NACRT MASTERPLANA
Sadržaj
1.
1.1
1.2
1.3
UVOD
Opšte napomene
Struktura izvještaja
Isporučeni dijelovi projekta i način njihove raspodjele
2.
2.1
2.2
2.3
2.4
CILJEVI
Izvod iz projekta
Modifikacija planiranih rezultata
Izmjena predloženih faza izgradnje
Konačni razvojni plan
3.
3.1
3.2
PROJEKTNO PODRUĆJE
Uvod
Namjena površina, stanovništvo i procjena potrošnje vode (TM 6)
3.2.1 Stanovništvo
3.2.2 Namjena površina
3.2.3 Potrošnja vode
Popis inventara (TM 5)
3.3.1 Postojeća kanalizaciona mreža i alternativni načini odvoñenja otpadnih voda
3.3.2 Sumarni izvještaj o postojećoj kanalizacionoj infrastrukturi i njeno stanje
3.3.3 Summarni izvještaj o alternativnom odvoñenju otpadnih voda ( septičke jame)
3.3.4 Geografsko Informacioni Sistem (GIS)
Kučni priključci (TM 1)
3.4.1 Metodologija
3.4.2 Rezultati ispitivanja
Uticaj na životnu sredinu (TM 4)
3.5.1 Osnovne potstavke o životnoj sredini - opšte
3.5.2 Osnovne naznake o zaštiti životne sredine - površinske vode
3.5.3 Osnovne naznake o životnoj sredini – podzemne vode
3.5.4 Uticaj sadašnjeg načina ispuštanja otpadnih voda na površinske vode
3.5.5 Uticaj sadašnjeg načina ispuštanja otpadnih voda na podzemne vode
3.5.6 Uporeñenje domaće i Evropske zakonske regulative
3.5.7 Otklanjanje uticaja industijskih otpadnih voda na površinske vode
3.5.8 Otklanjanje uticaja komunalnih otpadnih voda na površinske vodotoke
3.5.9 Prijedlog za ublažavanje uticaja ostalih načina odvoñenja otpadnih voda (npr
septičkih jama) na podzemne vode
Industrijske otpadne vode (TM 2)
3.6.1 Uvod
3.6.2 Metodologija za procjenu količini industrijskog zagañenja
3.6.3 Opšte informacije vezane za Upitnik za velike fabrike
3.6.4 Industrijske otpadne vode – kratak izvještaj o procjeni količine zagañenja
3.6.5 Industrijske otpadne vode navedene po naseljima
3.6.6 Standardi za industrijske otpadne vode i Sporazum industrijskim otpadnim
vodama (TEA)
3.6.7 Predložena strategija o regulisanju ispuštanja industrijskih otpadnih voda u
gradsku kanalizaciju
3.6.8 Industrijske otpadne vode - preporuke o smanjenju i prevenciji zagañenja
3.3
3.4
3.5
3.6
Sadržaj (nastavak)
3.7
Uticaj ostalih objekata za odvoñenje otpadnih voda (npr.septičkih jama)- (TM 3)
3.7.1 Uvod
3.7.2 Geologija i hidrogeologija projektnog područja
3.7.3 Potencijalni izvori zagañenja podzemnih voda
3.7.4 Pregled poznatih slučajeva zagañenja podzemnih voda
3.7.5 Predlozi
4.
4.1
4.2
USLOVI ZA PROJEKTOVANJE (TM 7)
Opšte podlige
Namjena i struktura Priručnika za planiranje i projektovanje (TM 7)
5.
5.1
5.2
5.3
PREDLOŽENI PROJEKTI I NJIHOVI PRIORITETI (TM 8 I 10)
Opšte podloge
Ciljevi zadatka za rješavanje odvoñenja budućih otpadnih voda
Podaci o projektovanju
5.3.1 Karte
5.3.2 Podaci o populaciji
5.3.3 Postojeća kanalizaciona infrastruktura
5.3.4 Priručnik za planiranje i projektovanje
Metodologija projektovanja kanalizacionih cijevi
5.4.1 Glavni aspekti kriterijuma projektovanja
5.4.2 Detalji izgradnje
5.4.3 Procedura projektovanja kanalizacionih cijevi
Pumpne stanice i metodologija projektovanja
5.5.1 Opšte napomene
5.5.2 Podopne pumpne stanice
5.5.3 Konvencionalna pumpna stanica sa vodenim/suvim bunarom
Metodologija projektovanja postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda
5.6.1 Izbor procesa
5.6.2 Preliminarno prečišćavanje
5.6.3 Primarno prečišćavanje
5.6.4 Sekundarno – Biološko prečišćavanje
5.6.5 Tercijarno prečišćavanje
5.6.6 Prečišćavanje mulja
5.6.7 Modularizacija postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda
5.6.8 Razvoj protoka za prečišćavanje
Sumarni izvještaj o predloženim projektima
Prioriteti i rangiranje projekata (TM 10)
5.8.1 Uvod
5.8.2 Primijenjena Metodologija
5.8.3 Izrada MCA matrice procjene
5.8.4 Davanje prioriteta i rangiranje - rezultati
5.8.5 Zaključci
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
Sadržaj (nastavak)
6.
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
FINANSIJSKE ANALIZE I RASPORED IMPLEMENTACIJE (TM 9)
Prikupljanje informacija i Finansijski modeli
6.1.1 Izvještaj o prihodu i rashodu i podaci o bilansu stanja i bilansu uspjeha u
ViK/JK preduzećima
6.1.2 Procjena vrijednosti postojeće vodovodne i kanalizacione infrastrukture
6.1.3 Podaci iz Upitnika za domaćinstva
6.1.4 Procjene kapitalnih troškova
6.1.5 Procjene troškova za održavanje i upravljanje
Finansijska struktura
Finansijski model
Cijene usluga
Priuštivost
Izvodljivost
Raspored implementacije i predložene cijene usluga
Raspored implementiranih šema po prioritetima
7.
7.1
7.2
7.3
7.4
INSTITUCIONALNI ASPEKT (TM 11)
Osnovna institucionalna situacija
Razvoj institucionalnih aspekata
Buduće potrebe i postojeće organizacije – upravljanje i održavanje
Razvoj ljudskih resursa i potrebe obučavanja
8.
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
JAVNE KONSULTACIJE (TM12)
Uvod
Ciljevi
Aktivnosti koje se odnose na konsultovanje
Rezultati procesa konsultovanja sa javnošću
Preporuke
9.
9.1
9.2
SUMARNI IZVJEŠTAJ O KLJUČNIM ZAKLJUČCIMA I PREPORUKAMA
Uvod
Poboljšanje vodosnabdijevanja na projektnom području (ViK i JK preduzeća, Vlada,
Donatori)
Praćenje kvaliteta vode (Vlada)
Kampanja podizanja javne svijesti (Vlada/Donatori)
Razvoj GIS sistema (ViK i JK preduzeća)
Program čišćenja kanalizacionih cijevi (ViK i JK preduzeća)
CCTV inspekcija kanalizacionih cijevi (ViK i JK preduzeća)
Odvajanje sistema za atmosferske vode od sistema za ostale fekalne otpadne vode
(ViK i JK preduzeća)
Objekti septičkih jama (Opštine)
Usvajanje EUzakonske regulative (Vlada)
Osnivanje kontrolnog sektora za industrijske otpadne vode (Vlada i Opštine)
9.3
9.4
9.5
9.6
9.7
9.8
9.9
9.10
9.11
Spisak tabela
Tabela 1.1
Tabela 2.1
Tabela 3.2.1
Tabela 3.2.1
Tabela 3.2.3
Tabela 3.2.4a
Tabela 3.2.4b
Tabela 3.2.5
Tabela 3.2.6
Tabela 3.2.7
Tabela 3.3.1
Tabela 3.3.2
Tabela 3.3.3a
Tabela 3.3.3b
Tabela 3.3.3c
Tabela 3.5.1
Tabela 3.5.2
Tabela 3.5.3
Tabela 3.5.4
Tabela 3.5.5
Tabela 3.5.6
Tabela 3.5.7
Tabela 3.5.8
Tabela 3.6.1
Tabela 3.6.2
Tabela 3.6.3
Tabela 3.7.1
Tabela 3.7.2
Tabela 5.1
Tabela 5.2
Tabela 5.3
Tabela 5.4
Tabela 5.5
Tabela 5.6
Tabela 6.1
Tabela 6.2
Tabela 6.3
Tabela 6.4
Tabela 6.5
Tabela 6.6
Tabela 6.7
Tabela 6.8
Tabela 6.9
Tabela 6.10
Tabela 6.11
Tabela 6.12
Tehnički memoriumi
Izvod iz projekta
Populacija na projektnom području po opštinama i tipu naselja (Popis 2003.)
Demografija naselja po opštinama (Popis 2003.)
Dosadašnji populacijski triovi. po gradovima
Broj stanovnika projections by Opština i Tip naselja
Planirani broj stanovnika po opštinama i tipu naselja
Poreñenje procjena o potrošnji vode u domaćinstvima
Predviñena potrošnja vode u fabrikama
Predviñena potrošnja vode u institucijama
Postojeća pokrivenost kanalizacionom mrežom u većim gradovima, po opštinama
Izgrañenost kanalizacije na cijelom projektnom području, po opštinama
Pregled postojećih kanalizacionih cijevi i njihovog stanja po opštinama
Pregled postojećih kanalizacionih cijevi i njihovog stanja po opštinama
Pregled postojećih kanalizacionih cijevi i njihovog stanja po opštinama
Zahtijevana klasa površinskih vodotoka u Projektnom području
Klasifikacija površinskih voda data u ovom izvještaju
Sumarni izvještaj o parametrima koji odreñuju “slab” ili “loš” kvalitet na na
stanicama za osmatranje u blizini naselja projektnog područja
Uticaj sadašnjeg načina ispuštanja otpadnih voda na valitet rijeka
Poreñenje državnih standarda sa odgovarajućim EU. EU standardima za
ispuštanje otpadnih voda u prirodne recipiente
Identifikacija osjetljivih recipienata – kriterijumi i rezultati
Predviñena ukupna koncentracija BKP5 u rijekama, koja potiče od ispuštanja
gradskih otpadnih voda, nakon radova u Fazi 1
Uticaj otpadnih voda na kvalitet rijeka, sa ili bez implementacije Masterplana 2029.
godine
Spisak glavnih fabrika (i bolnica Brezovik)
Kratak prikaz količine industrijskog zagañenja manjih fabrika
Industrijske otpadne vode u procentima u odnosu na ukupnu količinu
Stočni fond u opštinama (Popis 2003)
Količine BPK stoke u odnosu na BPK ljudi (Popis 2003)
Predlozi o biološkom prečišćavanju otpadnih voda u postrojenjima
Tip postrojenja i broj modula po opštinama pojedinačno
Kratak izvještaj o predloženim radovima po fazama
Evaluaciona matrica za procjene prioriteta
Izvještaj o analizi MCA
Troškovi rada Faze 1 prema prioritetima
Investicije prema osnovnom predlogu
Predloženi iznosi kredita, grantova i interna sredstva
Buduće kretanje cijena usluga
Prihodi u domaćinstvu i računi za vodu i kanalizaciju
Rezultati kalkulacija osnovnog predloga i rezultati analiza osjetljivosti
Kretanje cijena usluga
Raspored implementacije za finansijski izvodljive šeme
Procjena o ukupnim internim sredstvima
Procjene o ukupnim grantovima
Procjene o ukupnim kreditima
Predložena finansijska struktura – Kratak pregled
Raspored šema implementacije na osnovu finansijske izvodivosti
Sadržaj (nastavak)
Tabela 7.1
Tabela 7.2
Tabela 7.3
Tabela 7.4
Tabela 9.1
Poslovne dionice Skupštine predstavnika PIU, po partnerima
Procjenjeni prihodi u PIU
Plan obuke
Minimalni zahtjevi u pogledu osoblja za Centar za obuku
Procenat neobračunate vode i javnim preduzećima za vodosnabdjevanje, po
opštinama
Spisak slika
Slika 3.1
Slika 6.1a
Slika 6.1b
Projektno područje: Veća naselja i rijeke
Poreñenje minimalnog rasta prosječne cijene usluga po opštinama
Poreñenje minimalnog rasta prosječne cijene usluga po opštinama
Skraćenice
AC
AS
asl
BAT
BOD
BOO
BREF
C
CCTV
CETI
CL
Cl
COD
DI
DUP
Dwg
EAR
EC
EEC
EIA
ELV
EPA
EU
FC
FRY
FST
GIS
GUP
HAZOP
IFI
IPPC
LG
LTAR
MAC
MAGR
MoEUP
MIS
MP
MSW
NE
NTU
O&M
PDGM
PE
PE
PS
PST
PTE
PVC
RBC
Azbestno-cementne cijevi
Aktivni mulj
Iznad nivoa mora
Najbolje moguće tehnike
Biološka potreba za kiseonikom
Izgradnja, posjedovanje i funcionisanje
Najbolja (moguće tehnike) obavještenja (Dokument)
Bedonske cijevi
TV inspekcija
Ekotoksikološki Institut
Keramičke cijevi
Hlor
Potrošnja hemijskog kiseonika
Rastegljiva čelična cijev
Detaljni Gradsko područjeistički plan
Crtež
Evropska Agencija za Rekonstrukciju
Evropska Zajednica
Evropska Ekonomska Zajednica
Procjena uticaja na okolinu
Emisija ograničenih vrijednosti
Agencija za zaštitu okoline
Evropska Unija
Fekalni koliformi
Federativna Republika Jugoslavija
Rezervoar za finalno taloženje
Geografsko informacioni sistem
Opšte napomeneni Gradsko područjeistički plan
Važna studija o funkcionisanju
Internacionalna finansisjska institucija
Integrisana kontrola i preventiva zagañenja
Liveno alumunijske cijevi
Sdopa dugoročne prihvaćenosti
Maksimum Dozvoljene Koncentracije (MDK)
Srednja sdopa godišnjeg porasta
Ministarstvo zaštite životne okoline i ureñenja prosdora
Upitnik za velike industrije
Masterplan
Čvrsti otpad opštine
Sjevero-isdok
Nefelometričke jedinice mutnoće
Rad i održavanje
Priručnik za planiranje i projektovanje
Ekvivalent Stanovnika (ES)
Polietilenska cijev
Pumpna stanica
Primarni taložni rezervoar
Potencijalno doksični elementi
Polivinil hloridna cijev
Rotacioni biološki kontakdor
Skraćenice (nastavak)
SCADA
SBR
SH
SN
SS
SST
SWOT
TEA
DoR
TM
TN
TP
Dotal N
Dotal P
TSS
UNECE
US
USA
UV
ViK
WSM
Ww
WwTP
Kontrola nadzora i prikupljanje podataka
Sekvencni šaržni reaktor
Natrijum hipohlorit
Kanalizaciona mreža
Suspiovani čvrsti materijal
Sekundarni rezervoar za sedimentaciju
Snaga, Slabost, Mogućnosti, Prijetnje (analiza)
Sporazum o stiardu otpadnih voda
Projektni zadaci
Tehnički Memorium (komponenta ovog projekta)
Nitrogen ukupno
Fosfor ukupno
Nitrogen ukupno
Fosfor ukupno
Nataloženi suspiovani čvrsti otpad
Ekonomska komisija Ujedinjenih Nacija za Evropu
Ujedinjene nacije
Sjedinjene Američke države
Ultra Violetne zrake
Vodovod i Kanalizacija (vodovodno i kanalizaciono preduzeće) ili komunalno
preduzeće
Materplan o vodosnabdijevanju
Otpadne vode
Postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda
1.
UVOD
1.1
Opšte napomene
Ovaj master plan završni dokumentat “Izrada strateškog masterplana za kanalizaciju
i otpadne vode“ (Centralni i sjeverni region) Crna gora (Srbija i Crna gora). Projekat
finansira Evropska unija i njime rukovodi Evropska agencija za rekonstrukciju.
Brpjni zadaci su bili obrañeni u Projektnom i zadataku (ToR) i svaki od tih zadataka je
bio predmet posebnog izvještaja nazvanog “Technički Memorium”. (TM) U toku
napredovanja posla, svaki od ovih memoriuma po svom završetku, bio je odštampan
i na kraju čine dolje navedeni komplet memoriuma:
Tehnički memoriumi
TM
No
Tabela 1.1
Naslov
Zadatak u
prijedlogu
Poglavlje u
Projektnom
zadatku
1
Kućni priključci
3
4.1.3
2
Industrijeke otpadne vode
5
4.1.5
3
Uticaj septičkih jama
6
4.1.6 & 4.2.5
4
Uticaj na životnu sredinu
4
4.1.4 & 4.2.3
5
Mogućnosti inventara
2
4.1.2 & 4.2.2
6
Procjena namjene površina i
stanovništva i potrošnje vode
1
4.1.1 & 4.2.1
7
Projektantski uslov
12
4.2.4
8
Buduće količine otpadnih voda i
njihovo odvoñenje
7
4.1.7 & 4.2.6
9
Raspored implementacije, troškovi
finansijski plan i cijene usluga
9 & 11
4.1.9, 4.1.11,
10
Prioriteti i rangiranje projekata
Programme
8
4.1.8
11
Institucionalni aspekti
10
4.1.10 & 4.2.12
12
Javne konsultacije
13
4.4
4.2.9, & 4.2.10
Ovi tehnički memoriumi su uobičajeni sastani dijelovi masterplana. Imajući u vidu da
ovdje obrañuju područje od 11,000 km2, 400,000 stanovnika i 14 opštinskih centara
sa okolinom, relativno su opširni. Izrañeni su kao popratna dokumentacija.
Dake, ovaj Nacrt masterplana je Sumarni izvještaj koji obuhvata glavne zaključke iz
tehničkih memoriuma i upoznaječitaoca sa nizom povezanih podataka i zaključaka.
U odnosu na uobičajeni master plan, Nacrt masterplana se može posmatrati kao
Završni sumarni izvještaj, a tehnički memeoriumi kao poglavlja glavnog izvještaj. Iz
topg razloga ovaj Nacrt masterplana ne sadrži Završni sumarni izvještaj.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 1
1.2
Struktura izvještaja
Uvod dio u ovom poglavlju slijedi opis ciljeva projekta opisanih u Projektnom zadatku
i opis modifikacija ovih ciljeva, potrebnih da bi se projekat uskladio sa finansijskim
mogućnostima Crne Gore, navedeno u poglavlju 2.
Poglavlje 3 opisuje postojeću situaciju.
Poglavlje 4 opisuje osnove za projektovanje.
Poglavlje 5 prikazuje rezultirajuće prijedloge i priorite.
Poglavlje 6 opisuje finansijske aspekte projekta i predložene implementacije.
Poglavlje 7 opisuje institucionalnu organizaciju i predložene izmjene
Poglavle 8 opisuje Proces javnih konsultacija odrañen u ovom projektu
Poglavlje 9 sumira ključne prijedloge, lpreporuke i pretpostavke u obliku upitnih lista.
Sem posljednjeg, svako poglavlje predstavlja Sumarni izvještaj jednog od Tehničkih
Memoriuma koji su izrañeni u toku realizacije projekta.Navedeni dokumenti
obezbjeñuju više podataka o svakom od obrañenih predmeta nego što je to
uobičajeno.
1.3
Isporučeni dijelovi projekta i način njihove raspodjele
Isporučeni dijelovi projekta sastoje se od sljedećih dijelova:
Uvodni izvještaj
(Novembar 2003)
Prelazni izvještaj
(Mart 2004)
Tehnički memoriumi (Navedeno u tabli 1.1 gore)
Nacrt masterplana
(Ovaj dokument)
Završni Masterplan
(Slijedi)
GIS
(Isporučen na posebnim C-ovima svakoj opštini
i VIK-u/JKP-u na seminau 27. septembra)
Crteži (A0 formata)
Sadašnja namjena površina
Buduća namjena površina
Postojeći kanalizacioni sistem
Budući kanalizacioni sistem
Ovi dokumenti su pripremljeni na engleskom jeziku i na osnovu njih su izrañeni
Sumarni izvještaj na srpskom jeziku. Sumarni izvještai na srpskom jeziku sastoje se
od tri dijela: (a) Prevod sadržaja kompletne verzije na engleskom jeziku sa
označenim poglavljima koji su prevedeni na srpski, (b) Završni sumarni izvještaj
preveden u potpunosti i (c) obično prevode kritičnih dijelova glavnog teksta. Ovo je
bio način da se domaći korisnici projekta u potpunosti informišu šta je urañeno u
okviru Masterplana i da im se olakša snalaženje u korišćenju kompletnog izvještaja
na engleskom, u slučaju potrebe za detaljnijim podacima.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 2
Set od pet gore opisanih crteža izrañen je sa prijedlogom razvoja kanalizacione
infrastructure za cijlo posmatrano područje sem Podgorice. Crteži su isporučeni u
GIS formatu.
Raspodjela navedenih stavki izvršena je na sljedeći način:
EAR :
3 kopije kompletnih izvještaja - engleska verzija
1 set od 14 CD-ova u GIS formatu za svaku opštinu posebno
1 komplet crteža u A0 formatu
Svi izvještaji u elektronskoj formi na CD-u
Ministarstvo zaštite živothne sredine i ureñenja prostora:
1 kopija kompletnog izvještaja –engleska verzija
3 kopije Sumarnih izvještaj od svakog izvještaja
1 set od 14 CD-ova u GIS formatu za svaku opštinu posebno
1 komplet crteža u A0 formatu
Svi izvještaji u elektronskoj formi na CD-u
Opštine & ViK-ovi/JKP-a
1 kopija Sumarnih izvještaja (verzija na srpskom jeziku) svih izvještaja sem Uvodnog
i Prelaznog izvještaja, koji su po potrebi prilagoñeni svakoj opštini i VIK-u/JKP-u
2 kopije GIS-a na-u za tu opštinu
2 seta crteža u A0 formatu za tu opštinu
Sve izvještaje u elektronskoj formi na CD-u
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 3
2.
CILJEVI
2.1
Izvod iz projekta
Izvod iz projekta je predstavljen u tabeli 2.1
Izvod iz projekta
Naslov projekta:
Tabela 2.1
Broj projekta:
Izrada strateškog masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u
sjevernom i centralnom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
EAR/03/MTG01/04/001
Država:
Srbija i Crna Gora
Glavni ciljevi
projekta
Pomoći ekonomski razvoj u Crnoj Gori poboljšanjem uslova u kojima
se živi, i posebno, olakšati razvoj turizma u zemlji koja ima bogat
ekonomski potencijal.
Svrha projekta
1. Izgraditi srednjoročni program za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore.
2. Predložiti racionalnu i efektivnu institucionalnu strukturu za upravljanje
sistemom otpadnih voda, zakonodavstvom, propisima i pruzanjem usluga.
3. Povećati kapacitete Vlade da bi se pridobilo IFI investiranje u sistem
kanalizacije i otpadnih voda na republičkom nivou.
Očekivani
rezultati
1. Razvoj podataka za planiranje osnove za infrastrukturu otpadnih voda i
prenos i razvoj ovih podataka u GIS sistemu.
2. Utvrñivanje uticaja okoline na zdravlje i poboljšanje koje se očekuje u tom
pogledu.
3. Priprema prioritetnog programa vezanog za projekat razvoja kanalizacione
infrastrukture u toku 3 faze poslije 25 godina, koje bi se završile ostvarenim
rasporedom i finansijskim planom.
4. Predlozi za institucionalnu i upravnu restrukturu i odgovarajuće tarife.
Aktivnosti
projekta
1. Razvoj plana sa prikazanim zonama i populacijom, potrošnju vode i stvaranje
otpadnih voda, sve u digitalnoj formi.
2. Sakupiti sav pomoćni materijal svih postojećih kanalizacionih infrastruktura.
3. Pregled, procjena i predlozi o modifikaciji bitnog nacionalnog zakonodavstva.
4. Pregled i procjena planiranja i projektovanja priručnika za otpadne vode i
zdravstvene mjere.
5. Identifikovati i ocijeniti kakav uticaj na zdravlje ima odbacivanje otpadnih
voda.
6. Predvidjeti buduće potrebe za sistemom otpadnih voda kao i za zdravstvenu
zaštitu u glavnim naseljenim mjestima.
7. Procijeniti količinu mulja i uskladiti rezultate sa Masterplanom za čvrsti otpad.
8. Predložiti odreñene mjere za odlaganje otpadnih voda u svim naseljenim
mjestima i takoñe ih poreñati po prioritetu.
9. Pripremiti ostvarenje programa projekta u 3 faze.
10.Pripremiti raspored i finansijski plan za period od 25 godina.
11.Razviti program za zdravstvenu zaštitu naselja koja nisu pokrivena
kanalizacionim sistemom.
12.Predložiti odgovarajuće institucionalne i upravne organizacije koje bi vodile,
održavale i ostvarile predložene zadatke.
Početak
projekta:
17. Jul 2003. (dan potpisivanja ugovora)
Dan početka
aktivnosti
Trajanje
projekta
2. Septembar 2003. (dan kada su aktivnosti zapravo počele)
9 mjeseci od dana kada je projekat počeo
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 4
2.2
Modifikacija planiranih rezultata
Dok su sveobuhvatni ciljevi projekta ostali isti, bilo je potrebno izvršit izmjenu
planiranih rezultata. U okviru Planiranih rezultata u stavki 3, u gore prikazanoj
tabeli, i u Dodatku B Projektnog zadatka, sugeriše se da se ostvari potpun razvoj
kanalizacionog sistema gdje god se to pokaže praktičnim na području obuhvaćenom,
u projektnom periodu od 25 godina to jest do 2029. godine.
Preliminarni iznos troška koji dat u Uvodnom Izvještaju, a koji se sastoji u izgradnji
cjelokupne kanalizacione infrastrukture i postrojenja za prečišćavanje samo za
proširena naselja iznosi 220 M Euro, sa iznosom tarifa koje su domaćinstva dužna da
plate od 1,25 Euro/m3 (oko 10% prosječnog primanja u domaćinstvu, koje je prema
UNDP ispod linije siromaštva).
Prema gore navedenom iznosu troškova, nemoguće je izgraditi cjelokupnu
kanalizacionu infrastrukturu, kako je to predloženo u Projektnim zadacima (Poglavlje
0.2 ukazuje na to) zato je traženo alternativno rešenje.
Analizirano je sledeće:
Seoska naselja
Kako UWWTD 271 Evropske Unije nalaže izgradnju kanalizacione mreže u naseljima
sa populacijom većom od 2000 (ES), a zaključeno je da septičke jame ne uzrokuju
nikakvo zagañenje podzemnih voda, predloženo je da se kanalizacioni sistem ne
gradi u svakom selu na projektnom području, osim u onima koja čine prošireni gradprigradskim naseljima (tj. u onima koja se nalaze blizu gradskog naselja).
Kako je navedeno gore, postoje 4 naselja sa populacijom većom od 2000 prema
popisu 2003. dva od navedenih čine djelove prigradskih naselja, Reznik i Ibarac
(pripadaju Rožajama i Bijelom Polju), a preostala dva, Golubovci i Tuzi, su izolovana
naselja. U pogledu naselja Golubovci i Tuzi, populacija je po popisu raspostranjena
na površini koja prevazilazi administrativne oblasti od 1663 ha i 1189 ha, a u okviru
ovih naselja postoje seoska područja sa populacijom manjom od 2000. U
Golubovcima i Tuzima je izvršeno istraživanje funcionisanja septičkih jama (Poglavlje
5.1.6 u TM 6). Zaključak na osnovu ovih istraživanja ukazuje na to da nije potrebna,
a nije ni izvodljiva implementacija kanalizacione infrastrukture u ovim naseljima.
Septičke jame nisu mogle biti proglašene neupotrebljivim; to su zapravo većinom
infiltracione jame koje nisu pružile nijedan dokaz o zagañenju podzemnih voda
(Tehnički Memorium 3). Postoje indikacije o mikro-bakteriološkom zagañenju koje
potiče, kako je zaključeno, od životinja a ne od ljudi. Meñutim, iz predstrožnosti,
predloženo je da se svaka nova kuća koja se izgradi obaveže da izgradi
konvencionalnu septičku jamu ukoliko ne postoji kanalizacioni sistem u tom području.
Septičke jame su uvijek u privatnom vlasništvu i uobičajeno je da se ne grade javnim
sredstvima.
U kasnijem stepenu razvoja projekta, opština Plav je tražila da se i selo Gusinje
uključi u Masterplan. Prvobitnoje isključeno iz prijedloga za razvoj kanalizacionog
sistema, jer ima približno 1600 stanovnika, ali po izvještajima u ljetnjem periodu ima I
do 3000 stanovnika. Tokom godina Plav i Gusinje su postali važni centri u ovom
području, i Gusinje je poprimilo više Gradsko područjei karakter. Pokriveno je
kanalizacionom mrežom koja opslužuje 40% stanovništva i ispušta otpadne vode u
vodotok preko kojeg završava u Plavskom jezeru. Zbog svega navedenog, Gusinje je
uključeno u master plana i to je jedini izuzetak – svi ostali predloženi nacrti za
kanalizacioni system su za gradske centre i prigradska područja opština.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 5
Gradska naselja
Na osnovu gore navedene strategije, problem otpadnih voda u gradovima je
smanjen.
Čak i u gradskim naseljima trošak za izgradnju kanalizacionog sistema i postrojenja
za prečišćavanje otpadnih voda je u ovom trenutku iznad finansijskih mogućnosti
većine stanovnika. Ipak, predloženo je da izgradnja cjelokupne kanalizacione mreže i
postrojenja za prečišćavanje ostane krajnji cilj za dugoročni vremenski period (2029),
a da se za kratkoročno i srednjeročno rešenje potraže moguće intervencije koje
zahtijevaju manja finansijska ulaganja.
Svaki grad ili prošireno naselje ima različit stepen pokrivenosti kanalizacionim
sistemom, ali tipično, ona se može procijeniti na 50%. Ovi sistemi su generalno
napravljeni tako da prikupjene otpadne vode ispuštaju direktno u rijeku (izuzeci su
jezero u Plužinama, ponor u Žabljaku i postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda u
Podgorici) i sirova otpadna voda se na ovaj način brzo prenosi do krajnjih
recipienata.
Kanalizacione cijevi bez postrojenja za prečišćavanje izazivaju takvo zagañenje koje
je, kada bi se uporedilo, veće od zagañenja koje bi prouzrokovala septička jama koja
funkcioniše na najgori mogući način, a prikupljanje i prečišćavanje otpadnih voda
prikupljenih postojećim sistemima, prema tome zahtijeva najveći trošak, ali
istovremeno i najveću korist, kako je prikazano u šemi “Faze 1”. Ova šema opisuje
mogućnost implementacije sabirnog kanala koji je povezan sa svim postojećim
cijevima u sistemu, i koji na kraju vodi do postrojenja za prečišćavanje gdje sve
otpadne vode ulaze u proces prečišćavanja.
Prema projektnim zadacima, trebalo je obezbijediti kompletne kanalizacione sisteme
i postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u svim glavnim naseljima već u Fazi 1,
koja traje od 2004. do 2009. Meñutim, prilikom rada na projektu, utvrñeno je da je
nemoguće izvršiti ovaj zadatak, pa je odreñivanje faza u projektu izmijenjeno.
2.3
Izmjena predloženih faza izgradnje
Dva navedena koncepta su zapravo dva extrema u razvoju kanalizacionih sistema u
gradskim naseljima:
•
Faza 1 : Šema malog troška/visokog uticaja (sabirni kanal i postrojenje za
prečišćavanje koje je napravljeno tako da u potpunosti prečišćava otpadne
vode, i
•
Faza 2/3 : Šeme koje obuhvataju izgradnju kompletnih kanalizacionih sistema
i postrojenja za prečišćavanje za sva gradska naselja (gradove i proširena
naselja)
Definisanje ukupnih potreba u infrastrukturnim sistemima za odvoñenje otpadnih
voda će se izvršiti u daljem izlaganju, i iz ovako definisanih sistema odabraće se oni
dijelovi koji će imati, u kratkoročnom periodu, najveći pozitivan efekat sa minimumom
troškova. Posebna pažnja se obraća na kanalizacione kolektore koji vode otpadne
vode do ureñaja za prečišćavanje i koji će biti dimenzionisani tako da mogu da
odvedu otpadnu vodu sakupljenu iz cjelokupne kanalizacione mreže koja će
opsluživati i prigradska područja u planskom periodu 2029. Postrojenja za
prečišćavanje će biti takoñe tako konstruisana da se omogućuje njihovo proširenje u
budućnosti da bi tretiralo potrebni proticaj.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 6
Kako se urgentne mjere u šemi razvoja kanalizacionog sistema, prema Projektnom
zadatku, odnose na period od 2004 do 2009 u okviru Faze 1, preostali planski period
(25 godina), od 2009 do 2029 biće obuhvaće Fazom2/3.
Ove dvije varijante su razvijene za svako gradsko područje na projektnom području,
meñutim nije izveden pokušaj razdvajanja Faze 2 i 3 u dvije zasebne cjeline (ovo je
nazvano “Base Case” – Prvi slučaj)
Razlog za to je što kanalizacione cijevi i postrojenja za prečišćavanje moraju biti
urañeni paralelno – besmisleno je graditi postrojenje za prečišćavanje prije izgradnje
kanalizacionih cijev, jer u tom slučaju postrojenja ne bi imala protoke otpadnih voda
za vršenje svoje funkcije, a ako bi se prvo izgradile kanalizacione cijevi onda bi se
neprečišćene otpadne vode ispuštale direktno u rijeke, što bi takoñe bilo besmisleno.
Ukoliko se dobro projektuju i postave, kanalizacione cijevi mogu neograničeno dugo
da obavljaju svoju funkciju. Postrojenja za prečišćavanje se najčešće projektuju tako
da mogu da služe od 10 do 15 godina. U relativno kratkom vremenskom periodu
odreñenom za izgradnju postrojenja za prečišćavanje, 25 godina, zapravo bolje reći
20, od 2009 do 2029, najbolje rešenje bi bilo podijeliti izgradnju ovih objekata u dvije
faze, tako da svaka može da služi po 10 godina i da zajedničkim kapacitetom budu
dovoljene za planirani horizont u 2029 godini. Kako je razvoj kanalizacione mreže
neraskidivo povezan sa razvojem postrojenja za prečišćavanje, bilo bi pogodno da se
i mreža izgradi u okviru dvije faze.
Postrojenje za prečišćavanje u Fazi 1, je projektovano tako da bude u funkciji 2009.
godine, i sa punim kapacitetom u 10- godišnjem radnim periodom ,odnosno,
projektovano je tako da može da primi protoke predviñene do 2019. godine. U
pogledu šema ekonomske izvodljivosti, sa izuzetkom Podgorice i nekoliko gradova
gdje bi bilo poželjno povećati količine protoka u postrojenjima, kako bi se uklopile sa
predloženom modularizacijom, nije planirana izgradnja sekundarnih kanala do 2019.
godine (njihova izgradnja planira se u periodu od 2018. do 2019. godine). U periodu
izmeñu 2009. i 2019. doći će do povećanja količine otpadnih voda koje dolaze u
postrojenje zbog povećanja gustine naseljenosti u naseljima, a povećanje se očekuje
i u pogledu količina industrijskih otpadnih voda koje će se ispuštati u postojeće
kanalizacione cijevi.
U toku Faze 2/3 postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda će biti izgrañena kao
proširenje Faze I, tako da će biti obezbijeñeno prečišćavanje otpadnih voda za cijeli
grad za planirani vremenski horizont. Da bi se omogućilo 10 godina rada postrojenja,
planiran je kapacitet do 2019. godini, a da se izgradnja dodatne faze izvrši od
2018. do 2019. godine. Kao i u Fazi 1, da bi se otpadne vode mogle odvesti do
postrojenja, predloženo je i da dodatna kanalizaciona mreža bude izgrañena do
2019. godine, jer će se pojaviti porast količine otpadnih voda i zagañenja izmeñu
2019. i 2029. godine.
Program ovog Masterplana predviña istovremenu izgradnju kompletne kanalizacione
infrastrukture za sva gradska naselja. Na ovaj način, u početnim godinama biće
smanjeni troškovi izgradnje i troškovi za razvoj kanalizacione mreže će se odložiti za
kasniji period, kada ekonomska situacija bude takva, da će stanovništvo biti u stanju
da plati cijene usluga, što je neophodno da bi se podržao razvoj ove infrastrukture.
Odlaganje faze izgradnje sekundarnih kanalizacionih cijevi je djelovalo razumno, jer
kuće koje nisu priključene na mrežu imaju septičke jame koje funkcionišu prilično
dobro.
Ovim programom odreñeni su svi radovi (i troškovi) koji su neophodni za postizanje
dugoročnog cilja, a pored doga, nudi se i “jeftina i efikasna” prva šema. Ona zapravo
predstavlja “startnu poziciju” (“Prvi slučaj”) za ekonomsko modelisanje. Ukoliko se
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 7
planirane šeme za odreñeno gradsko naselje učine neizvodljivim, šeme će biti
odložene i model će biti implementiran onda kada njegova implementacija bude
izvodljiva. Ovo znači da će se u nekim slučajevima razvoj projekta odložiti i da stoga
odreñeni rokovi neće moći da se ispoštuju. Detaljnije o ovom aspektu govori Tehnički
Memorium Br. 9
2.4
Konačni razvojni plan
Gore prikazani pristup definiše: (i)konačne potrebe u razvoju infrastrukture (ii) ono
što može da se uradi u kratkoročnom periodu, a da radikalno smanji zagañenje
okoline otpadnim vodama u projektnom području, ali izrada čvrste implementacione
šeme nije u potpunosti praktična iz sljedećih razloga:
•
Centralna
Vlada još uvijek nije uspostavila investicionu politiku za
kanalizacione infrastrukture. To je poput pitanja “šta dolazi prvo kokoš ili jaje”;
jer je neophodno znati stepen potrebnih investicionih sredstava prije nego
što se odluči šta se može izgraditi. Ovaj Masterplan upravo prikazuje prve
procjene onoga što se može izgraditi na projektnom području, kao i
•
Politiku decentralizacije i jačanja Lokalne vlade, što u krajnjem slučaju znači,
da će opštine biti sposobne da realizuju ovaj projekat svojim vlastitim
tempom, mada uz pomoć Centralne
•
Nije poznato, sa bilo kojim stepenom izvjesnost,i za bilo koji projekat, koji je to
iznos grantova koji bi bili na raspolaganju od strane Meñunarodnih finansiskih
institucija. Mogućnost dobijanja beslpovratnih sredstava ili kredita je ključna
tačka za početak implementacione ñeme projekta.
Dok decentralizacija znači i odreñeni stepen individualnosti u pristupu za svaki
grad posebno, ovaj Masterplan je, koliko je to god bilo moguće, stiardizovao
primijenjene tehnologije, što stvarno znači potrebu za nekom vrstom “regionalne”
ili čak “nacionalne “ kontrole, da bi se dobre strane ovog projekta u potpunosti
realizovale. Na primjer većina pumpnih stanica je predviñena po istom projektu, a
postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda su modularizovana tako da su
projekti za mnoge od njih identilčan ili vrlo slični. Predložena je i institucionalna
organizacija, što bi trebalo da olakša pristup realizaciji projekta.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 8
3.
