NACIONALNE PARKOVE CRNE GORE
NACIONALNI PARK ’’SKADARSKO JEZERO’’
PLAN UPRAVLJANJA
(2011 - 2015)
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
SADRŽAJ
I
UVOD...................................................................................................... 6
1.1. Pravni i planski osnov...................................................................................... 6
1.2.Cilj izrade plana............................................................................................... 7
1.3. Metodološki pristup ......................................................................................... 8
1.4. Odnos prema drugim planovima i programima, strategijama,
konvencijama,
direktivama i sl ..................................................................................................... 9
II
ANALIZA STANJA.................................................................................. 11
1. OSNOVNI PODACI O PARKU.............................................................................. 11
2. POLOŽAJ I GEOGRAFSKI USLOVI....................................................................... 13
3. PRIRODNE VRIJEDNOSTI I RIJETKOSTI .............................................................. 13
3.1. Reljef ................................................................................................ 14
3.2. Zemljište ........................................................................................... 14
3.3. Vode (Hidrogeografija) ........................................................................ 16
3.4. Vazduh.............................................................................................. 16
3.5. Klima ................................................................................................ 17
3.6. Pejzaž ............................................................................................... 18
3.7. Flora ................................................................................................. 18
3.8. Fauna................................................................................................ 21
3.8.1. Beskičmenjaci................................................................................ 21
3.8.2. Vodozemci .................................................................................... 22
3.8.3. Gmizavci....................................................................................... 22
3.8.4. Ribe ............................................................................................. 23
3.8.5. Ptice............................................................................................. 24
3.8.6. Sisari............................................................................................ 26
4. STVORENE VRIJEDNOSTI ................................................................................. 27
4.1. Stanovništvo i naselja (demografska analiza) ......................................... 27
4.2. Privredne i društvene djelatnosti (ekonomska analiza) ............................ 30
4.3. Infrastuktura (saobraćaj, energetika, komunalni servisi) ......................... 31
4.4. Kulturno-istorijsko nasljeñe.................................................................. 32
4.5. Informativno-prezentacioni i edukativni sadržaji ..................................... 33
4.5.1. Centri za posjetioce i ekspo prostori ................................................. 33
4.5.2. Edukativne staze............................................................................ 34
4.5.3. Planinarske, rekreativne i biciklističke staze....................................... 34
4.5.4. Vidikovci ....................................................................................... 35
4.5.5. Turistička infrastruktura (ostalo) ...................................................... 35
1
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
4.5.6 Unapreñivanje sistema upravljanja posjetiocima. ................................ 35
4.6. Sistem ambijentalne higijene (upravljanje otpadom) ............................. 36
5. MJERE ZAŠTITE, OČUVANJA, UNAPREðIVANJA I KORIŠĆENJA PROSTORA PARKA .... 37
5.1. Fizička zaštita .................................................................................... 37
5.2. Stručna zaštita ................................................................................... 41
5.3. Održivo korišćenje resursa ................................................................... 42
6. ANALIZA I OCJENA USLOVA ZA OSTVARIVANJE CILJEVA ZAŠTITE ......................... 44
7. INSTITUCIONALNA STRUKTURA (ORGANIZACIONA ŠEMA) JP/PARKA..................... 46
8. OCJENA STANJA NACIONALNOG PARKA (SWOT ANALIZA) .................................... 47
III
PLANSKI DIO........................................................................................ 51
1. STRATEŠKO OPREDELJENJE - VIZIJA ................................................................. 51
2. ZONIRANJE PARKA .......................................................................................... 52
2.1. Prva zona zaštite ................................................................................ 53
2.2. Druga zona zaštite .............................................................................. 54
2.3. Treća zona zaštite............................................................................... 55
2.4. Četvrta zona zaštite ............................................................................ 57
MAPA ZONIRANJA ............................................................................................... 58
3. STRATEŠKI CILJEVI ......................................................................................... 59
3.1. Strateška oblast 1. Zaštita prirodnih vrijednosti...................................... 60
3.1.1. Posebni cilj: Fizička zaštita .............................................................. 60
3.1.2. Posebni cilj: Stručna zaštita............................................................. 60
3.1.3. Poseban cilj: Očuvanje prirodnih vrijednosti ...................................... 61
3.1.4. Poseban cilj: Potpuna zaštita močvarnog i plavnog ekosistema i flore i
faune u njima ........................................................................................ 61
3.1.5. Posban cilj: Umanjiti uticaj svih pritisaka (eksploatacioni pritisak,
okupacija prostora, zagañenje) koji blokiraju vitalne procese populacija i dovode
do nestabilnosti prirodnih ciklusa u ekosistemu otvorene vode ...................... 61
3.1.6. Poseban cilj: Obezbjeñenje prirodnog razvoja kopnenih ekosistema i
unutar njih komponenti biološkog diverziteta .............................................. 62
3.1.7. Posebni cilj: Obrazovanje i podizanje nivoa svijesti lokalnog stanovništva i
posjetioca o zaštiti prirode........................................................................ 62
3.2. Strateška oblast 2. Zaštita kulturnih vrijednosti ...................................... 62
3.2.1. Posebni cilj: Očuvanje i unapreñenje spomenika kulture i izvornog
graditeljskog nasljeña .............................................................................. 63
3.2.2. Posebni cilj: Očuvanje i prezentacija pokretnog fonda kulturno -istorijskog
nasljeña ................................................................................................. 63
3.2.3. Poseban cilj:Digitalizacija i promovisanje kulturno-istorijskog nasljeña . 64
2
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.3. Strateška oblast 3. Unapreñivanje informativno-prezentaciono edukativnih
sadržaja Parka .......................................................................................... 64
3.3.1. Posebni cilj: Unapreñivanje centra za posjetioce ................................ 64
3.3.2. Posebni cilj: Unapreñivanje i održavanje edukativnih sadržaja ............. 64
3.3.3. Poseban cilj: Unapreñivanje i održavanje pješačkih, biciklističkih,
rekreativnih staza i vidikovaca .................................................................. 65
3.3.4. Posban cilj: Unapreñivanje sistema upravljanja posjetiocima ............... 65
3.4. Strateška oblast 4. Unapreñivanje saradnje sa korisnicima prostora Parka . 66
3.4.1. Posebni cilj: Unapreñivanje saradnje sa lokalnim stanovništvom .......... 66
3.4.2. Posebni cilj: Unapreñivanje saradnje sa nosiocima privrednih i ostalih
djelatnosti i podsticanje razvoja ................................................................ 67
3.4.3. Posebni cilj: Unapreñivanje nivoa svijesti lokalnog stanovništva o
održivom razvoju .................................................................................... 67
3.5. Strateška oblast 5. Unapreñivanje saradnje sa inostranim i domaćim
organizacijama i donatorima.......................................................................68
3.5.1. Posebni cilj: Unapreñivanje saradnje sa RAMSAR,EUROPARC
federacijom,Svjetska banka, IUCN, WWF GTZ, ADA itd ................................ 68
3.5.2. Posebni cilj: Unapreñivanje saradnje sa domaćim organizacijama ........ 68
3.5.3. Posebni cilj: Unapreñivanje saradnje sa NVO sektorom ....................... 68
3.6. Strateška oblast 6. Unapreñivanje prekogranične saradnje.......................68
3.6.1. Posebni cilj: Komponenta IPA .......................................................... 68
3.6.2. Posebni cilj: Jadranski program........................................................ 69
3.6.3. Posebni cilj: Saradnja sa drugim parkovima ...................................... 69
3.7. Ostali posebni ciljevi: ..........................................................................70
3.7.1. Posebni cilj:Tačno obilježavanje područja u skladu sa njihovim
korišćenjem i statusom zaštite .................................................................. 70
3.7.2. Posebni cilj:Razvijanje i održavanje objekata za pristup Jezeru ............ 70
3.7.3. Posebni cilj: Jačanje regionalne turističke destinacije .......................... 70
3.7.4. Posebni cilj: Unapreñivanje sistema ambijentalne higijene (upravljanje
otpadom) ............................................................................................... 71
IMPLEMENTACIJA PLANA UPRAVLJANJA.................................................................. 72
Plan prioriteta za Stratešku oblast 1. Zaštita prirodnih vrijednosti ................... 72
Plan prioriteta za Stratešku oblast 2. Zaštita kulturnih vrijednosti .................. 78
Plan prioriteta za Stratešku oblast 3. Unapreñivanje informativno - prezentaciono
- edukativnih sadržaja Parka ...................................................................... 80
Plan prioriteta za Stratešku oblast 4. Unapreñivanje saradnje sa korisnicima
prostora Parka .......................................................................................... 84
3
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Plan prioriteta za Stratešku oblast 5. Unapreñivanje saradnje sa inostranim i
domaćim organizacijama i donatorima. ........................................................ 90
Plan prioriteta za Stratešku oblast 6. Unapreñivanje prekogranične saradnje .... 91
Plan prioriteta za Ostale posebne ciljeve ...................................................... 92
4. POBOLJŠANJE I UNAPREðIVANJE INSTITUCIONALNIH KAPACITETA ....................... 95
4.1. Uspostavljanje sistema upravljanja informacijama i monitoringa na nivou
Parka saglasno sistemu upravljanja na nivou Javnog preduzeća ...................... 95
4.2. Uspostavljanje sistema upravljanja finansijama na nivou Parka saglasno
upravljanju na nivou Javnog preduzeća........................................................ 96
4.3. Uspostavljanje sistema kontrole i praćenja planiranih aktivnosti ............... 96
5. SMJERNICE ZA NAUČNO-ISTRAŽIVAČKI RAD ...................................................... 96
6. DINAMIKA I SUBJEKTI REALIZACIJE PLANA ........................................................ 97
6.1. Definicija prioriteta ............................................................................. 97
6.2. Definicija nosioca (subjekata) realizacije Plana (na nivou JP - Park) .......... 97
6.3. Godišnji programi upravljanja (operacionalizacija Plana).......................... 98
7. FINANSIJSKA SREDSTVA ZA SPROVOðENJE PLANA ............................................. 98
7.1. Procjena ukupnih sredstava za sprovoñenje Plana................................... 98
7.2. Procjena sredstava po godinama .......................................................... 99
8. OCJENA SPROVOðENJA PLANA........................................................................ 100
8.1. Praćenje sprovoñenja sa nivoa rukovodne i upravljačke struktute ........... 100
8.2. Izrada godišnjih izvještaja o sprovoñenju Programa upravljanja ............. 101
9. SMJERNICE I PREPORUKE............................................................................... 101
4
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Tim za izradu Plana upravljanja:
Rukovodilac projektnog tima: Rade K. Gregović dipl. ekonomista – direktor
JPNPCG
Koordinator izrade plana: Zoran Mrdak dipl.biolog – direktor NP Skadarsko jezero
Članovi tima:
Mr. Veselin Luburić – dipl. geograf (šef službe za razvoj i unapreñenje)
Mr. Nela Vešović Dubak - dipl. biolog -ornitolog (šef službe za edukaciju, promociju
i marketing)
Hajdana Ilić Božović – dipl. biolog (stručni saradnik za promotivno-edukativne
poslove)
Nikola Vukanović – dipl. turizmolog (stručni saradnik za promotivno-edukativne
poslove)
Dr. Marija Vugdelić –dr.bioloških nauka (stručni saradnik za promotivno-edukativne
poslove)
Radmila Adžić – dipl. istoričar umjetnosti (stručni saradnik za zaštitu kulturne
baštine)
Slavic ðurišić - dipl. biolog (stručni saradnik za zaštitu flore)
Snežana Vukotić – dipl. etnolog (stručni saradnik za etnografsko nasljeñe)
Marić Stevan - dipl. biolog (stručni saradnik za zaštitu htifaune)
Balša Rakčević – dipl. arhitekta (stručni saradnik za prostorno planiranje)
Irena Sekulić ðukić - dipl. pravnik (stručni saradnik za opšte i pravne poslove)
Jasmin Spahić – dipl. ekonomista (stručni saradnik za ekonomsko finansijske
poslove)
5
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
I
UVOD
1.1.
Pravni i planski osnov
Plan upravljnja Nacionalnim parkom Skadarsko jezero 2011-2015 godine izrañen je u skladu
sa Zakonom o zaštiti prirode (Sl. list RCG, br. 51/08), Zakonom o nacionalnim parkovima (Sl.
list RCG, br. 56/09) i Prostornim planom područja posebne namjene za Nacionalni park
Skadarsko jezero (Sl. list RCG, br. 46/01)
Osnovni pravni propis kojim se ureñuje zaštita i očuvanje prirode je Zakon o zaštiti prirode
(Sl. list RCG br. 51/08). Ovim Zakonom su definisane kategorije zaštićenih područja,
nadležne ustanove, kao i osnovni dokumenti za upravljanje zaštićenim područjima. Pravni
osnov za donošenje Plana upravljnja nalazi se u članu 65 ovog Zakona koji propisuje da se
Plan upravljanja donosi na period od pet godina, a ostvaruje se kroz donošenje godišnjih
programa upravljanja. Plan upravljanja Nacionalnim parkom donosi Vlada. Članom 66
propisano je da Plan upravljanja sadrži:
•
mjere zaštite, očuvanja, unaprjeñivanja i korišćenja zaštićenog prirodnog dobra;
•
razvojne smjernice, smjernice i prioritete za zaštitu i očuvanje zaštićenog prirodnog
dobra uz uvažavanje potreba lokalnog stanovništva;
•
način sprovoñenja zaštite, korišćenja i upravljanja zaštićenim prirodnim dobrom;
•
dugoročne ciljeve zaštite i održivog razvoja;
•
analizu i ocjenu uslova za ostvarivanje ciljeva zaštite;
•
prikaz prirodnih resursa i korisnika zaštićenog prirodnog dobra;
•
prioritetne aktivnosti na očuvanju, održavanju i monitoringu prirodnih i drugih
vrijednosti i segmenata životne sredine;
•
ocjenu stanja zaštićenog prirodnog dobra;
•
smjernice za naučno-istraživački rad;
•
planirane aktivnosti na održivom korišćenju prirodnih resursa, razvoju i ureñenju
prostora;
•
prostornu identifikaciju planskih namjena i režima korišćenja zemljišta;
•
aktivnosti na promociji i valorizaciji zaštićenog prirodnog dobra;
•
oblike saradnje i partnerstva sa lokalnim stanovništvom, vlasnicima i korisnicima
nepokretnosti;
•
dinamiku i subjekte realizacije Plana upravljanja i način ocjene sprovoñenja;
6
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
finansijska sredstva za realizaciju Plana upravljanja;
•
druge elemente od značaja za upravljanje zaštićenim prirodnim dobrom
Pravni osnov za izradu Plana upravljanja Nacionalnim parkom Skadarsko jezero 2011-2015
godine nalazi se u Zakonu o nacionalnim parkovima (Sl. list RCG, br. 56/09), član 13 stav 3
kojim je propisano da planove upravljanja izrañuje Javno preduzeće. Član 14 stav 2 istog
zakona propisuje da : „Plan upravljanja Nacionalnim parkom donosi Vlada, na period od pet
godina, u skladu sa zakonom“, a stav 3 istog člana da: „Godišnji program upravljanja
Nacionalnim parkom donosi Javno preduzeće, u skladu sa Prostornim planom posebne
namjene i Planom upravljanja, uz saglasnost Ministarstva.“
Planski osnov Plana upravljanja je Prostorni plan područja posebne namjene za Nacionalni
park Skadarsko jezero (Sl. list RCG, br. 46/01). Prostorni plan Skadarsko jezero obuhvata
djelove teritorije opština Podgorice, Bara i Cetinja.
Složenost Nacionalnog parka Skadarsko jezero zahtijeva kontrolu širokog područja i niza
oblasti u njemu. Sa specifičnim kriterijumima zaštite u Prostornom planu tretiraju se: sliv
Skadarskog jezera, zona neposrednog okruženja, aluvijalni kompleksi, granice Nacionalnog
parka Skadarsko jezero, utvrñene Zakonom o nacionalnim parkovima (Službeni list RCG, br.
47/91).
Prostorni plan uključuje ureñenje, korišćenje i namjenu prostora, politike očuvanja, zaštitu
prirode i kulturno-istorijskog nasleña, strategiju razvoja, smjernice za sprovoñenje i
realizaciju plana kao i zoniranje prema različitim tipovima korišćenja.
Usklañenost Prostornog plana kao temeljnog zakonskog dokumenta i Plana upravljanja koji
predstavlja strateški dokument i osnovu za upravljanje, aktivnosti i djelatnosti očuvanja od
značaja je za zonaciju Parka. Zoniranje je u Prostornom planu napravljeno prema glavnim
ciljevima očuvanja i namjenama korišćenja, a u Planu upravljanja je ono detaljnije definisano
zbog upravljačkih akcija i mjera zaštite u svakoj zoni.
Prostorni plan daje smjernice, dok Plan upravljanja dodatno odreñuje operativne aspekte
upravljanja zaštićenim područjima.
1.2.
Cilj izrade plana
Osnovni cilj izrade Plana upravljanaja je donošenje kvalitetnog i praktično primjenjivog
dokumenta koji predstavlja osnovu za efikasno upravljanje zaštićenim područjima, kao i za
racionalnu i strogo kontrolisanu valorizaciju prirodnih potencijala Parka u funkciji ekološki
održivog razvoja.
7
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Ciljevi Plana upravljanja su :
•
zaštita, korišćenje i upravljanje zaštićenim prirodnim dobrom;
•
očuvanje, održavanje i monitoring prirodnih i drugih vrijednosti i segmenata životne
sredine;
•
održivo korišćenje prirodnih resursa, razvoj i ureñenje prostora;
•
promocija i valorizacija zaštićenog prirodnog dobra;
•
saradnja i partnerstvo sa lokalnim stanovništvom, vlasnicima i korisnicima
nepokretnosti.
1.3. Metodološki pristup
Zakonom utvrñeni sadržaj Plana, te činjenica da on mora biti usaglašen sa Prostornim
planom, planskim dokumentom višeg reda, čije donošenje je obavezno za nacionalne
parkove, opredijelili su metodološki pristup za njegovu izradu.
Sadržaj i metodologija izrade planova upravljanja jednoobrazno su rañeni za sve parkove,
uz poštovanje specifičnosti svakog Parka pojedinačno.
Plan upravljanja predstavlja strateški dokument koji se razrañuje kroz izradu akcionih
planova godišnjih programa upravljanja.
U tom smislu ovaj Plan je utvrñen u vidu stručne dokumentacione osnove Programa zaštite i
razvoja sa pregledom postojećeg stanja, opštih i prioritetnih zadataka i aktivnosti u
narednom periodu.
Plan upravljanja je strukturisan na sledeći način:
U uvodnom dijelu je dat pravni i planski osnov, cilj, metodološki pristup i odnos prema
drugim planovima, programima, strategijama, konvencijama, direktivama i sl.
U analizi postojećeg stanja dat je osvrt na prirodne vrijednosti i rijetkosti, stvorene
vrijednosti, mjere zaštite, unapreñivanja i očuvanja, analiza i ocjena uslova za ostvarivanje
ciljeva zaštite, institucionalna struktura i ocjena stanja Nacionalnog parka Skadarsko jezero.
I analiza postojećeg stanja sadrži:
•
prirodne i stvorene vrijednosti;
•
informativno-edukativni i prezentacioni sadržaj;
•
mjere zaštite, očuvanja, unapreñenja i korišćenja prostora Parka;
•
uslove za ostvarivanje ciljeva zaštite;
•
institucionalnu strukturu i swot analizu ( ocjena stanja Nacionalnog parka)
8
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
II planski dio sadrži:
•
viziju upravljanja
•
zoniranje Parka
•
strateške ciljeve (dugoročne ciljeve zaštite i održivog razvoja)
•
dinamiku i subjekte realizacije Plana
•
finansijska sredstva za sprovoñenje Plana
•
ocjenu sprovoñenja Plana
•
smjernice i preporuke
1.4 Odnos prema drugim planovima i programima, strategijama,
konvencijama, direktivama i sl.
Crna Gora je potpisala i usvojila brojne meñunarodne sporazume i konvencije, odnosno
preuzela sukcesijom u odnosu na konvencije i sporazume koji su bili ratifikovani od strane
SCG, SRJ I SFRJ, koje se odnose na zaštitu životne sredine i čiji su ciljevi i odredbe uzete u
obzir prilikom izrade Plana upravljanja Nacionalnim parkom Skadarsko jezero.
Pored direktnog uticaja i veze koji proizilaze iz Prostornog plana posebne namjene za
Nacionalni park Skadarsko jezero, Plan upravljanja respektuje opredeljenja definisana
obavezujućim meñunarodnim strategijama, planovima, meñunarodnim konvencijama i dr., a
posebno:
•
Prostorne urbanističke planove Prijestolnice Cetinje, Glavnog grada Podgorice i
Opštine Bar;
•
Nacionalnu strategiju održivog razvoja (NSOR), koja uključuje ciljeve održivog
razvoja definisane kroz ekonomski razvoj, zaštitu životne sredine i upravljanje
prirodnim resursima;
•
Master planove razvoja turizma (politika i strategija razvoja turizma do
2020.godine);
•
Domaću zakonsku regulativu koja tretira oblast zaštite i upravljanja životnom
sredinom;
•
Konvenciju o vlažnim područjima (Ramsar konvencija) (ratifikovana 2006), kao
jedna od najznačajnijih za ovaj Park, jer je Nacionalni park Skadarsko jezero
1995.godine zaštićen kao Ramsarsko područje, kada je upisan na Listu wetland
područja od meñunarodnog značaja za stanište vodenih ptica (Ramsar lista);
•
Kovenciju o biološkom diverzitetu (ratifikovana 2006);
•
Konvenciju o zaštiti Svjetske kulturne i prirodne baštine (2006);
9
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Kartagena protokol o biološkoj raznovrsnosti (ratifikovmn 2006);
•
Konvenciju o očuvanju migratornih vrste divljih životinja (Bonska konvencija);
•
Konvenciju o zaštiti evropskih divljači i prirodnih staništa (Bernska konvencija);
•
Evropsku konvencija o predjelima;
•
Konvenciju o procjeni uticaja na životnu sredinu (ESPOO konvencija);
•
Konvenciju o zaštiti i korišćenju prekograničnih vodotoka i meñunarodnih jezera
(Helsinška konvencija)
10
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
II
ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA
1.
OSNOVNI PODACI O PARKU
Živopisno i po mnogo čemu jedinstveno Skadarsko jezero, smjestilo se u Zetsko-skadarskoj
kotlini, zadržavajući rijekom Bojanom kontakt sa Jadranskim morem, od kojeg ga je u
dalekoj prošlosti odvojio lanac visokih planina.
Sa površinom od 354 do 505.8 km², zavisno od vodostaja, predstavlja najveće Jezero na
Balkanu. Crnoj Gori pripadaju 2/3 jezera i 110,5 km obale, dok je 1/3 na teritoriji Republike
Albanije i dužinom obale od 57,5km.
Crnogorski dio Jezera sa priobaljem, površine 40.000 ha, proglašen je Nacionalnim parkom
1983. godine. Od ukupne površine Parka, 22.500 ha je vodena površina, 7.800 ha su trajno
plavljene oblasti, 5.200 ha su povremeno plavljene oblasti, 12.500 ha čine brda i stjenoviti
karstni tereni na južnoj obali i stjenovita ostrva. 812 ha površine ima status trajno zaštićenih
ornitoloških rezervata.
Jezero zauzima geografske koordinate: 19º03’– 19º30’ istočne geografske širine, odnosno
42º03’ – 42º21’ sjeverne geografske širine, u submediteranskom klimatskom području. Zime
11
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
su blage i kišne. Najniža mjesečna prosječna temperatura vode u januaru je 7,3ºC, dok su
ljeta sušna i vruća, sa maksimalnom temperaturom vazduha iznad 40ºC i temperaturom
vode iznad 27ºC. Prosječna temperatura vazduha je 14,9 ºC.
Samo Jezero je kriptodepresija, sto znači da se neki djelovi njegovog dna nalaze ispod nivoa
mora. Takva mjesta nazvana su sublakustrični izvori ili oka. Ima ih oko 30. Najdublje „oko“ je
Raduš, dubine 60 m, a po nekim podacima i dublje, dok je prosječna dubina Jezera oko 5 m.
Protočnog je tipa. Najveće količine vode dobija rijekom Moračom.
Dakle, Nacionalni park Skadarsko jezero se odvaja od ostalih nacionalnih parkova Crne
Gore (i šire) kao područje sa izrazitim limnološkim karakteristikama, sa izuzetnim bogastvom
ornitofaune i ihtiofaune i bujnom vegetacijom močvarnog tipa. Predstavlja jedan od
najinteresantnijih biotopa ovog područja....
Njegove obale su razuñene i bogate brojnim zalivima, poluostrvima i rtovima, većinom
močvarne, obrasle širokim pojasom trske. Biljni svijet je bogat i raznovrstan, sa više od 25
rijetkih i endemičnih, zakonom zaštićenih vrsta. Pored živopisnog barskog bilja, posebno je
interesantna flotantna kasoronja. Bistru vodu krase i u velikom dijelu prekrivaju i bijeli i žuti
lokvanji. U poplavnom dijelu Jezera još uvijek odolijeva, nekada široko rasprostranjena,
skadarska podvrsta hrasta lužnjak - Quercus robur ssp. Scutariensis. Jedino je dio južne
obale kamenit i čuva reliktne šume kestena. Brojna su mala ostrva, tzv. gorice. Niska su,
kamenita i obrasla lovorikom, bršljanom, divljim narom i šibljem.
Kao značajno stanište vodenih ptica, Skadarsko jezero je Ramsar konvencijom 1995. godine
upisano u Svjetsku listu močvara od meñunarodnog značaja.
Zahvaljujući prvenstveno, očuvanju ekosistema i usled nepristupačnosti nekih djelova
Jezera, naročito uz njegovu sjevernu močvarnu obalu, Skadarsko jezero je „ptičji raj“ čak za
280 vrstu ptica, od kojih su mnoge u najvećem dijelu svojeg areala, prorijeñene i ugrožene.
U Evropi rijedak kudravi pelikan - Pelicanus crispus postao je zaštitni znak Jezera i
Nacionalnog parka.
