22/Ilije Ognjanovića 4, Novi Sad
-
Zmajeve dečije igre | Zmaj Jovina 26, Novi Sad
Ulica Jovana Subotića
-
Novosadsko pozorište - Újvidéki Színház / Mala sala SNP - Veseli teatar „Ben
Akiba“ | Jovana Subotića 3-5, Novi Sad
-
Muveszklub (Ben Akiba)
-
Slovačka evangelička crkva a. v. (luteranska) | Masarikova x Jovana Subotića,
Novi Sad
-
Slovačka biskupija
-
Slovački kulturni centar i SKUD „Pavel Jozef Šafarik“ | Vuka Karadžića 2, Novi
Sad
-
Grko-katolička (unijatska) crkva Sv. Petra i Pavla
-
Rusinski kulturni centar | Jovana Subotića 8, Novi Sad
-
Novosadski Big bend | Jovana Subotića 8, Novi Sad
-
Škola muzike „Melodium“ | Svetozara Miletića, Novi Sad
-
Evangelističko-metodistička crkva | Lukijana Mušickog, Novi Sad
75
Trgovački karakter starog centra Novog Sada zadržao se kao dominanta u glavnoj ulici i na glavnom trgu izniklom iz
nekadašnje pijace, ali su se po njegovom obodu formirala specijalizovana kulturna čvorišta Srpskog narodnog pozorišta i
Pozorišnog trga, odnosno Katoličke porte sa novim formatom kulturnih centara multidisciplinarnog i multimedijalnog
karaktera.
Introvertni objekat pozorišta ne odvaja od grada samo „fortifikacioni“ karakter njegovih fasada, već i cvetne leje i kamene
nivelete grade pijedestal Talijinog hrama. Distanciran i samodovoljan, objekat jeste remek delo kasnomoderne arhitekture,
ali ne korespondira sa idejama savremenog urbanizma i pristupačnosti kulture. U tom smislu očigledna je potreba za
rekonstrukcijom prilazne partije i redizajnom i aktiviranjem otvorenih javnih površina oko pozorišta.
76
Nasuprot ovom objektu projektovanom za kulturnu namenu koji je
okupirao čitav blok, Katolička crkva i
župni i stambeni objekti koji je
okružuju formirali su gradsko dvorište
i postali dom novih kulturnih institucija
- Kulturnog centra Novog Sada,
Centra za kulturnu animaciju –
definišući jedan savremeni višenamenski urbani prostor. Takav
prostor danas odlikuje izražena trodimenzionalnost, odnosno korišćenje
svih istorijskih i arhitektonskih nivoa.
Arheološki ostaci naselja iz XI veka
ostali su nažalost sakriveni i zaštićeni
ispod popločanja porte, umesto da
budu deo svakodnevnog života,
prezentovani i interpretirani na
savremeni način.
Iz ovog najužeg središta se
Njegoševom ulicom duž Katoličke
porte i Ulicom Jovana Subotića pored
SNP stiže do nekadašnje Male sale
SNP - Veselog teatra „Ben Akiba“ u
Ulici Jovana Subotića. Tu je danas
Újvidéki Színház, gradsko pozorište
na mađarskom jeziku, u jednom
čvorištu multikulturnog karaktera, u
kome, zajedno sa slovačkim i rusinskim kulturnim centrom, KUD i crkvama, ilustruje nacionalnu i konfesijsku
šarolikost Novog Sada, i koje na
sličan način treba aktivirati i uvesti u
tokove i kreaciju savremenog grada.
77
Radnička ulica: Potencijalni klaster
Radnička ulica, jedna od najlepših u gradu, ima potencijal da preraste u još jednu
koncentraciju kulturnih sadržaja u Novosadskoj urbanoj matrici, zahvaljujući pre
svega Prirodnjačkoj izložbi Pokrajinskog zavoda kao mogućem generatoru
aktivnosti i saradnje. Taj potencijal je prepoznat, pa je 2009. raspisan Konkurs za
opštegradski centar kojim bi se ovaj centralitet naglasio i koji bi definisao njegov
karakter na ruti između Dunavskog parka i Univerzitetskog kampusa. Napušteni
fabrički kompleks „Albus“ takođe predstavlja priliku da se kroz njegovu
transformaciju i druge „fabrike kulture“ sačuva industrijsko nasleđe Novog Sada.
-
Pokrajinski zavod za zaštitu prirode | Radnička 20b, Novi Sad | izrastao iz
Prirodnjačkog odeljenja Muzeja Vojvodine (1947-59), Poljoprivrednog muzeja (196162) i Poljoprivrednog arhiva (1963-66)
Prirodnjačka izložba i zbirke (muzej)
Zbirke: geološko-paleontološka, minerološka i petrološka zbirka,
entomološka, ihtiološka, herpetološka, ornitološka i teriološka zbirka.
Arboretum
-
Otvoreni univerzitet | Radnička 20, Novi Sad
Institut za strane jezike
-
Baletska škola
-
Galerija „Pro Arte“ | Radnička 24, Novi Sad
-
Saobraćajna škola
-
Potencijal: napušteni kompleks fabrike sapuna "Albus"
78
botanička,
Univerzitetski kampus: Integracija
Analiza Novog Sada kao klaster-sitija i grada-mreže ne završava se
univerzitetskim kampusom, već njime otvara još jednu temu koja u težnji za
stvaranjem grada i društva znanja privlači izuzetno veliku pažnju. Izgrađen kao
gradski kampus naspram klastera SPENS-a, novosadski Univerzitet bi trebalo da
koristi sva preimućstva gradske kulturne infrastrukture kojoj po definiciji i sam
pripada, ali i da gradu uzvrati svojim kulturnim i društvenim sadržajima,
aktivnostima i prostorima. Promene započete izgradnjom novog rektorata, a
planirane da se nastave novim objektima Tehničkog fakulteta i mostom ka
Petrovaradinskoj tvrđavi, trebalo bi da izmene i monotematski karakter kampusa i
učine ga inspirativnijim okruženjem za učenje i istraživanje. Kao i u Radničkoj
ulici, novi i atraktivni kulturni sadržaj u Studentskom parku – potencijalno čak i
MSUV, istovremeno bi povezao muzejsku i obrazovnu mrežu grada i pokrajine i
doprineo formiranju jedne „kulturne“ obale, ili možda upravo obale muzeja.
Aktuelni i budući projekti
-
Studentski kulturni centar > Fabrika
-
Novi Rektorat
-
Nova zgrada Tehničkog fakulteta
-
Naučno-tehnološki park
-
Novi most
79
80
INSTITUCIJE I PROSTORI KAMPUSA
1. Filozofski fakultet | "Velikoškolska knjižara" - otkup knjiga i udžbenika, fotokopirnica
2. Poljoprivedni fakultet | ekspozitura Novosadske banke, fotokopirnica
3. Pravni fakultet | ekspozitura Novosadske banke
4. Tehnološki fakultet
5. Ekonomski fakultet - Odeljenje u Novom Sadu
6. Viša poslovna škola
7. Fakultet tehničkih nauka - FTN | FTN - amfiteatri | FTN - nastavno naučni blok |
AKUD "Sonja Marinković" | knjižara i fotokopirnica "Stylos"
7'. FTN - Mašinski institut
7''. TMD Institut za industrijske sisteme
8. Prirodno-matematički fakultet
8'. PMF - Departman za matematiku i fiziku
8''. PMF - Departman za hemiju i geografiju
8'''. PMF - Departman za biologiju
9. Fakultet fizičke kulture
10. Rektorat
11. Studentski trg - Trg Dositeja Obradovića | Fontana - rad vajara J.Soldatovića
12. JP "Urbanizam" Zavod za urbanizam Novi Sad - "URBIS"
13. Studentski dom "Slobodan Bajić"
SKC NS | sedište: Dr. Ilije Đuričića 3, Novi Sad (kancelarija u zgradi Studentskog
doma | Fabrika (programski prostor): Bulevar Despota Stefana 5, Novi Sad
14. Studentski dom "Veljko Vlahović"
15. Asistentski dom | hotel sa apartmanima za privremeni smeštaj mladih nastavnika i
saradnika | papirnica "Skalar"
16. Zavod za zdravstvenu zaštitu studenata | Apoteka
17. Studentski restorani
18. Đačko igralište | Sportski tereni (fudbal, mali fudbal, košarka, odbojka, rukomet,
tenis) | Teniski klub "Student" | Restoran "Balkan Ekspres"
19. Univerzitetski park
Novi Rektorat
Novi most
20. Stanice gradskog saobraćaja
21. Osnovna škola "Jovan Popović"
81
Liman 3: Od kineske do kulturne četvrti
Ka policentričnom sistemu i novim formatima kulture
Budućnost projekta kompleksa Muzeja savremene umetnosti Vojvodine,
koncipiranog i samog kao muzej-klaster u slojevitom prepletu starog i novog, još
uvek je neizvesna. Ono što je izvesno da su i bez njega započele promene u
industrijskoj zoni „Kineske četvrti“, između Štranda i studentskih domova. Nova
dešavanja i sadržaji uvode u novosadski sistem muzeja i javnih prostora globalne
teme sveprisutne u stvaranju kulturnih i muzejskih klastera: urbanu regeneraciju
obala putem kulture, industrijsku arheologiju, privatni (NIS), civilni (DCNS) i vojni
sektor (pitanje kasarni). U stvaranju novog, kulturnog centraliteta na Limanu,
„Fabrika“ podcrtava vezu između Univerzitetskog kampusa i Studentskog centra,
Društveni centar kroz građanski aktivizam preispituje naš odnos prema kulturi i
prostoru, a skejting kao vid savremene urbane kulture počinje da dinamizira
Limanski park kao (preuređenu) vezu grada sa Novosadskim kejom, Ribarskim
ostrvom i aktivnostima kulture tela uz Dunav, na osovini Železnička stanicaSremska Kamenica.
-
Limanski park
Skejt park
-
SKC Fabrika (2010) | Kineska četvrt, Bulevar Despota Stefana 5, Novi Sad
Aktivnosti i manifestacije: To be Punk, Ritam Evrope! Strip festival, Kantautor
festival, Hor Collegium Cantorum
-
Društveni centar NS | Kineska četvrt (prolaz pored SKC Fabrike), Novi Sad | u
traganju za stalnim domom
-
Muzej naftne industrije Srbije (2011) | Poslovni centar NIS-a, Narodnog fronta 12,
Novi Sad
-
Budući Muzej savremene umetnosti Vojvodine ?
-
Studentski centar Novi Sad
-
Skladišta i radionice
Inicijative: Muzej zaboravljenih umetnosti
-
Noćni klubovi: Chinese Quarter, Garage, Route 66, etc.
-
Sportski tereni i klubovi: Igralište „Kabel“, Jedriličarski klub „Vojvodina“ / Čarda
„Jedro“, Jaht klub „Liman“, Veslački klub „Danubijus“
-
Plaže: „Štrand“ i „Bećarac“
-
Ribarsko ostrvo
82
„Društveni centar – utopija, realnost,
utopija“ ili o korišćenju i oživljavanju
napuštenih prostora
„Društveni centar je:
- Mesto susreta i okupljanja građana i građanki
Novog Sada;
- Mesto stvaranja, inovacija i slobode;
- Mesto razmene znanja i sticanja iskustava kroz
učenje i praktičan rad;
- Mesto ličnog i zajedničkog razvoja;
- Mesto interaktivne razmene iskustava i aktivnog
učešća građana i građanki u društvenom životu
grada;
- Mesto podrške svima koji doprinose razvoju
društvene zajednice;
- Mesto aktivnog provođenja slobodnog vremena;
- Mesto unapređenja kulture života u gradu;
- Mesto koje možemo jedino zajednički stvoriti!
Društveni centar počiva na vrednostima:
- Solidarnosti, društvene jednakosti, individualne
slobode i uzajamne podrške;
- Građanskog aktivizma - aktivnog doprinosa
lokalnoj i široj zajednici;
- Otvorenosti – Društveni centar je pristupačan i
otvoren za sve.
Ovakav Društveni centar omogućio bi da građani i
građanke svih uzrasta dobiju mogućnost da na
jednom mestu učestvuju u javnim debatama,
kreativnim, edukativnim i razvojnim radionicama,
uživaju u izložbama, koncertima, predstavama i
drugim društvenim aktivnostima, kao i da postanu
deo postojećih inicijativa ili da iniciraju nove i
originalne projekte. Okupljanje organizacija i
pojedinaca različitih generacija i interesovanja na
jednom mestu i njihova međusobna razmena ideja,
iskustava i znanja, dovela bi do stvaranja energije
koja bi dala snažan impuls razvoju društvene
zajednice i borbi protiv negativnih pojava poput
beznađa, letargije i destrukcije.
Uočeni problemi u gradu na osnovu kojih je
nastala ideja o Društvenom centru:
- Nepostojanje prostora za pojedince i grupe koje
se bave aktivnostima od značaja za zajednicu;
- Nedostatak građanstvu pristupačnog prostora za
nezavisne kulturne, sportske, obrazovne i
društvene aktivnosti;
- Nedostatak
mesta
interaktivnog
susreta
pomenutih pojedinaca i organizacija;
- Nepostojanje izbora sadržaja za kvalitetno
provođenje slobodnog vremena, objedinjenih na
jednom mestu.“
Izvor: http://drustvenicentar.org/
Paralelni konkursi za MSUV 2007.
- Jednostepeni
međunarodni
regionalni
anonomni otvoreni konkurs za idejno
arhitektonsko-urbanističko rešenje zgrade
Muzeja (za licencirane arhitekte)
- Studentski onlajn konkurs za idejno
arhitektonsko-urbanističko rešenje zgrade
Muzeja savremene umetnosti Vojvodine u
Novom Sadu
Predmet konkursa
Predmet konkursa je izrada idejnog
arhitektonsko
– urbanističkog
rešenja
kompleksa Muzeja savremene umetnosti
Vojvodine u Novom Sadu.
Kompleks se sastoji od objekta/objekata
muzeja (površine 8.500 – 9.500 m2),
prilaznog platoa, parking prostora i
muzejskog parka sa Parkom skulptura.
Lokacija predviđena za kompleks muzeja se
nalazi na levoj obali Dunava, između
gradskog kupališta „Štrand“ i studentskih
domova.
U
okviru
idejnog
arhitektonsko
–
urbanističkog rešenja kompleksa muzeja,
potrebno je definisati:
- fizičku strukturu i organizaciju prostora, u
okviru zadate namene;
- idejno arhitektonsko rešenje objekta muzeja
i pratećih sadržaja;
- parterno i hortikulturno uređenje slobodnog
prostora;
- funkcionalno, vizuelno i ambijentalno
uklapanje kompleksa muzeja u okruženje.
Zadatak studentskog konkursa
Konkurs se raspisuje s ciljem da se istraže
stavovi nove generacije arhitekata o ulozi,
značenju i značaju muzeja u eri masovnih
medija (u procesu transformacije iz
„skladišta“ preko „mašine“ u „dinamičnu
mrežu kulturalnih politika artikulacije i
deartikulacije javnog prostora, javnih
epistema i kolektivnih i individualnih
identifikacija
sa
umetnošću
u
sinhronijskom i dijahronijskom smislu“).
Predsednik DANS, Lazar Kuzmanov, d.i.a.
83
Mreže muzeja Novog Sada i urbana muzeografija
Kao glavni grad Vojvodine i drugi grad po značaju i veličini u Srbiji, Novi Sad ima
formiran prilično razvijen sistem muzeja i kulturnu mrežu. I pored relativno malog
broja muzeja spram drugih gradova sličnog ranga u Evropi, ima čak tri grupacije
muzeja koje je moguće razviti u funkcionalne klastere jasno definisanih
zajedničkih prostora, relacija i aktivnosti, sa značajnom ulogom u životu i slici
grada. U tome prednjači Petrovaradinska tvrđava zahvaljujući jasnoj prostornoj
definiciji, kulturno-istorijskom značaju i atraktivnosti, kreativnom sadržaju i,
nadasve, nasleđenom izgrađenom identitetu i brendu.
Iz ovog razloga istraživanje nije limitirano isključivo na sistem muzeja, već
razmatra njegovu interakciju sa ostalim ustanovama kulture i visokog
obrazovanja, kao i sa sistemom javnog prostora, odnosno celokupnu gradsku
kulturnu infrastrukturu. Analiza klastera i mreža muzeja Novog Sada u ovom
kontekstu pokazala je da su saradnja i dinamiziranje mogući u višestrukim
preklopima: u klasterima se susreću ogranci različitih mreža – institucija-mreža
kao što su Muzej grada, Muzej Vojvodine ili Matica srpska, odnoso mreža
biblioteka, arhiva, kulturnih cenatara, akademskih mreža i, konačno, elementi
mreže javnih prostora.
Vredno je istaći da muzeji pritom svojim sadržajem i simbolizmom ističu urbane
prostore u kojima se nalaze i koje definišu. Urbanistički i muzeografski potencijal
koji iz toga proističe je veliki, a očigledna smetnja su finansije i dosadašnje
odsustvo svesti o potrebi artikulacije ove vrste muzeografskih projekata.
Prethodna istaživanja konstatuju da u muzejima Srbije, a samim tim i Vojvodine,
nova muzeografska praksa omogućavanja izbora u putanji poseta izložbama još
uvek nije zaživela. Ovo istraživanje na nivou urbane muzeografije potvrđuje isto
stanje i ukazuje na mogućnost i potrebu za planskim i savremenim pristupom
prezentaciji grada i njegovih muzejskih, arhitektonskih, urbanističkih i
ambijentalnih vrednosti.
Novosadske koncentracije muzeja potvrđuju tezu autora da klasteri muzeja
predstavljaju urbanističke manifeste i imaju značajnu ulogu u učenju o arhitekturi i
gradu. Njihova analiza pokazuje mogućnost kreiranja i potenciranja najznačajnijih
i najsimboličkijih čvorišta i pravaca u gradu, njihovog povezivanja u različite rute –
obrazovne, muzejske, rekreativne, brze i spore, zelene i urbane – i obogaćivanja
objektnom, prostornom i simboličkom didaktikom.
84
„Noć muzeja“ u Novom Sadu
Klasteri muzeja najviše dolaze do izražaja prilikom manifestacija poput „Noći muzeja“, kada prednosti grupisanja bivaju
dovedene do ekstrema, a prostorni kvaliteti okruženja istaknuti umetničkim i svetlosnim instalacijama, izložbama,
koncertima i performansima na otvorenom. Organizatori „Noći 2013.“ novosadske grupacije definišu na sledeći način:
Banovina
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
Vlada AP Vojvodine (Banovina)
Zavod za zaštitu prirode
Poklon zbirka Rajka Mamuzića
Galerija Matice srpske
Spomen-zbirka Pavla Beljanskog
OTP Banka
Američki kutak
Škola „Bogdan Šuput“
Dunavski park
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
Muzej Vojvodine
Galerija Most
Mali likovni salon
Muzej Vojvodine, zgrada nekadašnjeg
Muzeja soc. revolucije
Arhiv Vojvodine
Studio M
Muzej savremene umetnosti
Brod rečne flotile “Šabac”
Riblja pijaca
Pešačka
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)
Pozorišni muzej Vojvodine
Gradska biblioteka
Zbirka strane umetnosti
Kulturni centar Novog Sada
SNP
Gradska prodajna galerija
Slobodan gradski prostor
Turistička organizacija: Info kutak NM
Galerija La Vista
10) Plato ispred SNP-a
85
Zlatne grede
1) Francuski institut u Srbiji-Ogranak u
Novom Sadu
2) Galerija Platoneum
3) Udruženje Zanart
Liman
1) Muzej naftne industrije Srbije
2) Prirodno-matematički fakultet MF Novi
Sad
3) Rečna flotila Vojske Srbije
Petrovaradinska tvrđava
1) Galerija tapiserija Boško Petrović
2) Muzej grada Novog Sada: Tvrđave na
Dunavu , Tvrđavu ću da obojim
ručicama svojim
3) Fondacija Brtka Kresoja
4) Crkva Svetog Juraja
5) Atelje Nade Nedeljković
6) Slobodan gradski prostor / Kula sa
satom
7) Kreativni klub EDUKO
Iako je definisanje moguće po mnogim principima, autor se u ovom istraživanju držao prethodnog saznanja da je upravo
urbana forma jedan od elemenata kritične mase klastera muzeja. Analize su zato razmatrale grupisanje oko javnih
prostora i tokova sa kojima je moguće identifikovati klastere, korisititi ih za eksteriorizaciju muzeja i menjati je njome u
stvaranju kulturnog brenda.
86
Muzeji, javni prostori i rute
Započete promene u kulturnom programiranju grada i formiranje novih multidisciplinarnih institucija pokazuju da je
radikalna transformacija moguća. Festival Cinema City povezuje analizirane kulturne prostore u grad kao otvoreni
bioskop, inicijative muzeja vezane za EXIT ilustruju rastuće razumevanje potrebe za koordiniranjem kulturnih aktivnosti,
„Fabrika“ širi mrežu kulture, a najnovija saradnja Muzeja Vojvodine sa Departmanom za arhitekturu Fakulteta tehničkih
nauka započinje nove vrste saradnje u traganju za savremenom vizijom muzejskog klastera koju ova studija promoviše.
87
88
Muzeji grada i arhitekture
Centralnu ulogu u ovoj prezentaciji i didaktici po pravilu imaju muzeji grada i
arhitekture. U Novom Sadu tu ulogu vrši kompleksni Muzej grada Novog Sada,
čija mreža ogranaka pokazuje jasno da celina grada u kulturnom i istorijskom
smislu obuhvata i Sremsku Kamenicu i Sremske Karlovce.
Muzej grada Novog Sada
Muzej grada Novog Sada organizovan je kao kompleksni gradski muzej, odnosno muzejmreža. Čine ga ovde već analizirani
-
Muzej grada Novog Sada na Petrovaradinskoj tvrđavi,
-
Zbirka strane umetnosti Muzeja grada Novog Sada, i
-
Apoteka „Kod zlatnog orla“ | Beogradska 10, Petrovaradin | (1746) 1963/64
u Novom Sadu, i
-
Spomen zbirka Jovan Jovanović Zmaj | Jovana Jovanovića Zmaja 1, Sremska
Kamenica | spomenik kulture od velikog značaja, i
-
Muzej grada Novog Sada – Zavičajna zbirka u Sremskim Karlovcima / Palata
Ilion | Patrijarha Rajačića 16, Sremski Karlovci
Postavke: izložba o Branku Radičeviću, seljačka kuhinja s kraja 19. i početka 20.
veka, legat slikara Milića od Mačve, akvareli Svetomira Lazića i svečana trpezarija
porodice Rajačić.
OKOLINA NOVOG SADA
Zaštićene celine
Dvorac Marcibanji-Karačonji i park u Sremskoj
Kamenici
Gradsko jezgro Sremskih Karlovaca, Sremski
Karlovci
Staro jezgro Bečeja - Trg "Pogača", Bečej
Tvrđava Bač, Bač
Centar Apatina, Apatin
Spomenici kulture
Kać
SPC Prenosa moštiju Sv. Nikole, Kać, Ul. Kralja
Petra I, Novi Sad
Rumenka
Srpska pravoslavna crkva, Rumenka
Mađarska reformatorska crkva i zgrada parohijskog
doma u Rumenki
Srpska Crnja
Rodna kuća Đure Jakšića, Srpska Crnja
Kovilj
Manastir Kovilj, Kovilj
Spomenik posvećen ratnicima Prvog svetskog rata u
Kovilju
Rodna kuća Ilije Nešina u Kovilju, Kovilj, Ul. Braće
Vukov br. 1
Sremska Kamenica
Srpska pravoslavna crkva, Sremska Kamenica
Kuća u kojoj je živeo Jovan Jovanović-Zmaj,
Sremska Kamenica
Kuća iz 18. veka u Sremskoj Kamenici, Ul.
Karađorđeva
Spomenik Jovanu Jovanoviću-Zmaju u Sremskoj
Kamenici
Dva grobna mesta sa nadgrobnim spomenicima na
Srpskom pravoslavnom groblju u Sremskoj Kamenici
Zgrada iz sredine 18. veka, Dunavska ulica br. 5 u
Sremskoj Kamenici
Futog
Rimokatolička crkva i stari župni dvor u Futogu
Crkva Sv. Kuzmana i Damjana u Futogu
Zavetni krst u Futogu,
Kotekov dvorac, Ul. Carice Milice br. 2, Futog,
Bukovac
SPC u Bukovcu
Čenej
Tri nadgrobne ploče iz 18. veka na Pravoslavnom
groblju u Čeneju
Stari Ledinci
Dve stare turske česme u Ledincima, Stari Ledinci
Ostaci srednjovekovne crkve na lokalitetu Klisa u
Ledincima, Stari Ledinci
Begeč
Zgrada, pokretni inventar i neposredna okolina
imanja Vizić kraj Begeča
Veternik
Bosanska brvnara s etnografskom zbirkom u
Veterniku, Ul. Cara Lazara br. 42 (bivša Ul. M. Tita)
89
Ovaj muzej-sistem ili muzej-mreža pokazuje i na koji način mreže muzeja mogu
da posluže kao aktivatori i konektori između gradskih jezgara policentričnih
struktura u kakve naši gradovi izrastaju.
Klasteri i mreže muzeja Novog Sada imaju vredan urbanistički i didaktički, a
svakako i turistički potencijal. Kulturne i turističke rute predmet su posebnih
istraživanja. Ovo istraživanje pokazuje mogućnost da se ovaj muzeografski i
prostorni sistem poveže sa tematskim rutama fruškogorskih manastira,
arheoloških nalazišta i antičkih veza, dvoraca, salaša i čardi, Dunava i njegovog
ekosistema 60 u jedan celoviti didaktički i reprezentativni program.