PROJEKTNO PODRUĆJE
3.1
Uvod
Projektno područje se sastoji od 14 opština sjevernog i centralnog regiona koji
zajedno imaju oko 450,000, i obuhvaćaju područje od oko 1.1 milion ha, odnosno
11,000 km2. U najvećem dijelu, Projektno područje je rijetko naseljeno i predstavlja
planinske poredjele. Na ovom području se nalazi dva najveća grada; Podgorca glavni
grad i Nikšić, vodeći industijski centar. Broj stanovnika Gradsko područjeih područja
se kreće od 600 za Šavnik do 140,000 za Podgoricu.
Geologija i hidrologija Projektnog područja opisana je u dijelu 3.7.2.
Obim ovog projekta je u suštini, da zajedno sa srodnim EAR projektom – Master
plan za Crnogorsko primorje, definiše potrebe za razvojem kanalizacione
infrastrukture u periodu od sljedećih 25 godina, u cijeloj Crnoj gori.
Slika 3.1 prikazuje Projektno područje i veća naselja i rijeke.
Mada je kanalizaciona infrastruktura relativno nerazvijena (nema postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda koje je kompletno u funkciji) na Projektno područje to
ješ uvijek nema velikog uticaja, i kao takvo, ovo područje ima veliki turistički
potencijal. Bez sumnje, postoji mogućnost da je potencijal za razvoj inostranog
turizma čak i veći nego na obali, jer je Crnogorsko primorje ljeti već relativno
preplavljeno domaćim turistima. Dvije najveće prepreke u razvoju turizma na
projektnom području su relativno visoki putni troškovi do Crne gore i nedovoljno
razvijen hotelski sektor. Privatizacija hotela počinje da se ubrzava, i treba se nadati
da će se naći način smanjenja troškova avionskog saobraćaja.
Osim razvoja turizma, u okviru Vladine razvojne strategije na projektnom području,
predviñen je i razvoj poljoprivrede.
U prošlosti, industrija je bila široko rasprostranjena na području Crne Gore, ali to je
bila planska ekonomija na koju su se vrlo loše odrazila politička previranja ranih
devedesetih. Kada će se industrije u potpunosti oporaviti, vrlo je teško reći, čak i sa
privatizacijom (koja je mehanizam za oporavak) najvjerovatnije, rezultati će biti u
manjem broju zaposlenih u dugoročnom periodu.
Projektno područje je sveobuhvatno opisano u Tehničkim memoriumima. Dole
izloženi izvod predstavlja ključna saznanja koja su opredjelila konačne prijedloge u
okviru Masterplana.
3.2
Namjena površina, stanovništvo i procjena potrošnje vode (TM 6)
3.2.1 Stanovništvo
Godišnji prirast stanovništva, na projektnom području, je 0.17%, i broj stanovnika je
porastao od 445,000 u 1991. do 454,000 u 2003. Primjećen je tri smanjenja
populacije na ruralnim područjima; u gradska područja se stanovništvo doseljava sa
godišnjim prirastom od 0.75% (povećanje broja stanovnika od 24,000), i na seoskim
područjima opada broj stanovnika po godišnjoj stopi od 0.69% (smanjenje broja
stanovnika od 15,000), u toku istog perioda.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 9
Ali sva Gradsko područjea područja nemaju isti rast populacije jer se 21,500 od
24,000 rasta Gradsko područjee populacije u projektnom području odnosi na
Podgoricu (posječan prirast stanovništva po godišnjoj stopi od 1.4% zadnjih 12
godina).
Prosječna gustina stanovništva je 0.4 stanovnika po hektaru, a u seoskim područjima
0.15 stanovnika po hektaru.
Broj sela iznosi 881, od čega 65% ima broj stanovnika manji od 150. U stvari termin
“selo” u Tabeli 3.2.2 znači popisnu oblast oko tog sela, i u stvarnosti veličina sela je
manja od one što se sugeriše iz tabela.
Projektno područje obuhvata dva veća centra Podgoricu i Niksic od kojih se
Podgorica ubrzano širi. Ostali gradovi generalno nemaju više od 20,000, ponekad i
mnogo manje, a sela su mala i raštrkana.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 10
Slika 3.1 : Projektno područje: Veća naselja i rijeke
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 11
Populacija na projektnom području po opštinama i
tipu naselja (Popis 2003.)
Opština
Površina
opštine
Populacija u
opštini
(ha)
(stanovnika)
Tabela 3.2.1
Populacija po tipu naselje
Gradski
Prigradski
Seoska naselja
(sela)
(stanovnika
(stanovnika)
(stanovnika)
Andrijevica
28,300
5,697
1,061
392
4,244
Berane
71,036
34,912
11,734
6,644
16,534
Bijelo Polje
92,400
49,773
15,875
5,009
28,889
Danilovgrad
50,100
16,376
5,093
364
10,919
Kolasin
89,700
9,934
3,033
917
5,984
Mojkovac
Niksic
36,700
10,015
4,114
2,162
3,739
206,500
75,274
58,358
0
16,916
48,600
13,725
3,589
952
9,184
134,600
35,751
21,353
0
14,398
Plav
Pljevlja
Pluzine
Podgorica
85,400
4,270
1,494
0
2,776
144,100
168,812
136,351
0
32,461
43,200
22,559
9,108
2,893
10,558
Rozaje
Savnik
53,300
2,938
568
0
2,370
Zabljak
44,500
4,181
1,940
0
2,241
Ukupno
1,128,436
454,217
273,671
19,333
161,213
Napomene :
1. Ova tavela ima manje korekcije u odnosu na odgovarajuću tabelu u TM 6 (Tabela 2.1)
2. Podaci o Popisu stanovništva klasifikuju Spuž u Danilovgradu, Gradac u Pljevljima, Tuzi u
Podgorici i Gusinje u Plavu kao “Gradsko područjeo područje”, meñutim u gornoj tabeli su
klasifikovani kao “ruralno područje” .
3. U ovom izvještaju, prošireno igradsko područje predstavlja zajedno gradsko i prigradsko područje.
Sela koja predstavljaju prigradska područja definisana su u tabeli 2.4 u TM 6.
Demografija naselja po opštinama (Popis 2003.)
Opština
Tabela 3.2.2
Broj sela po veličini
0-50
50-150
150-250
250-500
500-1000
1000-2000
>2000
Andrijevica
1
11
5
4
1
0
0
Berane
8
23
9
10
8
1
0
Bijelo Polje
5
23
20
34
11
2
0
Danilovgrad
35
19
11
9
2
1
0
Kolasin
27
33
6
1
1
0
0
Mojkovac
1
1
3
6
1
0
0
Niksic
36
42
14
10
4
2
0
Plav
0
3
4
8
5
1
0
Pljevlja
63
64
23
6
2
0
0
Pluzine
18
21
2
1
0
0
0
Podgorica
53
44
12
18
9
4
2
Rozaje
0
1
4
11
8
0
0
Savnik
6
16
3
1
0
0
0
Zabljak
10
13
4
0
0
0
0
Ukupno
263
314
120
119
52
11
2
Napomena : Ova tabela se odnosi jedino ne gradska naselja (populacija prigradskih i seoskih područja
iz tabele 3.2.1 iznad)
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 12
Dosadašnji populacijski triovi. po gradovima
Opština
Tip naselja
Andrijevica
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Opština ukupno
Gradsko područje
Ostalo
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolasin
Mojkovac
Niksic
Plav
Pljevlja
Pluzine
Podgorica
Rozaje
Savnik
Zabljak
Ukupno
Ukupno Gradsko područje
Ukupno Ostalo
Broj
stanovnika
1991
6552
923
5629
37473
11908
25565
54437
16423
38014
14573
5689
8884
11044
2531
8513
10725
5801
4924
73878
55649
18229
15684
6051
9633
39188
20458
18730
5219
1453
3766
145696
118478
27218
22330
8775
13555
3680
821
2859
4900
1848
3052
445379
256808
188571
Tabela 3.2.3
Broj stanovnika
2003
5697
1061
4636
34912
11734
23178
49967
15875
34092
16376
6623
9753
9934
3033
6901
10015
4114
5901
75274
58358
16916
13725
5228
8497
35751
21717
14034
4270
1494
2776
168812
139988
28824
22559
9108
13451
2938
568
2370
4206
1940
2266
454436
280841
173595
Godišnji
prirast
(%)
-1.16
1.17
-1.60
-0.59
-0.12
-0.81
-0.71
-0.28
-0.90
0.98
1.27
0.78
-0.88
1.52
-1.73
-0.57
-2.82
1.52
0.16
0.40
-0.62
-1.11
-1.21
-1.04
-0.76
0.50
-2.38
-1.66
0.23
-2.51
1.23
1.40
0.48
0.09
0.31
-0.06
-1.86
-3.02
-1.55
-1.26
0.41
-2.45
0.17
0.75
-0.69
Napomen:
1. Spuz ,Gusinje, Tuzi i Gradac su definisani u ovoj tabeli kao i u podacima o Popisu stanovništva kao
“Gradsko područje” .
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 13
Veća naselja u projektnom području su veći gradovi zajedno sa pridruženim selima
koja čine proširena gradska područja. Od ukupnog broja stanovnika od 454,000 u
projektnom području, 292,000, ili 64% živi u većim naseljima.
Budući prirast stanovništva je ekstrapoliran na osnovu trendova rasta populacije
zabilježenih u podacima o popisu stanovništva iz 1971, 1981, 1991 i 2002 - sa
sljedećim bojem stanovnika.
Broj stanovnika projections by Opština i Tip naselja
Opština i Tip naselja
ANDRIJEVICA Opština
Grad Andrijevica
Slatina
Gradsko područje Andrijevica
Seosko područje
Broj
stanovnik
a (2003
Popis)
5,697
1,061
392
1,453
4,244
BERANE Opština
GradBerane
Buce
Luzac
Dolac
Pesca
Donje Luge
Gradsko područje Berane
Seosko područje
34,912
11,734
950
834
1,292
1,722
1,846
18,378
16,274
BIJELO POLJE Opština
Grad Bijelo Polje
Nedakusi
Resnik
Gradsko područje Bijelo Polje
Seosko područje
49,773
15,875
2,288
2,721
20,884
29,083
DANILOVGRAD Opština
Grad Danilovgrad
Gorica
Zagreda
Gradsko područje Danilovgrad
Seosko područje
16,376
5,093
142
222
5,457
10,819
KOLASIN Opština
Grad Kolasin
Smailagica Polje
Gradsko područje Kolasin
Seosko područje
9,934
3,033
917
3,950
5,984
MAGR
Tabela 3.2.4a
Planirani broj stanovnika
2009
1.50%
1.50%
-1.00%
0.20%
0.50%
0.50%
0.50%
0.50%
0.50%
-1.00%
0.50%
0.50%
0.50%
-1.00%
1.00%
0.50%
0.50%
0.50%
1.00%
1.00%
-1.00%
2019
2029
5,597
1,161
429
1,590
4,007
5,468
1,347
498
1,845
3,623
5,422
1,563
578
2,141
3,281
34,075
11,876
979
860
1,332
1,775
1,903
18,725
15,350
33,200
12,116
1,029
904
1,400
1,866
2,000
19,315
13,885
32,487
12,360
1,082
950
1,471
1,961
2,102
19,926
12,561
48,946
16,358
2,358
2,804
21,520
27,426
47,432
17,194
2,479
2,948
22,621
24,811
46,227
18,074
2,605
3,098
23,777
22,450
16,968
5,407
147
229
5,783
11,185
18,119
5,972
154
241
6,367
11,752
19,365
6,597
162
253
7,012
12,353
9,861
3,220
974
4,194
5,667
9,761
3,557
1,076
4,633
5,128
9,758
3,929
1,188
5,117
4,641
10,102
4,239
1,544
685
6,468
3,634
10,256
4,456
1,623
720
6,799
3,457
10,435
4,684
1,706
756
7,146
3,289
76,068
77,375
78,813
MOJKOVAC Opština
Grad Mojkovac
Gornja Polja
Podbisce
Gradsko područje Mojkovac
Seosko područje
10,015
4,114
1,498
664
6,276
3,739
NIKSIC Opština
75,274
Grad Niksic
58,358
0.35%
59,595
61,114
63,908
Seosko područje
16,916
-0.50%
16,473
15,661
14,905
0.50%
0.50%
0.50%
-0.50%
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 14
Planirani broj stanovnika po opštinama i tipu naselja
Opština i Tip naselja
PLAV Opština
Grad Plav
Brezojevica
Broj
stanovnika
(2003
Popis)
MAGR
Planirani Broj stanovnika
2009
13,725
Tabela 3.2.4b
2019
2029
13,744
13,812
13,955
3,589
1.00%
3,810
4,209
4,649
952
1.00%
1,011
1,117
1,234
4,821
5,326
5,883
8,923
8,486
8,072
35,031
34,345
33,963
Gradsko područje Plav
4,541
Seosko područje
9,184
-0.50%
PLJEVLJA Opština
35,751
Grad Pljevlja
21,353
0.50%
22,002
23,127
24,310
Seosko područje
14,398
-1.50%
13,029
11,218
9,653
PLUZINE Opština
4,270
4,098
3,818
3,595
Grad Pluzine
1,494
0.50%
1,540
1,619
1,701
Seosko područje
2,776
-1.50%
2,558
2,199
1,894
182,780
208,873
238,991
PODGORICA Opština
168,812
Grad Podgorica
139,998
1.50%
153,080
177,665
206,176
Seosko područje
28,824
0.50%
29,700
31,218
32,815
ROZAJE Opština
22,559
22,622
22,755
22,945
Grad Rozaje
9,108
0.50%
9,385
9,865
10,370
Ibarac
2,893
0.50%
2,981
3,134
3,294
12,366
12,999
13,664
10,256
9,756
9,281
2,752
2,460
2,213
Gradsko područje Rozaje
12,001
Seosko područje
10,558
SAVNIK Opština
2,938
-0.50%
568
0.20%
575
587
599
Seosko područje
2,370
-1.50%
2,177
1,873
1,614
ZABLJAK Opština
4,206
4,167
4,140
4,188
Grad Zabljak
1,940
1.20%
2,084
2,348
2,646
Seosko područje
2,266
-1.50%
2,083
1,792
1,542
Opštine
466,811
491,814
522,357
Gradsko područje
314,343
346,365
384,006
Seosko područje
152,468
145,449
138,351
Grad Savnik
UKUPNO
Trend migracije sa seoskih područja u gadska prikazuje da je za očekivati da će oko
74% populacije do 2029 živjeti na gradskom području.
3.2.2 Namjena površina
Podloge sa namjenom površina za 2004 i 2029 su urañene za sva Gradska područja
i predstavljenu u TM 6.
Mada Generalni urbanistički planovi postoje za sva gradska područja i činerazvojnu
podlogu u Crnoj Gori, mnogi od njih su zastarjeli i ne odražavaju stvarnu razvojnu
situaciju koja se dešava zadnjih 15 godina. Većina planova je urañena nakon
zemljotresa 1979. i važeći su 20 godina poslije izrade. Meñutim, u mnogim
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 15
gradovima bilo je jasno da se razvoj grada ne odvija u skladu sa GUP-ovima. Ovo se
naročito odnosi na 2 oblasti:
• GUP-ovi su najčešće pratili razvoj grada uključujući naseljavanje velikih
stambenih blokova, tj. razvoj gustine naseljenosti, na način koji je prethodno
utvrdila Vlada, meñutim to se ne dešava i sada. Mreža puteva nije unešena u
GUP, tako da je teško odrediti lokaciju kanalizacionih cijevi.
•
U nedostatku izgradnje stambenih zgrada od strane Vlade, ljudi sami prave
stambene objekta. Mjesta sa malom gusrtinom naseljenosti nisu unešena u
GUP-ove. Većina izgradnje na ovaj način je ilegalna (jer ne prati GUP) i toliko
se proširila, da bi je nemoguće bilo uništiti, pa će stoga Vlada vjerovatno naći
rešenje za legalizaciju ove izgradnje, vjerovatno plaćanjem posebnih taksi.
Podloge sa namjenom površina su urañene dosta detaljno i inkoroporirane su u GIS.
One prikazuju zone za stanovanje, industriske, institucionalno- komercijalne
aktivnosti, parkove itd. i mogu se koristiti kao podloga za detaljno projektovanje novih
kanalizacionih infrastruktura.
Utvrñena su tri glavna tipa namjene površina:
• Stambena (sa različitom gustinom naseljenosti)
• Industrijska
•
Instritucionalna (škole, vladini ili opštinski objekti, hoteli i drugi objekti koji
proizvode znatne količine otpadnih voda).
Sadašnja namjena površina
Za navedene glavne tipove namjene površina, prikupljeni su sledeći podaci:
Stambeni : Broj domaćinstava po strukturi, tipična veličina domaćinstva (broj članova
po domaćinstvu) na osnovu čega je dobijen broj stanovnika po strukturi kao i
procjena gustine naseljenosti. Socijalno-ekonomske razlike nisu pravljene tako da u
namjeni stambenih površina postoji samo jedna klasa.
Industrijski : Ime fabrike, vrsta proizvoda (na osnovu čega je napravljena razlika
izmeñu “mokrih” i “suvih” postupaka), i količina proizvodnje. Ove podatke je
obrañivao industrijski ekspert koji je uradio temeljnu studiju o velićim fabrikama. Za
manje fabrike, količina proizvedenih otpadnih voda se procjenila na osnovu površine
fabrike (jer su podaci o količini utrošene vode u fabrici bili isuviša nepouzdani).
Institucionalni/komercijalni tip:
Škole :
Ime, broj učenika
Biblioteke, zgrade opštine itd :
Ime, broj osoblja
Zgrade Vlade, kao na pr. policijske Ime, broj osoblja
stanice, pošte, itd.
Hoteli :
Ime, broj kreveta
Stadioni :
Ime, kapacitet stadiona
Kasarne :
Ime, broj vojnika
Zatvori :
Ime, broj zatvorenika
Pored navedenog, u planovima o namjeni površina date su i druge zone, kao na pr.
parkovi (imena), autobuske stanice (imena), itd.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 16
Na ovaj načinpopunjen je cijeli mozaik gradskog podru.
Planirana namjena površina
Ovaj projekat će biti urañen u tri faze, meñutim, mala stopa porasta broja stanovnika
ukazuje na nepotrebnost izrade planova o namjeni površina u srednjoj fazi - razvoj u
vremenskim periodima (fazama projekta) se sa priličnom preciznošću može odrediti
na osnovu postojećih i budućih (2029.) planova o namjeni površina.
Izvršene su procjene za buduću pokrivenost opštinskog područja stambenim,
industrijskim, komercijalnim i seoskim zonama. Ove procjene su uporeñene i
usklañene sa očekivanjima od strane opštinskih vlasti, kao i sa popisom 2003. kako
ne bi došlo do velikih razlika. Obzirom da su lokalni Gradsko područjei projektanti
dobro upoznati sa situacijom, saradnja sa Sekreterijatom za urbanizam u svakoj
opštini pojedinačno je bila veoma važna za izvršenje ovog zadatka. U opštinama
gdje su GUP i DUP planovi skorijeg datuma, podaci koje su oni mogli da pruže su
iskorišćeni u izradi planova o budućoj namjeni površina.
Planovi o namjeni stambenih površina
Planovi o budućoj stambenoj namjeni površina su urañeni na osnovu preporuka od
strane Sekreterijata za Urbanizam u opštinama kao i od ViK preduzeća. Metodologija
nalaže da se uključe područja:
• Koja su označena kao područja sa intenzivnim porastom broja stanovnika
•
Koja nisu uključena u planovima postojećoj namjeni površina, ali širenjem
gradova će biti obuhvaćena.
Kao u postojećoj namjeni stambenih površina, napravljen je sklad izmeñu stambenih
zona i gustine naseljenosti na jednoj strani, i predviñenog broja stanovnika u
proširenim gradovima na drugoj strani.
U nekim postojećim stambenim zonama, ne planira se povećanje gustine
naseljenosti; generalno, proširenje gradova će se vršiti u drugom smjeru, tj. stvaraće
se nove zone.
U trenutku kada se odredi gustina naseljenosti za 2029. godinu, istovremeno se
rješava i pitanje povećanja gustine naseljenosti. Kanalizacione cijevi imaju skoro
neograničen rok trajanja, ukoliko se pravilno održavaju mogu da traju najmanje 50
godina. Podaci o povećanju gustine naseljenosti su važni za projekat kako bi se
osiguralo da kanalizacione cijevi, koje se izgrade, ne postanu hidraulički
preopterećene bez obzira na to koliko dugo treba da služe (u ovom slučaju 25
godina). Koncept projekta je takav da uključuje i neke sigurnosne faktore u slučaju da
se populacija razvija na način koji nije predviñen u projektu. U cilju što manjih
troškova, u planiranju kanalizacione infrastrukture, maksimalna gustina naseljenosti
je generalno veoma bliska gustini naseljenosti predviñenoj za 2029 godinu.
Planovi o namjeni industrijskih površina
Podaci o protocima i količinama zagañenja od strane fabrika koje se stvaraju sada i
koje se predviñaju za budućnost, dati su u Tehničkom Memorandum br. 2 :
''Industrijske otpadne vode''. Stoga je u pogledu namjene površina neophodno, jedino
da se u planovima o namjeni površina ove fabrike ispravno lociraju.
U Pljevljima, plan za povećanje površine rudnika je u razvoju, a njegov završetak se
očekuje do kraja 2006. godine. Prema ovom planu, proširenja će biti prema istoku,
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 17
kako bi se nastavila eksploatacija lignita na dodatnih 200 - 300 hektara. Ovo
područje će se proširiti iza rijeke Ćehotine, koja će zbog toga morati da se preusmjeri
kroz kanal. Oko 60 domaćinstava će biti premješteno. Kapacitet ovog područja je
procijenjeno na 55 miliona lignita, a eksploatacija će se vršiti 25 godina.
U Plužinama, aktivne fabrike u 2029. godini biće locirane na postojećoj industrijskoj
zoni pored rijeke Ibar udaljenoj od grada.
Za Rožaje, aktivne fabrike u 2029. godini biće locirane na postojećoj industrijskoj
zoni pored rijeke Ibar daleko od centra grada. Pretpostavlja se da će napuštene
površine na ovom području biit ponovo okupirane izgradnjom novih fabrika.
Za Žabljak, aktivne fabrike u 2029. godini, biće locirane pored postojećih fabrika, u
sjevernom dijelu grada.
Na kraju, nova industrijska zona od 110 ha (do 2011. godine i 310 ha za dalju
budućnost) planira se za Podgoricu, za južni dio grada. Plan u vezi industrijske zone
u Podgorici je da se i farmaceutska i hemijska i elektro industrija smjeste na jedno
područje.
Planovi o namjeni institucionalnih/komercijalnih površina
Za identifikovane institucionalne/komercijalne površine pretpostavlja se da neće biti
izmjena u cijelom periodu planiranja projekta. Osnovna pretpostavka koja podržava
ovaj pristup sastoji se u tome da su institucionalni/komercijalni objekti adekvatni za
trenutnu populaciju, kao i to da će odgovarati za relativno mali porast broja
stanovnika u narednih 25 godina.
Za neidentifikovane institucionalne/komercijalne objekte odreñena je količina od 30
l/s.d otpadnih voda.
Za objekte o kojima ne postoje podaci (u tabeli predstavljeno kao N/A- nije
dostupno), ipak su urañene procjene protoka otpadnih voda i količine zagañenja koje
su date u TM br. 8.
Turizam
U poreñenju sa primorskim regionom, turizam na projektnom području nije mnogo
razvijen. Turistička infrastruktura je ograničena na gradove Žabljak, Kolašin i
Podgoricu. Razvoj turizma je uzet u obzir i na ovaj projekat utiče zbog moguće
izgradnje hotela.
3.2.3 Potrošnja vode
Potrošači vode se mogu podijeliti na tri kategorije:
• Domaćinstva
•
Institucije i komercijalni objekti
•
Industrja
Postojeća potrošnja vode
Potrošnja vode u domaćinstvima
Tri izvora podataka su korišćena kako bi se procijenila trenutna potrošnja vode u
domaćinstvima:
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 18
•
“Projekcija dugoročnog vodosnabdijevanja Crne Gore, Decembar 1998” –
(Prilog 2)
•
Tehnički Memorium br. 1 “Upitnik za domaćinstva” (Safege–Tebodin–LDK,
2004)
•
Procjene ViK i Komunalnih preduzeća
Poreñenje procjena o potrošnji vode u domaćinstvima
Tabela 3.2.5
Procijenjena potrošnja vode u domaćinstvima prema:
Opština
Upitnika za
domaćinstva
(l/s.d)
“Projekcija dugoročnog
vodosnabdijevanja Crne
Gore”
(l/s.d)
Procjene
Vik ili CE
preduzeća
(l/s.d)
Pokazna
vrijednost
(l/s.d)
Podgorica
233
267
280
280
Nikšić
171
97
200
170
Bijelo Polje
273
114
250-400
280
Berane
319
200
250
280
Plav
380
165
100-170
280
Pljevlja
188
191
300
190
Rožaje
136
93
235
140
Mojkovac
351
111
170-200
280
Kolašin
400
300
200
350
Danilovgrad
201
237
170-200
280
Žabljak
222
225
300
225
Plužine
476
327
200
400
Šavnik
116
274
300
200
Andrijevica
446
238
170
350
Prema gore navedenim procjenama trenutna prosječna potrošnja vode u gradskim
naseljima je 280 l/s.d, i ovaj podatak je iskorišćen prilikom planiranja projekta.
U selima, gdje se vodosnabdijevanje ne vrši putem vodovodnog sistema, količina od
80 l/s.d se smatra trenutnom potrošnjom, a ona će se povećati do 100l/s.d u
budućnosti.
Potrošnja vode u fabrikama
Potrošnja vode i količina otpadnih voda u fabrikama kao i način procjene stope
potrošnje, predstavljeni su u Tehničkom Memorandum br. 2 “Industrijske otpadne
vode”, u poglavljima 4,5 i 6.
U cilju odreñivanja tarife, neophodno je imati podatak o potrošnji vode u fabrikama tarifiranje za otpadne vode zavisi od količine utrošene vode. Pretpostavlja se da se
80% potrošene vode pretvara u otpadne vode i da će potrošnja vode u fabrikama biti
1.25 puta veća od trenutne, o čemu je bilo riječi u Tehničko Memorandum br. 2.
Potrošnja vode u institucionalnim/komercijalnim objektima
Kao i za industriske potrošače, podaci o potrošnji vode u institucionalnim/
komercijalnim objektima su ograničeni.
Stoga, stopa potrošnje vode u ovim objektima odreñena je na isti način kao i za
fabrike, tj. odreñen je procenat količine utrošene vode koja se pretvara u otpadne
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 19
vode. Vrijednosti stvorenih otpadnih voda su predstavljeni u poglavlju 2.2.4 u TM br.
6 “Smjernice za planiranje i projektovanje”, i u ovom slučaju količina od 80% je uzeta
u obzir prilikom izrade projekta.
Podaci o broju zaposlenih, broju učenika, kreveta, itd. su prikupljeni prilikom
obilazaka terana i prilikom rada na planovima o namjeni površina, a ovi podaci su
posebno za svaku opštinu prikazani u poglavljimaod 3.3.1 do 3.3.14 u TM 6.
Ukoliko podaci nisu bili dostupni, pretpostavke su izvedene na osnovu površina
objekta i tipu objekta.
Planirana potrošnja vode
Predviñanja buduće potrošnje vode u domaćinstvima
Cijena kanalizacionih usluga zavisi od količine otpadnih voda koja se treba
transportovati, a cijena prečišćavanja otpadnih voda zavisi od drugih faktora (sastav
otpadnih voda, količina zagañenja).
Pretpostavlja se da se 80 do 90% utrošene vode pretvara u otpadne vode. Stoga je
neophodno da se količina potrošnje vode po stanovniku svede na razumnu količinu,
kako bi održavanje kanalizacione infrastrukture bilo ekonomično.
Vodovodni sistemi su na projektnom području prilično dobro razvijeni, dok su
kanalizacioni sistemi prilično slabo razvijeni. Prije distribucije, voda ne prolazi kroz
intenzivni proces prečišćavanja kao u ostalim djelovima Evrope, pa je stoga voda
prilično jeftina. Imajući u vidu činjenicu da na projektnom području postoji samo jedno
postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda u funkciji, cijena za kanalizaciju je veoma
mala.
Meñutim, cijena vodosnabdijevanja će i u budućnosti biti relativno mala, dok će
cijena za kanalizaciju biti znatno veća nakon implementacije kanalizacione
infrastrukture uključujući i postrojenje za prečišćavanje.
Trenutna potrošnja vode u domaćinstvima u cijeloj Crnoj Gori je veoma velika i može
se uporediti sa najvećim potrošačima vode u svijetu (SAD prosječno 270 l/s.d), a
skoro duplo od prosječne potrošnje u zapadnoj Evropi (150 l/s.d).
Iako se broj stanovnika u Crnoj Gori ne povećava mnogo, zbog nivoa potrošnje i
povećanih gubitaka u mreži, u skorijoj budućnosti će morati da se eksploatišu ''manje
čiste'' vode iz zaleña koji su u prošlosti snabdijevali većinu stanovnika Crne Gore.
Ova voda će se možda trebati veći stepen prečišćavanja prije distribucije
potrošačima, što može rezultatirati povećanjem cijene vode. Meñutim, ukoliko bi se
gubici u mreži smanjili, smanjila bi se i količina potrošnje, pa bi stoga postojeći izvori
vodosnabdijevanja bili dovoljni da zadovolje potrebe potrošača.
U svakom slučaju, potrošnja vode u Crnoj Gori se mora smanjiti u budućnosti.
Vrijednosti o potrošnji vode u domaćinstvima u skoro urañenim izvještajima su:
•
“Projekcija dugoročnog vodosnabdijevanja Crne Gore, Decembar 1998”:
200 l/s.d svugdje osim u Podgorici gdje je potrošnja 280 l/s.d, meñutim razvoj
kanalizacione infrastrukture i potreba da se zbog ovog sistema smanji
potrošnja u ovom izvještaju nije razmatrana
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 20
•
Masterplan o otpadnim vodama primorskog regiona 2004:
120 l/s.d plus 60 l/s.d za neidentifikovane objekte
•
Studija izvodljivosti o postrojenju za prečišćavanje otpadnih voda (WwTP) u
Podgorici 2004:
150 l/s.d
U ovoj studiji se smatra da su poslednje dvije vrijednosti prihvatljiva, pa su stoga
predložene u poglavlju 2.2.2 u izvještaju ''Smjernice za projektovanje'' (Tehnički
Memorium br 7):
Nikšić i Podgorica :
150 l/s.d plus 30 l/s.d za neidentifikovane
institucionalne i komercijalne protoke (180 l/s.d
ukupno), i
Ostali (prošireni) gradovi :
120 l/s.d plus 30 l/s.d za neidentifikovane
institucionalne i komercijalne protoke (150 l/s.d
ukupno)
Sela :
100 l/s.d
U planu je da prvi dio projekta postane funkcionalan do 2009. godine, i pretpostavlja
se da će se do tada smanjiti količina potrošnje vode. Donekle, ovaj cilj će se postići
zbog povećanih tarifa, i plaćanje računa će biti neophodno kako bi se podržao razvoj
kanalizacione infrastrukture, a pored toga i putem kampanje podizanja javne svijesti.
EAR ima u planu organizovanje takve kampanje.
Predviñanja o vodosnabdijevanju fabrika
Podaci o predviñenom vodosnabdijevanju fabrika su izvedeni iz poglavlja 6
Tehničkog Memoriuma br. 2. Takoñe postoji pretpostavka da se 80% vode pretvara
u kanalizacionu vodu, o čemu je prethodno bilo govora
Na osnovu datih podataka, potrebe za vodom u fabrikama u ciljnim godinama 2009,
2019 i 2029, predstavljena je u tabeli u nastavku.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 21
Predviñena potrošnja vode u fabrikama
Centar proširenih
naselja
Andrijevica
Bijelo Polje
Berane
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
(1)
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
Tabela 3.2.6
3
2009
53.8
1721.3
1002.5
70.0
118.8
238.8
5466.3
23.8
235.0
2.5
12,048.0
140.0
11.3
28.8
Vodosnabdijevanje (m /d)
2019
107.5
3158.8
1855.0
147.5
230.0
325.0
7061.3
38.8
317.5
3.8
12,856.0
296.3
21.3
85.0
2029
160.0
4597.5
2710.0
225.0
340.0
411.3
7366.3
53.8
432.5
5.0
14,839.0
452.5
30.0
141.3
(1)
: Vrijednosti za Podgoricu su preuzeti iz “Studije izvodljivosti za postrojenje za prečišćavanje otpadnih
voda u Podgorici” Završni izvještaj, Januar 2004, SOGREAH. Podaci iz ove studije se odnose na godine
2011, 2020 i 2031.
Predviñanja o vodosnabdijevanju institucija
Kao što je prethodno navedeno, termin “Institucija” se odnosi na sve institucionalne
protoke (iz škola, biblioteka, itd.), komercijane protoke (iz restorana, kancelarije, itd.)
i na protoke koji potiču od turizma (većinom iz hotela).
Institucionalna/komercijalna namjena površina se smatra da će ostati ista u toku
cijelog perioda planiranja. Stoga će i stepen vodosnabdijevanja za ove objekte ostati
isti. Ipak, zbog predviñenih količina budućih protoka iz domaćinstava, dnevna
potražnja za vodom je rezervisana za neuračunate institucionalne/komercijalne
protoke.
U narednoj tabeli predstavljena je institucionalna potreba za vodom po opštinama u
ciljnim godinama 2009, 2019 i 2029.
Predviñena potrošnja vode u institucijama
Tabela 3.2.7
3
Gradsko područje/grad
Andrijevica
Bijelo Polje
Berane
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
(1)
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
2009
88.1
618.0
677.0
275.0
239.0
188.0
1,127.0
205.0
718.0
90.0
N/A
260.0
48.0
206.0
Vodosnabdijevanje (m /d)
2019
88.1
618.0
677.0
275.0
239.0
188.0
1,127.0
205.0
718.0
90.0
N/A
260.0
48.0
244.0
2029
88.1
618.0
677.0
275.0
239.0
188.0
1,127.0
205.0
718.0
90.0
N/A
260.0
48.0
281.0
(1)
: Ove vrijednosti nisu date u “Studiji izvodljivosti za postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda u
Podgorici” Završni izvještaj, Januar 2004, SOGREAH.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 22
3.3
Popis inventara (TM 5)
3.3.1 Postojeća kanalizaciona mreža i alternativni načini odvoñenja otpadnih voda
Pokrivenost kanalizacionom mrežom varira od grada do grada u okviru projektnog
područja. Kanalizaciona mreža je generalno ograničena na grad u svakoj opštini
(prema kome je oština I dobila ime), i ostala naselja, uglavnom manja sela, nisu
pokrivena kanalizacijom. Tamo, generalno, kuće imaju individualne infiltracione jame
za odvoñenje otpadnih voda ili ih ispuštaju u riječne tokove ili kanale.
U većim gradovima, kanalizaciona mreža, generalno, pokriva centralni dio grada, koji
je najgušće naseljen. Preostali dijelovi grada imaju vlastitu odvodnju potpadnih voda
preko infiltracionih jama.
Najveću prostornu pokrivenost kanalizacionom mrežom, poslije Podgorice, imaju
Niksic, Berane i Pljevlja. Tabela 3.3.1 predstavlja pokrivenost kanalizacionom
mrežom u svakom gradu navedenih opština (ne gradsko područje jer pridružena
sela nisu pokrivena kanalizacionom mrežom), kroz ukupan broj stanovnika opštine, i
broj stanovnika koji imaju alternativni način odvoñenja otpadnih voda.
Metodologija koja se koristila da se skupe podaci o objektima za odvoñenje otpadnih
voda i detalji o postojećoj kanalizacionoj mreži, prikazana su u TM 5. Postojeći
kanalizacioni sistemi obrañeni u GIS-u su takoñe urañeni i iz ovih nacrta u GIS-u
može se vidjeti postejeća kanalizacije, što je takoñe ukuljučeno u TM 5.
Postojeća pokrivenost kanalizacionom mrežom
u većim gradovima, po opštinama
Opština
Broj
stanovnika
gradova (1)
(stanovnika)
890
Broj
stanovnika
pokrivenih
kanalizacion
om mrežom
(stanovnika)
605
Berane
10,805
8,887
Bijelo Polje
15,794
Danilovgrad
Kolasin
Mojkovac
Andrijevica
Niksic
Plav
Pljevlja
Pluzine
Podgorica
(2)
Broj
stanovnika
Bez
kanalizacije
(stanovnika)
285
Tabela 3.3.1
Područje
pokriveno
kanalizacij
om
Ukupna
dužina
kanalizacion
e mreže
(ha)
12.4
(km)
2.4
1,918
140.8
16.0
3,383
12,411
79.2
7.7
5,188
2,073
3,115
36.3
2.5
3,461
1,642
1,819
39.9
3.4
3,995
2,990
1,005
33.4
4.3
59,133
27,000
32,133
351.4
39
5,196
2,289
2,907
62.5
8.1
21,118
19,006
2,112
314.1
24.2
2,524
917
1,607
30.3
1.9
136,351
81,811
54,540
1001.0
88.4
Rozaje
7,690
5,126
2,564
99.0
12.0
Savnik
576
419
157
6.1
1.1
Zabljak
1,938
948
990
27.9
4.3
(1)
Broj stanovnika za 2003 basira se na gustini naseljenosti u podlogama za namjenu površina
(2)
Broj stanovnika za Podgoricu bazira se na podacima iz Popisa 2003.
Broj stanovnika koji imaju septičke jame u svakoj opštini projektnog područja
prikazan je u Tabeli 3.3.2
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 23
Izgrañenost kanalizacije na cijelom projektnom području, po opštinama
Opština
Broj stanovnika
u Opštini (1)
(stanovnika)
Andrijevica
Berane
(stanovnika)
Procenat od
broja stanovnika
bez kanaliuzacije
(stanovnika)
5,697
605
5,092
89%
34,912
8,887
26,025
75%
49,773
3,383
46,390
93%
Danilovgrad
16,376
2,073
14,303
87%
9,934
1,642
8,292
83%
Mojkovac
10,015
2,990
7,025
70%
Niksic
75,274
27,000
48,274
64%
Plav
13,725
2,289
11,436
83%
Pljevlja
35,751
19,006
16,745
47%
Pluzine
4,270
917
3,353
79%
168,812
81,811
87,001
52%
Rozaje
22,559
6,724
17,433
77%
Savnik
2,938
419
2,519
86%
Zabljak
4,181
948
3,233
77%
Podgorica
3.3.2
Broj stanovnika
bez kanalizacije
Bijelo Polje
Kolasin
(1)
Broj stanovnika
pokrivenih
kanalizacionom
mrežom
(stanovnika)
Tabela 3.3.2
Broj stanovnika bazirano na popisu 2003
Sumarni izvještaj o postojećoj kanalizacionoj infrastrukturi i njeno stanje
Kanalizacija
Većina kanalizacionih cijevi na projektnom području je izgrañeno u poslednjih 35
godina.