O bogatstvu i raznovrsnosti ihtiofaune govore podaci da u vodama sliva Skadarskog jezera
živi 48 vrsta riba, dok je u vodama koje zahvata Park nastanjeno 39 vrsta od ukupno 44 do
sada registrovanih, a 15 je endemičnih. Pored autohtonih vrsta, kakve su krap - Cyprinus
carpio i ukljeva - Alburnus alburnus alborella, interesantno je prisustvo i nekih morskih, kao
što su jegulja, cipol, skakavica i kubla.
Mnogobrojni kulturno-istorijski spomenici: arheološka nalazišta, manastirski kompleksi i
utvrñenja, razbacani u širokoj lepezi u basenu Skadarskog jezera, govore da je još u XIV i
XV vijeku ovo područje bilo značajno kulturno središte.
Na obalama i ostrvima Jezera nekada je bilo dvadesetak manastira, zbog čega je nosilo
naziv „Zetska Sveta gora“. Tradicija dukljansko-zetskih vladara da svoje mauzoleje–hramove
ovdje podižu proteže se od XI do sredine XV vijeka. Izuzetnu grupu kulturnog nasljeña čini
12
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
autentično narodno graditeljstvo, stara nenaseljena i zapuštena ribarska naselja, smještena
na samoj obali Jezera, u kojima se nekada stanovalo, živjelo od ribarenja i rasplijetale
ribarske mreže.
Jezero je lako dostupno, putem ili željeznicom, budući da je smješteno na glavnim
saobraćajnicama (put Podgorica–Petrovac; pruga Podgorica–Bar). Obje saobraćajnice
prolaze preko Jezera kroz naselje Virpazar.
2.
POLOŽAJ I GEOGRAFSKI USLOVI
Skadarsko jezero zauzima najniže djelove Zetsko-skadarske kotline, zadržavajući rijekom
Bojanom kontakt sa Jadranskim morem. Sjeverna obala je niska i močvarna i nastavlja se u
prostranu Zetsku ravnicu. Sa juga i jugozapada prostor ograničavaju odsjeci i padine
planina: Sozine, Rumije i Taraboša. Obale Jezera su strme, a na djelovima i okomite i slabo
razuñene. Duž same obale rasporeñena su ostrva (Starčevo, Beška, Moračnik, Tophala,
Gradac, Dužica, Skut, Grmožur i mnogi drugi školjevi). Spušteno i zaplavljeno područje na
zapadu, uz dolini Rijeke Crnojevića, raščlanjeno je i razuñeno. Ograničava ga brdoviti karstni
teren Stare Crne Gore. Na proširenju lijevka izmeñu brda na jugozapadu i sjeveru, uz vode
Jezera, močvare i naplave Ceklinskog polja, uzdiže se čitav arhipelag većih i manjih ostrva:
Prevlaka, Andrijska gora, Vranjina, Liponjak, Kamenik, Čakovica i Žabljak Crnojevića.
U basenu Skadarskog jezera vlada Sredozemna subtropska klima, koja se odlikuje dugim,
sušnim i vrućim ljetnjim periodom i blagim i kišovitim zimama.
3.
PRIRODNE VRIJEDNOSTI I RIJEKTOSTI (prikaz prirodnih
resursa)
Zahvaljujući geografskom položaju, geološkoj prošlosti i relativno očuvanom ekosistemu,
region Skadarskog jezera ima bogat biodiverzitet. Broj vrsta iz mnogobrojnih taksonomskih
grupa je veliki, kao i nivo genetskog diverziteta, što se ogleda u velikom broju podvrsta i
endemskih vrsta. Region Skadarskog jezera takoñe ima različite ekosisteme (čisto vodene,
močvarne, kopnene...), što doprinosi sveukupno visokom nivou biodiverziteta.
Pored posebnih prirodnih vrijednosti i visokog nivoa biodiverziteta, region Skadarskog jezera
je poznat i po svom kulturnom nasljeñu, s obzirom da je tokom istorije ovo područje bilo
13
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
naseljeno različitim civilizacijama koje su ostavile tragove svog prisustva u obliku
arheoloških lokaliteta, srednjevjekovnih crkava i utvrñenja, starih ribarskih naselja, itd.
3.1. Reljef
Skadarsko jezero se smjestilo u Zetsko-skadarskoj kotlini, tektonskog porijekla, zadržavajući
rijekom Bojanom kontakt sa Jadranskim morem, od kojeg ga je u dalekoj prošlosti odvojio
lanac visokih planina. Za današnju geomorfologiju basena, od značaja su mnoge rječne
doline, čije se rijeke slivaju u najniže djelove kotline, čineći vode Skadarskog jezera. Dio
njegovog dna je kriptodepresija sa brojnim vruljama (sublakustrični izvori) dubine i preko
60m (Raduš) ispod nivoa mora.
U slivu Skadarskog jezera nalazi se veliki broj pećina, koje se najčešće nalaze na brdskim
padinama i po obodima nekadašnjih i sadašnjih erozinih bazisa tj. oboda Zetske i
Bjelopavlićke ravnice, Nikšićkog polja i duž kanjona Morače i njenih pritoka.
Zetsko-skadarska kotlina, ispunjena je tercijarnim marinskim sedimentima, a naročito
debelim kvartarnim nanosom, pretežno riječnim, i plitkim vodama Jezera.
Dinamični i složeni reljef ovog starog vodnog basena, koji je do pliocena bio zaliv Jadranskojonskog mora, odlikuju:
•
prostrane kraške površi, sa kojih se uzdižu markantni planinski visovi,
•
najprostranija depresija i ravnica u Dinaridima,
•
izjaružene doline i usječeni kanjoni rijeka,
•
nenadmašni fenomeni karstifikacije,
•
ostaci najsnažnije glečerske erozije na Balkanu, i
•
oblici stvoreni radom rječne i jezerske erozije.
3.2. Zemljište
Na području Parka zastupljena su hidromorfna i terestrična zemljišta.
Hidromorfna zemljišta
Nastala su radom voda i dinamikom vodnog režima, javljaju se uz ravno priobalno područje.
Zauzimaju površinu od oko 17.000 ha. Postanak ovih zemljišta je u tijesnoj vezi sa radom
voda te su veoma heterogenog i neujednačenog sastava, počev od pjeskovito-šljunkovitih,
14
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
duž Morače, do ilovasto-glinovitih, od Ćemovskog polja prema Jezeru i u Crmničkom i
Orahovskom polju. Idući od obale (stalno pod vodom ili periodično plavljena) smjenjuju se
organo-mineralno zemljište i treset, različiti tipovi aluvijum karbonatnog zemljišta (zabaren,
slabo zabareni i ilovasti). Aluvijumi koji se povremeno plave ili su izvan domašaja poplava
dobrih su fizičkih i hemijskih osobina i svojstava, jer su karbonatni, sa dosta visokim
sadržajem humusa (1,5-6%). Ovakve osobine zemljišta, uz primjenu navodnjavanja i drugih
savremenih agrotehničkih mjera, omogućile su u ovoj zoni (odnosno Zeti) razvoj vrlo
intenzivne poljoprivredne proizvodnje.
U plavnoj zoni Skadarskog jezera i zoni pod uticajem podzemnih voda, aluvijumi se
postepeno ogoljevaju i pogoršavaju svojstva. Usljed toga ova potencijalno vrlo plodna
zemljišta ne mogu se intenzivno koristiti, a ispod kote 7,5 m rijetko se obrañuju, izuzev dobro
ocjedljivih površina uz sprudove vodotoka.
Duboko zabareni aluvijum u uskoj zoni, redovno plavan, nalazi se pod močvarnim livadama
kisjelih trava i vrbaka.
Organo-mineralno zemljište, najčešće poplavljeno, pod bujnom vegetacijom močvara i
vrbaka, predstavlja u ekosistemu najproduktivniji biotop Jezera. Tresetišta moćnosti do 4 m
javljaju se pod ilovastim naplavama na lokalitetima Podhuma, Gornjeg blata i Rzavca.
Njihovo adekvatno i reducirano korišćenje u poljoprivredi gornjih rejona može da, u znatnoj
mjeri, smanji upotrebu vještačkih ñubriva i usmjeri, na ovom prostoru, proizvodnju ekološki
zdrave hrane, uz značajan komercijalni efekat i zaštitu podzemnih voda.
Mogućnost intenzivnog korišćenja ovih zemljišta treba uskladiti sa očuvanjem ekosistema
Jezera i biotopa močvarne zone.
Na dnu Jezera leži moćni aluvijalno-ilovasti sediment, bez pedogenetskih procesa na njemu.
Terestična zemljišta
Nalaze na neplavnim uzdignutim terenima i na vodopropusnoj karstnoj i konglomeratnoj
podlozi. Na fluvio-glacijalnoj naplavi Ćemovskog i Tuškog polja razvilo se skeletno smeñe
zemljište, na ekstremno propusnoj podlozi šljunka i konglomerata. Nestanak šumskog
pokrivača, u preistorijskom periodu, uslovio je snažan proces eolske erozije, koji je
vremenom odnio sa središnjeg dijela kompleksa čitavi sloj zemljišta. Ogoljeni skelet
donedavno je predstavljao pustinjsko-stepsku oblast slabog pašnjaka. Zahvaljujući
savremenoj agrotehnici i navodnjavanju danas se tu nalaze plantaže vinograda i voćnjaka.
Podnožjem okolnih brda i na jugu naplave zemljište nije jače erodirano, ima veću dubinu i
veoma je plodno. Meñutim i ovdje ga prati prenaseljenost i značajna zauzetost naseljima i
infrastrukturnim sistemima.
Plitke crvenice su zastupljene na krečnjačkim padinama oboda Jezera. Najveći dio ovog
15
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
zemljišta, u granicama Parka, pokriven je golim krečnjačkim stijenama (70 %), a manji dio
(30 %) čine zemljišta škrapa i uvala, sa plitkim skeletnim crvenicama.
Pretaložene crvenice se javljaju u lavirintu krečnjačkog pobrña, u vrtačama i dolovima, sa
znatno većom dubinom i kontinuitetom prostiranja. Ekstremna vodopropusnost i bezvodnost,
uz redovne suše, desetkuju mogući prinos.
Smeñe antropogeno zemljište terasa, na kontaktu dolomita, podgrañivanjem padina
pretvoreno je u poljoprivredno zemljište, koje je na prostoru Crmnice i Krajine pod
vinogradima, voćnjacima i maslinjacima (Murići i Besi).
Smeñe zemljište na flišu pokriva padinske komplekse obrasle gustom vegetacijom šumošikara, tipa makije. Zastupljeno je mozaično, iznad antropogenog zemljišta.
3.3. Vode (hidrogeografija)
Geološki sastav i tektonski sklop terena dominantno su uticali na preraspodjelu voda i
uopšte hidrogeološke odlike i odnose u slivu Skadarskog jezera. Najvažnije hidrološke odlike
su ogromna vodena akvatorija Skadarskog jezera sa njegovim pritokama. Najveću količinu
vode Jezeru daje rijeka Morača sa svojim pritokama - preko 62%, pa je i logično što su
njegovi vodostaji najvećim dijelom zavisni od dotoka vode Moračom.
Skadarskom jezeru vode daju još i manje rijeke, kao što su: Mrka, Gostijska rijeka, Zetica,
Plavnica, Tara, Mala Morača, Šegrtnica i dalje Karutana, Bazagrudska matica i Rijeka
Crnojevića koje teku sa sjevera i sjeverozapada, a Seljašnica, Orahovštica i Crmnica sa
jugozapada.
Jezero gubi oko 20% vode isparavanjem koje je osobito ljeti veliko, dok preostalih 80% otiče
rijekom Bojanom, sa prosječnom brzinom od 332m³/s.
Posebnu hidrološku specifičnost Jezera predstavljaju sublakustrični izvori, takozvana oka,
koja se nalaze na obodu jezera, čije su dubine znatno veće od ostalog dna. Najdublje je
Raduško oko čije je dno oko 60 m, ispod nivoa vode Jezera.
Površina slivnog područja iznosi 5.490 km2 i to 4.460km² u Crnoj Gori i 1.030km² u Albaniji.
Površina Jezera pri ljetnjem nivou vode je 370 km2, a pri zimskom nivou vode 540km2.
Prosječna dubina Jezera je 5m, a maksimalna 8,3m
3.4. Vazduh
Kao mogući zagañivači vazduha mogu se nabrojati KAP, drumski tranzitni saobraćaj,
otvorena odlagališta na kojima se vrši spaljivanje otpada i čestice koje se javljaju kao
16
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
produkt grijanja na čvrsta i tečna goriva u domaćinstvima. Kako je na prostoru Podgorice
registrovan veliki broj zagañivača vazduha, čiji su otpadni produkti: dim i čañ, lebdeće
čestice, taložni prah, sumpor dioksid, ugljen dioksid, azotovi oksidi, ugljovodonične frakcije i
drugi gasovi, od kojih se, zbog svog štetnog dejstva, posebno ističu fluoridi, potom stvaranje
sekundarnih zagañujućih materija i efekata tipa staklene „bašte", fotohemijskog smoga i
drugih štetnih dejstava, postoji mogućnost da različitim vazdušnim strujanjima ovi produkti i
pojave dospiju i na prostor Parka.
3.5. Klima
Slivno područje Skadarskog jezera ima Jadransko-sredozemnu klimu, sa odreñenim
modifikacijama uslovljenim razvijenim reljefom, u temperaturnom i padavinskom režimu.
Region Skadarskog jezera odlikuje se dugim sušnim i vrelim ljetima, gdje samo u julu i
avgustu ima u prosjeku oko 350 sunčanih sati, i to pojedinačno u ova dva mjeseca. Ovakav
prosjek sunčanih dana tokom ljetnjih mjeseci je na nivou prosječne osunčanosti crnogorskog
primorja. Zime su kišovite i nešto hladnije u odnosu na primorje. Srednja godišnja količina
padavina kreće se od 2.000 l/m² do 2.500 l/m², u zavisnosti od stanice mjerenja. Najveću
količinu padavina Jezero dobija u januaru mjesecu kada se srednja količina padavina kreće
od 200 do 300 l/m², a najmanja je zabilježena u avgustu mjesecu, svega 40-60 l/m².
Srednja godišnja oblačnost iznosi 4,7 desetina pokrivenosti neba. Vedrih dana je prosječno
124,8 u godini, najviše tokom jula i avgusta, a najmanje u novembru i decembru.
Srednja godišnja temperatura vazduha kreće se od 14°C do 15°C, sa temperaturnim
maksimumon u julu i minimumom u januaru. Srednja julska temparatura iznosi 25,7°C, a
srednja januarska 4°C.
Tokom proljeća u ovom području javljaju se mrazevi različitog intenziteta. U martu i aprilu
prosječno se javlja 9-10 mraznih dana, a u maju čak i do 4 mrazna dana. Prvi jesenji
mrazevi javljaju se dosta kasno, prosječno krajem prve dekade decembra, mada se u
pojedinim hladnijim godinama mogu javiti već sredinom novembra.
Vjetrovi najčešće duvaju iz sjevernog i južnog kvadranta. Najzastupljeniji vjetrovi su bura,
sjever, jugo, danik i noćnik. Dominantni pravci su sjeveroistok i jugozapad, a tišine su vrlo
rijetke, svega oko 12% godišnje. Prosječni broj dana sa jakim vjetrom kreće se od 30 do 40
godišnje, dok olujnog vjetra ima 10 dana godišnje.
17
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.6. Pejzaž
Čitav prostor Nacionalnog parka Skadarsko jezero doživljava se kao neraskidiva veza
prirode i čovjeka. U tom smislu podjelu treba napraviti na prirodni i na kulturni pejzaž.
Prirodni pejzaž
Makropejzaž Nacionalnog parka Skadarsko jezero doživljava se kao kompozicija tri
dominantne cjeline :
•
sjeverni dio Skadarskog jezera karakterišu močvarna područja koja se ogledaju u
prostorima obraslim širokim pojasom trske, flotantnim biljkama, plavnim livadama i
šumama;
•
južni dio Skadarskog jezera sa ogoljelim kraškim pejzažom čije su obale razuñene i
bogate brojnim zalivima, ostrvima, poluostrvima i rtovima, interesantne su i reliktne
šume kestena u Krajni;
•
akvatorijalni pejzaž zauzima veoma izraženo mjesto u vizuelnoj percepciji, i u velikoj
mjeri utiče na obogaćivanje pejzažnog sadržaja i doživljavanja područja. On je i
vizuelni most izmedju južne i sjeverne cjeline.
Jezero nudi dvije predstave, ljetnju sa niskim vodostajem kada se u vizuri pojave prostrane
zelene livade i zimsku kada poraste vodostaj i brojni vrhovi brda postanu okruženi vodom.
Ova promjena primjetnija je u sjevernom dijelu Jezera.
Kulturni – antropogeni pejzaž
Čitav region, kome pripada Nacionalni park Skadarsko jezero, sa svojom prirodom i
pitoresknim (slikovitim) naseljima koja su nastajala kao odgovor na specifične prirodne
uslove predstavlja jedinstven kulturni pejzaž koji treba sačuvati, kao veoma vrijedan i
značajan trag u prostoru, koji svjedoči o načinu funkcionisanja i veze čovjeka i prirode.
3.7. Flora-vegetacija
Ekosistem Skadarskog jezera je izuzetno složen, submediteranskog tipa, sa dominacijom
slatkovodnih i močvarnih biotopa naročito uz sjevernu obalu, ali i prisustvom šumošikara,
gariga i kamenjara na južnim karstnim padinama, što sveukupno ukazuje na florističku i
vegetacijsku raznovrsnost i bogastvo.
Na osnovu postojećih florističkih i vegetacijskih podataka, mogu se dati neke osnovne
karakteristike algoflore i vaskularne flore područja Skadarskog jezera.
18
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Zajednica algi Skadarskog jezera, odlikuje se raznovrsnošću mikrofitskih i makrofitskih
predstavnika. Od mikrofitskih, koje mahom obuhvataju planktonske i epifitske oblike,
determinisano je čak 930 vrsta, varijeteta i formi, u okviru 174 roda. Posebno mjesto meñu
vodenim makrofitama ima makrofitska algoflora i meñu njima hare sa 24 vrste. Močvarna
vegetacija zauzima veliki prostor uz sjevernu obalu i zalive. Čine je zajednice flotantnih (žuti i
bijeli lokvanji, kasaronja…) i emerznih (trska, rogoz…) biljaka. Od višestrukog je značaja za
ekosistem Skadarskog jezera u cjelini, a posebno kao mrijestilište većeg broja riba i
gnjezdilište i hranilište mnogih ptica. Sem toga, velika količina biljne zelene mase prihvata
polutante s kopna, čime se jezerska voda održava u stanju relativne čistoće.
Od posebne važnosti za samo Jezero i njegov metabolizam jesu zajednice submerznih
biljaka (ispod površine vode). Pokazalo se da je ovaj tip vegetacije znatno osjetljiviji na
promjene koje se dešavaju u okruženju tako da se novi sistem bioindikacije bazira na
monitoringu baš ove forme vodenih makrofita.
Na vodoplavnim terenima egzistiraju vrste roda vrbe - Salix gradeći, uglavnom šumarke i
šumu „Manastirka tapija“ na ušću Morače, koja pokazuje ekspanziju širenja.
Južnu, kamenitu obalu Jezera karakterišu degradirani tipovi šumske vegetacije: šumošikare,
garige i kamenjari. Od šumskih zajednica najbrojnije su šikare sa bjelograbićem. Gariga i
kamenjar predstavljaju krajnji stepen degradacije vegetacijskog pokrivača. Karakteristična je
zajednica Stipo-salvietum sa prostranim površinama obraslim pelimom. Bliže Jezeru, a
posebno na ostrvima, nalaze se ostaci makije sa hrastom crnika i lovorom. Iako se radi o
degradiranoj vegetaciji, odlikuje se raznovrsnom florom bogatom ljekovitim, aromatičnim i
medonosnim biljem, ali i prisustvom značajnog broja endema i zakonom zaštićenih biljnih
vrsta.
Iz činjenice da su floristička i vegetacijska istraživanja ovog područja više od dvadeset
godina svedena na minimum, nemoguće je s pouzdanom sigurnošću govoriti o stanju
pojedinih biljnih ekosistema i njihovih populacija i eventualnim promjenama u odnosu na
ranije periode. Nameće se neophodnost pokretanja čitavog niza aktivnosti (prvo
istraživačkog tipa iz kojih slijede druga), koja bi dala neophodna saznanja o promjenama
koje postoje i na osnovu njih planirati i sprovoditi konkretne mjere zaštite, unapreñenja i
eventualnog korišćenja biljnog potencijala.
Faktori ugrožavanja diverziteta vaskularne flore područja Parka, uglavnom se mogu svesti
na antropogene i to:
•
Različiti oblici fizičkog, hemijskog i biološkog zagañivanja, koji direktno ili indirektno
dovode do ugrožavanja biljnih vrsta, kao i promjena u kvalitativnom i kvantitativnom sastavu
cenobionata pojedinih ekosistema.
19
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Dosadašnja saznanja govore da je kvalitet voda Jezera donekle izmijenjen. Kao posledica
toga evidentno je napredovanje procesa eutrofikacije. To se najviše vidi u zoni makrofita,
posebno na ušću Morače (povećanje površina pod vodoplavnim vrbovim šumama), i u
Humskom zalivu (rezervati Pančeva oka i Crni žar). Iako vegetacija igra važnu ulogu jer
vezuje polutante, održavajući time kvalitet vode, za sada, na prihvatljivom nivou, njeno
bujanje i opšte zarastanje Jezera, kroz složene trofičke odnose, prijeti da ugrozi strukturu i
stabilnost cijelog ekosistema. Od velikog značaja je i činjenica da je Skadarsko jezero u
velikoj mjeri protočno jezero, te samo sebe prečišćava transportujući zagañenja u more.
Da bi se spriječile ozbiljne promjene u ekološkoj i biološkoj ravnoteži ekosistema neophodno
je reagovati na izvor zagañivanja, čime se isključuju ili pak smanjuju sanacioni zahvati u
samom ekosistemu.
•
Narušavanje staništa kroz različite vidove korišćenja prirodnih resursa
Većina postojećih zajednica kopna su nastale kao degradacioni stadijum šumskih zajednica,
kao posledica njihove, nekada i kroz dug istorijski period, nekontrolisane eksploatacije, s
obzirom da se uglavnom nalaze u privatnom posjedu.
U prirodnim ekosistemima biljna komponenta je ishodište nastanka zemljišta, ali i zaštitna
osnova od različitih oblika erozije. Treba preduzimati mjere za zaštitu i vraćanje potencijalne
prirodne vegetacije obodom Jezera, posebno na eksponiranim padinama, ostrvskom
arhipelagu i u zonama izvorišta vodotoka neposrednog sliva, čime bi se zaustavio
degradacioni proces, naročito na plitkim zemljištima sa strmim inklinacijama, koje su
izložene pojavama erozije. Odnosno, da se ostaci šuma i šikare postepeno pretvaraju u
srednje i visoke prvobitne sastojine (što je prirodan proces ukoliko se ne ometa). Mogu se
koristiti, prevashodno, za sabiranje divljeg šipka i dr. plodova, dok se makija, kao veoma
ugrožena komponenta, pretežno zastupljena na ostrvima, isključuje se iz bilo kojeg vida
korišćenja.
Kamenjari, kao krajnje degradirani prostori sa stanovišta vegetacijskog pokrivača, od
posebnog su interesa kao areali ljekovitog bilja. Za ubiranje ljekovitog i aromatičnog bilja,
treba obezbijediti stručan pristup i racionalno korišćenje. Pelim - Salvia officinalis se uveliko
koristi kao ljekovita i aromatična biljka, i često se neracionalno i nestručno eksploatiše, što
može dovesti ne samo do njenog ugrožavanja, već i do erodiranja i onako plitkog i
siromašnog zemljišta na kršu.
Direktno uništavanje ili oduzimanje staništa je pojava koja se ranije više manifestovala kroz
pretvaranje staništa sa autohtonom vegetacijom u poljoprivredna, a u novije vrijeme i kroz
vidove nelegalne gradnje.
20
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.8. Fauna
Skadarsko jezero leži u zoni sučeljavanja velikih zoogeografskih oblasti: prostrane
paleoarktičke oblasti Mediterana i Sjeverne Afrike, što je od posebnog značaja za pokretni
dio faune. Povezanost ovih oblasti preko Skadarskog jezera najbolje ilustruju primjeri iz
faune ptica, i to pojavom afričkih vrsta, kao i velikog dijela populacija zimujućih plovuša iz
zapadnog Sibira.
Područje Jezera pripada submediteranskoj fauni, a njegova najbliža okolina ima izrazite
kontinentalne karakteristike faune.
Zona Skadarskog jezera izbjegla je glacijaciju tako da predstavlja izvanredan refugijum.
Tragovi toga ogledaju se u prisustvu velikog broja reliktnih i endemičnih biljnih i životinjskih
vrsta.
Slijedi podjela faune prema evolutivnoj složenosti organizama:
3.8.1. Beskičmenjaci
Skadarsko jezero je značajno stanište vodenih beskičmenjaka, koji predstavljaju ne samo
važnu kariku u lancima ishrane, već ii značajne indikatore ekosistema.
Po broju vrsta najbrojniji organizmi iz zooplanktona i mikrofaune su Rotatorie, Cladocere,
Copepode i Protozoe, dok su najabudatnije Copepode i Cladocere.
Od rakova, zanimljivo je prisustvo evropske slatkovodne krabe - Telephusa fluviatilis i
kozice - Palaemontes antennarius.
Fauna mekušaca je siromašna vrstama, ali su njene populacije brojne. To se naročito odnosi
na slatkovodne školjke - Dreissena polymorpha i Anodonta cyanea, kao i brojne populacije
vodenog puža - Viviparus viviparus. Prema istraživanjima koja su rañena u toku 2006-2007
godine, na prostoru Skadarskog jezera utvrñeno je prisustvo pet endemičnih vrsta puževa,
koje su po prvi put opisane za nauku. Gyraulus meierbrooki, Bithynia zeta, Bithynia
skadarskii (endem Skadarskog jezera), Bithynia radomani (endem Crne Gore) i Valvata
montenegrina (endem slva Skadarskog jezera). Tokom ovih istraživanja konstatovano je
prisustvo veoma brojne poulacije vrste barskog puža - Lymnaea fragilis i Lymnaea
stagnalis, dok je vrsta školjke - Pseudoanadonta comlanata koja je ugrožena na nivou
Evrope nañena na lokalitetima Vranjina i ostrvu Grmožur.