Arheološka nalazišta
Arheološko nalazište "Čik", Bačko Petrovo Selo,
Beočin
Arheološko nalazište "Staro groblje", Turija, Srbobran
Arheološki lokalitet Čibska šuma, Čelarevo, Bačka
Palanka
Zemljano utvrđenje "Turski šanac", Bačka Palanka
Gradina kod Novog Rakovca, Novi Rakovac, Beočin
Zemljano utvrđenje "Čarnok" kod Vrbasa, Vrbas
Castellum Onagrinum kod Begeča, Begeč
Arheološko nalazište "Matejski Brod", Novi Bečej
Arheološko nalazište "Marijin Do", Rakovac, Beočin
Arheološko nalazište "Gradac", Čerević, potez
"Orlovac", Beočin
Arheološko nalazište "Donja Branjevina", Deronje,
Odžaci
Arheološko nalazište "Ciglana", Plavna, Odžaci
Arheološko nalazište "Kruševlje", Sviloš, Beočin
Znamenita mesta
Mesto zaključenja Karlovačkog mira 1699. godine,
Sremski Karlovci
Grob Branka Radičevića na Stražilovu, Sremski
Karlovci
Bivši fašistički zatvor tzv. "Hotel Milo", Bečej
Partizanska baza "Centar" u Vrbasu, Vrbas
Crna ćuprija kod Žablja, Žabalj
Deo Srpskog pravoslavnog groblja sa 51
spomenikom, Rumenka
60
„Manastirska tura“, „Putevima Fruške gore“, „Fruškogorski manastiri“, „Svetinjama u pohode“
samo su neke od tura koje ističu značaj fruškogorskih manastira u kulturnoj i turističkoj ponudi
Novog Sada i interesovanje koja vlada za njima; „Tragom Almaša“ daje obilasku mističnu notu;
„Putevima Rimskih Imperatora“, „Tajna tri škrinje“ vezuju se za antičku prošlost, a „Dvorci Bačke“,
„Dvorci Vojvodine“; „Salaši“, „Bačka idila“, „Bačka salašarska idila“ za onu noviju, romantičnu sliku
ruralnog zaleđa. Istorijskom nasleđu priključuju se prirodno, lov i ribolov u agencijskoj ponudi ruta
po Dunavu: „Izleti Dunavom“, „Fotosafari“.
90
Ljubica Cuca SOKIĆ: Sremski Karlovci, ulje
na platnu, 33 h 41 cm (1950)
91
Subotica
Razvijajući se na samoj granici zemlje, udaljena od drugih većih administrativnih, kulturnih i obrazovnih centara
u državi, Subotica se razvila kao multinacionalni i multikulturni grad, u čijem starom gradskom jezgru se
koncentrišu institucije i prostori kulture, a njihova mreža širi u policentrični sistem.
1000m
92
Istorija i struktura grada
Gradsko jezgro Subotice je prostorna kulturno-istorijska celina od velikog značaja. U njemu se čitaju istorijski momenti
bitni za kontinualni razvoj grada od XIV veka. Ostaci kaštela iz XV veka ugrađeni su u Franjevačku crkvu, forma šanca
oko njega u urbanu matricu, a ispred nekadašnjeg ulaza u grad glavni putni pravci za Segedin, Petrovaradin, Sombor i
Baju i danas iscrtavaju centralno trotržje. 61 Crkve u jezgru podsećaju na intenzivnu urbanizaciju u XVIII veku, a
secesionističke građevine na procvat grada na prelazu iz XIX u XX vek, kada se tražio novi arhitektonski izraz za nove
materijale, novo doba i novu industrijsku buržoaziju, stvarajući bajkovitu i raznobojnu medijsku sliku današnjeg grada.
61
Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture Subotica: „Gradsko jezgro Subotice“. Onlajn: http://rs.heritage-su.org.rs/ (2013)
93
Muzeji: klasteri i mreze
U tom jezgru izgrađene su najznačajnije javne institucije, podcrtavajući ovu
matricu i dajući karakter glavnim gradskim parkovima i trgovima. U Subotici je još
uvek nemoguće govoriti o klasterima muzeja, budući da u gradu postoje samo
jedan muzej, jedan arhiv i dve galerije umetnosti, kao i jedan zoološki vrt na
Paliću. Međutim, četiri celine u okviru starog gradskog jezgra Subotice, i jedna u
zaštićenom jezgru Palića, jasno se ističu svojom eksponiranošću, kulturnim i
istorijskim karakterom i značajem institucija i objekata u njima, kao i mogućnošću
za njihovu saradnju i emisiju njihovog sadržaja u javni prostor koji definišu. One se
povezuju u sistem glavnih gradskih trgova i predstavljaju glavni potencijal za
savremenu prezentaciju u smislu urbane muzeografije.
94
Trotržje: Trg Republike - Trg slobode - Trg cara Jovana Nenada
Subotica nema glavni gradski trg. Ona ima glavno trotržje, sačinjeno od Trga slobode, Trga Republike i Trga cara Jovana
Nenada. Ovaj sistem glavnih gradskih trgova organizovan je oko ikoničke subotičke Gradske kuće i gradi urbane foajee za
potrebe svojih javnih zdanja, koja im daju karakter. Čuveno subotičko Narodno pozorište, Gradska biblioteka i Muzička
škola od Trga slobode stvaraju trg kulture, a Otvoreni univerzitet sa svojim kulturnim centrom i galerijom i Franjevačka
crkva Trgu cara Jovana Nenada daju kulturno-obrazovni karakter. Iz tog urbanog i kulturnog središta zrakasto se širi
ulična mreža, povezujući ga sa preostalim objektima i prostorima kulture.
95
INSTITUCIJE
Trg slobode
-
Narodno pozorište / Népszínház | Ive Vojnovića (Korzo) br. 2, Subotica | 1854. arh.
Janoš Škulteti, 1904/07. deo u Ul. Ive Vojnovića, 1915. izgorela pozorišna sala, 192527. adaptacija u bioskop, arh. Oton Tomanić, Vasa Stefanović i Kosta Petrović, 1945.
pozorište, neoklasicizam; 2007- rekonstrukcija | spomenik kulture od velikog značaja
-
Zlatno jagnje / Dom vojske | Korzo br. 3, Subotica | 1886. Geza Kocka, klasicizam,
1904. Titus Mačković, adaptacija bečka secesija, 1985/86. rekonstrukcija fasade |
spomenik kulture | potencijal za nove sadržaje
Bioskop Korzo | Korzo 3, Subotica
-
KC Bunjevačka Matica / Manojlovića palata | Korzo br. 8, Subotica | 1881, arh.
Titus Mačković, akademski eklekticizam | spomenik kulture od velikog značaja
-
Gradska kuća | Trg slobode 1/I, Subotica | 1908-12, arhitekte Deže Jakab i Marcel
Komor, stil mađarske secesije | spomenik kulture od izuzetnog značaja
Istorijski arhiv | Trg slobode 1/III
Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika kulture Subotica | Trg Slobode 1/III
Opština Subotica + Pošta 15, Gradska suvenirnica, apoteka, restorani
Potencijal: atrijum(i) kao „parisko dvorište“, za kulturna i društvena dešavanja,
podrumski prostori (predlagani su muzej, vinarija, diskoteka)
-
Gradska biblioteka / Varosi konyvtar | Cara Dušana 2, Subotica | 1895-96, arh.
Ferenc Rajhl, u stilu eklekticizma | spomenik kulture od velikog značaja
Trg Republike
-
Zadužbina Dušana Radića | Trg Republike 16, Subotica
Srpski kulturni centar Sveti Sava
JP Zavod za urbanizam Grada Subotice | Trg Republike 16, Subotica
Direkcija i fond za izgradnju Grada Subotice | Trg Republike 16, Subotica
Gradska knjižara „Danilo Kiš“ | Trg republike 16, Subotica
Trg cara Jovana Nenada
-
(Najstarija) Kuća kap. Luke Sučića | Trg cara Jovana Nenada 11, Subotica | skvz
-
Franjevački samostan i crkva Sv. Mihaila | Trg cara Jovana Nenada 13, Subotica |
spomenik kulture od velikog značaja
-
Otvoreni univerzitet Subotica (Radnički univerzitet 1953-1992) | Trg cara Jovana
Nenada 15, Subotica
Galerija Otvorenog univerziteta
Eurocinema
96
Centar za kulturu | Međunarodni fest.pozorišta za decu, Fest. evropskog filma Palić
Štrosmajerova ulica
-
Muzička škola | Štrosmajerova 3, Subotica | projekat 1913, izgrađena 1947, arh. Pal
Vadas | spomenik kulture
-
Učiteljski fakultet na mađarskom nastavnom jeziku | Štrosmajerova 11, Subotica |
spomenik kulture od velikog značaja
-
Galerija – poklon zbirka i legat dr Vinka Perčića | Maksima Gorkog 22, Subotica |
1894. arh. Deže Jakab, eklektika | spomenik kulture
SKULPTURE I FONTANE
-
Spomenik Caru Jovanu Nenadu, rad Petra Palavičinija | 1927 / 1991
-
Biste subotičkih pisaca: Danilo Kiš (1935-1989), Geza Čat (1887-1919), Artur
Munk (1886-1955), Balint Vujkov (1912-1987)
-
Zelena fontana | Trg slobode, Subotica
-
Plava fontana | Trg Republike, Subotica
OSTALI SPOMENICI KULTURE
Trg Republike
- Zgrada na Trgu Republike br. 2 u Subotici |
spomenik kulture
Palate na Korzou
- Vojnić palata | Korzo br. 1 (Borisa Kidriča br.
1) | 1893. projektovao zidarski majstor Janoš
Jedlička, neogotika | spomenik kulture
- Zgrade banke "Putnik" | Korzo br. 4 | 1907.
arhitekti Marcel Komor i Deže Jakab |
mađarska varijanta secesije | spomenik kulture
- Zgrada S.D.K. | Korzo br. 5 | 1878. Mihajlo Tot
za Alajoša Poljakovića, 1912. podignut sprat adaptacija, Marcel Komor i Deže Jakab,
eklektika | spomenik kulture
- Dimitrijević kuća | Korzo br. 6 | 1881. Titus
Mačković,
naručilac
Jovan
Dimitrijević,
neorenesansa | spomenik kulture
- Zgrada "Blizanci" | Korzo br. 7 | 1912.
arhitekta Žigmond Siklai, moderna | spomenik
kulture
- Manojlović palata | Korzo br. 8 | 1881. Titus
Mačković, naručilac Samko Manojlović,
eklektika - neorenesansa | spomenik kulture od
velikog značaja
- Halbror kuća | Korzo br. 9 | 1890. Geza
Kocka, naručilac porodica Halbror, eklektika |
spomenik kulture
- Hotel Adolfa Halbrora / Hotel "Zagreb" |
Korzo br. 10 | 1897. Geza Kocka, 1905. Ferenc
Rajhl preuredio, eklektika sa elementima
secesije | spomenik kulture
- Dominus kuća | Korzo br. 11 | 1891. arh. Titus
Mačković, naručilac Šimon Dominus, eklektika |
spomenik kulture
- Kuća Đure Manojlovića | Korzo br. 12 | 1881.
arh. Titus Mačković, naručilac Đura Manojlović,
eklektika | spomenik kulture od velikog značaja
- Prokeš najamna palata | Korzo br. 15 |
1887/88.
projektant
Geza
Kocka,
neorenesansa | spomenik kulture
Maksima Gorkog
- Zgrada Maksima Gorkog br. 21 | Maksima
Gorkog 21, Subotica | 1882. Janoš Molcer,
preduzimač; Vilmoš Tausing, vlasnik; 1907.
arh. Deže Jakab, adaptacija; eklektika secesija | spomenik kulture
97
Potencijali i projekti
Da bi subotičko trotržje obavljalo svoju reprezentativnu, simboličku i kulturnu
ulogu i služilo kao centar kohezije, transformacije i urbaniteta, potrebno je, pre
svega, završiti započete projekte. Radovi na Narodnom pozorištu traju od 2007.
godine, a 2013. započeta je obnova Biblioteke i planira se sanacija Muzičke
škole. Zelena fontana razrušena čeka svoj red, kao i palate Doma vojske i
Beograđane, kao da nisu nadomak Gradske kuće.
A Gradska kuća, spomenik kulture od izuzetnog značaja oko kojeg je ceo ovaj
prostor strukturiran, koncipirana je kao urbani kontejner, odnosno poslovnoadministrativni centar koji obuhvata mnoštvo gradskih funkcija, od gradske
administracije i javnih službi do gradske kafane (tj. Mekdonaldsa). Nisu ni svi
njeni prostori adekvatno iskorišćeni. Od 1960-tih, kada su trgovima dominirali
automobili, provlači se ideja korišćenja unutrašnjih dvorišta Gradske kuće kao
središta kulture i zabave, oivičenih biranim prodavnicama, antikvarnicama,
lokalima i kulturnim ustanovama. Krajem 1970-tih, tadašnji Dom kulture
realizovao je neke od ovih ideja intenzivnim letnjim kulturnim programom, kakav
bi i danas bio dobrodošao u tom prostoru. Stvaranje pešačke zone nije ukinulo
potrebu za intimnijim, polujavnim prostorima, savremeno dizajniranim,
ozelenjenim i transformabilnim, podesnim za koncerte i performanse, umetničke
instalacije, elegantne restorane. 1990-te su otkrile i njihovu treću dimenziju,
neiskorišćene podrume koji još uvek čekaju da se uključe u intenziviranje
najcentralnije gradske lokacije.
Simbol tog intenziteta bili su Korzo za šetnju i „Majmunplac“ za gledanje.
Vremena paradiranja su prošla, a kafiće koji su 1980-tih i 90-tih nasledili njihovu
društvenu ulogu danas su zamenile banke. Grad i dalje ima moć da pri izdavanju
poslovnog prostora u svom vlasništvu prioritet da namenama manje profitabilnim,
ali unosnijim u smislu stvaranja društvenog i kulturnog života. Smanjivanje
naknade ugostiteljskim objektima za postavljanje bašta na korzou 62 teško će
oživeti korzo ako kafića više gotovo da i nema.
U istom smislu nepojmljivo je da jedan od centralnih gradskih trgova, Trg cara
Jovana Nenada, bude otvoreni javni parking, a da na njega gledaju nagrđeni
Otvoreni univerzitet i pre 60 godina započeta konstrukcija bioskopa. Radi
estetskog ujednačenja kvaliteta trgova, Otvorenom univerzitetu treba vratiti
apstraktni geometrijski izraz originalne moderne arhitekture i iskoristiti prostor
započete strukture primenjujući savremene kriterijume revalorizacije.
62
u proleće 2013.
98
Trg Sinagoge
Sinagoga je još jedna secesionistička ikona Subotice, Narodni muzej je jedini muzej u gradu, a obližnja
gimnazija Svetozar Marković takođe poseduje arhitektonske i istorijske kvalitete koji je upisuju u spomenike
kulture. Ali Trg Sinagoge zapravo i nije trg.
99
INSTITUCIJE
-
Gradski muzej | Trg Sinagoge 3, Subotica | najamna kuća Mikše Demetera
(Dömötör), potom zgrada štamparije „Minerva“, 1906, arhitekate braća Jožef i Laslo
Vago, u stilu secesije | sedište Muzeja od 2008. godine | muzej-mreža
Zbirke: arheološka, etnološka, istorijska, umetnička i prirodnjačka zbirka, biblioteka,
zaštita muzejskih predmeta
Ogranci: Muzej Bačka Topola, Apoteka u Gradskoj kući
-
Sinagoga | Trg Sinagoge 2 / Trg Jakaba i Komora, Subotica | 1901-1903, arhitekte
Deže Jakab i Marcel Komor, mađarska varijanta secesije | spomenik kulture od
izuzetnog značaja | uključena je u manifestaciju Noć muzeja
OKUD Mladost
Potencijal: Objekat nema specifičnu namenu, prazan i, uprkos popravkama,
propada.
-
Mala sinagoga – Jevrejska opština | Dimitrija Tucovića 11, Subotica
Gimnazija Svetozar Markovic | Petefi Sandora br. 1 | 1896-1900. arh. Ferenc Rajhl,
neobarok | spomenik kulture | učestvuje izložbama u Noći muzeja
Spomen soba Deže Kostolanjija
PRATEĆI SADRŽAJI KREATIVNE EKONOMIJE
-
100
Media Design Pro | Zmaj Jovina, Subotica | digitalna štamparija
Buđenje
Iza svoje lelujave ograde, Sinagoga u stanju narkolepsije čeka ideje za svoj kulturni, obrazovni i urbanistički projekat,
konačnu rekonstrukciju i uključenje u savremeni život grada. Muzej se iza parkiranih automobila krije od prolaznika i
učenika Gimnazije preko puta, koji bi trebalo da budu njegova najvernija publika. Suprotno svim aktuelnim potrebama i
tendencijama, njegovo renoviranje i useljenje 2008. godine završilo se samo na arhitekturi, ni ne pokušavajući da naglasi
ulaznu partiju i umesto parkinga pokuša da ostvari kontakt sa gradom i naglasi vezu sa Sinagogom.
Takva urbanistička situacija u suprotnosti je sa programom Muzeja, njegovim publikacijama i regionalnom saradnjom, ali i
sa učešćem sve tri institucije/prostora u Noći muzeja. Njima pokazuju da su otvoreni za zajedničke akcije, za šta im je
potreban i definisan zajednički prostor koji ne samo što bi naglasio kulturno-obrazovnu celinu i buduće zajedničke
aktivnosti, već bi istakao i arhitektonske vrednosti njihovih objekata.
101
Park Ferenca Rajhla (Lenjinov park)
Slično Dunavskom parku u Novom Sadu, Park Ferenca Rajhla, formiran na mestu istorijske Rogine bare na
istoku starog jezgra, svedoči o širenju grada na močvarne zone i o ulozi javnih prostora i sokolskih domova u
ovoj urbanizaciji.
102
INSTITUCIJE I OBJEKTI KULTURE
-
Galerija savremene likovne umetnosti „Likovni susret” - Moderna Galerija
„Likovni Susret“ Subotica / Palata Rajhl | Park Ferenca Rajhla 5, Subotica | 1904.
Ferenc Rajhl, arhitekta i vlasnik, mađarska varijanta secesije | spomenik kulture od
velikog značaja | galerija osnovana 1962, od 1968. u Palati Rajhl
Zbirke: slikarstvo, grafika, skulpture, keramike i novih medija
Salon Likovnog susreta
Spomen soba Ferenca Rajhla (Raichle Ferenc) | 2013.
Grafički atelje
Dokumentacioni centar
> Trijenale "Likovni susret", simpozijumi, Art kvART 2012.
-
Univerzitet u Novom Pazaru, Visokoškolska jedinica u Subotici | Park Ferenca
Rajhla 8, Subotica | osnovan 2005. | ogranak akademske mreže
Departman za filološke nauke: Engleski jezik, Nemački jezik,
Departman za psihološke-pedagoške nauke: Psihologija,
Departman za pravne nauke: Opšte pravo, Pravo unutrašnjih poslova.
-
Sokolski dom / KPGT, bioskop Jadran, Šizilište | 1931-36, dr ing. Kosta Petrović,
arh. Franja de Negri i Vasa Stefanović; u još nedovršenoj zgradi ing. Oton Tomandl
(Tomanić) je osnovao lutkarsko pozorište | posedovao otvorenu pozornicu | kulturnosportski kontejner
Dečje pozorište / Dječje kazalište / Gyermekszínház Subotica | Park Ferenca
Rajhla 12/a, Subotica
> Međunarodni festival pozorišta za decu | od 1993
Scena „Jadran“ Narodnog pozorišta (privremeno)
Fondacija za omladinsku kulturu i stvaralaštvo „Danilo Kiš“ | Park Ferenca
Rajhla 12/a, Subotica
> Art kvART, prodajna izložbu u Parku (maj)
> Trenchtown
Omladinski klub "Skladište"
Sportska društva (SD „Spartak“, SD „Sever“, OSR „Partizan“, Omladinski
košarkaški klub, Stonoteniski savez, Udruženje fudbalskih sudija, ...)
Gradsko klizalište | Park Ferenca Rajhla bb, Subotica
Stadion malih sportova | Park Ferenca Rajhla bb, Subotica
Skejt-park „Spartak“
103
OSTALI SPOMENICI KULTURE I PRATEĆI KOMERCIJALNI SADRŽAJI
-
Ministarstvo odbrane Republike Srbije Vojni odsek Subotica - Odeljak Subotica
| Park Ferenca Rajhla 1, Subotica
-
Ambasada Republike Mađarske | Park Ferenca Rajhla 3, Subotica
-
Palata gradonačelnika Lazara Mamužića | Park Ferenca Rajhla br. 7 | 1891/92.
arh. Titus Mačković, neorenesansa | spomenik kulture
-
Leović palata | Park Ferenca Rajhla br. 11 | 1893. arh. Đula Partoš i Eden Lehner,
za Simona Leovića, secesija | spomenik kulture
Klub „Trubadur“ | muzički koncereti, projekcije filmova
Komercijalna galerija „Reper“
-
Zgrada Park Ferenca Rajhla 13 | Park Ferenca Rajhla br. 13 | 1897/98. arh. Titus
Mačković, naručilac Ferenc Šimegi, neogotika | spomenik kulture
SUBOTIČKI FESTIVALI (u Parku i u gradu)
-
Međunarodni festival pozorišta za decu | Dečje pozorište | pozorišni festival,
ulični teatar, muzički i filmski program, naučni skupovi, pozorišne radionice, promocije
knjiga, izložbe, izdavačka delatnost, gostovanja širom Srbije i u susednoj Mađarskoj |
takmičarski deo održava se u Narodnom pozorištu scena Jadran i u Pozorištu
Deže Kostolanji, prateći program po gradu
-
Doček Nove godine na Trgu
-
„Guitar Open“ Festival | Muzička škola Subotica | Udruženje građana Balkan Urban
Movement - BUM + CENOR
-
Centralna stanica „Desiré“ | Pozorište „Deže Kostolanji“ | regionalni i međunarodni
festival savremene drame
-
„Trenchtown“ | Fondacija za omladinsku kulturu i stvaralaštvo „Danilo Kiš“ |
muzički festival nove generacije, naslednik Festivala «Omladina» iz 1980-tih | nastupi
muzičkih izvođača, likovne i žonglerske radionice, NGO sajam i art market,
performansi i debate | Horgoška šuma kraj Subotice, na napuštenom salašu Etno
Kamp nadomak Palića
-
Festival evropskog filma „Palić“
-
Trijenale "Likovni susret"
104
ArtKvart
Na izvanrednoj lokaciji između Železničke stanice i Korzoa, Park arhitekte
Ferenca Rajhla predstavlja kapiju Subotice za putnike vozom, a
istovremeno je pristupačan i za građanstvo. Arhitektonski okvir Parka
stvaraju primeri stambene arhitekture mađarske secesije izgrađeni
zajedno sa parkom na prelazu između dva veka, uključujući i Rajhlovu
palatu u koju se uselila najveća kulturna atrakcija, Galerija Likovni susret.
Drugu ivicu gradi kulturno-sportski kontejner kakvi su danas bivši sokolski
domovi u Vojvodini, negujući i dalje kulturu tela i duha svojim sportskim
terenima i društvima, skejt-parkom, Dečijim pozorištem, fondacijama i
festivalima, uključujući i majsku izložbu Art Kvart koja pokušava da ga
rebrendira, čemu od 2005. doprinosi i ogranak Univerziteta u Novom
Pazaru.
Park možda još uvek nema dovoljnu kritičnu masu i jasan identitet koji bi
ga činili prepoznatljivim kao kulturni, ili specifičnije muzejski klaster.
Dodatni sadržaji, uključujući novi muzej, galeriju ili multimedijalni prostor u
nekoj od vila ili sadašnjem zatvoru, ali i samo prisustvo umetničkih i
kulturnih aktivnosti savremenog izraza u Parku (izložbi, skulptura,
instalacija, predstava, koncerata, projekcija) doprineli bi jačanju njegovog
identiteta i uloge u kulturnom i društvenom životu grada.
105
Trg žrtava fašizma
Svojim prostranstvom Trg žrtava fašizma stvara jedinstven kulturni i javni prostor u Subotici. Memorijalna
funkcija ne znači da Trg ne treba da živi. Naprotiv, samo posećen može da prenosi i čuva sećanje na žrtve i
poruku o miru i toleranciji. Postojeće kulturne i sakralne objekte zato treba aktivirati i dodati nove sadržaje koji
će privući i uključiti posetioce, sledeći stvaranje nove Filološke gimnazije. Umetnost, kultura i sport opet se
nameću kao medijum dinamiziranja, na način muzeja, memorijala i festivala Nacionalnog mola u Vašingtonu.
106
INSTITUCIJE I SPOMENICI KULTURE
-
Pozorište Deže Kostolanji | Trg žrtava fašizma 5, Subotica
> Centralna stanica „Desiré“, Međunarodni festival pozorišta za decu
-
Aleksandar Lifka Art Bioskop | Trg žrtava fašizma 5, Subotica
-
Rimokatolička crkva Sv. Tereze Avilske | Trg žrtava fašizma 19, Subotica |
1773/89. projekat izradio Ferenc Kaufman; 1773. kamen temeljac, 1779. radovi
obustavljeni, 1785. ponovo pokrenuti; 1888. restauracija arh. Titus Mačković; 1893.
unutrašnja restauracija Johan Klauzen; slike Jožef Šeft, Kaspar Šlajbner i Emanuel
Valh; barok | spomenik kulture od velikog značaja
-
Filološka gimnazija Deže Kostolanji / Kosztolányi Dezső Gimnázium | Trg žrtava
fašizma 21, Subotica
-
Spomenik palim borcima i žrtvama fašizma | Park na Trgu žrtava fašizma | 1952.
Toma Rosandić i njegova Majstorska radionica: Ante Gržetić, Olga Jančić, Jovan
Soldatović, Sava Sandić i Ratko Stojadinović | spomenik kulture
-
Madjarski kulturni centar Népkör | Trg Lajoša Košuta 4, Subotica
Sekcije: likovna i dekorativna umetnost, foto-klub, škola plesa, pevačka, muzička i
folklorna grupa, dečje pozorište, igralište
107
Parkovi i bulevari Subotice
Ideja o baroknom bulevaru između gradskog centra i Dudove šume preselila se iz
ideja s početka XX veka 63 u sistem bulevara Direktivnog urbanističkog plana iz
1952, zamišljenih da povežu centar sa parkovima po obodu. Realizovan
delimično kroz „Radijalac“, memorijalni Narodni park / Park „Prozivka“ i sportske
instalacije na kapijama grada i podcrtan prethodnom zaštitom prostorne kulturnoistorijske celine Ulice braće Radić (Petrovaradinskog puta), ovaj sistem istorijskih
glavnih putnih pravaca pruža mogućnost da se u Subotici formiraju alternativne
putanje kroz grad, i to ne samo kulturno-turističke, kakva je Ruta secesije, već i
zelene/rekreativne rute, kulturne rute i sl. koje se međusobno ukrštaju i
obogaćuju i koje bi mogle da povežu grad sa Palićem, a smenom sekvenci i
ambijenata bi prestavljale presek kroz istoriju grada i njegova različita lica.