70-tih godina, kada je većina kanalizacionih cijevi izgrañena, najviše se koristio
azbest-ciment. PVC materijal je počeo da se koristi 90-tih godina i od tada postao
najzastupljeniji materijal za kanalizacione cijevi.
Kanalizacioni sistemi se sastoje iz dva dijela: jedan za atmosferske vode i drugi za
fekalne vode. Meñutim, ponegdje su kanali koji odvode atmosferske padavine
povezani sa kanalizacionom mrežom za fekalne otpadne vode. Ovakva situacija je
prisutna na nekim mjestima, ali je ograničena samo na mnja područja u gradovima.
Ovi kanali odvode atmosferske otpadne vode iz dvorišta, sa krovova, kao i kišnicu
koja se sliva površinom ulica. Ove otpadne vode sa sobom često nose sedimente i
utiču na rad kanalizacionog sistema, jer je on prije svega projektovan tako da prenosi
odreñenu količinu fekalnih otpadnih voda, tako da dodatne otpadne vode mogu da
preopterete neke djelove mreže. Pretpostavlja se da će se ovi spojevi prekinuti kada
se izgradi postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda.
Prije 1990. godine, kanalizacione cijevi su grañene od strane jugoslovenskih
državnih preduzeća po prilično dobrim standardima. Meñutim, CCTV inspekcija
(kamerom) kanalizacionih cijevi nije nikada vršena, pa su stoga procjene za ovaj
projekat urañene na osnovu inspekcije šahtova. Nakon ovih istraživanja, ViK
preduzeća su prijavila veoma mali broj kvarova kanalizacione mreže. Najčešće se
pojavljivao problem začepljenja cijevi, što je posledica neredovnog čišćenja ili
ispuštanja čvrstog otpada u kanalizaciju, a ne zbog lošeg projekta mreže.
Generalno, dimenzije cijevi su dobro projektovane.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 24
Od 1990 godine, veoma malo kanalizacionih kanala je izgrañeno. S obirom na
nedostatak podataka, mi smo morali pretpostaviti da su kanalizacione cijevi
strukturalno jake i pogodne za rad narednih 25 godina. Meñutim, zbog dodatnih
količina otpadnih voda koje će se pojaviti sa razvojem uzvodnih sistema, u nekim
slučajevima će biti neophodna zamjena cijevi.
Svi priključci na sistem su urañene u šahtovima (što je mnogo bolje nego na
kanalizacione cijevi) i sve cijevi se završavaju sa unutrašnje strane šahova tako da
otpadne vode u slapu padaju na dno. Mnogi šahtovi nemaju radni prostor sa strane
cij, ulazna i izlazna cijev su su postavljeni iznad donje površine šahta tako da se
formira ‘pjeskolov’. Sven ovo, zajedno sa ostalim uslovima pomenutim prethodno u
tekstu, ukazuju na to da su šahtovi neprijatna i nesigurna mjesta za rad.
Šahtovi su projektovani na razne načine. Većina je kvadratnog oblika, napravljena od
cimenta tipične veličine 1 m x 1 m, osim u Šavniku gdje veličina šahtova iznosi 0.8 m
x 0.8 m. Šahtovi okruglog oblika imaju prečnik od 1 m. Njihova dubina varira od 1,2
do 5 m. Poklopci šahtova su najčešće liveno-gvozdeni i okruglog oblika. U zidovima
šahtova ugrañene su gvozdene ljestvice koje omogućavaju silazak i penjanje.
Šahtovi su često ojačani čelikom, što ne predstavlja adekvatno rešenje.
Iako šahtovi nisu urañeni perfektno ne planira se njihova zamjena.
Prema crnogorskom zakonodavstvu, minimalni prečnik kanalizacionih cijevi treba da
bude 200 mm, jer se cijevi manjeg prečnika često začepljavaju. Prema planu, cijevi
prečnika 150 mm će biti zamijenjene u okviru Faze 2 (2009 – 2019), a cijevi koje
imaju prečnik manji od 150 mm, biće zamijenjeni u okviru Faze 1.
U pogledu rada i održavanja kanalizacionog sistema, samo se vrše hitne intervencije
kao na pr. uklanjanje začepljenja, dok se mjere održavanja sistema ne sprovode. Na
mjestima gdje se pojavljuju začepljenja ili plavljenja, ne znači da je neophodno
mijenjati cijevi. Za takve cijevi potrebno je sprovesti mjere održavanja što je u
svakom slučaju bolje od napuštanja kanala. Jedna od mjera održavanja koja se treba
sprovesti jeste ubijediti ljude da čvrsti otpad ne odlažu u kanalizacione cijevi.
Činjenica da se ni u jednoj opštini ne vrši čišćenje kanalizacionih cijevi objašnjena je
time da šahtovi nisu napravljeni tako da se u njima kreće čovjek, a pored toga za
čišćenje cijevi ne postoji adekvatna oprema.
Postoji informacija da neke kanalizacione cijevi nemaju potreban hidraulički kapacitet
(Dodatak 1). Cijevi koje su se prema proračunima pokazale kao takve neophodno je
zamijeniti. S druge strane, kanalizacione cijevi koje imaju dovoljan hidraulučki
kapacitet biće zadržane i u novom projektu.
U pogledu strukturalnih karakteristika ne postoje prijavljeni nedostaci i prema
procjenama, kanalizacione cijevi se nalaze u prilično dobrom staju pa se stoga
planiraju zadržati i u sastavu nove kanalizacione infrastrukture.
U Tabeli 3.3.3 prikazana je veličina postojeće kanalizacione mreže, kao i djelovi
mreže koji će se zamijeniti ili napustiti u narednih 25 godina.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 25
Pregled postojećih kanalizacionih cijevi i njihovog stanja
po opštinama
Dužina cijevi koje će biti:
100
PVC
260
260
0
0
200
PVC
1,570
94
0
0
200
AC
535
0
0
0
100
150
200
250
300
500
300
500
1000
60
80
100
125
150
200
250
300
200
300
700
150
150
200
300
200
250
300
400
400
500
250
400
500
418
916
1,377
9,797
1,401
962
55
1,108
270
287
315
317
705
1,738
1,556
432
1,017
766
260
140
118
530
460
608
186
458
117
183
523
988
1,706
20
173
0
0
0
0
17
45
0
0
96
0
163
177
178
162
95
86
174
0
32
0
0
175
0
189
0
0
0
167
0
108
0
0
0
418
0
0
0
0
0
0
0
0
287
152
140
527
0
0
0
0
0
0
0
0
0
294
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
916
437
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1,576
0
0
0
0
0
140
0
355
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Kolašin
Danilovgrad
Bijelo Polje
Andrijevica
Ukupna
Zamijenjene Zamijenjene
Napuštene
Prečnik
Materijal dužina
u Fazi 1
na kraju
(mm)
(m)
Faze 2 (m)
(m)
(m)
Berane
Opština
Postojeće kan. cijevi
AC
AC
AC
AC
AC
AC
PVC
PVC
C
AC
AC
AC
AC
AC
AC
AC
AC
C
C
C
PVC
AC
AC
AC
PVC
PVC
PVC
AC
C
C
PVC
PVC
PVC
Tabela 3.3.3a
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Prijavljeni/procijenjeni
problemi
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada,
nagomilavanjem mulja i
malim prečnicima
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada,
nagomilavanjem mulja i
malim prečnicima
Prelivanja kanalizacije iz
šahtova (kao posledica
začepljenja)
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada,
nagomilavanjem mulja i
malim prečnicima
Prelivanja kanalizacije iz
šahtova (kao posledica
začepljenja)
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada i
nagomilavanjem mulja.
Prelivanja kanalizacije iz
šahtova (kao posledica
pritiska ili začepljenja)
Prevelike cijevi
Kolašin ima novi sistem,
meñutim njegovo
održavanje se ne vrši na
pravi način
Strana 26
Rožaje
Plužine
Pljevlja
Plav
Nikšić
Mojkovac
Opština
Pregled postojećih kanalizacionih cijevi i njihovog stanja
po opštinama
Postojeće kan. cijevi
Prečnik
(mm)
Materijal
150
200
300
400
600
1000
200
300
1000
100
110
125
150
200
250
300
350
400
500
600
600x600
700
200
250
700
200
250
200
200
200
250
300
400
500
200
200
200
300
C
C
C
C
C
C
PVC
PVC
PVC
C
PVC
PVC
PVC
AC
AC
Cl
C
PVC
PVC
PVC
PVC
PVC
AC
C
Cl
PVC
150
AC
150
200
300
400
500
200
300
AC
AC
AC
AC
C
PVC
PVC
Ukupna
dužina
(m)
Tabela 3.3.3b
Dužina cijevi koje će biti:
Napuštene Zamijenjene u Zamijenjene
Fazi 1
na kraju Faze
(m)
2 (m)
(m)
742
669
568
1062
131
437
305
226
129
1,648
73
850
6,844
22,164
2,964
3,276
302
191
157
452
38
318
2,814
4,930
40
14,371
2,950
1,411
1,071
1,122
1,070
1,728
218
215
1,059
108
526
103
0
0
17
0
59
0
22
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
97
0
0
0
0
242
0
0
0
32
0
0
1,648
73
850
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1,678
0
0
0
0
0
685
190
0
0
0
0
0
526
0
742
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
6,844
2,551
132
541
280
0
0
352
38
115
115
0
0
77
6,379
2,496
445
398
2,102
163
0
213
0
0
88
0
0
0
0
385
0
0
0
0
77
403
0
0
0
0
0
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Prijavljeni/procijenjeni
problemi:
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada,
nagomilavanjem mulja i
malim prečnicima
Prelivanja kanalizacije iz
šahtova (kao posledica
začepljenja i visokog
stepena sedimentacije)
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada i
nagomilavanjem mulja
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada i
nagomilavanjem mulja
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada i
nagomilavanjem mulja.
Prelivanja kanalizacije iz
šahtova (kao posledica
začepljenja)
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada i
nagomilavanjem mulja
Prelivanja kanalizacije iz
šahtova (kao posledica
začepljenja)
Strana 27
Pregled postojećih kanalizacionih cijevi i njihovog stanja
po opštinama
Dužina cijevi koje će biti:
Ukupna
Zamijenjene Zamijenjene
Prečnik
Napuštene
u Fazi 1
na kraju
Materijal dužina
(mm)
(m)
Faze 2 (m)
(m)
(m)
Žabljak
Šavnik
Opština
Postojeće kan. cijevi
Tabela 3.3.3c
200
PVC
636
10
0
0
300
PVC
496
0
0
0
200
AC
4,094
0
0
1,993
200
PVC
155
0
0
0
Prijavljeni/procijenjeni
problemi:
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada i
nagomilavanjem mulja.
Začepljenja cijevi –
izazvana odlaganjem
čvrstog otpada i
nagomilavanjem mulja.
Prelivanja kanalizacije iz
šahtova (kao posledica
začepljenja)
Pumpne stanice
Ni na jednom kanalizacionom sistemu, ni u jednoj opštini na projektnom području ne
postoje pumpne stanice.
Postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda
Na projektnom području formalno postoje dva postrojenja za prečišćavanje otpadnih
voda, u Nikšiću i Podgorici. Ostala postrojenja su planirana, ali nikad nisu izgrañena
(stoga se trenutne otpadne vode usmjeravaju prema mjestu na kojem će biti
izgrañeno).
Postrojenje u Nikšiću je napušteno, a sva mehanička i električna oprema je
uklonjena. Mi smo shvatili da je postrojenje izgrañeno 1970, a da je napušteno 1990.
Proces kojim su e otpadne vode prečišćavale u ovom postrojenju je Aktivni mulj –
Oksidacioni kanal, a sastoji se iz:
•
Unutrašnje pumpne stanice
•
Primarno prečišćavanje (rešetke, uklanjanje pijeska/mulja). Ovi objekti su u
lošem stanju i ne mogu biti ponovo upotrijebljeni.
•
Biološko prečišćavanje (oksidacini kanal i sekundarno prečišćavanje). Ostali
su samo grañevinski objekti, meñutim i to se slabo održava. Elektromehanička oprema nedostaje.
•
Dezinfekcija (bazen za hlorinaciju) – ostali su samo grañevinski objekti.
•
Prečišćavanje mulja (zgušnjavanje i korita za isušivanje). Ostali su samo
grañevinski objekti.
Kapacitet starog postrojenja je oko 28.000 ES.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 28
Staro postrojenje u Podgorici je i dalje u funkciji, meñutim, veoma je opterećeno –
izgrañeno je za 55,000 stanovnika, a trenutno prima otpadne vode od strane 80,000
stanovnika. Planira se rehabilitacija starog postrojenja u prvoj fazi, a zatim izgradnja
novog u srednjoj fazi.
U Kolašinu postoje dvije lagune koje služe kao objekti za prečišćavanje. One služe
kao bazeni za cijeñenje sa odreñenim kapacitetom koji se zadržava, a otpadne vode
se na kraju ispuštaju u obližnju rijeku Taru.
Ne postoje nikakva druga postrojenja u opštinama, izuzev sledećeg:
•
Andrijevica: koriste se septičke jame sa ispustom u rijeku Lim
•
Mojkovac: koriste se 2 ispusta, pri čemu se otpadne vode ispuštaju u
vještačko jezero ‘’jalovište’’
•
Šavnik: koriste se septičke jame sa ispustom u rijeku Pivu
•
Žabljak: postojeća mreža ispušta otpadne vode u ponor, meñutim zbog
začepljenja otpadne vode trenutno slobodno plivaju površinom terena.
Postoje neka mala postrojenja koja koriste kasarna (u Danilovgradu) ili neke fabrike,
opisano u Tehničkom Memorandumu 2, ‘’Industrijske otpadne vode’’ (Safege
Tebodin, LDK, 2004).
3.3.3
Summarni izvještaj o alternativnom odvoñenju otpadnih voda ( septičke jame)
Populacija bez priključka na kanalizacionu mrežu, po opštinama, prikazana je iznad u
Tabeli 3.3.2.
Generalno, gdje ne postoji kanalizaciona mreža, za odvoñenje otpadnih voda koriste
se “septičke jame”. Ove septičke jame su u stvari infiltraciona okna sa
vodopropusnim dnom i zidovima, opisane su u TM 1. Ukratko to su obično 9 – 20m3
podzemne grañevine sa propusnim zidovima od kamena (bez maltera) i pokrivene su
betonskom pločom, iznad koje je nadsloj zatravljene zemlje. Ove septičke jame se,
obično, grade 10 do 25 metara nizvodno od kuće ili iza kuće. Podzemna cijev
povezuje kuću i septičku jamu. Ponekad je ugrañena i prelivna cijev, ali vrlo često i
nije.
Septičke jame su najčešće projektovane samo sa jednom komorom, ali na
područjima gdje je niska propusna moć tla, (kao u Golubovcima) izgrañene su dvije
komore.
Meñutim, septičke jame se ne koriste uvijek, u nekim slučajevima,voda se ispušta
direktno u vodne tokove ili drenira u polje ili se ispušta direktno u tlo.
ViK-ovi i Komunalna preduzeća su izvjestili da se koriste sljedeće metode za
ispuštanje otpadnih voda na njihovom područjuin their areas:
•
U Beranama, 90% populacije bez kanalizacione mreže se služi septičkim
jamama, a 10% ispušta otpadne vode direktno u rijeku,
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 29
•
U Bijelom Polju, 40% of populacije bez kanalizacione mreže se služi
septičkim jamama, a 60% ispušta otpadne vode direktno u rijeku,
•
U Plavu, 80% populacije bez kanalizacione mreže se služi septičkim jamam,
a 20% ispušta otpadne vode direktno u rijeku,
•
U Pljevljima, 98% populacije bez kanalizacione mreže se služi septičkim
jamama, a 2% ispušta otpadne vode direktno u rijeku,
•
U Rožajama, 40% populacije bez mreže se služi septičkim jamama, a 60%
ispušta otpadne vode direktno u rijeku.
Ostale opštine na mjestima koja nisu pokrivena kanalizacionom mrežom služe se
samo septičkim jamama.
3.3.4
Geografsko Informacioni Sistem (GIS)
Projektni zadatak zahtijeva da se svi podaci o kanalizacionom sistemu u glavnim
naseljima unesu u GIS sistem.
Jednostavno rečeno, projektnim zadatkom se zahtijeva elektronska baza informacija
koja se može istražiti na osnovu jednostavnog pomijeranja kursora.
Zadatak ovog projekta je ‘’da se postavi’’ takav sistem, a druga lica će ovu
tehnologiju predstaviti opštinama i ViK preduzećima, i pokazati im kako se koristi.
Struktura GIS sistema sadrži tri dijela:
•
•
•
Osnovne karte
Postojeći kanalizacioni sistem (svi detalji o kanalizacionom sistemi i njegovom
stanju)
Podloge za Masterplan (detalji o namjeni površina, populaciji, predloženoj
budućoj kanalizacionoj infrastrukturi i trenutni rad i održavanje)
Izbor softvera je ostao otvoren u projektnom zadatku, a u suštini biralo se izmeñu
dvije mogućnosti:
•
•
Sistem koji se koristi u paralelnom projektu Masterplan za otpadne vode u
primorskom regionu Crne Gore, takoñe finansiran od strane EU, preuzet od
strane holandske kompanije DHV;
Sistem razvijen od strane ViK preduzeća u Podgorici i Nikšiću.
Podgorica i Nikšić zajedno predstavljaju 70% gradske populacije na projektnom
području, stoga je nemoguće ignorisati dominaciju podgoričkog ViK sistema. ViK
preduzeće u Podgorici koristi softver “Mapinfo” (DHV za projekat na primorju je
koristio “Geomedia”) jer je veća mogućnost da se nañe osoblje koje ima iskustva sa
“Mapinfo” softverom. ViK u Podgorici ima dovoljno iskustva da bi isti sistem postavio
u drugim gradovima (Nikšić), koji će takoñe biti u mogućnosti da nañu odgovarajuće
osoblje.
Ovo su glavni razlozi zbog kojih se u ovom projektu koristi GIS sistem, i podgoričkom
vodovodu dugujemo veliku zahvalnost jer su nam ustupili ovaj sistem.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 30
Analiza tri aspekta iz kojih se GIS sastoji:
Osnovne karte
Osnovu GIS sistema predstavljaju osnovne karte preko kojih se unose ‘’podloge’’
drugih crteža. Ove podloge (na pr. podloga postojeće kanalizacione mreže) sadrže
‘’objekte’’ interesovanja (šahtovi, cijevi, itd.) koji su povezani sa bazom podataka u
kojoj su sačuvani ‘’atributi’’ (dubina unutrašnjosti šahtova, prečnici cijevi, itd.).
Osnovne karte GIS sistema se sastoje iz dva dijela:
•
•
Podaci o planu (x i y koordinate) koji je razvijen na osnovnu digitalnih crteža
postojećeg katastra, koji su integrisani na principu grad po grad, tako da za
svih 14 opština postoje baze digitalnih karta, i
Podaci o visinama (z koordinate) koji su dobijeni na osnovu skeniranih
izohipsi sa karata, koji su geo-referecirane sa digitalnim kartografskim
podlogama. Ovaj dio nije urañen za Podgoricu, jer je GIS sistem za ovaj grad
već boo prethodno postavljen.
Podloge o postojećoj kanalizaciji
Granice područja sa postojećom kanalizacionom mrežom date su na početku ovog
Tehničkog Memoranduma. Svi podaci koji su dati u ovom izvještaju, unijeti su u GIS,
a GIS sistem je napravljen tako da se bilo koji novi, dodatni podaci mogu lako unijeti.
Kanalizacione mreže su direktno digitalizovane na osnovnim digitalizovanim
kartografskim podlogama. U postojećoj kanaliazcionoj infrastrukturi, ne postoje
pumpne stanice niti postrojenja u funkciji pa stoga, ovi objekti ne postoje ni na
kartama.
Podaci snimljeni u GIS-u
Kanalizacione cijevi: Materijal (AC, PVC, B…)
Prečnik
Dužina Proračunata metrima
Stvarna dužina izražena u metrima
Nagib u %
Datum izgradnje
Datum čišćenja
Šahtovi:
Naziv (na pr. EN-1)
Dubina izražena metrima
Nivo površine tla u metrima nad morem (mnm)
Unutrašnja dubina u metrima (mnm)
Ispusti:
Naziv
Nivo površine vode u metrima (mnm)
Nivo površine tla u metrima (mnm)
Protok u m3/s
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 31
Podloge za Master plan
Podloge za master plan su neophodne za projekat, i uključuju namjenu površina, rad
i održavanje (postojeći problemi), procjenu stanja kanalizacione mreže i predloge o
novoj infrastrukturi, po redu datom u nastavku:
(a) Podloge o namjeni površina
Podaci o namjeni površina dati su za svaki grad pojedinačno (izuzev za Podgoricu) u
Tehničkom Memorandum Br. 6.
Prilikom unošenja u GIS, podaci su organizovani tako da u potpunosti pokriju
osnovnu kartu, i obuhvataju zone razvoja i označene fabrike, institucije ili
komercijalna preduzeća.
Dvije podloge o namjeni površina date su odvojeno:
•
Postojeća u 2004
•
Planirana za 2029
Podaci snimljeni u GIS sistemu:
Namjena površina:
Broj zon (broj indeksa)
Tip namjene površina (stambeni, industrijski, park, itd.)
Populacija (u stambenim naseljima)
Proračunata površina
Proračunata gustina naseljenosti
Proračunato povećanje gustine naseljenosti (za 2029)
(b) Podloge o radu i održavanju
Podaci snimljeni u GIS sistemu:
Stanje kanalizacije:
Stanje šahtova:
Hidrauličko – kanalizaciona sedimentacija
(visoka/srednja/niska)
Hidrauličko – kanalizaciona začepljenja (velika/srednja/mala)
Nedovoljni hidraulički – kanalizacioni kapacitet ispusta
(velika/srednja/mala)
Strukturalne karakteristike cijevi (dobre/srednje/loše)
Životna sredina – prelivanja iz kanalizacije (Da/Ne)
Životna sredina – kišnica koja ulazi u sistem (Da/Ne)
Životna sredina – Illegalni ispusti (Da/Ne)
Stanje šahtova (dobro/loše)
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 32
(c) Finalna procjena kanalizacione mreže
Podaci snimljeni u GIS sistemu:
Finalna procjena kanalizacione mreže je rezultat procjene hidrauličkog, strukturalnog
aspekta i okolnosti koje pruža Životna sredina. Cijevi koje trebaju da se mijenjaju
podijeljene su u dvije kategorije: cijevi koje će se zamijeniti u prvoj fazi i one koje će
se zamijeniti u srednjoj fazi. Cijevi su prema tome klasifikovane na:
•
Cijevi koje će se zadržati
•
Cijevi koje će se napustiti u okviru Faze 1
•
Cijevi koje će se napustiti u okviru Faze 2 i 3
Ovi atributi su prikazani na tematskoj karti, napravljenoj za svaki grad, pri čemu se
daje generalna analiza stanja mreže (Slika 4.1).
(d) Podloge o predloženoj kanalizacionoj infrastrukturi za budućnost
Opis buduće kanalizacione infrastrukture (tj. kanalizacione cijevi, pumpne stanice,
cijevi pod pritiskom i postrojenja za prečišćavanje) je prikazan u GIS sistemu.
Podaci snimljeni u GIS sistemu:
Struktura koja se koristi za opis cijevi i šahtova slična je onoj koja opisuje i postojeću
kanalizacionu mrežu. U vezi sa ovim objekatima, dati su sljedeći podaci:
Pumpne stanice:
Naziv (PS + broj)
Faza u kojoj se vrši izgradnja (1 ili 2/3)
Broj pumpi (koje su u funkciji)
Broj pumpi (rezervnih)
Pritisak u metrima
Kapacitet bunara u litrima
Ukupni protok u m3/h
Postrojenje za prečišćavanje: Naziv
Ekvivalentni broj stanovnika ES
Tip prečišćavanja (biološki, itd…)
Kapacitet
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 33
3.4
Kučni priključci (TM 1)
3.4.1 Metodologija
Plan za odabir ispitnog uzorka razrañen je tako da se osigura da će anketa biti
reprezentativna za svaku opštinu. Ukupno 2576 ispitanika je odabrano tako
predstavljaju odgovarajuće predstavnike domaćinstava. Ispitivanje je izvršeno u
periodu izmeñu 1. oktobra i 1. decembra 2003. Predstavnici domaćinstava su
ispitivani o njihovom iskustvu, željama, mišljenju, zapažanjima, finansijskoj situaciji i
odnosu prema plaćanju posebno u odnosu na usluge za vodosnabdijevanje i
odvoñenje otpadne vode.
Kućni priključak je definisan u ovom ispitivanju kao najmanja jedinica u kojoj nastaje
otpadna voda
3.4.2
Rezultati ispitivanja
Ključna zapažanja o ispitivanju kućnih priključaka sumirana su u sljedećem dijelu:
Stambeno pitanje
Prosjecan broj članova domacinstva u podrucju projekta je 4.4. Ovo je uvecano (za
vise nego jednu osobu) u odnosu na prosjecan broj clanova, u odnosu na popis
2003.
Vecina domacinstva u urbanim podrucjima zivi u stanu, u 60% slucajeva. U
predgradjima to su u prvom redu kuce, pa onda stanovi. U selima ljudi, vecinom,
zive u kucama
Vecina domacinstava koji zive u stanovima takodje posjeduju i kuce. U Podgorici je
procenat iznajmljenih kuca za 10% veci nego u nekom drugom prosjecnom podrucju
obuhvacenom projektom. Vlasnistvo nad kucom je presudan faktor pri donosenju
odluke za investiranje u infrastrukturu.
Javne vodovodne i kanalizacione službe
71% domacinstava u podrucju projekta povezano su je na javni vodovodni sistem.
U gradskim podrucjima vodovodna mreza je gotovo jedinstveni izvor snadbijevanja.
Ovaj procenat se smanjuje na 35% slucajeva u seoskim podrucjima gdje se
nerijetko koriste i drugi izvori vodosnadbijevanja.
Javno vodosnadbijevanje se vrsi od strane Vodovoda i Kanalizacije u 5 opstina
(Berane, Bijelo Polje, Niksic,Pljevlja i Podgorica) i od strane sektora za vodovod i
kanalizaciju u okviru Komunalnih preduzeca u ostalim gradovima. U ovom izvjestaju
koristen je termin “VIK” koji oznacava obje kategorije ovih preduzeca.
Otprilike pola domacinstava koja su povezana na vodovodnu mrežu, povezana su i
na kanalizacionu mrezu. Ovo znaci da je 38% populacije na podrucju projekta
povezano na kanalizacionu mrezu.
U podrucju projekta, od ukupnog broja od 135,547 domacinstava, približno 102,668
su povezani na vodovodnu mrežu, a od njih 51,664 na kanalizacionu mrezu. Na
podrucjima gdje nema vodovodne nema ni kanalizacione mreze.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 34
Većinom, racuni za vodu i/ili kanalizaciju se racunaju u odnosu na izmjerenu
potrošnju (80%) domacinstava i racuni se izdaju mjesecno. Račun za kanalizaciju se
obracunava u odnosu na utrosenu vodu u proporciji od 50% . Cijena varira, zavisno
od VIK-a i udaljenosti od gradskog centra. U opstini Savnik, npr. zaracunava se
pausalna cijena za vodu i kanalizaciju.
U zgradama kolektivnog stanovanje, uglavnom postoji jedan vodomjer koji mjeri
potrosnju vode u čitavoj zgradi. Računi su rezultat raspodjele izmjerene potrosnje
vode, po domacinstvima. 30% anketiranih ispitanika nije moglo odgovoriti na ovo
pitanje.
Znanje o kolicini utrosene vode je nisko, dvije trecine anketiranih nije znalo koliko
vode troše mjesečno, niti koja je cijena po m3. 72% anketiranih nije odgovorilo na
ovo pitanje.
Samo domacinstva koja dobijaju racun za vodu i kanalizaciju i koja znaju sta treba
da plate ukljuceni su u obracun prosjecnog mjesecnog racuna. On u prosjeku iznosi
8,48 EUR mjesecno. Postoje razlike u mjesecnom prosjeku po opstini i krecu se u
skali od 4,70 EUR do 12,00EUR. U prosjeku, ovo predstavlja potrosnju vode od
34,3m3 po domacinstvu mjesecno ili 260 litara po stanovniku dnevno.
Generalno domacinstva su zadovoljna uslugama VIK-a. Ovo se odnosi ne samo na
kanalizaciju vec i na usluge praznjenja septickih jama (70% septickih jama prazni
VIK). Domacinstva u ugradovima i predgradjima su najzadovoljnija. U opstinama
Pluzine, Danilovgrad, Mojkovac, Berane i Kolasin znacajan broj domacinstava je
nezadovoljano ili cak veoma nezadovoljano. Ovo je indikator problema i lošeg
funkcionisanja kanalizacione mreze u nekim opstinama. 80% domacinstava nije
imalo problema sa kanalizacijom u zadnjih 6 mjeseci, što vjerovantno podrazumjeva
visok nivo zadovoljnosti uslugama odvoñenja otpadnih voda.
U nekim opstinama dolazi do vecih problema poput isticanja i zacepljenja
kanalizacije. Nezadovoljstvo javnosti se odnosi na kasnjenje u intervencijama. Do
najvecih problema dolazi u Beranama i Kolasinu, a u manjem obimu u Mojkovcu,
Danilovgradu i Pluzinama.
Vodovod i kanalizacija izvan područja koja reguliše ViK
Tamo gdje nema kanalizacionog sistema ispustanje otpadnih voda se vrsi
individualno metodom septičkih jama. Otprilike 29% populacije (39,417
domacinstava) izvan podrucja VIK-a, 33% (44,568 domacinstava) koji su u podrucju
VIK nisu povezani na kanalizaciju. Zajedno oni predstavljaju 62% populacije u
podrucju projekta, dakle oko 83,985 domacinstava.
Snadbijevanje vodom izvan podrucja VIK se vrsi iz: bunara ili otvorenog ili dubokog
vrela (4%), izvora cesto kombinovanog sa gravitacionom mrezom cijevi (17%),
bistijerna ili skupljanje kišnice (5%), površinska voda iz rijeke (2%). Dostupni izvori
vodosnadbijevanja zavise od lokalnih geografskih uslova.
Septicka jama je preovladjavajuci nacin ispustanja otpadnih voda tamo gdje nema
kanalizacije. Oko 65% domacinstava koristi septicku jamu sa propusnim zidom
prekrivenu betonskom plocom.
Vecina septickih jama funkcionose ispravno i nikada se ne prazne (74%). Oko 20%
domacinstava prazni septicku jamu jednom godisnje. Problemi koji se odnose na
septicke jame su neprijatan miris, prelivanje i zacepljenja. Kulturno higijenski faktor
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 35
je razlog za praznjenje septicke jame jednom godisnje. Kada domacinstvo stanuje u
podrucju javnog vodosnadbijevanja uobicajeno je da VIK vodi racuna o praznjenju
septicke jame i drugim problemima.
Mišljenje javnosti i prednosti kanalizacione mreže
Ukoliko analiziramo javno mnenje dolazimo do zakljucka, da se od svih javnih
usluga prvenstvo daje vodosnadbijevanju i putnoj infrastrukturi, pa onda kanalizaciji.
Skoro svi ispitanici daju prednost kanalizacionoj mrezi nad septickim jamama.
Kanalizaciona mreza se takodje smatra zdravijom i jeftinijom. Samo se u pojedinim
seoskim podrucjima nekih opstina favorizuju septicke jame.
Zabrinutost zbog negativnog uticaja ispustenih otpadnih voda na okolinu dijeli vecina
gradjana i uopšte se ne slazu sa praksom ispustanja otpadnih voda u rijeke. U
svakom slucaju, sa izuzetkom Podgorice, sve otpadne vode koje nastaju na
podrucju obuhvacenom projektom ispustaju se na ovaj nacin bez prethodnog
tretmana.
Finansijski aspekti
Procjena prihoda domacinstva je bio teži dio analize. Anketirani su govorili o veoma
pesimisticnoj novcanoj situaciji tako da je preko 60% definisalo svoju finansijsku
situaciju kao slabu, losu ili cak veoma losu dok cak niko nije potvrdio da se nalazi u
dobroj novcanoj situaciji. U seoskim podrucjima ima vise domacinstava u veoma
losoj situaciji.
Prosjecan novcani prihod po domacinstvu prema ovom istrazivanju je u rasponu od
210 EUR – 250 EUR mjesecno. Ovaj prosjek je ispod linije siromastva definisane
Strategijom Redukcije Siromastva Vlade Crne Gore od Novembra 2003. Ta granica
je 116.20 EUR po osobi mjesecno. Po ovim podacima skoro 8 od 10 clanova
domacinstva bi bilo ispod granice siromastva. Poredjenje sa drugim istrazivanjima
govori nam da su ovi podaci o prihodima nepotpuni i ne daju pravu sliku ukupnih
prihoda domacinstva. Dodatni prihodi iz neformalne privrede, poljoprivrede, pomoci
rodbine, penzija itd.nisu bili predmet upitnika pojedinacno pa se ne zastupaju ni u
odgovorima od strane anketiranih.
Regionalne razlike u prihodima govore da su prihodi na sjeveru najmanji.
74% domacinstava dobija racun za usluge od strane VIK mjesecno. Oko 6%
domacinstava ne placa racune jer smatra da nisu obavezni da to urade ili zato sto
su nelegalno prikljuceni. Drugih 6.5% nikada ne dobijaju racun niti ga placaju. Ljudi
koji ne placaju racune se uglavnom ne iskljucuju.
Oko 35% racuna se placa u VIK-u. Vecina ispitanika ceka da im dostave racune na
vrata pa onda placaju vise racuna odjednom. Kasnjenje najvise odgovara onima koji
placaju ali je neisplativo.
Polovina populacije ima poteskoca da plati svoje racune redovno cak i u Gradsko
područjeim podrucjima gdje su prihodi uglavnom veci. Oko polovina ispitanika nema
novca na raspolaganju kada se od njih trazi da plate vise racuna odjednom. Oko
38% smatra usluge VIK preskupim, a 34% smatra da su odgovarajuce.
Spremnost da se vrši dodatno plaćanje za poboljšanje kanalizacione mržee je niska
sa 56,3% onih koji nisu spremni da plate apsolutno nista. U opstinama u kojima
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 36
postoje problemi sa kanalizacijom, procenat domacinstava koji ne zele da placaju
dodatne troskove je znatno nizi.
Skoro 73% domacinstava bi zeljelo da bude povezano na kanalizaciju ako bi imali
mogucnost izbora, a samo 29% je spremno da plati za usluge i prikljucenje.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 37
3.5
Uticaj na životnu sredinu (TM 4)
3.5.1
Osnovne potstavke o životnoj sredini - opšte
Najveći dio Crne Gore je pokriven visokim i izraženim planinskim masivima
ispresijecanim riječnim koritima i dubokim dolinama. Na jugu se uglavnom nalaze
brda nižih nadmorskih visina. Prosječna nadmorska visina Crne Gore je 1050 m, a
oko 70 % ukupne površine se nalazi na nadmorskoj visini od 500 do 1500 m.
Klima u centralnom i sjevernom regionu Crne Gore je kontinentalna. Podgorica je
grad sa najvećom prosječnom mjesečnom temperaturom (20.5º C), dok Žabljak i
Rožaje imaju najniže prosječne mjesečne temperature (0º C). Kolašin ima najveći
broj dana sa padavinama, a tu su i Nikšić i Podgorica. Snijeg je redovan u većini
gradova projektnog područja, kao na pr. Žabljak, Pljevlja, Rožaje, Kolašin i Nikšić.
Geologija Crne Gore je veoma složena i njom dominiraju karstni tereni koji su
okarakterisani brojnim površinskim i podzemnim oblicima karstnog reljefa. Veliki dio
Crne Gore pripada zoni visokog karsta, koji je veoma složen, i uglavnom se sastoji iz
krečnjaka i dolomita porijeklom iz mezozoika (trija, jura i kreda) debljine preko
nekoliko kilometara. Veliki pritisak i slojevi karboniziranih materijala doprinijeli su
ovako velikoj debljini ovih stijena.
Što se tiče hidrogeoloških karakteristika, karstni tereni se u mnogome razlikuju od
ostalih tipova akvifera. Ogroman razlika u kapacitetu stalnih i periodičnih karstnih
izvora ukazuju na jaku karstifikaciju visoke zone karsta krečnjaka i dolomite.
Najbrojnije i najveće akumulacije podzemnih voda formirane se na karstnim
krečnjačkim terenima. Ova voda se pojavljuje na površini u obliku mnogobrojnih
stalnih i periodičnih karstnih izvora. Najmanja količina koja potiče iz ovih akumulacija
je procjenjena na 15 m3/s. Ove akumulacije odreñenom količinom učestvuju (3.36
m3/s) u vodosnabdijevanju Crne Gore. Karstni izvori postoje u svim karbionatnim
stijenama od Jadranskog mora do sjeveroistočne granice Republike. Visina na kojoj
se ovi izvori uglavnom nalaze je nekoliko stotina metara ispod površine zemljišta,
osim u područjima uske primorske zone, depresije Skadarskog jezera, Bjelopavlićke
ravnice i riječnih dolina (kanjoni na sjeveru Crne Gore). Glavni izvori koji služe za
vodosnabdijevanje se nalaze u centralnom regionu Crne Gore. Karstni akviferi se
eksploatišu u niže djelove terena, počevši od Nikšićkog polja preko doline rijeke Zete
i Morače do Skadarskog jezera. Ovi izvori uveliko učestvuju u povećanju kvantiteta
izvora koji se nalaze na Ćemenskom polju i u dolini rijeke Zete. Ovi izvori dobijaju
vodu od površinskih i podzemnih izvora i rijeka Morača i Cijevna. Broj podzemnih
izvora može biti približno odreñen. Većina izvora se nalaze u dolini rijeke Zete.
Količina vode koja se eksploatiše sa ovih izvora iznosi 10 m3/s.
Na teritoriji koju obuhvata projekat postoje 3 područja koja su zaštićena
meñunarodnim statusom a jedno je nominovano za uključenje u UNESCO Listi
svjetske prirodne baštine:
•
•
•
Skadarsko jezero, na Spisku močvarnih zemljišta, od meñunarodnog
značaja (Ramsar lista) krajem decembra 1995;
Nacionalni Park Durmitor i dio kanjona rijeke Tare, 20.000 ha, je
registrovano u UNESCO Listi svjetske prirodne baštine;
Basen rijeke Tare sa površinom od 182.000 ha, registrovan je u Listi
svjetskih rezervi biosfere – the UNESCO u okviru programa “Čovjek i
biosfera”;
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 38
•
Nacionalni Park Biogradska Gora, nominovan je za UNESCO Listu
svjetske prirodne baštine.