Fauna vodenih insekata je jako bogata i raznovrsna. Najzastupljenije su Trihoptere,
Ephemeroptere, Plecoptere i Diptere.
Fauna beskičmenjaka kopnenih ekosistema predstavljena je velikim brojem vrsta insekata,
meñu kojima su prisutni brojni mediteranski endemiti (zaštićene vrste): šumski mrav -
21
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Formica rufa, lastin repak - Papilio machaon, sredozemni lastin repak - Papilio alexanor i
jedarce - Papilio podalirius, jelenak - Lucanus corvus i nosorožac - Oryctos nasicornis.
Faunističi raritet predstavlja prisustvo džinovske vodene stjenice - Belostoma nilotica.
Istraživanja koja su se u prethodnom periodu odnosila na faunu invertebrata, nijesu dala
dovoljne podatke o procjeni stanja populacija i eventualnom nivou ugroženosti.
3.8.2. Vodozemci
Jezero sa širokom zonom močvarne vegetacije i vodoplavnim livadama, idealno je stanište
za veliki broj vodozemaca. Jezerska zona predstavlja locus classicus ugrožene skadarske
zelene žabe - Rana shqiperica.
Zašićene vrste vodozemaca su: velika krastača - Bufo bufo, zelena krastača - Bufo viridis,
gatalinka - Hyla arborea i obični mrmoljak - Trituris vulgaris. Šumsku zonu naseljava i
obični ili šareni daždevnjak - Salamandra salamandra.
Ekološka uloga vodozemaca je ne samo značajna karika u lancima ishrane, nego i kao
bioindikatora sredine, jer je posebno pogoñena narušavanjem vlažnih staništa.
Ugrožavajući faktori faune vodozemaca su antropogeni i prirodni.
Značajan
faktor
može
biti
nekontrolisano
sakupljanje,
i
zagañivanje
spiranjem
poljoprivrednog zemljišta koje uzrokuje povećanu eutrofikacije Jezera, koja utiče na
dinamiku populacija vodozemaca.
3.8.3 Gmizavci
Skadarsko jezero ima veoma bogatu faunom gmizavaca. Taksoni pripadaju različitim
biogegeografskim entitetima. Značajne su endemične vrste, kao i vrste koje su proglašene
ugroženim i zaštićenim meñunarodnim konvencijama. Za neke vrste Skadarsko jezero
predstavlja ivični dio areala vrste, ili zonu kontakata različitih podvrsta. Posebno je
interesantna fauna gmizavaca na ostrvima gdje postoje zanimljive kombinacije faune
endemičnih guštera.
Faunu gmizavaca Skadarskog jezera i njegove okoline čine slijedeće zakonom zaštićene
vrste, meñu kojima je veliki broj endema:
•
Palearktička, široko rasprostranjena vrsta: šarka - Lacerta berus
•
Srednjoevropski oblici: sljepić - Anguis fragilis, obični smuk - Coluber
longissimus, smukulja - Coronella austriaca, barska bjelouška - Natrix natrix,
riječna bjelouška - Narix tessellata, sivi gušter - Lacerta agilis, zidni gušter Podarcis muralis, gušter zelembać - Lacerta viridis.
22
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Mediteranski endemiti: barska kornjača - Emys orbicularis, kopnena kornjača Testudo hermani, kućni macaklin - Hemydactylus turcicus, kraški gušter Podarcis melisellensis, primorski gušter - Lacerta sicula, mrki gušter Algyroides nigropuctatus, blavor - Ophysaurus apodus, smuk šilac - Coelopeltis
monspessulans, šareni smuk - Elaphe situla, prugasti smuk - Elaphe
quatuorilineata, crnokrpica - Tarbophis fallax, poskok - Vipera ammodytes
•
Endemit Crne Gore: oštroglavi gušter - Lacerta oxycephala
Populacija pojedinih vrsta gmizavaca na Skadarskom jezeru je nedovoljno ispitana, dok su
populacije guštera na ostrvima krajinskog arhipelaga uglavnom stabilne.
Značajan faktor ugrožavanja može biti sakupljanje pojedinih vrsta gmizavaca u
kolekcionarske ili farmaceutske svrhe.
3.8.4. Ribe
Povoljni hidrološki i klimatski uslovi, obilje hrane i zaklona su uslovili intenzivan razvoj ribljih
populacija u Skadarskom jezeru. Takoñe, te odlike dovele su do nekih neobičnih ihtioloških
odlika Jezera.
Zbog tople, plitke vode i velike površine, Skadarsko jezero je ciprinidno tj. u njemu
dominiraju ribe iz porodice šarana (Cyprinidae). Meñutim hidrološke i biološke odlike pritoka,
a naročito pojava podvodnih izvora (sublakustričnih izvora), koja imaju suprotne fizičkohemijske odlike od ostale vode, omogućavaju pojavu salmonidnih riba (ribe iz porodice
pastrmki) u jezeru. Na kraju, blizina Jadranskog mora i relativno kratka komunikacija preko
rijeke Bojane dovela je do pojave nekih morskih riba u ihtiofauni Skadarskog jezera. Zato je
današnja fauna riba Skadarskog jezera veoma brojna, i broj utvrñenih vrsta približio se broju
48. Koliko vrsta riba živi u slivu Skadarskog jezera još uvijek nije precizno utvrñeno. Za sada
je zasigurno registrovano 30 autohtonih i 15 alohtonih (introdukovanih) vrsta. Od ovog broja
ekonomski je značajno znatno manji broj vrsta. Za komercijalni lov koriste se prave jezerske
i migratorne-morske vrste. Ulov većih količina (u poslednje vrijeme) baziran je samo na
svega nekoliko vrsta.
23
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Ekonomski značajne vrste u Skadarskom jezeru
Latinsko ime
Alosa fallax
Narodni naziv
Kubla, fraga
Acipenser sturio
Atlantska jesetra
Acipenser naccarii
Jadranska jesetra
Salmo marmoratus
Glavatica
Salmo farioides
Pastrmka, strun
Alburnus scoranza
Ukljeva
Cyprinus carpio
Krap, šaran
Chondrostoma ohridanus Skobalj
Anguilla anguilla
Jegulja
Liza ramada
Skakavic, cipal balavac
Mugil cephalus
Skakavica, cipal glavaš
Dicentrarchus labrax
Lubin, levrek
Carassius auratus gibelio Srebrni karaš (kinez)
Perca fluviatilis
Grgeč
Pored navedenih vrsta u Skadarskom jezeru love se i ekonomski koriste još klen, ljolja i
mala kubla.
Fauna riba u Skadarskom jezeru ima ogromnu ekološku ulogu, jer predstavlja glavnu sponu
izmeñu primarnih producenata (fitoplankton i više biljke) i konzumenata nižeg reda
(beskičmenjaci), sa konzumentima višeg reda, prvenstveno pticama i nekim sisarima.
Najveću ulogu u ishrani ptica močvarica imaju, ekonomski manje značajne vrste kao što su
brcak, endemični šaran, sitna ali brojna gambuzija i glavoč.
3.8.5. Ptice
Skadarsko jezero osim karaktera pravne formulacije, da pripada meñunarodnim vodama, u
meñunarodnoj konkurenciji zauzima visoko mjesto kao područje najbogatije pticama.
Zahvaljujući prvenstveno očuvanom ekosistemu Nacionalni park Skadarsko jezero broji 280
vrsta ptica od kojih su mnoge u najvećem dijelu svoga areala ugrožene i prorijeñene. Tako
bogata ornitofauna, pored autohtonih vrsta ptica, sastoji se i od elemenata vrlo udaljenih
oblasti pa čak i drugih kontinenata.
Ekološke pogodnosti i biogeografska situacija Skadarskog jezera omogućili su širenje i
rasprostranjenje nekoliko ekspazivnih vrsta, uglavnom mediteranskih (Daurska lasta -
24
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Hirundo daurica, ćubasta kukavica - Clamator glandarius, i dr.). Skadarsko jezero je
stanište mnogih vrsta koje su u najvećem dijelu svog areala prorijeñene i ugrožene (velika
bijela čaplja - Egretta alba, kudravi pelikan - Pelecanus crispus, crni ibis - Plegadis
falcinellus, šljuka livadarka - Gallinago media, i dr). Poseban značaj imaju u Evropi
prorijeñene gnjezdarice Jezera (mali kormoran - Phalacrocorax pygmaeus).
Područje Parka je najznačajnije kao gnijezdilište, hranilište i odmorište migratornih vrsta.
Vodene ptice (močvarice) ujedno predstavljaju važne indikatore promjena u ekosistemu.
Prethodnim petogodišnjim Programom zaštite i razvoja, planiranim i kontinuiranim
monitorizima utvrñeni su statusi pojedinih vrsta, dinamika, abundnatnost, prostorna
ditribucija, stepen ugroženosti ornitofaune. Takoñe, programski definisane i realizovane
mjere zaštite, te ovim Planom upravljanja nastavljaju se već utvrñene aktivnosti.
Ornitofauna Skadarskog jezera odlikuje se vrstama (280) iz 18 taksonomskih redova.
Gnjurci - Podicipedidae (5 vrsta), pelikani – Pelecanidae (2 vrste), kormorani Phalacrocoracidae (3 vrste), čaplje - Ardeidae (10 vrsta ), ražnjevi i čaplje kašikare Threskiornitidae (2 vrste), rode - Ciconiidae (2 vrste), plovke - Anatidae (8 vrste), ždralovi
– Gruidae (1 vrsta), barske koke – Rallidae (4 vrste + 2 nepouzdana nalaza), ostrigari Haematopodidae (1 vrsta), zujavci – Charadriidae (6 vrsta + 1 nepouzdan nalaz) i šljuke –
Scolopacidae (17 vrsta).
Ekološki vezane za vlažna područja, a ne pripadaju fauni močvarnih ptica, su sledeće
zaštićene vrste: eja močvarica - Circus aeruginosus, vodomar - Alcedo atthis, orao ribar Pandion haliaetus, orao bijelorepan - Haliaetus albicilla.
Vrste morskih ekosistema, koje nalazimo na Skadarskom jezeru: morski gnjurci – Gavidae
(3 vrste) i galebovi i čigre – Laridae (14 vrsta).
Predhodnim Programom zaštite i unapreñenja NP Skadarsko jezero (2005 – 2010 godine)
precizirani ciljevi i aktivnosti u potpunosi su sprovedeni kao i monitorinzi ornitofaunističkih
populacija do nivoa vrste (vitalnost, brojnost, gniježñenje, status kolonija, disperzija,
zonalnost).
Analizom realizovanih aktivnosti i dobijenih podataka doslo se do zaključaka:
•
Mala gnjezdeća populacija kudravog pelikana balansira na rubu opstanka. Nakon
kontinuiranog praćenja ove vrste došlo se do podatka da je ova vrsta stanarica,
literaturni i drugi izvori navode njen status samo kao gnjezdarice. Druga evropska
vrsta bijeli pelikan - Pelecanus onocrotalus do skoro je u literaturi bila registrovana
kao nepouzdan nalaz za Skadarsko jezero, a 2008. godine tokom utvrñivanja IWC
zabilježno je njegovo prisustvo u NP Skadarsko jezero;
25
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Utvrñeno da je mali kormoran brojna gnjezdarica na Skadarskom jezeru (druga
kolonija u Evropi po brojnosti). Monitorizima je utvrñeno da je brojnost varirao iz
godine u godinu i da je kolonija pomjerala liniju gniježdjenja.;
•
Veliki kormoran je 2007. godine formirao novu koloniju na Skadarskom jezeru i to na
južnoj strani jezera lokalitet Ckla. Do tada je gnijezdio u Pančevom oku i Crnom
žaru. Mali broj parova ponovo se gnijezdi, poslije skoro dvadeset godina, od 2008.
godine u ornitološkom rezervatu Manastirska tapija;
•
Istraživanjem u predhodnom periodu (2009. godine) dokazano je prisustvo još jedne
vrste čaplja govedarica - Bubulcus ibis, nove gnjezdarice;
•
Monitoringom u toku zimovanja (IWC) zapaža se fluktuacija brojnosti nekih vrsta
pataka, za pojedine godine u toku kojih je rañen census;
•
Pod krivolovnim pritiskom su posebno mala patka, gluvara, glavoč, sivka i dr.
•
Čigra je vrsta koja širi svoj areal gnijezñenja u Nacionalnomparku Skadarsko jezero,
što se utvrdilo monitoringom posljednjih četiri godine.
3.8.6. Sisari
Prema ranijim podacima, region Skadarskog jezera naseljava oko pedeset vrsta sisara.
Sisari su manje vezani za vodena staništa, izuzev tipično vodenog predstavnika vidre Lutra lutra, koja je zakonom zaštićena. Ostali sisari pripadaju kopnenim ekosistemima,
posebno šumskim područjima, tako da su njihova staništa uglavnom locirana na
jugozapadnoj obali.
Tu se mogu naći lisica - Vulpes vulpes, zec - Lepus europaeus i prilično brojna divlja
svinja - Sus scrofa, potom vjeverica - Sciurus vulgaris, puh orašar - Elyomys quercinus,
jež - Erinaceus europaeus, a pod zemljom i krtica - Talpa europaea. Karakteristična je
bogata fauna sitnih šumskih glodara uključujući i rijetkog endemičnog dinarskog miša Dolomys sp.
Na Skadarskom jezeru zabilježeno je sedam od ukupno 21 vrste slijepih miševa, koliko ih
ima u Crnoj Gori. Ovi organizmi spadaju u grupu sisara koji su ugroženi na globalnom nivou i
zakonom su zaštićeni.
Što se tiče sisara ne postoje podaci na kojima bi se zasnivala stratregija zaštite nekih vrsta.
Potrebno je sprovesti istraživanja od strane kompetentnih institucija, koja podrazumijeva
inventarizaciju i monitoring.
26
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
4.
STVORENE VRIJEDNOSTI
4.1. Stanovništvo i naselja (demografska analiza)
Region Nacionalnog parka Skadarsko jezero pripada teritorijama tri opštine Podgorica, Bar i
Cetinje. To implicira na zaključak da se Park nalazi izmeñu najurbanizovanijih i privredno
najrazvijenijih područja u zemlji. Sa jedne strane je središni dio Crne Gore sa Glavnim
gradom, a sa druge obala crnogorskog primorja. To su dvije oblasti sa najviše izraženim
trendom ekonomskog rasta, što svakako ima multiplikativan uticaj na prostor Parka.
Region Skadarskog jezera i njegovo okruženje karakteriše značajna raznolikost u gustini
naseljenosti izmeñu crnogorske i albanske strane, kao i naseljenost različitih djelova
područja na jednoj i drugoj strani.
Na crnogorskoj strani, prema trenutnim procjenama i trendovima opšta demografska
situacija u oblasti Skadarskog jezera je nepovoljna. Područja Riječke oblasti, Crmnice,
Lješanske oblasti i Krajine bilježe pad u broju stanovnika koji je praćen procesom starenja
stanovništva i smanjenjem prosječnog broja članova domaćinstava. Nekim naseljima kao što
su: Godinje, Kruševice, Krnjice, Prevlaka i Šinñon prijeti gašenje. Značajan rast u broju
stanovnika zabilježen je samo u Zetskoj i Tuškoj ravnici, kao prigradskim zonama glavnog
grada Crne Gore - Podgorici.
Popisom stanovništva iz 2003. godine, obuhvaćeno je 41 naselje koja pripadaju
Nacionalnom parku Skadarsko jezero ili su u njegovom pograničnom dijelu, a koja ukupno
broje 12.474 stanovnika. U naseljima koja pripadaju opštini Podgorica skoncentrisan je
najveći broj stanovnika 10.288, dok u barskoj opštini ima 1.668, a u cetinjskoj opštini 518
stanovnika.
U naseljima Skadarskog jezera bilježi se proces starenja stanovništva, gdje se prosječna
starost u ruralnim područjima kreće od 36,1 u Balabanima (Zetska ravnica) do 43,2 u Cklima
(Krajina). Prema podacima Monstata, u ruralnim naseljima Skadarskog jezera, skoro 15%
stanovništva ima preko 65 godina. Prosječna starosna struktura u Virpazaru je 35,8, dok je u
Rijeci Crnojevića 45,4.
27
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Opština
Naselje
Begova
Glavica
Br. stan.
Opština
Naselje
Godinje
53
Br. stan.
60
Berislavci
489
Krnjice
26
Bijelo Polje
826
Martići
357
Bistrice
345
Ckla
104
Balabani
938
Komarno
26
Vranj
836
Donji Murići
125
Vukovci
426
Kruševica
1
Golubovci
2.869
Braćeni
19
Gostilj
193
Sotonići
112
Podhum
240
Besi
67
Bar
Podgorica
Vranjina
Bar
Rijeka
218
Crnojevića
216
Drešaj
142
Prevlaka
24
Kotrabudan
288
Riječani
20
Kurilo
106
Dodoši
53
Mataguži
1.299
Drušići
76
Ponari
295
Duljeva
2
Sukuruć
444
Žabljak
40
Šušunja
281
Bobija
39
Bobovište
230
Donje Selo
23
Boljevići
204
Šinñon
25
Virpazar
337
UKUPNO
12.474
Cetinje
Radi boljeg sagledavanja demografskih obilježja, naselja Skadarskog jezera treba
posmatrati po već postojećim socio-ekonomskim cjelinama, jer se u svakoj od ovih cjelina,
naselja razlikuju po svojoj veličini, broju stanovnika, broju članova domaćinstava, načinu
organizacije života i etničkoj strukturi.
Krajina – prostire se uz južnu padinu Jezera. Obuhvata 22 ruralna naselja (8 u Ostrosu i 14
u Šestanima) sa 5.444 stanovnika. Broj stanovnika je stabilan i ne bilježi neke veće
28
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
oscilacije. Zbog značajnog broja stanovnika u naseljima ove oblasti postoji mogućnost za
kvalitetniju organizaciju života. Naselja ove cjeline imaju stabilne demografske tokove i
relativno stabilan broj članova domaćinstava. Prosječan broj članova domaćinstva je 3,6.
Većinski živalj je albanske nacionalnosti, islamske vjeroispovjesti i karakteriše ga odreñena
zatvorenost prema ostalim djelovima Skadarskog jezera, a veća otvorenost ka ulcinjskoj i
barskoj opštini.
Crmnica – predstavlja sponu izmeñu primorskog i kontinentalnog dijela Crne Gore.
Sačinjavaju je 24 naselja sa 1.800 stanovnika. Naselja ove oblasti bilježe pad broja
stanovnika i nijesu brojna. Nekima prijeti gašenje kao što je to slučaj sa: Kruševicom,
Krnjicama, Braćenima, Komarnom i Seocima. Najveći broj stanovnika ima Virpazar sa 337
stanovnika, koji predstavlja gradski centar ove oblasti i Boljevići sa 204 stanovnika.
Prosječan broj članova domaćinstava u naseljima ove oblasti je 2 i bukvalno je sveden na
prostu reprodukciju, izuzev Virpazara kao gradskog centra. Ovo ukazuje na negativne
demografske tokove, koji su u posljednjih petnaest godina naročito izraženi. Zbog relativno
malog broja stanovnika, veoma je teško organizovati život u naseljima Crmnice i njihovo
oživljavanje je svedeno samo tokom vikenda ili poljoprivrednih radova. U Crmnici živi živalj
uglavnom crnogorske nacionalnosti.
Riječka oblast – nalazi se na zapadnoj i sjeverozapadnoj obali Skadarskog jezera.
Obuhvata 37 seoskih naselja sa 1.727 stanovnika. Izuzev Rijeke Crnojevića koja je glavni
centar ovog područja i ima 216 stanovnika i Vranjine koja ima 218 stanovnika, ostala naselja
Riječke nahije imaju ispod 50 stanovnika. Prosječan broj članova domaćinstava je 2,2, dok
je u Vranjini 3,1. Opšta karakteristika naselja ove cjeline je usitnjenost i loša infrastrukturna
povezanost. Ekspanzija opštinskih centara Podgorice i donekle Cetinja uticala je na
iseljavanje ove oblasti. Stanovništvo se osim zemljoradnje i stočarstva bavi trgovinom i
ribolovom. U Riječkoj oblasti dominira stanovništvo crnogorske nacionalnosti, ali je
zastupljeno i stanovništvo srpske i muslimanske nacionalnosti.
Lješanska oblast – nalazi se u sjeverozapadnom dijelu Skadarskog jezera. Prosječan broj
članova domaćinstava je 2,7. Stanovništvo se pretežno bavi zemljoradnjom, stočarstvom i
trgovinom vina i duvana. U ovoj oblasti pretežno živi stanovništvo crnogorske nacionalnosti.
Zetska ravnica - Obuhvata 28 naselja u kojima živi oko 20.000 stanovnika. Dva najveća
naselja su Golubovci i Tuzi. Stanovništvo se uglavnom bavi zemljoradnjom i stočarstvom. U
ovoj oblasti su zastupljene sve četiri nacionalnosti, ali je u najvećem broju zastupljeno
stanovništvo crnogorske i srpske nacionalnosti. Prosječan broj članova domaćinstava je 4,4.
29
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
4.2. Privredna i društvene djelatnosti (ekonomska analiza)
Prostor Nacionalnog parka Skadarsko jezero nalazi se izmeñu dva privredno i turistički
najrazvijenija područja u zemlji. Sa sjevera je to glavni grad Podgorica sa sa juga je to
crnogorsko primorje.
Podgorica se danas razvila u moderan grad, koji po svojim urbanim konturama, ne zaostaje
niti za jednim od glavnih gradova država regiona. Razvoj gradske infrastrukture i uslužnih
djelatnosti Podgorica naročito doživljava poslednje decenije, kada je urañen veliki broj
mostova, bulevara, poslovnih i tržnih centara, modernih hotela i dr. Sve je to praćeno
naglom demografskom ekspanzijom, tako da ona danas broji gotovo 1/3 ukupnog
stanovništva Crne Gore.
Kao što je već rečeno Podgorica danas ima više hotela sa pet zvjezdica, što ju je
pozicioniralo kao moćan centar kongresnog turizma u državi.
Privredni i ukupni društveno-ekonomski tokovi Glavnog grada imaju snažan uticaj na
ekonomsku sliku regiona Skadarskog jezera. Sama Podgorica sa svojih 200.000 stanovnika
predstavlja snažno emitivno tržište za Park, a sam Park sa svojim prirodnim vrijednostima,
predstavlja atraktivno izletište mnogih grañana glavnoga grada.
Bar je najvažniji lučki grad u zemlji, i značajan dio teritorije ove opštine pripada Nacionalnom
parku Skadarsko jezero. Osim privredne funkcije koju ova opština ima, turizam je jedna od
strateških privrednih djelatnosti, a Skadarsko jezero važan dio turističke ponude grada Bara.
U njemu je izgrañeno više hotela visoke kategorije, kao i veliki broj smještajnih jedinica u
privatnom smještaju.
Turističke agencije iz ovoga grada tokom cijele ljetnje sezone organizovano dovode goste u
Park.
Prijestonica Cetinje je sa Parkom povezana preko Rijeke Crnojevića, i ta povezanost ima
uglavnom pozitivne refleksije, naročito na onaj dio prostora Parka koji pripada Cetinjskoj
opštini. Privredna struktura grada je uglavnom orjentisana na malim i srednjim preduzećima,
tranzitnom i razvoju kulturnog turizma.
Sam prostor Parka i njegove privredne aktivnosti, najvećim dijelom su orjentisane na
izletnički turizam, poljoprivredu u Zetskoj ravnici i ribarstvo kojim se bavi lokalno
stanovništvo: Vranjine, Virpazara i drugih mjesta na Skadarskom jezeru. Na prostoru Parka
nalazi se već postojeći hotel „3. Jul“, i to na Virpazaru, gdje je u poslednje vrijeme izgrañeno
nekoliko novih smještjnih objekata u privatnom vlasništvu, koji uglavnom ne mogu da
zadovolje potrebe posjetioca.
30
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Na Murićkoj plaži izgrañeno je nekoliko bungalova za smještaj, dok se dio objekata nalazi na
Vranjini, Plavnici, i njihovi smještajni kapaciteti su cca 60 ležajeva, što je svakako nedovoljno
u odnosu na turističku tražnju.
Na prostoru Parka registrovani su lokalni brodovlasnici, koji sa svojim plovilima organizuju
krstarenje sa Vranjine, Virpazara i Plavnice. Krstarenje se odvija u pravcu Krajine sa
obilaskom ostrva Beška, Moračnik i Starčevo, i dalje prema Rijeci Crnojevića.
Za sada su registrovane i 3 turističke agencije koje organizovano dovode goste, a to su:
„Tery-Dab“, „Kings“ i „Ekoturs“.
Na prostoru Parka postoji više ugostiteljskih bjekata, meñu kojima se po svojoj ekskluzivnoj
ponudi izdvaja objekat u vlasništvu Parka - „Jezero“, koji se nalazi pod zakupom kompanije Plantaže, kao i objekti u Murićima, Pješačcu, Gavrilovcu i td.
Strateškim dokumentima o razvoju turizma područje Skadarskog jezera je pozicionirano kao
„Klaster“, tako da se u budućnosti očekuje živa turistička aktivnost u ovom regionu, uz razvoj
drugih pratećih djelatnosti.
4.3. Infrastruktura (saobraćaj, energetika, komunalni servisi)
Kroz prostor Parka prolazi magistralni put Podgorica-Bar, koji predstavlja najznačajniju i
najfrekventniju saobraćajnu arteriju koja povezuje jug Crne Gore sa njenim sjeverom. Isto
trasom prolazi i željeznička pruga Beograd-Bar.
Iz samog Parka polazi više putnih pravaca. Jedan od njih povezuje prostor Parka sa
Petrovcem i dalje sa Budvom. Putni pravac od Virpazara koji ide prema Rijeci Crnojevića
povezuje Park sa prijestonicom Cetinje, kao i sa Budvom. Vrijedan pomena je i putni pravac
koji od Virpazara vodi prema Ostrosu, i dalje prema Ulcinju.
Najznačajnija činjenica u kontekstu saobraćajne povezanosti Parka, jeste najavljena najveća
graditeljska investicija u Crnoj Gori, a to je autoput Bar-Boljare, čiji će jedan krak morati da
prolazi preko vodene akvatorije Parka.