Park / promenada „Prozivka“
(Narodni park)
Među memorijalne prostore Subotice ubraja
se njen jedini pravi park „Prozivka“, u kome
stilizovani snop Ota Loga seća na stotine
boraca 8. Vojvođanske udarne brigade
pokošenih u završnim borbama u Drugom
svetskom ratu.
Spomenik „Prozivka“, Oto Logo i
saradnici N. Delјa, Č. Krstić, L.
Merković (natpis), 1977.
Bazen „Prozivka“
Stadion „Spartak“
Senćansko groblje
Dudova šuma /
-
Građevinski fakultet
-
Studentski centar
Sajamsko-sportska hala
Škola malih sportova „Spartak“
Gradski bazen (u izgradnji od 1990.)
Tenis klub
Sport kafe
Crkva Sv. križa
Groblje
-
Trg-park Ćirila i Metodija / Zapadna
kapija – Somborski put
-
Crkva Uskrsnuća Isusova
Crkva na Kalvariji
Stadion „Bačka“
Hipodrom
Kupalište
Bajsko groblje
Buvlja pijaca
Ulica braće Radić
63
Evangelička luteranska crkva
Luterov park
Senćanska crkva
ideje i planovi gradskih inženjera Kenjveš Tot Mihalja 1910. i Konstantina Koste Petrovića, 1930. Grupa autora: 200 godina
urbanizma Subotice, Zavod za urbanizam i Istorijski arhiv, Subotica 1980.; Istorijski arhiv Subotica, F: 47, I, 2/1930. godina.
108
109
Parkovi Palića
Mreža subotičke kulturne infrastrukture dopire i do Palićkog jezera i širi se na njegove parkove prirode i parkove
kulture, gde su Marcel Komor i Deže Jakab, autori subotičke Gradske kuće i Sinagoge, i njihovi savremenici
ostavili još jedan znameniti trag.
2000m
110
INSTITUCIJE I OBJEKTI
Zaštićeno područje Park prirode „Palić“
Prostorna kulturno-istorijska celina – Palić / "Jezero Palić"
-
Zoološki vrt Palić | Krfska 4, Palić | muzej-klaster po sebi
-
Veliki park / Park narodnih heroja | 1842, u stilu engleskog vrta
-
Konen vila | Park narodnih heroja br. 7 | 1900. arh. Ferenc Rajhl; projektovao za
industrijalca Vilmoša Konena; prvi nagoveštaj secesije na Paliću | spomenik
kulture
-
Velika terasa / Kur-salon / Kongresni centar (2013.) | Park narodnih heroja bb
| 1909/12. izgrađena po projektu iz 1909; arh. Marcel Komor i Deže Jakab;
mađarska varijanta secesije | spomenik kulture
-
Vodotoranj | Park narodnih heroja bb | 1910. arh. Marcel Komor i Deže Jakab;
mađarska varijanta secesije | spomenik kulture
-
Spomen česma | Park narodnih heroja bb | 1912. arh. Marcel Komor i Deže
Jakab; mađarska varijanta secesije | spomenik kulture
-
Muzički paviljon | Park narodnih heroja bb | 1910. arh. Marcel Komor i Deže
Jakab; mađarska varijanta secesije | spomenik kulture
-
Letnja pozornica | Park narodnih heroja bb | 1950. arh. Baltazar Dulić
> Evropski filmski festival „Palić“
-
Ženski štrand | Obala Lajoša Vermeša bb, Palić
-
Teniski klub ”Palić 1878”
-
Zaštićeno područje Spomenik prirode „Stabla hrasta lužnjaka na Paliću“
-
Železnička stanica Palić | Splitska aleja br. 1 | 1887, klasicizam | spomenik kulture
-
Grobnica Bele Farkaša | Farkaš Bela (1894-1941) | Lovačka bb, Groblje na Paliću |
znamenito mesto
-
Etno Kamp Hajdukovo | na napuštenom salašu, Horgoška šuma kraj Subotice
> Trenchtown festival
-
vile, vinarije, hoteli
-
biciklističke staze, sportske aktivnosti
111
Na jezeru između peščanih dina smestilo se mondensko banjsko lečilište i
omiljeno izletište Subotičana, čije uređene zelene površine u stilu engleskog
parka krase objekti i paviljoni iz perioda cvetanja subotičke secesije. Park prirode
Palić, Zoološki vrt Palić – oba muzeji po definiciji ICOM-a - i Veliki park sa svojom
letnjom pozornicom i paviljonima stvaraju jedan turistički klaster sa temom
muzeja, kulture, prirode i rekreacije.
Na Paliću se kraj Zoološkog vrta od 1949. nalazio i prvi privatni muzej, Bačka
galerija dr Jovana Milekića 64, koju je u prve dve godine po otvaranju posetilo
65.000 posetilaca. Treba naglasiti da su Galerija i Zoološki vrt, u čijem sklopu je
bio i Lovački muzej sa eksponatima Oskara Vojnića, subotičkog svetskog putnika
i lovca, u današnjoj upravnoj zgradi, funkcionisali kao savremeni klaster,
stvarajući ne samo jedinstveni edukativni muzejski prostor, već i koristeći
zajedničku ulaznicu. Na liniji Subotica - Palić od 1898. do 1974. godine je
saobraćao tramvaj, naglašavajući intimnu povezanost dveju kulturno-istorijskih
celina i stvarajući u letnjim mesecima jedinstveni doživljaj u otvorenim kolima.
Ovakva ponuda i povezanost u programskom, funkcionalnom i saobraćajnom
smislu odlike su savremenih klastera muzeja na kojima Palić, u svojim naporima
da se aktuelizuje i još više približi gradu, mora intenzivno da radi. Sam
arhitektonski karakter već stogodišnjih objekata, ambijentalna i ekološka vrednost
celine, važnost Zoološkog vrta na nivou države, atraktivnost plaže, pešačkih i
biciklističkih ruta, lekovitost vode i blata i značajne kulturne manifestacije nameću
izuzetno visoke standarde kojih se treba držati u prezentaciji ovih kvaliteta i
isticanju i jačanju muzejskog karaktera i sadržaja, koji bi bili privlačni i turistima i
građanima tokom cele godine.
64
Otvorena prvobitno 1926. godine kao Bački muzej u Manojlovićevoj palati na subotičkom Korzou.
112
Ludoško jezero
U povezivanju kulturne mreže Subotice još jedno čvorište se ističe svojim izvanrednim kvalitetima i potencijalom. Ludoško
jezero kao specijalni rezervat prirode zahteva i specijalni muzeografski pristup i interpretaciju, koji bi delikatnim
planiranjem uključili i arheološki značaj lokacije i nalazišta u blizini Nose, 65 salašarska naselja oko jezera, kao i panonske
kuće i religijske objekte sela Ludaš. Time ne samo što bi subotička mreža muzeja bila obogaćena, već bi se aktiviralo i
promovisalo zaleđe grada. Posebno treba iskoristiti mogućnost povezivanja sa drugim jezerima i ritovima u zoni 66 u jednu
obrazovnu, turističku i rekreativnu rutu i prezentovati Ludoš u zajedničkim prekograničnim projekatima sa Mađarskom.
65
Arheološka nalazišta u zoni, prezentovana i u Gradskom muzeju Subotice: Nosa – Hinga (gvozdeno doba i srednjovekovna nekropola), Biserna
obala (nekropola bakarnog doba); Ludaš – Budžak (neolitsko naselje); Hajdukovo – Pereš (mezolit), Sekeljhalom (neolit, bronzano doba), itd.
66
Park prirode Kamaraš, Horgoš; Kapitanski rit; Ribnjak, Velebit
113
Urbana prezentacija/muzeografija
Rute i javni prostori
Naglašeno prisustvo arhitekture secesije u Subotici rezultovalo je još jednim prekograničnim projektom saradnje
Mađarske i Srbije u turističkom razvoju zajedničkog nasleđa i prezentacijom „Putevima secesije“, koja, slično barselonskoj
„Ruti modernizma“ i art nouveau rutama Brisela i Rige, vodi posetioce po amblematičnim objektima grada. Ova tematska
ruta jedan je od mogućih izbora za prezentovanje i čitanje grada, upisanog u međunarodnu Mrežu art nouveau gradova za
evropsku kooperaciju i u Evropsku art nouveau rutu. 67
„Putevima secesije“
1. Palata Simeona Leovića, Park Ferenca
Rajhla 11
2. Najamne palate S. Sonenberga, Đ.
Đakovića 3 i M. Korvina 10
3. Palata Ferenca Rajhla – galerija Likovni
susret, Park Ferenca Rajhla 5
4. Subotička trgovačka banka, Korzo 4
5. Palata Hotela Zlatno Jagnje, Korzo 3
6. Gradska najamna palata, Branislava
Nušića 2
7. Palata J. Roznofskog, Štrosmajerova 22
8. Gradska kuća, Trg Republike 1
9. Palata Mađarske kreditne banke, Trg
Republike 2
10. Palata Dušana Stojkovića, Trg Republike
10
11. Enterijer Papillon Café-a, Dimitrija
Tucovića 9 (postmoderna neo-secesija)
12. Palata Austrougarske banke, Dimitrija
Tucovića 15
13. Palata Mikše Demetera – Muzej grada
Subotice, Trg sinagoge 3
14. Sinagoga, Trg sinagoge 6
15. Vodotoranj, Park heroja bb
16. Velika terasa, Park heroja bb
17. Plave vaze, Park heroja bb
18. Muzički paviljon, Park heroja bb
19. Spomen česma, Obala Lajoša Vermeša bb
20. Ženski štrand, Obala Lajoša Vermeša bb
67
Reseau Art Nouveau Network, osnovana 1999; Art Nouveau European Route, osnovana 2000.
114
Klasteri muzeja i urbana muzeografija
Međutim, ona je samo delić sveukupne prezentacije kulture, arhitekture i
urbanizma grada. Urbanu muzeografiju takođe čine izbor eksponata i njihova
interpretacija i kontekstualizacija koje im daju značenje i poruku. Njen zadatak
ovde je da nađe način za prezentovanje mnogih lica grada i podstakne razvoj
Subotice između dva ekstrema, između bajkovite raskoši mita o „trećem gradu u
Monarhiji“ i slike „najvećeg sela u Evropi“, koje se u kritikama stapaju u viziju
„seoskog naselja sa gradskim jezgrom“ i model „u centru velegrad, na periferiji
veleselo“. 68
68
Lansky: „Najveće selo ili treći grad u Monarhiji?“, Blog subotičkog Zavoda zavoda za urbanizam posvećen istoriji grada, 22. avgusta 2010.
http://www.gradsubotica.co.rs/najvece-selo-ili-treci-grad-u-monarhiji/
115
Muzeji grada i arhitekture
Time je značajnija uloga muzeja grada i analiziranih klastera muzeja i kulture, koji bi trebalo da budu nosioci urbane
prezentacije i različitih ruta i čitanja, uključujući u njih svoje eksponate, arhitektonske objekte i javne i zelene prostore, kao
i samu urbanu matricu i tkivo u koje su integrisani. Gradski muzej Subotice kao zavičajni muzej kompleksnog tipa,
odnosno muzej-mreža, bavi se i izučavanjem, čuvanjem i prezentacijom predmeta o prošlosti grada. Svojim ograncima u
Gradskoj kući (vidikovac, većnica, apoteka) dodatno ističe svoje aktivnosti i širi ih na region ogrankom u Bačkoj Topoli i
njegovim mini-muzejima koji čuvaju ruralnu istoriju.
Gradski muzej Subotica
Ogranci:
-
Gradski muzej Subotica
Odeljenja: arheološka, etnološka, istorijska, umetnička i prirodnjačka zbirka,
biblioteka, zaštita muzejskih predmeta
Objekti:
-
-
Sedište muzeja | Trg Sinagoge 3, Subotica | najamna kuća Mikše Demetera
(Dömötör), potom zgrada štamparije „Minerva“, 1906, arh. braća Jožef i Laslo
Vago, u stilu secesije | sedište Muzeja od 2008. godine
-
Gradska kuća – Vidikovac | Velika većnica | Apoteka
Muzej Bačka Topola
Postavke: biologija, arheologija, lokalna istorija, književnost i istorija umetnosti,
biblioteka
Manifestacije: umetničke kolonije
Ogranci:
116
-
Muzej Bačka Topola | kaštel porodice Kraj (Kray), Bačka Topola | 1802,
spomenik kulture od izuzetne vrednosti
-
Zavičajna kuća / etnokuća u Bačkoj Topoli | Moše Pijade br.19, bačka Topola |
1843 (1986. Muzej) | tipična panonska kuća sa tri odaje
-
Kovačko-kolarska radionica u Bačkoj Topoli
-
Vetrenjača - muzej mlinarstva u Bačkoj Topoli
-
Muzej konjarstva u Zobnatici
Nesrazmeru između koncentracije reprezentativnih sadržaja u centru i periferije
grada, podcrtanu panonskom niskom gradnjom, GUP za Suboticu i Palić do 2020
rešava aktuelnom urbanističkom paradigmom policentričnog grada, koju klasteri
muzeja podstiču i promovišu. Po pitanju novih centara vezanih u svetskom
iskustvu tematski, a često i fizički za klastere muzeja, u Subotici se zapaža
odsustvo komercijalnih izložbi, odnosno sajmišta, ograničenih danas na
Sajamsko-sportsku halu u Dudovoj šumi. Druga vrsta klastera koji Subotici
nedostaje, a sve više se vezuje za budućnost razvoja grada, je univerzitetski
klaster ili kampus, budući da grad još uvek nije sedište nijednog univerziteta niti
većeg istraživačkog centra, već ima samo nekoliko visokoškolskih ustanova i
zavoda lociranih u dve zone. U sprezi sa njima, Subotici nedostaje i klaster
kreativnih, kvinarnih industrija.
Kada je reč o povezivanju svih ovih mreža i aktivnosti u urbanističkom smislu,
nemoguće je zanemariti fizilku strukturu i veze, odnosno rez koji pruga izaziva u
urbanom tkivu Subotice. Projekti vezani upravo za pomenute funkcije novih
izložbenih, kreativnih, istraživačkih i obrazovnih centara mogli bi da posluže za
premošćivanje ove prepreke topografskim projektima, produžavajući urbanu
matricu i vezujući urbane mreže.
117
118
Sombor
Urbana struktura stare varoši i kulturne institucije u njoj čine istorijsko jezgro Sombora muzejom urbanizma XVIII i XIX
veka i ukazuju na potencijal klastera muzeja da uveže celu centralnu zonu u svoje aktivnosti i urbanu muzeografiju,
menjajući njen karakter i uvodeći u nju savremeni duh. Na tromeđi Srbije, Mađarske i Hrvatske, u ovom kulturnom središtu
se prepliću kulture i stilovi, i otvaraju nove mogućnosti za saradnju.
1000m
119
Istorija i struktura grada
Započet dobijanjem statusa slobodnog kraljevskog grada 1749. godine,
prosperitet Sombora kao sedišta tadašnje Bačko-bodroške županije 69 zaustavio
se nakon prvog svetskog rata, kada se novoosnovana Kraljevina SHS, umesto
na županije, deli na banovine. Sedište Dunavske banovine postaje Novi Sad, što
mu daje impuls za novi talas intenzivnog razvitka (Poglavlje Novi Sad). U
Somboru, građenom da bude upravni i kulturni centar, a sada na ivici Banovine,
započinje relativna stagnacija. Zahvaljujući njoj, međutim, sačuvana je stara
urbana struktura iz koje se čitaju istorija grada i njegov nekadašnji sjaj.
Prostorne kulturno-istorijske celine
- Staro jezgro Sombora: Venac i Trg bratstva i
jedinstva, Sombor
Spomenici kulture
- Crkva sv. Jovana, Sombor, Sombor
- Rimokatolička crkva i Župni ured, Sombor,
Sombor
- Zgrada Bačko-bodroške županije, Sombor,
Sombor
- Zgrada Narodnog pozorišta, Sombor, Sombor
- Kapela Sv. Jovana Nepomuka, Sombor, Trg
Cara Lazara, Sombor
- Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija,
Sombor, Sombor
- Preparandija, Sombor, Venac Radomira Putnika
br. 30, Sombor
- Gradska kuća, Sombor, Trg Solobode br. 1,
Sombor
- Zgrada u Ulici Ernesta Kiša 1, Sombor, Sombor
- Zgrada u Ulici Kralјa Petra 9, Sombor, Kralјa
Petra br. 9, Sombor
- Zgrada u Ulici Kralјa Petra 19, Sombor, Kralјa
Petra br. 19, Sombor
- Zgrada u Ulici Venac Stepe Stepanovića 22,
Sombor, Venac Stepe Stepanovića 22, Sombor
- Zgrada u Ulici Kralјa Petra 2, Sombor, Kralјa
Petra br. 2, Sombor
- Zgrada u Ulici Kralјa Petra 8, Sombor, Kralјa
Petra br. 8, Sombor
- Palata porodice Konjović - Zgrada u Ulici Kralјa
Petra 10, Sombor, Kralјa Petra br. 10, Sombor
- Galeova kuća, Sombor, trg Sv. Trojstva br. 1,
Sombor
- Grašalkovićeva palata, Sombor, Trg Cara Lazara
br. 1, Sombor
- Zgrada Pionirske biblioteke 'Karlo Bjelicki',
Sombor, Trg Cara Lazara br. 3, Sombor
- Krušperova palata i kula, Sombor, Trg Cara
Lazara br. 5 i 7, Sombor
- Zgrada na Trgu Bratstva-Jedinstva br. 3
- Laloševićeva kuća, Sombor, trg Sv. Trojstva br. 3,
Sombor
- Zgrada na Trgu Oslobođenja br. 6, Sombor, Trg
Slobode br. 6, Sombor
Znamenita mesta
- Mesto Batinske bitke (na obali Dunava kod
Bezdana), Sombor
69
koja je obuhvatala područje današnje Bačke, uključujujući i Novi Sad i Baju u Mađarskoj.
120
Da istorija ne ukazuje drugačije, 70 sa mape bi se moglo pretpostaviti da je
Sombor iznikao iz nekog rimskog vojnog logora na limesu u Donjoj Panoniji. U
uličnoj mreži glavni putni pravci i dalje vode u grad i opisuju u njegovom središtu
centralni „forum“ na kome se uzdiže Gradska kuća. Blaga zakrivljenost ulica
mešutim podseća na naseljavanje ostrva u plavnom području tada bujne i
ćudljive reke Mostonge, koje danas gotovo da više i nema. 71 Forma šančeva
kojima je reka strujala oko kaštela Cobor Sent Mihalj i potonjeg utvrđenja i
sedišta nahije, sačuvana je u vencu ulica koji opasuje zaštićeno kvadratno
centralno gradsko jezgro, oko koga se grad koncentrično širi i u kome se
koncentrišu kulturne institucije svedočeći o njegovoj blistavoj prošlosti. Ove
institucije zauzimaju pozicije na glavnim trgovima i ulicama, formirajući čipkasto
tkivo javnih prostora, istorijske arhitekture i kulturnih sadržaja.
70
tj. da je Bačkom I-V veka vladalo sarmatsko (iransko, odnosno persijsko) pleme Jaziga.
Županija, na primer, je sazidana na takozvanom Pandurskom ostrvu na samom početku XIX veka, kada je Sombor bio grad na ostrvima – ukupno
četrnaest njih.
71
121
Muzeji: klasteri i mreže
Klasifikaciju klastera muzeja moguće je izvršiti prema urbanoj tipologiji kojoj se prilagođavaju i definišu je, odnosno kao
blokove muzeja, trgove muzeja, ulice muzeja, parkove muzeja, obale muzeja... Sistem kulturnih i javnih institucija i
prostora Sombora u morfološkom smislu vezuje se u centar grada kao kulturnu četvrt, odnosno „grad kulture“ u užem
smislu, a muzeji, galerije i kulturni centri Sombora čine i bukvalno jednu četvrt ovog „grada“ unutar Venca.
122
123
Kulturne institucije i javni prostori
Unutrašnju varoš, Venac Sombora, uokviruju ulice-venci vojvoda Stepe Stepanovića, Petra Bojovića, Živojina Mišića i
Radomira Putnika. Prostornu kulturno-istorijsku celinu upotpunjava spoljni trg-park ove varoši. Zajedno, stvaraju prostorni
okvir za razvoj društva, kojim dominiraju ključne kulturne institucije i koji se analizira po sekvencama obeleženim na
„Planu detaljne regulacije". 72
72
Javno preduzeće za prostorno i urbanističko planiranje i zaštitu spomenika kulture „Urbanizam“ Sombor: Plan detalјne regulacije centralne zone „Venca“ u Somboru. Sombor, J.P. Urbanizam, 2009
124
Ulica Kralja Petra I („Glavnjak“) i Trg sv. Đorđa
Glavna ulica Kralja Petra I kao cardo maximus preseca varoš i produžava se ka
pravougaonom bloku oko Županije. Njome započinje sistem najznačajnijih kulturnih
objekata i javnih prostora Sombora vezanih u pešačku zonu unutar Venca.
-
-
-
Preparandija | Venac Radomira Putnika 30 | 1895, arh. Vladimir Nikolić, za Georgija
Brankovića, u stilu neorenesanse | spomenik kulture od velikog značaja
Muzej somborske Učiteljske škole,
Deo biblioteke Učiteljske škole
Galerija Save Stojkova
Dekanat Učiteljskog fakulteta
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija | Trg sv. Đorđa, Sombor | spomenik
kulture od velikog značaja
Srpska čitaonica "Laza Kostić" | Čitaonička ulica 2 x Kralja Petra I, Sombor | 1882.
za potrebe Srpske čitaonice, u stilu eklektizma | spomenik kulture
Gradska Biblioteka "Karlo Bijelicki" / Mađarska čitaonica | Kralja Petra I 11,
Sombor | spomenik kulture od velikog značaja | matična biblioteka za
Zapadnobački okrug
Odeljenja: odeljenje za odrasle, naučno odeljenje, referalni internet centar, internet
kafe sa čitaonicom za štampu, dečje odeljenje sa čitaonicom. Biblioteka ima:
knjigoveznicu, knjižaru, digitalnu galeriju, čitaonicu kapaciteta 26 mesta i izdavačku
delatnost.
Ogranci:
Pionirsko odeljenje Narodne biblioteke „Karlo Bjelicki“ („Mala biblioteka“) | Trg
cara Lazara 3, Sombor
Mesne biblioteke Zapadnobačkog okruga
Skulpture u dvorištu: biste somborskih pisaca Veljka Petrovića i Laze Kostić
Bioskop Narodni / Bioskop „Ernest Bošnjak“ | Kralja Petra I, Sombor | 1914, Elek
Proeker, za Ernesta Bošnjaka; secesija
Cinema caffe
125
Trg sv. Trojstva („Ćelavi trg“) i Trg cara Lazara
-
-
-
-
-
-
126
Gradska kuća | Trg Svetog Trojstva br.1, Sombor | 1718. utemeljena za grofa
Jovana Brankovića; 1842. dobija današnj izgled, u stilu neoklasicizma | 1749. gradski
Magistrat | spomenik kulture od velikog značaja
Sedište političkih stranaka i NVO
Radio Sombor
Redakcija Somborskih novina
Atrijum: Gradska kafana, do 2003. program „Somborsko leto“
Crkva Svetog velikomučenika Georgija | (1717. 1744) 1759-61; 1936. obnovljena;
ikonopis Teodor Kračun, Pavle Simić; u baroknom stilu | spomenik kulture od
velikog značaja
Sedište Pravoslavne crkvene opštine
Rimokatolička crkva Svetog Trojstva i župni ured | 1743, u baroknom stilu; 1771.
orgulje; vredna umetnička dela | spomenik kulture od velikog značaja
Istorijski arhiv Sombor / Pašina kula i Krušperova kuća | Trg cara Lazara 5,
Sombor | kula: kraj XVI-poč. XVII v.; kuća: 1771. u kasnobaroknom stilu | spomenik
kulture od velikog značaja
Slikarski ateljei: Vladimira Spasića, Pavla Blesića, Dragana Savića, Milana
Jovanovića, Borislava i Branimira Brankova i Hadži-Dušana Mašića.
Najvredniji dokument: originalna Povelja slobodnog i kraljevskog grada Sombora iz
1749. godine, sa potpisom i pečatom carice Marije Terezije.
Saradnja: sa Gradskim muzejem Sombor (stalna postavka muzeja), sa Arhivom
Vojvodine (fototipsko izdanje Povelje 2007-08.); sa Arhivom Srbije i regionalnim
arhivima u Vojvodini po stručnim pitanjima (predavanja, seminari i savetovanja).
Kapela Svetog Ivana Nepomuka / Slikarski atelje "Višinka" | Trg cara Lazara 3,
Sombor
Pionirsko odeljenje Narodne biblioteke „Karlo Bjelicki“ („Mala biblioteka“) | Trg
cara Lazara 3, Sombor | 1884-86, arh. Leopold Decer; 1995. konzervatorski radovi; u
stilu eklekticizma
Galerija "Milan Konjović"/ Galeova kuća | Trg sv. Trojstva 2, Sombor | 1838,
građena za apoteku; 1861. prenamenjena u galeriju, legat slikara | centar za
istraživanje i proučavanje ličnosti i dela M.K. | spomenik kulture od velikog značaja
Gimnazija „Veljko Petrović“
Galerija Kulturnog centra „Laza Kostić“ (Galerija Likovne jeseni) | Laze Kostića
5, Sombor
Grašalkovićeva palata | Trg Svetog trojstva 1, Sombor | 1763, za grofa Antona
Grašalkovića | spomenik kulture od velikog značaja | buduća nova galerija?
Turistička organizacija Sombora | Trg cara Lazara 1, 25000 Sombor
Gradska kuća zauzima centralnu poziciju na gradskom „forumu“, koji
severoistočnom stranom izlazi na glavnu ulicu, a severozapadnom formira Trg
sv. Trojstva – „ćelavi“, manifestacioni centar grada - i izliva se u Trg cara Lazara.