U ovom izvještaju su dati i demografski podaci. Na projektnom području živi 75%
od ukupnog broja stanovnika u Crnoj Gori. U Tehničkom Memorandumu ‘’Namjena
površina’’, dati su podaci i predviñanja vezana za populaciju za 2009, 2019 i 2029.
godinu. Predviñanja o populaciji su bazirana na popisu 2003, pri čemu je takoñe uzet
u obzir prethodni popis stanovništva kao i predviñanja o broju stanovnika u
budućnosti od strane projektanata za ureñenje prostora. Generalno, u narednim
godinama se očekuje povećanje u gradskim, a smanjenje broja stanovnika u
seoskim područjima.
O industrijskim aktivnostima u okviru projektnog područja, podaci su uzeti iz
Tehničkog Memoriuma ‘’Industrijske otpadne vode’’ i iz paralelnog projekta ’’Studije
izvodljivosti o postrojenju za prečišćavanje otpadnih voda u Podgorici’’. Ukupno 89
fabrika je identifikovano na projektnom području (u gradskim naseljima) od kojih su
22 uključene u Upitniku za veće fabrike (koji je dio projekta). Glavne industrijske
aktivnosti na projektnom području su navedene u nastavku:
•
•
•
•
•
•
Prehrambena industrija (uključujući alkohol i druga pića) – 16 fabrika
Drvna industrija – 14 fabrika
Mašinska industrija, obrada metala i metalnih proizvoda – 9 fabrika
Tekstilna industrija i industrija prerade vune – 7 fabrika
Klanice i uzgoj stoke – 6 fabrika
Štavionice i kožni proizvodi – 6 fabrika
Iako u ovom trenutku većina fabrika radi smanjenim kapacitetom, trenutni status
industrije u Crnoj Gori se smatra prolaznim, i zbog samog projekta naophodno je
pretpostaviti da će u budućnosti fabrike ponovo raditi punim kapacitetom. Područja u
kojima se obavljaju glavne industrijske aktivnosti su Podgorica, Nikšić, Pljevlja, Bijelo
Polje, Berane i Rožaje.
Poljoprivreda nije najrazvijeniji sektor u Crnoj Gori, i mnogi prehrambeni proizvodi
se uvoze iz drugih zemalja. Mali kapacitet industrijske proizvodnje hrane utiče na
slabi razvitak poljoprivrede. Uticaj poljoprivredne proizvodnje na životnu okolinu je u
ovom trenutku je veoma mali, ali sa porastom proizvodnje, povećaće se i uticaj na
okolinu. Upotreba pesticida i ñubriva je u ovom trenutku mala, pa je zagañenje
vodene sredine od ovih materija beznačajno. Prema skorašnjim podacima o stočnom
fondu , najveći broj, a stoga i najveći uticaj na okolinu je prisutan u opštinama:
Šavnik, Žabljak, Plužine i Pljevlja. Na području Spuža je registrovana jedna velika
farma svinja, koja po pretpostavci, ugrožava kvalitet vode rijeke Zete.
Aktivnosti vezane za navodnjavanje u Crnoj Gori su ograničene, ali će se prema
Vodoprivredi Republike Crne Gore izgraditi nekoliko sistema za navodnjavanje u
Crnoj Gori do 2021. godine, i to na primorskom, centralnom i sjeveroistočnom
području Crne Gore. Prema ovom izvještaju, jedan od izvora vode biće voda koja se
‘’ponovo upotrebljava’’, uključujući prečišćenu vodu iz postrojenja za prečišćavanje
otpadnih voda. Ukupno, 22.17 Mm3/god. ponovo upotrijeblljene vode će navodnjavati
područje od 4.525 ha na području “Zeta - Podgorica”, 6.8 Mm3/god. ponovo
upotrijebljene vode se predviña za navodnjavanje 2.000 ha nikšićkog područja.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 39
Potrebe za vodosnabdijevanjem stanovništva se skoro u potpunosti pokrivaju
vodom podzemnih ili planinskih izvora, sa izuzetkom u Pljevljima gdje se koriste i
rezervoari površinskih voda. U gradskim naseljima, vodovodnim sistemima, kojima
upravljaju vodovodna i komunalna preduzeća, se služi 99% stanovništva, dok se u
prigradskim i seoskim naseljima, ovim sistemom služi 97% do 35% stanovništva.
Industrijske potrebe za vodom uglavnom pokrivaju vodovodna ili komunalna
preduzeća, dok fabrike koje u svom radu troše velike količine vode i same koriste
površinske i podzemne vode, a takve su KAP u Podgorici i Željezara u Nikšiću. U
Crnoj Gori voda je veoma značajan izvor energije. 76% instalisanih kapaciteta potiče
od hidroelektrana; najveće od njih su hidroelektrana Perućica (na rijeci Zeti) i
hidroelektrana Piva.
Opis trenutne situacije u pogledu infrastrukture, kao i prakse kada je u pitanju
ispuštanje otpadnih voda i uticaji koji pritom nastaju su detaljnije opisani u poglavlju 6
i u dijelu 0.9 u nastavku.
Masterplan o turizmu u Crnoj Gori (Maj 2001) ukazuje na 5 glavnih regiona za
turistički razvoj u Croj Gori. Meñu njima su Skadarsko jezero i unutrašnja planinska
područja koja uključuju rijeku Taru i područje Žabljaka sa Crnim jezerom. Iako je
razvoj turizma tek nedavno otpočeo, očuvanje kvaliteta vode, u okviru šire zaštite
okoline ovih područja, je jedan od prioriteta vlade Crne Gore koja ima za cilj da
razvije Cnu Goru u Ekološku državu.
Pitanja koja se odnose na loše upravljanje čvrstim otpadom i na rudarske aktivnosti
na projektnom području su takoñe naglašene u izvještaju, i smatraju se presudnim
za degradaciju kvaliteta životne okoline u prijektnom području.
U paralelnom projektu, Strateški Masterplan o čvrstom otpadu, koji vodi GOPA,
procjenjeno je da je oko 85 ha teritorije je pokriveno močvarama koje su locirane na
prirodno nastalim depresijama, napuštenim rudnicima (kao na pr. u Pljevljima) ili na
obalama rijeka (kao na pr. u Bijelom Polju, Mojkovcu i Rožajama). Deponija u Nikšiću
je jedna od oblasti koja predstavlja veliku prijetnju po zdravlje grañana. Značajan je i
uticaj nepropisnog odlaganja industrijskog otpada, koje je nekad opasno, a nekad
ne. Fabrika KAP u Podgorici, Željezara u Nikčiću i Termoelektrana u Pljevljima imaju
najveći uticaj na okolinu na projektnom području. Dva jezera (jalovište) u Mojkovcu
(basen rijeke Tare) i u naselju Gradac (Pljevlja, basen rijeke Ćehotine) takoñe
predstavljaju veliku prijetnju zagañenju životne okoline.
Kvalitet površinske i podzemne vode, obrañen je u posebnom, dolje navedenom,
dijelu, kao i uticaj koji na njih vrše ispuštene otpadne vode.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 40
3.4.2
Osnovne naznake o zaštiti životne sredine - površinske vode
Zahtijevana klasa površinskih vodotoka u Projektnom području
Riječni tokovi ili jezera
Moraca
Uzvodno od Duklje
Od Duklje do ušća Morača u
Skadarsko jezero
Zeta
Uzvodno od Brezovika
Od Brezovika do ušća rijeke Zete u
rijeku Moraču
Piva nizvodno od Pivskog jezera
Komarnica
Tara
Cehotina
Uzvodno od Pljevalja
Nizvodno od Pljevalja
Lim
Uzvodno od Berane
Od Berana do granice sa
Republikom Srpskom
Ibar
Uzvodno od Rozaja
Nizvodno od Rozaja
Skadarsko jezero
Sasko jezero
Vještačka jezera (Liverovici, Krupac,
Slano, Vrtac, Grahovo, Pivsko lake,
Gradac
Tabela 3.5.1
Voda za piće
(A1, A2, A3)
Voda za ribolov i
uzgoj školjki
(S, Š or C)
Voda za
kupanje
(I, II)
A1
S
I
A2
C
II
A1
S
I
A2
C
II
A2
A1
A1
C
S
S
II
I
I
A1
A2
S
C
I
II
A1
S
I
A2
C
II
A1
A2
A2
A2
S
C
C
C
I
II
II
II
A2
C
II
Napomene: klasifikacija voda je definisana Pravilnicima 19/96, 15/97. Kvalitet vode za piće, t.j. vode
koja se može koristiti za vodosnabdijevanje, definisana je kao A1, A2 i A3, što odgovara vodi koja se
može koristiti za piće: derektno ili poslije dezinfekcije (A1), poslije fizičko hemilskog prečišćavanja i
hlorisanja (A2), poslije intenzivnog fizičko-hemijskog prečišćavanja i hlorinacijen (A3). Klasifikacija za
“uzgoj riba”odgovara vodama koje mogu biti korišćene za uzgoj visokokvalitetnih vrsta ribe npr.
salmonida) (S), za uzgoj školjki (Š), za uzgoj riba nižeg kvaliteta (npr. ciprinidi). Klasifikacija voda za
kupanje odgovara vodama veoma dobrog kvaliteta (I) i vodama dobrog kvaliteta (II)
Sljedeća definicija ekološkog statusa u smislu stanja primjenjena je da se definiše
kvalitet površinskih voda.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 41
Klasifikacija površinskih voda data u ovom izvještaju
Tabela 3.5.2
Katergorije u okolini
Klasa
Kvalifikacija
Pijaća voda
Uzgoj ribe
Voda za kupanje
A1
Š
I
A1 i A2
ŠiS
I
1.
Veoma dobra
2.
Dobra
3.
Osrednja
A2
C
II
4.
Loša
A3
>C
>II
5.
Veoma loša
>A3
>C
>II
Od 18 osmatranih parametara, grupa izabranih parametara smatra se najvažnijima
za identifikaciju uticaja ispuštanja gradskih otpadnih voda u površinske otpadne
vode, i procijenjeni su u ovom izvještaju, a to su:
•
•
•
•
•
•
BPK5
HPK
Azotna jedinjenja, tj. NH4, NO2 i NO3
PO4 (i deterdženti)
Ukupni koliformi i fekalni koliformi
Saprobiotički index (Liebmann – U)
Izvršena je analiza rezultata osmatranj sa 34 stanice, na 11 rijeka, da bi se
identifikovale vode ugroženog kvaliteta, kada su pomenuti parametri u pitanju. Ovo je
prvi korak u procesu identifikacije voda na projektnom području, koje su ugrožene
ispuštanjem gradskih otpadnih voda.
S obzirom na kvalitet vode u rijekama, izvedeni su sledeći zaključci:
Najzagañenije rijeke su: Ćehotina nizvodno od Pljevalja, Vezišnica, Morača
nizvodno od Podgorice i Ibar nizvodno od Rožaja.
Ono što zagañuje rijeke Ćehotinu i Vezišnicu, su materije prisutne u gradskim
otpadnim vodama (kao na pr. BPK5, NO2, NH3, PO4 fekalni koliformi kao i
saprobiotičke materije), zbog kojih se ove rijeke svrstavaju u “loše” do “veoma loše”
po kvalitetu.
Rijeka Ibar je takoñe jedna od zagañenih. Nizvodno od Rožaja, blizu Baća, po
kvalitetu vode, ova rijeka ne pripeada ni trećoj klasi u pogledu parametara koje
sadrži, kao na pr. amonijum, nitriti, fosfati, ukupni i fekalni koliformi.
Za rijeku Moraču, važi povoljni hidrološki režim, i ova rijeka ima vodu boljeg
kvaliteta u odnosu na kvalitet prošlih godina. Meñutim, može se primijetiti povećana
količina amonijuma i ukupnih koliforma nizvodno od Podgorice.
Kvalitet vode rijeke Lim procijenjen je kao dobar u pogledu mnogih parametara.
Meñutim, mikro-bakteriološko stanje ove rijeke, može se okarakterisati kao “loše” ili
“veoma” loše, zbog povećane količine koncentracije fekalnih i ukupnih koliforma,
koja je pronañena nizvodno od Berana i Bijelog Polja.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 42
Rijeka Zeta je lošeg kvaliteta samo kada su u pitanju ukupni koliformi, na stanici
Duklov Most (uzvodno od ispusta otpadnih voda u Nikšiću) i u Danilovgradu. Visočije
vrijednosti su registrovane na stanici Duklov Most, mada ostali parametri ukazuju na
“visok” do “osrednji” kvalitet vode. Ono što treba naglasiti jeste da položaj stanica za
monitoring duž rijeke Zete, nije takav da može u potpunosti procijeniti uticaj Nikšićkih
otpadnih voda na rijeku Zetu.
Rijeke Tara i Piva sadrže vode dobrog kvaliteta, izuzev u Mojkovcu, gdje
koncentracija amonijaka i ukupnih koliforma odgovara klasi A3.
U pogledu saprobiološkog sastava, sve rijeke pripadaju drugoj klasi, osim
Ćehotine koja nizvodno od Pljevalja pripada trećoj klasi.
Kvalitet vode Skadarskog jezera je prćen na devet monitoring stanica, a takoñe je
urañen i veliki broj studija koje se bave kvalitetom vode ovog jezera, pa se prema
tome može odrediti status kvaliteta vode. Na osnovu svega ovoga, kvalitet vode u
jezeru se može definisati kao “dobar” do “osrednji”, kada su u pitanju provjereni
parametri, sa manjim izmjenama za odreñene parametre ili lokacije. Konkretno, kada
je u pitanju količina NH4 i ukupnih koliforma, kvalitet je “osrednji” do “loš”. Prema
CETI (Eko toksoikološka laboratorija, Podgorica), visoka koncentracija koliforma je
prisutna zbog zagañenja iz obližnjih gradova: Cetinja i Podgorice. Generalno,
sjeverna obala Skadarskog jezera ima lošiji kvalitet u odnosu na južni dio jezera.
Nezavisno od ulivanja rijeke Morače u Skadarsko jezero i onog što ona sa sobom
donosi, u sjevernom dijelu Skadarskog jezera, postoje odreñene industrijske
aktivnosti (posebno KAP) kao i slivanja sa podgoričke ravnice, na kojoj se dešavaju
odreñene poljoprivredne aktivnosti.
U pogledu trofičkog statusa jezera, na osnovu studije iza koje stoji Univerzitet Crne
Gore, izveden je zaključak da je Skadarsko jezero mezotrofično (nije eutrofično), s
obzirom na nisku koncentraciju hlorofila, nisku proizvodnju fitoplanktona i male
vrijednosti saprobiotičkih indikatora, zbog niskih vrijednosti nutrijenata u jezeru.
Plavsko i Crno jezero se takoñe ispituju monitoringom. Ova jezera imaju “visok” do
“dobar” kvalitet vode, prema urañenoj procjeni parametara, sa izuzetkom NH4 i
ukupnih koliforma, koji spadaju u klasu “lošeg” kvaliteta.
3.5.3
Osnovne naznake o životnoj sredini – podzemne vode
Podzemne vode su ispitivane da bi se na njih utvrdio uticaj septičkih jama što je
opisano u TM 3. Sumarni izvještaj je iznešen dole, 3.7 .
3.5.4
Uticaj sadašnjeg načina ispuštanja otpadnih voda na površinske vode
U procijeni uticaja gradskih otpadnih voda koje se ispuštaju u površinske vode,
korišćeni su podaci koji su sakupljeni i obrañeni u Tehničkom Memorandum, a
uključuju:
•
•
•
•
•
sadašnju i buduću populaciju;
procenat stanovništva priključene na kanalizacionu mrežu;
prikaz trenutnih mjesta ispusta, po naseljima;
hidrauličko i organsko zagañenje (trenutno i buduće);
otpadne vode prema načinu nastanka, tj. iz domaćinstava, industrija (velike i
manje fabrike) i institucija.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 43
Predviñanja vezana za populaciju ukazuju na porast u gradskim a smanjenje
populacije u seoskim naseljima. U seoskim područjima ne postoji kanalizaciona
mreža (isključivo se koriste septičke jame), dok se u 14 gradskih naselja situacija
razlikuje od grada do grada. U Pljevljima, 90 % populacije je priključeno na
kanalizacionu mrežu, dok u Bijelom Polju ovaj procenat iznosi svega 15%.
Istraživanja su pokazala da se u svih 14 opština otpadne vode ispuštaju u
površinske vode, izuzev u Žabljaku, gdje otpadne vode poniru u zemlju, i u
Mojkovcu, u kome se sve otpadne vode slivaju u Jalovište i u rijeku Taru.
U procjeni uticaja otpadnih voda na površinske vode, procijenjeno je da se
zagañenje ispušta skoncentrisano u jednoj tački, po naselju, i da je količina
zagañenja ekvivalentna količini koju stvara populacija priključena na kanalizacioni
sistem.
U pregledu načina nastanka otpadnih voda po naseljima, otkriveno je da u nekim
naseljima, kao na pr. u Nikšiću i Bijelo polje, institucionalne/komercijalne otpadne
vode učestvuju značajnim procentom u ukupnoj količini otpadnih voda, dok u drugim
naseljima. na pr. u Andrijevici i Žabljaku, otpadne vode iz preduzeća i institucija čine
većinu u ukupnoj količini otpadnih voda.
Da bi se procijenio uticaj otpadnih voda na površinske vode, korišćen je dvostruki
pristup:
•
•
Kvalitativni pristup, u kojem rezultati osmatranja prikazuju zagañenja koja se
ispuštaju u rijeke, u cilju identifikacije voda koje su zagañene gradskim
otpadnim vodama;
Kvantitativni pristup, podrazumijeva približno odreñivanje količine organskog
zagañenja koje se ispušta u rijeke, a prikazano je u procentima od ukupne
količine BPK5, koje se inače mjeri.
Kvalitativna procjena
Sljedeća tabela sumira “vruće tačke” područja koje su identifikovane tokom pregleda
rezultata osmatranja kvaliteta vode, t.j. naselja gdje je naznačeno na osnovu
mjerenja na obližnjoj stanici da je voda “slabog” ili “lošeg” kvaliteta.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 44
Sumarni izvještaj o parametrima koji odreñuju “slab” ili “loš”
kvalitet na na stanicama za osmatranje u blizini naselja
projektnog područja
“Slab” kvalitet
Tabela 3.5.3
Naselje
Receptor
“Loš” kvalitet
Berane
Rijeka Lim
Ukupno koliformnih
bakterija & fekalni koliformi
Bijelo Polje
Rijeka Lim
Ukupno koliformnih
bakterija & fekalni koliformi
Danilovgrad
Rijeka Zeta
Ukupno koliformnih
bakterija & fekalni
koliformi, (NH4)
Mojkovac
Rijeka Tara
NH4, Ukupno
koliformnih bakterija
Niksic (Uzvodno
od ispuštanja
otpadne vode)
Rijeka Zeta
Ukupno koliformnih
bakterija & fekalni
koliformi
Pljevlja
Rijeka Čehotina
BOD5, NO2, (NH3, PO4)
Ukupno koliformnih
bakterija & fekalni koliformi,
Indeks saprobnosti
Podgorica
Rijeka Moraca
NH4
Ukupno koliformnih
bakterija
Rozaje
Rijeka Ibar
NH4, PO4, NO2
Ukupno koliformnih
bakterija & fekalni koliformi
Rijeka Zeta protiče kroz gradove Niksic i Danilovgrad. Značajan procenat od
ukupnog broja stanovnika u Niksicu (52.5%, što odgovara broju stanovnika od
27,000) je priključen a kanalizacionu mrežu koja sada ispušta otpadne vode u rijeku
Zetu, pošto je postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda van funkcije. Najveći dio
sadašnjeg zagañenja u ispuštenim otpadnim vodama, u Nikšiću, potiče od
industrijskih aktivnosti, što je porcijenjeno da iznosi oko 76,000 ES (ekvivalentnih
stanovnika), od čega 90% otopada na pivaruTrjebjesa u Nikčiću.
Rezultati dobijeni na mjernoj stanici lociranoj uzvodno od ispusta otpadnih voda
grada, predstavljaju, uglavnom, mikrobiološko zagañenje od bolnice Brezovik.
Proticaj rijeke Zete u Nikšiću je ekstremno nizak u ljetnjem periodu, pa i najmanje
zagañenje može značajno uticati na kvalitet rijeke.
U izvještaju je navedeno da opterećenje zagañenjem u Nikčićkom polju, uglavnom
potiče od industije, te izaziva degradaciju kvaliteta podzemnih voda na ovom
području, koje se onda procjeñuju u Zetu (Donja Zeta) i zatim u rijeku Moraču i na
kraju u Skadarsko jezero.
Meñutim, sadašnje lokacije mjernih stanica duž rijeke, a posebno nedostatak mjernih
stanica odmah nakon grada Nikšića, onemogućuju da se ovaj uticaj potvrdi.
Proticaj rijeke Zete i njen kvalitet se osmatraju na mjernoj stanici u Danilovgradu,
gdje je malo opterećenje zagañenjem od naselja (oko 4,000 ES) i izgleda da ne utiču
mnogo na kvalitet rijeke zbog značajnog razrijeñenja. Za intenzivne aktivnosti na
uzgoju stoke u Danilovgradu i glavno uzgajalište svinja, nizvodno u Spužu, poznato
je da utiču na kvalitet rijeke, mnogo više nego ispuštanje komunalnih otpadnih voda.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 45
60% populacije u Podgorici priključeno je na kanalizacionu mrežu. Procjenjeno je da
se, zajedno sa otpadnim vodama od industrije, komercijalnih i instttucionalnih
subjekata, direktno u rijeku Moraču ispušta zagañenje od 120,750 ES. Visoki
proticaji rijeke omogućavaju značajno razrijeñenje zagañenja i nizvodno je evidenta
pojava samoprečišćavanja. Rijeka ima loš kvalitet na kritičnoj tački (kako je napisano
u skorašnjem izvještaju Hidrometeorološkog zavoda) na mjestu ispuštanja otpadnih
voda iz starog ureñaja za prečišćavanje, ali se nizvodno pokazuje poboljšanje
kvaliteta vode.
Na rijeku Ibar značajan uticaj ima ispuštanje komunalnih otpadnih voda. Veliki
procenat populacije Rožaja (65.7%, što odgovara broju stanovnika od 6,700 ili
ukupno ES 8,300) povezano je na kanalizacioni sistem koji ispušta otpadne vode
direktno u Rijeku Ibar. Proticaj rijeke je vrlo nizak, što smanjuje mogućnost
samoprečišćavanja. U ljetnjem periodu, kada je proticaj vrlo mali, ispuštene otpadne
vode formiraju stajaće bare, koje stvaraju veoma opasne uslove za zdravlje ljudi.
Kada je radila fabrika papira “Beranka”, Rijeka Lim je bila jedna od najzagañenijih u
Crnoj Gori. Smanjenje industrijskih aktivnosti, zajedno sa ujednačenim i relativno
visokim proticajem ove rijeke, izgleda da su objašnjenje za zadovoljavajući kvalitet
riječne vode. Jedini izuzetak je mikrobiološko zagañenje, koje izgleda da potiče od
neprečišćenih komunalnih otpadnih voda duž rijeke, a posebno od gradova Berane i
Bijelo Polje. Ova dva grada imaju sličan broj stanovnika (Bijelo Polje 20,300 i Berane
16,500), ali zagañenje od komunalnih otpadnih voda, koje se ispušta direktno u
rijeku skoro tri puta je niše od Bijelog Polja nego od Berana (4,500 ES prema
11,700 ES), pošto je procenat populacije priključen na kanlaizacionu mrežu, u
Bijelom polju vrlo nizak (16.6%). Meñutim, postojanje značajne industrijske aktivnosti
u Bijelom Polju, doprinosi sa ukupnim brojem ES koji se momentalno ispuštaju u
rijeku na sličnom nivou kao i Berane (15,900 ES prema 20,700).
Grad Kolašin (ukupno ES 2,870), Mojkovac (ukupno ES 4,800) i Zabljak (ukupno ES
2,000), smješteni su u slivnom području rijeke Tare. Komunalne otpadne vode koje
se izlivaju direktno u rijeku, potiču od Kolašina, procjeñivanjem iz lagune koja je
smještena u neposrednoj blizini rijeke, dok se samo dio otpadnih voda Mojkovca
izliva u pritoku rijeke Tare. Većina otpadnih voda Mojkovca se izliva u Jalovište, za
koje je poznato da se iz njega ne procjeñuju vode u rijeku Taru. Na mjernoj stanici u
blizini Mojkovca, na osnovu analiza dobijenih rezultata, utvrñen je veoma mali uticaj
na rijeku Taru.
Rijeka Ćehotina protiče kroz grad Pljevlja. Ova rijeka nema veliki proticaj i izgleda,
da je zajedno sa svojom pritokom Vezišnicom, značajno zagañena ispuštanjem
komunalnih otpadnih voda, i na osnovu parametra koji potiču od ispuštanja otpadnih
voda klasa kvaliteta im se kreće od “slabog” to “lošeg”. Koncentracije potrebnih
parametara mjerenih nizvodno ukazuju da je mogućnost samoprećišćavanja rijeke
nedovoljan.
Loš kvalitet rijeke Ćehotine vjerovatno potiče od činjenice da je približno 90%
stanovnika u Pljevljima (oko 19,000) spojeno na kanalizacionu mrežu koja ispušta
otpadne vode direktno u rijeku Ćehotinu bez ikakvog prečišćavanja. Zagañenje
takoñe potiče od industrijskih pogona koji ispuštaju otpadne vode duž rijeke
Vezišnice prije njenog ulivanja u Ćehotinu.
U skorašnjem izvještaju Hidrometeorološkog zavoda navedeno je da rijeke
Ćehotina i Vezišnica imaju najlošiji kvalitet od svih rijeka osmatranih u Crnoj Gori.
Termoelektrana Pljevlja i rudnik uglja zajedno sa ostalim industrijskim postrojenjima
na podrčju Pljevaljske opštine, izvjesno doprinose “slabom” kvalitetu ovih rijeka.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 46
Meñutim uticaj od ispuštanja komunalnih otpadnih voda je vrlo značajan i ne može se
zanemariti.
Poznato je da je rijeka Piva dobrog kvaliteta. Jedina mjerna stanica, smeštena je
nizvodno od Pivskog jezera i analizirani rezultati ne pokazuju prisustvo zagañenja.
Opterećenje zagañenjem u slivu rijeke Pive iz izvora skoncentrisanih u tačku je
veoma ograničeno.
Procjena kvantiteta
Da bi odredili i procjenili uticaj ispuštanja otpadnih voda u površinske tokove na
sadašnjem nivou, procjenjeno je ukupno povećanje BPK5 u rijekama usljed
ispuštanja otpadne vode, bazirano na prosječnom i minimalnom proticaju (sa
vjerovatnoćom pojave od 95% ). U odnosu na prosječan proticaj, vršeno je
uporeñenja sa vrijednostima BPK5 izmjerenim na korespondentnim mjernim
stanicama u 2002. godini. Smatra se da sirova otpadna voda koja se ispušta u rijeke
potiče od (a) otpadnih voda postojećih kanalizacionih sistema i (b) od industrije.
Pretpostavka je da ostali oblici nastanka otpadnih voda (uglavnom septičke jame) ne
uzrokujeu zagañenje površinskih tokova.
Ova analiza nije u potpunosti
sveobuhvatna jer i poneke individualne kuće ispuštaju otpadne vode kroz vlastite
ispuste u rijeke (vidi dio 3.3.3).
Rezultati su prezentirani u Tabeli 3.5.4.
Ova tabela predstavlja osnovu za uporeñenje uticaja na površinske vode koji potiču
od različitih naselja. Ovo razmatranjue uzima u obzir ukupno opterećenje
zagañenjem koje se ispušta u rijeke kao i veličinu riječnog proticaja: što će reći da se
uzima u obzir sposobnost autopurifikacije rijeka, i to u pogledu razblaženja
primljenog zagañenja.
Meñutim, postoje izvjesna ograničenja u gore spomenutom pristupu, kao što je
blizina mjernih stanica mjestima ispuštanja komunalnih otpadnih voda važnijih
naselja.
Prema mjerenjima na značajnim mjernim stanicama, može se zaključiti da gradovi
Kolašin, Pljevlja, Rožaje i Podgorica značajno doprinose organskom opterećenju
rijeka. Porast koncentracijehe BPK5, od mjesta ispuštanja otpadnih voda od ova
četiri grada, posebno od Pljevalja i Rožaja naročito u sušnom periodu (minimalni
riječni proticaj) ukazuje da se znatno premašuje limit postavlejn za klasu A3 riječnih
vodotoka (t.j. 7mg/l), što odgovara vodama “lošeg” kvaliteta.
Trebalo bi naglasiti da ova četiri grada imaju najznačajniji uticaj,od deset gradova za
koje su bili dostupni podaci za vršenje ove procjene. Preostala četiri grad koja nisu
bula uključena u ovu analizu su Nikšić, Plužine, Šavnik i Žabljak
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 47
Uticaj sadašnjeg načina ispuštanja otpadnih voda na valitet rijeka Tabela 3.5.4
Naselje
Rijeka
Prosječan riječni proticaj
Minimalni
riječni proticaj
(95%)
(Oznaka
stanice)
Porast
koncentracije
BPK5 rijeka
zbog upuštanja
otpadnih voda
(mg/l)
BPK5 mjeren
u riječnoj
vodi (u
2002)
Procenat
“attributable”
od
komunalnih
otpadnih
voda
settlements
sewerage
(mg/l)
Porast
koncentracije
BPK5 rijeka
zbog
upuštanja
otpadnih voda
(mg/l)
Andrijevica
Rijeka Lim (L2)
0.02
3.0
1%
0.16
Berane
Rijeka Lim (L3)
0.31
3.4
9%
2.30
Bijelo Polje
Rijeka Lim (L5)
0.17
3.0
6%
1.13
Danilovgrad
Rijeka Zeta (Z3)
0.03
2.1
2%
0.45
Kolasin
Rijeka Tara (T2)
0.67
1.8
37 %
6.64
Mojkovac
Rijeka Tara (T4)
0.10
1.8
5%
1.12
Niksic
Rijeka Zeta (Z2)
4.05
2.6
-
396.00
Plav
Rijeka Lim (L1)
0.12
2.9
4%
0.80
Pljevlja
Rijeka Cehotina
(C2)
2.36
5.2
45 %
26.48
1.5 (M3)
35 % (M3)
Podgorica
Rijeka Moraca
(M3, M5)
0.52
3.4 (M5)
15 % (M5)
7.88
Rozaje
Rijeka Ibar (I1)
2.33
6.2
38 %
26.08
Manjak mjernih stanica nizvodno od grada Nikšića, već je ranije naveden i smatra se
da je to od velike važnosti za procjenu uticaja gradaNikšića na rijeku Zetu. Stanica
Z3, koja je prva mjerna stanica nizvodno od Nikšića, ne samo da je veoma udaljena
od Nikšića (više od 30 km), nego prije nje rijeka Zeta prolazi kroz kanal i onda kroz
cijevni sistem u Hidro elektranu Perićica prije nego što se ponovo pojavi uzvodno od
Danilovgrada.
Mada se doprinos mjerenih podataka ne može izmjeriti, postojanje hidroloških
podataka na stanici Z2 (Duklov Most) omogućava da se procjeni koncentracija BPK5
u rijeci in Zeti, kao posljedica ispuštanja otpadnih voda Nikšića, što iznosi 4.05 mg/l
za prosječni proticaj i 396 mg/l za minimalni proticaj rijeke Zete (95%), uz
pretpostavku da je optereñenje zagañenjem usljed ispuštanja otpadnih voda u jednoj
tački ekvivalentno opterećenju zagañenjem koje proizvodi ciji grad (assuming a point
source discharging load equal to the load produced in the whole settlement
(neprečišćene otpadne vode domaćinstva, institucija i industrije)
Ovdje bi još trebalo napomenuti da je , u toku sušnog perioda, minimalni proticaj (sa
vjerovatnoćom pojave od 95%) rijeke Zete u Nikšiću ekstremno nizak. Iz ovog
proizilazi da je proticaj otpadnih voda, za koje se pretpostavlja da se ispuštaju u
jednoj tački, dvostruko veći od proticaja rijeke. (i.e. 0.20 m3/s prema 0.11 m3/s).
Prema tome procenat razrijeñenja efluenta (ispuštenih otpadnih voda) je vrlo nizak.
Zbog ovoga se predlaže da se tretirani effluent radije ispušta u dva susjedna jezera
za navodnjavanje (Krupac or Slano), posebno u sušnom periodu. Ova sugestija je
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 48
takoñe prihvaćena u okviru “upotrebe prečišćenih voda” u “Vodoprivrednoj osnovi
Republike Crne Gore” za Nikšićko područje.
U izvještaju je navedeno da komunalne otpadne vode koje se ispuštaju u Nikšiću
zagañuju Bjelopavlićku ravnicu, gdje se rijeka Zeta ponovo pojavljuje na površini
poslije postrojenja Perućica. Ovo je bila najplodnija dolina u Crnoj Gori i u iuzvještaju
je navedeno da je degradacija kvaliteta vode bitno uticala na kvalitet života u ovoj
ravnici. Zagañenje se iz rijeke Zete, preko rijeke Morače, unosi u Skadarsko jezero.
Sumarni izvještaj
Bazirano na kvalitativnom pristupu, naselja u kojima je utvrñen uticaj gradskih
otpadnih voda, oje se ispuštaju u rijeke, i koja stoga predstavljaju prioritet, su:
•
Pljevlja i Rožaje, za koje postoje jaki dokazi;
•
Podgorica, Berane, Bijelo Polje, Danilovgrad i Mojkovac, u kojima postoje
odreñeni pokazatelji o lošem uticaju otpadnih voda.
Kada je u pitanju Nikšić, zbog nedostatka stanice za monitoring nizvodno od mjesta
ispusta, nije se mogao procijeniti uticaj otpadnih voda ovim pristupom.
Na osnovu kvantitativnog pristupa, naselja koja značajno zagañuju rijeke svojim
otpadnim vodama, poreñani po količini su: Nikšić, Rožaje, Pljevlja i Kolašin.
3.5.5
Uticaj sadašnjeg načina ispuštanja otpadnih voda na podzemne vode
Ovo je bio predmet TM 3 i obrañen je u dolje, u dijelu 3.7.4
3.5.6 Uporeñenje domaće i Evropske zakonske regulative
Domaći standardi za “Zaštitu okoline” za ispuštanje otpadnih voda u javni
kanalizaciju i prirodne recipijente (Pravilnik 10/97), i standardi za kvalitet površinskih
vodotoka (Pravilnik 14/96, 19/96 i 15/97) su uporeñeni sa EU Direktivom
91/271/EEC.
Izveden je sljedeći zaključak: trebalo bi razmotriti da se domaća ograničenja za HPK
(hemijska potrošnja kiseonika), ukupan P (fosfor) i SS (rastvorene čvrste čestice)
usklade sa EU standardima, mada, evidentno je, da se zbog karakteristike
recipijenata, ona mogu ostaviti kakva su. U pogledu Ntot, (ukupnog azota) trebalo bi
uvesti ograničenje i da se relevantna ograničenje za NO3 i NO2 (nitrate i nitrite)
usklade zajedno.
Sljedeća tabela dozvoljava brzo uporeñenje domaćih i EU standarda
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 49
Poreñenje državnih standarda sa odgovarajućim EU
Tabela 3.5.5
EU standardima za ispuštanje otpadnih voda u prirodne recipiente
Parametar
Državna regulativa (10/97)
EU direktiva (91/271/EEC)
BPK5 (mg/l)
30
25
COD (mg/l)
45
125
60
SS (mg/l)
20
(2,000 <ES<10,000)
35
(ES>10,000)
2
Ukupno fosfora (mg/l)
1
(ako je recipient osjetljiv i 10,000
<ES<100,000)
1
(ako je recipient osjetljiv i
ES>100,000)
15
Ukupno azota (mg/l)
(Ekvivalent Nukupno<10 mg/l)
(ako je recipient osjetljiv i 10,000
<ES<100,000)
10
(ako je recipient osjetljiv i
ES>100,000)
NO3
40
NO2
0.5
Na osnovu ovog razmatranja, zaključeno je sljedeće:
•
•
•
•
Domaći standardi za BPK je malo strožiji nego u EU one, i.e. 25 mg/l vs. 30
mg/l.
Razlika izmeñu vrijednosti HPK je velika u domaćim standardima
bivajući mnogo stroža od zahtijeva EU i.e. 45 mg/l vs. 125 mg/l.
Nacionalni standardi su previše strogi i mogla bi da se uskladi sa EU
standardma.
Domaći standardi za TSS (ukupne rastvorene čvrste čestice) su takoñe
dosta strožiji u uporedbi sa standardima EU, (20mg/l vs. 35 mg/l za
>10,000 ES i 60mg/l za <10,000 PE). Ovi standardi bi se takoñe trebali
uskladiti sa standardima EU. Vrijednost TSS u efluentu je uobičajeno veća
nego odgovarajuća vrijednost BPK.
Domaći standardi za Ptot (ukupan fosfor) su takoñe prestrogi (1 mg/l) što
odgovara EU standardima za ispuštanje otpadnih voda od velikih
naselja (ES>100,000) u osjetljive vodotoke. EU standard za naselja od
10,000<ES<100,000, sa ispuštanjem otpadih voda u osjetljive vodotoke je 2.0
mg/l. EU standard se primjenjuje samo prilikom upuštanja otpadnih voda u
osjetljive vodotoke i kao dodatak smanjenje fosfora minimalno 80% kao
alternative standardima je zakonski dozvoljeno. Nacionalni standardi su
prestrogi za ispuštanje otpadnih voda u normalne (ne-osjetljive
vodotode) Procjena osjetljiivih vodotoka nije još urañena u Crnoj Gori.
Preliminarna procjena, urañena u ovom projektu, predstavljena je u
dijelu 5.16 TM 4, i sumirana dole.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 50
•
Rezultati uporeñenja domaćih sa EU standardima za Ntot su slični.
Posebno, pošto nema domaćih standarda za Ntot, standardi za NO3 i NO2 od
40mg/l i 0.5 mg/l respektivno, odgovaraju veličini manje od 10 mg/l ukupnog
azota. Ovo je ponovo jednako EU standardima za velika naselja
(ES>100,000) koja upuštaju otpadne vode u osjetljive vodotoke, dok za
manja naselja (10,000 < ES < 100,000) odgovarajuće ograničenje je manje
strogo, i.e. 15 mg/l.
EU Direktive zahtijevaju da se izvrši procjena receptora, da se utvrdi kada su oni
ojetljivi i u kom slučaju i da se primjeni ograničenje ispuštanja hranjivih materija (t.j.
azota i fosfora)
U Crnoj Gori nisu bila odreñena osjetljiva područja. Domaće granice za ispuštanje
otpadnih voda u površinske vode, bez obzira na njihovu osjetljivost, su mnogo
strožije od onih koje su date EU direktivom za osjetljiva područja. Kao posledica
toga, ukoliko se ograničenja koja je postavila domaća regulativa ne bi promijenila,
cijela teritotija Crne Gore bi bila označena kao osjetljivo područje, i stoga ne bi bilo
potrebe za obilježavanjem odreñenih područja ‘’osjetljivim’’. Ova strategija je
usvojena od strane nekoliko članica EU, ali će se svakako razmotriti.