U vazdušnom saobraćaju od posebnog interesa za Park je blizina aerodroma Golubovci, u
Podgorici.
Elektroenergetska infrastruktura
U sklopu jedinstvenog elektroenergetskog sistema Crne Gore, u području Skadarskog jezera
nalaze se elektroenergetski objekti prenosne mreže napona 110 kV, 35 kV, 10 kV i 1 kV.
Sam položaj basena je takav da su preko njega prošli odreñeni magistralni koridori
dalekovoda od Podgorice ka primorju, i nijesu direktno u službi sadržaja u njemu.
31
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Distributivna mreža elektrifikacije naselja je takoñe razvijena. Elektrifikacija pruge BeogradBar je obezbijeñena posebnim naponskim vodom, smještenim u koridoru pruge. Kvalitet
opsluženosti električnom energijom i stabilnost napona, može se reći, na prihvatljivom su
nivou.
PTT, Saobraćaj i Telekomunikacije
Postojeći PTT sistem u zoni Skadarskog jezera omogućava funkcionisanje telefonskog
saobraćaja u naseljima. Najveća centrala je u Virpazaru i preko nje idu veze ze najveći dio
područja, kao i manjih područnih telefonskih centrala. Danas je velika površina basena
Skadarsko jezero opslužena signalom mobilne telefonije od strane dva najveća operatera
u Crnoj Gori: T-mobile i ProMonte.
Neophodna je modernizacija sistema kablovskim i optičkim sistemom prenosa na području
Parka.
4.4. Kulturno - istorijsko nasljeñe
Raznoliko i bogato
nasljeñe materijalne kulture: arheološka nalazišta, utvrñenja,
srednjevjekovni manastiri, crkve, tradicionalna seoska arhitektura, kao i značajno duhovno
stvaralaštvo, ukazuju da je region Skadarskog jezera tokom vremena bio važno istorijsko,
privredno i kulturno središte.
Od mnoštva arheoloških lokaliteta u priobalju Jezera, dosadašnja iskopavanja svode se na
samo nekoliko nalazišta iz ilirsko-helenističkog i rimskog perioda, i djelimičnih istraživanja na
sakralnim kompleksima iz vremena Balšića na ostrvima u Krajini.
Najvrjedniji segment kulturne baštine u Parku i užem okruženju pripada spomeničkom fondu
- srednjevjekovnim manastirima iz doba vladavine Balšića i Crnojevića i fortifikacionim
objektima iz vremena osmanske dominacije. Sakralna arhitektura baštini i mnoštvo seoskih
crkava, meñu kojima je manji broj pravno zaštićen.
Opšta slika stanja nepokretnog spomeničkog nasljeña na Skadarskom jezeru je loša. Na
većem broju oštećenih i devastiranih spomenika prepoznaju se različiti prirodni i antropogeni
faktori: zub vremena, zemljotresi, vremenske neprilike, vlaga, zapuštenost i neodržavanje,
neplanska i nekontrolisana gradnja, a iznad svega nezainteresovanost i odsustvo svijesti za
očuvanje autentičnih kulturnih i tradicionalnih vrijednosti.
Nepoštovanje
projektnih
dokumenata
i
konzervatorskih
načela,
prilikom
obnove
srednjevjekovnih sakralnih kompleksa na ostrvima, umanjilo je ili trajno oštetilo njihove
izvorne karakteristike (pr. Manstiri Beška, Moračnik, Kom).
32
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
S druge strane, jedan broj značajnih napuštenih spomenika, koji nemaju nikakve funkcije,
fortifikacije Žabljak Crnojevića, Lesendro, Besac, Grmožur, za posljedicu imaju, kako uticaj
prirodnih faktora, obrušavanje zidova i zarastanje u vegetaciju, tako i raznošenje gradivnog
materijala od strane lokalnog stanovništva.
U priobalnom pojasu i zaleñu Skadarskog jezera, prilagoñeni konfiguraciji terena, nalaze se
mnogi primjeri specifičnog narodnog graditeljstva, posebne arhitektonske vrijednosti.
Veći broj ruralnih cjelina i pojedinačnih objekata, sačuvali su autentičnost i
izvornost
tradicionalnog graditeljstva. To su uglavnom, urušena ribarska staništa, sela mliništa ili čitavi
kompleksi starih kuća, napušteni nakon zemljotresa osamdesetih godina prošlog vijeka, koje
nije zahvatio proces obnove i novogradnje (pr. zaseok Lekovići u Godinju sa dvorom
Balšića, pojedinačne graditeljske cjeline u krajinskim i crmničkim selima, brojni kompleksi
mlinova na pritokama Jezera,...).
Bogatstvo i raznovrsnost izvornog graditeljskog nasljeña, kod kojeg se prepoznaju
autentičnost, umjetničko-estetska, arhitektonsko-ambijentalna, istorijska i druga spomenička
svojstva - stare ruralne cjeline, pojedinačni primjeri ribarskih i stambenih kuća, kameni
mostovi i mlinovi na vodotocima rijeka, gumna i popločane seoske staze, potvrñuju kulturni
pejzaž od posebne graditeljske vrijednosti.
U svim selima regiona, zapaža se naglašena težnja ka gradnji novog, a ne revitalizaciji
izvornog i tradicionalnog. Sve više je objekta koji se obnavljaju uz nekontrolisanu i
neadekvatnu sanaciju i dograñivanja, bez poštovanja
tradicionalnih formi i grañevinskih
materijala.
Značajna zaostavština Skadarskog jezera odnosi se i na pokretni fond kulturnih dobara arheološke nalaze, manuskripte, ikone, umjetničke slike u muzejskim postavkama, kao i na
raznovrsne predmete tradicionalnog stvaralaštva koji se čuvaju kod lokalnog stanovništva.
Mnoštvo pokretnog
nasljeña koje potiče sa ovih prostora nije evidentirano, niti naučno
valorizovano.
4.5. Informativno - prezetacioni i edukativni sadržaj
4.5.1. Centri za posjetioce i ekspo - prostori
U Nacionalnom parku Skadarsko jezero nalaze se četiri Centra za posjetioce. U objektu na
Vranjini smješten je Centar u kojem su predstavljeni svi nacionalni parkovi Crne Gore.
Centar je koncipiran na način, da svojim sadržajem (izložbena galerija, etno soba, TV-sala) i
interaktivnim prezentacijama, prikaže kulturne i prirodne vrijednosti parkova. Centar
33
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
predstavlja prvi kontak posjetilaca sa nacionalnim parkovima Crne Gore, u kojem dobijaju
informacije o aktivnostima, turističkim proizvodima i smještaju u parkovima. U Centru se
organizuju edukativne radionice i druge vrste promocija namijenjenih svim strukturama
posjetilaca, kao i distribucija promotivnog štampanog materijala.
U Virpazaru, najfrekventnijoj lokaciji u Parku, nalazi se Centar za posjetioce u kojem se
posjetioci kroz interaktivnu prezentaciju upoznaju sa Parkom i ponudama aktivnog odmora u
njemu.
Tematski centri u Murićima i Rijeci Crnojevića, prezentiraju etno-naslijeñe, maslinarstvo,
plovidbu i ribolov. Centri su smješteni u sojenicama koje prikazuju dio nekadašnje
arhitekture ovog područja.
Ekspo prostor i elementi amfiteatra u neposrednoj blizini objekta Uprave Parka i Centra za
posjetioce predstavljaju dopunu edukativne ponude parkova.
Ekspo prostor prikazuje turističke ponudu kao i osnovne informacije o crnogorskim
parkovima.
4.5.2. Edukativne staze
U Nacionalnom parku Skadarsko jezero nalaze se dvije edukativne staze: Lipovik i Plavnica.
Staze su opremljene edukativnim, interaktivnim i odmorišnim mobilijarom.
Na Edukativnoj stazi Lipovik održavaju se edukativne radionice za djecu školskog uzrasta.
4.5.3. Planinarske, rekreativne i biciklističke staze
U Nacionalnom parku Skadarsko jezero nalazi se devet pješačkih staza sa ukupnom
dužinom od 30km. Staze su opremljene horizontalnom i vertikalnom signalizacijom. Po
stepenu zahtjevnosti to su uglavnom srednje teške staze.
Pet biciklističkih staza su ukupne dužine 140km, a po stepenu zahtjevnosti su uglavnom
srednje teške staze. Park raspolaže sa dvije staze za planinski biciklizam, ukupne dužine
oko 20km.
Biciklističke staze kao i staze za planinski biciklizam nisu opremljene signalizacijom, na
većini se koristi pješačka horizontalna i vertikalna signalizacija. Takoñe, na signalizirajućem
mobilijaru nisu postavljeni piktogrami, koji su standard za ovakvu vrstu markiranja. Na
pojedinim pješačkim stazama nedostaje signalizirajući mobilijar.
34
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
4.5.4. Vidikovci
U Parku postoje dva ureñena vidikovca: Zekova glava, na pješačkoj stazi Karavanski put i
Obod, na pješačkoj stazi Obodska pećina.
Postoji još nekoliko neureñenih vidikovaca na području Parka.
4.5.5. Turistička infrastruktura (ostalo)
Park pored navedenih objekata sadrži i četiri objekata (osmatrački tornjevi visine 5m i
nosivosti 10 osoba), koji predstavljaju elemente infrastrukture za specijalizovani turistički
proizvod, posmatranje ptica. Nalaze se na najatraktivnijim lokacijama za ovu vrstu ponude.
Koncipirani su tako da ih posjetioci mogu koristiti individualno ili uz vodiče. U blizini tornjeva
nedostaju informativne table sa prikazom fokusnih vrsta. Takoñe na nekim tornjevima su
dotrajale prateće drvene konstrukcije.
Na odreñenim lokacijama u blizini pješačkih staza nalaze se opremljena odmorišta.
Cijelo područje Parka sadrži sistem informativnog mobilijara na kome se nalazi turističke
karte i informativni tekstovi o prirodnim i kulturnim vrijednostima lokaliteta na kojima se
nalaze.
U pojedinim selima Crmnice i Riječke oblasti koja se nalaze u granicama ili kontaktnoj zoni
Parka uspostavljeni su Vinski putevi sa adekvatnom signalizacijom.
4.5.6. Unapreñivanje sistema upravljanja posjetiocima
Posjetioci ulaze u Park na dva informativno – kontrolna punkta: Virpazar i Vranjina.
Park posjećuju grupe turista organizovane preko turističkih agencija, turoperatera, ñačkih i
studijskih posjeta i idividualno. Veći broj posjetilaca spada u grupu stranih turista (70%).
Najveći broj posjetilaca posjeti Park od maja do oktobra. Posjetioci Parka koji žele krstariti
Jezerom uglavnom to obavljaju preko privatnih preduzetnika, koji se bave prevoznom
djelatnošću.
Ovim Planom upravljanja predvidja se izrada Studije opterećenosti za odreñene lokacije
Parka, i to posebno za zone oko Specijalnih rezervata prirode. Ako se utvrdi eventualni
negativni uticaj na ekosistem,
odrediće se prihvatni kapacitet nosivosti zone, a u cilju
očuvanja resursa i mogućnosti da svaki posjetilac na kvalitetan način doživi prirodu u Parku.
Takoñe razmotriće se i potreba uvoñenja kvota za sportske ribolovne dozvole. Na taj način
utvrdiće se da li ima potrebe ograničiti budući razvoj i iskorišćavanje prostora do odreñenog
35
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
praga koji uz minimalne posljedice za prostor omogućuje postizanje optimalnih ekonomskih
učinaka, ili to nije potrebno sprovoditi, već samo raditi na boljoj organizaciji i usmjeravanju
posjetilaca ka alternativnim lokacijama.
Prvi kontakt posjetilaca sa Parkom je u Centru za posjetioce, gdje posjetioci
dobijaju
informacije o prirodnim i kulturnim vrijednostima Parka, i o mogućnostima aktivnog odmora u
zaštićenom području.
Posjetioci dobijaju razne vrste promotivnog materijala (prospekte, brošure, liflete, letke,
cjenovnike, informatore, kartografske edicije), u kojima su naznačene najatraktivnije lokacije,
prirodni fenomeni, infrastrukturni objekati na koje treba obratiti pažnju, a sve u svrhu da bi
na što kvalitetniji način proveli vrijeme u Parku.
Radi unapreñenja turističke funkcije Parka i što bolje usklañenosti sa njegovom naučno
edukativnom (obrazovnom) funkcijom, na načelima održivog razvoja, neophodno je pristupiti
unpreñenju prezentacije, promocije i načina posjećivanja.
4.6.
Unapreñivanje
sistema
ambijetalne
higijene
(upravljanje
otpadom)
U Nacionalnom parku Skadarsko jezero postoji Služba za održavanje ambijentalne higijene i
infrastrukture, čiji je osnovni zadatak održavanje čistoće na najfrekfentnijim turističkim
vodenim koridorima, pješačkim i biciklističkim stazama, tvrñavama ...
Na teritoriji Parka popisane su 83 lokacije na kojima postoje manje i veće divlje deponije
heterogenog otpada .
Predhodnim Programom zaštite i razvoja 2005-2010. godine, nijesu bile predviñene mjere
upravljanja otpadom. U 2009. godini uslijed obilnih padavina koje su uzrokovale pojavu većih
količina otpada na području Jezera, sačinjen je Popis lokacija sa otpadom i Operativni plan
za uklanjanje otpada sa ugroženih lokacija.
Upravljanje otpadom bi u okviru Parka moglo biti uspostavljano u saradnji sa komunalnim
službama Cetinja, Podgorice i Bara. Nedostaju edukativne radionice sa lokalnim
stanovništvom o značaju očuvanja ambijentalne higijene.
Na području Parka postoje konvencionalni ureñaji za tretman otpadnih voda u Virpazaru i
Rijeci Crnojevića, kao i biološki ureñaji za tretman otpadnih voda na objektu Nacionalnih
parkova na Vranjini i turističkom kompleksu na Plavnici.
36
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
5.
MJERE
ZAŠTITE,
OČUVANJA,
UNAPREðIVANJA
I
KORIŠĆENJA PROSTORA PARKA
5.1. Fizička zaštita
Služba zaštite predstavlja temelj očuvanja prirodnih i stvorenih vrijednosti Parka i osnovu za
ostvarivanje zacrtanih ciljeva zaštite. S tim u vezi, u prethodnom periodu radilo se na jačanju
kapaciteta ove Službe, u cilju kvalitetnijeg obavljanja poslova zaštite. U toku 2007. godine u
skladu sa novom sistematizacijom, Služba je kadrovski ojačana novim izvršiocima.
Nadzornici su, u skladu sa Zakonom o zaštiti lica i imovine, završili obuku u Policijskoj
akademiji u Danilovgradu, i tako zadovoljili kriterijume propisane ovim Zakonom i stekli
uslove za obavljanje poslova zaštite prirodnih i kulturnih vrijednosti Parka. Kvalifikaciona,
starosna i obrazovna struktura nadzornika, u odnosu na Čuvarsku službu koja je prethodno
obavljala poslove zaštite, doprinijela je boljim rezultatima rada, kao i profesionalnijem
pristupu radnim obavezama i kompleksnim zadacima zaštite prirodnih i stvorernih vrijednosti
Parka.
Proces reorganizacije Službe zaštite nastavljen je i u 2009. godini, daljim kadrovskim
jačanjem, kao i izradom Uputstava za rad Šefa službe zaštite i nadzornika, te uvoñenjem
novih obrazaca, čime se uticalo na ažurnost i kvalitet rada Službe. Kroz projekat „Integralno
upravljanje ekositemom Skadarskog jezera“ izvršena je nabavka šest novih plovnih
sredstava, motorna vozila i oprema za osmatranje i obavještavanje.
Takoñe, pospješena je saradnja sa Granično-pomorskom policijom, što je rezultiralo
razmjenom informacija i efikasnijom koordinacijom zajedničkih akcija. Ovome je doprinijela i
veća upućenost Uprave policije za koordinaciju i asistenciju sa Parkom na suzbijanju
nezakonitih radnji na Skadarskom jezeru, kao i efikasnija operativna koordinacija starješina
ove dvije službe na terenu.
37
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Tabela : Broj prekršajnih postupaka
Prekršajni postupak
2005 2006 2007 2008 2009
Zbog obavljanja privrednog ribolova bez dozvole
6
45
66
43
43
Zbog obavljanja privrednog ribolova putem nagona
-
16
24
1
4
48
34
137
14
6
-
-
-
-
Zbog obavljanje privrednog ribolova korišćenjem 3
-
-
-
-
Zbog obavljanja privrednog ribolova plinskom 10
lampom i ostima
Zbog obavljanja privrednog ribolova grañenjem
nedozvoljenih mreža
Zbog obavljanja sportskog ribolova
-
2
-
3
-
Zbog obavljanja ribolova agregatom
-
-
-
5
-
Zbog lova puškom
-
-
-
1
-
Zbog nelegalnog prevoza turista
-
-
-
6
1
Ukupno
25
111
124
196
62
Grafikon: Broj prekršajnih postupaka u periodu 2005-2009
38
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Tabela: Broj krivičnih postupaka
Krivični postupci
2005 2006 2007 2008 2009
Zbog obavljanja ribolova u vrijeme lovostaja
2
Zbog obavljanja protivpravnog ribolova u vrijeme -
15
19
48
26
-
-
-
-
dozvoljenog ribolova
Zbog obavljanja ribolova putem agregata
-
1
-
5
12
Zbog obavljanja lova na ptice
-
-
-
1
-
Ukupno
2
16
19
54
38
Grafikon: Broj krivicnih postupaka u periodu 2005-2009
Tabela : Broj podnesenih prijava
Podnešene prijave
2005 2006 2007 2008 2009
Zbog uzurpacije i nedozvoljene gradnje
19
28
41
37
43
Kontrola plovila
-
-
-
30
1
Kontrola turističko – ugostiteljskih objekata -
-
-
23
-
Ukupno
28
41
90
44
19
39
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Grafikon: Broj podnesenih prijava u periodu 2005-2009
Tabela : Broj zaplijenjenih sredstava
Zaplijenjena sredstva 2005 2006 2007 2008 2009
Mreže
1368 1483 276
951
1072
Osti
12
16
-
6
14
Plinske lampe
12
14
1
6
10
Agregati
9
17
4
3
13
Čun
6
3
-
1
1
Otalo
2435 95
125
37
28
Grafikon:Broj zaplijenjenih sredstava u periodu 2005-2009
40
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
5.2. Stručna zaštita
Stručnu zaštitu u Parku, shodno unutrašnjim aktima
JPNPCG obavlja Stručna služba,
koristeći se sopstvenim istraživanjima, i rezultatima koje dobija od referentnih institucija, koje
su po Zakonu o zaštiti prirode nadležne da vrše poslove monitoringa biodiverziteta.
U Parku poslednjih godina, u okviru zaštitu i unapreñenje Parka, rañen je monitoring
ornitofaune, a rezultati su javno objavljivani putem elektronskih i štampanih medija. Naime,
izvršeno je:
•
Zimsko prebrojavanje ornitofaune;
•
Monitoring gnjezdećih populacija ptica;
•
Monitoring vodenih ptica tokom migracija (jesen, zima, proljeće);
•
Praćene su kolonije kudravog pelikana na području Podhumskog zaliva;
•
Organizovano je prstenovanja mladunaca pelikana i drugih vrsta koje gnijezde u
koloniji Pančevo oko;
•
Utvrñivan je broj gnjezdećih parova i vitalnost populacije kolonije sive čaplje na
Omerovoj gorici;
•
Izvršilo se repariranje tresetnih ostrva na kojima gnijezde pelikani;
•
Izvršen je kvantitativni i kvalitativni monitoring bjelobrade čigre.
Drugi parametri o stanju prirodnih elemenata praćeni su fragmentarno, shodno kapacitetima
i tehničkim mogućnostima Službe. Poslednjih godina izostao je monitoring ribljeg fonda od
strane Službe Parka, dok je progres zabilježen u zaštiti i prezentaciji kulturno-spomeničkog
fonda, i dijelom pojedinih vrsta flore. Tako je u segmentu zaštite i promocije florističkih
vrijednosti Služba je radila na:
•
Prikupljanju i determinisanju florističkog materijala;
•
Inventarizaciji endemičnih i zakonom zaštićenih vrsta flore;
•
Utvrñivanju areala i stabilnosti pojedinih endemičnih vrsta kao što su srpska
ramonda - Ramonda serbica i mjehurača - Utricularia vulgaris;
•
Izvršeno je sagledavanje opšteg stanja kopnenog dijela vegetacije, koje su u fazi
progresije od degradiranih ka potencijalnoj prirodnoj vegetaciji.
Kroz medijsku aktivnost „Biljka i životinja godine“, koja se sprovodi od 2007. godine, dat je
doprinos u izučavanju, zaštiti i promociji odabranih biljnih i životinjskih vrsta. Akcija se sastoji
iz terenskih istraživanja o rasprostranjenosti vrste, stanju njenih populacija i faktorima koji je
ugrožavaju, potom iz izrade edukativnih materijala, sprovoñenja edukativnih radionica i
promociji vrste u javnosti.
U segmentu zaštite i očuvanja kulturno-istorijskog nasljeña sprovedeno je niz aktivnosti:
41
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Sistematsko uklanjanje rastinja sa najznačajnijih tvrñava u vrijeme vegetacione
sezone, kao vid redovne konzervatorske higijene;
•
U tematskim centrima u Rijeci Crnojevića i Murićima osmišljene su i formirane
tematske zbirke posvećene specifičnom materijalnom i istorijskom nasleñu Jezera,
potom izvršeno je prikupljanje, otkup i konzervacija značajnog broja eksponata za
ove centre;
•
Urañene su informativne table za glavne prilaze spomenicima;
•
Izvršeno je evidentiranje i indetifikovanje vrijednih cjelina i objekata graditeljskog
nasljeña;
•
Na osnovu višegodišnjeg praćenja stanja i analize spomenika i vrijednosti
graditeljskog nasljeña, urañena je Informacija o stanju kulturno-istorijskog nasljeña u
nacionalnim parkovima, u kojoj je u detaljno obuhvaćena i analiza stanja
nepokretnog spomeničkog fonda sa prostora Skadarskog jezera, a Informacija je
proslijeñena institucijama zaštite kulturne baštine;
•
Sa više projekata aplicirano je prema donatorima za zaštitu i promociju kulturnoistorijskog nasljeña Parka;
•
Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture proslijeñene su inicijative, kao
podsticaj mogućnosti sanacije najugroženijih spomenika fortifikacionog karaktera na
Jezeru, kao i inicijativa pokretanja procedure za pravnu zaštitu starog jezgra Godinja
i sanaciju dvora Balšića.
5.3. Održivo korišćenje resursa
Od prirodnih resursa na prostoru Nacionalnog parka Skadarsko jezero, najviše se
eksploatišu riblji fond, šljunak i pijesak.
Ribarstvo
Ribolovna sezona na Skadarskom jezeru za sve ribe (izuzev ukljeve) traje od 1.06. do
15.03., a za ukljevu od 31.10 do 15.03.
Privredni ribolov obavljaju grañani sa priobalnog područja Skadarskog jezera, kojima je u te
svrhe u periodu od 2005. - 2009. godine izdato 1.037 dozvola. Takoñe, u ovom periodu
izdato je 149 dozvola za jegulju, 33 za ukljevu, 66 za pari i 1.721 godišnjih dozvola za
sportski ribolov. U periodu od 2007. do kraja 2009. godine izdato je 792 dnevnih ribolovnih
dozvola. Vrijeme, lokalitet i ribolovna sredstva za obavljanje ribolova utvrñeni su opštim
42
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
aktom, pri čemu treba naglasiti ograničenja u pogledu broja mreža i promjera okaca na
njima, što je u funkciji očuvanja i unapreñenja populacije ekonomski značajnih vrsta (šaran,
ukljeva).
Tabela: Broj izdatih dozvola
Izdate dozvole
2005 2006 2007 2008 2009
Dozvole
171
165
178
173
148
Za jegulju
14
7
8
50
70
Za ukljevu
10
11
5
4
3
Za pari
14
11
14
19
8
Za sportski ribolov (godišnje) 273
391
345
230
234
Za dnevne ribolovne dozvole -
-
228
518
46
Ukupno
585
778
994
509
482
Izlovljavanje ukljeve i kavezni uzgoj pastrmke
Javno preduzeće nacionalni parkovi Crne Gore je potpisalo Ugovor sa AD ''Ribarstvo'' iz
Rijeke Crnojevića kojim se ovom Preduzeću dozvoljava izlovljavanje ukljeve i kavezni uzgoj
pastrmke, u količini na koju saglasnost daje Prirodno-matematički fakultet, odsjek Biologija.
Kontrolu izlova ukljeve, saglasno ugovoru, vršila je Služba zaštite.
Eksploatacija pijeska i šljunka
U periodu od 2005. do 2010. godine na prostoru Parka vršena je eksploatacija pijeska i
šljunka na dvije lokacije i to:
•
Na lokaciji Ponari eksploatisan je šljunak i pijesak
•
Na lokaciji od mosta na rijeci Morači do lijevog ušća Morače u Jezero eksploatisan je
pijesak
Koncesije za ove lokalitete odobrilo je Javno preduzeće, po utvrdjenim vodoprivrednim
uslovima datim od strane Ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva i Uprave za
vode.
Služba zaštite vršila je nadzor na ovim lokalitetima, na način koji je preciziran ugovorima.
43
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Pružanje usluga
U pružanju usluga na prostoru Parka dominantan je izletnički i sportsko-rekreativni turizam.
Za bavljenje izletničkog turizma na vodama Skadarskog jezera pravna i fizička lica koja su
obavljala prevoz putnika na Jezeru bila su u obavezi zaključenja ugovora sa Parkom.
Ulaznice u Park, naplaćivane su isključivo u segmentu izletničkog turizma tj. krstarenju
brodovima. Ukupan broj turista koji je na ovaj način posjetio Jezero u periodu od 2005. do
2009. godine je 134.399 posjetilaca. Izletnički turizam je organizovan u najvećem obimu u
vidu jednodnevnih tura koje uključuju krstarenje brodom i upoznavanje sa prirodnim i
kulturno-istorijskim vrijednostima. Park je u periodu 2007. - 2009. godine potpisao ugovor sa
50 vlasnika plovila za prevoz turista, a u periodu od 2005. do 2009. godine 24 ugovora sa
vlasnicima ugostiteljskih objekata.