Izlazi takođe na pijacu, koju kao deo svakodnevnog varoškog života obavezno
treba uključiti u ovaj sistem, prilagođen savremenim funkcionalnim i estetskim
kriterijumima, sa podzemnom garažom i skladištem za robu. 73 Ovaj sistem
centralnih trgova kulture i umetnosti oko nekadašnjeg (i možda budućeg)
Magistrata i crkava po kojima nose imena, vezuje u celinu galerije Kulturnog
centra „Laza Kostić“ i „Milan Konjović“, Dečiju biblioteku, kao i Istorijski arhiv u
zdanjima Krušperove kuće i Pašine kule, poslednjeg ostatka gradske tvrđave.
Između dveju galerija i ulica Laze Kostića i Zmaj-Jovine oformljen je još jedan
javni prostor koji pruža mogućnost za njihovu eksteriorizaciju.
Trg umetnosti
Plan detaljne regulacije „Venca“ stoga predlaže formiranje još jednog,
„unutrašnjeg“ trga umetnosti koji bi to ime i zvanično nosio, u dvorištu bloka u
kome su smešteni Mala biblioteka, Pozorište i Grašalkovićeva palata. Tako bi se
stvorila otvorena sala za njihova kulturna dešavanja i jedna alternativna putanja
ka narednoj kulturnoj podcelini muzejskog karaktera. Ovakvo povezivanje
zahteva i infrastrukturne zahvate i izgradnju podzemnih parkinga ispod trgova Sv.
Trojstva i Koste Trifkovića, u okviru njihove buduće transformacije, i istrajno
nastojanje da se u gradu održi najviši nivo kulture i njene prezentacije.
73
Bioskop Zvezda dugo je stajao zapušten, a kasnije pretvoren u kineski tržni centar.
127
Trg Koste Trifkovića - Trg Republike / Fijakerski plac
-
Narodno pozorište Sombor | Trg Koste Trifkovića 2, Sombor | 1879. osnovano
Deoničarsko društvo somborskog pozorišta | 1882, arh. Adolf Vajta, u stilu
neoklasicizma, sa toskanskim i jonskim pilastrima, enterijer neobarokni; 1977, 198182. konzervatorski radovi i dogradnja | spomenik kulture od velikog značaja
Scene: Velika scena (320 mesta), mala scena (95 mesta) i "Studio 99".
> Festival "Pozorišni maraton" (kraj pozorišne sezone, od 1993.) | tri dana i noći
predstava NPS premijerno izvedenih tokom sezone i predstava gostujućih
profesionalnih, amaterskih i studentskih pozorišnih trupa.
-
Gradski muzej Sombor / Fernbahova kuća | Trg Republike 4, Sombor | 1883/1945,
u stilu eklekticizma | kulturno dobro
Zbirke: arheološka, botanička, etnološka, fotografska, istorijsko-umetnička, likovna,
numizmatička, zbirka primenjene umetnosti; biblioteka
Sedište: Glavna postavka, Galerija savremene umetnosti / Zbirka „Likovna jesen“
Ogranci:
Muzej Batinske bitke kod Bezdana | memorijalni kompleks, sa hrvatske strane
Dunava spomenik vajara Antuna Augustinčića | 1975, arh. Milorad Berbakov | objekat
van funkcije od 1995. i devastiran, postoji ideja da se pretvori u ekološki centar
mladih podunavskih zemalja
Dvotržje između Muzeja i Pozorišta deluje kao najzanemareniji od javnih prostora
kulturne četvrti, u potpunoj nesrazmeri sa značajem institucija na njemu i njihovim
kapacitetom kulturne emisije. Hotel „Internacion“ svojom arhitekturom odudara od
ambijenta, ali predstavlja jedan od generatora tokova turista i potencijalnih
posetilaca. Upadljivo odsustvo fotografija muzeja na geo-lociranim fotografskim
internet zajednicama govori o neophodnosti njegove intenzivne promocije i
dinamizacije. Postojeće fotografije upozoravaju na ogromnu pažnji koju treba
posvetiti kioscima, pomoćnim objektima, urbanom mobilijaru, pejzažističkom
rešenju, da ne bi degradirali nego odražavali i podržavali visoku urbanu kulturu
Sombora.
128
Venac vojvode Petra Bojovića
Pešačka zona i koncentracija kulture u njoj završava se jugozapadnim vencom u
koji su se, uz najstarije istorijske spomenike, smestili i dinamični Kulturni centar,
Sokolski dom i Muzička škola, kao značajne institucije savremene umetnosti i
sportske kulture.
-
Kulturni centar i galerija "Laza Kostić" Sombor | osnovan 1995. godine kao
naslednik čuvene galerije i manifestacije "Likovna jesen", koja se od 1961. godine
održavala u Somboru
Sedište | Venac Radomira Putnika 2 x Venac Petra Bojovića, Sombor
Galerija | Laze Kostića br. 5, Sombor
Programi: likovni, muzički, književni program, program za decu i mlade, poseban
program „Karavani“ namenjen selu (obilazak naseljenih mesta, organizovanje izložbi,
likovnih kolonija, pozorišnih predstava za decu i muzičkih sadržaja)
Prostori i aktivnosti: izložbena galerija – najintenzivnija delatnost; mala sala projekcije filmova, književne večeri, predavanja; dvorište - koncerti
Manifestacije: Festival amaterskog filma, projekcije Balkanskog filma i festival
„Bdenje duše“ (održavan istovremeno u 16 svetskih gradova); festivali „Šareni svet“ i
„Slobodna zona“ (sa udruženjima „Somborski omladinski bum“, „Pogromnik“, „Studio
5“, „Ravangrad“), „Somborsko leto“ (u partnerstvu sa Turističkom organizacijom
Sombor), manifestacija „Likovna jesen“
-
Hram Svetog Jovana Preteče - Mala pravoslavna crkva | Njegoševa, Sombor |
1790, na mestu sukcesije različitih bogomolja, u baroknom stilu sa elementima
rokokoa; ikona Presvete Bogorodice doneta prilikom seobe Srba sa Kosova |
spomenik kulture od izuzetnog značaja
-
Turska kuća | Ernesta Kiša 1, Sombor | XVII v., jedna od dve preostale građevine iz
doba vladavine Osmanlijskog carstva; 1789. prva pošta | spomenik kulture od
velikog značaja
-
Umetnička radionica "Knez" | Venac vojvode Petra Bojovića 5, Sombor
-
Muzička škola "Petar Konjović" | Venac vojvode Petra Bojovića 9, Sombor
-
Sokolski dom („Partizan“) | Venac vojvode Petra Bojovića 11, Sombor | 1927, arh.
Vladislav Sabo i Johan Bazler, u srpsko-vizantijskom stilu
Prostori: sportska sala i otvoreni tereni za male sportove
Udruženja: Sportski savez grada Sombora, Udruženje sportskih ribolovaca
Manifestacije: Loop festival | festival elektronske muzike
-
Mađarska građanska kasina Sombor | Venac vojvode Petra Bojovića 13, Sombor
129
Trg Cara Uroša – Trg slobode - Park heroja
Gradska pijaca ispred glavnog ulaza u grad pretvorena je u reprezentativni trg
ispred Županije, Katedrale i karmelićanskog manastira, izgrađenih na
nekadašnjem Pandurskom ostrvu. Iz trga izrasta pravougaoni park čija je sadnja
započeta 1898, naglašavajući glavnu gradsku osovinu koja povezuje nove
napramapostavljene ulaze u grad, železničku i autobusku stanicu, i parkove
formirane oko njih. Kao deo zaštićene ambijentalne celine spaja kulturno i urbano
jezgro sa novim obrazovnim institucijama i poseduje ogroman potencijal za
transformaciju – sopstvenog prostora i uloge, grada i građana.
Trgovi i parkovi kulture i znanja
U zgradi Županije danas se nalazi gradska administracija, koja nema kapacitet
da aktivira ovaj izuzetno eksponirani prostor i da mu da kulturnu i obrazovnu
dimenziju neophodnu pre svega u ovako bitnim javnim prostorima savremenog
grada. Funkcija kulturnog generatora - kontejnera muzejskih, multimedijalnih i/ili
drugih kulturnih i visokoobrazovnih sadržaja - bi u sadašnjim uslovima i razvojnim
planovima Sombora i Vojvodine bila mnogo prikladnija, dok bi Opština na svom
starom mestu Magistrata i fizički bila u središtu grada kome služi i zbivanja zbog
kojih postoji. Zatvor bi, kao i u Subotici i Pančevu, trebalo izmestiti iz gradskog
130
centra, a objekat uključiti u ovu kulturnu urbanu transformaciju, čiji nagoveštaj
daje privatna galerija-knjižara locirana uz potencijalni „Trg znanja“, kakav bi
mogao da se uredi između Pedagoškog fakulteta i škola na kraju ovog poteza.
Trg cara Uroša
-
Županija | Trg Cara Uroša 1, Sombor | 1805-08; 1882. današnji izgled fasade; u stilu
eklekticizma | spomenik kulture od velikog značaja
Institucije: Opštinska gradska uprava, Zatvor i dr.
Postavke: Sala grbova, zbirka znamenja plemićkih porodica iz okolnih sela
Svečana sala, "Bitka kod Sente", delo Ferenca Ajzenhuta
-
Katedrala Svetog Stjepana i karmelićanski samostan
Županijski park / Park heroja
„Trg znanja“
-
Galerija "Art" | Sonje Marinković 31, Sombor
-
Pedagoški fakultet, kao deo Novosadskog Univerziteta
131
Zelengrad
Redistribucija i restrukturiranje sadržaja Magistrata i zatvora naglasili bi vezu koju
sistem centralnih kulturnih i javnih prostora Sombora uspostavlja sa novim
čvorištima kulturne infrastrukture, pre svega obrazovnim institucijama, uključujući
uličnom mrežom koja se zrakasto širi iz jezgra i druge gradske parkove i centre
posvećene kulturi tela.
Alternativno ime Sombora „Zelengrad“, vezano za njegove zelene ulice i parkove,
ukazuje na značaj ekološke dimenzije muzejske prezentacije grada. Podseća i na
blizinu specijalnog rezervata prirode „Gornje podunavlje“ koji ubuhvata Apatinski i
Monoštorski rit, kao međunarodno značajno stanište ptica u sistemu ritova
Vojvodine i prekograničnom rezervatu biosfere Dunav-Mura-Drava. Zato mreža
javnih prostora, kao esencijalni element kulturne infrastrukture, u Somboru mora
da uključi i za grad neuobičajenu aktivnost posmatranja ptica i interpretaciju ovog
prirodnog bogatstva.
Sportski centri
-
Gradska hala "Mostonga" | Apatinski put 90,
Sombor | 1971. godine |
Objekti: sportska dvorana za male sportove glavna hala, pomoćna hala, ambulanta i
sportski lekar; trim staza
Program: treninzi, takmičenja, nastava
fizičkog vaspitanja, rekreativni programi,
kulturno-zabavne i privredne manifestacija
-
Plivački bazen "Mostonga" | Apatinski put
90, Sombor | 1981. godine
Program: škola za neplivače.
Objekti: zatvoreni veliki i mali bazen; otvoreni
olimpijski i dva dečija bazena
-
Gradsko kupalište "Štrand" | Veliki bački
kanal, Centrala bb, Sombor | u XVIII veku
kanal i prva kupališta; 1930-tih Štrand na levoj
strani Apatinskog mosta
Objekti: otvoreni olimpijski i veliki bazen;
tereni za odbojku na pesku i za mali fudbal;
dečije igralište
Spomenici prirode
-
132
Specijalni
rezervat
prirode
"Gornje
podunavlje" | Monoštorski rit, Apatinski rit,
područja Štrpca, Kozare i Karapandže |
međunarodno značajno stanište ptica
prirodno dobro 1. kategorije (od izuzetnog
značaja za Republiku)
Ravangrad: Slika grada u umetnosti i medijima i urbana muzeografija
Imena kulturnih i obrazovnih institucija govore da se „u tom Somboru“ i
Mrazovićevoj „Normi“ nisu školovali samo prvi srpski učitelji, već da su u njemu
radili i stvarali literarnu i piktoralnu sliku o njemu Milan Konjović, Laza Kostić i
Veljko Petrović. Između ideje uporišta srpske kulture i prosvete u XVIII i XIX veku
i romantične vizije bunjevštine, fijakera i salaša, potka kolektivnog imaginarijuma i
verske i nacionalne tolerancije utkane u urbano tkivo mogla bi biti predmet
literarnih, kulturnih i istorijskih ruta kroz grad. Akcenti ove prezentacije mogu biti i
jedinstvena dela u Svečanoj sali Županije, gigantsko platno "Bitka kod Sente"
133
Ferenca Ajzenhuta i mapa „Sombor iz ptičije perspektive“ arhitekte Brane Jovina.
Analiza pokazuje značajnu poziciju sakralnih objekata i pijace u ovom gradskom
sistemu, čije prostore treba osavremeniti i novim uređenjem i novim programima
dati im ulogu u kulturnom životu i turističkoj ponudi grada.
U krug
To redizajniranje i reprogramiranje nužno je proširiti na celokupnu radijalnu
urbanu strukturu Sombora. Ona kreće od Trga svetog Trojstva kao nulte tačke za
merenje udaljenosti sela opštine Sombor, koja formiraju koncentrične krugove –
prvi, drugi i treći krug sela na 13, 20 i 25 km od Trga. U aktiviranju ovog zaleđa
grada, u muzeografiju Sombora potrebno je uključiti spomenike arheologije,
-
klasične (srednjovekovni arheološki lokalitet „Bortanj“) i
-
industrijske (prevodnica oko Bezdana i dr.),
kao i civilno i sakralno graditeljsko i parkovsko nasleđe
-
dvorce i letnjikovce iz XIX i XX veka (mostovi i dvorac-kaštel grofa Kovača /
danas OŠ "Petar Kočić" u Riđici, kaštel barona Redla / OŠ "Laza Kostić" u
Rastini, napušteni dvorac Fernbahovih „Baba pusta“ u Aleksi Šantiću,
ruševine kapelice dvorca porodice Semze u Kljajićevu, i njihov dvorac
„Vamošer“ / privatni stambeni objekat u Bačkom Monoštoru i dr.),
-
crkve, manastire (Franjevački, Karmelićanski i Manastir Svetog arhiđakona) i
vodice (Dorislovo, Čonoplja, Stapar, Čičovi, Milčić),
-
privatne muzeje (Muzej duvana u Telečkoj)
u naseljima somborske opštine.
Naglašavanjem njihovih arhitektonskih, pejzažističkih i kulturno-istorijskih
kvaliteta novom prezentacijom, ali i novim namenama i uređenjem, mogli bi da se
uključe u raznovrsne turističke, kulturne, hodočasničke rute, rute baroka,
Bunjevaca, podunavskih Nemaca, 74 prirodnjačke i „zelene“ putanje, kao i već
definisanu prekograničnu Biciklističku rutu „Panonski put mira“.
74
Spomenici oko Sombora
Rimokatolička crkva sv. Arhanđela Mihajla, Bački
Breg, Sombor
Rimokatolička crkva sv. Petra i Pavla, Bački
Monoštor, Sombor
Srpska Pravoslavna crkva Vavedenja Bogorodice,
Stapar, Sombor
Ambar na Saonicama, Stapar, Karađorđev plac br.
118, Sombor
Ambar, Stalar, Sombor
Mesto Batinske bitke, Bezdan, Sombor
Centar za Podunavsko-nemačku istoriju i kulturu „Adam Berenz“, osnovan u Apatinu 2001, uključuje u nasleđe dvorce, crkve i groblja, kao i
stratišta Podunavskih Nemaca (Gakovo, Kruševlje, Kronić palata)
134
135
136
Sremska Mitrovica: od urbium matris populosae et celebris 75 do muzeja pod otvorenim nebom
Kontinuitet naseljavanja i migracija u plodnom međurečju Panonske nizije čitljiv je u slojevima Sremske Mitrovice i njenoj
istoriji uspona i padova, čiji se delić može videti u muzejima i na ulicama grada, duž jedne jasne muzejske rute iscrtane
još u antici. Ostaci rimske prestonice Singidunum, srednjevekovni trgovi, građevine barokne i klasicističke arhitekture XVIII
i XIX veka i Spomen-park Bogdana Bogdanovića iz sredine XX veka grade mrežu sremskomitrovačkog „muzeja pod
otvorenim nebom“.
1000m
75
kako je za Sirmijum zapisao poslednji veliki rimski istoriograf Amijan Marcelin (oko 330-400.g.n.e.)
137
Istorija i struktura grada
Istorija
naseljavanja
Sremske
Mitrovice može se pratiti od neolita i
ostataka starčevačke i vinčanske
kulture. Kroz nju su prošli, gradili je i
razgrađivali Iliri i Kelti, Rimljani,
Ostrogoti, Huni, Gepidi i Avari,
Sloveni, Franci, Bugari i Vizantinci,
Mađari, Turci i Austrijanci. Urbano
jezgro današnje Mitrovice formira se
između XVI i XIX veka na ostacima
rimskog Sirmijuma, srednjevekovnog
manastira Svetog Dimitrija i grada
oko njega, i turske kasabe Šeher
Mitrovice (alt. Dimitrovče). Turski
urbanizam još uvek je sačuvan u
formi Žitnog trga i krivudavih uličica
koji sa reke vode u nekadašnji srpski
trgovinsko-zanatlijski
kvart.
Sa
ulaskom u Habzburšku monarhiju,
novi narodi naseljavaju severni,
ocedniji kraj, oko današnjeg Trga Sv.
Trojstva, gde se koncentriše uprava
grada. Elibertacija Sremske Mitrovice
1881. oslobađa i vojne objekte i
vežbalište između ove dve varoši za
nove građanske potrebe. Formira se
gradski park, a po njegovom obodu
grupišu najvažnije institucije kulture.
138
Jeremić, Miroslav: „Ciglarske peći Sirmijuma“, Starinar, br. 50, str. 131-154, 2000
139
140
Toponimi Sremske Mitrovice
U mitrovičkoj uličnoj matrici i toponomastici sačuvani su glavni putni pravci i namene urbanih prostora iz prošlih vremena,
kao obavezni deo prezentacije grada.
Glavni antički pravci
Kralja
Petra I
-
Stari šor – glavni pravac istok-zapad
(decumanus?), koji se produžava u
ulicu
Palanka – glavna saobraćajnica duž
predgrađa (Suburbie) izvan zidina
Sirmiuma / srednjovekovne Mitrovice
Kralja Petra I – glavni pravac severjug (cardo maximus?) kojim je išao
akvadukt,
Severni bedem – severna granica
utvrđenog Sirmiuma
Jupiterova – prema Jupiterovom
hramu
Šećer sokak – turcizam, svedoči o
drevnom pravcu koji istrajava i kroz
period turske vladavine
Mesta hramova
-
Trg Sv. Stefana, Ulica/Trg Sv.
Dimitrija, Jupiterova – svedoče o
posvećenosti hramova na ovim
toponimima
Mesta aktivnosti
-
Žitni trg – mesto trgovine žitom
Zanatlijska, Ratarska, Ribarska
obala – po tipu zanatlija grupisanim
u tim ulicama
Parobrodska, Železnička, Vodna –
prema saobraćajnoj infrastrukturi
Pivarska – svedoči o nekadašnjoj
Pivari, osnovanoj 1830. i srušenoj
2012.
Znameniti ljudi
-
Bulevar Konstantina Velikog
Marka Aurelija
Ilariona Ruvarca
141
Prostorne kulturno-istorijske celine
Slika grada u umetnosti i medijima / Umetnost i mediji grada
Poznavanju Sirmijuma je u SFR Jugoslaviji više doprinelo ime sremskomitrovičkog poljoprivrednog kombinata nego svi udžbenici istorije i lepota „Sirmijumske
Venere“ (na slici levo) zajedno, pokazujući koliki je značaj planiranja i upravljanja
brendom i u oblasti kulture i urbanizma.
U Sremskoj Mitrovici rođeni su brojni rimski imperatori, a Marko Aurelije je tu i
umro. Pretpostavlja se da je avarski kagan Bajan opsedao i osvojio Sirmijum 582.
godine, i ostavio nam u nasleđe svoj zlatni pojas (na slici u sredini). U gradu je
živeo Ilarion Ruvarac, otac kritičke istorije u Srba, a tu su rođeni i prvi knjižar i
izdavač u obnovljenoj Srbiji Gligorije Gliša Vozarović, po kome se zove gradska
biblioteka, znameniti glumac Dobrica Milutinović, čije ime nosi gradsko pozorište
(i velika glumačka nagrada „Dobričin prsten“), kao i enformel slikar Lazar
Vozarević čija se dela (na slici desno) nalaze u istoimenoj galeriji u parku. Svi oni
takođe čine elemente za sveobuhvatnu muzeografsku urbanu prezentaciju
Sremske Mitrovice - one koja je bila nekada i one koja je danas.
„Ulica slikara“ je jedna od urbanističkih posledica zanatsko-trgovačke tradicije i
koncentracije muzeja, praćenih grupisanjem galerija, kreativne i noćne
ekonomije. Uobičajena u svetskim gradovima, kod nas se još uvek ređe razvija,
što svedoči o nepostojanju „klaster efekta“ ili njegovom nedovoljnom dometu.
Ova „ulica“ doprinosi slici Mitrovice danas i podseća u kojoj je meri kontrast
između starog i novog potreban u uspešnoj muzeografiji, koja sve češće
kombinuje klasičnu i industrijsku arheologiju i antičku i savremenu umetnost.
- Trg Žitna pijaca (Bratstva i jedinstva) u Sremskoj
Mitrovici
- Trg Svetog Stefana (Narodnih heroja) u
Sremskoj Mitrovici
Spomenici kulture
- Rimokatolička crkva Sv. Dimitrija i župni dvor,
Sremska Mitrovica
- Stara bolnica u Sremskoj Mitrovici, Sr. Mitrovica
- Zgrada Zavoda za zaštitu spomenika kulture u
Sremskoj Mitrovici, Sremska Mitrovica
- Žitni magacin na Savi-Vojarna, Bulevar
Konstantina Velikog, Sremska Mitrovica
- Zgrada Glavne straže, Ul. Vuka Karadžića br.10,
Sremska Mitrovica
- Kuća u Ul. Lenjinova 51, Sremska Mitrovica
- Rodna kuća Ilariona Ruvarca, Sremska
Mitrovica
- Crkva Sv. Stefana, Sremska Mitrovica
- Zgrada SUP-a, Trg Ćire Milekića (Braće Radića)
br. 1, Sremska Mitrovica
- Sedište brigade / Okružni sud - danas Muzej
Srema, Ul. Vuka Karadžića 3 (Pinkijeva),
Sremska Mitrovica
- Kuća u Ul. Vuka Karadžića (Pinkijevoj) 10
/Sudska zgrada, Sremska Mitrovica
- Zgrada na Trgu narodnih heroja br. 4, Sremska
Mitrovica
- Zgrada galerije "Lazar Vozarević" i dečije
biblioteke, Ul. Vuka Karadžića (Pinkijeva) bb,
Sremska Mitrovica
- Zgrada
amaterskog
pozorišta
"Dobrica
Milutinović", Trg Ćire Milekića (Ul.M.Tita) b.b,
Sremska Mitrovica
- Zgrada biblioteke "Grigorije Vozarević" i
radničkog univerziteta, ugao Ul. Ć.Milekića
(M.Tita) i šetal. Vuka Karadžića, Sr. Mitrovica
- Zgrada železničke stanice i spomenik
oslobođenja u Sremskoj Mitrovici, Sremska
Mitrovica
- Kompleks školskih zgrada, Ul. Sv. Save 2 i 4,
Sremska Mitrovica
Arheološka nalazišta
- Sirmium, Sremska Mitrovica, Sremska Mitrovica
- Istočna rimska nekropola Sirmijuma, Ul.
Oktobarske revolucije br. 55-63, Sremska
Mitrovica
Znamenita mesta
142
- Spomen groblјe, Sremska Mitrovica
- Spomenik
Petru Krančeviću, Staro srpsko
groblјe, Sremska Mitrovica
Muzeji: klasteri i mreže
U Sremskoj Mitrovici jasno je iscrtana ruta koja povezuje gradske muzeje i
arheološka nalazišta kao muzeje na otvorenom. Ova aleja muzeja od Muzeja
crkvene umetnosti na obali Save Zanatskom ulicom vodi ka Žitnom trgu, i preko
Trga Sv. Stefana i Ulice Vuka Karadžića vezuje ogranke Muzeja Srema, Arhiv i
Galeriju sa iskopinama, kao prozorima u skrivene slojeve grada po čijem je
obodu nekada davno opisana.
143
Muzeji i druge institucije i spomenici kulture
Primer Sremske Mitrovice i njenog linearnog klastera muzeja objašnjava zašto se ova studija ne limitira na muzeje. Čak i
u slučaju izuzetnog muzejskog nasleđa kakvo je mitrovičko, ostale institucije i spomenici kulture i javni prostori
naglašavaju u prostornom smislu ovaj potez i njegove jedinstvene istorijske, arhitektonske i urbanističke kvalitete.
Istovremeno svojom funkcijom upotpunjuju kulturnu ponudu i šire mogućnosti za zajedničke aktivnosti i saradnju,
privlačeći različite vrste publike i pojačavajući uticaj klastera na grad.
144
Muzeji i funkcije centra
Kada se institucijama i prostorima kulture pridodaju obrazovni i administrativni objekti, na veoma jasan način se ističe
neuobičajena struktura Sremske Mitrovice kao grada razvijenog oko dva jezgra – srpskog, trgovačko-zanatskog, i
mnogonacionalnog, upravnog. Gradski park i njegove kulturne aktivnosti, sadržaj i objekti povezuju ova dva jezgra u
celovit gradski centar, u kome se ispoljavaju tendencije ka grupisanju i preklapanju specifičnih namena i uspostavljaju
među njima relacije blizine, reprezentacije i retroalimentacije.