S druge strane, ova opcija bi nametnula dodatne troškove za uklanjanje nutrijenata
iz otpadnih voda posle njihovog prečišćavanja u postrojenju, a prije ispuštanja u
rijeku, da bi se uklopila u nacionalne standarde. Stoga, recipient bi trebalo definisati
kao osjetljiv samo u slučaju da postoji dovoljno dokaza za to, što bi bio mnogo
prihvatljiviji pristup.
Posebno se preporučuje da bi se ograničenja u domaćoj regulative za HPK, Ptot i SS
trebal uskladiti sa EU standardima. U pogledu Ntot, (ukupnog azota) trebalo bi uvesti
ograničenje i da se relevantna ograničenje za NO3 i NO2 (nitrate i nitrite) usklade
zajedno.
Shvaćeno je da će EU regulative biti usvojena u Crnog Gori za potrebe Master
plana.
Prema tome, bilo je neophodno da se napravi preliminarna procjena mogućih
osjetljivih receptora, da bi se u postrojenjama za prečišćavanej otpadnih voda
planiralo I uklanjanje hranjivih materija.
Gradovi kandidati, sa ES>10,000, za koje se odgovarajući recipient označava kao
osjetljiv, i koji zahtijevaju dodatni tretman otpadnih voda (na pr. uklanjanje
nutrijenata), su: Berane, Bijelo Polje, Nikšić, Pljevlja, Podgorica i Rožaje.
Kriterijumi koji se primjenjuju su bazirani na EU Direktivi i na “odreñenim
ograničenjima” za procjenu eutrofikacije, koja su postavljena od strane Centra za
zajedničko istraživanje Evropske komisije 2001. U tabelama koje slijede, sumirani su
kriterijumi i rezultati.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 51
Identifikacija osjetljivih recipienata – kriterijumi i rezultati
Recipient
Kriterijum
Morača
Rijeke
Zeta
Lim
Ibar
Ćehotina
Jezera
Skadar
Plav
Crno
PO4> 0.4 mg/l
(sve sem M6, gdje je
PO4 > 0.2 mg/l) i
TN neorg > 1.6 mg/l
PO4 > 0.1 mg/l
Tabela 3.5.6
Mjesta uzorkovanja koja prevazilaze
ograničenja
M4 – Griski kolektor, otpadne vode iz Podgorice,
PO4 = 0.46 mg/l
Nema
Nema
I2 – Bać (nizvodno od Rožaja), PO4 = 0.71 mg/l
C2–Pljevlja, PO4 = 0.44 mg/l
C3–Uzvodno od ušća Vezišnice,
PO4 = 0.42 mg/l
Nema
PL1- u sredini jezera, PO4 = 0.10 mg/l
Nema
Iz priloženog se vidi da postoje dokazi da su moguća “osjetljiva područja” rijeke
Ćehotina i Ibar, prema kriterijumu o eutrofikaciji, direktive 91/271/EEC. Osjetljivost
se ispituje samo u naseljima gdje je ES > 10,000. Pljevlja i Rozaje pripadaju ovoj
grupi i u njima je neophodno odstraniti hranjive materije. Predviñeni oblik postrojenja
za ove gradove je ‘’oksidacioni jarak’’ koji će obezbijediti uklanjanje hranjivih
materija. Fosfor, koji je veoma značajan hranjivi sastojak u ovim slučajevima, će se
lako odstranjivati u budućnosti ako se ovi recipienti označe kao osjetljivi.
Za rijeku Moracu, koja je proglašena za jedinu eutrofičnu rijeku na ovom području,
ne postoje dokazi koji bi potvrdili primjenjene kriterije, jer je jedina mjerna stanica,na
kojoj je nañeno prekoračenje dozvoljene koncentracije na mjestu ispuštanja otpadnih
voda glavnog podgoričkog kolektora. U svakom slučaju, kako je novo podgoričko
postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda projektovano da ispuni kriterije za
ispuštanje otpadnih voda u osjetljive receptore (t.j. domaći standardi su jednaki EU
standardima za upuštanje otpadnih voda u osjetljive receptore) primjenjen je sigurniji
pristup da bi se rijeka Morača zaštitila od eurofikacije.
Za Plavsko jezero, izmjerene veličine su baš na granici , tako da to daje slabe
dokaze.
Za Skadarsko jezero, kao što je navedeno u dijelu 5.13 TM 4, izmjerene vrijednosti
ne daju dokaze za eutrofikaciju.
Zbog činjenice da u blizini Nikšića ne postoji stanica za ispitivanje kvaliteta vode, ne
postoje ni dokazi koji bi objasnili eutrofikaciju rijeke Zete u Nikšiću. Stanice locirane
nizvodno od rijeke Zete ne daju povoda da se ova oblast označi kao ‘’osjetljivo
područje’’. Meñutim, ukoliko bi stanice za monitoring bile locirane nizvodno od
ispusta otpadnih voda, na odgovarajućoj razdaljini od grada, pretpostavlja se da bi
se na taj način mogli odrediti detaljni uzroci zagañenja. Osim značajne količine
neprečišćenih otpadnih voda, koje se direktno ispuštaju u rijeku, Zeta je poznata i po
slabom protoku, naročito u ljetnim mjesecima, što ne ide u prilog njenom samo
šćavanju.
Ono što treba napomenuti jeste da su za sva naselja sa ES > 10,000 urañene
odreñene modifikacije postrojenja, ukoliko budu bile potrebne u budućnosti.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 52
3.5.7
Otklanjanje uticaja industijskih otpadnih voda na površinske vode
Uticaj na površinske vode vrši se ispuštanjem otpadnih ovda kroz kanalizacionu
mrežu ili direktnim ispuštanjem industrijskih otpadnih voda u rijeke. S obzirom na
činjenicu da kanalizacione mreže postoje samo u gradskim naseljima, samo je na
ovim područjima i vršena procjena uticaja, pa su stoga Masterplanom dati predlozi i
mjere za smanjenje ovih uticaja samo u gradskim naseljima.
Ovdje je predstavljeno smanjenje uticaja koji vrše industrijske otpadne vode. Kako je
procijenjeno (prema podacima iz 2002. godine) najviše otpadnih voda potiče iz
industrijskog sektora, te je stoga smanjenje količina otpadnih voda ove vrste
očigledno. Naselja koja spadaju u ovu grupu su Nikšić i Bijelo Polje odmah iza
Berana. U Nikšiću, ukoliko bi se količine industrijskih otpadnih voda uklopile sa datim
ograničenjem (BPK5 – 500 mg/l), one bi se smanjile i za 30 % i u toj mjeri manje
zagañivale rijeku Zetu.
Mjere za smanjenje uticaja ispuštanja industrijskih otpadnih voda su već navedene u
okviru izvještaja ‘’Industrijske otpadne vode’’, i uključuju:
•
•
•
3.5.8
Uvod u Sporazum o industrijskim otpadnim vodmaa, kao novi kontrolni
mehanizam za industrijske otpadne vode postavlja uslove i mjere za
ispuštanje otpadnih voda u kanalizaciju kao i postavljanje naplaćivanja cijena
usluga bazirano na hidrauličnom opterećenju i vjerovatnom sastavu
zagañenje efluenta.
Uvod u Strategiju upravljanja otpadnim vodama na državnom nivou i
sinoptički akcioni plan za njegovu implementaciju, koji je fokusiran na jačanju
institucionalnog kapaciteta u državi.
Ohrabrivanje fabrika da implementiraju sopstvene šeme upravljanja otpadnim
vodama, u cilju minimiziranja otpadnog materijala, hidrauličkog opterećenja ili
opterećenja organskim zagañenjem. Ovo bi za rezultat imalo ne samo
povoljan uticaj na vodene resurse, već i smanjenje troškova samih fabrika, u
trenutku kada bi se implemetirao sporazum o industrijskim otpadnim vodama
(TEA).
Otklanjanje uticaja komunalnih otpadnih voda na površinske vodotoke
Kvantitativni pristup koji se koristi za procjenu uticaja gradskih otpadnih voda na
vodne resurse, takoñe se koristi za procjenu pozitivnih uticaja radova koje ova
studije predlaže.
Detalji ovih predloga su predstavljeni u Tehničkom Memorandum “Buduće zahtjevi
za odvoñenje otpadnih voda”. U ovom izvještaju predstavljen je samo glavni koncept
razvoja Masterplana u fazama.
Prema predlogu koji je usvojen u Masterplanu, u toku Faze 1 (koja će trajati do
2009), sve postojeće kanalizacione mreže će se povezati na postrojenje za
prečišćavanje otpadnih voda, tako da će se otpadne vode prečišćavati prije
ispuštanja u površinske vodene tokove. Pored toga, industrijske otpadne vode će biti
prečišćavane do one mjere koje nalažu ograničenja u domaćoj zakonskoj regulativi.
Uz pretpostavku da su pomenuti uslovi zadovoljeni, predviñena neto kocentracija
BPK5 u rijekama, u toku sušne sezone, u naseljima koja najviše utiču na kvalitet
rijeka, biće kako je navedena:
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 53
Predviñena ukupna koncentracija BKP5 u rijekama, koja potiče od Tabela 3.5.7
ispuštanja gradskih otpadnih voda, nakon radova u Fazi 1
Naselje
Recipient
Povećanje ukupne količine BPK5 u
rijekama (u mg/l) kao posledica ispuštanja
otpadnih voda putem kanalizacionih cijevi
(Šifra stanice)
Trenutna
koncentracija
Koncentracija
nakon završetka
radova Faze 1
Kolašin
Rijeka Tara (T2)
6.64
0.49
Nikšić
Rijeka Zeta (Z2)
396.00
13.56
Pljevlja
Rijeka Ćehotina (C2)
26.48
1.59
Podgorica
Rijeka Morača (M3, M5)
7.88
0.39
Rožaje
Rijeka Ibar (I1)
26.08
1.56
Kvalitet površinskih voda će se promijeniti u pozitivnom smislu kada se smanji
koncentracija BPK5 u gradskim otpadnim vodama, sa izuzetkom Nikšića, u kojem
će koncentracija BPK5 premašiti koncentraciju u vodama ‘’lošeg’’ kvaliteta, čemu
doprinosi niska stopa protoka u ovim rijekama. Ovo je od veoma velikog značaja,
naročito za naselja koja trenutno utiču na kvalitet voda u koje direktno upuštaju
otpadne vode npr. Pljevlja i Rožaje.
Takoñe su procijenjeni pozitivni uticaji implementacije u sve tri faze Masterplana do
2029. Na osnovu trenutnog uticaja na rijeke i prema lokaciji stanica za monitoring
koje su postavljene tako da se mogu izvesti zaklljučci o uticajima, urañena je tabela
koja prikazuje predviñene uticaje na ukupno zagañenje. U svrhu uporeñivanja
‘’neprečišćenih’’ otpadnih voda za 2029. godinu, uz pretpostavku da se sva
zagañenja sa projektnog područja ispuštaju u rijeke, tj. da kompletno naselje koje je
priključeno na kanalizacionu mrežu ispušta otpadne vode u rijeku, izvršene su
odreñene procjene.
Rezultati predstavljeni u tabeli u koloni “Prečišćena u postrojenjima”, su bazirani na
pretpostavci da je cijelo naselje priključeno na kanalizacionu mrežu, koja je
povezana sa postrojenjem za prečišćavanje otpadnih voda, odakle se ispušta voda
sa koncentracijom BPK5 od 20 mg/l. Drugim riječima, ovo se zapravo odnosi na
situaciju koja se očekuje nakon radova koje predlaže Masterplan.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 54
Uticaj otpadnih voda na kvalitet rijeka,
sa ili bez implementacije Masterplana 2029. godine
Prosječan protok vode u
rijekama
Tabela 3.5.8
Minimalni protok vode u
rijekama (95%)
Povećanje neto količine BPK5 Povećanje neto količine BPK5
u rijekama kao posledica
u rijekama kao posledica
ispuštanja otpadnih voda (u
ispuštanja otpadnih voda (u
mg/l)
mg/l)
Prečišćena u
Prečišćena u
Neprečišćena
Neprečišćena
postrojenju
postrojenju
Naselje
Rijeka
(Šifra stanice)
Andrijevica
Rijeka Lim (L2)
0.09
0.00
0.77
0.04
Berane
Rijeka Lim (L3)
0.59
0.03
4.33
0.20
Bijelo Polje
Rijeka Lim (L5)
0.61
0.03
4.08
0.18
Danilovgrad
Rijeka Zeta (Z3)
0.08
0.00
1.18
0.06
Kolašin
Rijeka Tara (T2)
2.21
0.10
22.15
1.04
Mojkovac
Rijeka Tara (T4)
0.22
0.01
2.58
0.12
Nikšić
Rijeka Zeta (Z2)
4.10
0.20
242.11
12.31
Plav
Rijeka Lim (L1)
0.31
0.01
2.13
0.11
Pljevlja
Rijeka Ćehotina
(C2)
3.16
0.15
35.49
1.68
Podgorica
Rijeka Morača
(M3, M5)
0.76
0.04
11.60
0.53
Rožaje
Rijeka Ibar (I1)
4.58
0.21
51.16
2. 35
Iz gornje tabele se vidi koliko je biološko prečišćavanje kritično za ispuštanje
otpadnih voda iz pojedinih naselja, za period do 2029. To su naselja:
•
•
•
•
•
Nikšić
Rožaje
Pljevlja
Kolašin i
Podgorica
Predviñena kocentracija BPK5 u rijeci Zeti, u toku sušne sezone, postaje
neprihvatljivo velika (procjenjeno na 12 mg/l), zbog ispuštanja otpadnih voda iz
Nikšića. Ovo se dešava zbog niske stope protoka vode, zbog čega se otpadne vode
ne mogu dovoljno prečistiti u rijekama. Iz ovih razloga, predlaže se ispuštanje
prečišćenih otpadnih voda u dva susjedna jezera (Krupac ili Slano), naročito u toku
sušne sezone. Ovaj predlog se uklapa sa predviñenom ‘’ponovnom upotrebom
vode’’, koja je predviñena “Vodoprivrednom osnovom Republike Crne Gore” za
područje Nikšića.
Meñutim, mora se naglasiti da isti pristup ne važi za naselja Šavnik, Žabljak i
Plužine.
Što se tiče Šavnika i Plužina, ne predviña se veliko zagañenje životne okoline, pa se
može zaključiti da ni pozitivni uticaji radova Masterplana neće biti mnogo uočljivi.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 55
Što se tiče Žabljaka, trenutno mjesto ispusta otpadnih voda je ponor u krečnjaku,
odakle se sirove otpadne vode prodiru u karst. Prema studiji koja je urañena od
strane Geološkog Instituta, zagañene vode na kraju dolaze u rijeku Taru (oko 15 Km
ka sjeveroistoku), što svakako utiče na njen kvalitet. Meñutim, zbog nepostojanja
stanice na mjestu analize, ove informacije ne mogu biti provjerene. S obzirom na
veoma mali protok otpadnih voda kroz kanalizacionu mrežu u Žabljaku i na veliku
daljinu, čini se da Žabljak ne može imati bitan uticaj kada je u pitanju zagañenje
rijeke Tare.
3.5.9
Prijedlog za ublažavanje uticaja ostalih načina odvoñenja otpadnih voda (npr
septičkih jama) na podzemne vode
Ovaj prijedlog je iznešen u TM 3 i obrañen dolje, u dijelu 3.7.5
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 56
3.6
Industrijske otpadne vode (TM 2)
3.6.1
Uvod
U okviru ovog projekta, urañen je Upitnik za veće fabrike (MIS), za 22 fabrike kao i u
bolnici Brezovik u Nikšiću, za koje se zna da zagañuju rijeku Zetu. U toku posjeta,
utvrñen je način upravljanja sistemom industrijskih otpadnih voda i sakupljeni su
neophodni podaci o procjeni količine zagañenja.
Osim u većim fabrikama, procjena o količini zagañenja je urañena i u ostalim
(manjim) fabrikama, lociranim u gradskim područjima obuhvaćenim Projektom.
Preporuke o implementaciji strategije o upravljanju sistemom industrijskih otpadnih
voda su takoñe od velike važnosti.
Model o Sporazum o industrijskim otpadnim vodama, pripremljen od paralelnog
Projekta koji se odnosi na primorske gradove Crne Gore je rvidovan i naprijed su
iznešene preporuke.
Na kraju, razrañeni su i predlozi o smanjenju i preventivi zagañenja, posebno po
sektorima, kako bi se pokrile sve aktivne fabrike koje imaju veliku potrošnju vode, a
spadaju u područje obuhvaćeno Projektom.
Rezultati navedenih aktivnosti su korišćeni u projektovanju planiranih infrastruktura
za odvoñenje otpadnih voda, takoñe da bi se infrastrukture prilagodile industrijskom
efluentu, gdje je to bilo neophodno, te da bi olakšali postavljanje prioritete radova u
okviru tri faze Master plana.
3.6.2
Metodologija za procjenu količini industrijskog zagañenja
Jedan od posebnih zadataka ovog Projekta je odreñivanje količine opterećenja
zagañenjem u sjevernom i centralnom regionu Crne Gore.
Istraživanje i procjenjivanje izvora informacija su bili intenzivni, da bi se
identifikovali najveći zagañivači kao i da bi se procijenili podataci o kvantitetu i
kvalitetu opterećenja zagañenjem u industrijskim otpadnim vodama; izvori podatak
su dati u nastavku:
• Odgovori opština na upitnike zahvaljujući kojih su prikupljene opšte informacije;
• Vodovodna i komunalna preduzeća; podaci o potrošnji vode;
• Ministarstvo poljoprivrede, uz pomoć Vodoprivrednog inspektora identifikovani
su najveći zagañivači u centralnom i sjevernom regionu Crne Gore;
• Ministarstvo industrije, obezbijedilo je spisak fabrika u Crnoj Gori, kao i
dokument svih preduzeća koje su uključene u spisak za privatizaciju;
• Ministarstvo zaštite sa projektom koji je e realizovan u saradnji sa Finnconsult,
koji procjenjuje Transpoziciju podataka o životnoj sredini u Srbiji i Crnoj Gori,
obezbijedilo je preliminarni spisak svih fabrika koje su date u Dodatku I pod
IPPC Direktivom (96/61/EC)
• Ekotoksikološki Institut (CETI), koji je obezbijedio veoma značajne informacije
koje se tiču najvećih zagañivača na području obuhvaćenom Projektom, kao i
rezultate analiza sa nekih oblasti koje su od interesa za Projekat.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 57
Istraživanje u toku obilazaka gradova koji su industrijski aktivni kao i pomoć tima
eksperat koji su radili na ‘’Planu namjene površina zemljišta’’ koji su dali svoj
doprinos u identifikaciji industrijskih zagañivača u Projektnom području.
Procjene količine ispuštenih otpadnih voda velikih fabrika (vidi tabelu dolje) su
bazirane na osnovu prikupljanja podataka u Pregledu o velikim fabrikama (MIS).
Procjene količine ispuštenih otpadnih voda manjih fabrika, lociranih u gradskim
naseljima Projektnog područja, su urañene na osnovu faktora varijacije u potrošnji
vode u fabrikama (8 m3/ha/dan i 30 m3/ha/dan).
Spisak glavnih fabrika (i bolnica Brezovik)
Lokacija
Fabrika ili oblast
Aktivnost
TREBJESA
ZELJEZARA NIKSIC
BREZOVIK
GORANOVIC (2 objekta)
Pivara
Željezo i čelik
Bolnica
Prerada mesa
Mesopromet)
Niksic
Pljevlja
Bijelo
Polje
Berane
Rozaje
Mojkovac
AGROPRODUCT
NEKSAN
METALAC
MLIN MUSHREM ASOVIC
TE PLJEVLJA
RUDNIK UGLJA
VELIMIR JAKIC
SPIRO DACIC
ECOMESO
VUNKO
ECOFLORA (bivša
BUDIMKA)
POLIMKA
A.D. BERANE
ΒΕΡΑΝΚΑ
ZORA
GORNI IBAR (prerada
drveta)
A.D. DEKOR
ELOKSIRANA
BRAVARIJA
Tabela 3.6.1
Krajnji
recipijent
i
klanica
(bivši-
Fabrika mliječnih proizvoda
Proizvodnja alkoholnih pića
Proizvodnja mašina i mašinskog alata
Proizvodnja žitarica (kukuruz)
Termo Elektrana
Rudnik uglja
Prerada drveta, proizvodi od drveta
Prerada drveta, proizvodi od drveta
Prerada mesa i klanica
Prerada vune
Prerada voća i kozerviranje
Fabrika kože
Prerada drveta, proizvodi od drveta
Prerada papira
Mliječni proizvodi
Prerada drveta, proizvodi od drveta
Štampanje i izdavanje
Aluminijumski okviri
Rijeka Zeta
Rijeka Ćehotina
Rijeka Lim
Rijeka Lim
Rijeka Ibar
Rijeka Tara
Upitnikom namijenjenim velikim fabrikama prikupljeni su sledeći podaci:
Kvantitativni podaci odnose se na:
• Površinu fabrike
• Broj zaposlenih (trenutno i stalno zaposleni)
• Kapacitet proizvodnje sada i posljednjih godina
• Potrošnju vode
• Količinu otpadnih voda
• Kvalitativne karakteristike otpadnih voda (najčešće procjene date po
sektorima jer ovakvi podaci uglavnom ne postoje)
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 58
Kvalitativni podaci:
• Tip aktivnosti i proizvodi
• Trenutni status rada (na pr. smanjeni kapacitet rada, ili u toku procesa
privatizacije, itd.)
• Načini predtretmana otpadnih voda (prije ispuštanja)
• Mjesto ispuštanja otpadnih voda
• Krajnji recipient otpadnih voda (komunalnih i industrijskih otpadnih voda)
• Planovi za buduće izmjene u proizvodnji ili kapacitet proizvodnje sa
posljedicama na kvalitet i kvantitet otpadnih voda.
U cilju validnosti datih podataka, pripremljena je “matrica” u kojoj su predstavljeni
različiti “protoci” otpadnih voda, bazirani na različitim pretpostavkama. Poreñenje
različitih procjena omogućava tačniju vrijednost protoka, koji se koriste za
preliminarni projekat kanalizacione infrastrukture.
Procjene protoka otpadnih voda u matrici urañene su na tri načina:
-
Podaci prikupljeni u toku posjeta područjima,
-
Procijenjen protok na osnovu odreñenih faktora područja
-
Najčešći protok otpadnih voda iz fabrika, korišćenjem normi Svjetske
Zdravstvene Organizacije,
U većini slučajeva usvojen je princip “najgoreg mogućeg scenarija” za procjenu
protoka, t.j. u projektovanju je predloženo da se uzme u obzir najveći mogući protok.
U projektovanju kanalizacione infrastrukture je uzet u obzir maksimalni protok a
zatim je u nastavku teksta dat prosječan dnevni protok otpadnih voda.
Protok otadnih voda treba da bude dat za sve tri faze Masterplana (t.j. za 2009, 2019
i 2029) pa stoga buduća predviñanja moraju biti urañena. Predviñanja za
budućnost nije lako izvesti s obzirom na trenutnu situaciju u fabrikama - da li će
prestati da radom ili će povećati kapacitete, teško je reći. Ipak, ovaj Projekat uzima u
obzir situaciju u kojoj će se industrijski kapaciteti povećati.
Prihvaćen je poseban način pristupu planiranja, a osnove ovog pristupa date su u
nastavku:
a. Kratkoročne projekcije (2009) – u zavisnosti od:
•
projekcije su urañene na osnovu informacija prikupljenih sa područja
na kojima se planira proširenje kapaciteta.
•
pretpostavlja se da će se dostići nivo proizvodnje do “predložene
godine”, a to je poslednja godina za koji se planira da se postignu
odreñeni rezultati.
•
projekcije su urañene i na osnovu trenutne situacije imajući u vidu
porast u industrijskoj proizvodnji za 2% ili 2,8% (za fabrike sa većim ili
manjim potencijalom proizvodnje) koje će se primijeniti na trenutnu
stopu protoka otpadnih voda 2004 ili
b. Dugoročne projekcije (2029) – u zavisnosti od:
•
projekcije su urañene na osnovu budućih planova za proširenje
kapaciteta.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 59
•
dat je maksimum za četiri stope (bazirane na (i) kapacitetu
proizvodnje ili (ii) na podatke iz upitnika ili na (iii) faktore područja ili
(iv) na buduća predviñanja primjenjivanjem odreñenih porasta stope
protoka).
•
izabrana je jedna odreñena stopa, pomenuta gore, a maksimalna
stopa protoka je uzeta kao najmanje vjerovatna
•
u mnogim slučajevima je predviñena je stopa protoka od 70%,
oslanjajući se na poboljšanje uprave u vodovodima koja se planira u
narednih 25 godina, i računajući na smanjenje potrošnje vode, a na
povećanje proizvodnje.
c. Projekcije za meñuvremeni period (2019) – u ovom periodu će biti
postignute aktivnosti koje će spojiti kratkorične i dugoročne projekcije, t.j.
izmeñu 2009. i 2029. godine.
Kako nam kvalitativni podaci o otpadnim vodama nisu bili dostupni u većini
posjećenih područja zbog nedostatka odgovarajuće opreme za monitoring otpadnih
voda, da bismo odredili kvalitet industrijskih otpadnih voda uzeli smo u obzir
pretpostavke bazirane na normama pojedinih sektora gdje god je to bilo moguće.
Prema tome, zagañenja su procijenjena na osnovu trenutnih stopa otpadnih voda za
svaku fabriku pojedinačno.
Za industrijske oblasti koje nisu uključene u Upitniku za velike fabrike, podaci
su prikupljeni u toku zadatka “Razvoj namjene zemljišta” ii z nekoliko drugih izvora:
Kvantitativni podaci obuhvataju informacije o:
• Području
• Broju zaposlenih
• Podaci o potročnji vode sakupljeni iz Vodovoda (Uglavnom se odnose na
paušalnu potrošnju)
Kvalitativni podaci:
• Tip aktivnosti
Sljedeće tabele se odnose na procjenu hidrauličnog opterećenja i opterećenja
zagañenjenjem, trenutnog i planiranog, za manje fabrike.
Kratak prikaz količine industrijskog zagañenja
manjih fabrika
Tip aktivnosti
U funkciji (O)
Van funkcije (N/O)
BPK5
Sanitarne otpadne vode
Suhi postupak
Mokri postupak
2029
2019
2009
2029
2019
2009
Prehrambena
industrija i ostali
sektori sa visokim
BPK5
Ostali ind. sektori
Broj zaposlenih
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Tabela 3.6.2
8
30
100%
75%
50%
100%
60%
20%
500
300
40
3
m /ha/dan
3
m /ha/dan
procjena otpadnih voda,
bazirana na vrsti postupka, u
zavisnosti od tipa aktivnosti
mg/l
mg/l
l/zaposleni dnevno
Strana 60
3.6.3
Opšte informacije vezane za Upitnik za velike fabrike
Podaci prikupljeni pomoću Upitnika su obrañeni u cilju dobijanja kvantitativnih
podataka, a takoñe i rada na preliminarnom projektu kanalizacione infrastrukture,
kvalitativni podaci koji se odnose na upravljanje industrijskih otpadnih voda,
da bi se mogle dati preporuke vezane za poboljšanje organizacije.
Opšte informacije iz Upitnika mogu biti sumirane:
3.6.4
•
Status vlasništva i rada – Uočljivo je da je meñu 22 posjećene fabrike, samo
12 u funkciji, a pola njih radi smanjenim kapacitetom od 50 %. U pogledu
statusa vlasništva, 10 od 21 fabrike (osim TE Pljevlja) su privatizovane.
•
Upotreba vode – izvori i potrošnja –- U većini posjećenih mjesta, vodu
snabdijevaju ViK preduzeća, t.j. 15 od 23 (22 fabrike i bolnica Brezovik u
Nikšiću). Samo 5 od svih posjećenih mjesta koriste površinsku vodu (i koristi
se ili obližnja rijeka ili rezervoari napravljeni u svrhu vodosnabdijevanja). U
pogledu potrošene vode, 15 posjećenih mjesta ili nemaju tačne podatke ili se
služe nekim približnim vrijednostima koje se i ne uklapaju u odnos količine
vode koju dobijaju. ViK preduzeća u Pljevljima i Bijelom Polju su dobijala žalbe
za visoke račune.
•
Industrijske otpadne vode – količina, kvalitet, predtretman i ispuštanje
Kada se govori o količinama stvaranja otpadnih voda, mogu se dati samo
približne vrijednosti na osnovu intervjua; ispitivanje kvaliteta otpadnih voda je
veoma rijetko i vrši se samo na 3 od posjećenih mjesta. Uzorkovanje i analiza
(od strane Ministarstva Poljoprivrede CETI) su izvršeni samo u 9 od svih
posjećenih mjesta. Predtretman prije ispuštanja u površinske vode se vrši u
samo 6 od 23 mjesta. Meñutim, ne može se sa sigurnošću reći da se ovaj
proces obavlja na pravi način i da se uklapa u kriterijum kvaliteta ispuštenih
otpadnih voda u površinske vode (koje su direktni recipient u 4 slučaja).
Proces predtretmana treba da obuhvata: prilagoñavanje pH vrijednosti,
rešetke i taloženje. Ispuštanje otpadnih voda nakon predtretmana ili direktno,
vrši se u Beranama, Bijelom Polju i Pljevljima, dok je u Nikšiću situacija
drugačija. U Nikšiću se otpadne vode direktno ispuštaju u javnu kanalizacionu
mrežu, a industrijske otpadne vode se takoñe bez prečišćavanja ispuštaju
direktno u rijeku Zetu.
Industrijske otpadne vode – kratak izvještaj o procjeni količine zagañenja
U sljedećim tabelama su procentualno date količine industrijskog zagañenja u
odnosu na ukupnu količinu otpadnih voda, po naseljima.
Od ukupne količine, približno 10 % otpadnih voda iz domaćinstava se infiltrira.
Ostale otpadne vode nastaju od strane institucionalnih potrošača i domaćinstava.
Ukupna količina otadnih voda odnosi se na gradska naselja u opštinama, kao in a
manja naselja koja će biti uključena u Masterplan.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 61
Industrijske otpadne vode u procentima u odnosu na
ukupnu količinu
Opština
Tabela 3.6.3
Količina otpadnih
voda za 2009
Predviñena
Predviñena
Predviñena količina
količina otpadnih količina otpadnih
otpadnih voda za
voda za 2009
voda za 2019
2029
%
Ukupno
%
Ukupno
%
Ukupno
%
Ukupno
3
3
3
3
Industrijsk (m /dan) Industrijsk (m /dan) Industrijsk (m /dan) Industrijsk (m /dan)
ANDRIJEVICA
5
372
14
316
22
390
27
468
BERANE
1
4255
21
3766
32
4577
40
5393
BIJELO POLJE
20
5426
31
4457
43
5837
51
7219
DANILOVGRAD
3
1454
5
1048
10
1196
13
1350
KOLASIN
4
1041
11
840
19
989
24
1142
MOJKOVAC
7
1459
17
1136
22
1253
25
1371
NIKSIC
21
18510
35
15331
36
15761
37
16056
PLAV
1
1369
2
983
3
1074
4
1172
PLJEVLJA
2
5469
5
3870
6
4090
8
4345
PLUZINE
0
643
0
443
1
462
1
480
PODGORICA*
19
41386
26
45706
38
34387
36
41126
ROZAJE
1
2510
6
1803
12
2021
17
2241
SAVNIK
2
165
7
123
13
134
17
143
ZABLJAK
0
645
4
527
11
612
16
701
Napomena – Za Podgoricu vrijednosti su preuzete iz “Studije Izvodljivosti o Postrojenju za
prečišćavanje otpadnih voda u Podgorici’’; predviñeno vrijeme: 2001 (u koloni 2003), 2011 (u koloni
2009), 2021 (u koloni 2019), 2031 (u koloni 2029)
Može se primijetiti da se procenat industrijskih otpadnih voda u većini slučajeva
povećava u budućnosti. U budućnosti se takoñe očekuje i smanjenje potrošnje vode
od strane institucionalnih potrošača i domaćinstava. Trenutna količina otpadnih voda
je oko 196 l/stanovniku/dan, a za budućnost se predviña 120 l/stanovnikuač/dan,
(osim u Nikšiću i Podgorici 144 l/stanovniku/dan). U budućnosti se takoñe predviña
rad fabrika u punom kapacitetu, dok trenutno većina fabrika radi ili smanjenim
kapacitetom ili je van funkcije.
3.6.5
Industrijske otpadne vode navedene po naseljima
U TM 2, podaci o industrijskim pogonima obuhvaćenim Upitnikom za veće fabrike
(MIS) i procjena o manjim insustrijskim pogonim je prikazana i obrazložena vezano
za ispitivanje prezentovano u Aneksu 2 TM 2.
Slučajevi koji zahtjevaju najveću pažnju su posebno navedeni, i to su:
•
Fabrika kože “Beranka” u Beranama proizvodi količinu otpadnih voda koja
odgovara 7.000 ES (Ekvivalentnih Stanovnika) od ukupno 8.800 ES što je
ukupna količina otpadnih voda koja nastaje u fabrikama koje su uključene u
Upitniku.
•
Fabrika vune “Vunko” u Bijelom Polju (u vrijeme naše posjete, ova fabrika
je radila smanjenim kapacitetom), kao i Klanica Ecomeso i Fabrika prerade
voća i konzerviranje Ecoflora su velike fabrike za koje se predviña stvaranje
količine otpadnih voda koja odgovara 15.000 ES u 2009. godini i 46.000 ES u
2029, a u planu je i smanjenje stvaranja otpadnih voda na 7.000 ES (za
2009) i 36.000 (za 2029).
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 62
3.6.6
•
Impregnacija drveta “Sik Tara” u Kolašinu je jedna od fabrika koja
značajno zagañuje rijeku Taru fenolima, kreozotom i mineralnim uljima. Ova
fabrika je uključena u Upitniku za velike fabrike.
•
Jalovište u Mojkovcu, gdje se odlagao otpad iz rudnika koji je trenutno van
funkcije, naročito zabrinjava zbog veoma lošeg uticaja na životnu okolinu.
Ministarstvo zaštite životne okoline i ureñenja prostora je preuzeo ovaj slučaj
i trenutno radi na projektu koji se bavi rešavanjem problema Jalovišta.
•
Vojska posjeduje objekat “4th Novembar” u Mojkovcu koji je nedavno
prouzrokovao veliko zagañenje rijeke Tare zbog ‘’slučajnog ispusta
otpadnih voda’’ u pomenutu rijeku. Ekotoksikološki Institut (CETI) je bio
pozvan da istraži ovaj incident i pri tom je otkrivena velika količina cijanida,
kadmijuma i magnezijuma u pritoci rijeke Tare - Rudnica.
•
Pivara Trebjesa u Nikšiću trenutno stvara količinu otpadnih voda koja
odgovara 69.000 ES, a u 2029. godini ova vrijednost bi bila 108.500 ES.
Dakle pivara stvara 69.000 ES od ukupno 78.000 ES za sve fabrike. Ukupna
količina otpadnih voda za sve fabrike u budućnosti će biti 127.000ES. Oko 90
% svojih otpadnih voda pivara ispušta u gradsku kanalizaciju koja je
povezana sa Postrojenjem za prečišćavanje otpadnih voda, ali koje je
trenutno van funkcije, a koje bi u trenutnoj situaciji bilo preopterećeno da se
stavi u funkciju. Kapacitet Postrojenja je oko 28.000 ES (u funkciji). Meñutim
Pivara planira izgradnju sistema za predtretman otpadnih voda do 2007-2008
godine. U tom slučaju ispuštanje otpadnih voda iz Pivare u gradsku
kanalizaciju će biti moguće, a to podrazumijeva smanjenje količine
suspendovanih materija na 500 mg/l. U ovom slučaju količina bi bila
smanjena na 37.000 ES.
•
Bolnica Brezovik u Nikšiću, zagañuje rijeku Zetu svojim otpadnim vodama
koje sadrže patogene agense. Otpadne vode Brezovika se trenutno ispuštaju
u niz septičkih jama, meñu kojima mnoge funkcionišu kao infiltracione jame,
a u toku kišne sezone, veoma su česti izlivi iz pomenutih septičkih jama.
•
Termo Elektrana i rudnici uglja u Pljevljima zabrinjavaju zbog lošeg uticaja
na okolinu u cijeloj Pljevaljskoj kotlini.
•
KAP Kombinat Aluminijuma u Podgorici, je takoñe poznati zagañivač
okoline. Istraživanja vezana za ovu i ostale fabrike u Podgorici su izvršena i
data u ‘’Studiji Izvodljivosti Postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u
Podgorici’’.
Standardi za industrijske otpadne vode i Sporazum industrijskim otpadnim
vodama (TEA)
Jedan od ciljeva ovog projekta je razrada Modela Sporazuma o industrijskim
otpadnim vodama (TEA) koji je predložen u Studije izvodljivosti za primorski
region Crne Gore, urañena od strane DHV. Utvrñen TEA je predstavljen u ovom
poglavlju i primijenjen na centralni i sjeverni region Crne Gore.
Mnogi predlozi vezani za TEA su dati u završnom dokumentu koji se odnosi na
primorski region. Predlozi koji nisu uključeni, prezentovani su TM 2
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 63
Ograničenja količine ispuštanja otpadnih voda u kanalizacionu mrežu su dio TEA.
Da bi se definisale Maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) u CG, kako je
odreñeno Pravilnikom 10/97, uporeñen je sa EU Direktivama i sa standardima u
drugim zemljama koji su prilično strogi kada je u pitanju broj parametara.
Meñutim, konačni prijedlog je zadržavanje postojećih standarda, jer je to utvñeno
kao “sigurniji pristup” za sadašnju situaciju, i koja će biti aktuelna još najmanje
nekoliko godina (t.j. u kratkom vremenskom periodu), gdje se industrijske otpadne
vode ispuštaju u prirodne recipiente bez ikakvog predtretmana, jer nisu
kanalizacionom mrežom povazane na Postrojenjeza prečišćavanje.
Smanjenje Maksimalne Dozvoljene Koncentracije (MDK) će biti razmatrano u
budućnosti prateći EU standard. Parametri u okviru MDK čije se vrijednosi moraju
smanjiti su:
-
Suspendovane materije
HPK (predložen kao dodatni parametar)
Olovo
Kadmijum
Ukupno hroma
Šestovalenti hrom
Gvožñe
Bakar
Nikal
Živa
Kalaj
Aktivni hlor
Amonijak
Cijanid
Fluoridi
Sulfidi
Fenoli
Postoji i predlog da se razmotre varijacije supstanci koje će biti količinski
smanjene, tako da ukupna količina ovih supstance bude ispod utvrñene
granice. Ovo će biti odreñeno zasebno za svako mjesto ili oblast u zavisnosti od
kapaciteta Postrojenja i tipa fabrika i otpadnih voda koje se u njima stvaraju
Modeli Sporazuma o industrijskim otpadnim vodma zajedno sa Napomenama o
upravljanju prikazani su u Dodatku 3 ovog izvještaja.