Osim izletničkog turizma u Parku su, u manjem obimu prisutni i drugi vidovi turizma: sportski
ribolov, pješačenje, biciklizam, jedrenje, slobodno jahanje, birdwatching i sl.
Tabela: Broj prodatih ulaznica
Godina
2005
2006
2007
2008
2009
Broj prodatih ulaznica 11.500 20.300 27.217 43.312 32.070
6.
ANALIZA I OCJENA USLOVA ZA OSTVARIVANJE CILJEVA
ZAŠTITE
Prethodni planski period karakteriše se sa dva uporedna procesa. Institucionalnim jačanjem
struktura zaduženih za fizičku i stučnu zaštitu i uspostavljanjem platforme i mehanizama za
monitoring, istraživanja i promociju najvažnijih segmenata biodiverziteta.
Institucionalna osnova
za ostvarivanje ciljeva fizičke i stručne zaštite u
prethodnom
petogodišnjem planskom periodu bila je nepovoljna.
Osnovni pokazatelji strukture zadužene za fizičku zaštiu na početku planskog perioda su:
•
Čuvarska služba je imala veoma lošu kvalifikacionu i starosnu strukturu (prosjek
starosti preko 50 godina , 90 % čuvara imalo je osnovnu školsku spremu);
•
Materijalno tehnička sredststva (plovila, motorna vozila) su se nalazila u skoro
potpuno nefunkcionalnom stanju sa prosječnom starošću od preko 20 godina ;
•
Čuvarska služba nije posjedovala opremu za osmatranje i izvještavanje;
•
Administrativno praćenje rada Službe, osim upotrebe patrolnih listova, nije postojalo;
•
Nisu postojale procedure-uputstva rada, propisani obrazci, službene uniforme.
44
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Osnovni pokazatelji strukture zadužene za stručnu zaštitu na početku planskog perioda su:
•
Nije postojao uspostavljen monitoring biodiverziteta, osim Zimskog cenzusa
ornitofaune;
•
Promocija biodiverziteta i kulturne baštine nije rañena;
•
Služba je imala nedovoljan broj izvršilaca i tehničku opremljenost.
Iz navedenog, jasno se zaključuje da je u proteklom planskom periodu jedan od osnovnih
zadataka JPNPCG i NP Skadarsko jezero bio institucionalno jačanje, odnosno potpuna
reorganizacija struktura
zaduženih za fizičku i stručnu zaštitu, kroz upošljavanje novih
izvršilaca, stručno usavršavanje, nabavku materijalno tehničkih sredstava, uspostavljanje
administrativnih procedura ...
Takoñe, kroz godišnje programe zaštite i razvoja uspostavljene su kontinuirane aktivnosti na
monitoringu i promociji odreñenih segmenata biodiverziteta, unapreñivanju objekata kulturne
baštine, kao i razvijanju edukativnih programa.
45
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
7.
INSTITUCIONALNA
STRUKTURA
(organizaciona
šema)
JP/Parka
Upravni odbor
Direktor
Javno preduzeće za
nacionalne parkove
Naučni Savjet
Služba za razvoj i
unapreñenje
Služba za edukaciju,
promociju i marketing
Služba za pravne i opšte
poslove
Služba za finansijsko
računovodstvene poslove
NP Skadarsko jezero
NP Durmitor
NP Lovćen
Direktor
Služba fizičke zaštite
Služba za ambijentalnu
higijenu
Služba za
administrativno
tehničke poslove
46
NP Biogradska gora
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
8.
OCJENA STANJA NACIONALNOG PARKA (Swot analiza)
SNAGE
Geografija
•
Blizina važnih turističkih tržišta
Životna sredina
•
Jedinstvene karakteristike predjela
•
Najveće jezero na Balkanu sa dinamičnim vodenim režimom
•
Jedno od najvećih močvarnih staništa i zimovališta za ptice na
Mediteranu
•
Veliki prirodni vodeni biotopi
•
Velika raznovrsnost ribljih i vodenih životinjskih vrsta
•
Očuvan ekosistem
Kulturna, socijalna i
•
Kulturna baština koja svjedoče o turbulentnoj istoriji područja
ekonomska situacija
•
Tradicionalna seoska arhitektura i srednjevjekovni manastiri
•
Tradicionalna, diverzifikovana ekonomija
•
Preduzetnički duh u turizmu i ugostiteljskim uslugama
•
Dobar pristup iz Podgorice i crnogorskih primorskih centara,
Infrastruktura
kao i iz turističkih centara južne Hrvatske i sjeverne Albanije
Institucionalni okvir
•
Nizak nivo vodenog saobraćaja
•
Povećani kapaciteti stručnih službi JPNPCG i Službe zaštite
Parka u proteklih par godina
•
Ad-hoc komunikacija sa lokalnim stanovništvom o posebnim
pitanjima
•
Dobro opremljena upravna zgrada
47
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
SLABOSTI
Životna sredina
•
Nedostatak
informacija
o
stanju
pojedinih
segmenata
ekosistema npr. ribljim populacijama, sisarima
•
Narušavanje
prirodnih
predjela
nelegalnim
deponijama,
nedovršenim grañevinama, iskopavanjem itd.
•
Zagañenje prirodne sredine iz raznih izvora kako u Crnoj Gori
tako i u Albaniji (otpadne vode Podgorice i Nikšića, otpadne
vode iz Skadra , prekomjerna upotreba pesticida …)
Kulturna, socijalna i
•
Zanemareni lokaliteti kulturne baštine.
ekonomska situacija
•
Pad broja stanovnika u zapadnim i južnim predjelima koji
ugrožava postojanje tradicionalnih naselja i negativno utiče na
ekonomske tokove
•
Povećanje broja stanovnika na sjevernoj obali koji uzrokuje
povećanje pritiska na predio
•
Potreba za stvaranje prihoda i (samo)zapošljavanje smanjuje
interes lokalnog stanovništva za održivim razvojem i idejom o
pojačanoj zaštiti prirodnih resursa
Infrastruktura
•
Napuštanje tradicionalnih ekonomskih aktivnosti
•
Tretman otpadnih voda
•
Nizak nivo kvaliteta smještajnih kapaciteta
•
Nedostatak odgovarajućih objekata za promovisanje ekoturizma
•
Relativno loše stanje lokalnih puteva sprječava značajno
povećanje broja korisnika tj. biciklističke ili pješačke ture
lokalnim putevima oko jezera su opasne
Institucionalni okvir
•
Komunikacija sa lokalnim stanovništvom nije dovoljno
institucionalizovana
•
Komunikacija sa lokalnim stanovništvom ima „top-down“
•
Nedovoljna opremljenost i broj zaposlenih u Službi zaštite
48
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
ŠANSE
Geografija
•
Atraktivan položaj koji pruža priliku posebno na tržištu
putovanja (položaj Parka na granici izmeñu Crne Gore i
Albanije – dvije još uvijek „neotkrivene“ evropske države)
Kulturna, socijalna i
•
ekonomska situacija
Trendovi turističkog tržišta nude mogućnost za razvoj proizvoda
održivog turizma (koji se mogu povezati sa poljoprivredom,
zanatstvom i drugim uslugama)
•
Obnovljeni interes za kulturnu baštinu
•
Rastuće poznavanje održivog razvoja i potrebe održavanja
prirodne i kulturne baštine
Infrastruktura
•
Predložena gradnja i proširenje glavnih saobraćajnica radi
poboljšanja meñunarodne povezanosti područja i time Parka
Institucionalni okvir
•
RAMSAR konvencija nudi smjernice (priručnici, pozitivna
iskustva itd.)
•
Interes meñunarodne zajednice za prekogranična zaštićena
područja može omogućiti pristup dodatnim eksternim fondovima
i institucionalnu podršku
•
Uvažavanje Skadarskog jezera u važnim državnim strategijama
može obezbijediti „moć“ upravi Parka
•
Potencijal za uključivanje u Listu Svjetske baštine
49
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
PRIJETNJE
Životna sredina
•
Moguća regulacija Skadarskog jezera bi vodila promjenama
limnološkog karaktera jezera, močvarnih staništa i kulturnog
pejzaža
Infrastruktura
•
Planirani autoput Bar-Beograd kroz područje Skadarskog jezera
ima potencijalno veliki uticaj na predio i ekosisteme
Institucionalni okvir
•
Pojedine neusaglašenosti zakonske regulative koja obuhvata
različite aspekte razvoja i upravljanja područjem Skadarskog
jezera
•
Teškoće u jasnom i efikasnom institucionalizovanju primjene
mehanizama koji mogu spriječiti neke nelegalnih aktivnosti
50
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
III
PLANSKI DIO
1.
STRATEŠKO OPREDELJENJE – VIZIJA (upravljanje orjentisano
na održivost)
Prije definisanja seta strateških oblasti i odgovarajućih posebnih ciljeva, odnosno definisanja
prioriteta (glavnih aktivnosti), neophodno je analizirati moguće opcije budućeg razvoja
Parka. Iako je osnovni karakter Nacionalnog parka zaštita prirodnog i/ili kulturnog nasljeña,
put kojim se postižu ciljevi može imati različite smjerove. Na prvi pogled, za Nacionalni park
Skadarsko jezero mogu se razmatrati tri scenarija:
1)
Razvoj usmjeren na strogu zaštitu
2)
Razvoj usmjeren na turizam
3)
Razvoj usmjeren na održivost
Nacionalni park Skadarsko jezero poštuje kriterijume IUCN (Meñunarodne unije za očuvanje
prirode) za kategoriju II. Po definiciji IUCN-a, zaštićena područja II kategorije su „velika
prirodna ili kulturna dobra čija je svrha da se zaštite ekološki procesi velikih razmjera, uz
komplementarne vrste i ekosisteme karakteristične za to područje, koje takoñe predstavlja
temelj za ekološki i kulturološki usklañene mogućnosti za duhovne, naučne, obrazovne i
rekreativne aktivnosti posjetilaca“; primarni cilj se definiše kao „zaštita biodiverziteta sa
njegovom istaknutom ekološkom strukturom i podržavanje ekoloških procesa, uz promociju
edukacije i rekreacije“ (IUCN (2008) “Smjernice za primjenu kategorija upravljanja
zaštićenim područjima ”, str 16).
Od gore pomenuta tri scenarija, samo treći oslikava zahtjeve kriterijuma IUCN-a i specifične
usloveParka. Specifične uslove kreiraju sljedeće činjenice:
a)
Nacionalni park Skadarsko jezero obuhvata jedno od najljepših, rijetkih i vrijednih
predjela na svijetu,
b)
ljudi koji žive u naseljima unutar Parka imaju odreñene životne potrebe,
c)
veliki gradovi i važne turističke destinacije smještene u blizini Parka su polazište za
značajan izletnički turizam.
Usmjerenje na održivost kao vodeći princip ima značajne posljedice na buduće upravljanje.
Iako zaštita „prirodnog biodiverziteta i naglašenih ekoloških struktura i podržavanje ekoloških
procesa“ ostaje najvažnije usmjerenje, upravljanje mora da integriše zaštitu sa ekonomskim i
socijalnim potrebama.
Da bi se praktično primijenio razvoj usmjeren na održivost:
51
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Mora se definisati obavezujući koncept zoniranja, a raspored zona mora doprinijeti
optimalnom očuvanju prirodnih i kulturnih vrijednosti Parka!
•
Mora postojati jasna politika budućeg razvoja turizma u Parku koja će biti polazište
za buduće projekte i investicije!
2.
ZONIRANJE PARKA
Koncept zoniranja
Zoniranje Parka temelji se na principima zaštite i očuvanja prirodnih i kulturnih vrijednosti i
definiše teritoriju koja je pod strogom zaštitom i teritorije na kojima su dozvoljene odreñene
aktivnosti kao sto su ribarstvo, specifični oblici poljoprivrede, druge privredne djelatnosti,
plovidba, gradnja objekata i druge intervencije u prostoru.
Cilj zoniranja je zaštita flore i faune, očuvanje prirodnih ekosistema i kulturnih vrijednosti kroz
zaštitu, unapreñenje i kontrolu korišćenja resursa.
Koncept zoniranja Skadarskog jezera se sastoji od četiri glavne zone, koje se razlikuju u
režimu zaštite i korišćenja. Cilj zoniranja je da se obezbijedi zaštita najvažnijih prirodnih
vrijednosti kroz smanjenje antropogenih uticaja, direktnu fizičku zaštitu, ali i kroz ograničeno
i kontrolisano korišćenje čitavog prostora koji te prirodne vrijednosti okružuje. Koncept
zoniranja je u skladu sa postojećim Prostornim planom posebne namjene za Nacionalni park
Skadarsko jezero, kao i preporukama UNESCO-vog koncepta Rezervata biosfere i
Panevropske ekološke mreže. Koncept zoniranja je sastavni dio plana upravljanja
Nacionalnim parkom Skadarsko jezero u Crnoj Gori.
Za područje Parka, prema prirodnim vrijednostima, rasprostranjenosti, potrebama lokalnog
stanovništva i potrebama upravljanja predviñene su sljedeće zone:
1.Centralna zona ( Zona I)
Iskonska prirodna staništa i područja divljine sa visokom prirodnom vrijednošću na lokalnom,
regionalnom i globalnom nivou, sa režimom stroge zaštite u kojoj su korišćenje i pristup
zabranjeni.
52
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
2. Zaštitna zona ( Zona II)
Prirodna staništa i područja divljine pod zaštitom, gdje su dozvoljene odreñene aktivnosti i
korišćenje koji su kompatibilni sa ekološkim principima (tradicionalno ribarenje, ispaša,
ograničen i usmjeren turizam).
3. Tampon zona (Zona III)
Očuvana poluprirodna staništa, kulturna baština, sela oko Jezera i lokaliteti za rekreaciju.
4.Tranzitna zona(Zona IV)
Gradska područja i područja intenzivnog korišćenja koja okružuju zaštićeno područje.
2.1.
Prva zaštitna zona (rezervati)
Tip zone: Centralna zona
Cilj: Stroga zaštita i očuvanje prirodnih procesa (zona stroge zaštite). Centralne zone su
potrebne radi očuvanja područja divljine i prirodnih staništa. Utvrñivanjem strogo zaštićenih
centralnih zona smanjuje se uticaj koji proističe iz korišćenja resursa Parka (riblji i ptičiji fond,
mineralne sirovine, turizam).
Lokacija: Specijalni rezerevati prirode Pančeva oka i Manastirska tapija, kao i pojas
od 500 metara od granica rezervata. Gnijezdilište ptica Crni žar, kao i pojas od 500 metara
od granica gnijezdilišta.
Opis: Močvarna zona sa vegetacijom u kojoj dominiraju trska, rogoz, šaš, vrba, bijeli i
žuti lokvanj i kasaronja. Obavlja funkciju ekološkog filtera. U gustim sastojinama vegetacije
nalaze se prostori otvorene vode (oka). Stanište mnogih invertebrata, vodozemaca (zelene
žabe), mrijestilište riba i gnjezdilište ptica. Od ptica, ovdje borave (sezonski ili tokom cijele
godine) kudravi pelikan, mali i veliki kormorani, više vrsta čaplji i druge ptice močvarice.
Kolonija kudravog pelikana gnijezdi u teško pristupačnim okama u središtu ove oblasti.
Kriterijum: Ova zona obuhvata iskonska prirodna staništa i područja divljine sa visokom
prirodnom vrijednošću (koju odreñuju stepen biodiverziteta i ekološke funkcije) na lokalnom,
regionalnom i globalnom nivou. Centralna zona je strogo zaštićena, ne koristi se i ne
eksploatiše, a u cilju očuvanja autentičnosti. Prisustvo ljudi je strogo kontrolisano i
ograničeno na naučno-istraživački rad, monitoring i pojedine oblike ekološke edukacije.
Ukoliko postoji potreba za ekološkim menadžmentom, on mora biti precizno definisan, a
aktivnosti sprovedene uz minimalne intervencije i uznemiravanje.
53
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Upravljanje:
1. Pristup nije dozvoljen, osim za obavljanje monitoringa, naučnog istraživanja ili
edukacije, uz adekvatnu dozvolu Parka, na osnovu sagledavanja ciljeva i potreba
takvih programa.
2. Korišćenje resursa nije dozvoljeno (lov, ribolov, treset, trska...).
3. Ljudske intervencije nijesu dozvoljene (gradnja objekata ili infrastrukture, regulisanje
voda, izmjena namjene zemljišta...)
4. Intervencije za očuvanje ugroženih vrsta su moguće samo nakon pažljivog planiranja
i monitoringa. Pri tome se mora voditi računa da se one sprovedu uz minimalno
uznemiravanje staništa i populacija.
Posjećivanje: Pristup ovoj zoni je strogo ograničen, moguć samo za potrebe
monitoringa, istraživanja i edukacije uz adekvatnu dozvolu. Vozilima, plovilima i letjelicama
na motorni pogon nije dozvoljen pristup ovoj zoni zbog uznemiravanja. Zona mora biti jasno
obilježena na terenu, a za sprovoñenje ovih mjera upravljanja, potrebno je donošenje i
posebnih propisa i sporazuma sa graničnom policijom i ostalim državnim organima.
2.2. Druga zaštitna zona
Tip zone: Zaštitna zona
Cilj: Zaštita i očuvanje prirodnih procesa kroz ograničeno i održivo korišćenje. Zaštitne
zone su potrebne radi očuvanja područja divljine i prirodnih staništa. Utvrñivanjem strogo
zaštićenih zona ublažava se uticaj rastućeg broja posjetilaca i drugih korisnika prostora
Parka.
Lokacija: Sjeverna i sjeverozapadna močvarna strana Jezera sa užim pojasom otvorene
vode do rijeke Karatune, Gornje Malo blato, kao i pojedina ostrva u jugoistočnom dijelu
Jezera (Bisag, Omerova gorica, Golubovo ostrvo).
Opis: Prostor otvorene vode koji se graniči sa močvarnim pojasom, koji predstavlja
stanište invertebrata i riba. U ovu zonu ulazi i pojas vodoplavnih livada, sa svojim florističkim
diverzitetom, kao i pojedini kopneni ekosistemi zbog specifičnih ekoloških pojava i procesa
koji se na njima odvijaju.
Kriterijum: Prirodna staništa i područja divljine pod zaštitom, gdje su dozvoljene
odreñene aktivnosti i korišćenje koji su kompatibilni sa ekološkim principima (tradicionalno
ribarenje, ispaša, ograničen i usmjeren turizam).
54
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Upravljanje:
1. Pristup i korišćenje je ograničeno na tradicionalno ribarenje (na otvorenoj vodi),
ispašu na periodično plavnim livadama kao i strogo kontrolisane turističke aktivnosti.
2.
Intervencije u prostoru su dozvoljene uz pribavljene dozvole i saglasnosti (gradnja
objekata ili infrastrukture, regulisanje voda, izmjena namjene zemljišta...)
3. Zaštita prirodnih procesa i flore i faune je prioritetni cilj za ovu zonu.
Posjećivanje: Pristup Zoni
je strogo ograničen. Ulaz je dozvoljen samo lokalnom
stanovništvu za obavljanje ribolova, ispašu stoke, a pristup posjetiocima je dozvoljen samo
na strogo definisanim rutama, u malom broju i pod nadzorom Parka. Plovidba je ograničena
na male čamce sa motorom maksimalne snage 6 KS ili električnim/solarnim motorom i za
turističke brodove sa četvorotaktnim motorima po strogo utvrñenim rutama. Za sprovoñenje
ovih mjera upravljanja, potrebno je donošenje i posebnih propisa i sporazuma sa graničnom
policijom i ostalim državnim organima.
Na kopnenom dijelu ove zone (vodoplavne livade) dozvoljeno je tradicionalno pašarenje i
kosidba. Ulazni punktovi su jasno definisani, i samo se oni mogu koristiti za pristup jezeru.
Na ostrvima je dozvoljeno obavljanje sportsko-rekreativnog ribolova na jasno definisanim
lokacijama i uz minimalno uznemiravanje.
2.3.Treća zaštitna zona
Tip zone: Tampon zona
Cilj: Aktivna zaštita tradicionalnog korišćenja zemljišta, arhitekture, kulturnih spomenika i
odgovarajućeg etnološkog i prirodnog nasleña (Zona aktivne zaštite). Tampon zona ili zona
za zaštitu predjela, pomaže očuvanju značajnih staništa i održivog, tradicionalnog
korišćenja. U ovom području, gradnja je ograničena i staništa treba zaštititi od veće
transformacije . Upravljačke mjere su potrebne za održavanje livada i pašnjaka.
Lokacija: Otvorena voda, ostrva, kopneni dio Parka duž južne i jugozapadne obale
Jezera, uključujući i naselja.
Opis: Kopneni dio Parka, pretežno uz južne obale (Krajina, Crmnica, Riječka i Lješanska
oblast), sa naseljenim ili napuštenim naseljima, gdje se stanovništvo tradicionalno bavi
poljoprovredom i ribarenjem. U njoj su smješteni i kulturni spomenici.
Kriterijum: Fleksibilna zona u kojoj se nalaze očuvana poluprirodna staništa, naselja i
kulturna baština, odvijaju poljoprivredne, turističke i rekreativne aktivnosti. U njoj se koriste
postojeći resursi od strane lokalnog stanovništva i drugih interesnih grupa.
55
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Upravljanje:
Kopno (van naselja)
1. Očuvanje tradicionalnog korišćenja predjela i stimulisanje tradicionalnih načina
uzgajanja biljaka i životinja.
2. Promjena namjene površina (zemljišta) je dozvoljena uz pribavljene dozvole i
saglasnosti, a u skladu sa prostorno–planskom dokumentacijom.
3. Izgradnja novih objekata je dozvoljena uz pribavljene dozvole i saglasnosti, a u
skladu sa prostorno–planskom dokumentacijom.
4. Preporučuje se razvoj baziran na principima eko-turizma.
5. Putna mreža i mreža staza se održavaju kao dio kulturnog pejzaža.
Voda
1. Kretanje tj. koridori plovila na motorni pogon trebaju biti ureñeni posebnim planom.
2. Ograničenje brzine je različito u zavisnosti od koridora plovidbe.
Naselja
1. Objekti mogu biti rekonstruisani uz pribavljene dozvole.
2
Novi objekti se mogu graditi samo uz pribavljene dozvole i saglasnosti, a u skladu sa
prostorno–planskom dokumentacijom.
Kulturni spomenici
•
Sakralne spomenike potrebno je zaštititi od daljih devastacija,
•
Napuštene spomenike fortifikacionog karaktera potrebno je privesti namjeni
•
Dozvoljena je valorizacija u turističke svrhe, isključivo na osnovu stručnih
mišljenja.
•
Dozvoljena je restauracija, isključivo uz pribavljene dozvole i saglasnosti.
Posjećivanje: Pristup ovoj zoni je dozvoljen, kao i odreñene aktivnosti koje su u skladu
sa ekološkim principima.
Prostor otvorenih voda treba da ima jasno definisane plovidbene puteve, kojim bi se izbjegli
konflikti izmedju ribara, turističkih brodova i rekreativaca, poboljšala sigurnost plovidbe i
smanjilo ugrožavanje biodiverziteta.
U naseljima, razvoj se oslanja na tradicionalne aktivnosti, u skladu sa principima održivosti.
56
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
U ovoj zoni poželjan je razvoj na principima eko-turizma, pri čemu se on oslanja na mrežu
pješačkih i biciklističkih staza, odnosno vodene puteve (za posmatranje ptica, kajak i druge
vodene sportove).
2.4.
Četvrta zaštitna zona
Tip zone: Tranzitna zona
Cilj : Održivi razvoj oko zaštićenih područja
Lokacija: Prostor izvan granica Parka, koji čini prirodnu cijelinu regiona Skadarskog
jezera.
Opis : Region Skadarskog jezera, prirodno definisan vijencem primorskih planina na
jugu i zapadu, i obodom Zetske ravnice na sjeveru, koji se granici sa Parkom. Obuhvata
gradska područja i područja intezivnog koriščenja (poljoprivreda, industrija, turizam,
eksploatacija mineralnih sirovina) što ima indirektnog uticaja na kvalitet sredine u okviru
Parka.
Kriterijum : U tranzicionoj zoni, administrativne jedinice su nadležne za razmatranje i
integrisanje zahtjeva koji dolaze iz centralnih i tampon zona u sveobuhvatne razvojne
strategije i aktivnosti odgovarajuće administrativne jedinice kao i u meñuopštinsku i po
potrebi prekograničnu saradnju razvojnih strategija i napora.
Dozvoljene aktivnosti : Ograničenje aktivnosti u ovoj zoni treba da bude u skladu sa
razvojnim strategijama opština. Akcenat treba dati na poljoprivredu i turizam, uz poštovanje
ekoloških principa (ograničeno korišćenje prirodnih ñubriva, turizam koji se oslanja na
prirodne vrijednosti itd). Zaštita i održivi razvoj treba da se promovišu.
Posjećivanje : Dozvoljeno.
57
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
58
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.
STRATEŠKI CILJEVI
Strateško opredjeljenje budućeg upravljanja Parkom se zasniva na setu brojnih strateških
oblasti i posebnih ciljeva. Ovakvim pristupom će se obezbijediti integrisanje i harmonizacija
kompleksnih zahtjeva efikasnog i efektivnog upravljanja Parkom u koordiniran (usklañen)
koncept upravljanja.
Koncept čini hijerarhija tri strateška nivoa:
a)
sveukupno strateško opredjeljenje koje pokazuje principijelni pristup budućem
upravljanju i razvoju Parka,
b)
strateške oblasti kao predominantne za intervencije,
c)
posebni ciljevi kao alati za organizovanje strateških oblasti i na taj način ostvarivanje
strateškog cilja (prelazak sa strateškog na operativni nivo).
Definisanjem seta strateških opredjeljenja omogućava se povezivanje različitih nivoa i
razlikovanje „ciljeva“ i „sredstava“, što je neophodan uslov za uspješno upravljanjeParkom.
Prva dva nivoa se moraju shvatiti isključivo kao ciljevi, a treći nivo predstavlja sredstva koja
kreiraju okvir za odgovarajuće aktivnosti upravljanja.