145
Trougao 1: Savski trg / Muzejska ulica
Početak muzejske rute Sremske Mitrovice između Promenade i Ribarske obale
na Savi ujedno je i mesto početka muzeografije u gradu. 1946. otvoren je u Crkvi
Sv. Stefana, popularnoj „Maloj crkvici“, Muzej crkvene umetnosti. Najstarija
sačuvana mitrovička bogomolja datira iz perioda turske vladavine i formom još
podseća na crkve-brvnare. Izgrađena je na ostacima rimskih termi i potonje
ranohrišćanske bazilike, u jednom od trouglova grada sa brojnim simboličkim i
istorijskim slojevima i potencijalom da postane jedan od najlepših trgova-parkova
kulture kao savska varoška kapija.
-
Muzej crkvene umetnosti / Crkva Sv. Stefana („Mala crkva“, „Crkvica“) |
Muzejska 1, Sremska Mitrovica | kraj XVI ili početak XVII veka; originalne ikone u
Muzeju Srema; 1775. novi ikonostas, delo slikara Teodora Kračuna i makedonskih
rezbara, barok; ikone slikara Petra Čortanovića, Pavela Ðurkovića, Jovana Isailovića,
Lazara Stajića, Stevana Aleksića i nepoznatih autora; stare rukopisne i štampane
knjige, ripide, atimisi, svećnjaci i ostali predmeti primenjene crkvene umetnosti | jedini
spomenik kulture od izuzetnog značaja u Sremskoj Mitrovici
-
Bukbar knjižara | Zanatlijska 3, Sremska Mitrovica
-
Kafei
146
Trougao 2: Žitni trg
Autonomija koju stiče u drugoj polovini XVIII veka, mirnodopski period i izgradnja
nasipa duž Save omogućavaju razvoj Mitrovice kao trgovačke varoši. U širenju
ka reci formira se čaršija, a za njom i trgovi na ukrštanju ulica i ispred značajnijih
objekata. U imenima Zanatlijske ulice i Trga žitne pijace sačuvala se nekadašnja
namena zaštićene prostorne kulturno-istorijske celine koju grade. Trougaona
forma nasleđena iz Osmanlijskog perioda poput levka usmerava tokove od
pristaništa, Crkvice i upravnog središta ka pijaci kao centru gradskog života.
Pronađeni ostaci Sirmijuma ističu trajanje i slojevitost tog života,
napramapostavljajući antičke iskopine, srednjevekovni urbanizam i ambijentalnu
celinu uličnih frontova iz XVIII i XIX veka u muzej arhitekture i urbanizma pod
otvorenim nebom, koji čeka savremenu muzeografsku prezentaciju.
-
Ambijentalna celina Trg žitna pijaca (Bratstva i jedinstva) | Žitni trg, Sremska
Mitrovica | deo starog gradskog jezgra na Žitnom trgu | spomenik kulture od
velikog značaja
-
Arheološki lokalitet „Žitni trg“ | II-V vek, 1963. i 1973. konzervatorski radovi |
spomenik kulture od izuzetnog značaja
-
Muzička škola „Petar Krančević“ | Žitni trg 28, Sremska Mitrovica
Odeljenja: srednja muzička škola, osnovna muzička škola, instrumentalno zabavište,
zabavište "Vivak"
Manifestacije: ”Vivkovizija”, festival deteta; Festival gudača (StringFest); Festival
pijanizma
-
„Ulica slikara“ | šest ateljea slikara Milana Kardaša, Jadranke Dimitrijević, Nevena
Vukanca, Biljane Braunštajn, Ljiljane Karland Malbašić i arh. Maje Sisojević | „Noć
otvorenih ateljea“
147
Trougao 3: Trg Sv. Stefana
Još jedan trougaoni trg se formira u drugoj polovini XVIII veka kao jedinstvena
urbanistička celina sa novoizgrađenom baroknom crkvom Sv. Stefana,
povezujući Žitni trg i današnju Ulicu Vuka Karadžića. Među značajnim
građevinama, uglavnom barokno dekorisanim spratnim građanskim kućama,
ističe se jednospratnica plemićke porodice Bajić u kojoj su danas smešteni
Centar za arheološka istraživanja i odlučno svedeni Lapidarijum Muzeja Srema.
-
Ambijentalna celina Trg Svetog Stefana (Narodnih heroja) u Sremskoj Mitrovici
| Trg Svetog Stefana, Sremska Mitrovica | spomenik kulture od velikog značaja
-
Stari muzej - "Centar za arheoloska istrazivanja i dokumentaciju Sirmijuma" |
Trg Sv. Stefana 15, Sremska Mitrovica | trgovačko-stambena jednospratna kuća
Janka Bajića iz 18. veka
Lapidarijum | Trg Sv. Stefana 15, Sremska Mitrovica | arh. Slobodan Jovanović
-
148
Saborna crkva Svetog velikomučenika Dimitrija, nekada Sv. Stefana (Nova
pravoslavna crkva ili „Velika crkva" | Trg Ćire Milekića 5 x Sv. Dimitrija 9, Sremska
Mitrovica | 1781- 94, u baroknom maniru sa elementima klasicizma | spomenik
kulture od velikog značaja
Gradski park – Trg Ćire Milekića („Korzo“) - Vuka Karadžića
Gradski park i Korzo uspostavljaju vezu između dva varoška jezgra Sremske
Mitrovice i fiksiraju u vremenu procvat grada na prelazu iz XVIII u XIX vek.
Oivičeni najraskošnijim zdanjima iz ovog i nasleđenih iz graničarskog perioda,
predstavljaju epigon vojvođanskog urbanizma građanskog doba.
-
Srpski dom | Gradski park 2, Sremska Mitrovica | 1895. arh. Vladimir Nikolić, za
Srpsku pravoslavnu crkvenu opštinu u Mitrovici, u stilu akademizma sa elementima
neorenesanse i neobaroka, 1990-tih rekonstruisana neobarokna kupola nad
rundelom | prošle namene: Srpska građanska čitaonica, Srpsko pevačko crkveno
društvo, Udruženje zanatlija, kafana i hotel, austrijski vojni štab.
Srpska pravoslavna crkvena opština | Trg Ćire Milekića 5, Sremska Mitrovica
Pozorište „Dobrica Milutinović“ | Gradski park 2, Sremska Mitrovica
Gradska biblioteka „Gligorije Vozarević“ | Trg Ćire Milekića 3 x Vuka Karadžića 2,
Sremska Mitrovica
Dečija biblioteka | Vuka Karadžića 2, Sremska Mitrovica
Galerija „Lazar Vozarević“ | Gradski park 4, Sremska Mitrovica | osnovna škola,
1977. sanacija i adaptacija u galeriju, arh. Slobodan Jovanović | 2012-13.
rekonstrukcija i sanacija
Privremeni prostor tokom adaptacije: Stari most 3, Sremska Mitrovica
Manifestacije: Sremskomitrovački salon (Vojvođanski salon), Bijenale likovne i
primenjene umetnosti i arhitekture u Vojvodini i Likovni salon Srema
-
Istorijski arhiv Srema / Glavna straža graničarske Petrovaradinske regimente
(puka) | Vuka Karadžića 4, Sremska Mitrovica | druga pol. XVIII v, čini ambijentalnu
celinu sa zgradom Muzeja / Okružnog suda iz periioda Vojne granice; 1881.
prenamena u poštu; 1996-97. konzervatorski radovi | spomenik kulture od velikog
značaja
Javni program: izložbe, prezentacije, publikacije
Manifestacije: Simpozijumi “Antika i savremeni svet”
-
Arheološke iskopine između Arhiva i hotela
Potencijal: otvoreni prostor iza Arhiva kao produžetak Gradskog parka i „foruma“
-
Hotel „Sirmium“
149
-
Muzej Srema sa arheološkim centrom / Brigadirquartier / Okružni sud / zdanje
,,Sudbenog stola”| Vuka Karadžića 3, Sremska Mitrovica | iz 18. veka,
rekonstruisana (nadograđena) u 19. veku | kompleksni muzej
Odeljenja: arheološko odeljenje sa numizmatičkom i paleozoološkom zbirkom,
istorijsko odeljenje, odeljenje istorije umetnosti i etnološko odeljenje.
Objekti:
Sedište | Vuka Karadžića 3, Sremska Mitrovica + iskopine
Centar za arheoloska istrazivanja i dokumentaciju Sirmijuma | Trg Sv. Stefana
15, Sremska Mitrovica
Lapidarijum Muzeja Srema | Trg Sv. Stefana 15, Sremska Mitrovica | Novi
lapidarijum?
-
Arheološki lokalitet „Carska palata Sirmijuma“ | Pivarska 2, Sremska Mitrovica
Centar za posetioce „Carska palata“
-
Ustanova/Centar za kulturu „Sirmijumart“ | Vuka Karadžića 2, Sremska Mitrovica
Odeljenja: Folklorni ansambl “Branko Radičević” (mlađi i srednji uzrast, izvođački
ansambl veterana); Tamburaški orkestar “Srem” (dečji i omladinski); Narodni
orkestar; Recitatorski studio “Kaliopa” (dečji i omladinski uzrast); Dečji dramski studio
“Aes”; Škola sintisajzera i Škola engleskog jezika.
-
Ustanova za negovanje kulture "Srem" | Vuka Karadžića 10, Sremska Mitrovica
Projekti: „Ja volim SM“
Festivali: Sirmium lux verbi – Sirmijum svetlost reči | festivala besedništva od 2004.
-
Zgrada Specijalnog rezervata prirode "Zasavica" u Sremskoj Mitrovici
Manifestacija: „Dan mangulice”
-
Skulptura „Mangulica i pulin“
-
SUP / kuća na Trgu braće Radić | Trg Ćire Milekića 1 (Braće Radić 2) Sremska
Mitrovica | 1877. za Petrovaradinsku imovnu opštinu, akademski neoklasicizam |
spomenik kulture od velikog značaja
-
„Partizan“ / Sokolsko društvo | Masarikova 2, Sremska Mitrovica | osnovano 1902.
godine kao sportsko sokolsko društvo | fiskulturna dvorana, teren za male sportove,
sa 1000 mesta.
150
Ovaj centar današnje Mitrovice
istovremeno pokazuje trajanje i
menjanje upotrebe otvorenih gradskih
prostora. Pretpostavlja se da Park
zauzima mesto iznad dela zatrpanog
sirmijumskog carskog hipodroma, a
pouzdano zna da je izrastao iz
Paradnog placa i vojnog vežbališta
graničarske
regimente.
Danas,
koncentracijom ključnih aktera u
kulturnom životu Srema, postaje
prostor potencijala za njihovu tesnu
saradnju i kulturnu emisiju.
Pozorište, biblioteke i Galerija koje
formiraju zapadni front Parka i fizički
dele zajednički „kontejner“ nekadašnjeg Srpskog doma i Osnovne škole.
Arhiv i Sirmijumart definišu tok Ulice
Vuka Karadžića i još jedan mitrovički
trougao koji bi mogao da primi
značajniju ulogu u kulturnom i javnom
životu grada. Muzej i Sokolski dom
oivičavaju zapadni front Parka, a nove
iskopine vezuju ih ca centrom za
posetioce Carske palate i upravom
Specijalnog
rezervata
prirode
"Zasavica", spajajući različite aspekte
mitrovičkog nasleđa i muzeografije. Tu
je i Ustanova za negovanje kulture, da
koordinira aktivnosti i podstiče
saradnju, koje bi u budućnosti trebale
da uključe i redefinisanje dizajna i
programa otvorenih prostora.
151
Gradska uprava je prepoznala važnost
kulturnog i prirodnog nasleđa u svom
razvoju i turističkoj promociji, i počela
da ulaže u njihovu prezentaciju i
obnovu (npr. peatonalizacija i uređenje
gradskog Korzoa). Međutim, tu se
optimizam završava.
Sirmijum je, naime, brzo prerastao
provincijski vojni logor, da bi iznedrio
deset imperatora i postao jedno od
sedišta tetrarhije. Takvom svetskom
nasleđu treba pružiti i vrhunsku
prezentaciju koji ga neće zatvarati,
limitirati i gušiti. Za zaštitu i
muzeografiju
ovakvih
vrednosti
neophodno je raspisati međunarodne
konkurse i obezbediti najstručniji žiri
da bi se ostvarila što adekvatnija i
kvalitetnija rešenja.
Teško je poverovati je da danas, kada
se umetnička dela iznose u grad, u
javni prostor, ili se otvaraju ka njemu,
delikatno pitanje zaštite Carske palate
bude rešeno zatvaranjem, sakrivanjem
i maskiranjem. Bez zalaženja u
arhitektoniku, konstrukciju i zaštitarske
principe, novi objekat Centra za
posetioce ne ispunjava savremene
urbanističke i muzeografske zahteve
za vizuelnim prisustvom iskopina u
gradu i kontaktom prolaznika sa
izloženim arheološkim nasleđem kako
bi ih privukao da uđu i istraže njegovu
sadržinu.
Pređašnje,
privremeno
152
rešenje pokazivalo je otvorenost ka
gradu i pogledima, i otvorenost za
nova istraživanja i širenje lokacije,
koji su izgradnjom Centra za
posetioce u potpunosti izgubljeni.
Nekoliko primera iz arhitektonskoarheološke prakse pokazuje načine
da se elegantno i minimalnim
intervencijama na terenu nalazišta
zaštite, kontroliše pristup (npr.
vizuelno blizak, fizički nedostupan) i
sačuva
njihovo
prisustvo
u
svakodnevnom životu, a da se
urbanoj slojevitosti doda savremeni
arhitektonski izraz i estetika koji ne
konkurišu antičkoj lepoti.
Gore: Centar za interpretaciju Via
sepulkral, Plasa de la Vilja de Madrid,
Barselona. Projekat: udeu arquitectura
Dole: Arheološki park El Molinete.
Kartahena – Mursija, Španija. Projekat:
Atxu Amann, Andrés Cánovas, Nicolás
Maruri.
Nacionalna
nagrada
za
restauraciju i konzervaciju kulturnih
dobara
španskog
Ministarstva
za
obrazovanje, kulturu i sport za 2012.
153
Trg vojvođanskih brigada: Obrazovanje i uprava
Treća stranica centralnog gradskog trougla, najnoviji mitrovički trg, povezuje
trgove Sv. Dimitrija i Sv. Trojstva i ilustruje tendenciju grupisanja administracije i
obrazovanja. Muzeološku dimenziju daju mu iskopine bazilike posvećene Svetom
Dimitriju, uspostavljajući programsku vezu sa parkom i rutom muzeja.
-
Arheološko nalazište „Bazilika Svetog Dimitrija“ | Trg vojvođanskih brigada,
Sremska Mitrovica
-
Vojnograničarska zgrada Petrovaradinskog 9. graničarskog puka | Svetog
Dimitrija 10, Sremska Mitrovica | posle 1747. ( kada Mitrovica postaje sedište Puka),
1881. adaptirana za civilnu upotrebu, 1987. konzervatorski radovi | spomenik
kulture od velikog značaja
Zavod za zaštitu spomenika kulture | Svetog Dimitrija 10, Sremska Mitrovica
Turistička organizacija grada | Svetog Dimitrija 10, Sremska Mitrovica
-
Gradska uprava Sremska Mitrovica | Svetog Dimitrija 13, Sremska Mitrovica
-
Mitrovička gimnazija | Svetog Save 2, Sremska Mitrovica | 1930, arh. Momir
Korunović, u stilu neovizantijskog akademizma | spomenik kulture
-
Hrvatski kulturni centar „Srijem“ / Hrvatski dom | Svetog Dimitrija 24, Sremska
Mitrovica
-
Rimokatolička crkva Sv. Dimitrija i župni dvor | Svetog Dimitrija, Sremska
Mitrovica
-
Grkokatolička crkva Vaznesenja Gospodnjeg („Rusinska crkva“) | Svetog
Dimitrija, Sremska Mitrovica
-
Sportski centar „Pinki“ | Svetog Dimitrija 36, Sremska Mitrovica
-
Sirmium Film | Svetog Dimitrija 36, Sremska Mitrovica > Srem Film Fest
-
Osnovni sud i Pošta Sremska Mitrovica | Svetog Dimitrija 39, Sremska Mitrovica
154
Zmaj Jovina: Školski centar
Gimnazija služi kao spona između kulturnog
središta Sremske Mitrovice i njenog
obrazovnog „kampusa“
-
Prehrambeno-šumarsko-hemijska škola |
Zmaj Jovina 3, Sremska Mitrovica
-
OŠ „Boško Palkovljević Pinki“ | Zmaj
Jovina 27, Sremska Mitrovica
-
Visoka škola strukovnih studija za
obrazovanje vaspitača | Zmaj Jovina 29,
Sremska Mitrovica
Promenada i plaža: Galerije i ateljei
-
Likovni atelje i škola Štifla | Promenada 49,
Sremska Mitrovica, Vojvodina
-
Skulptorski atelje Kovačić | Promenada 49,
Sremska Mitrovica, Vojvodina
-
Udruženje
likovnih
umetnika
(ULU)
Sirmium | Promenada 31a, Sremska
Mitrovica
izlagačka aktivnost u Galeriji Lazar Vozarević
i Muzeju Srema
> umetničke letnje radionice, piknik-kolonije,
kolonija „Likovni susret“
-
Likovna škola, atelje i galerija Martin
Centar | Vodna 23 x Filipa Višnjića, Sremska
Mitrovica | pripremna škola crtanja i galerija
Dragana Martinovića
-
Udruženje likovnih umetnika (ULU) Esnaf |
Filipa Višnjića 16, Sremska Mitrovica
-
Udruženja Marcus Aurelius Probus
-
Gradska plaža „Brioni“
-
Sportski tereni i instalacije
155
Spomen-park (Spomen groblje)
U Sremskoj Mitrovici i njenoj muzejsko-memorijalnoj mreži i mreži javnih prostora
i parkova, ima i izuzetno vrednih primera modernog spomeničkog izraza. Na
mestu stradanja građana i vojnika u Drugom svetskom ratu, pored
sremskomitrovičkog pravoslavnog groblja, a duž severnog bedema rimskog
grada, arhitekta Bogdan Bogdanović projektovao je Spomen-groblje, uređeno
1960. godine u formi rimskog logora. Zemljanim humkama i bronzanim
plamenicima uspostavlja kontinuitet sa drevnom nekropolom i žrtvenicima
nađenim u Jupiterovom hramu 76 i najavljuje dolazak land art-a. Kontinuitet treba
sačuvati i spomen-muzeju, zatvorenom početkom 1990-tih, i dati mu dodatnu
namenu interpretacije svih istorijskih slojeva i vrednosti ovog spomenika.
Spomen groblje, 1960, arh. Bogdan Bogdanović, Oktobarska nagrada
Beograda 1960.
Spomen kompleks žrtvama fašističkog terora
Spomen-muzej koji je radio do početka devedesetih godina 20 veka
-
76
ispod hirurškog bloka mitrovičke bolnice
156
Javni prostori i rute kao muzej grada i arhitekture
Ovo bogatstvo prostora, umetničkih, arhitektonskih i urbanističkih izraza gradi presek kroz urbanu istoriju Sremske
Mitrovice koji treba istaći kao deo svakodnevnog života i saznanja građana, uključujući i revalorizujući i moderno nasleđe.
157
Urbana prezentacija/muzeografija, mreže i rute
Sa ciljem da se grad razvija, a njegova istorija sačuva i istakne, u Sremskoj
Mitrovici je početkom 1990-ih pokrenuta kampanja „Ja volim Mitrovicu”, a sa njom
i časopis za nauku, umetnost i kulturu „Sunčani sat” i festival besedništva
„Sirmijum – svetlost reči“. Nakon godina najdublje krize, kada zamire, 2001.
projekat je obnovljen, sa predlozima (i aktivnostima) za unapređenje signalizacije,
prezentovanja i interpretacije nasleđa u gradu, od monografija i internet
prezentacija, preko uređenja ulaza u grad i arheoloških lokaliteta, postavljanja
obeležja i putokaza na ulazima i po gradu, digitalizovanih mapa kulturnoistorijskih znamenitosti, pa sve do ideje da se u gradu načini kolonada rimskih
imperatora rođenih u Sremu. 77
Često pominjanih 7000 godina istorije i 1700 godina ubanizacije izgradilo je
današnju Sremsku Mitrovicu na putnom pravcu E 70 od Beograda do Zagreba
kao gradsku celinu sa Laćarkom i Mačvanskom Mitrovicom. Konurbaciju
zaokružuju 23 sela, a urbani sistem se širi na Sremski okrug čije je sedište u
Mitrovici (Inđija, Irig, Ruma, Stara Pazova, Šid, Pećinci). U ovom razgranatom
sistemu naselja moguće je razviti različite mreže i rute, kao što je „Magični krug
po Sremu“, i uključiti u njih kulturno-istorijsko i prirodno nasleđe:
-
muzeja i galerija (Slikarska galerija „Sava Šumanović“ u Šidu, muzeji u Rumi i
ostalim mestima, od kojih čak tri privata muzeja u Pećincima),
-
arheoloških nalazista (Ruma, ...);
-
crkava i manastira - iriških i sremskomitrovičkih (Divša/Đipša, Kuveždin,
Petkovica, Šišatovac);
-
spomenika prirode: Specijalni rezervat prirode Bara Zasavica,
-
narodnog graditeljstva („Sremska kuća“ Savićevih u Neštinu kod Bačke
Palanke kao etno-muzej ) i dr.
Pored mreža sa okolnim gradovima, Mitrovica se već nalazi na „Putevima rimskih
imperatora“ 78 i ima mogućnosti za ostvarivanje prekogranične saradnje sa
Hrvatskom i Republikom Srpskom.
77
Kulturna događanja u gradu i okolini
-
Festival besedništva,
Mitrovička pesma,
Mitrovičko leto,
Bostanijada u Šašincima,
Sabor vojvode Stojana Čupića,
Novembarski dani
Festival folklora „Srem folk fest“
Festival gudača
Festival džeza
Pavlović, Sanja: „Sirmijum“. Srpsko geografsko društvo: Zemlјa i lјudi br. 57, 2007, str. 13-20
78
projekat je Ministarstvo kulture Republike Srbije predstavilo 2006. godine; „Putevi“ spajaju Sirmijum i Singidunum (Beograd), Viminacijum
(Kostolac), Šarkamen (Negotin), Trajanov put u Đerdapskoj klisuri, Feliks Romulijana (Gamzigrad) i Naisus sa Medijanom
158
REZULTATI ISTRAŽIVANJA I
MOGUĆNOST NJIHOVE PRIMENE
159
160
Rezultati istraživanja
Istraživanje klastera i mreža muzeja u Novom Sadu, Subotici, Somboru,
Sremskoj Mitrovici, Kikindi, Zrenjaninu, Vršcu i Pančevu pokazuje da je iz
specifičnih uslova svake od lokacija – geografskih, prirodnih, istorijskih,
arhitektonskih, urbanističkih i kulturnih – proistekla i specifična prostorna
organizacija muzeja i drugih kulturnih i obrazovnih institucija. Svi ovi gradski
sistemi, međutim, dele mnoge zajedničke karakteristike, probleme i potencijal urbanistički, didaktički i turistički - za redefinisanje i reprogramiranje za današnje
potrebe i korisnike.
Savremeni duh, savremeni klaster
Kao što se navodi u uvodnim definicijama, izraz klaster za grupu muzeja izabran
je „zbog naglaska na okruženju i procesima, relacijama i dinamikama koje danas
promovišu ekonomije aglomeracija i znanja“, a postizanje "klaster efekta"
uslovljeno zajedničkim akcijama u zajedničkom prostoru i dodatnom vrednošću
koje grupisanje daje muzejima. 79 Iako su mnogi klasteri nastali istorijski, nekada
planski, nekada spontano, aberkrombijevskim „prirodnim zoniranjem“ i praćenjem
sila kulturne gravitacije, danas su kulturno planiranje i programiranje discipline
koje svesno barataju kulturnim resursima zarad njihovog što intenzivnijeg
korišćenja i uticaja na grad i građane, utičući na ključne komponente klastera –
kritičnu masu, blizinu, veze i interakcije, koje se analiziraju kroz arhitekturu i
urbanizam.
79
Nikolić, Mila: „Ciudad de museos. Clústeres de museos en la ciudad contemporánea“. Doktorska disertacija. Barselona, Universitat Politècnica de
Catalunya, 2011, vol. 2, str. 1-4.
161
162
URBANIZAM KLASTERA MUZEJA
Lokacija
Muzeji i druge ključne kulturne institucije Vojvodine mahom su smešteni u
istorijska gradska jezgra ili po njihovom obodu, i gotovo po pravilu u istorijska
zdanja i spomenike kulture. Ovo su uobičajene lokacije, vezane za značaj muzeja
u društvu i njegovu reprezentativnu ulogu koja ga postavlja u središte moći, uz
najviše institucije vlasti ili religije, odnosno za njegovu ulogu u urbanom razvoju
grada kao spone između tradicionalnog centra i novih pravaca rasta.
Novi pomaci u kulturnom urbanizmu Novog Sada premeštaju i muzej u manje
prestižne zone, kao generator novog centraliteta i novih formi umetničkog izraza i
kulturne komunikacije. Kratki pregled istorije arhitekture i grada u Vojvodini
nastao analizom prostornog ponašanja kulturne infrastrukture predstavlja ujedno
osnovu za dodatni, urbo-arhitektonski didaktički program muzeja i njihovih javnih
prostora, kao i za savremenu urbanu prezentaciju, odnosno urbanu muzeografiju
naših gradova.
163
Istorija
Plodno međurečje Panonske nizije od praistorije je bilo privlačno za osvajanje i
naseljavanje. Rezultat su brojna vredna arheološka nalazišta iz različitih perioda
koja svedoče o slaganju kulturnih slojeva, neretko prisutna i u samim urbanim
područjima, i brojne promene u urbanim matricama, koje je potrebno adekvatno
objasniti i prezentovati i u muzejima i u gradu.
Talasi intenzivne urbanizacije i procvata kulture koji su stvorili današnju strukturu
i sliku vojvođanskog grada, podstaknuti promenama statusa i režima, započinju u
drugoj polovini XVIII veka elibertacijom pod habsburškom krunom i nakon Drugog
svetskog rata projektom obnove, razvoja i modernizacije, i praćeni su talasima
formiranja i gradnje muzeja. Zakasneli drugi bum muzeja kod nas, poučen
svetskim iskustvima, trebalo bi da potencira, aktivira i osavremeni ovo nasleđe
korišćenjem „klaster efekta“.