Sporazum je namijenjen upotrebi od strane Rukovodioca Sistema otpadnih voda u
pripremi TEA za veće potrošače, kao što su institucije i hoteli. Napomene o
upravljanju i Sporazum treba da služe Rukovodiocu sistema za otpadne vode u
pripremi Sporazuma.
Sporazum je namijenjen fabrikama koje:
•
Ispuštaju više od 5m3/d u prosjeku, vrijednost koja je odreñena u toku
maksimalne količine ispuštanja otpadnih voda;
•
Fabrike koje ispuštaju veće količine otpadnih voda, što može da prouzrokuje
probleme u radu i održavanju postrojenja. Ovo će biti bazirano na Direktivi
96/61/EC (Preventiva i Kontrola Zagañenja);
Za fabrike koje se ne uklapaju u ove kriterijume, biće odreñeni jednostavniji
sporazumi (uključujući tarife).
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 64
Ovaj Sporazum obuhvata sledeće:
Klauzula 1:
Uvod, koji se odnosi na dužinu trajanja Sporazuma
Klauzula 2:
Definicije, koje će biti uključene u Sporazum, kao na pr. o
“zabranjenim materijama”. Ovdje će biti dato više definicija.
Klauzula 3:
Materije koje su dozvoljene za ispuštanje, gdje će biti odreñena
lokacija ispusta, maksimalna dnevna i časovna stopa ispusta, vrijeme
ispuštanja i traženi kvalitet otpadnih voda koji se mora postići.
Klauzula 4:
Zabranjene materije – ovdje će se navesti materije koje mogu ugroziti
efikasan rad postrojenja ili koje mogu izazvati bilo kakva druga
oštećenja u mreži, pa će stoga njihovo ispištanje biti zabranjeno.
Klauzula 5:
Objekti koji će biti konstruisani od strane fabrika – ovo se odnosi
na uslove koje fabrike moraju imati kako bi se obezbijedilo
uzorkovanje otpadnih voda, zatim instalacija mjernih ureñaja kako bi
se utvrdila količina ispuštenih otpadnih voda i sistem za monitoring
kvaliteta otpadnih voda. Takoñe se moraju obezbijediti adekvatni
sistemi za predtretman da bi se ispunili uslovi definisani u Klauzli 3.
Klauzula 6:
Zapisi koje fabrike treba da vode su opisani u ovoj Klauzuli. Obrazac
forme koji teba biti ispunjen dat je u TEA. Ove forme su iste kao one
koje su izdate od strane Pravilnika 10/97, tako da su nekima već
poznate. Postoji 5 obrazaca formi:
• Opšta forma (A) o ispuštanju otpadnih voda
• Forma B-1 ili B-2 za neprekidno ispuštanje otpadnih voda
• Forma C-1 ili C-2 za analizu rezultata svih ili posebnih dnevnih
uzoraka.
TEA će odrediti koje od ovih formi fabrike treba da ispune. Učestalost
monitoringa će takoñe biti specificiran u TEA. Koeficijent razblaženja,
kako je dato u Pravilniku 10/97, može biti osnova za odreñivanje
potrebe učestalosti monitoringa.
Klauzula 7:
Naplata se odnosi na procjenu kazni u slučajevima neplaćanja računa.
"Mogden formula” je predložena osnova za odreñivanje cijena pri
čemu će se imati u vidu količina otpadnih voda.
Klauzula 8:
Prekršaji i kazne će biti primijenjene u slučaju neispunjenja zahtjeva
datih u TEA i u Klauzulama 3 i 6.
Klauzula 9:
Žalbe – ovdje se ukzuje na mogućnost pismenih žalbi Rukovodiocu od
strane fabrika u roku od 21 dan..
Klauzula 10: Varijacije dogovora – odnose se na to da Rukovodilac može da
mijenja uslove date u TEA, ali tek 2 godine posle dogovora. Mogući
izuzeci su specificirani u ovoj Klauzuli.
Mogden formula se često koristi kao osnova za naplatu. Ova formula se odnosi na
naplatu za ispuštanje otpadnih voda u javnu kanalizaciju pri čemu se uzima u obzir
količina i priroda supstance ispuštenih u kanalizacioni sistem.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 65
3.6.7
Predložena strategija o regulisanju ispuštanja industrijskih otpadnih
voda u gradsku kanalizaciju
Da bi se definisale dobre i loše strane trenutne situacije u ispuštanju industrijskih
otpadnih voda, napravljen je Akcioni Plan koji će da implementira strategiju u
regulisanju otpadnih voda, uključujući sledeće:
3.6.8
•
Postavljanje industrijske baze podataka time što će se unijeti nove informacije
u registar koji je trenutno u izradi
•
Primjena postojećih zakona u pogledu uzorkovanja i monitoringa, uključujući
adekvatan predtretman otpadnih voda
•
Uvod u zakonodavstvo (i ostale potrebe) u vezi sa TEA
•
Odreñivanje metoda računanja tarifa za industrijske otpadne vode
•
Jačanje odgovarajućih vlasti i dodatnih finansijskih resursa za bi se na pravi
način implementirala strategija upravljanja sistemom otpadnih voda
Industrijske otpadne vode - preporuke o smanjenju i prevenciji zagañenja
Prema TEA kao novom kontrolnom mehanizmu, potrebno je obezbijediti fond za
dodatne troškove u fabrikama, kako bi ispunile postavljene uslove.
Osim ‘’optužbe’’ po kojima fabrike treba da plate za ispuštanje svojih otpadnih voda u
kanalizacionu mrežu, imajući u vidu količinu ispuštenih otpadnih voda, moraće da se
obezbijede investicije za izgradnju objekata kako bi se mogli ispuniti uslovi
postavljeni od strane TEA. Ovi objekti se uglavnom odnose na izgradnju sistema za
predtretman i monitoring ispuštanja otpadnih voda.
Da bi se smanjilii troškovi, razviće se Šema o upravljanju sistemom otpadnih voda,
koja će imati za predmet:
•
Smanjenje upotrebe vode, i kao posledica toga, smanjiće se količine
stvaranja otpadnih voda. Kao rezultat ovog koraka, smanjiće se troškovi
postavljeni od strane TEA, a time i potrebne investicije za objekte za
predtretman.
•
Smanjenje količine ispuštenih otpadnih voda; ovo bi dalo rezultate u
smanjenju optužbi od strane TEA i jeftinijem tretmanu otpadnih voda da bi se
došlo do kvaliteta koji se zahtijeva (bez obzira na mjesto ispuštanja:
kanalizaciona mreža ili površinske vode).
Predlozi u postizanju ovih ciljeva su dati u ovoj TM 4. Prvo su predstavljene opcije
koje se odnose na smanjenje količine industrijskog zagañenja po sektorima, i odnose
se na sve fabrike koje su trenutno aktivne u projektnom području.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 66
3.7
Uticaj ostalih objekata za odvoñenje otpadnih voda (npr.septičkih jama)- (TM 3)
3.7.1
Uvod
Da bi se procijenio uticaj od septičkih jama, sakupljeni su podaci o incidentnom
zagañenju podzemnih voda i geologiji i hidrogeologiji terena, posebno pažnja se
obratila na paramete koji bi se koristili u odreñenju izvora kontaminacije podzemnih
voda.
Ovi podaci su, meñutim ograničeni, zbog odsustva uobičajenog programa na nivou
republike za osmatranje kvaliteta podzemnih voda.
Mikrobiološko zagañenje podzemnih voda može biti i ljudskog i životinjskog porijekla,
i prema tome napravljena je uporedba septičkih jama i prosječne gustine stočnog
fonda, da bi se odredili sadašnji izvori zagañenja podzemnih voda.
Za odreñivanje potencijalnog uticaja od septičkih jama, razmatrani su sljedeći kriteriji:
• Broj stanovnika koji koriste septičke jame
• Geološki sastav tla i hidrogeologija;
• Približna udaljenost izvora za vodosnabdijevanje, za koje se smatra da su
zagañeni.
Ovi kriteriji su primjenjeni na većim gradskim područjima, a na seoskim područjima
dodat je i kriterij prosječne gustine stočnog fonda.
Da bi se odredila mogućnost pojave sličnih incidentnih zagañenja podzemnih voda,
urañena je procjena geologije i hidrologije projektnog područja, što je onda
uporeñeno sa rasporedom septičkih jama.
Za odreñenje problema u pogledu prostorne raspodjele i težine, dobijeni podaci o
kontminaciji su uporeñeni sa hidrogeološkim karakteristikama projektnog područja
(dubina podzemnih voda, pravci tečenja podzemnih voda, hidrogeološke veze
izmeñu različitih područja itd), dobijenih iz literature.
Takoñe su dati i prijedlozi kako da se podzemne vode zaštite od zagañenja ljudskog
porijekla na područjima gdje postoje naselja, i gdje su zabilježena stvarna zagañenja
ili mogućnosti zagañenja.
Predložene su aktivnosti za otklanjanje opasnosti, zasnovane na stepenu zagañenja,
kategoriji septičkih jama i postojećoj geologiji-hidrologiji tetena.
3.7.2
Geologija i hidrogeologija projektnog područja
Geologija Crne Gore je veoma složena i njom dominiraju karstni tereni koji su
okarakterisani brojnim površinskim i podzemnim oblicima karstnog reljefa.
Veliki dio Crne Gore pripada zoni visokog karsta, koji je veoma složen, i uglavnom se
sastoji iz krečnjaka i dolomita porijeklom iz mezozoika (trijas, jura i kreda) debljine
preko nekoliko kilometara. Veliki pritisak i slojevi karboniziranih materijala doprinijeli
su ovako velikoj debljini ovih stijena.
Što se tiče hidrogeoloških karakteristika, karstni tereni se u mnogome razlikuju od
ostalih tipova akvifera. Ogroman razlika u kapacitetu stalnih i periodičnih karstnih
izvora ukazuju na jaku karstifikaciju visoke zone karsta krečnjaka i dolomite.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 67
Najbrojnije i najveće akumulacije podzemnih voda formirane se na karstnim
krečnjačkim terenima. Ova voda se pojavljuje na površini u obliku mnogobrojnih
stalnih i periodičnih karstnih izvora. Najmanja količina koja potiče iz ovih akumulacija
je procjenjena na 15 m3/s. Ove akumulacije odreñenom količinom učestvuju (3.36
m3/s) u vodosnabdijevanju Crne Gore.
Karstni izvori postoje u svim karbionatnim stijenama od Jadranskog mora do
sjeveroistočne granice Republike. Visina na kojoj se ovi izvori uglavnom nalaze je
nekoliko stotina metara ispod površine zemljišta, osim u područjima uske primorske
zone, depresije Skadarskog jezera, Bjelopavlićke ravnice i riječnih dolina (kanjoni na
sjeveru Crne Gore).
Glavni izvori koji služe za vodosnabdijevanje se nalaze u centralnom regionu Crne
Gore. Karstni akviferi se eksploatišu u niže djelove terena, počevši od Nikšićkog polja
preko doline rijeke Zete i Morače do Skadarskog jezera. Ovi izvori uveliko učestvuju
u povećanju kvantiteta izvora koji se nalaze na Ćemovskom polju i u dolini rijeke
Zete. Ovi izvori dobijaju vodu od površinskih i podzemnih izvora i rijeka Morača i
Cijevna.
Broj podzemnih izvora može biti približno odreñen. Većina izvora se nalaze u dolini
rijeke Zete. Količina vode koja se eksploatiše sa ovih izvora iznosi 10 m3/s.
3.7.3
Potencijalni izvori zagañenja podzemnih voda
Opšte informacije
Generalno, potencijalni izvori zagañenja podzemnih voda se mogu podijeliti u
sledeće grupe:
• Koncentrisani izvori zagañenja:
Od strane stanovnioštva, turizma i nekih fabrika, gdje se otpadne vode ne
prečišćavaju;
Od strane fabrika, rudnika, poljoprivrednih i sličnih površina, gdje se
otpadne vode ne prečišćavaju.
• Rasuti izvori zagañenja:
Kao rezultat oticanja voda sa gradskih, poljoprivrednih, stočnih i drugih
površina, kao i zagañenje uzrokovano oticanjem voda sa područja koja
služe za odlaganje čvrstog otpada.
Na kvalitet karstnih podzemnih voda utiče i kvalitet površinskih voda kada se uzme u
obzir da se njihovi tokovi prepliću.
Štaviše, nedostatak karstnih krečnjačkih izvora da se samoprečišćavaju ima za
posledicu prenošenje zagañivača u podzemne vode. Prema tome, bilo kakvo
zagañenje na površini ili ispod nje rezultira zagañenjem podzemnih tokova.
Najveći mogući mikro-bakteriološki zagañivači karstnih podzemnih voda u Crnoj Gori
su:
• Odpadne vode koje potiču od ljudske populacije, uključujući postojeće
septičke objekte na području bez kanalizacije i propuštanje cijevi postojeće
gradske kanalizacije, locirane na karstnoj teritoriji,
• Otpadne vode koje potiču iz ostalih izvora zagañenja, a najviše od
poljoprivrednih aktivnosti (intezivno i slobodnao uzgajanje stoke)
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 68
Mikro-bakteriološko zagañenje podzemnih voda od strane stanovništva
Najveći izvor mikro-bakteriološkog zagañenja koje potiče od strane stanovništva
predstavljaju objekti na području bez kanalizacione mreže, meñutim otpadne vode
koje se iz kanalizacionih cijevi direktno ispuštaju u rijeke poslije čega dolazi do
miješanja površinskih i podzemnih voda takoñe doprinose zagañenju. Pomenuta
situacija se prije svega odnosi na područje južno od Podgorice.
Gustina stanovništva na projektnompodručju, navedena je iznad u Tabeli 3.2.1 i
3.2.2.
Prosječna gustina naseljenosti na projektnom području iznosi 0.4 stanovnik/ha.
Sela su vrlo mala i veoma raštrkana.
Objekti za odvoñenje otpadnih ovda na području bez kanalizacione mreže u
okviru projektnog područja
Objekti za odvoñenje otpadnih voda na području bez kanalizacione mreže su
zasebne “septičke jame”. U Crnoj Gori ovaj termin zapravo predstavlja “infiltracione
jame”, najčešće sa zapreminom od od 9m3, sa zidovima i dnom pogodnim za
cijeñenje (filtraciju) otpadnih voda. U jamama se vremenom odvija zadržavanje
čvrstih materija, čime se smanjuje kapcitet procjeñivanja, jer se oko 75% jama nikad
nije praznilo. Na taj način će se postići odreñena funkcionalnost konvencionalnih
(vodonepropusnih) septičkih jama.
Ono što je kritično u uspješnom funkcionisanju konvencionalnih septičkih jama jeste
“prečišćavanje” efluenta iz septičkih jama kroz okolno zemljište. Prečišćavanje se
vrši filtracijom i aktivnošću mikroorganizama u zemlji i korištenejm “otpadnih voda” od
strane korijenja biljaka. Neke studije su se bavile mjerenjem BPK, TSS i HPK, koje
bi se uklonile u procentima od 75% do 90% na dubini od 1.5m u zemlji. Tačna stopa
uklanjanja zavisi od tipa zemljišta i prisustva vode u zemljištu. Najbolje mjesto
ispusta otpadnih voda iz septičkih jama nalazi se na nivou tla, da bi se maksimalno
povećala dubina zemljišta i time se zaštitilo zemljište u kojem se nalaze podzemne
vode. Ovo se odnosi na septičke jame koje u prosjeku imaju ispust na 0.5 m do 1.0m
ispod površine tla. Infiltracione jame ispuštaju otpadne vode u zemlju na dubini na
kojoj se nalaze, što u prosjeku iznosi 3 m do 4 m.
Korišćenje objekata za odvoñenje otpadnih voda
kanalizacione mreže u okviru projektnog područja
na
području
bez
Kanalizacionim sistemima su najčešće obuhvatćena centralna područja (gradska I
prigradska područja) većih centara, tako da dio ovih područja i sva seoska područja
počivaju na ostalim objektima za odvoñenje otpadnih voda. Način korišćenja tih
objekata, prikazan je iznad u dijelu 3.3.3. Preko 70% stanovništva bez priključka na
kanalizaciju ima infiltracione jame sa ispuštanjem otpadnih voda direktno u
površinske vodotoke ili zemlju.
Mikro-bakteriološko zagañenje podzemnih voda životinjskog porijekla
Jedini preostali izvor mikro-bakteriološkog zagañenja podzemnih voda (pored ljudi)
su životinje.
Ne postoje podaci o divljim životinjama, meñutim podaci o stočnom fondu su dati u
Popisu 2003 i prikazani u Tabeli 3.7.1.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 69
Koliformi (mikro-bakteriološko zagañenje) su približno proporcionalni stvaranju BPK
od različitih vrsta. Primjena tipične stope stvaranja BPK na gore navedene vrste, i
rezultati uporeñivanja ovih vrijednosti sa normama koje se odnose na ljude, dati su u
Tabeli 3.7.2.
Stočni fond u opštinama (Popis 2003)
Opština
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
UKUPNO
Konji
452
953
1,213
197
449
396
802
640
565
310
448
76
284
141
6,926
Krave
2,112
7,167
13,121
2,782
3,069
2,883
10,754
4,152
12,537
3,213
7,408
5,886
2,954
2,553
80,591
Tabela 3.7.1
Ovce
3,377
13,196
22,082
5,086
5,566
3,350
20,661
10,448
21,150
9,775
9,874
6,509
11,346
4,432
146,852
Svinje
910
2,817
2,291
3,937
363
368
9,469
531
804
240
9,695
131
110
36
31,702
Količine BPK stoke u odnosu na BPK ljudi (Popis 2003)
Opština
Andrijevica
Broj
životinja
Ukupno
6,851
24,133
38,707
12,002
9,447
6,997
41,686
15,771
35,056
13,538
27,425
12,602
14,694
7,162
266,071
Tabela 3.7.2
Populacija u
Odnos –
BOD odnos –
Približna
seoskim
Životinje i
Životinje i veličina seoskih
naseljima
Ljudi
Ljudi
naselja
koja se služi (područje bez (područje bez
septičkim kanalizacione kanalizacione
jamam
mreže)
mreže)
(stanovnik)
(ha)
6,851
4,244
1.6
7.1
28,208
Berane
24,133
16,534
1.5
6.1
59,504
Bijelo Polje
38,707
28,889
1.3
6.0
91,841
Danilovgrad
12,002
10,919
1.1
3.9
49,716
Kolašin
9,447
6,901
1.4
6.1
89,354
Mojkovac
6,997
3,739
1.9
9.6
36,449
Nikšić
41,686
16,916
2.5
9.2
202,419
Plav
15,771
9,184
1.7
6.8
48,396
Pljevlja
35056
14,398
2.4
11.0
134,129
Plužine
13,538
2,776
4.9
17.9
85,348
Podgorica
27,425
32,461
0.8
3.2
139,800
Rožaje
12,602
10,558
1.2
6.3
42,902
Šavnik
14,694
2,370
6.2
21.1
53,279
7,162
266,071
2,241
162,130
3.2
1.6
14.5
6.8
44,401
1,105,746
Žabljak
UKUPNO
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 70
Izvori mikro-baktriološkog zagañenja životinjskog porijekla predstavljaju mnogo veću
opasnost za kvalitet podzemnih voda od onih izazvanih od strane ljudske populacije.
3.7.4
Pregled poznatih slučajeva zagañenja podzemnih voda
Postoji veoma malo čvrstih dokaza o zagañenju podzemnih voda na projektnom
području. Glavni izvori su dati u nastavku:
•
Izvještaj “Projekcija dugoročnig vodosnabdijevanja u Crnoj Gori” ;
•
Izvještaj “Pregled aktivnosti koje se tiču zaštite životne okoline u Srbiji i Crnoj
Gori”, UNECE, 2002;
•
Izvještaj “Rezultati monitoringa kvaliteta voda u Crnoj Gori, u 2002. godini”,
Centar za ekotoksikološka ispitivanja u Crnoj Gori (CETI);
•
“Institut za zdravlje Crne Gore”;
•
Istraživanje funkcionisanja septičkih jama na području Golubovaca i Tuzi;
•
Sastanci sa lokalnim vlastima/institucijama.
U izvještaju “Projekcija dugoročnog vodosnabdijevanja u Crnoj Gori” navode se
objekti na području bez kanalizacione mreže u 40 sela jer se smatraju odgovornim za
mikro-bakteriološko zagañenje voda koje se koriste za vodosnabdijevanje na
projektnom području. Meñutim, porijeklo ovog zagañenja (životinjsko ili ljudsko) nije
utvrñeno.Ipak, smatra se da ovo zagañenje ne potiče od strane ljudske populacije, a
razlozi za to su:
•
Generalno, broj sela koja su potencijalno zagañena je mali u odnosu na
relativno velike slivove izvorskih voda.
•
Neki od izvora pokazuju stalno mikro-bakteriološko zagañenje, dok ostali
samo povremeno. Meñutim, ako bi septičke jame stvarale to zagañenje, ono
bi bilo stalno i svuda prisutno.
•
Preko 20 izvora u kojima je identifikovano “mikro-bakteriološko zagañenje”, 5
– odnosno 25% - u blizini svog sliva nema selo, pa stoga zagañenje ovih
izvora definitivno ne potiče od strane ljudske populacije.
•
Politika koju je odredila vlada, kao i društvena stremljenja ka većoj
poljoprivrednoj proizvodnji ukazuju na veću vjerovatnoću da je izvor
zagañenja životinjskog porijekla.
Na osnovu datih razloga, mikro-bakteriološko zagañenje podzemnih voda ne treba
pripisivati području bez kanalizacione mreže.
U izvještaju “Pregled aktivnosti koje se tiču okoline u Srbiji i Crnoj Gori”
(UNECE, 2002) navodi se da se kvalitet pijaće vode u Crnoj Gori pogoršao izmeñu
1997 i 2000 pri čemu je 25% uzoraka bilo ispod bakteriološkog standarda u 2000.
godini. U izvještaju se navodi i analiza koja je urañena od strane Instituta za zdravlje
Crne Gore, a koja pokazuje da od ukupno 194 privatnih seoskih bunara, 120 (62%)
se ne ukapa u bakteriološke standarde. Nažalost, Institut nije bio u mogućnosti da
pruži bilo kakve detalje vezane za ovu analizu. Meñutim, CETI navodi da je
zagañenje bilo neznatno i da najvjerovatnije ima životinjsko porijeklo. Ovaj izvještaj
govori o povećanom mikro-bakteriološkom zagañenju (situacija se i pogoršava), i
ukoliko ono potiče od septičkih jama, onda se mora očkivati i njegovo povećanje.
Meñutim, populacija na selima se smanjuje, a u pogledu načina vodosnabdijevanja
kao ni i u sistemu septičkh jama ne postoji nikakva promjena. Prema državnoj politici,
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 71
poljoprivredne aktivnosti su povećane, a razlog zagañenja je najvjerovatnije
životinjske prirode.
Izvještaj “Rezultati monitoringa kvaliteta voda u Crnoj Gori u 2002. godini” je
urañen je od strane Centra za ekotoksikološka ispitivanja u Crnoj Gori, jedne od
najboljih laboratorija na Balkanu koje se bave istraživanjem okoline. Izvještaj sadrži i
poglavlje koje govori o kvalitetu podzemnih voda u dolini rijeke Zete. Na ovom
području se nalazi veliki gradski i industrijski konglomerat Podgorice, sa brojem
stanovnika 140,000. Oko 70,000 stanovnika ovog područja se služi infiltracionim
jamama. S obzirom na činjenicu da je broj stanovnika ovdje veći nego u bilo kojem
drugom gradu na projektnom području, moglo bi se očekivati da bi se bilo kakvi
problemi koji potiču sa područja bez kanalizacione mreže, prvenstveno uočili ovdje,
pa se na osnovu toga sva ostala razmatranja mogu ignorisati. Meñutim, podzemne
vode u dolini rijeke Zete uglavnom pripadaju grupama “veoma dobrog” i “dobrog”
kvaliteta i po svim parametrima, osim po koncentraciji NO3 i ukupnih koliforma,
zadovoljavaju zahtijevanu A2 kalsu. Od svih ispitanih izvora, samo jedan, u Gostilju,
na zadovoljava po ukupnoj količini koliforma, i ne pripada klasi vode koja služi za
vodosnabdijevanje. Ovo zagañenje se može pripisati i ljudskom i životinjskom
porijeklu.
Institut za zdravlje Crne Gore (IZCG) raspolaže sljedećim podacima:
(1) Najzagañenije podzemne vode nalaze se na području Podgorice, Kolašina,
Mojkovca i Andrijevice.
(2) Zagañene podzemne vode su izazvale dvije epidemije, i to:
• 1993, u Danilovgradu se pojavila epidemija bacilarne dizenterije sa
preko 1,000 zaraženih, ako posledica zagañenog izvora Oraška
Jama.
• 1994, u Pljevljima, oko 100 ljudi se zarazilo enterocolitis bakterijom
zbog zagañenosti vode sa Tvrdaš izvora. Inače, ovaj izvor se korist za
vodosnabdijevanje samo u slučaju mutnoće stalnih izvora za
vodosnabdijevanje.
Institut zdravlja ne raspolaže nikakvim kvalitativnim podacima. Od 1993. pojavile su
se samo dvije epidemije kao posledica zagañenosti podzemnih voda, i iako su
epidemije izazvane zagañenošću izvora vode, oba incidenta su izazvana vodom “sa
česme” i zagañenje se moglo pojaviti bilo gdje u distributivnom sistemu. S obzirom
na činjenicu da sistem propušta veliku količinu vode (generalno 50% i više), moglo se
desiti da su neki drugi izvori zagañenja izazvali kontaminaciju. Ovo je naravno
pretpostavka. Meñutim, ako septičke jame izazivaju tako veliko zagañenje izvora
vode, bilo bi razumno očekivati mnogo više slučaja kontaminacije od 2 koja su se
desila u periodu od 11 godina, naročito ako se dezinfekcija pijaće vode ne vrši često.
Izvršeno je istraživanje objekata koji se koriste za ispuštanje otpadnih voda na
području bez kanalizacione mreže u Golubovcima i Tuzima, jer su ovo jedina dva
seoska naselja na cijelom projektnom području koja imaju preko 2,000 stanovnika,
pa su stoga predložena Direktivom za prečišćavanje gradskih otpadnih voda
(91/271/EEC). Oba sela pripadaju opštini Podgorica i nalaze se na ravnici izmeñu
Skadarskog jezera i grada Podgorice. U oba pomenuta sela se nalaze područja koja
su ‘’više naseljena’’ od ostalih, ali u prosjeku gustina naseljenosti iznosi 1.73 i 3.06
stanovnika/ha. U Golubovcima, kao u Tuzima, na postoji vodovodni sistem, već
stanovnici imaju bunare na svojoj zemlji, najčešće 30 m udaljene od septičkih jama
(tj. Infitracionih jama). Zbog blizine Skadarskog jezera, nivo podzemnih voda zimi se
podigne na 2 do 3 m ispod nivoa tla, dok ljeti padne na oko 6 m ispod nivoa površine.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 72
U funkcionisanju septičkih jama ne postoje nikakvi problemi, nit je prijavljen ijedan
incident miješanja otpadnih voda sa vodom iz bunara. Ono što je zabrinjavalo
stanovnike jeste industrijsko zagañenje iz KAP, i pesticide koji se koriste za plantaže.
Stoga je najveći prioritet bila instalacija vodovodnog sistema. U Tuzima, gdje se
podzemne vode nalaze na mnogo većoj dubini (30 m ispod površine) nisu se
pojavljivali nikakvi problemi vezani za septičke jame ili zdravlje stanovništva. U
Tuzima postoji vodovodni sistem, i utvrñeno je da je ova voda jako hlorinisana. Iako u
Golubovcima ne postoje prijavljeni zdravstveni problemi, blizina bunara i septičkih
jama predstavlja veliki rizik. Zbog toga, najbolje i najjeftinije rešenje bi bila izgradnja
vodovodnog a ne kanalizacionog sistema i korišćenje septičkih jama za otpadne
vode.
Podaci iz različitih izvora uključuju informaciju da je zagañenje koje se pojavilo u
Žabljaku uticalo na kvalitet rijeke Tare, na 15 km od grada, što se ipak čini
nemogućim. Izmeñu ostalog se prijavljena i briga podgoričkog ViK-a da su tri izvora
koja služe za vodosnabdijevanje izložena riziku jer su okružena prigradskim
naseljima u kojima se koriste septičke jame. Takoñe je pomenuta i briga da septičke
jame u selu Dolac mogu negativno da utiču na izvore koji služe za vodosnabdijevanje
u Beranam. Ipak, ne postoji nijedan jak dokaz koji bi podržao ove sumnje.
Rezime
Nesumnjivo je da postoji mikro-bakteriološko zagañenje podzemnih voda, meñutim
ono je neznatno, i iako je u nekim slučajevima pripisano uticajima sa područja bez
kanalizacione mreže, za to ne postoji nikakvi dokazi, pa se stoga ne može sa
sigurnošću tvrditi.
Tamo gdje je prijavljeno mikro-bakteriološko zagañenje, smatra se da ono ne može
biti prouzrokovano septičkim jamama jer se njihov broj nije povećao niti se koristi
neki novi metodi u funkcionisanju ovih objekata, pa stoga ne postoji razlog za sumnju
da ovi objekti izazivaju zagañenja, već je vjerovatniji razlog povećanje stočnog fonda.
Veoma mala gustina naseljenosti na projektnom području ukazuje na to da je
zagañenje od strane ljudske populacije, ukoliko postoji, minimalno. Zagañenje
životinjskog porijekla je mnogo veće, meñutim mijenjanje septičkih jama
kanalizacionim sistemom se može treba zanemariti zato što bi bilo veoma skupo,
najmanje 1,300 eura po stanovniku.
Zdravlje seskog stanovništva bi se najbolje zaštitilo izgradnjom vodovodnog sistema,
a i to je upravo ono što seosko stanovništvo želi. Ovo bi svakako bilo jeftinije od
izgradnje kanalizacionog sistema, i značajno bi smanjilo zagañenje koje izazivaju
životinje i šira okolina.
Pijaćom vodom stanovništvo se uglavnom snabdijeva sa planinskih izvora, a
mogućnost zagañenja ovih izvora skoro da ne postoji jer je broj stanovnika koji
naseljavaju ove krajeve i koriste septičke jame veoma mali. Najveću opasnost
zagañenja ima voda koja se dobija iz bušenih bunara u glavnim naseljima opština,
kao što je Podgorica. U ovim slučajevima planira se izgradnja kanalizacionog
sistema, a to je cilj i u svim ostalim gradovima. Glavna naselja su meñusobno prilično
udaljena, i ne postoji mogućnost da mikro-bakteriološko zagañenje u jednom gradu
utiče na vodu za snabdijevanje u drugom gradu, i bez obzira na njihovu razliku u
nadmorskoj visini.
U pogledu razvoja novih vodovodnih sistema u gradovima, čini se da će biti
neophodno koristiti vodu iz bunara blizu ili u gradovima, na primjer u Podgorici i
Nikšiću, da bi se zadovoljile sve potrebe. Ovo meñutim povećava mogućnost
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 73
zagañenja sa područja bez kanalizacione mreže. Zato se postavlje pitanje: da li je
razvoj dodatnog vodovodnog sistema zaista neophodan? Gubici u svim vodovodnim
sistemima su veoma veliki i bolja strategija bi bila popraviti pukotine na mrežama i
time koristiti mnogo više vode koja je inače već akumulirana. Pored toga, očekuje se
da će se potreba za vodom smanjiti onda kada se prikažu razumne tarife (kroz
kampanju podizanja svijesti), i ovim će se takoñe smanjiti potreba za razvojem
“rizičnih” izvora vode.
U suštini, Crna Gora ima vodu koja je prirodno veoma dobrog kvaliteta i zahtijeva
veoma malo ili joj uopšte nije potrebno prečišćavanje (mada bi proces hlorinacije u
svakom slučaju trebao biti izvršen). Ovo je zapravo jedna od normi koju nalaže EU.
Ovi su zaključci izvedeni na osnovu veoma malo jakih dokaza. Čak iako bi ovi dokazi
ukazivali da zagañenje sa područja bez kanalizacije predstavlja veliki problem, ipak
ne bi bilo potrebno graditi kanalizaciju i postrojenje za prečišćavanje u selima; ovako
velika investicija zahtijeva jače razloge.
Ovi dokazi se mogu dobiti jedino ukoliko bi postojao monitoring program koji bi
redovno pratio kvalitet podzemnih voda. Veoma je važno da se monitoring program
uvede vrlo brzo, prije nego što se osjete uticaji pojačanih poljoprivrednih aktivnosti
(povećana upotrebba pesticida i ñubriva).
Može se očekivati da bi se pažljivom analizom uočili slučajevi gdje je izgradnja
kanalizacione mreže neophodna, meñutim smatra se da do toga neće doći.
Neophodno je sprovesti reaktivni, prije nego proaktivni program intervencija da bi se
riješio problem koji stvaraju područja bez kanalizacione mreže. Drugim riječima,
najbolje bi bilo preduzeti popravne mjere u slučajevima “oštećenih” septičkih jama
ukoliko imaju negativne uticaje na kvalitet vode i kada za to postoje jaki dokazi. Ovaj
izvještaj predlaže rešenje koje se može usvojiti ukoliko se ovakva potreba pojavi.
3.7.5 Predlozi
Gradska i prigradska naselja
U glavnim naseljima opština postoji najveći broj septičkih jama, pa je stoga
mogućnost zagañenja podzemnih voda u gradovima najveća.
Masterplanom se predlaže izgradnja kompletnog kanalizacionog sistema u gradskim
naseljima do kraja 2029. godine, i kao rezultat njegove izgradnje, upotreba septičkih
jama će prestati.
U meñuvremenu, za poboljšanje funkcionalnosti septičkih jama ne postoji
kratkoročno rešenje, i predlaže se da se infiltracione jame zadrže.
Funkcionisanje objekata na području bez kanalizacione mreže bi se moglo poboljšati
izgradnjom konvencionalnih septičkih jama, prije nego izgradnjom infiltracionih jama.
Stoga se predlaže da se svaka nova kuća obaveže na izgradnju septičke jame
ukoliko kanalizaciona mreža ne postoji. Projekat septičke jame kakva bi trebala da
bude je predstavljen u Dodatku 3 TM 3.
Seoska naselja
Direktivom o prečišćavanju gradskih otpadnih voda (91/271/EEC) ne zahtijeva se
izgradnja kanalizacione mreže u naseljima koja imaju manje od 2,000 stanovnika, i
predlaže se da se ova strategija prihvati u svim naseljima Crne Gore osim u
prigradskim naseljima koja nastaju širenjem gradova i porastom populacije.
Cijena izgradnje kanalizacionog sistema u selima bila bi najmanje 1500 E/po
stanovniku, što je veoma skupo, a na osnovu postojećih dokaza i nepotrebno.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 74
Ono što je u mnogim seoskim naseljima neophodno jeste izgradnja dobrog
vodovodnog sistema, a oskudni Državni budžet bi mnogo lakše podnio ovaj trošak.
S obzirom na to da je izgradnja novih kuća u selima malo prisutna, predlaže se da se
ipak u slučaju izgradnje izgradi septička jama, a postojeće infiltracione jame zadrže.
Sanitarne mjere zaštite izvora
Sanitarne mjere zaštite izvora u Crnoj Gori se ne sprovode na način koji nalaže
Zakon (Regulativa o metodoligiji za identifikaciju i očuvanje sanitarnih zona u cilju
zaštite vode, i restrikcije koje se tiču ovih zona: Službeni List Republike Crne Gore,
br. 8/97).
Bazirano na izvještaju, sanitarne mjere zaštite regulišu opštine, meñutim pravilno se
preduzimaju u samo 2 od ukupno 25 lokalnih vodovodnih sistema. U 4 vodovodna
sistema, samo neki izvori su zaštićeni, dok u ostalih 19, zaštitne mjere se uopšte ne
sprovode (izvor: Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore, 2001.).
Karstne karakteristike terena ne pomažu u zaštiti izvora zato što ove stijene imaju
slabu sposobnost samoprečišćavanja i lako prenose zagañenje. Na 2/3 izvora koji se
koriste za vodosnabdijevanje zaštitne mjere se uopšte ne sprovode dok se na 24
izvora zaštitne mjere redovno preduzimaju (ograde oko ulaza, čisti tereni, itd.).
Nepotpuna zaštita znači da izvor nema ogradu ili ima samo dio, neočišćeni tereni,
mala površina zone zaštite, itd.
Različiti nivoi mikro-bakteriološkog zagañenja koji su prijavljeni, utiču na podzemne
vode i u svakom slučaju su negativni jer se ova voda koristi za piće. Jednostavna
hlorinacija bi bila dovoljna da ukloni zagañenje i ovo bi bilo jeftinije rešenje od
renoviranja septičkih jama.
Iz ovih razloga predlaže se izgradnja sanitarnih zona za sve izvore vode na teritoriji
Crne Gore, kao i dezinfekcija (hlorinacijom) vode koja se koristi za
vodosnabdijevanje.
Monitoring program kvaliteta podzemnih voda
Trenutno u Crnoj Gori nedostaje kvalitetan monitoring program za praćenje kvaliteta
podzemnih voda. Veoma je važno što prije instalirati ovaj program, prije nego što se
osjete uticaji poljoprivrednih aktivnosti (povećana upotreba pesticida, ñubriva, itd.).
Na osnovu toga, predlaže se izgradnja i implementacija stabilnog, detaljnog i
redovnog monitoring programa za provjeravanje kvaliteta vode koja se koristi za
vodosnabdijevanje.
Poboljšanje kvaliteta podzemnih voda
Glavne aktivnosti na otklanjanju zagañenja u karstnim akviferima sastojali bi se
uklanjanju izvora zagañenja; zadržavanje kapaciteta u sistemu značilo bi da se
prisutno zagañenje brzo uklanja.
Na osnovu razmatranja situacije na području bez kanalizacione mreže u Crnoj Gori i
procjene potencijalnih uticaja sa ovih područja, predlaže se da se nikakvi radovi za
sada ne preduzimaju.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 75
4.
USLOVI ZA PROJEKTOVANJE (TM 7)
4.1
Opšte podlige
Glavni uslovi za planiranje i projektovanje korišćeni za izradu
Masterplana
uspostavlejni su u
TM 7, the “Priručnik sa smjernicama za planiranje i
projektovanje”.
Projektni zadatak nalaže da se ekvivalentni priručnik napravljen za paralelni projekat
''Studija izvodljivosti za otpadne vode primorskog regiona'' uzme u obzir prilikom
njegove izrade. Imajući u vidu činjenicu da se ova dva projekta, gledajući zajedno,
bave kanalizacionom infrastrukturom za cijelu Crnu Goru za narednih 25 godina, bilo
je poželjno da ova dva priručnika budu slična koliko je to moguće. Izmeñu
rukovodioca Projekta za centralni i sjeverni region i Projekta za primorski region,
kojim su rukovodile kompanije DHV Water i Fidelco FG, postojala je tijesna saradnja
u ranim fazama rada na ovom projektu, jer je Projekat koji se bavi primorskim
regionom u februaru 2004. godine objavio svoju formu priručnika.