Sveukupno strateško opredjeljenje je sažeto u Strateški cilj (Viziju)
STRATEŠKI CILJ (VIZIJA):
Očuvanje prirodne i kulturne baštine izvanredne ljepote od meñunarodnog značaja
integrisano u održivi razvoj (socio-ekonomski) živih naselja Nacionalnog parka Skadarsko
jezero.
Ključni problem definisanja strateškog cilja se ogleda u činjenici da se dva zahtjeva iste
važnosti moraju povezati: zaštita prirodnih i kulturnih virjednosti sa socio-ekonomskim
potrebama stanovnika područja Parka. Ovi zahtjevi su neodvojivi, iako na prvi pogled djeluju
suprotstavljeno.
Veliki dijelovi područja Parka su formirani vjekovnim korišćenjem za poljoprivredu i potrebe
razvoja naselja. Pored prirodnog pejzaža, posebnu ljepotu područja čine rezultati ljudske
aktivnosti. Za buduće upravljanje je veliki izazov očuvanje nevjerovatne vrijednosti područja,
imajući u vidu da je veliki dio vrijednosti kulturni pejzaž. Adekvatnim pristupom se može
smatrati samo kombinacija zaštite i adekvatnih ljudskih aktivnosti, uključujući živa naselja.
Sljedeće strateške oblasti predstavljaju pravce za ostvarivanje budućeg upravljanja Parkom:
Strateška oblast 1: Zaštita prirodnih virjednosti
Strateška oblast 2: Zaštita kulturnih vrijednosti
59
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Strateška oblast 3: Unapreñivanje
informativno-prezentacionih–edukativnih
sadržaja
Parka
Strateška oblast 4: Unapreñivanje saradnje sa korisnicima Parka, a posebno sa lokalnim
stanovništvom
Strateška oblast 5: Unapreñivanje saradnje sa inostranim organizacijama i donatorima
Strateška oblast 6: Unapreñivanje prekogranične saradnje
3.1.
Strateška oblast 1: Zaštita prirodnih vrijednosti
Prirodne vrijednosti su najveće dobro područja Skadarskog jezera i čine ga jedinstvenim u
Evropi. Bez obzira na razvoj koji će se desiti na ovom području u narednom periodu, zaštita
prirodnih vrijednosti i dalje ostaje prvenstvena obaveza.
Na jednoj strani brojne vrste flore i faune, od kojih su mnoge endemične i ugrožene, i
uključene na Crvenu listu, su karakteristike Skadarskog jezera. Sa druge strane, integrisanje
individualnih dijelova u cijeli sistem jedinstvenih vrijednosti predstavlja izuzetnu važnost ovog
područja.
Meñutim, zaštita prirodnih vrijednosti nije jedini zahtjev za očuvanjem Skadarskog jezera,
već ona predstavlja neizbježan preduslov za budući razvoj (turistički) Crne Gore. Prirodna
ljepota i vrijednosti Skadarskog jezera se mogu posmatrati kao prioritetna atrakcija cijele
države kao turističke destinacije.
3.1.1.
Posebni cilj: Fizička zaštita
Kako je zaštita osnovna funkcija Parka, potrebno je vršiti dalje unapreñenje sistema zaštite.
To je potrebno sprovoditi povećanjem stručnih i tehničkih kapaciteta Službe zaštite, boljom
koordinacijom sa drugim državnim subjektima, kao i unapreñenjem odnosa sa korisnicima
resursa Parka.
3.1.2.
Posebni cilj: Stručna zaštita
Za upravljačke odluke u Parku potrebno je povećati nivo informacija i saznanja u odnose na
sve aspekte biodiverziteta, kao i radom stvorenih vrijednosti.
60
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.1.3.
Posebni cilj: Očuvanje prirodnih vrijednosti (postojećeg nivoa
biodiverziteta)
Pozicija izmeñu različitih zoogeografskih regiona, geološka prošlost, kao i diverzitet staništa
su razlozi zbog kojih region Skadarskog jezera posjeduje visok nivo biodiverziteta. Takav
nivo biodiverziteta nije rezultat samo velikog broja vrsta taksonomskih grupa, već i
diverziteta ekosistema, kao i visokog nivoa genetske raznovrsnosti koja se odražava u
prisustvu endema i podvrsta. To je jedan od najažnijih aspekata ekologije Jezera i kao takav,
zahtijeva posebnu pažnju.
3.1.4.
Posebni cilj: Potpuna zaštita močvarnog i plavnog ekosistema i
flore i faune u njima
Močvarno i plavno zemljište uz sjevernu obalu Jezera predstavljaju najznačajnije ekološko
obilježje Skadarskog jezera. Guste površine flotantne i emerzne vodene vegetacije su
naseljene brojnim životinjskim vrstama. To je gnjezdilište mnogih ugroženih vodenih ptica,
kao i hranilište za riblje vrste i ekološki filter koji održava dobar kvalitet vode Jezera. Iz tog
razloga, od neizmjernog je značaja očuvanje vitalnog stanja ovog staništa i obezbjeñenje
odvijanja prirodnih procesa kako bi se održale njegove ekološke funkcije.
3.1.5.
Posebni cilj: Umanjiti uticaj svih pritisaka (eksploatacioni
pritisak, okupacija prostora, zagañenje) koji na bilo koji način
blokiraju vitalne procese populacija i dovode do nestabilnosti
prirodnih ciklusa u ekosistemu
Vode Jezera su pod uticajem brojnih antropogenih faktora: organsko i neorgansko
zagañenje iz industrije, poljoprivrede, saobraćajnih i urbanih područja, neodgovarajućeg
odlaganja čvrstog otpada, neodgovarajućeg korištenja prostora itd. Mnogi od ovih faktora su
van granica Parka ili njegovih nadležnosti, te je važno kreirati sistem monitorigna i djelovanja
koji je koordiniran sa ostalim relevantnim institucijama, kako bi se smanjili i ublažili efekti
negativnih antropogenih uticaja na otvorene vode.
61
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.1.6.
Posebni cilj: Obezbjeñenje prirodnog i neometanog razvoja
kopnenih ekosistema i unutar njih komponenti biološkog
diverziteta
Južne obale Jezera leže u podnožju primorskih planina sa brojnim lokalnim zajednicama.
Potreba za razvojem ovih zajednica i regiona uopšte pojačava pritisak na kopneni ekosistem
ove zone Parka, prvenstveno kroz gradnju, promjenu namjene površina zemljišta, razvoj
turističkih djelatnosti. Takvi uticaji vode ka povećanju erozije zemljišta i uništenju staništa
važnih biljnih i životinjskih vrsta, od kojih su mnoge endemične i/ili zaštićene zakonom. Zato
je važno obezbijediti prirodnu sukcesiju ekosistema, razvoj kopnenih staništa i stabilne
populacije kopnenih vrsta.
3.1.7.
Posebni cilj: - Obrazovanje i podizanje nivoa svijesti lokalnog
stanovništva i posjetioca o značaju zaštite prirode
Ekološka edukacija prepoznata je kao preduslov za očuvanje prirode i održivi razvoj. Njen
cilj nije samo protok informacija nego i uvećavanje znanja, podizanje svijesti i interesovanja,
izazivanje promjena u ponašanju i stavovima ljudi prema okolini.
U Parku treba razviti neformalni vid ekološke edukacije, koji pruža mogućnost ljudima da
usvoje, ali i zadrže i adaptiraju znanje, vještine kao i način života. Nju treba osmisliti za četiri
osnovne ciljne grupe: djecu i omladinu, lokalno stanovništvo, posjetioce (turiste) i širu
javnost.
3.2.
Strateška oblast 2: Zaštita kulturnih vrijednosti
Na osnovu analize i utvrñivanja postojećeg stanja kulturno-istorijskog nasljeña Parka sa
užim okruženjem, u dugoročnom planskom periodu nameće se potreba definisanja
strateškog cilja - zaštite, valorizacije i promovisanja kulturnih vrijednosti, kojim se treba
rukovoditi u realizaciji budućeg planskog koncepta. Predviñenim strateškim ciljem predlažu
se mjere i aktivnosti u čijoj bi pripremi i realizaciji trebale da učestvuju relevantne institucije,
set aktivnosti koje će obaviti JPNPCG i Nacionalni park Skadarsko jezrero, i odreñene mjere
i aktivnosti meñuinstitucionalnom saradnjom.
62
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Akteri koji mogu biti uključeni na zaštiti i poboljšanju nezadovoljavajućeg stanja kulturnog
nasljeña su: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, Ministarstvo kulture, sporta i
medija, Ministarstvo ureñenja prostora i zaštite životne sredine, Ministarstvo turizma,
JPNPCG, Nacionalni park Skadarsko jezero, Ekspertske organizacije (fakulteti, instituti),
lokalna samouprava i stanovništvo, NVO i donatorske organizacije.
3.2.1.
Posebni cilj: Očuvanje i unapreñenje spomenika kulture i
izvornog graditeljskog nasljeña
Analiza postojećeg stanja nepokretnih spomenika kulture i tradicionalnog graditeljskog
nasljeña, ukazuje na činjenicu da je sveukupna kulturno-istorijska baština na prostoru
Skadarskog jezera zanemarena, nezaštićena i u velikom dijelu devastirana i degradirana.
Fizička i pravna zaštita spomenika kulture ogleda se u sprovoñenju brojnih mjera zaštite i
očuvanja od propadanja i sprječavanja daljih vidova devastacija. Sanacija i obnova
spomenika nijesu u nadležnosti Javnog preduzeća i Parka. Meñutim, iniciranje i podržavanje
projekata mogu donekle pokrenuti konkretne mjere kod institucija zaštite, u interesu
ublažavanju negativnih posljedica kulturnih i graditeljskih dobara Parka.
Perspektivu za održavanje spomenika kulture u Parku treba sagledati u razvoju turizma, gdje
je ovaj fond jedan od bitnih elemenata turističke atraktivnosti.
Važan zadatak i istraživački akcenat treba dati stručnoj obradi i dokumentovanju stanja još
uvijek očuvanih cjelina autentičnog narodnog graditeljstva ovog prostora, u cilju njihove
valorizacije i fizičke i pravne zaštite.
3.2.2.
Posebni cilj: Očuvanje i prezentacija pokretnog fond kulturnoistorijskog nasljeña
Raznovrsno materijalno stvaralaštvo pokretnog fonda kulturne baštine regiona, podstaklo je
prikupljanje predmeta etnografskog, istorijskog i tehničkog karaktera, kao i rijetku foto
dokumentaciju Skadarskog jezera. Sakupljeni materijal je sistematizovan po tematskom
principu u nekoliko zbirki koje prezentuju specifičane djelatnosti i krajeve ovog prostora.
Tokom daljeg sakupljačkog rada, mogle bi se formirati i druge zanimljive zbirke sa istorijskim
i kulturnim temama karakterističnim za Jezero.
Za trajnu prezentaciju i pravilno čuvanje eksponata, neophodan je adekvatan prostor, kojeg
Park za sada nema. Stoga bi bilo važno, uz saradnju sa nadležnim institucijama, inicirati
projekte revitalizacije jedne od tvrñava na Jezeru, koja bi se ciljano privela namjeni
muzejskog tipa za kulturnu baštinu (pr. tvrñava Besac iznad Virpazara, kula Sv. Petra na
Karuču, ili neka od brojnih napuštenih kuća u okolini).
63
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Lokalna samouprava takoñe bi imala neposredan interes da se na njenoj teritoriji formira
muzej ili centar za posjetioce, sa muzejskim fondom koji bi predstavljao njen kulturni i
razvojni potencijal.
3.2.3.
Posebni cilj: Digitalizacija i promovisanje kulturno-istorijskog
nasljeña
Da bi se na savremen način sprovodilo dokumentovanje i ažuriranje sveobuhvatnih
podataka o kulturno-istorijskom nasljeñu, neophodno je uvoñenja digitalizacije, kao metod
novog načina rada, na osnovu kojeg se mogu sprovoditi raznovrsni vidovi promovisanja i
prezentovanja kulturne baštine.
3.3.
Strateška oblast 3: Unapreñivanje informativno–prezentaciono
– edukativnih sadržaja Parka
Preduslov za ostvarenje ciljeva Strateške oblasti je postojanje prilagoñene infrastrukture,
kako za potrebe zaštite pejzaža, biodiverziteta i kulturne baštine tako i za obezbjeñenje
ugodnog boravka posjetilaca. Infrastruktura podrazumijeva širok spektar od vizualizacije
zona sa različitim statusom zaštite u Parku, preko staza do objekata komunalne namjene.
3.3.1.
Posebni cilj: Unapreñivanje centara za posjetioce
Centri za posjetioce su osnovna informativno–prezentaciona infrastruktura Parka. U
narednom periodu potrebno je dopunjavati postavke centara, kao i unaprijediti
njihovu
servisnu funkciju kroz jačanje kapaciteta stručnih saradnika – informatora.
3.3.2.
Posebni cilj: Unapreñivanje i održavanje edukativnih sadržaja
Edukativne aktivnosti su jedan od osnovnih zadataka centara za posjetioce. Saradnja sa
obrazovnim ustanovama, osmišljavanje i organizovanje radionica, štampanje edukativnih
materijala i izgradnja održivog sistema škole u prirodi su prioriteti u planskom periodu.
64
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.3.3.
Posebni cilj: Unapreñivanje i održavanje pješačkih,
biciklističkih, rekreativnih staza i vidikovaca
Putnu infrastrukturu i staze treba prilagoditi potrebama zaštite i očuvanja, kao i potrebama
turista.
Staze, za pješake i bicikliste potrebno je razviti kao preklapajuće mreže, kako bi se turistima
omogućilo da biraju različite pravce prema trajanju i zahtjevnosti. Kvalitetnija mreža staza i
sistem upravljanja posjetiocima, kombinovano sa mjestima i objektima za odmor i
vidikovcima, povećaće motivaciju posjetioca da produže svoj boravak u Parku. Na taj način
se podržava lokalna turistička ekonomija.
Razvoj puteva se mora sagledati iz perspektive dugoročnog očuvanja pejzaža i
biodiverziteta.
3.3.4.
Posebni cilj: Unapreñivanje sistema upravljanja posjetiocima
U vrijeme turističke sezone veliki broj posjetilaca dolazi u Park. Iako se ulažu veliki napori za
produžetak boravka turista, preovlañuju i dalje jednodnevni posjetioci. Turisti koji odsjedaju
na drugim destinacijama (uglavnom na crnogorskom primorju tokom ljetnje sezone) koriste
blizinu i dobru dostupnost Parka za jednodnevne izlete. Efikasan sistem upravljanja
posjetiocima potrebno je uspostaviti iz dva ključna razloga:
•
da bi se organizovalo kretanje posjetilaca na način da im se omogući najljepši
mogući boravak u Parku i
•
da bi se kontrolisala brojnost posjetilaca na način da se minimiziraju negativni
uticaji na životnu sredinu.
Pitanje prevoza u granicama Parka je usko povezano sa sistemom upravljanja posjetiocima.
Politika Parka je redukovanje individualnog saobraćaja motornim vozilima na minimum.
Umjesto takvog načina prevoza promovisaće se vodeni transport i javni prevoz. Integrisanje
ovih tipova prevoza sa pješačkim i biciklističkim stazama će se jačati, kako bi se formirala
saobraćajna mreža koja omogućava da posjetioci u parku ne zavise od svojih motornih
prevoznih sredstava.
65
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.4.
Strateška oblast 4: Unapreñivanje saradnje sa korisnicima
prostora Parka
Unapreñivanje saradnje sa korisnicima prostora Parka obuhvata sve zahtjeve koji se odnose
na ljudske aktivnosti na ovom području. Razvoj turizma se posmatra kao jedan instrument
(meñu ostalima) za poboljšanje socio-ekonomskih uslova lokalnog stanovništva. Iako,
shodno tome, turizam nije glavni cilj budućeg razvoja Parka, on predstvlja jedan element
socio-ekonomskog razvoja koji je od ogromnog značaja.
Naglašavanjem turizma, ne bi trebalo sakriti činjenicu da će se na ovom području odvijati i
druge djelatnosti poput poljoprivrede, šumarstva, gradnje, ribarstva itd. Potrebno je i njih
podržavati u cilju dugoročne zaštite biodiverziteta i pejzaža.
Park svoju ulogu ne vidi u direktnoj nadležnosti za socio-ekonomski razvoj ovog područja.
Svrha aktivnosti definisanih u ovoj strateškoj oblasti je poboljšanje uslova za lokalno
stanovništvo kako bi se aktivirali na socijalnom i ekonomskom polju. Socio-ekonomski razvoj
se mora vezati sa širim područjem Skadarskog jezera; Park predstavlja poseban dio tog
šireg područja. Aktivnosti definisane u strateškoj oblasti 4 treba posmatrati u vezi sa
okruženjem što podrazumijeva promovisanje regionalnih lanaca vrijednosti (takoñe vidjeti
„Koncept prekograničnog razvoja regiona Skadarskog jezera – prostorna perspektiva“).
3.4.1.
Posebni
cilj:
Unapreñivanje
saradnje
sa
lokalnim
stanovništvom
Poboljšanje socio-ekonomskih uslova i povećanje atraktivnosti područja se ne može
sprovesti bez pouzdane saradnje uprave Parka sa lokalnim stanovništvom, zasnovane na
obostranom povjerenju. Obje strane moraju pokazati spremnost za saradnju i zajedničke
aktivnosti.
Socijalne aktivnosti su dio marketinga Parka, kao i neizbježan uslov za dobre uslove života
na ovom području. Park će pružiti podršku tradicionalnim i novim inicijativama u tom smislu.
Osnovni preduslov poboljšanja socio-ekonomskih uslova je identifikovanje, promocija i
širenje posebnog brenda područja Skadarskog jezera i proizvoda koji se proizvode, nude ili
čak izvoze van ovog područja. U najjačem interesu Parka je da se imidž ovog područja ne
stvara samo na osnovu prirodnih vrijednosti, već na osnovu imidža lokalnih proizvoda i
usluga. To podrazumijeva i utvrñivanje standarda i kontrole kvaliteta. Preduslov za
postizanje ovog cilja je pouzdana saradnja sa lokalnim preduzetnicima, zasnovana na
povjerenju.
66
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.4.2.
Posebni cilj: Unapreñivanje saradnje sa nosiocima privrednih i
ostalih djelatnosti i podsticanje razvoja
Svaka ekonomska aktivnost u granicama Parka mora biti zasnovana na principu ekološkog
korišćenja resursa. U tom smislu, resursi nijesu samo prirodni, već i kulturne i tradicionalne
vrijednosti. Preduzetnici i investitori moraju biti ubijeñeni da poštuju odreñene uslove koji
obezbjeñuju dugoročnu zaštitu resursa. Kreiranje odgovarajućih uslova i poštovanje propisa
može se sprovesti isključivo u tijesnoj saradnji sa lokalnim preduzetnicima.
Sveukupno opredjeljenje budućeg upravljanja Parkom ima značajne posljedice na tretman
razvoja turizma. Aktivnosti kojima će se promovisati turizam u Parku moraju se posmatrati
tako da tip turizma koji treba razvijati, mora da odslikava potrebe strateških ciljeva i da
doprinosi njihovom ostvarivanju. Na ovaj način, turizam predstavlja izuzetno važan
instrument za stvaranje prihoda i zapošljavanje, kao i za stvaranje mogućnosti da se turisti
edukuju o prirodnim i kulturnim vrijednostima područja, i da ih zavole. To podrazumijeva da
se razvoj turizma i odgovarajući turistički objekti, moraju prostorno i funkcionalno uklapati u
postojeće naseljske strukture i aktivnosti lokalnog stanovništva. Iako je turizam dio
privrednog razvoja, uloga ove privredne djelatnosti je od neprocjenjive važnosti za razvoj
područja Skadarskog jezera. Razvoj turizma treba posmatrati integralno, tj. postoje snažni
odnosi i zavisnosti sa drugim aspektima razvoja. Promocijom turizma na ekološki prihvatljiv
način, prirodni resursi će dobiti dodatnu vrijednost. Promocijom turizma neizbježno će se
ojačati i drugi privredni sektori.
Značajno etnografsko bogatstvo predstavljaju stare vještine i zanati, kojima se stanovnici
oko Jezera i danas bave, trudeći se da ih sačuvaju od zaborava. Potrebno je da Park pruži
podršku lokalnom stanovništvu u očuvanju i promociji tradicionalnih aktivnosti, kako bi se
dao doprinos poboljšanju socio-ekonomskog položaja lokalnog stanovništva.
3.4.3.
Posebni cilj: Unapreñivanje nivoa svijesti lokalnog stanovništva
o održivom razvoju
Edukacija je prepoznata kao preduslov za očuvanje prirode i održivi razvoj. Njen cilj nije
samo protok informacija nego i uvećavanje znanja, podizanje svijesti i interesovanja,
izazivanje promjena u ponašanju i stavovima ljudi prema okolini. Ekonomske i socijalne
aktivnosti u Parku zahtijevaju poseban odnos prema pitanjima očuvanja. Obično se zaštita i
očuvanje posmatraju isključivo kao ograničenja bilo koje djelatnosti, potrebne za stvaranje
prihoda lokalnog stanovništva. Meñutim, u mnogim slučajevima zaštita prirodne i kulturne
baštine nudi (ekonomske) benefite lokalnom stanovništvu, ukoliko se djelatnosti odvijaju na
ekološki prihvatljiv način uz poštovanje ekoloških potreba.
67
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Iz tog razloga postoji potreba da mještani, kao partneri uprave Parka u razvoju, imaju
detaljan uvid u ideje, kao i instrumente i najbolje prakse održivog razvoja. Važno je uzeti u
obzir različite perspektive i potrebe različitih ciljnih grupa lokalnog stanovništva, u skladu sa
njihovim aktuelnim djelatnostima i uslovima života.
3.5.
Strateška oblast 5: Unapreñivanje saradnje sa inostranim i
domaćim organizacijama i donatorima
3.5.1.
Posebni cilj: Unapreñenje saradnje sa RAMSAR, EUROPARC
Federacijom, IUCN, WWF, Svjetskom bankom, GTZ, ADA ...
U narednom planskom periodu potrebno je napraviti strategiju saradnje sa svim relevantnim
organizacijama vezanim za zaštitu prirode i razvoj održivog turizma, koje kroz pružanje
dobrih praksi, mogu pružiti pomoć u procesu razvoja Parka.
Takoñe, potrebno je uspostaviti komunikaciju sa svim organizacijama koje potencijalno
mogu obezbjediti fondove za implementaciju razvojnih projekata.
3.5.2.
Posebni cilj: Unapreñenje saradnje sa domaćim organizacijama
U narednom planskom periodu potrebno je osmisliti i realizovati zajedničke aktivnosti iz svih
strateških oblasti ovog Plana, sa institucijama, organizacijama i preduzećima iz Crne Gore.
3.5.3.
Posebni cilj: Unapreñenje saradnje sa NVO sektorom
Potrebno je dalje unapreñivati saradnju sa predstavnicima civilnog sektora, kroz zajedničke
programe i projekte, kao i kroz volonterizam i edukativne aktivnosti.
3.6.
Strateška oblast 6: Unapreñivanje prekogranične saradnje
3.6.1.
Posebni cilj: Komponenta IPA
Finansijski instrument Evropske unije - IPA (Instrument za pretpristupnu podršku) Crna Gora
će, kao i ostale države potencijalni kandidati, do sticanja statusa kandidata za članstvo u EU
68
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
koristiti sredstva iz prve dvije komponente IPA-e. Prva je podrška tranziciji i jačanju
institucionalnih kapaciteta. Druga komponenta je prekogranična saradnja, koja predstavlja
okvir za ubrzane ekonomske integracije u cilju smanjivanja postojećih razlika u nivou
razvijenosti prekograničnih regiona, kao i za unapreñenje sveobuhvatne kulturne, socijalne i
naučne saradnje izmeñu lokalnih i regionalnih zajednica.
U okviru ove komponente Crna Gora učestvuje u 4 bilateralna programa:
1. Crna Gora - Albanija
2. Crna Gora - Bosna i Hercegovina
3. Crna Gora - Hrvatska
4. Crna Gora - Srbija
3.6.2.
Posebni cilj: Jadranski program
Jadranski program sadrži :
1. Program saradnje jugoistočne Evrope
2. Mediteranski program
Programi se sprovode periodično, kroz raspisivanje Javnih poziva za podnošenje projektnih
prijedloga. Sa stanovišta interesa Park će u narednom planskom periodu, a zavisno od
vremena trajanja predpristupnih fondova pomenutih komponenti, pripremati programe
definisane za ovu programsku oblast, a koji se odnose na unapreñenje usklañenog i
kooperativnog regiona sa održivom i bezbjednom životnom sredinom.Aplikacije će biti
podnesene Evropskoj komisiji za one projekte, za koje se utvrdi da postoji realan interes
Perka, sa relevantnim parnerima iz Albanije, Hrvatske, i država korisnika Jadranskog
programa. Slijedeći proces pridruživanja Crne Gore Evropskoj uniji, očekujemo da našoj
zemlji budu dostupni i drugi pristupni fondovi EU, koje će Park koristiti u skladu sa svojim
potrebama, kapacitetima za implementaciju i dr.
3.6.3.
Posebni cilj: Saradnja sa drugima parkovima
Zbog svoje geografske pozicije i meñunarodnog značaja koje Park ima kao Ramsarsko
područje, predstavlja značajnog partnera brojnim nacionalnim parkovima u okruženju. U
predhodnom planskom periodu Park je uspostavio saradnju u razmjeni informacija sa
nacionalnim parkovima u Hrvatskoj (Krka, Plitvice, Risnjak i Velebit), kao i parkovima prirode
Lastovo i Vransko jezero. Saradnja se ogleda u razmjeni informacija, u vezi upravljanja
Parkom, upravljanja posjetiocima, planiranju i zaštiti prostora i dr.
69
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
U predhodnom periodu Park je uspostavio saradnju i sa italijanskim, austijskim, mañarskim i
slovenačkim parkovima. Takva saradnja će se u različitim modalitetima sa pomenutim
zaštićenim područjima u kontinuitetu nastaviti i u planiranom periodu 2011-2015 godina.
3.7.
Ostali posebni ciljevi
3.7.1.