Mali broj muzeja i klastera
Ono što se zapaža kao izraženi kontrast u odnosu na situaciju u razvijenim
evropskom gradovima, je mali broj muzeja. Direktna posledica je generalno
odsustvo klastera muzeja (i u širem, ICOM-ovom tumačenju). Istraživanje se zato
ne zaustavlja na sistemu muzeja, nego analizira interakciju i prostorno ponašanje
muzeja i ostalih ustanova kulture i visokog obrazovanja, pre svega u javnom
prostoru, zaokružujući tako sveukupnu gradsku kulturnu infrastrukturu.
Novi Sad i Subotica se ističu kompleksnijom muzejskom strukturom i formiranjem
koncentracija muzeja i drugih kulturnih institucija, što korespondira sa njihovim
značajem u istoriji i današnjici pokrajine i Srbije, dok Sombor i Sremska Mitrovica
obrazovanje grupacija muzeja koje mogu da se transformišu u funkcionalne
klastere duguju svom značaju u prošlosti. Međutim, u svim gradovima pitanje
klastera i mreža muzeja istovremeno je i pitanje stvaranja i prezentovanja
savremenog duha, kulture i znanja.
164
Urbana forma
Prema tipologiji urbane forme koju zauzimaju, definišu i grade, vojvođanski
muzeji stvaraju ili bi mogli da stvore ulice i aleje (Sremska Mitrovica, Novi Sad),
blokove (Novi Sad), trgove (Novi Sad, Zrenjanin, Kikinda), parkove (Subotica,
Sremska Mitrovica, Pančevo), kvartove muzeja (Sombor, potencijalno Novi Sad),
pa čak i brda (Novi Sad, Vršac) ili čitav grad muzeja, odnosno kulture (kako bi
Vršac želeo da se promoviše). Kako su prethodna istraživanja pokazala, ova
forma urbanih prostora, pre svega javnih, je ključan deo kritične mase klastera i
element njihove prepoznatljivosti i brenda.
U tom smislu Petrovaradinska tvrđava ima izrazito jasan identitet i kulturnoistorijski i urbanistički okvir. Nezaokruženi muzejsko-galerijski okvir Parka Kralja
Petra I u Pančevu, nekada prepoznatljiv zahvaljujući čuvenom Bijenalu skulpture,
a narušen nedavnim premeštanjem Savremene galerije, najnovijim otvaranjem
foajea zgrade Opštine za izložbe barem je donekle korigovan, kao znak
prepoznavanja njegove vrednosti i uloge. Na Trgu galerija u Novom Sadu,
naprotiv, upravo nov urbanistički tretman i isticanje trga bili bi od suštinske
važnosti za njegovo prepoznavanje u gradu.
Blizina: Gradovi male veličine
Spram prethodnih istraživanja sprovedenih prevashodno u svetskim
metropolama, ovaj projekat za autora predstavlja prelazak u znatno manju
razmeru vojvođanskog grada, u kojoj je moguće ostvariti intimniji kontakt
institucije i grada i dati mu dalekosežniji uticaj. Među prednosti se svakako
ubrajaju pešačka blizina različitih klastera, kada postoje, 80 odnosno centra i
okruženja, tj. njihova pristupačnost, iz koje bi trebalo da proistekne i lakše
povezivanje institucija kroz zajedničke aktivnosti.
80
jer se unutar institucija klastera smatra esencijalnim uslovom za njegovo postojanje, funkcionisanje i sagledavanje
165
166
Relacije: Odsustvo
Muzeja i njihovih klastera nema samo malo, nego su i nedovoljno povezani,
vidljivi, otvoreni i dinamični. Pre svega, primetno je odsustvo svesti o tome
da formiraju klaster čak i kada je on fizički definisan. To zapravo znači da samo
zauzimaju zajednički prostor, ali ne čine od njega mesto, čak i kada ono nosi ime
„Trg galerija“ ili „Muzejska ulica“.
Da bi se dostigla kritična masa klastera ili potencirali novi urbani i kulturni tokovi,
potrebno je raditi na više nivoa – arhitektonskom i urbanističkom, programskom i
javnom. Formiranje novih institucija i stvaranje ili zauzimanje novih sadržaja i
prostora je samo jedna od mogućih strategija, tamo gde postoje raspoloživa
sredstva i prostori ili se u budućnosti planiraju (MSUV i Kineska četvrt u Novom
Sadu). Ali u uslovima limitiranih materijalnih mogućnosti, osim fizičkih, postoji
čitav spektar programskih veza, uključujući rutiranje, signalizaciju i brendiranje,
kojima je među postojećim muzejima i drugim institucijama kulture moguće
osnažiti klaster efekat.
Posebno treba nastojati na jačanju saradnje i stvaranju zajedničkog kulturnog
projekta kroz različite aktivnosti u zajedničkom prostoru, pre svega javnom.
Zapaža se znatno odsustvo eksteriorizacije sadržaja i obrazovnog programa
muzeja u javni prostor grada 81 putem eksponata ili njihovih reprodukcija,
signalizacije, osvetljenja, projekcija, fasada i događaja. Iskustva Noći muzeja,
City Cinema, otvaranja KCNS, Leta u Vrtu muzeja, izložbi na Kalemegdanu
pokazuju da se i kod nas situacija menja i da se shvata važnost ovih javnih
aktivnosti u promociji muzeja i njihovom približavanju publici. Suprotno
krajnostima Sremske Mitrovice, u kojoj su arheološka nalazišta na trgovima kroz
XX vek održavana nadohvat ruke i zastakljivana u temeljima nove gradnje, a u
XXI veku zazidana u novi Centar za posetioce „Carska palata“, u svetu se
kontaktu grada i sadržaja prilagođava i arhitektura objekata kulture, uvođenjem
gradskih tokova i prostora u enterijer, otvaranjem i kontrolisanom
transparencijom, i fasadama koje su i same promenljive instalacije ili vrtovi, kao
treća dimenzija dinamičnog i inspirativnog javnog prostora klastera. Paviljoni i
pozornice, info-centri i kafei, ali i skejt-parkovi (Rajhlov park u Subotici, Limanski
park u Novom Sadu) doprinose dodatno ovoj dinamici i novom korišćenju javnih
prostora oko muzeja.
81
ali i u druge javne institucije, njihove foajee i čekaonice (Sud u Vršcu)
167
Jedna izuzetna programska veza, koja naglašava kreativnost i produktivnost
klastera muzeja, su umetnički ateljei, grupisani kao ulica umetnika u Sremskoj
Mitrovici, u dvorištu somborskog Arhiva ili kao čitava kolonija umetnika svih
profila, uključujući i arhtekte, na Petrovaradinskoj tvrđavi. U nedostatku sredstava
za rekonstrukciju i nove namene, ovaj „domaći recept“ mogao bi da posluži pri
prenameni i oživljavanju velikih objekata iz ove analize, od gradskih zatvora do
napuštenih i zastarelih industrijskih kompleksa, prema zahtevima njihovih
lokacija.
Javni prostor
U Vojvodini su javni prostori klastera muzeja najčešće već formirane ulice, trgovi i
parkovi, čije samo uređenje može u velikoj meri da doprinese slici i doživljaju
klastera kao celine. Za to ih je najpre potrebno osloboditi od automobila. Rešenje
koje se nameće za veliki zajednički problem vojvođanskih urbanih jezgara, u
kojima se muzeji mahom nalaze, i koje je predviđeno npr. somborskim GUP-om
„Venac“, su podzemne garaže ispod njih ili pod „kapijama“ varoških jezgara.
Treba pri tome imati u vidu da površine pod zemljom (kada ih podzemne vode
dopuštaju), osim za infrastrukturne sisteme, mogu da se koriste u brojne druge
svrhe, i da u kompleksnim i promišljenim projektima naglašavaju jedinstvo
klastera i poboljšavaju njegovo funkcionisanje i vidljivost u gradu integrisanjem
arheoloških slojeva, podzemnih veza među muzejima, ali i novih galerija i depoa.
Tako oslobođeni javni prostori, iznad podzemnih konekcija, ispod nadstrešnica i
lebdećih volumena muzeja, ili tek stari dobri dvodimenzionalni trgovi i parkovi,
teže raznovrsnosti korišćenja i korisnika. Kod nas je upadljivo odsustvo socijalnih
i ekonomskih dinamizatora u prostoru klastera (igrališta, kafea, radnji, galerija)
kao mesta susretanja, razmene i doživljaja, i jasna potreba za programiranjem
dešavanja u naglašavanju, vizibilizaciji i aktiviranju muzejskih ruta i prostora.
168
ARHITEKTURA MUZEJA
Objekti muzeja u Vojvodini većinom su prenamenjeni, planirani za druge funkcije: magistrata, vojne uprave, berze,
porodične vile. Veliki prostori potrebni za izlaganje i čuvanje kolekcija najčešće su pronalaženi u reprezentativnim
objektima visoke kulturno-istorijske vrednosti, na centralnim gradskim lokacijama, što obrazovnom programu muzeja daje
dodatnu dimenziju, a uticaju muzeja na grad velike mogućnosti.
169
Među namenski građenim muzejskim zdanjima su novosadska Galerija Pavle
Beljanski (glavna zgrada: Ivo Kurtović, 1959-61; aneks: Katarina Babin 1966.) i
nekadašnji Muzej socijalističke revolucije (Ivo Vitić, 1970.), pa i on prenamenjen u
izložbeni prostor Muzeja savremene umetnosti Vojvodine i Muzeja Vojvodine.
Projektovani u duhu kasne moderne, apstraktnom geometrijskom formom
manifestuju ideje čiste arhitekture i muzeja kao ikone modernosti.
U kriznim 1990-tim, Zavod za zaštitu prirode – Prirodnjačka zbirka/muzej u
Novom Sadu (Ljiljana Milin i Natko Marinčić, 1988-94, „Borbina” nagrada za
najbolje ostvarenje u Jugoslaviji 1994.) prevodi ove ideje u čist arhitektonski i
konstruktivni sklop i suzdržani rečnik kasne postmoderne, „transponujući
istoričnost stare keksare „Danubius“ u nov arhitektonski senzibilitet“ 82 i
povezujući velikim zastakljenim foajeom ulicu i arboretum.
Gotovo dve decenije kasnije isti rečnik i transpoziciju istoričnosti koristi i Centar
za posetioce „Carska palata“ u Sremskoj Mitrovici (Adrijana Škorić i Ivan
Filipović, 2003.). Sa jedne strane, neumitno potvrđuje tezu autora da je, uz
82
Mitrović, Mihailo: „ ,Borbina’ nagrada za arhitekturu“. DANS br. 12, 1995, str. 21. Ta istoričnost 1990-tih počinje da se integralno
čuva i kod nas, u Kikindi (Terra), Beogradu (Šećerana) i dr
170
sadržaj, lokacija ključni faktor u projektu muzeja. Nažalost, Centar sa tom
lokacijom ne komunicira, već samo podseća da kod nas retke prilike za
projektovanje novih muzeja treba, kroz obavezne konkurse koje dugujemo i
svojoj prošlosti i sadašnjosti, iskoristiti za istraživanje tipologije dorasle svog
sadržaja i arhitektonske pomake koji stvaraju novo nasleđe istog kvaliteta.
Projekat budućeg MSUV-a i dogradnja Narodnog muzeja Kikinda Muzeja
pokušavaju da taj korak načine i ukrštaju linije korišćenja starih zdanja (čuvajući
ne samo njihovu „istoričnost“, već i objekte) i izgradnje novih, dodajući starim
zgradama novi duh i funkcionalnost.
171
Industrijska arheologija u opasnosti
Radionica 83 i Muzej Terra u Kikindi, MSUV, „Fabrika“, DCNS i Kineska četvrt u
Novom Sadu, privremeni prostori Subotičkog pozorišta u fabrici „Mladost“ - svi
opominju na već decenijama aktuelnu temu industrijske arheologije i korišćenje
velike zaostavštine perioda industrijalizacije Vojvodine, na koju još uvek čekaju
nezaštićeno pančevačko Priobalje (izgorela Vajfertova pivara, Silos, Crveni
magacin, Svilara), novosadski „Albus“, „Niva“, ali i zatvori i kasarne u gradskim
središtima Novog Sada, Pančeva, Subotice, Sombora.
83
u staroj ciglani Pogona dva fabrike „Toza Marković“, započeta 1982. godine
172
Klasična arheologija
Prilika da se industrijska i klasična arheologija ukrste nepovratno je propuštena
rušenjem pivare u Sremskoj Mitrovici, kao i mnoge prilike da se arheološke
iskopine čuvaju vizuelno dostupne u savremenom gradu (Katolička porta),
umesto bezbedno sakrivene ispod jeftinog, ali neprozirnog sloja behatona.
Memorijalni parkovi i muzeji II svetskog rata i revolucije
Istraživanje ukazuje na važnost uključivanja u kulturne i zelene mreže i aktivnosti
i obrazovni program ne samo svedočanstava daleke prošlosti, već i bogatstva
modernih memorijalnih parkova u Subotici, Somboru, Sremskoj Mitrovici, Kikindi,
koje se širi i na Staru Pazovu, Rumu, Kovačicu i druga mesta, i poziva na
reanimiranje njihovih memorijalnih centara i muzeja, kada postoje, u interpretaciji
i čuvanju našeg istorijskog i kulturnog, ali i avangardnog pejzažističkog,
urbanističkog i arhitektonskog nasleđa zrele i kasne moderne.
Muzeji van većih gradskih centara
Lateralni pregled novoprojektovanih muzejskih zdanja podignutih van analiziranih
gradova ističe vredna arhitektonska ostvarenja, koja je osim u muzeografskom
pogledu moguće umrežiti i u arhitektonsku rutu.
-
Galerija „Jovan Popović“ | Opovo, 1969-70, arh. Milorad Berbakov i Spasoje Krunić
-
Muzej Batinske bitke | 1981, arh. Milorad Berbakov; napušten i devastiran
-
Muzej Sremskog fronta i spomen kompleks | 1987, arh. Miroslav Krstonošić,
Jovan Soldatović, Milan Sapundžić
173
Revalorizacija i obrazovanje
Dočekali smo najzad osnivanje DOCOMOMO Srbija i istraživačke projekte koji
revalorizuju moderno nasleđe. Naredni korak bi morala da bude emisija njihovih
saznanja i obrazovane široke javnosti kroz praktičnu revalorizacija modernih, pre
svega finih brutalističkih zdanja i vraćanje ili reinterpretacija njihove originalne
estetike koja podcrtava slojevitost i trajanje naših gradova i naših klastera.
Sokolski domovi
Jedna od veoma zanimljivih tema koja prati vojvođanske klastere muzeja su sokolski
domovi, gotovo neizbežni element pre svega parkova kulture, i njihova uloga u
urbanizaciji zemlje. Osim modernog načina života i telesne kulture propagirali su i
modernizaciju arhitekture, i do danas zadržali ulogu kulturno-sportskih kontejnera.
Nedostatak sredstava, kontrole ili ideja?
Ogroman problem koji se u našoj sredini nameće je hronični nedostatak finansijskih
sredstava, na koji se, prema analizama ZAPROKUL-a, žali većina muzeja. Nažalost,
i tamo gde novca ima nisu retkost neadekvatna ulaganja i projekti. Zato je
neophodno potrebno – kao u primeru GUP-a Venac u Somboru – za ove delikatne
projekte uvesti obavezne konkurse višeg ranga i instrumente ekspertske kontrole,
izdavanja saglasnosti i praćenja projekata, kako bi se obzbedio njihov najviši kvalitet.
Time je veća važnost studija poput ove, koja pomaže da se u novom svetlu sagleda
ono čime već raspolažemo i poziva da se intenzivnije koristi, unapređuje,
reprogramira i atraktivno i savremeno prezentuje.
174
POTENCIJAL
Urbanistički potencijal
Ova razmatranja pokazuju potencijal klastera i mreža muzeja da redefinišu javni
prostor i tokove grada i unesu u njega savremeni duh i kulturu komunikacija.
Muzeji svojim sadržajem i simbolizmom ističu i menjaju urbane prostore u kojima
se nalaze i koje definišu. Urbanistički i muzeografski potencijal koji iz toga
proističe je veliki, a očigledna smetnja su finansije i dosadašnje odsustvo svesti o
potrebi artikulacije ove vrste muzeografskih projekata.
Projekat zato treba sagledati kao jedan od oblika suočavanja sa problemima
gradova i urbanih naselja prepoznatih u prostornom planu Srbije, kroz
uspostavljanje principa kulturne održivosti, arhitektonskih i urbanističkih
standarda u zaštiti i stvaranju identiteta naselja, javnog dobra i javnog interesa.
Kulturni urbanizam u tom smislu treba da bude shvaćen kao jedan vid socijalnog
inženjeringa, odnosno kao izgradnja podsticajnog fizičkog okvira za razvoj
društva znanja, a klasteri i mreže muzeja kao instrument za
-
davanje identiteta, forme i kohezije urbanoj strukturi, fizičkoj i socijalnoj;
-
afirmaciju kulturnog nasleđa kao razvojnog resursa i celovit multidisciplinarni
pristup kulturnom planiranju i zaštiti;
-
prezentaciju i aktiviranje kulturno-istorijskog
muzeološkog, arhitektonskog i urbanističkog;
-
promociju kulturnog, arhitektonskog i urbanog turizma i upisivanje naše
turističke ponude u međunarodne rute;
-
podizanje urbane kulture stanovnika i podizanje kvaliteta urbanog dizajna.
nasleđa,
pre
svega
Didaktički potencijal
Projekat doprinosi razumevanju problematike i širine i obima fenomena
grupisanja muzeja. Klasteri muzeja nisu privilegija svetskih metropola. U njima su
brojniji i razvijeniji, one su naučile i i dalje uče kako da ih istaknu i pokrenu. Ali
klice kulturnih i muzejskih klastera postoje po svim vojvođanskim gradovima,
iznikle iz istorijske definicije gradskih središta, iz ideja o važnosti i centralnom
mestu kulturnih institucija koje istrajavaju kroz urbanističku teoriju i praksu, iz
puke raspoloživosti adekvatnih objekata ili iz prirodne težnje funkcije ka
aglomeraciji. U njima se takođe koncentrišu bogatstvo muzejskih kolekcija,
175
nasleđenih i novih arhitektura, urbanističkih ideja različitih perioda i vrednosti
prirodnog okruženje koje obuhvataju. Ovo zajedničko kulturno nasleđe trebalo bi
da postane deo svakodnevnog života građana, ali i deo jednog sveobuhvatnog
didaktičkog programa klastera u pitanju i celog grada, koji bi uključivao i istoriju i
tipologiju arhitekture i urbanizma, kao i ekološke kvalitete prirodnog nasleđa.
Turistički potencijal
S obzirom na odličnu lokaciju i mogućnost regionalne, državne i međudržavne
saradnje institucija, u Vojvodini je prepoznat turistički potencijal kulturne
infrastrukture, tako da su mnoge inicijative u poboljšanju urbane prezentacije
podstaknute pre razvojem turizma i ekonomskim interesom, nego potrebom za
kulturnim napretkom. U svakom slučaju predstavljaju podsticajan pomak, koji se
reflektuje čak i kroz osnivanje privatnih muzeja po vojvođanskim selima, i nadu
da će, između tvrđava, zamkova i salaša, i muzeji dobiti istaknuto mesto u
turističkoj ponudi Vojvodine.
Istraživanje ukazuje na opasnost od zapadanja u kič i infantilizaciju, i podseća da
vrednu salašarsku kulturu i tradiciju treba negovati i podsticaeti na salašima, a na
gradskim ulicama i trgovima – urbanu. U gradovima, u kojima su ih odsustvo
kulturne politike i urbane vizije u korist tržišta prepustili bankama, kulturne
institucije dobijaju dodatni zadatak osvajanja i vraćanja javnog prostora njegovoj
kulturnoj i obrazovnoj funkciji pred naletom privatizacije.
176
Teoretski značaj: Urbana muzeografija
Istraživanje veoma jasno kroz primere ističe klaster muzeja kao mesto ukrštanja i
interakcije različitih mreža kulturnih institucija (pojedinačnih muzeja, kulturnih
centara, zavoda za zaštitu, biblioteka, arhiva, akademskih i infrastrukturnih mreža
i sistema) i javnih prostora. U analiziranim klasterima one se preklapaju i fizički,
šireći polje uticaja i mogućnosti za saradnju, povezivanje, zajedničke aktivnosti,
strategije i politike u dinamizaciji i osavremenjavanju.
Savremena muzeografija višestrukih putanja poseta i izbora na izložbama još
uvek nije ušla u praksu muzeja Srbije, odnosno Vojvodine. Ovo istraživanje
potvrđuje isto stanje u urbanoj muzeografiji i ukazuje na mogućnost i potrebu za
planskim pristupom prezentaciji grada i njegovih muzejskih, arhitektonskih,
urbanističkih i ambijentalnih vrednosti. Njihova analiza pokazuje mogućnost
kreiranja i potenciranja najznačajnihih i najsimboličkijih čvorišta i pravaca u gradu
i njihovog povezivanja u različite rute – obrazovne, muzejske, rekreativne, brze i
spore – i dati im jasnu obrazovnu dimenziju.
Manifestacije kao Noć muzeja i Cinema City već povezuju i aktiviraju kulturne
prostore grada, inicijative muzeja vezane za EXIT ilustruju rastuće razumevanje
potrebe za koordiniranjem kulturnih aktivnosti, a saradnje sa fakultetima
promovišu traganje za savremenim umetničkim izrazom i vizijom muzejskog
klastera. Ovi pomaci u kulturnom programiranju i formiranje novih
multidisciplinarnih institucija pokazuju da je transformacija grada kulturom
moguća.
177
Dalja istraživanja
Zadatak projekta “Klasteri i mreže muzeja Srbije” bio je da se izvrši istraživanje
klastera i mreža muzeja u Vojvodini, odnosno po preporuci komisije u Novom
Sadu, Subotici, Somboru, Zrenjaninu, Sremskoj Mitrovici, Vršcu i Pančevu. Zbog
toga je projekat preimenovan u “Klasteri i mreže muzeja Srbije: Vojvodina”,
otvarajući mogućnost za nastavak i geografsko širenje istraživanja.
Nastavkom projekta "Klasteri i mreže muzeja u Srbiji" bi se teritorijalno zaokružila
tema i kompletirao još jedan atlas Centra za scenski dizajn, arhitekturu i
tehnologiju SCEN Departmana za arhitekturu i urbanizam Fakulteta tehničkih
nauka Univerziteta u Novom Sadu. Sagledalo bi se stanje i potencijali kulturne
infrastrukture naših gradova, kvaliteti, nedostaci i mogućnosti za promene i
dinamizaciju, kao i mehanizmi za njihov monitoring i usmeravanje. Analizirajući
širu geografsku celinu takođe bi bilo moguće razviti sveobuhvatniji teoretski
diskurs o gradu i muzeju kod nas, o aktiviranju postojećih sistema muzeja i javnih
prostora i njihovoj ulozi u javnom obrazovanju i urbanoj muzeografiji, odnosno
prezentaciji grada i države i njihovom razvoju.
Osim pitanja klastera i mreža muzeja u Srbiji i regiji i detalјnih studija
pojedinačnih slučajeva, realizovano istraživanje je otvorilo još nekoliko veoma
aktuelnih muzeoloških, arhitektonskih i urbanističkih tema od međunarodnog
interesa. To su Jugoslovenski muzeji socijalističke revolucije i muzeji savremene
umetnosti (kao i Sokolski domovi građeni u međuratnom periodu), koji bi u
revalorizaciji našeg nasleđa mogli da se istražuju kao faze šireg projekta “Muzeji
socijalističke Jugoslavije”. Projekat bi pružio jedno novo čitanje ovih manifesta
arhitekture i urbanizma, pre svega kroz odnos sa gradom koji uspostavlјaju i
urbanističke poteze koje stvaraju ili podržavaju, kao doprinos bolјem
razumevanju istorije moderne arhitekture, kulture i društva, na našim prostorima i
uopšte.
178
Bibliografija
Opšta
Aalst, Irina van, Inez Boogaarts: “From Museum
to Mass Entertainment; the evolution of the role
of museums in cities”. European urban and
regional studies, 9(3), 2002
Boogaarts, Inez, Irina Van Aalst: La plus-value
pour les visiteurs et pour la ville générée par le
regroupement de musées. Museumsinsel Berlin
/ Museumplein Amsterdam. Série: Le Mont des
Arts, Bruxelles: Fundation Roi Baudouin, 2000
Baudrillard, Jean: L’Effet Beaubourg. Paris:
Éditions Galilée,1977.
Bourdieu, Pierre, Alain Darbel, Dominique
Schnapper: L’Amour de l’art. Les musées et leur
public, Paris: Minuit, 1966, 1969
Boyer, M. Christine: The City of Collective
Memory. Its Historical Imagery and Architectural
Entertainments. Chicago: MIT Press, 1994
Burdett, Ricky and Deyan Sudjic (Edts.):
Endless City, Phaidon, 2008
Buren, Daniel: “In Conversation: Daniel Buren &
Olafur
Eliasson”,
Artforum
International
Magazine, May 2005, str. 208-214
Castello, Lineu: “Metaurban Tourist Places and
City Development”, Urban Transformation
Conference, Shanghai, April18-21, 2007
Castells, Manuel: The Rise of the Network
Society, The Information Age: Economy, Society
and Culture, Vol. I. Cambridge, MA; Oxford, UK:
Blackwell, 1996.