Ovaj priručnik je verzija spomenutog priručnika za centralni i sjeverni region i
prilagoñen je području obuhvaćenom projektom po sljedećim izmjenama:
Poglavlje 2
Podaci o populaciji u primorskom regionu su promijenjeni za
odgovarajuće u centralnom i sjevernom regionu Crne Gore
Promijenjeni su podaci o potrošnji
Pamijenjeni su i podaci o proizvodnji otpadnih voda u
fabrikama
Faktori maksimalnih proticaja su opisani detaljnije
Poglavlje 5
Dodati su uslovi za projektovanje septičkih jama
Poglavlje 6
Predstavljena je Evropska direktiva o standardima koji se
odnose na otpadne vode 91/271 (Direktiva o prečišćavanju
gradskih otpadnih voda), predložena za primjenu u Crnoj Gori.
Dodata je preliminarna klasifikacija osjetljivih recipienata na
projektnom području.
Predloženi su različiti procesi prečišćavanja otpadnih voda kao
i kriterijumi ovih procesa.
Predloženi načini prečišćavanja otpadnih voda u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore su opisani u tabelama, a pored
toga dati su i njihovi šematski prikazi.
Poglavlje koje se odnosi na ispuste u more je izostavljeno, a pored toga uvedene su
neke promjene u načinu na koji su podaci prezentovani.
Važno je pomenuti da je Projekat koji se odnosi na primorski region dao neprocjenjiv
doprinos u razvoju Projekta za centralni i sjeverni region i da je doprinos DHV
Water/Fidelco FG prihvaćen sa velikom zahvalnošću.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 76
4.2
Namjena i struktura Priručnika za planiranje i projektovanje (TM 7)
Svrha ovog priručnika jeste da posluži kao pomoć u “Planiranju projektnih jedinica” u
sistemu otpadnih voda, zatim da pomogne razvoj ovih jedinica u okviru planiranja i
razvoj cjelokupnog sistema odvoñenja otpadnih voda, a pored toga priručnik
predlaže i način rukovoñenju trećim licima (konsultanti i izvoñači radova pod
ugovorom) koji će biti zaduženi za studiju, projektovanje i izgradnju objekata.
Svrha ovog priručnika namjena je da pruži sveobuhvatni pregled tehničkih aspekata
planiranja i projektovanja kanalizacione infrastructure, bez pretenzija da bude
priručnik za projektovanje bilo koje specifične komponente ovakve infrastrukture.
Kada je to bilo potrebno u tekstu se pozivalo na ostale izvještaje i dokumenta u
okviru ove Studije, kao i na postojeće smjernice, standarde i zakonodavstvo. Pored
toga, kada je situacija zahtijevala, u studiji su dati i komentari na postojeće standarde
koji se odnose na projektovanje.
Priručnik za planiranje i projektovanje odnosi se na sve aspekte kanalizacije i
prešćavanja otpadnih voda i mulja, zajedno sa odlaganjem i ponovnom upotrebom
mulja i prečišćenih otpadnih voda, pa je na osnovu toga ovaj priručnik podijeljen na
šest poglavlja (poglavlja su data dati redom od 2 do 7) sa jednim dodatkom:
Poglavlje 2
Poglavlje 3
Poglavlje 4
Poglavlje 5
Poglavlje 6
Poglavlje 7
Prilog 1
Proticaj otpadne vode
Kanalizacione cijevi
Pumpne stanice za otpadnu vodu
Odvoñenje otpadnih voda bez kanalizaciong sistema
(Septičke jame)
Prečišćavanje otpadnih voda i mulja
Korišćenje i odlaganje mulja i upotreba prečišćenih
otpadnih voda
Smjernice za planiranje i projektovanje objekata za
prečišćavanju otpadne vode i mulja po disciplinama.
Priručnik obuhvata:
•
Parametre za projektovanja, smjernice i standarde projektovanja (npr.
prečišćavanje otpadnih voda). Smjernice su predstavljene tako da se mogu
modifikovati kako bi se uklopile u projekat (o čemu će biti govora u nastavku);
•
Alternative pri projektovanju (npr. različite metode u prečišćavanju otpadnih
voda);
•
Predložene načine prečišćavanja otpadnih voda u centralnom i sjevernom
regionu
•
Pitanja koja se odnose na projekat rada i održavanja (uključujući aspekte
zdravlja i sigurnosti).
Za izradu priručnika korišćena su četiri različita izvora:
•
Priručnik sa smjernicama za planiranje i projektovanje (PDFM) izrañen od
strane paralelnog EAR Projekta za primorski region
•
Parametri za planiranje koji su tipični za projektno područje, koji su
predloženi i prihvaćeni u okviru Studije izvodljivosti za otpadne vode za
primorski region kao i u projektu Izrade strateškkog Masterplana za
kanalizaciju i otpadne vode za centralni i sjeverni region Crne Gore. Ovi
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 77
parametri se prije svega odnose na kriterijume koji odreñuju proticaj odn.
Količine otpadne voda.
•
Postojeće Državne regulative koje se odnose na upravljanje sistemom
otpadnih voda.
•
Meñunarodna dokumentacija poput udžbenika, odgovarajućih priručnika,
projektnih referenci kao i iskustvo samih konsultanata kada je u pitanju
planiranje i projektovanje kanalizacione infrastrukture.
Način primjene ovih uslova za projektovanje detalnjije je prikazan u TM 8, i u dijelu
3.9.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 78
5.
PREDLOŽENI PROJEKTI I NJIHOVI PRIORITETI (TM 8 I 10)
5.1
Opšte podloge
Buduće potrebe za odvoñenjem otpadnih voda u odnosu na populaciju u većim
centrima, prikazani su u TM 8, i za to vezani prioriteti u TM 10, a oba sumarna
izvještaja su izložena u ovom dijelu.
Metodologija korišćena da se planira kanalizaciona infrastruktura koristi podatke iz
nekoliko ostalih Tehničkih memoranduma, posebno TM 2, TM 5 i TM 6, i sumarni
izvještaji o ključnim podacima su uključeni u TM 8, posebno vezano za proticaj i
zagañenje otpadnih voda.
5.2
Ciljevi zadatka za rješavanje odvoñenja budućih otpadnih voda
Glavni cilj ovog zadatka je predviñanje budućih potreba kanalizacionog sistema i
septičkih jama u glavnim naseljenim centrima, tj. u Andrijevici, Beranama, Bijelom
Polju, Danilovgradu, Kolašinu, Mojkovcu, Nikčiću, Plavu, Pljevljima, Plužinama,
Podgorici, Rožajama, Šavniku, Žabljaku u planiranom periodu od 2004 do 2029
godine.
Primarni cilj ovog zadatka je definisan u Poglavlju 4.2.6 Projektnih zadataka, kako
slijedi u nastavku:
•
Predvidjeti buduće potrebe vezane za kanalizacione objekte u glavnim
naseljenim centrima u regionu u okviru planiranog vremenskog perioda
(2004 do 2029).
Poglavlje 4.2.8 Projektnih zadataka zahtijeva:
•
Kanalizacione cijevi koje odvode otpadne vode i objekti za prečišćavanje
otpadnih voda, a na mjestima gdje je nemoguće postaviti cijevi za odvoñenje
otpadnih voda, predlaže se izgradnja septičkih jama, kao alternativno rešenje,
za sve naseljene centre u okviru projektnog područja.
Prema gore navedenim Klauzulama, sva naselja na projektnom području su
uključena u studiji, a Dodatak B Projektnih zadataka (na osnovu kojeg je urañen
Dodatak A u okviru ovog izvještaja) daje preporuke vezane za podjelu po fazama
cjelokupnog programa radova kako bi se postigla izgradnja cjelokupne infrastrukture
do kraja 2029. godine. Ovaj program je razrañen u okviru tri faze:
•
Faza 1: 2004 do 2009 – cjelokupna kanalizaciona mreža i postrojenja za
prečišćavanje za sva gradska naselja kao i za veća sela, plus 50% sela, plus
30% manjih naselja (na mjestima na kojima je nemoguće postaviti
kanalizacione cijevi biće napravljene septičke jame)
•
Faza 2: 2009 do 2019 – cjelokupna kanalizaciona mreža i postrojenja za
prečišćavanje (ili septičke jame) do 50% sela, plus 40% manjih naselja
•
Faza 3: 2019 do 2029 – cjelokupna kanalizaciona mreža i postrojenja za
prečišćavanje (ili septičke jame) kao i 30% manjih naselja.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 79
Redosljed po kojem će se vršiti implementacija prikazan je u zasebnom zadatku koji
se odnosi na program prioritizacije.
Jasno sagledavanje demogragije projektnog područja (TM 6 ), i studije o mogućem
opravdanju izvoñenja postojećih septičkih jama (TM No 3) je iziskivalo izmjenu ovih
ciljeva da bi se na razumnom nivou uskladili sa troškovima na nivou cijele države.
U poglavlju 2 ovog Masterplana opisane su izmjene u ovim ciljevima i strategijski
pristup koji je konačno usvojen.
5.3
Podaci o projektovanju
5.3.1 Karte
Karte koje su izrañene u toku rada na projektu su:
•
•
•
•
Dopografske karte
Karte o namjeni površina
Izohipse i nivo visine odreñenih mjesta
Karte o postojećoj kanalizacionoj mreži
5.3.2 Podaci o populaciji
Podaci o populaciji za projekat kanalizacione mreže
Populacija je veoma značajan parameter za odreñivanje količina otpadnih voda koje
se ispuštaju u kanalizacioni sistem. Takoñe, da bi se osigurala adekvatnost sistema
za cijelo predviñeno vrijeme funkcionisanja, i da bi se pravilno odreagovalo na
predviñeno povećanje broja stanovnika u gradskim naseljima, izvršene su procjene
povećanja gustine naseljenosti.
Procjene vazane za populaciju i namjena površina, detaljno su opisani u Tehničkom
Memorandum Br. 6 “Namjena površina, procjene populacije i potražnja za vodom”.
Podaci o povećanju gustine naseljenosti za svaki grad/prošireno naselje po
opštinama, mogu se dobiti iz Slika 3.1 – 3.27 ovog izvještaja.
Podaci o populaciji za projekat postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda
Dok je za projektovanje kanalizacione mreže neophodno poznavati podatke o
prostornoj raspodjeli stanovništva, za projektovanje postrojenja za prečišćavanje
otpadnih voda neophodna je informacija samo o ukupnom broju stanovnika na
slivnom području.
Podaci o populaciji za dvije ciljne godine 2019. i 2029. bazirani su na trenutnom broju
stanovnika (2004) u okviru namjene površina i odreñivanju porasta broja kroz 15 i 25
godina.
5.3.3 Postojeća kanalizaciona infrastruktura
Opšte opservacije procesa rada i održavanja kanalizacionih cijevi
Kompletan opis procesa rada i održavanja postojećih kanalizacionih sistema je
opisan u Tehničkom Memorandum “Baza podataka”.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 80
Zadržane, zamijenjene i napužtene cijevi
Procjena stanja postojećeg kanalizacionog sistema je bazirana na podacima koji su
sakupljeni u toku posmatranja procesa rada i održavanja postojećih cijevi,
hidrauličnog kapaciteta, inspekcije cijevi (inspekcija šahtova) i na osnovu iskustva
lokalnog osoblja koje radi na sistemu.
Postojeće kanalizacione cijevi su, prema tome u kakvom se stanju nalaze, kakve su
njihove karakteristike i prema njihovom značaju u okviru sistema, podijeljene u 3
kategorije, i to: cijevi koje će biti zamijenjene, napuštene i zadržane.
Postojeća postrojenja za prečišćavaje otpadnih voda
Formalno, postoje dva postrojenja za prečišćavaje otpadnih voda na projektnom
području, u Podgorici i u Nikšiću. Ostala postrojenja su planirana, ali nisu nikad
izgrañena (prema tome, kanalizacione cijevi su postavljane tako da prenose otpadne
vode direktno na planirano mjesdo).
Postrojenje u Nikšiću je napušteno i sva mahanička i električna oprema je odnijeta sa
postrojenja. Kako smo mi razumjeli, postrojenje je izgrañeno 1970-tih a napušteno
1990. godine.
Staro postrojenje u Podgorici i dalje funkcioniše, iako je ozbiljno opterećeno, jer je
izgrañeno za populaciju od 55.000 a trenutno prima otpadne vode od strane 80.000
stanovnika. U prvoj fazi se planira rehabilitacija starog postrojenja a u okviru druge
faze izgradiće se novo postrojenje.
Postojeći objekti na području bez kanalizacione mreže
Objekti na području bez kanalizacione mreže, tj. septičke jame su veoma zastupljen
način ispuštanja i prečišćavanja otpadnih voda na projektnom području. Septičke
jame su najzastupljenije u seoskim naseljima projektnog područja ali takoñe i u
djelovima glavnih gradskih naselja se često koriste septičke jame.
Rad septičkih jama je istražen i predstavljen u Tehničkom Memorandum 1 “Upitnik za
domaćinstva” i u TM 3 “Područje bez kanalizacione mreže”. Nigdje nije projavljena
pojava plavljenja septičkih jama.
5.3.4 Priručnik za planiranje i projektovanje
Ovaj priručnik je napravljen da služi kao alatka za “Planiranje i projektovanje jedinica”
u kanalizacionom sistemu i pruža širok sadržaj tehničkih aspekata u planiranju i
projektovanju kanalizacione infrastrukture. Priručnik za planiranje i projektovanje, koji
čini Tehnički Memorium Br. 7, pokriva sve aspekte prečišćavanja otpadnih voda i
mulja, zajedno sa njihovim ispuštanjem, upotrebu prečišćenog mulja i otpadnih voda.
Prilikom izrade Priručnika, korišćen je Priručnik za planiranje i projektovanje urañen
od strane EAR paralelnog projekta za primorski region.
5.4
Metodologija projektovanja kanalizacionih cijevi
5.4.1
Glavni aspekti kriterijuma projektovanja
Za projektovanje kanalizacionih cijevi u okviru ovog projekta, korišćeni su kriterijumi
koji su detaljno opisani u okviru Tehničkog Memoriuma Br. 7, “Priručnik za planiranje
i projektovanje”.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 81
Sve kanalizacione cijevi su projekdovane tako da primaju sve nečiste vode zajedno
sa ostalim dokovima otpadnih voda.
Glavni cilj prilikom projektovanja novog kanalizacionog sistema bio je da se zadrži
što je više moguće postojećih cijevi, pa je kao rezultat doga, za prvu fazu odreñeno
vrlo malo radova nadogradnje.
Meñu više mogućih rešenja, tragalo se za onim koje nudi najmanje dužine
kanalizacionih cijevi i manji broj pumpnih stanica.
O predloženim podlogama kanalizacionih cijevi diskutovalo se sa ViK/JKP
preduzećima u svakoj opštini posebno, u toku Procesa konsuldovanja sa javnošću, i
prilikom ovih sastanaka uzeti su u obzir svi predlozi od strane stakeholdera.
5.4.2
Detalji izgradnje
Kanalizacione cijevi
Osnovni principi u izgradnji predloženih kanalizacionih sistema predstavljeni su u
ovm poglavlju.
Minimalni prečinici cijevi za sve nove kanalizacione cijevi iznosi 200 mm. Shodno
tome, predloženo je da se sve cijevi čiji je prečnik manji od 150 mm zamijeni u okviru
Faze 1, a da svi prečnici od 150 mm, osim u slučajevima gdje kapacitet ispusta nije
adekvatan, budu zamijenjeni u Fazama 2 i 3.
Predloženi material za nove kanalizacione cijevi je PVC (prema DIN 19534, ISO DIS
4435) za cijevi prečnika do 500 mm, a beton za cijevi prečnika većeg od 500 mm.
Minimalna dubina na kojoj će biti postavljene kanalizacione cijevi biće 1,2 m a
najveća 6,0 m.
Tipični izgled kanalizacionih rovova predstavljen je na crtežu TD 01.
Šahtovi
Detaljan izgled šahtova je predstavljen na crtežu TD 02. Prihvaćena su dva različita
modela šahtova – jedan model će se implementirati na dubini od 3,0 m a drugi je
odreñen za dubinu od 6,0 m.
5.4.3
Procedura projektovanja kanalizacionih cijevi
Postojeće kanalizacione mreže
Postojeće podloge kanalizacionih sistema su predstavljene na kartama svih
proširenih gradova (TM Br. 5) i na crtežima su takoñe prikazane oblasti koje će biti
pokrivene kanalizacionom mrežom. Područja koja će biti pokrivena kanalizacionom
mrežom su različita po površinama iz kojih se sastoje i njihovoj namjeni, kao i po
količini otpadnih voda koje se na njima proizvode. Područja koja su pokrivena
postojećim kanalizacionim sistemima su prikazana na slikama od 5.1.1 do 5.1.13, za
svaku opštinu pojedinačno.
Otpadne vode koje se stvaraju u domaćinstvima su procijenjene na osnovu gustine
populacije u naseljenim mjestima, kada se pomnoži količina vode koja se potroši sa
količinom vode koja se vraća u vidu otpadnih voda. Maksimalni protoci su odreñeni
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 82
množenjem ukupnog broja populacije koja je priključena uzvodno i na osnovu
računanja maksimalnog faktora.
Institucionalna/komercijalna i industrijska namjena površina je uzeta kao početni
faktor u odreñivanju prirode otpadnih voda koje će se ispuštati u mrežu, i ove
otpadne vode će se priključivati glavnom toku otpadnih voda (i za jednu za drugu
vrstu otpadnih voda urañena su istraživanja o prosječnom i maksimalnom protoku).
Za sve kanalizacionu cijev izračunat je stepen infiltracije i dolaznog protoka u
procentima u odnosu na prosječni protok, TM 7 (Poglavlje 2).
Nakon doga, izvršena je provjera adekvatnosti postojećih kanalizacionih sistema.
Kao što se može vidjeti iz TM 5, longitudinalni profile u postojećoj kanalizacionoj
mreži ne postoje. Na osnovu toga, urañena je približna procjena kapaciteta
kanalizacionih cijevi uz pretpostavku da je gradijent, koji je dovoljan za normalnu
minimalnu brzinu, bude postignut u uslovima kompletne kanalizacione mreže cijevi,
što u ovom slučaju iznosi 0,75 m/s.
Na mjestima na kojima kanalizacione cijevi nisu adekvatne za prenošenje
odgovarajućih protoka otpadnih voda, biće zamijenjene cijevima sa odgovarajućim
prečnikom. Takoñe je i za cijevi koje spadaju u kategoriju “Zanijenjene cijevi” u Fazi 1
predložena zamjena.
Buduće kanalizacione mreže
Procedura kojom se odreñuju protoci u budućim kanalizacionim mrežama je ista kao
i ona za postojeće mreže koja je opisana gore.
Meñutim, na ovaj način se odreñuje samo primarne kanalizacione cijevi, a
sekundarne se odreñuju na osnovu karakteristika terena (pri čemu se koristi
zastupljenost kanalizacionih cijevi na 100 do 200 m po hektaru).
Podaci o izohipsama i visinskim tačkama su iskorišćeni za planiranje kanalizacionih
cijevi sa ciljem da se što je moguće veći dio mreže izgradi tako da se protoci kreću
gravitaciono. Meñutim, na nekim mjestima je neophodno postaviti pumpne stanice.
Sve predložene cijevi moraju da se postave prema kriterijumima o maksimalnim i
minimalnim brzinama, koji su opisani u Priručniku za planiranje i projektovanje.
5.5
Pumpne stanice i metodologija projektovanja
5.5.1 Opšte napomene
Kriterijumi projektovanja i glavni aspekti o pumpnim stanicama su prikazani u TM Br.
7.
Tipični koncept pumpne stanice je predstavljen na crtežu TD 03.
Na projektnom području predviñeno je postavljanje oko 40 pumpnih stanica za
otpadne vode do 2029. godine (pumpne stanice na postrojenjima nisu uključene u
ovih 40).
Sve one osim dvije imaju radni kapacitet manji od 166 m3/sat (46 l/s), većina pumpi
ima kapacitet manji od 50 m3/sat, a za popdopne pumpe planirana je primjena istih
ovih karakteristika prilikom njihove izgradnje, sa jednom riom i jednom pripravnom
pompom.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 83
Dvije najveće stanice imaju kapacitet od pumpe od 224 m3/sat (62 l/s) i 1089 m3/sat
(303 l/s). Ranije je bilo odreñeno da se izgrade potopne pumpne stanice sa 2 radne i
jednom pripravnom pumpom, a kasnije vodeni bunar/suvi bunar sa 3 radne i 2
pripravne pumpe.
5.5.2 Podopne pumpne stanice
Za sve pumpne stanice koje će imati dvije instalirane pumpe, za vodni bunar je bilo
odreñeno da bude kružnog oblika i da ima prečnik od 3m. Ovaj prečnik je odreñen na
osnovu neophodne separacije izmeñu pumpi kako bi se spriječilo stvaranje šupljine,
a za najmanje pumpne stanice prečnik se može smanjiti. Meñutim, poželjno je da se
projekat za pumpne stanice standardizuje u najvećoj mogućoj mjeri. Na mjestima
gdje se planira postavljanje 3 pumpe, odreñen je prečnik od 4,5m.
5.5.3 Konvencionalna pumpna stanica sa vodenim/suvim bunarom
Za ove pumne stanice predlaže se korišćenje potopnih pumpi koje će biti podignute u
suvom bunaru.
Pumpna stanica pa stoga i vodni bunar su pravougaonog oblika. Dimenzije vodnog
bunara su odreñene na osnovu potrebnog razmaka izmeñu pumpi kako bi se izbjeglo
stvaranje prosdora i potreba za obezbjeñivanjem aktivnog kartera izmeñu pumpi
kako bi se ograničio broj startova po satu u svakoj pumpi (u ovom slučaju 10 startova
po satu). Kao rezultat ovoga isplanirane su dimenzije vodenog bunara od 7,5 x 3,5
m, sa dubinom kartera od 1,0 m.
Širina suvog bunara treba da bude 7,5 m kako bi se smjestile pumpe i cijevi koje
ispuštaju kanalzacione vode (450 mm prečnika), nepovratni ventili, izolacioni ventili,
rastavljeni djelovi i cjevovodi.
5.6
Metodologija projektovanja postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda
5.6.1 Izbor procesa
Za predložene procese u postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voda u centralnom
i sjevernom regionu, razmatrani su sledeći parametri:
•
•
•
•
•
•
•
•
Trošak za izgradnju
Trošak funkcionisanja
Poboljšanje procesa prečišćavanja
Lokalni klimatski uslovi
Industrijski protoci i količine zagañenja
Prečišćavanje mulja
Uticaj na životnu okolinu: Medode prečišćavanja su takve da nema negativnih
uticaja na životnu okolinu, i da ne postoje propratne neprijatnosti (neprijatni
mirisi, buka, vidljivo zagañenje, itd.);
Standardizacija postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda na projektnom
području.
Štaviše, u Poglavlju 6 TM 7 predstavljena su glavna razmatranja i parametri
projektovanja postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda koji su uticali na izbor
procesa kojim če se otpadne vode prečišćavati.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 84
5.6.2 Preliminarno prečišćavanje
Izbor procesa za pred-prečišćavanje za različita postrojenja, baziran je na kapacitetu
postrojenja.
Za postrojenja čiji je Hidraulički kapacitet manji od 6,000 ES, izabrani su sledeći
procesi za pred-prečišćavanje:
•
Mehanički filteri (Po jedan filter za svaki protok pojedinačno)
•
Zaobilazni kanal sa ručnim rešetkama
•
Horizontalni pjeskolov
•
Mjerenje protoka – Parshalni žlijeb
Za postrojenja čiji je Hidraulički kapacitet veći od 6,000 ES, izabrani su sledeći
procesi za pred-prečišćavanje:
•
Mehaničke rešetke (Po jedna rešetka za svaki protok pojedinačno)
•
Zaobilazni kanal sa ručnim rešetkama
•
Duplo aerisani pjeskolov / Uklanjanje masti
•
Mjerenje protoka – Parshalni žlijeb
5.6.3 Primarno prečišćavanje
Za postrojenja u kojima će se primjenjivati RBC(rotacioni biološki kontaktor) proces
prečišćavanja, izabran je Imhoff tank za primarno prečišćavanje. Razlozi koji su
uticali na odabir ovog procesa, dati su u nastavku:
Za postrojenja u kojima je za sekundarni proces prečišćavanja izabran
Konvencionalni aktivni mulj, predloženi su konvencionalni Imhoff rezervoari – veoma
veliki Imhoff rezervoari bi bili potrebni, a ova postrojenja su dovoljno velika da
izvršavaju adekvatno prečišćavanje mulja.
5.6.4 Sekundarno – Biološko prečišćavanje
Izbor sekundarnog procesa prečišćavanja baziran je na kriterijumima dati u nastavku:
•
Za male instalacije gdje je < 6,000 Hidrauličkog ES, izabran je proces RBC,
zado što ovaj proces ima prednosti i u ekonomskom i tehničkom pogledu u
odnosu na druge mogućnosti.
•
Za postrojenja koje služe populaciju >6,000 Hidrauličkog ES i <60,000
Hidrauličkog ES, primijeniće se procesi Produžene aeracije, SBR,
Oksidacioni jarak i Kapajući filter. SBR sistem i Kapajući filter su odbačeni.
Stoga, za postrojenja <20,000 Hidrauličkog ES, predložen je proces
Produžene aeracije, a za postrojenja >10,000 Hidrauličkog ES, Oksidacioni
jarak.
•
Na kraju, za najveća postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda, gdje je
Hidraulički ES >50,000, predložen je Konvencionalni aktivni mulj, koji je
pouzdan kada je u pitanju kvalitet rada i adekvatan za prečišćavanje veće
količine otpadnih voda.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 85
5.6.5 Tercijarno prečišćavanje
U TM Br. 4, na osnovu raznih istraživanja, zaključeno je da bi se recipienti u Nikšiću,
Pljevljima i Rožajama trebali označiti osjetljivim. Za ova proširena naselja, osim
procesa uklanjanja organskih materija i nitrifikacije amonijaka, predloženo je i
uklanjanje nutrijenata (nitrata i fosfata).
Osim doga, za sva postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda obezbijediće se i
rezervoar za hlorinaciju koji će vršiti dezinfekciju.
5.6.6 Prečišćavanje mulja
Za prečišćavanje sekundarnog mulja, koji je stabilozovan, ili primarnog mulja iz
septičkih jama, procesi koji prečišćavaju mulj su:
•
Zgušnjavanje gravitacijom
•
Rezervoar za skladištenje
•
Mehaničko isušivanje
Za prečišćavanej sekundarnog mulja, koji je stabilizovan, ili primarnog mulja iz
septičkih jama, procesi prečišćavanja su sljedeći:
•
Zgušnjavanje gravitaciom primarnog mulja
•
Anaerobna digestija
•
Kombinovano – zgušnjavanje gravitacijom primarnog i sekundarnog mulja
•
Mehaničko isušivanje
U tabelama dati u nastavku predstavljene su razne mogućnosti biološkog
prečišćavanja u postrojenjima.
Predlozi o biološkom prečišćavanju otpadnih voda u postrojenjima Tabela 5.1
Opcija
Tipični rang protoka
RBC
Produžena aeracija
Oksidacioni jarak
Konvencionalni aktivni
mulj
1,000 do 6,000 ES (150 m3/d do 900 m3/d)
6,000 do 20,000 ES (900 m3/d do 3000 m3/d)
10,000 do 60,000 ES (1500 m3/d do 9000 m3/d)
50,000 ES i više (7500 m3/d i više)
5.6.7 Modularizacija postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda
Postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda su najčešće projektovana tako da se
sastoje iz većeg broja paralelnih modula ili ispusta tako da se djelovi postrojenja
mogu zatvoriti a takoñe se mogu postaviti i dodatni moduli za prečišćavanje većih
količina otpadnih voda kada se proširi kanalizaciona mreža.
Koncept modularizacije se uglavnom primjenjuje kod primarnog prečišćavanja i
biološkog prečišćavanja (uključujući završno taloženje).
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 86
Za sva osim za najmanja postrojenja, minimalno se ugrañuju 2 paralelna modula, i
ovaj kriterijum je iskorišćen za projektovanje svih postrojenja na projektnom području
osim za Šavnik, gdje će biti postavljen samo jedan modul.
S druge strane, treba izbjegavati postavljanje prevelikog broja modula, tako
maksimalni broj, koji je planiran za Nikšić, iznosi 3 modula u postrojenju.
Dakle, u planu je razvoj modularnog pristupa u skladu sa regionalnom prirodom
Masterplana. Stoga, odreñeni su ispusti (paralelni tokovi nastali podjelom glavnog
protoka otpadnih voda kroz postrojenje) i kapaciteti tih protoka kako bi se odredile
zajedničke dimenzije i zajednička mehanička i električna oprema za sva postrojenja
na projektnom području. Ovakav pristup ima mnoge prednosti, naročito kada se radi
o upotrebi opreme, smanjeno je nagomilavanje rezervnih djelova, zatim omogućava
se razmjena osoblja u hitnim slučajevima, smanjeni su troškovi projektovanja,
postignuta ekonomičnost izgradnje, itd.
5.6.8 Razvoj protoka za prečišćavanje
Dva protoka u postrojenju
Na postrojenjima na kojima se planira izgradnja 2 toka (modula), ciljne godine za ove
radove su 2019. i 2029. godina. U toku Faze 1, biće izgrañen po 1 tok za svako
postrojenje. Meñutim, za Pljevlja se u Fazi 1 planira izgradnja oba toka. Kapacite
ovih izlaznih tokova će biti isti. Postrojenje u Fazi 1 će biti dovoljno velikog kapaciteta
da prečišćava otpadne vode koje prenosi postojeća kanalizaciona mreža, tj. do 2019.
godine, a da pridom postrojenje ne bude ni opterećeno prevelikom količinom
otpadnih voda niti da količine otpadnih voda budu premale što bi imalo negativan
uticaj na rad postrojenja (za Fazu 1 planira se izgradnja dodatnih kanalizacionih cijevi
gdje je neophodno spriječiti situaciju da količine otpadnih voda koje dolaze u
postrojenje budu premale).
Tri toka (modula) u postrojenju
U Bijelom Polju, Nikšiću i Žabljaku, predloženo je da se u toku Faze 1 izgrade po 2
od ukupno 3 planirana toka, a zatim po jedan, preostali modul, biće izgrañen u
Fazama 2/3.
Jedan protok u postrojenju
U Šavniku je isplaniran samo jedan ispust za postrojenje, jer će imajući u vidu
predviñene količine otpadnih voda koje će se stvarati, jedan modul biti dovoljan za
prečišćavanje otpadnih voda do 2029. godine.
U tabeli u nastavku, predstavljeni su predlozi vezani za postrojenja u svakom
gradu/proširenom naselju pojedinačno. Predlozi su bazirani na rastu protoka, na
konceptu modularizacije i procesu selekcije.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 87
Tip postrojenja i broj modula po opštinama pojedinačno
Opština
ANDRIJEVICA
BERANE
BIJELO POLJE
DANILOVGRAD
KOLAŠIN
MOJKOVAC
NIKŠIĆ
Postrojenje 1
(Sjeverni region)
NIKŠIĆ
Postrojenje 2
(Južni region)
PLAV
PLJEVLJA
PLUŽINE
ROŽAJE
ŠAVNIK
ŽABLJAK
5.7
Pred-prečišćavanje
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska
(prosto), mjerenje
protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska
(prosdo), mjerenje
protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska –
masti (aeracijom),
mjerenje protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska
(prosdo), mjerenje
protoka
Mehanički filteri,
uklanjanje pijeska
(prosdo), mjerenje
protoka
Tabela 5.2
Prečišćavanje Broj modula
Primarno
Sekundarno
Tercijarno
mulja
u vremenu
prečišćavanje prečišćavanje prečišćavanje
konačnog
razvoja
Zgušnjavanje
Imhoff
gravitaciono
2 x 2.150
RBC
Dezinfekcija
Mehaničko
rezervoar
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Oksidacioni
Dezinfekcija + gravitacijom
2 x 20.000
jarak
Uklanjanje N Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Oksidacioni
Dezinfekcija + gravitacijom
3 x 20.000
jarak
Uklanjanje N Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Dezinfekcija +
Produžena
gravitacijom
2 x 6.000
Uklanjanje
aeracija
Mehaničko
Hid. ES
nutrijenata
isušivanje
Zgušnjavanje
Produžena
gravitacijom
2 x 6.000
Dezinfekcija
Mehaničko
aeracija
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Produžena
gravitacijom
2 x 6.000
Dezinfekcija
Mehaničko
aeracija
Hid. ES
isušivanje
Anaerobično
rastvaranje 2 x 37.000
Primarni
Dezinfekcija +
Hid. ES + 1
Konvencional
Zgušnjavanje
taložni
Uklanjanje
ni aktivni mulj
x 22.000
gravitacijom
rezervoar
nutrijenata
Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Dezinfekcija +
Produžena
gravitacijom
2 x 8.000
Uklanjanje
Mehaničko
aeracija
Hid. ES
nutrijenata
isušivanje
Zgušnjavanje
gravitacijom
Produžena
2 x 6.000
Dezinfekcija
aeracija
Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Oksidacioni
Dezinfekcija + gravitacijom
2 x 20.000
jarak
Uklanjanje N Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Imhoff
gravitacijom
2 x 2.150
RBC
Dezinfekcija
rezervoar
Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Oksidacioni
Dezinfekcija + gravitacijom
2 x 10.500
jarak
Uklanjanje N Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
Imhoff
gravitacijom
1 x 1.300
RBC
Dezinfekcija
Mehaničko
rezervoar
Hid. ES
isušivanje
Zgušnjavanje
gravitacijom
Imhoff
3 x 2.150
RBC
Dezinfekcija
rezervoar
Mehaničko
Hid. ES
isušivanje
Sumarni izvještaj o predloženim projektima
Predloženi projekti za svaki grad sa prigradskim područjem je razrañen u GIS-u, u
skladu sa gore navedenim prinsipima i generalnom strategijom koji su detaljno
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 88
opisani u TM 8. Ovo je nazvano “Prvi slučaj”, koji se odnosi na neophodne radove
bez obzira na mogućnosti i prioritete.
Sumarni izvještaj o predloženim aktivnostima po gradovima sa prigradskim
područjima i po fazama, izloženi su u donjoj tabeli.
Kratak izvještaj o predloženim radovima po fazama
Grad/Prošir
eno naselje
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Sjever
Jug
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Faza 1
Tabela 5.3
Faze 2/3
Primarne
cijevi
Sekundarne
cijevi
(m)
(m)
(No)
589
1,733
4,803
2,321
1,857
845
140
3,000
1,624
315
5,595
1,624
1
2
3
2
1
-
1,192
3,173
6,354
678
6,400
2,571
500
500
250
-
-
PS
Postrojenja
Ispusti x
ES
1 x 2,150
1 x 20,000
2 x 20,000
1 x 6,000
1 x 6,000
1 x 6,000
2 x 37,000
1 x 6,000
2 x 20,000
1 x 2,150
2 x 2,700
3
m /h
1 x 10,500
1 x 1,300
2 x 2,150
Primarne
cijevi
Sekundarne
cijevi
PS
(m)
(m)
(Br)
(ES)
Postrojenja
3,803
12,159
9,094
5,070
5,270
7,374
9,780
59,058
63,581
53,790
8,430
34,096
2
1
5
4
4
3
1 x 2,150
1 x 20,000
1 x 20,000
1 x 6,000
1 x 6,000
1 x 6,000
9,881
10,694
8,544
4,381
1,206
1
41,500
71,849
107,070
15,596
8,830
1,780
415,090
3
3
4
1
1 x 22,000
2 x 8,000
1 x 6,000
1 x 2,150
1 x 2,700
3
m /h
1 x 10,500
1 x 2,150
62
Rožaje
3,624
2,360
1
3,612
21,240
2
Šavnik
20
2
980
2,505
1
Žabljak
576
470
8,712
3,040
1
Ukupno
34,165
18,949
12
505,781
875,735
34
Napomene
1. U gornjoj tabeli nije prikazana rehabilitacija Podgoričkog postrojenja za prečišćavanja, ali je uključena
u predložene aktivnosti.
2. Trošak za primarnu kanalizacionu mrežu u Podgorici su predstavljeni kao procenat od troška za
sekundarnu kanalizacionu mrežu (19,2%). U pogledu dužine pretpostavlja se da će one iznositi oko
10%.
3. Sve pumpne stanice (PS) u Podgorici će biti izgrañene u toku Faze 2. Trošak za PS je predstavljen
kao procenat troška za sekundarne cijevi (4% ekvivalentno sa 560,000 Eura), meñutim broj pumpnih
stanica nije precizno odreñen. Na glavnim cijevima, PS nisu potrebne, tako da će podopnih pumpi biti
malo. Na ovoj osnovi, 560,000 je ekvivalentno sa 6 PS.
4. Grad Gusinje u Plavskoj opština je dodat kasnije predloženim projektima i uključen je u gornju tabelu
koja se nešto razlikuje od ekviivalentne tabele u (Tabela 0.3) in TM 8.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 89
5.8
Prioriteti i rangiranje projekata (TM 10)
5.8.1
Uvod
Ovaj izvjestaj o “Odreñivanju prioriteta i rangiranju programa “ je dio projekta
“Priprema Strateskog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode (Centralni i sjeverni
region) Crna Gora (Srbija i Crna Gora).Projekat finansiran od strane Evropske Unije
a njime rukovodi Evropska Agencija za Rekonstrukciju (EAR) .
Cilj TM 10 je odreñivanje prioriteta radova predloženih Masterplanom, i to na nacin
da bi se pomoglo onima koji ce donositi odluke pri davanju prioriteta za ova podrucja
s obzirom na to da manjak potrebnih sredstava mozda nece omoguciti izgradnju
svega sto je predvidjeno MP.
Specificni ciljevi u postizanju svrhe gore spomenutog projektnog zadatka bili su :
•
•
•
•
5.8.2
Razvoj metodologije za prioritizaciju koja bi bila objektivna koliko god je
moguće;
Odrediti odgovarajuće kriterijume radi procjene predloženih projekata;
Odrediti odlučujući bodovni sistem radi procjene projekata koji se odnose na
državni kontekst;
Primijeniti sistem i predložiti pragmatičnu prioritizaciju projekata.
Primijenjena Metodologija
Za potrebe ovog izvještaja, razrañena je metodologija da se olakša izbor prioriteta
projekata za “Base Case – Prvi slučaj” izmeñu 14 naseljenih centara (gradska I
prigradska područja 14 opština projektnog područja) was developed. Prema TM 10,
Gusinje u Opštini Plav je uključeno u Masterplan, i bilo je predmet razmatranja u
istom procesu, čiji su rezultati dole navedeni.
Ova metodologija je bazirana na primjeni “Multi kriterijumske analize” (MCA) tehnika,
kako bi se olaksao rad sa vecom kolicinom kompleksnih informacija za sve 14
opstina na konzistentan i objektivan nacin.