Posebni cilj: Tačno obilježavanje područja u skladu sa njihovim
korišćenjem i statusom zaštite
Područje Parka se sastoji od zona sa različitim stepenom zaštite i načina korišćenja. Kako bi
se integrisalo očuvanje prirode i razvoj turizma neophodno je jasno označiti zone, kako bi
lokalno stanovništvo i posjetioci tačno znali koje aktivnosti su dozvoljene.
Obilježavanje se mora sprovesti na kopnu i na površini Jezera. Markiranje Jezera mora
pokriti i kanale i područja koja mogu koristiti profesionalni ribari.
3.7.2.
Posebni cilj: Razvijanje i održavanje objekata za pristup Jezeru
Krstarenje, sportski ribolov i kupališni turizam su dio turističke ponude Parka. Neophodno je
organizovati pristup Jezeru na organizovan način kako bi se izbjeglo moguće ugrožavanje
prirode. Prema Uredbi o čamcima, luka u Virpazaru je jedina zvanično pristanište. Svi ostali
pristani su nezvanična mjesta za iskrcavanje. Ovo uključuje „aktivne“ kapacitete u većim
mjestima kao što su: Rijeka Crnojevića, Karuč, Dodoši, Vranjina, kao i tradicionalne manje
korišćene lokacije duž obale. Kako bi se doprinijelo razvoju turizma, neophodno je poboljšati
standard i sanitarne uslove pojedinih lokacija.
3.7.3.
Posebni cilj: Jačanje regionalne turističke destinacije
Područje Parka treba posmatrati kao dio mozaika turističkog razvoja šireg regiona, a ne kao
izdvojenu destinaciju. Zato je najbolji pristup razvoju turizma u korist lokalnog stanovništva
jedinstvena perspektiva sa okruženjem koja pruža širok spektar raznih mogućnosti .
Takoñe, ambiciozan cilj pretvaranja područja Skadarskog jezera u primarnu turističku
destinaciju se može ostvariti isključivo ukoliko se Park posmatra kao dio regionalne
destinacije. Funkcije i mogućnosti centralne, zaštitne i tampon zone Parka se moraju vezati
sa funkcijama i mogućnostima šire tranzicione zone.
70
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.7.4.
Posebni cilj: Unapreñivanje sistema ambijentalne higijena
(upravljanje otpadom)
Što više turista bude dolazilo u Park, i što se lokalno stanovništvo više bude bavilo
privrednim djelatnostima, rastu i rizici od zagañenja otpadom i otpadnim vodama.
Poboljšanje socio-ekonomskih uslova rezultira u povećanom stvaranju otpada i otpadnih
voda, a posebno razvoj turizma, ako se u obzir uzme broj posjetilaca i njihov prostorni
razmještaj u Parku. Za buduće upravljanje Parkom, od ključnog je značaja obezbijediti
sredstva i procedure za sakupljanje i odlaganje čvrstog otpada, odnosno odvod otpadnih
voda. Predviñena je izgradnja sanitarnih postrojenja na najfrekventnijim lokacijama.
Promovisaće se sistem u kojem će turisti skupljati svoj otpad i odlagati ga na opremljenim
lokalitetima.
71
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
IMPLEMENTACIJA PLANA UPRAVLJANJA
Plan prioriteta za Stratešku oblast 1: Zaštita prirodnih vrijednosti
Poseban cilj: 3.1.1. Fizička zaštita
Prioriteti:
3.1.1.1.Nastavak jačanja kapaciteta Službe zaštite
Neophodne aktivnosti:
•
Jačanje kadrovskih kapaciteta (novi zaposleni)
•
Usavršavanje nadzornika
•
Nabavka materijalno-tehničkih sredstava
•
Poboljšanje odnosa sa lokalnim stanovništvom
•
Uvoñenje novih procedura i praksi
Poseban cilj: 3.1.2. Stručna zaštita
Prioriteti:
3.1.2.1.
Nastavak jačanja kapaciteta stručnih službi
Neophodne aktivnosti:
•
Jačanje kadrovskih kapaciteta
•
Nabavka materijalno–tehničkih sredstava
•
Uspostavljanje platforme za dugoročno praćenje indikatorskih vrsta
•
Uvoñenje novih praksi i procedura
•
Praćenja i istraživanja drugih vrsta biodiverziteta i ekosistema u cjelini
72
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Poseban
cilj:
3.1.3.
Očuvanje
prirodnih
vrijednosti
(postojećeg
nivoa
biodiverziteta)
Prioriteti:
3.1.3.1. Izrada baze podataka o florističkim i vegetacijskim vrijednostima
Parka
Neophodne aktivnosti:
•
Kreiranje interaktivne baze podataka
•
Prikupljanje i unos literaturnih i terenskih podataka
•
Analiza postojećeg stanja
•
Implementacija (eventualnih) mjera zaštite
3.1.3.2. Uraditi florne liste na osnovu raspoloživih podataka na kraju
planskog perioda
Neophodne aktivnosti:
•
Rad na inventarizaciji
3.1.3.3. Očuvanje populacija endemičnih i rijetkih zakonom zaštićenih vrsta
Neophodne aktivnosti:
•
Terenska istraživanja (lokacija, brojnost i vitalnost populacija)
•
Uspostaviti monitoring odreñenih vrsta
•
Implementacija eventualnih mjera zaštite
3.1.3.4. Racionalno korišćenje biodiverziteta ihtiofaune u Skadarskom jezeru Izrada ribarske osnove
Neophodne aktivnosti:
•
Proučiti uslove za egzistenciju riba (kvalitet vode, količina hrane i sl.)
•
Popis ribljih vrsta koje žive u Jezeru
•
Procjena brojnosti ekonomski značajnij populacija
•
Predložiti način gazdovanja
•
Predložiti načine unapreñenja
•
Pratiti stanje ribljeg fonda
•
Izrada planova i programa poribljavanja
•
Procijeniti godišnji prirast ribljeg fonda po vrstama
•
Procjeniti mogućnosti godišnjeg ulova po vrstama
73
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Poseban cilj: 3.1.4. Potpuna zaštita močvarnog i plavnog ekosistema i flore i
faune u njima
Prioriteti:
3.1.4.1. Monitoring progresije tipova močvarne vegetacije
Neophodne aktivnosti:
•
Kontrola posledica procesa eutrofikacije
3.1.4.2. Inventarizacija odreñenih vrsta beskičmenjaka u močvarnom
ekosistemu
Neophodne aktivnosti:
•
Prikupljanje podataka o stanju populacija
•
Indikacija
•
Implementacija (eventualnih) mjera zaštite
3.1.4.3. Procjena stanja zaštićenih vrsta vodozemaca
Neophodne aktivnosti:
•
Monitoring
•
Kartiranje
•
Implementacija (eventualnih) mjera zaštite
3.1.4.4. Upravljanje staništem kolonijalnih vrsta (gnjezadarica) ptica
Neophodne aktivnosti:
•
Utvrñivanje stepena ugroženosti
•
Implementacija mjera zaštite
3.1.4.5. Upravljanje staništem kudravog pelikana
Neophodne aktivnosti:
•
Kontinuirani mjesečni monitoring
•
Prstenovanje
•
Promocija
•
Edukacija
3.1.4.6 Monitoring velikog kormorana
Neophodne aktivnosti:
•
Kartiranje
74
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Praćenje kolonije
3.1.4.7 Monitoring čaplja govedarica - Bubulcus ibis
Neophodne aktivnosti:
•
Monitoring brojnosti gnjezdecih parova
3.1.4.8 Monitoring bjelobrade čigre
Neophodne aktivnosti:
•
Monitoring brojnosti gnjezdecih parova
3.1.4.9 Utvrdjivanje zimskog cenzusa zimujucih vrsta
Neophodne aktivnosti:
•
Kvantitativni monitoring
•
Kvalitativni monitoring
•
Distribucija
Poseban cilj: 3.1.5. Umanjiti uticaj svih pritisaka (eksploatacioni pritisak,
okupacija prostora, zagañenje) koji blokiraju vitalne procese i dovode do
nestabilnosti prirodnih ciklusa u ekosistemu otvorene vode
Prioriteti:
3.1.5.1. Utvrditi vegetacijski pritisak kao posledicu eutrofikacije. Praćenje
progresije plavnih šuma i močvarne vegetacije (indikator eutrofikacije)
unutar ekosistema slobodne vode
Neophodne aktivnosti:
•
Preuzimanje ranijih vazdušnih i satelitskih snimaka
•
Utvrditi godišnje granice pomjeranja vegetacije unutar slobodne vode
•
Kartografski prikazi
•
Uporedna analiza i zaključci
3.1.5.2. Zaštita staništa za mrijest riba
Neophodne aktivnosti:
•
Zaštita važnih lokaliteta za mrijest
•
Zaštita lokaliteta značajnih za očuvanje riba
75
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Evidencija ulova (evidencija otkupa i ulova fabrike za preradu ribe iz
Rijeke Crnojević)
•
Izrada brošura, lifleta, bilborda i edukacija posjetioca Parka o ugroženim
vrstama i periodima dozvoljenog ili zabranjenog lova
•
Zaštita autohtonih vrsta od poribljavanja
•
Povećati stepen informisanosti stananovništva koje gravitira u Parku o
biološkim vrijednostima i njihovo aktivno uključivanje u zaštitu.
3.1.5.3 Uspostaviti monitoring ekonomski značajnih populacija riba (krap,
ukljeva i jegulja)
Neophodne aktivnosti:
•
Povremeni monitoring odreñenih populacija
•
Trajni monitoring ekonomski značajnih populacija
Poseban cilj: 3.1.6. Obezbjeñenje prirodnog razvoja kopnenih ekosistema i
unutar njih komponenti biološkog diverziteta
Prioriteti:
3.1.6.1. Očuvanje staništa i vitalnosti populacija kopnenih ekosistema.
Kontrola ubiranja ljekovite flore u komercijalne svrhe
Neophodne aktivnosti:
•
Primjena propisa (zahtjev, mišljenje, kontrola, naplata)
•
Nadgledanje aktivnosti od strane nadzorničke i Stručne službe
•
Sagledavanje stanja komercijalno korišćenih površina i populacija
ljekovitih vrsta
3.1.6.2. Nova saznanja, zaštita i popularizacija rijetke, zakonom zaštićene,
ljekovite i druge flore Parka.
Monitoring zaštićenih, rijetkih, ljekovitih i drugih vrsta flore na području
Parka
Neophodne aktivnosti:
•
Indetifikovati prioritetne vrste, lokacije (staništa) i parametre koji će biti
obuhvaćeni monitoringom, a na osnovu analize saznanja dobijenih bazom
podataka.
76
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.1.6.3. Stanje populacija zaštićenh vrsta leptira
Neophodne aktivnosti:
•
Monitoring
•
Kartiranje
3.1.6.4. Očuvanja staništa (menadžment) i postojećeg stanja populacija
gmizavaca
Neophodne aktivnosti:
•
Monitoring
•
Implementacija (eventualnih) mjera zaštite
3.1.6.5. Upravljanjem staništa fokusnih (flag ship) vrsta sisara u području
Parka
Neophodne aktivnosti:
Poseban
•
Kartiranje potencijalnih staništa
•
Monitoring vrsta
•
Implementacija (eventualnih) mjera zaštite
cilj:
3.1.7.
Obrazovanje
i
podizanje
nivoa
svijesti
lokalnog
stanovništva i posjetioca o zaštiti prirode
Prioriteti:
3.1.7.1. Priprema sveobuhvatnog koncepta za različite ciljne grupe
Neophodne aktivnosti:
•
Analiza stanja
•
Izrada koncepta
3.1.7.2. Realizacija edukativnih aktivnosti i aktivnosti usmjerenih na
podizanje nivoa svijesti za sve ciljne grupe
Neophodne aktivnosti:
•
Animiranje pojedinih ciljnih grupa
•
Realizacija planiranih aktivnosti
77
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.1.7.3. Izrada i distribucija informativnog i edukativnog materijala
Neophodne aktivnosti:
•
Osmišljavanje i izrada materijala
•
Distribucija materijala
Plan prioriteta za Stratešku oblast 2: Zaštita kulturnih vrijednosti
Posebni cilj: 3.2.1. Očuvanje i unapreñivanje spomenika kulture i izvornog
graditeljskog nasljeña
Prioriteti:
3.2.1.1. Očuvati kulturna dobra od propadanja i daljih devastacije. Očuvanje
i podsticaj unapreñenja spomenika kulture
Neophodne aktivnosti:
•
Koordinacija sa relevantnim institucijama koje se bave zaštitom kulturnih
dobara
•
Kontinuirana kontrola stanja spomenika
•
Sprječavanje svih vidova nelegalne gradnje na kulturnim dobrima i
njihovom okruženju
•
Učešće u planiranju revitalizacije spomenika sa nadležnim institucijama
•
Insistirati i podsticati privoñenje namjeni spomenike fortifikacionog
karaktera kod relevantnih ustanova
•
Stručna pomoć u sakupljanju i dopuni postojećih podataka
•
Praćenje svih aktivnosti pri izvoñenju sancionih radova na spomenicima
kulture
3.2.1.2. Evidentiranje i valorizacija tradicionalnih graditeljskih vrijednosti.
Identifikovanje i utvrñivanje stanja vrijednih graditeljskih cjelina i objekata
tradicionalne arhitekture
Neophodne aktivnosti:
•
Istraživanja na terenu
•
Istraživanja po starijoj literaturi i arhivalijama
78
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Pribavljanje katastarskih podloga i avionskih snimaka, u cilju situiranja
objekata na mapama i utvrñivanja njihovog vlasništva
•
Na osnovu obavljenog istraživačkog rada, izrada
studije kao prilog
valorizaciji i zaštiti vrijednih graditeljskih objekata
•
Kod nadležnih institucija inicirati pokretanje posupka pravne zaštite
objekata sa spomeničkim vrijednostima.
Posebni cilj: 3.2.2. Očuvanje i prezentacija pokretnog fond kulturno-istorijskog
nasljeña
Prioriteti:
3.2.2.1. Adaptacija adekvatnog prostora za prezentaciju tematskih zbirki
kulturne i istorijske baštine
Neophodne aktivnosti:
•
Apliciranje kod potencijalnih donatora za finansiranje projekta izgradnje ili
adaptacije objekta za trajno izlaganje eksponata
•
Osmišljavanje izložbenih postavki u adekvatnom prostoru
•
Dopuna postojećih zbirki eksponatima koji nedostaju
•
Formiranje drugih zbirki sa temama karakterističnim za region Parka
•
Konzervacija kompletnog prezentacionog materijala
Posebni cilj: 3.2.3. Digitalizacija i promovisanje kulturno-istorijskog nasljeña
Prioriteti:
3.2.3.1. Elektronsko dokumentovanje kulturne baštine i prezentovanje
putem štampanog materijala
Neophodne aktivnosti:
•
Ažuriranje baze podataka po segmentima (dokumentovanje stanja
spomenika, vrijednih objekata i cjelina i dr.)
•
Ažuriranje bibliografije kulturno-istorijskog nasljeña Skadarskog jezera
•
Evidentiranje i dokumentovanje pokretnog fonda: crkvene knjige, ikone,
arheološki nalazi i ostala artefakta od značaja za kulturnu baštinu
•
Digitalizacija starih fotografija i umjetničkih slika sa motivima Parka
79
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Digitalizacija
postojećih
arhitektonskih
projekata
nepokretnog
spomeničkog fonda
•
Na osnovu sopstvenih istraživanja sa terena, kroz literaturu i arhivsku
grañu i odabrane fotodokumentacije, izrada i štampanje stručnog i
promotivnog materijala (tekstovi, katalozi, lifleti, brošure).
Plan prioriteta za Stratešku oblast 3: Unapreñivanje informativno
prezentaciono edukativnih sadržaja Parka
Posebni cilj: 3.3.1. Unapreñivanje centara za posjetioce
Prioriteti:
3.3.1.1. Promocija i razumjevanje Parka
Neophodne aktivnosti:
• Osmisliti tematske postavke
•
Organizovati promocije festivalskog karaktera
•
Obezbeñivanje promotivnih i edukativnih materijala koji će konstantno biti
dostupni svim kategorijama posjetioca
•
Poboljšati kvalitet interpretacijske službe
•
Osmisliti interaktivne digitalne prezentacije prirodnih i kulturnih vrijednosti
Parka
•
Organizovanje tematskih radionica
•
Organizovanje sa lokalnim stanovništvom promocije njihovih proizvoda u
Centru za posjetioce (poljoprivrednih, domaća radinost..),
3.3.1.2. Edukacija
Neophodne aktivnosti:
• Izrada Edukativnih programa za učenike
•
Edukacija učenika
•
Organizovanje radionica
80
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Posebni cilj: 3.3.2. Unapreñivanje i održavanje edukativnih sadržaja
Prioriteti:
3.3.2.1.
Dugoročnim
programima
omogućiti
kvalitetan
boravak
posjetiocima, porast kvaliteta ponude, razvoj infrastrukture, sa minimalnim
uticajem na okolinu i proširivanje ponude Parka.
Neophodne aktivnosti:
• Uspostaviti edukativni Centar
•
Osmisliti edukativni, interpretacijski i promotivni materijal za ciljne grupe
posjetilaca
•
Stalno unapreñivanje znanja nadzornika u svrhu interpretacije prirodnih i
kulturnih vrijednosti Parka
•
Kontinuirano
i
kvalitetno
promovisati
Park
na
nacionalnom
i
meñunarodnom tržištu
•
Osmisliti interaktivne interpretativne tematske programe za posjetioce
(ptice Parka, biljke Parka, leptiri Parka..)
•
Na ulaznim punktovima u štampanoj formi nuditi sve informacije vezane
za boravak u Parku
•
Osmisliti suvenir koji će materijalom, idejom, umjetničkim i estetskim
rješenjem simbolizovati Park
•
Dopuniti edukativne sadržaje za odreñena područja ili prirodne objekte
•
Pojačati promociju edukativnih programa Parka
Posebni cilj: 3.3.3. Unapreñivanje i održavanje pješačkih, biciklističkih,
rekreativnih staza i vidikovaca
Prioriteti:
3.3.3.1. Sigurno posjećivanje i kretanje posjetilaca po ozačenim stazama uz
strogo pridržavanje pravila ponašanja u Parku
Neophodne aktivnosti:
• Na postojećoj signalizaciji pješačkih staza uvesti piktograme
•
Uspostaviti sistem signalizacije na biciklističkim stazama
•
Uspostaviti Sistem vodenih staza
•
Opremanje postojećih vidikovaca (panoramska karta, prikaz Jezera....)
81
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Oformiti lokaciju za kampovanje
•
Oformiti nove biciklističke staze
•
Opremiti staze dodatnim informativnim, tematskim mobilijarom
•
Oformiti nove pješačke staze
•
Oformiti nove vidikovce
•
Očuvanje infrastrukturnih elemenata u sistemu staza
•
Zaštita i praćenje stanja (sanacija antropogenih uticaja)
•
Poboljšati infrastrukturu Parka i prilagoditi neke djelove osobama sa
posebnim potrebama
•
Postavljanje i održavanje informativnih tabli i ostalih sadržaja
•
Odrediti potencijalno opasne lokacije radi sigurnosti posjetilaca
Posebni cilj: 3.3.4. Unapreñivanje sistema upravljanja posjetiocima
Prioriteti:
3.3.4.1. Omogućiti kvalitetne posjete Parku uz visok stepen organizovanosti
i minimalan negativan uticaj na ekosistem Parka (porast kvaliteta ponude,
proširivanje ponude)
Neophodne aktivnosti:
• Dugoročni programi nadgledanja posjetilaca i kontrole, kako bi se utvrdio
kapacitet nosivosti na osjetljivim lokacijama i minimizirali negativni uticaji
•
Definisanje i primjena mehanizama kontrole
•
Sprovoñenje procjene kapaciteta nosivosti na osetljivim područjima
•
Podići ekološke standarde posjećivanja
•
Praćenje stanja broja posjetilaca i njihovo zadovoljstvo (ankete)
•
Kako bi se postigla bolja protočnost posjetilaca, potrebno je aktivirati
alternativne staze te izbjeći stvaranje uskih grla (reorganizacije postojeceg
načina posjećivanja) - naročito okolina rezervata
•
Uspostavljanje još dva ulazno-naplatna punkta (lokacija Rijeka Crnojevića
i Plavnica)
•
Izrada ciljnih tematskih programa obilazaka Parka
•
Stalni nadzor nad brojem posjetilaca
•
Za neke visokoposjećene zone izraditi studiju prihvatnog kapacitetadnevne i sezonske limite
•
Vršiti stalno anketiranje posjetilaca
82
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.3.4.2. Omogućavanje sigurnog boravka posjetilaca
Neophodne aktivnosti:
• Održavanje infrastrukture
•
Instaliranje uslužnog telefona
•
Uspostavljanje službe za Prvu pomoć
3.3.4.3. Osmišljavanje i funkcionisanje sistema upravljanja posjetiocima u
skladu sa atraktivnošću lokacije u Parku i u skladu sa zaštitom prirodnih i
kulturnih vrijednosti
Neophodne aktivnosti:
• Osmišljavanje obilazaka različitog trajanja i osobenosti
•
Postavljanje i održavanje znakova i informativnih tabli duž staza za
obilazak
•
Prilagoñavanje staza i lokalnih puteva prema odreñenoj i zahtijevanoj
upotrebi
3.3.4.4. Obezbjeñivanje informacija posjetiocima u raznim formama i na
raznim lokacijama
Neophodne aktivnosti:
• Osmišljavanje i proizvodnja informativnog materijala u različitim formama
(brošure, pamfleti, karte, posteri, itd.)
•
Postavljanje i održavanje informativnih tabli
3.3.4.5. Osmišljavanje i implementacija sistema saobraćaja koji povezuje
brodski prevoz sa pješacima i biciklistima
Neophodne aktivnosti:
• Procjena postojećih koncepata i osmišljavanje integrisanog koncepta
zajedno sa lokalnim turističkim preduzetnicima
•
Definisanje organizacionih zahtjeva u skladu sa konceptom
•
Priprema neophodne infrastrukture u skladu sa konceptom
83
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Plan prioriteta za Stratešku oblast 4: Unapreñivanje saradnje sa
korisnicima prostora Parka
Posebni cilj: 3.4.1. Unapreñivanje saradnje sa lokalnim stanovništvom
Prioriteti:
3.4.1.1. Unapreñivanje saradnje sa lokalnim stanovništvom
Neophodne aktivnosti:
•
Organizovanje i sprovoñenje redovnih sastanaka na kojima bi se
razgovaralo o strukturnim i aktuelnim pitanjima
•
Kreiranje i korišćenje spiskova sa kontakt informacijama lokalnog
stanovništva, kako bi bili informisani o postojećim i predstojećim
projektima državne uprave i/ili meñunarodnim organizacijama
•
Sprovoñenje ispitivanja nivoa kvaliteta i zadovoljstva sa komunikacijom
sa lokalnim stanovništvom
3.4.1.2. Podrška zajednicama u organizaciji i sprovoñenju socijalnih i
kulturnih dogañaja
Neophodne aktivnosti:
•
Zajednička realizacija socijalnih i kulturnih dogañaja
3.4.1.3. Osnivanje i pružanje podrške radnoj grupi koja bi razgovarala o
standardima za proizvode i brendiranju
Neophodne aktivnosti:
•
Identifikovanje i pristup relevantnim akterima
•
Osnivanje radne grupe i organizovanje redovnih sastanaka
•
Organizovanje prezentacija
•
Izrada i distribucija informativnog i edukativnog materijala
3.4.1.4. Pružanje podrške proizvodnji i marketingu lokalnih proizvoda
Neophodne aktivnosti:
•
Povezivanje lokalnih proizvoñača sa stranim stručnjacima (npr. preko
projekata koje finansiraju donatori)
84
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Uspostavljanje prodajnih mjesta na kojima bi se nudili lokalni proizvodi
(npr.