Castells, Manuel: “Espacios públicos en la
sociedad informacional”, u VVAA, Ciutat real,
ciutat ideal. Significat i funció a l’espai urbà
modern, Urbanitats núm. 7, Barcelona: Centro
de Cultura Contemporánea de Barcelona, 1998,
str. 2, 6 (pdf)
Commission Mont des Arts: Programme Mont
des Arts. Les recommandations de la
Commission Mont des Arts réunie à l’initiative de
la Fondation Roi Baudouin, Série: Mont des
Arts, Bruxelles, Fondation Roi Baudouin, 2002
Evans, Graeme: “Culture Cities: Planning or
Branding?”, en The 11th Conference of the
International Planning History Society: Planning
Models and the Culture of the Cities (IPHS
2004), Barcelona, CCCB, 14-17 July 2004,
Conference CD
ICOM: "Statuts", http://icom.museum/statutes_
fr.html # 3 (Konsultovano: 10/05/2013)
Ffowcs-Williams, Ifor: „Policy for Inter-firm
Networking and Clustering: A Practitioner’s
Perspective“. OECD/Italian Ministry of Industry
Bologna Conference for Ministers Responsible
for SMEs and Industry Ministers Enhancing the
Competitiveness of SMEs in the Global
Economy: Strategies and Policies, 13-15 June
2000
Genard, Jean-Louis: Synthèse du séminaire "Le
Mont des Arts comme Espace Public: Vers de
nouvelles interactions entre les équipements
scientifiques ou culturels, les usagers du site et
la ville“, Bruxelles: Fondation Roi Bauduin, 2001
Hannigan, John: Fantasy City; Pleasure and
Profit in the Postmodern Metropolis. London:
Routledge,1998
Harris, Chauncy D. and Edward L. Ullman, "The
Nature of Cities," The Annals of the American
Academy of Political and Social Science,
CCXLII,1945
Harvey, David: Spaces of Capital: Towards a
Critical Geography, New York: Routledge, 2001
Jacobs, Jane: The Death and Life of Great
American Cities, New York: Random House,
1961
Landry, Charles: The Creative City: A Toolkit for
Urban Innovators, Earthscan, 2000.
Lefebvre, Henri: Writings on Cities (Right to the
City), selected, translated and introduced by
Eleonore Kofman and Elizabeth Lebas. Malden:
Blackwell, Oxford, 1996
Mairesse, François: „Rapport de synthèse du
séminaire ‘Les musées du quartier du Mont des
Arts’ “, Séminaire: Les musées du Quartier du
Mont des Arts, Musées royaux des Beaux-Arts à
Bruxelles, 19 mai 2000. Série: Le Mont des Arts,
Bruxelles:
Fondation
Roi
Baudouin,
2000Mumford, Lewis: The Culture of Cities, A
Harvest/HBJ Book, San Diego [etc.], cop. 1938
Monclús, Francisco Javier: “International
Exhibitions and Planning. Hosting large-scale
events as catalysts of urban regeneration”, The
11th Conference of the International Planning
History Society: Planning Models and the
Culture of the Cities (IPHS 2004), Barcelona,
CCCB, 14-17 July 2004, Conference CD
Monclús, F. Javier and Manuel Guàrdia: Culture,
Urbanism and Planning. Ashgate, 2006
Nikolić, Mila: „Ciudad de museos. Clústeres de
museos en la ciudad contemporánea“.
Doktorska disertacija. Barselona, Universitat
Politècnica de Catalunya, 2011, vol. 1 i 2
Nieuwenhuys, Constant: New Babylon: Outline
for a culture, original na holandskom, New
Babylon, een scheta voor een kultuur, Den
Haag: Haagse Gemeentemuseum, (1965)1974,
str. 49-62: prevod Pola Hemonda u Wigley,
Mark: Constant's New Babylon: the hyperarchitecture of desire, Rotterdam: Witte de With
/ 010 Publishers, 1998, str. 165
Porter, Michael E: “Clusters and the New
Economics of Competition”, Harvard Bussines
Review, November-December 1998, Reprint
98609
Ratzkin, Rebecca: “The Miracle Mile Arts
Cluster”, 2005
Rondeau, James: Introduction, Art Basel
Conversations: ABC Transcripts 2004-2008 (Ed.
Finders, Maria), Basel: Art Basel and Hatje
Cantz Publishers, 2004-2008: ABC | A36B |
Architecture for Art, 2005
Sudjic, Deyan: The 100 Mile City, A. Deutsch /
Harper Collins, London, 1992
Sudjic, Deyan: El Nuevo Paseo del Arte. Arte en
el corazón de la ciudad / The New Art Walk. Art
at the hearth of the city, Madrid: Ministerio de
Educación, Cultura y Deporte, 2003
Vishmidt, Marina: “Contrapolis; or Flexible
Accumulation, Enclosures and Creativity in
Today's City”, tekst uz događaj Contrapolis; or,
Creativity and Enclosure in the Cities,
Rotterdam, Netherlands Architecture Institute y
Poortgebouw, 26-27 mart 2008
Welter, Volker M.: “From locus genii to heart of
the city. Embracing the spirit of the city” u Boyd
Whyte, Iain: Modernism and the Spirit of the
City, London: Routledge, 2003, str. 35-56
Zukin, Sharon, The Cultures of Cities, Blackwell
Publishers, 1995
179
Kod nas
Istraživanja i publikacije
Aćimov, Dragana: Razvoj privatnih kolekcija i
muzeja u Vojvodini – Pilot istrazivanje.
Krušedol: Balkankult Foundation Intereg,
2010.
Aladžić,
Viktorija:
„Razvoj
koncepta
unutrašnjeg grada Subotice u XVIII i XIX
veku.“ Arhitektura i urbanizam 2010, br. 29,
str. 22-29
BalkanKult: Inkubatori kulturnih industrija.
Razvoj privatnih muzeja u Srbiji. Zbornik
radova. Beograd: Balkankult fondacija, 2008.
Cvetičanin, Predrag i Marijana Milankov:
Kulturne prakse građana Srbije. Preliminarni
rezultati. Beograd: Zavod za proučavanje
kulturnog razvitka, 2011.
Cvjetičanin, Tatjana: „Muzeji u Srbiji i
muzejska mreža Srbije / Museum Network of
Serbia“. In: ICOM SEE, ICOM Srbija, Narodni
muzej Beograd: Condition of the Cultural and
Natural Hertitage in the Balkan Region, vol. 1,
2006, str. 81-91
Dinulović,
dr
Radivoje,
Mr
Dragana
Konstantinović i Miljana Zeković (uredili):
Arhitektura scenskih objekata u Republici
Srbiji. Novi Sad: Departman za arhitekturu i
urbanizam - Fakultet tehničkih nauka Novi
Sad, 2011.
Dinulović, dr Radivoje et al: Projekat TR36051
„Tehničko-tehnološko stanje i potencijali
objekata Domova kulture u Republici Srbiji“.
Novi Sad: Departman za arhitekturu i
urbanizam - Fakultet tehničkih nauka Novi
Sad, 2012.
Dragićević-Šešić, Milena, ed.: „Muzejska i
galerijska
publika
u
Srbiji,
rezultati
istraživanja“, objavljeno kao Dragićević-Šešić,
Milena: „Publika“, Časopis Kultura, br. 97,
1998, str. 69-88
Dragićević-Šešić, Milena, Hristina Mikić i
Svetlana
Jovičić:
Strateška
analiza
beogradskog sistema kulture. Beograd:
Zbornik radova Fakulteta dramskih umetnosti
2007, br. 11-12, str. 277-318
180
Đukić-Dojčinović, Vesna: Kulturne politike
Srbije 1989-2001, Beograd: Zavod za
proučavanje kulturnog razvitka, 2003.
Erdeljanin, Maja, Vladimir Mitrović i Sava
Stepanov: Slika grada - Novi Sad u likovnim
umetnostima 18-21. veka. Novi Sad: Kulturni
centar Novog Sada, 2009
Gavrilović, Ljiljana i Marko Stojanović: Muzeji
u Srbiji, započeto putovanje. Beograd:
Muzejsko društvo Srbije, 2008.
Jeremić, Miroslav: „Ciglarske peći Sirmijuma“,
Starinar, br. 50, str. 131-154, 2000.
Jokić, Biljana: Muzejski stručnjaci i razvoj
muzejske
delatnosti.
(Ne)iskorišćene
mogućnosti. Beograd: Zavod za proučavanje
kulturnog razvitka, 2010.
Jovanović, Slobodan: „Urbanizam i arhitektura
prve polovine XX veka u Vojvodini“. DaNS,
Novi Sad, 1998, br. 20-21, 19
Lazarević, Aleksandar et al.: Kulturne politike
gradova Srbije. Kulturni resursi grada Novog
Sada. Beograd: Zavod za proučavanje
kulturnog razvitka, 2012.
Likovni krug: Mapa sveta Petrovaradinske
tvrđave. Novi Sad: Likovni krug, 2005
Martinović, Dragana: Muzejska publika u
Srbiji. Analiza istraživanja. Beograd: Zavod za
proučavanje kulturnog razvitka, 2010.
Martinović, Dragana i Biljana Jokić: Muzeji
Srbije, aktuelno stanje. Beograd: Zavod za
proučavanje kulturnog razvitka, 2009.
Martinović, Dragana i Biljana Jokić: Noć
muzeja kao kulturološki i društveni fenomen u
Srbiji. Beograd: Zavod za proučavanje
kulturnog razvitka, 2012.
Martinović,
Dragana:
Kulturna
politika
nacionalnih muzeja u Srbiji. Beograd: Zavod
za proučavanje kulturnog razvitka, 2011.
Mitrović, Vladimir: Arhitektura XX veka u
Vojvodini. Akademska knjiga i Muzej
savremene umetnosti Vojvodine, 2010.
Pavlović,
Sanja:
„Sirmijum“.
Srpsko
geografsko društvo: Zemlјa i lјudi br. 57,
2007, str. 13-20
Popović, Ivana: „Relief decorated handles of
ceramic paterae from Sirmium, Singidunum
and Viminacium“. Starinar 2008 / br.58, str.
119-134
Pušić, Ljubinko M.: Urbanistički razvoj
gradova u Vojvodini u XIX i prvoj polovini XX
veka. Novi Sad: Matica srpska, 1987.
Štetić, Snežana: Strategija razvoja turizma
Banata (Studija razvoja turizma Banata).
Beograd, 2008.
Zaprokul: Kulturni identiteti gradova, tematski
broj časopisa Kultura 122/123, 2009.
Uključuje
tekstove:
Bursać,
Bojana:
„Istraživanje identiteta Beograda“; DragićevićŠešić, Milena: „Kultura u funkciji razvoja
grada - kulturni kapital i integrativna kulturna
politika“ i dr.
Teze
Glivetić, Dragana: „Belgrade: Social Mission of
Museums
through
Cultural
Tourism
Development.“ University of Arts in Belgrade,
Université
Lyon
2:
Interdisciplinary
postgraduate studies “UNESCO Chair for
Cultural Management and Cultural Policy in the
Balkans”, master thesis. Beograd, 2007.
Cvetković, Marijana: „Reform of Serbian
Museums through Contemporary Art Projects“.
University of Arts in Belgrade, Université Lyon
2: Interdisciplinary postgraduate studies
“UNESCO Chair for Cultural Management and
Cultural Policy in the Balkans”, master thesis.
Beograd, 2006.
Simu,
Marijana:
„Obrazovna
delatnost
beogradskih muzeja“. Univerzitet umetnosti u
Beogradu Interdisciplinarne postdiplomske
studije „Kulturni menadžment i kulturna
politika“, magistarski rad. Beograd, 2009.
Krivošejev, Vladimir: „Menadzment regionalnih
muzeja u Srbiji sa posebnim osvrtom na
organizaciju potencijala kulturnog turizma.“
Univerzitet umetnosti u Beogradu, Fakultet
dramskih umetnosti, pozorišta, filma, radija i
televizije, doktorska disertacija. Beograd, 2011.
Planski i zakonski dokumenti
Agencija za ravnomerni regionalni razvoj AP
Vojvodine: Razvoj planiranja u opštinama
Autonomne Pokrajine Vojvodine. Novi Sad:
Agencija za ravnomerni regionalni razvoj AP
Vojvodine, 2012.
Grad Sremska Mitrovica: Prostorni plan
Opštine Sremska Mitrovica do 2028. Službeni
list grada Sremska Mitrovica I/9, 2009.
Grad Sremska Mitrovica: Strategija održivog
razvoja grada Sremska Mitrovica 2010-2020.
Sremska mitrovica, 2010.
JKP „Gradsko zelenilo“ Novi Sad: Predlog
plana upravljanja spomenika prirode „Dunavski
park“ za period 2012.-2021. godine, Novi Sad,
decembar 2011. godine
JP Direkcija za izgradnju grada Sremska
Mitrovica: Plan generalne regulacije grada
Sremske Mitrovice, Laćarka i Mačvanske
Mitrovice. Sremska Mitrovica, 2009.
Javno preduzeće za prostorno i urbanističko
planiranje i zaštitu spomenika kulture
„Urbanizam“ Sombor: Plan detaljne regulacije
centralne zone - „Venca“ u Somboru. Sombor,
J.P. Urbanizam, 2009.
JP Zavod za urbanizam AP Vojvodine:
Generalni plan Kikinde. Sl.list Kikinda br. 4/06,
2/08, 19/08, 26/08, 7/09, 18/09, 4/2010
JP Zavod za urbanizam AP Vojvodine:
Prostorni plan opštine Kikinda. Sl. list opštine
Kikinda br. 7/2009
JP Zavod za urbanizam AP Vojvodine:
Generalni plan Vršac. Sl.list Vršac 6/07
JP Zavod za urbanizam AP Vojvodine:
Prostorni plan opštine Vršac. Sl. list opštine
Vršac br. 11/09
JP Zavod za urbanizam Opštine Subotica:
Generalni plan Subotica-Palić do 2020.
Subotica, 2006.
JP Zavod za urbanizam Opštine Subotica:
Nacrt plana generalne regulacije „I“ - za zonu
gradskog centra i užeg gradskog jezgra.
Subotica, 2013.
Vrbaški, Biljana: Analiza javnih službi dokumentaciona
osnova
generalnog
urbanističkog plana grada Novog Sada. Novi
Sad: JP "Urbanizam", novembar 2009.
Republika Srbija: Zakon o Prostornom planu
Republike Srbije od 2010. do 2020. godine.
Beograd, Službeni glasnik RS, br. 88/2010 od
23.11.2010. godine.
Prostorni Plan Opštine - Grada Pančeva.
Službeni List Grada Pančeva br. 19/ 2009.
Službeni list opštine Pančevo br. 14/2008.
Internet
prezentacije
institucija i organizacija
kulturnih
Spomen-zbirka Pavla Beljanskog
http://www.pavle-beljanski.museum (...)
Baze podataka (konsultovane 2012-13.)
Forumi Skyscraper City,
www.skyscrapercity.com/
Graditelji Novog Sada,
http://graditeljins.wordpress.com/
Međuopštinski zavod za zaštitu spomenika
kulture Subotica. http://rs.heritage-su.org.rs
Nacionalni centar za digitalizaciju: Elektronski
katalog nepokretnih spomenika kulture u Srbiji
- Spomenici kulture u Srbiji
spomenicikulture.mi.sanu.ac.rs/
Noć muzeja, www.nocmuzeja.rs
Scen / Centar za scenski dizajn, arhitekturu i
tehnologiju
Fakulteta
tehničkih
nauka
Univerziteta
u
Novom
Sadu:
http://www.scen.uns.ac.rs/
- Naučno – istraživački projekat „Tehničko
tehnološko stanje i potencijali objekata
Domova Kulture u Republici Srbiji”: Atlas
domova kulture
- Naučno – istraživački projekat „Tehničkotehnološko
stanje
i
potencijali
arhitektonskih
objekata
za
scenske
događaje u Republici Srbiji“: Atlas pozorišta
Turistička organizacija Novog Sada,
http://www.turizamns.rs/
Zaprokul: Lokalne kulturne politike – Sombor i i
Pančevo. http://www.zaprokul.org.rs/LKP
Zavod za urbanizam Subotica: Blog posvećen
istoriji grada, http://www.gradsubotica.co.rs
Zavod za zaštitu spomenika kulture grada
Novog Sada: Kulturna dobra Novog Sada.
Novi Sad, Zavod za zaštitu spomenika kulture
grada Novog Sada, 2008. Data-baza:
http://www.zzskgns.rs.
Arhitektonski konkursi
DANS, Lazar Kuzmanov: Studentski on – line
konkurs za idejno arhitektonsko - urbanističko
rešenje zgrade Muzeja savremene umetnosti
Vojvodine u Novom Sadu, 2007
DANS: Konkurs za idejno urbanističkoarhitektonsko rešenje Trga Republike sa
Ribljom pijacom , 2009
DANS: Opšti uslovi konkursa Idejno rešenje
dogradnje Gradske biblioteke u Novom Sadu,
DANS, 2011. (...)
Novinski članci
Domanović, Duško: „Milion i po dinara “uludo”
potrošeno na konkurs“, Novine novosadske,
21. novembar 2012.
http://novinenovosadske.rs/milion-i-po-dinarauludo-potroseno-na-konkurs/ (kons. 12.2012.)
Zavod za kulturu Vojvodine - Portal kulture
Vojvodine: „Umesto Zavoda za kulturu
pokrajinski kulturni centar“, maja 2013.
http://www.kultura-vojvodina.org.rs/index.php
?option=com_content&task=view&id=2492&Ite
mid=198, konsultovano maja 2013.
Književnost
Antić, Miroslav: "Nenapisana šansona za Novi
Sad", 29. novembar 1960
Idem: „Vojvodina“
Jovanović – Zmaj, Jovan: „Bildung“, 1856
Idem: Riznica pesama za decu
Idem: Đulići
Idem: Đulići uveoci
Petrović, Veljko: Bunja i drugi u Ravangradu,
predratna pricanja. Pančevo: Napredak, 1921
(...)
Mape
Google Earth. Svi satelitski snimci © Google
2013.
Google Maps, https://maps.google.com
PlanPlus, http://www.planplus.rs/
Open Street Map,
http://www.openstreetmap.org
181
182
ANEKS: Vremenska osa kulturnih dobara od velikog i izuzetnog značaja
Kulturna dobra u okviru analiziranih klastera muzeja istaknuta su masnim slovima, a muzeji podvučeni, da bi se naglasila uloga klastera muzeja kao
nosilaca prezentacije arhitektonskog i urbanističkog nasleđa. Kulturna dobra u Zemunu priključena su osi radi sagledavanja kulturno-istorijskog
kontinuiteta, ali sivom bojom, budući da Vojvodini ne pripadaju administrativno.
KAMENO DOBA
Mezolit
Neolit
Peres, Hajdukovo, Subotica
(Vinča-lokalitet Beli breg, Vinča, Beograd-Grocka)
Grad-Starčevo, Starčevo, Pančevo
Židovar, Orašac, Vršac
Matejski brod, Novi Bečej, Novi Bečej
Gradina na Bosutu, Vašica, Šid
Titelski plato, Titel, Titel
Eneolit/ Bakarno doba
Bronzano doba
Gvozdeno doba
Gomolava, Hrtkovci, Ruma
Grad, Dupljaja, Vršac
Gradište, Iđoš, Kikinda
Kalakača, Beška, Inđija
METALNO DOBA
STARI VEK
Predrimsko doba
Rimsko doba
Akuminkum, Stari Slankamen, Inđija
Turski šanac, Bačka Palanka, Bačka Palanka
Čarnok, Vrbas, Vrbas
Basijana, Donji Petrovci, Ruma
Kastelum Onagrinum, Begeč, Novi Sad
Mihaljevačka šuma, Čortanovci, Inđija
Sirmijum, Sremska Mitrovica
Od Stefana Nemanje do Kralja Milutina
Od raspada Carstva do pada pod
Turke
SREDNjI VEK
Pre Nemanjića
Gradina, Novi Rakovac, Beočin
(Zemunska tvrđava, Zemun, Beograd-Zemun)
Ostaci Tvrđave grada Kovina, Kovin, Kovin
Humka kod Varcalove vodenice, Ruma, Ruma
Crkva sv. Arhanđela Mihaila, Arača, Novi Bečej
Čelarevo, Čelarevo, Bačka Palanka
Ostaci srednjovekovne crkve na lokalitetu Klisa,
Stari Ladinci, Novi Sad
Crkva Sv. Ahilija, Arilje, Arilje
Od Kralja Milutina do raspada Carstva
Vrdnička kula, Vrdnik, Irig
Lokalitet u Grgurevcima, Grgurevci,
Mitrovica
Tvrđava i podgrađe u Baču, Bač, Bač
Vršačka kula, Vršac
Manastir Vojlovica, Vojlovica, Pančevo
Manastir Grgeteg, Grgeteg, Irig
Manastir Mesić, Mesić, Vršac
Sremska
NOVI VEK
Od pada pod tursku vlast do Velike seobe
Manastir Velika Remeta, Velika Remeta, Irig
Manastir Divša, kod Sremske Mitrovice, Sremska
Mitrovica
Manastir Kovilj, Kovilj, Novi Sad
Manastir Krušedol, Krušedol, Irig
Manastir Kuveždin, kod Sremske Mitrovice, Sremska
Mitrovica
Manastir Mala Remeta, Mala Remeta, Irig
Manastir Novo Hopovo, kod Iriga, Irig
Manastir Petkovica, kod Sremske Mitrovice, Sremska
Mitrovica
(Manastir Rajinovac, Begaljica, Beograd-Grocka)
Manastir Rakovac, Beočin, Beočin
Manastir Staro Hopovo, kod Iriga, Irig
Manastir Šišatovac, kod Sremske Mitrovice, Sremska
Mitrovica
Sretenjska crkva, Krušedol, Irig
Stara srpska crkva sv. Stefana, Sremska Mitrovica
Crkva Sv. Nikole, Brekovo, Arilje
Crkva sv. Nikole, Stari Slankamen, Inđija
Najstarija "Kuća Luke Sučića", Trg cara Jovana
Nenada br. 11, Subotica
183
Od Velike seobe do Prvog srpskog Ustanka
Almaška crkva, Novi Sad, Novi Sad
Bogorodična crkva, Zemun, Ul.Rajićeva br.4,
Beograd-Zemun
Vatrogasni dom, Bela Crkva, Ul. 1. oktobra 10, Bela
Crkva
Vladičanski dvor, Vršac, Dvorska 20, Vršac
Vodenica, Rivica, Irig
Vojnograničarska zgrada, Sremska Mitrovica,
Svetog Dimitrija br. 10, Sremska Mitrovica
Gornja i donja Tvrđava s podgrađem, Petrovaradin,
Novi Sad
Gradsko jezgro Subotica, Subotica
Grašalkovićeva palata, Sombor, Trg Cara Lazara br.
1, Sombor
Dvorac 'Šlos', Golubinci, Stara Pazova
Dvorac Grofa Karasa, Bašaid, Kanjiža
Dvorac Marcibanji - Karačonji, Sremska Kamenica,
Novi Sad
Dvorac porodice Servijski, Novi Kneževac, Đorđa
Servijskog 1 i 12, Novi Kneževac
Evangelistička crkva, Stara Pazova, Stara Pazova
Etno park u Kupinovu, Kupinovo, Pećinci
Žitna Pijaca Sremska Mitrovica, Sremska Mitrovica,
Žitni magacin na Savi 'Bojana', Sremska Mitrovica,
Bulevar Konstantina Velikog, Sremska Mitrovica
Župna crkva Sv. Jurja i župni dom, Petrovaradin,
Ul. Štrosmajerova br.20, Novi Sad
Zgrada 'Ruski dvor', Šid, Šid
Zgrada Glavne straže, Sremska Mitrovica, Vuka
Karadžića br. 10, Sremska Mitrovica
Zgrada na Trgu Republike br. 10, Subotica, Trg
Republike br. 10, Subotica
Zgrada Narodne pivare, Pančevo, Pančevo
Zgrada u Ulici Ernesta Kiša 1, Sombor, Sombor
Zgrada u Ulici JNA br. 2, Pančevo, Ul. JNA br. 2,
Pančevo
Zgrada u Ulici N. Tesle br. 3, Pančevo, Ul. Nikole
Tesle br. 3, Pančevo
Zemunsko groblje na Gardošu, Zemun, BeogradZemun
Istorijsko jezgro Sombora - 'Venac', Sombor,
Sombor
Ičkova kuća, Zemun, ugao Bežanijske i Svetosavske,
Beograd-Zemun
Kapela Sv. Jovana Nepomuka, Sombor, Trg Cara
Lazara, Sombor
i
Kapela Sv. Roka, Subotica, Matka Vukovića bb,
Subotica
Kontumacka kapela Sv. Arhanđela Mihaila i Gavrila,
Zemun, Gradski park, Beograd-Zemun
Krušperova palata i kula, Sombor, Trg Cara Lazara
br. 5 i 7, Sombor
Kuća Afrodite Bialo, Zemun, Ul. Glavna br. 45,
Beograd-Zemun
Kuća Burovca na Gardošu, Zemun, Visoka br. 27,
Beograd-Zemun
Kuća Dimitrija Davidovića, Zemun, ugao Glavne i
Davidovićeve, Beograd-Zemun
Kuća zvana 'Kod dva pištolja', Vršac, Save
Kovačevića 15, Vršac
Kuća iz 1790. godine (Sandića kuća), Zrenjanin,
Zrenjanin
Kuća iz 1797. g., Kamenica, Novi Sad
Kuća porodice Karamata, Zemun, Karamatina 17,
Beograd-Zemun
Kuća porodice Marković, Zemun, Ul. Gospodska br.