vezani
za
informativne
punktove)
zajedno
sa
lokalnim
proizvoñačima i trgovcima
•
Organizovanje pijaca tokom špic sezone zajedno sa lokalnim
proizvoñačima i trgovcima
Posebni cilj: 3.4.2. Unapreñivanje saradnje sa nosiocima privrednih i ostalih
djelatnosti i podsticanja razvoja u oblastima turizma, organske poljoprivrede,
održivog ribarstva, mineralnih sirovina, starih zanata, izrade suvenira i domaće
radinosti
Turizam
Prioriteti:
3.4.2.1.1. Podrška zajednicama u organizaciji i sprovoñenju socijalnih i
kulturnih dogañaja (uključujući oživljavanje tradicionalnih kao i modernih)
Neophodne aktivnosti:
•
Zajednička realizacija socijalnih i kulturnih dogañaja
3.4.2.1.2. Osnivanje i pružanje podrške radnoj grupi koja bi razgovarala o
standardima za proizvode i brendiranju
Neophodne aktivnosti:
•
Identifikovanje i pristup relevantnim akterima
•
Osnivanje radne grupe i organizovanje redovnih sastanaka
•
Organizovanje prezentacija
•
Izrada i distribucija informativnog i edukativnog materijala
3.4.2.1.3. Izrada informativnog materijala o raznim uslugama i proizvodima i
distribucija turistima
Neophodne aktivnosti:
•
Osmišljavanje, izrada i distribucija materijala
85
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
3.4.2.1.4. Podsticanje investicija u smještajne objekte u selima
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje tijesne i efikasne saradnje sa Ministarstvom za
ekonomski razvoj i Ministarstvom turizma i zaštite životne sredine
•
Izrada i distribuiranje detaljnih informacija o postojećim mogućnostima
i propisima za investiranje
•
Izrada procedura za usmjeravanje potencijalnih investitora ka
relevantnim organima
•
Monitoring izgradnje i u pojedinim slučajevima funkcionisanja
Organska poljoprivreda
Prioriteti:
3.4.2.2.1 Osnivanje radne grupe za izradu posebnih uslova za ekološko
korišćenje resursa za relevantne privredne aktivnosti
Neophodne aktivnosti:
•
Identifikovanje i pristup relevantnim akterima
•
Osnivanje radne grupe i organizovanje redovnih sastanaka
•
Izrada propisa za relevantne ekonomske aktivnosti
3.4.2.2.2 Pružanje podrške preduzetnicima u razvoju njihovog poslovanja u
cilju održive proizvodnje, povezujući ih sa stranim stručnjacima i
projektima za promociju
Neophodne aktivnosti:
•
Organizovanje obuke i informisanje
•
Pružanje podrške lokalnim preduzetnicima da se povežu sa stranim
stručnjacima
•
Dobijanje projekata meñunarodnih donatorskih organizacija radi
unapreñenja proizvodnih struktura
3.4.2.2.3
Motivisanje lokalnih poljoprivrednika da se zainteresuju za
marketing njihovih usluga i proizvoda za posjetioce/turiste
Neophodne aktivnosti:
•
Priprema ideja i preporuka
•
Iniciranje zajedničkih akivnosti
86
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Bolje povezivanje lokalnih preduzetnika, poljoprivrednika, ribara,
zanatlija, itd. sa postojećim inicijativama
3.4.2.2.4 Pružanje podrške, poljoprivrednicima u ispunjenju zahtijevanih
standarda i kvaliteta usluga i proizvoda
Neophodne aktivnosti:
•
Pružanje podrške poljoprivrednicima u povezivanju sa stranim
stručnjacima
•
Dobijanje meñunarodnih, donatorskih projekata
3.4.2.2.5 Pružanje podrške proizvodnji i marketingu lokalnih proizvoda
Neophodne aktivnosti:
•
Povezivanje lokalnih proizvoñača sa stranim stručnjacima (npr. preko
projekata koje finansiraju donatori)
•
Uspostavljanje prodajnih mjesta na kojima bi se nudili lokalni
proizvodi (npr. vezani za informativne punktove) zajedno sa lokalnim
proizvoñačima i trgovcima,
•
Organizovanje pijaca tokom špic sezone zajedno sa lokalnim
proizvoñačima i trgovcima
Održivo ribarstvo
Prioriteti:
3.4.2.3.1 Osnivanje i pružanje podrške radnoj grupi koja bi razgovarala o
standardima za proizvode i brendiranju
Neophodne aktivnosti:
•
Identifikovanje i pristup relevantnim akterima
•
Osnivanje radne grupe i organizovanje redovnih sastanaka i prezentacija
•
Izrada i distribucija informativnog i edukativnog materijala
Mineralne sirovine
Prioriteti:
3.4.2.4.1 Eksploatacija pjeska, šljunka i treseta
Neophodne aktivnosti:
•
Stimulirati eksploataciju pjeska i šljunka naročito na vodotocima i
djelovima Jezera, gdje uslijed prirodnih procesa nanosi ovih mineralnih
87
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
sirovina otežavaju saobraćaj i obavljanje privrednih aktivnosti na
Jezeru
•
Podržati eksploataciju treseta, koji se koristi u proizvodnji humusnih
ñubriva, kao i u proizvodnji tresetnih i kulturnih supstrata (koji sliuže za
prihranu biljaka u zatvorenim prostorima, te za pravljenje tresetnih kocki,
za kvalitetniji i brži razvoj rasada povrtlarskih, industrijskih, cvjećarskih i
šumskih kultura)
3.4.2.4.2 Kontrola eksploatacije
Neophodne aktivnosti:
•
Kontrola eksploatacije od strane Službe zaštite
Stari zanati
Prioriteti:
3.4.2.5.1 Očuvanje, zaštita i promocija starih zanata, kao i onih koji ta znanja
i vještine čuvaju i prenose
Neophodne aktivnosti:
•
Evidentiranje i dokumentovanje starih zanata sistemom opservacije,
deskripcije, fotografisanjem, audio i vizuelnim zapisma
•
Analiza postojećeg stanja
•
Literalno istraživanje
•
Uspostavljanje kontakta sa ljudima koji se bave ovim vještinama
•
Pružanje
konsultantskih
usluga
prilikom
korišćenja
etnografskog
materijala u komercijalne svrhe
•
Prezentacija i promocija - izrada štampaje i distribucija propagandnog
materijala
Izrada suvenira
Prioriteti:
3.4.2.6.1 Podrška inicijativama izrade suvenira
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje saradnje sa lokalnim stanovništvom
•
Napraviti uži izbor - selekciju ljudi koji se bave nekom vrstom proizvodnje
88
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Promovisati aktivnosti na izradi suvenira
•
Prilikom izrade suvenira pružiti pomoć u smislu propisivanja stručnih
smjernica koje će zadovoljiti (estetske kriterijume), tojest potrebe Parka
•
Promocija autentičnih proizvoda - predstavljanje široj javnosti
•
Obogaćivanje sadržaja i ponude suvenirnice u Centru za posjetioce
Domaća radinost
Prioriteti:
3.4.2.7.1
Podrška
tradicionalnim
manifestacijama
i
sajmovima
koji
promovišu proizvode domaće radinosti iz regije Parka
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje sa proizvoñačima Parka
•
Unapreñenje kvaliteta i obogaćivanje sadržaja ponude Parka
•
Uspostavljanje saradnje sa turističkim organizacijama gradova i opština
•
Učešće u organizaciji manifestacija sa TO
•
Promocija i prezentacija, popularizacija tradicionalnog stvaralaštva
lokalnog stanovništva
Posebni cilj: 3.4.3. Unapreñivanje nivoa svijesti lokalnog stanovništva o
održivom razvoju
Prioriteti:
3.4.3.1. Uključivanje lokalnog stanovništva u kreiranje i realizaciju
edukativnih programa i programa interpretacije
Neophodne aktivnosti:
•
Osnivanje radne grupe i organizovanje redovnih sastanaka
•
Organizovanje polu-javnih prezentacija
•
Izrada i distribucija informativnog i edukativnog materijala
89
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Plan prioriteta za Stratešku oblast 5: Unapreñivanje saradnje sa
inostranim i domaćim organizacijama i donatorima
Posebni
cilj:
3.5.1.
Unapreñivanje
saradnje
sa
RAMSAR,
EUROPARC
fondacijom, Svjetskom bankom, IUCN, WWF, GTZ, ADA itd.
Prioriteti:
3.5.1.1. Napraviti strategiju saradnje sa svim relevantnim organizacijama
vezanim za zaštitu prirode i razvoj održivog turizma
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje
•
Razmjena informacija i dobre prakse
•
Izrada projekata
3.5.1.2.Uspostaviti komunikaciju sa svim organizacijama koje potencijalno
mogu obezbjediti fondove za implementaciju razvojnih projekata
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje
•
Razmjena informacija i dobre prakse
•
Izrada projekata
Posebni cilj: 3.5.2. Unapreñenje saradnje sa domaćim organizacijama
Prioriteti:
3.5.2.1.Napraviti strategiju saradnje sa domaćim organizacijama vezanim za
zaštitu prirode i razvoj održivog turizma
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje
•
Razmjena informacija i dobre prakse
•
Izrada projekata
•
Osmišljavanje i realizovanje zajedničkih aktivnosti
90
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Posebni cilj: 3.5.3. Unapreñenje saradnje sa NVO sektorom
Prioriteti:
3.5.3.1.Napraviti strategiju saradnje sa NVO sektorom
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje
•
Razmjena informacija i dobre prakse
•
Izrada projekata
•
Osmišljavanje i realizovanje zajedničkih aktivnosti
Plan prioriteta za Stratešku oblast 6: Unapreñivanje prekogranične
saradnje
Posebni cilj: 3.6.1. Komponenta IPA
Prioriteti:
3.6.1.1. Aplicirati sa projektima
Neophodne aktivnosti:
•
Pronalaženje partnera
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje
•
Izrada projekata
•
Osmišljavanje i realizovanje zajedničkih aktivnosti
Posebni cilj: 3.6.2. Jadranski program
Prioriteti:
3.6.2.1. Aplicirati sa projektima
Neophodne aktivnosti:
•
Pronalaženje partnera
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje
•
Izrada projekata
•
Osmišljavanje i realizovanje zajedničkih aktivnosti
91
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Posebni cilj: 3.6.3. Saradnja sa drugim parkovima
Prioriteti:
3.6.3.1. Uspostavljanje kontakata sa evropskim nacionalnim parkovima slične
strukture i problematike
Neophodne aktivnosti:
•
Uspostavljanje kontakata i saradnje
•
Izrada projekata
•
Osmišljavanje i realizovanje zajedničkih aktivnosti
Plan prioriteta za Ostale posebne ciljeve
Posebni cilj: 3.7.1. Tačno obilježavanje područja u skladu sa njegovim
korišćenjem i statusom zaštite
Prioriteti:
3.7.1.1. Dizajniranje oznaka i znakova
Neophodne aktivnosti:
•
Dizajniranje i izrada oznaka i znakova
3.7.1.2.
Izrada
i
distribucija
propisa
o
dozvoljenim
i
zabranjenim
aktivnostima u pojedinim zonama i pod-zonama
Neophodne aktivnosti:
•
Izrada propisa
•
Izrada i distribucija štampanih materijala
3.7.1.3. Postavljanje oznaka i znakova na lokalitetima (kopnu i vodi) u
skladu sa konceptom zoniranja
Neophodne aktivnosti:
•
Izrada i postavljanje znakova
3.7.1.4. Održavanje i servisiranje oznaka i znakova na redovnoj osnovi
92
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Neophodne aktivnosti:
•
Izrada Plana održavanja
•
Održavanje
Posebni cilj: 3.7.2. Razvoj i održavanje objekata za pristup Jezeru
Prioriteti:
3.7.2.1. Utvrñivanje (inventar) i kategorizacija pristupnih tačaka na Jezeru,
na osnovu načina korišćenja i koncepta zoniranja, izrada sveobuhvatnog
koncepta mreže objekata za pristup jezeru.
Neophodne aktivnosti:
•
Izrada plana ulaznih punktova u Jezero
3.7.2.2. Osmišljavanje izgleda objekata različitog karaktera u skladu sa
zahtjevima zaštite prirodnih i kulturnih vrijednosti
Neophodne aktivnosti:
•
Izrada idejnih rješenja
3.7.2.3. Fizičko unapreñenje, obilježavanje, održavanje i popravka objekata
u saradnji sa relevantim opštinskim vlastima
Neophodne aktivnosti:
•
Sprovoñenje neophodnih grañevinskih radova
•
Realizacija redovnih radova na održavanju i servisiranju
3.7.2.4. Opremanje objekata neophodnim sanitarnim ureñajima/ objektima
Neophodne aktivnosti:
•
Izrada projekta
•
Izvoñenje neophodnih grañevinskih radova
3.7.2.5. Sprovoñenje kontrolnih mjera za odgovarajuću upotrebu objekata
Neophodne aktivnosti:
•
Redovna kontrola
93
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Posebni cilj: 3.7.3. Jačanje regionalne turističke destinacija
Prioriteti:
3.7.3.1. Unapreñenje saradnje sa lokalnim turističkim organizacijama, kao i
sa relevantnim organima opština Bar, Budva, Cetinje, Podgorica i Ulcinj
Neophodne aktivnosti:
•
Održavanje redovnih sastanaka
•
Planiranje zajedničkih aktivnosti
•
Implementacija aktivnosti
3.7.3.2. Saradnja sa opštinama na zajedničkim marketinškim aktivnostima
Neophodne aktivnosti:
•
Prikupljanje ideja i preporuka
•
Promovisanje zajedničkih marketinških aktivnosti
•
Doprinos zajedničkim marketinškim aktivnostima
3.7.3.3. Iniciranje i pružanje podrške izradi koncepta razvoja turizma u
regionu
Neophodne aktivnosti:
•
Priprema
predloga
za
regionalni
koncept
(status
dokumenta,
obuhvaćeno područje, način izrade, finansijska šema, predviñeni
vremenski raspored)
•
Organizovanje sastanka na kojem bi prisustvovali predstavnici
opština i državnih organa
•
Doprinos tenderskoj proceduri
•
Pružanje podrške izradi
Posebni cilj: 3.7.4. Unapreñivanje sistema ambijentalne higijene – upravljanje
otpadom
Prioriteti:
3.7.4.1. Praćenje promjena u ekosistemu i sastavu populacija pod dejstvom
posjetilaca
Neophodne aktivnosti:
•
Izraditi lifleta kojim
će se posjetioci informisati i edukovati o značaju
očuvanja zaštićenog područja od otpada
94
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Pojačan nadzor na visoko frekventnim područjima
•
Postavljanje kompozitnih WC-a na sezonskim lokalitetima u okviru
poboljšanja postojeće infrastrukture (izraditi Plan postavljanja u toku
sezone na pojedinim lokacijama)
•
Uvoñenje biorazgradivih kesa za otpatke sa logoom Parka, za posjetioce,
koje će se dijeliti na ulaznim punktovima
•
Uz ulaznicu za Park distribuirati letak koji će upućivati na potrebu da se
otpad ne ostavlja u zaštićenom području, i da se napuštanjem teritorije
Parka iznosi, ili se odlaže na jednom mjestu.
4.
POBOLJŠANJE
I
UNAPREðIVANJE
INSTITUCIONALNIH
KAPACITETA
4.1.
Uspostavljanje
sistema
upravljanja
informacijama
i
monitoringa na nivou Parka, saglasno sistemu upravljanja na
nivou Javnog preduzeća
Neophodno je uspostaviti efikasan sistem upravljanja informacijama i efikasan sistem
protoka informacija na relaciji Park – stručne službe Javnog preduzeća.
Prioriteti:
•
Dobro postavljanje organizacionog sistema saglasno unutrašnjim aktima Javnog
preduzeća
•
Pravovremen odabir i selekcija informacija
•
Postojanje efikasnih organizacionih i stručnih sposobnosti zaposlenih unutar
zajedničkih službi i Parka
•
Uspostavljanje propisa i procedura za upravljanje informacijama
•
Osposobljavanje organizacionih struktura za postavljanje informacionog sistema u
oblasi upravljanja finansijama, upravljanja posjetiocima i naplati prihoda od turističkih
tokova.
95
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
4.2.
Uspostavljanje
upravljanja
finansijama
na
nivou
Parka,
saglasno upravljanja na nivou Javnog preduzeća
Srdestva za rad Javnog preduzeća obezbjeñuju se:
•
Iz budžeta Crne Gore, u skladu sa godišnjim programima, planovima upravljanja i
projektima u oblasti zaštite životne sredine.
•
Iz naknada za korišćenje dobara za korišćenje dobara nacionalnih parkova;
•
Iz donacija.
Prioriteti:
•
Unapreñenje računovodstvenih procedura, izmeñu stručnih službi Javnog
preduzeća i Parka
•
Postepeno uvodjenje elektronskog praćenja svih prihoda i troškova, kao i
uvodjenje elektronskog praćenja osnovnih sredstava Javnog preduzeća.
4.3.
Uspostavljanje sistema kontrole i praćenja planiranih aktivnosti
Sistem kontrole kao i praćenje planiranih aktivnosti potrebno je sprovoditi kako na nivou
Parka, tako i na nivou upravljačkih struktura Javnog preduzeća.
Godišnjim planom upravljanja preciziraju se nosioci planiranih aktivnosti i njihova dinamika,
sa potrebnim finansijskim sredstvima i izvorima finansiranja.
Sistem kontrole sprovode direktor Organizacione jedinice i šefovi službi.
5.
SMJERNICE ZA NAUČNO-ISTRAŽIVAČKI RAD
U skladu sa politikom očuvanja, zaštite i unapreñenja Park se koristi kao prostor za naučna
istraživanja i monitoring, a sve u cilju blagovremenog reagovnja i spriječavanja svih
negativnih uticaja.
96
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
U svrhu boljeg i lakšeg upravljanja područjem Parka potrebno je uspostaviti monitoring svih
indikatorskih vrsta.
Smjernice za naučno–istraživački rad i monitoring:
•
Organizovanje, podsticanje i promocija naučnih istraživanja;
•
Prikupljanje što više relevantnih podataka o prirodnim i kulturnim vrijednostima
Parka;
•
Formiranje baze podataka prikupljenih tokom naučnih istraživanja;
•
Utvrñivanje indikatora za monitoring;
•
Uspostavljanje monitoringa svih značajnijih indikatorskih vrsta;
•
Uspostavljanje saradnje s pojedinim stručnjacima i institucijama koje će sprovoditi
monitoring;
•
6.
Organizovanje i pružanje logističke podrške programima monitoringa
DINAMIKA I SUBJEKTI REALIZACIJE PLANA
6.1.
Definicija prioriteta
Zakon o nacionalnim parkovima obavezuje Park na izradu godišnjeg Plana upravljanja , koji
kroz definisane aktivnosti ostvaruje ciljeve date Planom upravljanja 2011 – 2015.godine.
Shodno strateškim ciljevima datim u petogodišnjem planu za svaku godinu biće definisani
prioriteti, koji će se naročito odnositi na sledeće segmente upravljanja prostorom Parka:
•
Fizička zaštita prostora;
•
Stručna zaštita prirodnih vrijednosti i kulturno-istorijskog nasljeña;
•
Razvojni projekti, promocija i edukacija
•
Unapreñenje saradnje sa lokalnim strukturama;
•
Unapreñenje prekogranične i ukupne meñunarodne saradnje Parka
6.2.
Definicija nosioca (subjekata) realizacije plana (na nivou JPPark)
S obzirom na Zakon o nacionalnim parkovima i unutrašnje akte Javnog preduzeća, za
upravljanje prostorom nacionalnih parkova, zaduženo je ovo Preduzeće, uz sinhronizovano
djelovanje sa službama organizacionih jedinica, kako bi se plan efikasno sprovodio u praksi.
97
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Shodno navedenom, možemo posmatrati realizaciju i nosioce subjekata kroz tri
komplementarna i meñusobno povezana nivoa:
•
Za fizičku kontrolu prostora zadužena je Služba fizičke zaštite koja se nalazi pod
neposrednom rukovodnom kontrolom direktora Organizacione jedinice;
•
Stručnu zaštitu, kao i razvoj i unapreñenje prirodnih i radom stvorenih vrijednosti
Parka implementira direktor Parka, uz koordinaciju sa stručnim službama JPNPCG;
•
Sve planske aktivnosti sprovodiće se uz koordiniran rad svih stručnih službi sa nivoa
Javnog preduzeća i direktora Parka.
6.3.
Godišnji programi upravljanja (operacionalizacija Plana)
Shodno članu 14. Zakona o nacionalnim parkovima za operacionalizaciju plana upravljanja
donosi se Godišnji program upravljanja. Njega donosi Javno preduzeće u skladu sa
Prostornim planom posebne namjene i Planom upravljanja, uz saglasnost Ministarstva.
Dobra praksa koja je već ustanovljena prilikom donošenja godišnjih programa, da iste prije
nego doñu na verifikaciju u Ministarstvo budu razmatrani i usvojeni od strane Upravnog
odbora Javnog preduzeća, što mu sa aspekta kvaliteta daje odreñenu pozitivnu dimenziju.
U skladu sa istim ovim zakonom, Javno preduzeće dužno je dostaviti Godišnji program
resornom Ministarstvu do 30. novembra tekuće godine za narednu godinu.
U članu 15 Zakona o nacionalnim parkovima pobrojane su mjere i aktivnosti koje ovaj
Program treba da sadrži.
Godišnje programe upravljanja priprema direktor Parka i stručne službe JPNPCG.
7.
FINANSIJSKA SREDSTVA ZA SPROVOðENJE PLANA
7.1.
Procjena ukupnih sredstava za sprovoñenje plana
Na nivou Javnog preduzeća za nacionalne parkove Crne Gore izrañuju se godišnji finansijski
izvještaji i godišnji finansijski planovi. Finansijski plan za jednu godinu, se radi na bazi
prihoda i rashoda ostvarenih u prethodnoj godini, i procjene prihoda po osnovu korišćenja
dobara i pružanja usluga u narednoj godini, te odobrenih sredstava državnim budžetom za
narednu godinu.
98
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Kod procjene potrebnih sredstava za sprovoñjenje plana za Petogodišnji plan upravljanja
2011-2015 godine ulaze sledeći elementi:
•
Troškovi ljudskih resursa (bruto plate i ostala primanja zaposlenih)
•
Ostali troškovi i drugi materijalni troškovi koji prate poslovanje
•
Finansiranje programa (konkretni programi koji se odnose na Park)
Za Nacionalni park Skadarsko jezero u troškove ljudskih resursa ulaze bruto plate
zaposlenih u Parku, kao i dio bruto plata stručnih službi, srazmjerno broju zaposlenih u
Parku, prema ukupnom broju zaposlenih u svim nacionalnim parkovima. Takvim ključem se
dijele osim bruto plata i ostali troškovi, dok se prema Planu finansiranje programa projektuje
potrebnih sredstava za angažovanje konkretnih poslova i izvoñenja odredjenih radova u
Parku. Godišnji rast troškova projektovan je po stopi od oko 4%.
Slijedi tabelarni pregled procjene sredstava u Eurima po godinama za Nacionalni park
Skadarsko jezero.
Tabela: procjena sredstava
Elementi
2011.godina
Troškovi ljudskih
resursa
Ostali troškovi
2012.godina
2013.godina
2014.godina
2015.godina
454.000
472.000
491.000
510.000
530.000
283.000
294.000
306.000
318.000
331.000
Finansiranje
programa
60.000
62.000
65.000
68.000
71.000
UKUPNO
797.000
828.000
862.000
896.000
932.000
7.2.
Procjena sredstava po godinama
Na osnovu procjene godišnjih potrebnih sredstava za sprovoñenje Plana upravljanja 20112015. godine za Nacionalni park Skadarsko jezero dolazi se do ukupnih sredstava
neophodnih za realizaciju plana.
Slijedi tabelarni pregled procjene sredstava u Eurima za Plan upravljanja 2011-2015. godine
za Nacionalni park Skadarsko jezero .
99
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
Tabela: procjena sredstava
Elementi
2011-2015. godina
Troškovi ljudskih resursa
2.457.000
Ostali troškovi
1.532.000
Finansiranje programa
326.000
UKUPNO
4.315.000
Prema Zakonu o nacionalnim parkovima Javno preduzeće za nacionalne parkove Crne
Gore, a samim tim i Nacionalni park Skadarsko jezero sredstva za rad obezbjedjuje iz
sledećih izvora:
•
Iz državnog budžeta,
•
Iz naknada za korišćenje dobara, odnosno sopstvenih prihoda;
•
Iz donacija; i
•
Drugih izvora u skladu sa zakonom
Upravljanje finansijama uopšte, a posebno finansijskim rizikom u savremenim uslovima
postaje preduslov opstanka gotovo svakog subjekta. Javno preduzeće, može se reći kod
upravljanja finansijama ima dvije vrste rizika i to rizik kod ostvarivanja planskih prihoda i
rashoda kao i rizik da li će se ostvariti planirana sredstva iz budžeta. Od ostvarivanja prihoda
iz budžeta kao i sopstvenih prihoda zavisiće i realizacija Plana upravljanja.
Donacije kao mogući oblik finansiranja Parkom nije moguće preciznije definisati ovim
Planom, već se kroz godišnje programe upravljanja može jasnije definisati njihov obim.
8.
OCJENA SPROVOðENJA PLANA
8.1.
Praćenje sprovoñenja sa nivoa rukovodne i upravljačke
strukture
Za implementaciju planiranih aktivnosti
zadužene je direktor Parka, uz koordinaciju sa
zajedničkim službama Javnog preduzeća. Direktoru JPNPCG, podnosiće se periodični
izvještaji o realizaciji aktivnosti
100
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
8.2.
Izrada godišnjih izvještaja o sprovoñenju Programa upravljanja
Izvještaj o realizaciji godišnjeg Programa upravljanja, shodno čl. 15 Zakona o nacionalnim
parkovima, Javno preduzeće dostavlja Ministarstvu prostornog planiranja i zaštite životne
sredine do 1. marta tekuće godine za prehodnu godinu.
Izvještaj o realizaciji godišnjeg Programa upravljanja priprema direktor Parka, uz
koordinaciju sa stručnim službama Javnog preduzeća.
9.
SMJERNICE I PREPORUKE
Plan upravljanja Nacionalnog parka Skadarsko jezero je, nakon Prostornog plana posebne
namjene, osnovni dokument za upravljanje prostorom Parka, njegovim razvojem i održivim
korišćenjem prorodnih i kulturno istorijskih vrijednosti. U njemu se sublimiraju osnovni
interesi i ciljevi koji usmjeravaju ureñenje i korišćenje prostora,i osiguravaju zaštitu prirodnih
procesa u Parku.
Vodeći se premisama održivog razvoja i smjernicama definisanim IUCN-a, kategorizacijom
sa posebnom pažnjom tretiratće se:
•
Zaštita prirode i kulturno istorijskih vrijednosti kao primarni cilj;
•
Održavanje prirodnih procesa sa kontrlolisanim uticajem ljudskih aktivnosti na
prirodno okruženje;
•
Zaštita biodiverziteta i unapreñenje predionih raznovrsnosti Parka;
•
Izrada i održavanje baze raspoloživih podataka o stanju flore i faune u Parku,
unapreñujući ih novim saznanjima iz ovog domena istraživanja;
•
Podsticati naučno istraživački rad na prostoru Parka;
•
Ureñivati turističku infrastrukturu Parka (centri za posjetioce, pješačko-rekreativne,
biciklističke i edukativne staze, ureñenje vidikovaca idr.);
•
Uspostavljanje efikasnog sistema upravljanja posjetiocima;
•
Edukacija lokalnog stanovništva i posjetioca o prirodnim i kulturno-istorijskim
vrijenostima Parka;
•
Njegova efikasna promocija u zemlji i inostranstvu;
•
Održavanje ambijentalne higijene na visokom nivou;
101
Plan upravljanja - Nacionalni park Skadarsko jezero 2011-2015
•
Unapreñenje saradnje sa korisnicima prostora Parka, lokalnim strukturama i NVO
sektorom;
•
Unapreñenje prekogranične i ukupne meñunarodne saradnje;
•
Ostale mjere iz Plana
Shodno navedenom cilj upravljanja Parkom, mora biti specifičan, uzimajući u obzir različite
fizičko-geografske i biotičke uslove, kao i pitanja vlasništva i interesa uz uvažavanje potrebe
očuvanja staništa. Sve to mora biti praćeno povećanim nivoom finansiranja kako od strane
državnog budžeta tako i stvaranja uslova za povećanja sopstvenih prihoda i donacija kako bi
se na efikasan način implementirale gore navedene smijernice i ispunili ciljevi definisani
Planom upravljanja za svaku stratešku oblast pojedinačno.
102
Download

Preuzmi... - Nacionalni Parkovi Crne Gore