14, Beograd-Zemun
Kuća u Bačkom Petrovcu, Bački Petrovac, B. Mokića
7, Bački Petrovac
Kuća u Neštinu, Neštin, Koče Popovića 34, Bačka
Palanka
Kuća u Ogaru, Ogar, Šumska 29, Pećinci
Kuća u Ul. Fruškogorskoj br. 21, Popinci,
Fruškogorska 21, Pećinci
Kuća u Ulici Maršala Tita br. 64, Novi Banovci, Stara
Pazova
Manastir Beočin, Beočin, Beočin
Manastir Jazak, Jazak, Irig
Manastir Privina Glava, kod Šida, Šid
Mesto bitke kod Petrovaradina 1716.g., Novi Sad,
Novi Sad
Mesto bitke kod Sente 1697.g., Senta, Senta
Mesto bitke kod Slankamena 1691.g., Stari
Slankamen, Inđija
Mesto Karlovačkog mira 1699.godine, Sremski
Karlovci, Sremski Karlovci
Nikolajevska crkva u Zemunu, Zemun, Ul. Njegoševa
43, Beograd-Zemun
Nikolajevska crkva, Novi Sad, Novi Sad
Olajnica, Novi Kneževac, Novi Kneževac
Pravoslavna crkva, Kikinda, Kikinda
Pravoslavna crkva, Mokrin, Kikinda
Pravoslavna crkva, Sibač, Pećinci
Pravoslavna crkva, Molovin, Šid
Rimokatolička crkva, Čerević, Beočin
Rimokatolička crkva i Župni ured, Sombor, Sombor
Rimokatolička crkva sv. Arhanđela Mihajla, Bački
Breg, Sombor
Rimokatolička crkva Sv. Katarine, Sot, Šid
Rimokatolička crkva Sv. Marija, Novi Banovci, Stara
Pazova
Rimokatolička crkva sv. Pavla, Bač, Bač
Rimokatolička crkva sv. Petra i Pavla, Bački
Monoštor, Sombor
Rimokatolička crkva Sv. Trojstva, Kukujevci, Šid
Rimokatolička crkva srca Isusovog sa Župnim
dvorom, Futog, Novi Sad
Rimokatolička crkva Uznesenja bogorodice, Bajša,
Bačka Topola
Rumunska pravoslavna crkva, Uzdin, Kovačica
Rumunska
Pravoslavna
crkva
Vaznesenja
Gospodnjeg, Grebenac, Bela Crkva
Rumunska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Ritiševo,
Vršac
Rusinska Grkokatolička crkva, Ruski Krstur, Kula
Saborna crkva, Sremski Karlovci, Sremski Karlovci
Saborna crkva, Sremska Mitrovica, Sremska
Mitrovica
Saborna crkva sv. Georgija, Novi Sad, Novi Sad
Seoska kuća, Beočin, Beočin
Seoska kuća, Ruski Krstur, Kula
Seoska kuća, Ležimir, Pinkijeva br. 27, Sremska
Mitrovica
Slovačka evangelistička crkva i parohijski dom, Bački
Petrovac, Bački Petrovac
SPC Vaznesenja Gospodnjeg, Subotica, Subotica
Srpska Pravoslavna kapela 'Manastir' Uspenja
Bogorodice, Novi Bečej, Novi Bečej
Srpska Pravoslavna crkva, Despotovo, Bačka
Palanka
Srpska Pravoslavna crkva, Potporanj, Vršac
Srpska Pravoslavna crkva, Obrež, Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Bogojavljenja, Srbobran,
Srbobran
Srpska Pravoslavna crkva Vavedenja Bogorodice,
Inđija, Inđija
Srpska Pravoslavna crkva Vavedenja Bogorodice,
Stapar, Sombor
Srpska Pravoslavna crkva Vavedenje u Gradnulici,
Zrenjanin, Zrenjanin
Srpska Pravoslavna crkva Vaznesenja, Jarkovac,
Sečanj
Srpska Pravoslavna crkva Vaznesenja, Sanad, Čoka
Srpska Pravoslavna crkva iz 1797. godine, Kamenica,
Novi Sad
Srpska Pravoslavna crkva prenošenje moštiju Sv.
Nikole, Deliblato, Kovin
Srpska Pravoslavna crkva Roždestva Sv. Jovana,
Subotište, Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Sv Arhanđela Gavrila,
Platičevo, Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Sv. apostola Petra i Pavla,
Rumenka, Novi Sad
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhanđela, Kovin,
Kovin
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhanđela Gavrila,
Susek, Beočin
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhanđela Gavrila i
Mihajla, Čoka, Čoka
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhanđela Mihaila i
Gavrila, Iđoš, Nikole Francuskog br. 2, Kikinda
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhanđela Mihajla,
Senta, Senta
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhanđela Mihajla,
Laćarak, Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhistratiga Mihajla,
Grgurevci, Sremska Mitrovica
Srpska
Pravoslavna
crkva
Sv.
Vaznesenja
Gospodnjeg, Ruma, Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Vračeva Kuzme i
Damjana, Futog, Novi Sad
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Čenta,
Zrenjanin
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Srpska
Crnja, Nova Crnja
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Popinci,
Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Sombor,
Sombor
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Divoš,
Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Jarak,
Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Ležimir,
Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Georgija, Manđelos,
Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Jovana Zlatoustog,
Silbaš, Bačka Palanka
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Kuzmana i Damjana,
Neštin, Bačka Palanka
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Kuzmana i Damjana,
Kuzmin, Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Mihaila, Međa, Žitište
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Ilandža,
Alibunar
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Ečka, Zrenjanin
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Melenci,
Zrenjanin
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Maradik, Inđija
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Irig, Irig
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Jazak, Irig
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Neradin, Irig
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Samoš,
Kovačica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Novi Bečej,
Novi Bečej
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Kraljevci, Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Ruma, Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Stejanovci,
Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Jaša Tomić,
Sečanj
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Martinci,
Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Šuljam,
Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Banovci, Stara
Pazova
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Save, Čerević, Beočin
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Save, Srpski Itebej,
Žitište
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Save, Maradik, Inđija
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Srbica, Ratkovo,
Odžaci
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Teodora Tirona, Irig,
Irig
Srpska Pravoslavna crkva Sošestvija Sv. Duha,
Šašinci, Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice,
Pivnica, Bačka Palanka
Srpska Pravoslavna crkva Uspenje Bogorodice,
Zrenjanin, Zrenjanin
Srpska Pravoslavna crkva Uspenje Bogorodice, Irig,
Irig
Stara apoteka, Vršac, Stefana Nemanje br. 1, Vršac
Staro Gradsko jezgro, Zemun, Beograd-Zemun
Staro jezgro Iriga, Irig, Irig
Tvrđava, Stari Slankamen, Inđija
Trg narodnog heroja Sremska Mitrovica, Sremska
Mitrovica
Tri Vojnograničarske zgrade, Titel, Maršala Tita 7,
Maršala Tita 2, Trg Oslobođenja 4, Titel
Turske česme, Stari Ladinci, Novi Sad
Uspenska crkva, Novi Sad, Novi Sad
Finansijska kasarna, Kupinovo, Branka Madžarevića
60, Pećinci
Franjevački samostan, Subotica, Trg cara Jovana
Nenada 13, Subotica
Carinarnica u Zemunu, Zemun, Zmaj – Jovina ulica
br. 26, Beograd-Zemun
Crkva Vavedenja, Beška, Inđija
Crkva Vavedenja, Vrbas, Vrbas
Crkva Vavedenja, Golubinci, Stara Pazova
Crkva Vaznesenja, Bukovac, Novi Sad
Crkva prenosa moštiju sv. Nikole, Bačko Petrovo
Selo, Bečej
Crkva rođenja sv. Jovana - Namastir, Botoš,
Zrenjanin
Crkva rođenja sv. Jovana krstitelja, Bačka Palanka,
Bačka Palanka
Crkva sv. Arhanđela Gavrila, Buđanovci, Ruma
Crkva sv. Arhanđela Gavrila, Veliki Radinci, Sremska
Mitrovica
Crkva sv. Jovana, Sombor, Sombor
Crkva sv. Jovana preteče, Vrdnik, Irig
Crkva sv. Nikole, Voganj, Ruma
Crkva sv. Petra i Pavla, Bela Crkva, Bela Crkva
Crkva sv. Petra i Pavla, Berkasovo, Šid
Crkva Svetih arhanđela Mihaila i Gavrila, Brestač,
Pećinci
Crkva Tereze Avilske, Subotica, Trg žrtava fašizma
br. 19, Subotica
Crkvine, Horgoš, Kanjiža
183
SAVREMENO DOBA
Od Prvog srpskog ustanka do Prvog svetskog rata
Ambar, Stalar, Sombor
Ambar, Kuzmin, Savska br. 94, Sremska Mitrovica
Ambar, Kuzmin, Zmaj Jovina br. 57, Sremska
Mitrovica
Ambar, Laćarak, 1. novembra br. 174, Sremska
Mitrovica
Ambar, Gibarac, M. Tita br. 7, Šid
Ambar, Gibarac, M. Tita br. 42, Šid
Ambar na Saonicama, Stapar, Karađorđev plac br.
118, Sombor
Ambar sa Kotobanjom, Sremski Mihaljevci,
Prhovačka br. 54, Pećinci
Ambar sa Kotobanjom, Buđanovci, Nebojše Jerkovića
br. 11, Ruma
Bogomolja 'Vodica' na Tekijama, Kikinda, Kikinda
Bunari, Vladimirovac, Alibunar
Vajat, Šid, Zmaj Jovina 27, Šid
Vatrogasna kasarna, Senta, Petra Drapšina br. 12,
Senta
Vetrenjača, Čurug, Svetozara Miletića br. 90, Žabalj
Vetrenjača, Melenci, Zrenjanin
Vodenica, Neštin, Bačka Palanka
Vodenica, Donji Petrovac, Građanska br. 43, Ruma
Vodenica potočara, Kusić, potes 'Ključ', Bela Crkva
Vojnića palata, Subotica, Ul. Borisa Kidriča br. 1,
Subotica
Vojnograničarska zgrada, Krčedin, Inđija
Galeova kuća, Sombor, trg Sv. Trojstva br. 1,
Sombor
Gradska kuća, Subotica, Subotica
Gradska kuća, Vršac, Trg Pobede br. 1, Vršac
Gradska kuća, Sombor, Trg Solobode br. 1, Sombor
Grob Branka Radičevića na Stražilovu, Sremski
Karlovci, Sremski Karlovci
Groblja van upotrebe, Novi Sad, Novi Sad
Grobna mesta sa nadgrobnim spomenicima značajnih
ličnosti iz istorije Novog Sada, Petrovaradina,
Sr.Karlovaca, Sr.Kamenice, na grobljima u N, Novi
Sad, Novi Sad
Grobnica Gal Ferenca, Subotica, Subotica
Grobnica porodice Čarnojević, Rusko Selo, Kikinda
Dva dvorca porodice Lazarević, Veliko Središte,
Vršac
Dvorac, Vlajkovac, Vršačka br. 58-60, Vršac
184
Dvorac Barona Jovanovića, Sočica, Jablanička 1,
Vršac
Dvorac Danijel sa parkom i pomoćnim objektima,
Konak, Sečanj
Dvorac Zako, Bajša, Bačka Topola
Dvorac Jagodić, Stari Lec, Plandište
Dvorac Kapetanovo, Stari Lec, Plandište
Dvorac Karačoni, Miloševo Novo, M. Tita br. 84, Novi
Bečej
Dvorac porodice Dunđerski, Čelarevo, Bačka Palanka
Dvorac u Hajdučici, Hajdučica, Plandište
Dvorci Stratimirović i Dunđerski, Kulpin, Bački
Petrovac
Dom srpske pravoslavne crkvene opštine Zemun,
Zemun, Ul. Svetosavska 22, Beograd-Zemun
Drumska mehana porodice Mladenović, Saraoci, M.
Tita 112, Smederevo
Enterijer lokala "Papilon", Subotica, Ul. Dimitrija
Tucovića br.11, Subotica
Žuta kuća, Subotica, Štrosmajerova 11, Subotica
Zgrada 'Konkordija', Vršac, Žarka Zrenjanina br. 20,
Vršac
Zgrada 'Trošarina', Subotica, Subotica
Zgrada Bačko-Bodroške Županije, Sombor,
Sombor
Zgrada bivšeg GNO, Vršac, Trg Pobede br. 1, Vršac
Zgrada bivšeg Narodnog odbora Atine, Srpski Krstur,
Novi Kneževac
Zgrada Velikokikindskog Dištrikta, Kikinda, Kikinda
Zgrada Galerija - poklon zbirki i legat dr Vinka
Perčića, Subotica, Ul. M.Gorkog br. 22, Subotica
Zgrada gimnazije "Svetozar Marković", Subotica,
Ul. Šandor Petefi br. 1, Subotica
Zgrada gimnazije Jovana Jovanović Zmaja, Novi
Sad, Novi Sad
Zgrada Gradske biblioteke, Subotica, Cara Dušana
2, Subotica
Zgrada dečijeg vrtića 'Anđa Ranković', Vršac, Pašićev
trg br.2, Vršac
Zgrada doma JNA, Novi Sad, Trg slobode br. 5, Novi
Sad
Zgrada Matice Srpske, Novi Sad, Novi Sad
Zgrada na Trgu B. Kidriča br. 11, Pančevo, Trg kralja
Petra br. 11, Pančevo
Zgrada na Trgu B. Kidriča br. 8 - 10, Pančevo, Trg
kralja Petra br. 8-10, Pančevo
Zgrada na Trgu Bratstva-Jedinstva br. 3
Laloševićeva kuća, Sombor, trg Sv. Trojstva br. 3,
Sombor
Zgrada na Trgu Oslobođenja br. 6, Sombor, Trg
Slobode br. 6, Sombor
Zgrada na Trgu pobede br. 5, Vršac, Trg Pobede br.
5, Vršac
Zgrada na Trgu Republike br. 2, Subotica, Trg
Republike br. 2, Subotica
Zgrada na Trgu republike br. 8, Subotica, Trg
republike br. 8, Subotica
Zgrada na Trgu Slobode br. 1, Pančevo, Trg kralja
Petra I br. 7, Pančevo
Zgrada na Trgu cara Jovana Nenada br. 7,
Subotica, Trg cara Jovana Nenada br. 7, Subotica
Zgrada na Trgu cara Jovana Nenada br. 9,
Subotica, Trg cara Jovana Nenada br. 9, Subotica
Zgrada na uglu Ulica JNA i Borisa Kidriča, Stara
Pazova, ul. JNA br. 2, Stara Pazova
Zgrada Narodnog pozorišta, Subotica, Ul. Korzo br.
2, Subotica
Zgrada osnovne škole "18. novembar", Subotica, Ul.
Maksima Gorkog br. 38, Subotica
Zgrada Pionirske biblioteke 'Karlo Bjelicki',
Sombor, Trg Cara Lazara br. 3, Sombor
Zgrada Plebanije, Senta, trg M. Tita br 5 (ugao
Pionirske ulice i ulice J. Đorđevića), Senta
(Zgrada Polugimnazije, Šabac Masarikova 13, Šabac)
Zgrada Prizrenske Lige, Prizren, Prizren
Zgrada stare bolnice, Šabac, ugao Vojvode Mišića i
Popa Karana, Šabac
Zgrada Stare bolnice, Sremska Mitrovica, Sremska
Mitrovica
(Zgrada starog Načelstva, Smederevo, Trg Republike
2, Smederevo)
Zgrada u Lenjinovom parku br. 7, Subotica,
Lenjinov park br.7, Subotica
Zgrada u Lenjinovom parku br.13, Subotica, Lenjinov
park br.13, Subotica
Zgrada u Ul. Borisa Kidriča br. 10, Subotica, Ul.
Borisa Kidriča br. 10, Subotica
Zgrada u Ul. Braće Radića br. 74, Subotica, Ul. Braće
Radića br. 74, Subotica
Zgrada u ul. Žarka Zrenjanina br. 21, Vršac, Žarka
Zrenjanina br. 21, Vršac
Zgrada u Ul. Korzo br. 11, Subotica, Ul. Korzo br.
11, Subotica
Zgrada u Ul. Korzo br. 15, Subotica, Ul. Korzo br.
15, Subotica
Zgrada u Ul. Korzo br. 3, Subotica, Ul. Korzo br. 3,
Subotica
Zgrada u Ul. Korzo br. 4, Subotica, Ul. Korzo br. 4,
Subotica
Zgrada u Ul. Korzo br. 5, Subotica, Ul. Korzo br. 5,
Subotica
Zgrada u Ul. Korzo br. 6, Subotica, Ul. Korzo br. 6,
Subotica
Zgrada u Ul. Korzo br. 7, Subotica, Ul. Korzo br. 7,
Subotica
Zgrada u Ul. Korzo br. 9, Subotica, Ul. Korzo br. 9,
Subotica
Zgrada u Ul. Štrosmajerova br. 8, Subotica, Ul.
Štrosmajerova br. 8, Subotica
Zgrada u Ulici Venac Stepe Stepanovića 22,
Sombor, Venac Stepe Stepanovića 22, Sombor
Zgrada u Ulici Dimitrija Tucovića br. 2, Pančevo,
Dimitrija Tucovića br.2, Pančevo
Zgrada u Ulici JNA, Stara Pazova, Stara Pazova
Zgrada u Ulici Kralja Petra 10, Sombor, Kralja Petra
br. 10, Sombor
Zgrada u Ulici Kralja Petra 19, Sombor, Kralja Petra
br. 19, Sombor
Zgrada u Ulici Kralja Petra 2, Sombor, Kralja Petra
br. 2, Sombor
Zgrada u Ulici Kralja Petra 8, Sombor, Kralja Petra
br. 8, Sombor
Zgrada u Ulici Kralja Petra 9, Sombor, Kralja Petra
br. 9, Sombor
Zgrada u Ulici M. Tita br. 30, Titel, M Tita br. 32, Titel
Zdanje Vizić, Begeč, Novi Sad
Zemunska gimnazija, Zemun, Gradski park br.1,
Beograd-Zemun
Zemunska pošta, Zemun, Ul.Glavna br.8, BeogradZemun
Jevrejska opština, Subotica, Ul. D. Tucovića br. 13,
Subotica
Jodna banja, Novi Sad, Novi Sad
Kapela sv. Antuna pustinjaka, Bač, Bač
Klasicistička zgrada iz 1834. godine, Bašaid, Kikinda
Kontumacka kapela Sv. Roka, Zemun, Gradski park,
Beograd-Zemun
Kuća Atanacković Ilije, Ulica Maršala Tita br. 2,
Šimanovci, Pećinci
Kuća na Trgu Braće Radić, Sremska Mitrovica, Trg
Braće Radić br. 2, Sremska Mitrovica
Kuća sa sunčanim satom, Zemun, Ul. Glavna br. 23,
Beograd-Zemun
Kuća Slavnić, Senta, Lenjinova ulica br. 10, Senta
Kuća u kojoj je živela Milica Stojadinović Srpkinja,
Vrdnik, Ravanička br. 33, Irig
Kuća u kojoj je živeo Jovan Jovanović Zmaj,
Sremska Kamenica, Jovana Jovanovića Zmaja br. 1,
Novi Sad
Kuća u Lenjinovoj br. 51, Sremska Mitrovica,
Leljinova br. 51, Sremska Mitrovica
Kuća u Ul. Branislava Nušića br. 2, Subotica, Ul.
Branislava Nušića br. 2, Subotica
Kuća u Ul. Glavnoj br. 7, Zemun, Beograd-Zemun
Kuća u Ulici M. Tita br. 42, Vrbas, Vrbas
Kuća u Ulici Maršala Tita br. 11, Šid, Svetog Save 7,
Šid
Kuća u Ulici Save Šumanovića br. 4, Šid, Save
Šumanovića 4, Šid
Leović palata, Subotica, Lenjinov park br.11,
Subotica
Letnjikovac 'Fišerov salaš', Put Ruma - Jarak, Ruma
(Livnica "Pantelić", Zemun, Gajeva 15, BeogradZemun)
(Magistrat u Zemunu, Zemun, Trg pobede 3,
Beograd-Zemun)
Mađarska reformatorska crkva, Vrbas, Vrbas
Mađarska reformatska crkva sa zgradom parohijskog
doma, Rumenka, Novi Sad
Manojlovića palata, Subotica, Ul. Korzo br. 8,
Subotica
Memorijalni kompleks, Idvor, Kovačica
Nadgrobni spomenik Filipu Višnjiću, Višnjićevo, Šid
Opštinska zgrada, Vranjevo Novo, Novi Bečej
Ostojića palata, Subotica, Trg republike 46, Subotica
Palata Rajhl, Subotica, Lenjinov park br. 4, Subotica
Parohijski dom, Bački Petrovac, Bački Petrovac
Patrijaršijski dvor, Sremski Karlovci, Trg Branka
Radičevića, Sremski Karlovci
Plava Banija, Novi Sad, Novi Sad
Porodična kuća Đorđa Manojlovića, Subotica, Ul.
Korzo br. 12, Subotica
Prevodnica "šlajz", Bečej, Bečej
Preparandija, Sombor, Venac Radomira Putnika br.
30, Sombor
Rančićeva kuća u Grockoj, Grocka Majevička 9,
Beograd-Grocka
Rimokatolička crkva, Čoka, Čoka
Rimokatolička crkva, Novi Slankamen, Inđija
Rimokatolička crkva, Odžaci, Odžaci
Rimokatolička crkva sv. Ivana Nepomuka, Gibarac,
Šid
Rimokatolička crkva Sv. Klimenta, Hrtkovci, Ruma
Rimokatolička crkva Sv. Mihaila, Erdevik, Šid
Rimokatolička crkva Sv. Petka, Inđija, Inđija
Rimokatolička crkva Uzdizanja Časnog Krsta, Ruma,
Ruma
Rimokoatolička crkva Sv. Dimitrije i Župni dvor,
Sremska Mitrovica, Sremska Mitrovica
Rodna kuća Aksentija Morodića, Subotica, Vatroslava
Lisinskog br.9, Subotica
Rodna kuća glumca Toše Jovanovića, Zrenjanin,
Zrenjanin
Rodna kuća Đorđa Natoševića, Stari Slankamen,
Đorđa Natoševića br. 18, Inđija
Rodna kuća Đure Jakšića, Srpska Crnja, Nova Crnja
Rodna kuća Ilariona Ruvarca, Sremska Mitrovica,
Ugao Parobrodske i Ilariona Ruvarca, Sremska
Mitrovica
Rodna kuća Jovana Sterije Popovića, Vršac, Vršac
Rodna kuća narodnog heroja Svetozara Markovića Toze, Taraš, Zrenjanin
Rodna kuća Novaka Radonića, Mol, Ive Lole Ribara
br. 5, Ada
Rodna kuća Stevana Sremca, Senta, Stevana
Sremca br. 4, Senta
Rumunska Pravoslavna crkva, Ečka, Zrenjanin
Samostan časnih sestara, Bač, Bač
Svetionici na ušću Tamiša u Dunav, Pančevo,
Pančevo
Seoska kuća, Sibač, Svetozara Miletića br. 13,
Pećinci
Seoska kuća, Vojka, Karađorđeva br. 4, Stara Pazova
Seoska kuća, Ljuba, ul. JNA br.5, Šid
Seoska kuća panonskog tipa sa okućnicom, Bačka
Topola, Moše Pijade br. 19, Bačka Topola
Sinagoga Subotica, Subotica
Sinagoga Novi Sad, Novi Sad, Novi Sad
Srpska pravoslavana crkva Sv. Save, Mol, Ada
Srpska pravoslavna crkva, Čurug, Žabalj
Srpska Pravoslavna crkva, Deronje, Odžaci
Srpska Pravoslavna crkva Arhanđela Mihaila i
Gavrila, Miloševo Novo, Novi Bečej
Srpska Pravoslavna crkva Arhanđela Mihaila i
Gavrila, Novi Kneževac, Novi Kneževac
Srpska Pravoslavna crkva Blagovesti, Krnjaševci,
Stara Pazova
185
Srpska Pravoslavna crkva Vaznesenja, Deč, Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva prenos moštiju Sv. Nikole
'Velidonja', Dolovo, Pančevo
Srpska Pravoslavna crkva prenos moštiju Sv. Nikole
'Maladonja', Dolovo, Pančevo
Srpska Pravoslavna crkva Preobraženja, Šatrnjci, Irig
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Arhanđela, Kumane,
Novi Bečej
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Bogorodice, Morović,
Šid
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Dimitrija, Ljuba, Šid
Srpska
Pravoslavna
crkva
Sv.
Dimitrije,
Aleksandrovo, Subotica
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Duha, Kupinovo,
Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Jovana Bogoslova,
Sremski Mihaljevci, Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Jovana Preteče, Novi
Bečej, Novi Bečej
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Marka, Kula, Kula
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Tomaševac,
Zrenjanin
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Čortanovci,
Inđija
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Sivac, Kula
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Opovo, Opovo
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Sakule, Opovo
186
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Karlovčić,
Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Prhovo, Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Šimanovci,
Pećinci
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Dobrinci, Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Donji Petrovac,
Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Nikole, Erdevik, Šid
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Proroka Ilije, Lok, Titel
Srpska Pravoslavna crkva Sv. Troice, Zasavnija,
Sremska Mitrovica
Srpska Pravoslavna crkva Sošestvija Sv. Duha,
Ruma, Ruma
Srpska Pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice,
Crepaja, Kovačica
Stambena zgrada u Vranjevu, Vranjevo, Novi Bečej
Stambena kula Mus Alije, Nivokaz, Đakovica
(Stara Čaršija, Grocka, Beograd-Grocka)
Staro gradsko jezgro Pančeva, Pančevo, Pančevo
Staro jezgro Banatskog Novog Sela, Banatsko Novo
selo, Pančevo
Staro jezgro Bečeja - Trg 'Pogača', Bečej, Bečej
Staro jezgro Zrenjanina, Zrenjanin, Zrenjanin
Suvača, Kikinda, ugao Nemanjine i Moravske ulice,
Kikinda
Termocentrala rudnika uglja, Vrdnik, Irig
Trideset nadgrobnih spomenika sa grobnim mestima
istaknutih političkih, kulturnih i javnih radnika, na
Almaškom groblju u Novom Sadu, O.Novi Sad, Novi
Sad
Uspenska crkva, Pančevo, Dimitrija Tucovića br. 8,
Pančevo
Hotel 'Rojal', Senta, J. Đorđevića br. 11, Senta
Cincarska kuća u Grockoj, Grocka 17. oktobra 7,
Beograd-Grocka
Crkva velikomučenika Stefana Dečanskog, Vilovo,
Titel
Crkva preobraženja, Beočin, Beočin
Crkva sv. Arhanđela Gavrila, Bočar, Novi Bečej
Crkva sv. Georgija, Banoštor, Beočin
Crkva sv. Dimitrija, Bajša, Bačka Topola
Crkva sv. Đorđa, Bečej, Bečej
Crkva sv. Nikole, Bačinci, Šid
Crkva sv. Preobraženja, Pančevo, Pančevo
Crkva Sv. Trojice u Zemunu, Zemun, Beograd-Zemun
Crkva Sv.Dimitrija (Hariševa kapela), Zemun,
Ul.Grobljanska 5, Beograd-Zemun
Škola u Ataru Ade, Gornji Breg, Ada Atar, Senta
Špirtina kuća, Zemun, Glavna br. 9, Beograd-Zemun
d to be no limit to his creative
187
188
189
190
Download

Klasteri i mreže muzeja u Srbiji: Vojvodina”, Dr Mila Nikolić