5.8.3
Izrada MCA matrice procjene
Izabrani kriterijumi za izradu MCA matrice podijeljeni su u cetiri grupe.Svaka grupa
predstavlja pretpostavljena kljucna pitanja na kojima treba da se bazira odluka o
realizaciji Masterplana.Te grupe su sledece:
•
•
•
•
Grupa A: Drzavni prioriteti i obaveze;
Grupa B: Uticaj na zivotnu sredinu;
Grupa C: Socijalni aspekti;
Grupa D: Efikasnost ili odnos koristi i troškova (Benefit-Cost) MP
Grupe gore spomenutih kriterijuma su dale faktore značaja – koeficijente važnosti.
Zatim svaki kriterijum predstavljen u sledecoj tabeli, dao je faktor znacaja u okviru
svoje kategorije.Prema tome sledeca matrica je napravljena za davanje prioriteta i
rangiranje radova predvidjenih u sklopu Masterplan.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 90
Evaluaciona matrica za procjene prioriteta
Grupa
A.
Drzavni prioriteti i
obaveze
Faktor
znacaja
Grupe
Kriterijum
A1
10 %
A2
B1
B.
Uticaj na zivotnu
sredinu
35 %
B2
B3
C1
C.
Socijalni aspekti
20%
C2
C3
D1
D
Korist od odnosa
troskova MP
35 %
100%
5.8.4
D2
Drzavni prioriteti
Obaveze koje proizilaze iz
medjunarodnih konvencija
Ukupno
Uticaj ispustanja otpadnih
voda na povrsinske vode
Osjetljivi recipijent (u
skladu sa 91/271/EEC)
Recipijent loseg kvaliteta
Ukupno
Stanovnistvo koje treba
opsluziti
Spremnost da se ucestvuje
u placanju (kao indikator
interesovanja javnosti)
Zdravlje stanovnistva
Ukupno
Korist (u pogledu
uklanjanja BPK5 ) /trosak
Korist za prirodno
okruzenje (u pogledu
smanjenja BPK5 u
rijekama)/odnos troskova
Ukupno
Tabela 5.4
Faktor znacaja
Kriterijuma
U okviru
Ukupno
grupe
50%
5%
50%
5%
100%
30%
10.5%
40%
14%
30%
100%
10%
10.5%
30%
6%
60%
100%
50%
12%
17.5%
50%
17.5%
2%
100%
Davanje prioriteta i rangiranje - rezultati
Za potrebe davanja prioriteta i rangiranja radova predvidjenih MP za 14 opstina,
“opcije” (odnosno izvodjenje radova predvidjenih MP za opstinu “X”) procijenjene su
prema kriterijumu prikazanom ranije u Matrici procjene.
Za rezultate, odabrana skala je bila od 1 do 5. Za “opcije” koje ne mogu biti
procijenjene prema jednom kriterijumu, nije data procjena.Konacni rezultati su
izvedeni prateci sumiranje rezultata koje je svaka “opcija” postigla prema svakom
kriterijumu.
Procjena data za svaku opstinu (“opciju”) prema svakom kriterijumu predstavljena je
u tabelama – Matricama – predstavljenim u tabelama 4.6 i 4.7 TM 10 u Poglavlju 4
glavnog izvjestaja. Kako je odnos “koristi prema troskovima” bila procijenjena za
zavrsetak Faze 1 i za zavrsetak svih šema, svaka Matrica predstavlja relevantne
rezultate za svaki od slucajeva.
Finalni rezultati do kojih se dolazi primjenom MCA tehnike predstavljeni su u sledecoj
tabeli.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 91
Izvještaj o analizi MCA
Tabela 5.5
Zavrsetak Faze 1 Master Plana
Zavrsetak svih faza Master Plana
Opstina
Opstina
Ukupan Rezultat
Ukupan Rezultat
Visoki prioritet
Niksic
4.11
Niksic
3.76
Rozaje
3.67
Rozaje
3.49
Pljevlja
3.10
Pljevlja
3.28
Podgorica
2.79
Podgorica
2.62
Srednji prioritet
Kolasin
1.69
Kolasin
1.87
Bijelo Polje
1.52
Berane
1.71
Mojkovac
1.44
Bijelo Polje
1.70
Berane
1.36
Mojkovac
1.44
Danilovgrad
1.19
Danilovgrad
1.02
Zabljak
0.94
Pluzine
0.96
Nizi prioritet
Pluzine
0.79
Plav
0.80
Andrijevica
0.73
Andrijevica
0.73
Plav
0.63
Savnik
0.49
Savnik
0.49
Uporedjivanjem ukupnog rezultata sa svakom opstinom pojedinacno proizilazi da bi
trebalo formirati sledece tri grupe :
•
•
•
Visoki prioritet - Niksic, Rozaje, Podgorica i Pljevlja.
Srednji prioritet - Kolasin, Mojkovac, Bijelo Polje, Berane, Zabljak i
Danilovgrad
Nizi prioritet - Pluzine, Andrijevica, Plav i Savnik.
U odnosu na grupe i njihov redosled bitno je napomenuti sledece:
•
Ista četiri naselja, isti raspored se pojavljuje u izgradnji radova Faze 1 kao i
za kompletku šemu (sve Faze). Osjetljivost procjene je testirana za ovu grupu
naselja i kao rezultat pojavila su se ista četiri naselja kao prioriteti, a
prioritizacija je odreñena na osnovu drugih faktora.
•
Niksic je prvo naselje na listi prioriteta u oba slučaja (Faza 1 i kompletna
šema). U svim slučajevima Nikšić se smatra većim prioritetom u odnosu na
Podgoricu u pogledu svih kriterijuma osim u slučaju Kriterijuma A2 zbog toga
što je Podgorica locirana blizu Skadarskog jezera (zaštićen Ramsar
konvencijom) i Kriterijuma C1 koji se odnose na populaciju koju opslužuju. U
ovom slucaju takodje, ono sto je bilo najvaznije za dobijanje prioriteta jeste
“recipijent” otpadnih voda i njegov “prihvatni” kapacitet. Iz dostupnih podataka
proizilazi da je i po kvalitetu vode i po hidrogeoloskim karakteristikama rijeka
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 92
Moraca manje osjetljiva od rijeke Zete, na mjestima ispusta u Podgorici i
Niksicu. Rijeka Zeta ima veoma mali protok u toku ljeta i ovo onemogućava
prečišćavanje ispuštenih otpadnih voda. Ova cinjenica daje prednost Niksicu
(5/5) u odnosu na Podgoricu (1/5) kada je u pitanju odnos dobitka i gubitka po
pitanju okoline jer na ovaj odnos uticu stope protoka recipienata. Drugi
kriterijum po kojem Niksic ima prioritet u odnosu na Podgoricu je “spremnost
za placanje” jer kako se cini u Niksicu je zainteresovanost za placanje veca
nego u Podgorici.
•
Procjena “Kriterijuma koji se odnose na okolinu” je imala valiki zanačaj u
odreñivanju ostalih prioriteta. Na listi prioriteta Rozaje i Pljevlja se nalaze na
višim pozicijama u odnosu na Podgoricu zbog lošeg kvaliteta recipienata u
ovim gradovima, a to su Ibar i Ćehotina. Predloženo označavanje osjetljivih
područja kao i odnos beneficija i troškova kada je u pitanju Životna sredina
izjednačava se sa visokim bodovima koji su dati Podgorici zbog drugih
kriterijuma koji se odnose na “socijalne aspekte” ili na odnos beneficija i
gubitka (kada se radi o uklanjanju BPK nakon završetka Masterplana). Da je
Kriterijum D2 ovdje zanemaren (odnos beneficija i gubitka kada se radi o
uklanjanju BPK nakon završetka Masterplana), Podgorica bi bila na višoj
poziciji na listi prioriteta u odnosu na Pljevlja a na istoj poziciji sa Rožajama.
U pogledu grupe srednjeg prioriteta, treba navesti sledeće komentare:
•
Ono što je kritično za rangiranje ove grupe su kriterijumi Grupe C “socijalni
aspekti” kao i Grupa D “efikasnost ili beneficije u odnosu na gubitke”.
•
Procjene kriterijuma Grupe A i konkretnije Kriterijuma A1 (koji se odnosi na
državne prioritete i razvoj turizma) značajno utiču na odreñivanje položaja
Žabljaka na listi prioriteta
•
Kriterijum C2 “spremnost za plaćanje” je takoñe veoma važan faktor i odnosi
se na interes javnosti u obezbjeñivanju adekvatnih objekata za prečišćavanje
otpadnih voda.
•
“Odnos koristi i troškova” u pogledu uklanjanja BPK u toku radova
Masterplana je takoñe od veoma velike važnosti u skoro svim slučajevima
kada se govori o radovima Faze 1. Meñutim, ovo nije slučaj kada se govori o
kompletnoj šemi (sve Faze) po kojoj se Žabljak, Danilovgrad i Mojkovac
nalaze prilično nisko na spisku.
Na kraju, u pogledu grupe nižeg prioriteta, treba spomenuti sledeće:
•
Sve opštine koje pripadaju ovoj grupi imaju mali broj stanovnika, blizu ili čak
ispod 2,000, što je limit odreñen od strane EU direktivom 91/271/EEC ispod
kog obezbjeñivanje kanalizacione mreže i Postrojenja za prečišćavanje
otpadnih voda nije obavezno;
•
Nijedna od ovih opština nije dobila nikakav rezultat prema kriterijumu Grupe A
i Grupe B, jer ne spadaju u “Državne prioritete i obaveze” ili za njih nema
indikatora koji ukazuju na izazivanje negativnog “Uticaja na životnu sredinu”;
•
Rangiranje meñu njima se vrši na osnovu Kriterijuma C2 “Spremnost za
plaćanje” i Kriterijuma D1 “Odnos koristi i gubitka” u pogledu uklanjanja BPK
koje se može obezbijediti nakon Faze 1 ili kompletne šeme. Kriterijum
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 93
“Spremnost za plaćanje” prioritet daje Plužinama u odnosu na ostale gradove
u ovoj grupi.
Implementacija Faze 1 i svih Faza Masterplana rezultirala je sličnim ali ne identičnim
rasporedom.
•
Grupa sa najvećim prioritetom ostaje ista tako da raspored na listi prioriteta
ostaje isti
•
Spisak naselja koji pripadaju grupama srednjeg ili nižeg prioriteta su iste za
implementaciju “Faze 1” i “svih Faza”, sa izuzetkom Plužina koji spada u
grupu srednjeg prioriteta kada je u pitanju implementacija svih Faza a ukoliko
se radi o implementaciji Faze 1, Plužine spadaju u grupu nižeg prioriteta.
Dok se odreñivanje prioriteta odnosi na cijelu državu, skorašnja kretanja u pogledu
decentralizacije znače da će opštine same preuzeti odgovornosti za razvoj svoje
infrastrukture pod njihovom i svaka opština pojedinačno može izabrati da li će da
razvije projekat ili ne nezavisno od “državne” perspektive.
Odreñivanje prioriteta stoga imaju odreñenu važnost za Centralnu Vladu.
U sledećoj tabeli prikazani su troškovi za Fazu 1 prema redosledu prioriteta
Troškovi rada Faze 1 prema prioritetima
Rang
Naselje
Tabela 5.6
Trošak
(M Euro)
Najveći prioritet
Ukupni troškovi
(M Euro)
1
Niksic
13.070
13.070
2
Rozaje
4.050
17.120
3
Pljevlja
7.345
24.465
4
Podgorica
29.696
54.161
Srednji prioritet
5
Bijelo Polje
7.380
61.541
6
Kolasin
3.013
64.554
7
Berane
4.993
69.547
8
Mojkovac
2.129
71.676
9
Danilovgrad
2.463
74.139
10
Zabljak
1.522
75.661
Niži prioritet
11
Pluzine
0.889
76.550
12
Andrijevica
1.059
77.609
13
Plav
2.859
80.468
14
Savnik
0.774
81.242
Napomena : Troškovi obuhvataju nepredviñene situacije (15%) i inženjering (12%) ali ne
uključuju PDV (17%)
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 94
5.8.5
Zaključci
Zaključci koji se mogu izvesti na osnovu ove prioritizacije i rangiranja ukazuju na 4
opštine koje prestavljaju prioritete a to su Niksic, Rozaje, Pljevlja i Podgorica, bilo da
se radi o Fazi 1 ili o potpunoj šemi, prema kriterijumima okoline, socijalnim faktorima,
državnim prioritetima i odnosa troška/koristi.
Meñutim, treba naglasiti da je za realizaciju Faze 1 potrebno 2/3 ukupnog troška za
svih 14 naselja, tj. 54.2 M Eura od ukupno 81 M Eura, što i dalje predstavlja visoku
sumu.
Bilo koja prioritizacija koji ukazuje na državni kontekst može biti iskorišćen kao vodič
investiranja od strane Vlade. Meñutim, decentralizacija se odnosi na to da svako
naselje zasebno može sprovesti plan, dakle na individualnoj osnovi i u ovom slučaju
prioritizacija nema bitnu ulogu.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 95
6.
FINANSIJSKE ANALIZE I RASPORED IMPLEMENTACIJE (TM 9)
6.1
Prikupljanje informacija i Finansijski modeli
6.1.1 Izvještaj o prihodu i rashodu i podaci o bilansu stanja i bilansu uspjeha u
ViK/JK preduzećima
Da bi se prikupile informacije o trenutnim finansijskim operacijama u ViK/JK
preduzećima, sproveden je Upitnik koji je prikazan u Dodatku 2 u TM Br. 9.
U cilju odreñivanja budućih operatvnih troškova u Masterplanu, bilo je neophodno
sakupiti osnovne informacije o finansijskim operacijama. Da bi se napravio finansijski
model, potrebno je odrediti sve operativne troškove vodovodne i kanalizacione
infrastrukture, i za postojeće objekte, kao i za objekte koji se planiraju izgraditi u
budućnosti (napomena: operativni troškovi vodovodne infrastrukture su takoñe
uključeni u obračunima).
6.1.2 Procjena vrijednosti postojeće vodovodne i kanalizacione infrastrukture
U finansijskom izvještaju nije uključena vrijednost postojećih vodovodnih i
kanalizacionih sistema, pa je stoga, za svrhu izrade finansijskog modela bilo
neophodno izvršiti i ovu procjenu.
Postojeći vodovodni sistemi su detaljno opisani u engleskom prevodu izvještaja
“Predviñanja o dugoročnom vodosnabdijevanju u Crnoj Gori”, što čini Dodatak 2 u
TM Br. 6. Jedinični troškovi za glavne vodovodne sisteme su posebno odreñeni u
cilju procjenjivanja budućih troškova prilikom izmjene ovih sistema i uključeni u
Dodatku 5 u TM Br. 9 ovog izvještaja. Proporcija troška izmjene je uzeta kao
“trenutna vrijednost” objekata, a ova proporcija je procijenjena na osnovu stope
curenja u mreži i starosti sistema. Procijenjene vrijednosti nisu baš precizne, ali u
svakom slučaju zančajne su jer ukazuju na približne vrijednosti.
Sličan način procjene, izvršen je za kanalizacionu mrežu i unijet u TM Br. 5. Troškovi
za zamjenu su odreñeni na osnovu jediničnih troškova u Dodatku 5 u TM Br. 9 ovog
izvještaja, a proporcija troškova zamjene je uzeta kao trenutna vrijednost u zavisnosti
od starosti sistema.
Rezultati ovih analiza predstavljeni su u Dodatku 3 u TM Br. 9 ovog izvještaja.
6.1.3 Podaci iz Upitnika za domaćinstva
Ovaj Upitnik predstavlja pregled stanja postojećih objekata i vodovodnih i
kanalizacionih usluga na projektnom području. Takoñe opisuje mišljenje javnosti o
nivou usluga, kao i priuštivost i spremnost plaćanja za poboljšanje ovih usluga.
Konkretan cilj ovog Upitnika bio je prikupljanje kvantitativnih podataka (za statističku
interpretaciju) i kvalitativnih podataka (za kvalitativnu interpretaciju).
Kvantitativni podaci uključuju:
•
•
•
•
tip kanalizacionih objekata koje domaćinstva koriste
broj članova u domaćinstvu
potrošnja pijaće vode u litrima/mjesečno
korišćenje drugih izvora pijaće vode
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 96
•
•
•
•
•
•
ispuštanje otpadnih voda
broj incidenata i nezgoda u vezi sa uslugama
trenutne i buduće cijene kanalizacionih usluga po domaćinstvu
prosječni prihod u domaćinstvu
cijena koja se plaća za kanalizacione usluge, i
priuštivost i spremnost plaćanja.
Kvalitativni podaci se sastoje iz:
•
•
tipa kanalizacionih sistema koji bi potrošači željeli najviše da koriste,
zahtejeva u pogledu kvaliteta i pouzdanosti usluga.
Podaci koji su preuzeti iz ovog izvještaja, iskorišćeni u finansijskim analizama,
navedeni su u Dodatku 2 u TM Br. 9.
6.1.4 Procjene kapitalnih troškova
Izvršene su procjene kapitalnih troškova za šemu Faze 1 koje prestavljaju
“minimalne” intervencije koje će imati za rezultat kompletno prečišćavanje protoka
otpadnih voda iz svih postojećih sistema, i za šeme Faze 2/3, koje zajedno čine
implementaciju kompletnog kanalizacionog sistema i postrojenja za prečišćavanje
otpadnih voda za proširena naselja.
Kvantitet predložene infrastrukture je razrañen do detalja za Masterplan, i
predstavljen u TM 8.
Izvršene su procjene jediničnih troškova i predstavljene u Dodatku 5 u TM Br. 9. Ovi
jedinični troškovi su procijenjeni na osnovu širokog ranga referenci, od kojih mnoge
potiči iz susjednih zemalja. Ovaj pristup je prihvaćen iz razloga što u Crnoj Gori
postoji nizak nivo inženjeringa, naročito u pogledu inženjeringa za postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda i pumpnih stanica, a donekle i zbog nedostatka
konkurencije izmeñu izvoñača radova čiji se, meñutim, porast očekuje.
Procjene kapitalnih troškova su rezultat kvantiteta i jediničnih troškova, a detaljno su
predstavljeni u Dodatku 4 u TM Br. 9. Osnova za troškove je 2004. godina, i ovi
troškovi su predstavljeni u Tabeli 6.1.
Ovi troškovi su procijenjeni za “osnovni predlog” za sva naselja bez obzira na
priuštivost plaćanja.
6.1.5 Procjene troškova za održavanje i upravljanje
Troškovi za održavanje i upravljanje kanalizacione infrastrukture su oko 0,5%
ukupnih troškova za grañevinske radove, 2,0% akumuliranih troškova za mašinske i
elektro radove, i troškova za snabdijevanje električnom energijom (bazirano na cijeni
usluga od 0,10 €/kWh) za “osnovni slučaj” razvoja postrojenja i pumpnih stanica,
predstavljenih u Dodatku 4 u TM Br. 9.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 97
Investicije prema osnovnom predlogu
Prošireno naselje/grad
Tabela 6.1
Faza 1
Faza 2
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
1,059,572
4,992,933
7,380,286
2,463,422
3,014,121
2,128,964
13,069,792
2,859,377
7,345,030
888,775
29,695,516
4,049,128
775,123
1,520,989
2,656,708
12,694,221
15,174,066
10,226,081
3,521,179
7,730,092
36,240,254
4,822,514
2,489,368
922,779
92,845,983
5,245,684
621,748
2,299,191
3,716,280
17,687,154
22,554,352
12,689,503
6,535,300
9,859,055
49,310,046
7,681,892
9,834,398
1,811,554
122,541,499
9,294,812
1,396,871
3,820,180
Ukupno
Ukupno
81,243,028
197,489,867
278,732,896
Napomena : Gore navedeni troškovi ne uključuju napredviñene troškove (15%), projektovanje i nadzor
terena (12%) i PDV i zemljište. Ipak, izvršene su finansijske analize koje uključuju nepredviñene
troškove i nadzor terena.
6.2
Finansijska struktura
Finansijska struktura se sastoji iz kredita, grantova i sopstvenih mogućnosti ViK
preduzeća. U Fazi 1 planira se grant većeg iznosa, dok će drugi grant biti manjeg
iznosa. Prilikom kalkulacija kredita, uzeti su u obzir krediti “laganog” tipa i prosječnih
EBRD i IBRD uslova.
Predloženi iznosi kredita, grantova i interna sredstva
Izvor
Interna sredstva
(Sopstveni budžet ViK
preduzeća)
Grantovi
Krediti
6.3
Tabela 6.2
Faza 1
2005-2009
5%
Faza 2
2010-2019
10%
Faza 3
2020-2029
30%
45%
20%
10%
50%
70%
60%
Finansijski model
Finansijski model je razvijen kako bi se izračunala finansijska izvodljivost predloženih
radova, i pri tome je primijenjen pojedinačno na svako ViK/JK preduzeće u 14 opština
na projektnom području.
Model je izrañen u Microsoft Excel programu, pri čemu je svakom ViK/JK preduzeću
posvećena posebna tabela u okviru ovog programa.
Pristup izrade modela je opisan u poglavlju 7 u TM Br. 9.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 98
Model je iskorišćen kako bi se testirala izvodljivost “osnovnog slučaja”, i u naseljima u
kojima je neizvodljiv, urañene su izvjesne modifikacije, kao na primjer odgoda
plaćanja, kako bi se ipak ovaj projekat mogao implementirati u što više naselja na
projektnom području. Rezultati ovog istraživanja su prikazani u nastavku.
6.4
Cijene usluga
Izrañen je raspored o minimalnim cijena uslugama koji prikazuje minimalna godišnja
povećanja u iznosu cijena usluga za kanalizaciju, koji zahtijeva sakupljanje protoka
fondova koji će ostati pozitivan kroz cijeli period projektovanja. Postoji pretpostavka
da će odnos izmeñu cijena usluga za domaćinstva i cijena usluga za ostale
potrošače ostati isti. U Tabeli 6.3, date su cijene usluga predložene za godine 2009,
2014, 2019 i 2029. Slika 6.1 pokazuju poreñenje razvoja minimalnih cijena usluga
izmeñu opština.
Poreñenje minimalnog rasta prosječne cijene usluga
po opštinama
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Slika 6.1a
Strana 99
Poreñenje minimalnog rasta prosječne cijene usluga
po opštinama
Slika 6.1b
Buduće kretanje cijena usluga
Tabela 6.3
Prošireno
naselje
/ Grad
Kretanje cijena usluga za
domaćinstva
(euro/m3)
2004
2005
2009
2019
2029
Kretanje cijena usluga za ostale
potrošače (euro/m3)
2004
2005
2009
2019
2029
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
0.06
0.10
0.08
0.14
0.07
0.06
0.11
0.08
0.08
0.04
0.11
0.06
0.09
0.10
0.11
0.26
0.16
0.21
0.17
0.14
0.21
0.19
0.19
0.09
0.16
0.12
0.14
0.15
0.17
0.28
0.28
0.39
0.26
0.19
0.23
0.23
0.26
0.11
0.37
0.24
0.29
0.35
0.21
0.34
0.34
0.39
0.26
0.21
0.31
0.23
0.26
0.13
0.37
0.24
0.33
0.35
0.21
0.34
0.34
0.40
0.27
0.23
0.33
0.25
0.27
0.13
0.37
0.26
0.34
0.36
0.21
0.34
0.34
0.40
0.28
0.23
0.36
0.34
0.31
0.13
0.41
0.34
0.40
0.40
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
0.27
0.35
0.45
0.59
0.41
0.31
0.40
0.40
0.43
0.18
0.55
0.39
0.44
0.53
0.31
0.37
0.52
0.59
0.41
0.33
0.49
0.40
0.43
0.19
0.55
0.39
0.49
0.53
0.31
0.37
0.52
0.59
0.41
0.34
0.51
0.42
0.43
0.19
0.56
0.41
0.51
0.54
0.31
0.37
0.52
0.60
0.42
0.34
0.54
0.51
0.46
0.19
0.61
0.51
0.60
0.59
Strana 100
Pored “osnovnog slučaja”, izvršene su analize cijena usluga za slučajeve gdje će se
implementirati samo Faza 1, pri čemu se teži izvodljivosti u svim ViK/JK
preduzećima. U tom cilju, ukupan iznos za implementaciju projekta do 2029. godine
je smanjen sa 280 mil € na 80 mil €. Analize pokazuju sledeće:
• Iznos cijena usluga koji će omogućiti da protok novaca u budžetu ostane
pozitivan u toku cijelog projektnog perioda (do 2029) se mogu uporediti sa
cijena uslugama koje su izračunate za “osnovni predlog”, a budžet će ostati
pozitivan zahvaljujući investicijama do 2009. godine.
• Cijene usluga koje bi pokrile sve troškove (za naselja u kojima se planira
izgradnja Faze 1) su visočije za 30% od cijena usluga koje su navedene gore.
Do povećanja cijene usluga mora doći zbog troškova zamjene postojećih
objekata.
Rane analize ukazuju da je priuštivost usluga na veoma niskom nivou, posebno u
kratkoročnom periodu u budućnosti. Prema tome, sve dalje analize su izvedene na
osnovu Prvog slučaja (Base Case) sa gore navedenim cijenama usluga. Ovo će se
smatrati kao scenario minimuma.
6.5
Priuštivost
Prilikom analize priuštivosti, sledeće pretpostavke su uzete u obzir:
• Prosječna primanja u domaćinstvu su utvrñena na osnovu Upitnika za
domaćinstva koji je sproveden 2003. godine.
• Domaćinstva su u situaciji da odvoje 5% od svog primanja za vodovodne i
kanalizacione usluge. Trenutno, prosječno domaćinstvo plaća 2,4%.
• Primanja u domaćinstvu imaju stabilan porast od 3% godišnje.
• Pretpostavlja se da će trenutan odnos računa za vodovodne i kanalizacione
usluge od strane ViK preduzeća ostati isti u narednih 25 godina. Trenutni
iznos cijena usluga za vodovodne i kanalizacione usluge je prikazan u Tabeli
6.1 u TM Br 9.
• Trenutan odnos izmeñu cijena usluga koje plaćaju domaćinstva i cijena
usluga koje plaćaju ostali potrošači će takoñe ostati isti, što će za rezultat
imati prelazne subvencije od ostalih potrošača do domaćinstava.
Trenutno, prosječni mjesečni račun za vodovodne i kanalizacione usluge u
domaćinstvima ne prelaze 5%. Samo u Andrijevici ovi računi prelaze 5%.
Analize pokazuju da će za potrebe potpune pokrivenosti kanalizacionom
infrastrukturom, cijene usluga prelaziti nivo od 5% za sva ViK preduzeća.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 101
Prihodi u domaćinstvu i računi za vodu i kanalizaciju
Prošireno naselje / Grad
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
Izračunati prosjek
Prosječni
mjesečni prihod
Prosječni
mjesečni račun za
vodu i
kanalizaciju
138
185
189
287
291
245
284
175
203
188
268
180
230
200
219
8.60
8.50
8.40
8.50
6.10
7.10
6.70
8.70
7.10
5.30
9.10
7.20
4.70
7.10
7.36
Tabela 6.4
Račun / Prihod
6.2%
4.6%
4.5%
3.0%
2.1%
2.9%
2.4%
5.0%
3.5%
2.8%
3.4%
4.0%
2.0%
3.6%
3.4%
Izvor: Upitnik za domaćinstva, Oktobar-Decembar 2003
6.6
Izvodljivost
Rezultati kalkulacija ukazuju na to da su radovi u 7 od ukupno 14 ViK/JK preduzeća,
finansijski izvodljivi. Što se tiče ostalih 7 preduzeća, u 3 radovi su mogući, a u
preostala 4, radovi su trenutno neizvodljivi.
Analize osjetljivosti su izvršene na osnovu odlaganja investicija za Fazu 1 na 5, 10 i
15 godina, pri čemu se ne uzima u obzir Faza 2/3. Ishod analize osjetljivosti ukazuje
na 3 diskutabilna slučaja, tj. Bijelo Polje, Mojkovac i Plužine, koji bi finansijski mogli
biti izvodljivi. U Bijelom Polju, radovi se mogu izvesti ukoliko se investicije za Fazu 1
odgode za 5 godina, dok bi radovi u Mojkovcu i Plužinama bili izvodljivi ukoliko bi se
investicije potrebne za radove Faze 1 odgodile za 10 godina. Meñutim, radovi u
Andrijevici, Plavu, Rožajama i Žabljaku nisu izvodljivi i pored bilo koliko duge odgode
investicija za Fazu 1.
Razultati primjene finansijskog modela i analize osjetljivosti ukazuju na to da je
implementacija radova finansijski izvodljiva samo u 10 od 14 ViK/JK preduzeća. što
je prikazano u Tabeli 6.5.
Čak i sa grantom od 100%, radovi u ova 4 slučaja, Andrijevici, Plavu, Rožajama i
Žabljaku, ne bi bili izvodljivi. Ni generalni ni operativni troškovi ne mogu biti pokriveni,
tako da će za ova 4 grada subvencije od strane Vlade biti neophodne.
Finansijski model nije primijenjen na Gusinje, meñutim, obzirom da opština Plav kojoj
pripada ovo naselje, finansijski nije izvodljiva za implementaciju radova, pretpostavlja
se da ni Gusinje nije.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 102
Rezultati kalkulacija osnovnog predloga
i rezultati analiza osjetljivosti
Prošireno
naselje / Grad
Finansijski
izvodljivo
Neizvjesni
slučajevi
Neizvodljivo Rezultat analize osjetljivosti
X
Andrijevica
Neizvodljivo
X
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
X
Kolašin
X
Mojkovac
X
Izvodljivo-Faza 1 odlaganje za 10 g.
X
Izvodljivo-Faza 1 odlaganje za 5 g.
X
Nikšić
X
Plav
Neizvodljivo
X
Pljevlja
X
Plužine
Izvodljivo-Faza 1 odlaganje za 5 g.
X
Podgorica
6.7
Tabela 6.5
Rožaje
X
Neizvodljivo
Šavnik
X
Neizvodljivo
Žabljak
X
Ukupno
7
3
4
Raspored implementacije i predložene cijene usluga
Odreñivanje cijene usluga mora da bude bazirano na priuštivosti i spremnosti
plaćanja i na predviñenom povećanju prihoda u domaćinstvima u svakoj opštini.
Tabela 6.6 prikazuje predložene cijene usluga za 2009, 2014, 2019 i 2029. godinu.
Kretanje cijena usluga
Prošireno
naselje /
Grad
Andrijevica
Tabela 6.6
Kretanje cijena usluga (Euro/m3)
2004
Domaćinstva
2005
2009
2019
2029
2004
Ostali potrošači
2005
2009
2019
2029
0.06
0.17
0.21
0.11
0.27
0.31
0.21
0.21
0.31
0.31
Berane
0.10
0.28
0.34
0.34
0.34
0.26
0.35
0.37
0.37
0.37
Bijelo Polje
0.08
0.28
0.34
0.34
0.34
0.16
0.45
0.52
0.52
0.52
Danilovgrad
0.14
0.39
0.39
0.40
0.40
0.21
0.59
0.59
0.59
0.60
Kolašin
0.07
0.26
0.26
0.27
0.28
0.17
0.41
0.41
0.41
0.42
Mojkovac
0.06
0.19
0.21
0.23
0.23
0.14
0.31
0.33
0.34
0.34
Nikčić
0.11
0.23
0.31
0.33
0.36
0.21
0.40
0.49
0.51
0.54
Plav
0.08
0.23
0.23
0.25
0.34
0.19
0.40
0.40
0.42
0.51
Pljevlja
0.08
0.26
0.26
0.27
0.31
0.19
0.43
0.43
0.43
0.46
Plužine
0.04
0.11
0.13
0.13
0.13
0.09
0.18
0.19
0.19
0.19
Podgorica
0.11
0.37
0.37
0.37
0.41
0.16
0.55
0.55
0.56
0.61
Rožaje
0.06
0.24
0.24
0.26
0.34
0.12
0.39
0.39
0.41
0.51
Šavnik
0.09
0.29
0.33
0.34
0.40
0.14
0.44
0.49
0.51
0.60
Žabljak
0.10
0.35
0.35
0.36
0.40
0.15
0.53
0.53
0.54
0.59
Tabela 6.1 predstavlja ukupne troškove “osnovnog predloga” prije ekonomske i
finansijske procjene.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 103
Predložen raspored implementacije, uključujući šeme koje su finansijski izvodljive za
sve investicije (Faza 1 i 2), zatim one koje su izvodljive samo u slučaju odgode
plaćanja za investicije Faze 1 i bez implementacije Faze 2, a neuključujući finansijski
neizvodljive šeme, predstavljene su u Tabeli 6.7. Odreñenje prioriteta ovih šema nije
izvršeno, meñutim, ovo će biti odrañeno u Masterplanu.
Raspored implementacije za finansijski izvodljive šeme
Prošireno
naselje/Grad
Faza 1
(godine)
2005-2009
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Žabljak
Ukupno
Tabela 6.7
Faze 2/3 (godine)
2010
2015
4,992,933
Ukupno
2017-2019
12,694,221
7,380,286
2,463,422
3,014,121
10,226,081
3,521,179
2,128,964
13,069,792
7,345,030
36,240,254
2,489,368
888,775
29,695,516
1,520,989
62,101,803
3,017,739
7,380,286
92,845,983
2,299,191
160,316,277
17,687,154
7,380,286
12,689,503
6,535,300
2,128,964
49,310,046
9,834,398
888,775
122,541,499
3,820,180
232,816,105
Prema vrijednostima navedenim u Tabeli 6.1, ukupne investicije procijenjene su na
278,7 miliona €. Ukupne investicije, predstavljene u Tabeli 6.7, nakon izuzimanja
neizvodljivih šema, procijenjene su na 232,8 miliona €, ili 84% od iznosa troškova
procijenjenih na početku.
Predložena finansijska struktura finalnog Plana predstavljena je u Tabelama od 6.8
do 6.11, u nastavku. Ukratko, predložena finansijska struktura podijeljena je na
sledeći način: 8% internih ViK sredstava, 28% grantova i 64% kredita.
Procjena o ukupnim internim sredstvima
Prošireno naselje / Grad
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Žabljak
Ukupna interna sredstva
2005-2009
249,647
369,014
123,171
150,706
106,448
653,490
367,251
44,439
1,484,776
76,049
3,624,991
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Tabela 6.8
2010-2019
1,269,422
0
1,022,608
352,118
0
3,624,025
248,937
0
9,284,598
229,919
16,031,628
Ukupna interna sredstva
1,519,069
369,014
1,145,779
502,824
106,448
4,277,515
616,188
44,439
10,769,374
305,969
19,656,619
Strana 104
Procjene o ukupnim grantovima
Prošireno naselje / Grad
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Žabljak
Ukupni grantovi
Tabela 6.9
2005-2009
2010-2019
2,246,820
3,321,129
1,108,540
1,356,354
958,034
5,881,406
3,305,263
399,949
13,362,982
684,445
32,624,923
Ukupni grantovi
2,538,844
0
2,045,216
704,236
0
7,248,051
497,874
0
18,569,197
459,838
32,063,255
Procjene o ukupnim kreditima
Prošireno naselje / Grad
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Žabljak
Ukupni krediti
Tabela 6.10
2005-2009
2010-2019
2,496,467
3,690,143
1,231,711
1,507,060
1,064,482
6,534,896
3,672,515
444,388
14,847,758
760,495
36,249,914
Ukupni krediti
8,885,954
0
7,158,257
2,464,826
0
25,368,178
1,742,557
0
64,992,188
1,609,434
112,221,394
Predložena finansijska struktura – Kratak pregled
Izvor
Interna sredstva
preduzeća
Grantovi
Krediti
Ukupno
6.8
2005-2009
3,624,991
32,624,923
36,249,914
72,499,828
4,785,664
3,321,129
3,153,756
2,060,590
958,034
13,129,457
3,803,137
399,949
31,932,179
1,144,283
64,688,178
2010-2019
16,031,628
32,063,255
112,221,394
160,316,277
11,382,421
3,690,143
8,389,968
3,971,886
1,064,482
31,903,074
5,415,072
444,388
79,839,946
2,369,928
148,471,308
Tabela 6.11
Total
19,656,619
64,688,178
148,471,308
232,816,105
% podjela
0.08
0.28
0.64
1.00
Raspored implementiranih šema po prioritetima
Ako su šeme finansijske izvodivosti u tabeli 6.7 rangirane prema prioritetima u
pogledu zaštite čovjekove okoline, kao je utvrñeno u Poglavlju 5.9., na osnovu toga
je moguće utvrditi prioritete rasporeda implementiranih šema, što je prikazanbo u
tabeli 6.12.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 105
Raspored šema implementacije na osnovu finansijske izvodivosti
Prigradski
dio / Grad
Faza 1
(godina)
2005-2009
Faza 2/3 (godina)
2010
2015
Tabela 6.12
Ukupno
2017-2019
Visoki prioriti
Niksic
Pljevlja
Podgorica
Meñuzbir
Bijelo Polje
Kolasin
Berane
Mojkovac
Danilovgrad
Zabljak
Meñuzbir
Pluzine
Meñuzbir
13,069,792
7,345,030
29,695,516
50,110,338
36,240,254
2,489,368
92,845,983
131,575,605
Srednji prioriteti
7,380,286
3,014,121
4,992,933
3,521,179
12,694,221
2,128,964
2,463,422
1,520,989
11,991,465
2,128,964
7,380,286
Niži prioriteti
888,775
888,775
10,226,081
2,299,191
28,740,672
49,310,046
9,834,398
122,541,499
181,685,943
7,380,286
6,535,300
17,687,154
2,128,964
12,689,503
3,820,180
50,241,387
888,775
888,775
Ukupno
62,101,803
3,017,739
7,380,286
160,316,277
232,816,105
Napomene :
1.
Sve šeme slijede raspored implementacije “Osnovnog slučaja” ( “Base Case” ) sa
sljedećim izuzetcima:
(a) Šema za Bijelo obuhvata samo Fazu 1 i odložena je na 10 godina, počinje da
funkcioniše 2029
(b) Šema za Mojkovac obuhvata samo Fazu 1 i odložena je na 5 godina, počinje da
funkcioniše 2019
(c) Šema za Plužine obuhvata samo Fazu 1 i odložena je na 10 godina, počinje da
funkcioniše 2019
Napominje se, da gore navedene šeme ne uključuju projekat za Rožaje, koji je u
odnosu na zaštitu okoline projekat visokog prioriteta, ali nije finansijski isplativ pod
razmatranim okolnostima. Ukupno ulaganje za šemu za Rožaje u okviru Faze I je 4
miliona eura. Preporučuje se da se ovo razmatra u okviru posebnih finansijskih
aranžmana, možda kao Nacionalni grant (domaća bespovratna sredstva) da bi se
premostila razlika izmeñu onoga što je moguće priuštiti i troškova radova u okviru
Faze I.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 106
7.
INSTITUCIONALNI ASPEKT (TM 11)
7.1
Osnovna institucionalna situacija
Prema Zakonu o lokalnim aktivnostima (Službeni List RCG 7/4/1995), opštinama je
bila povjerena podjela oko petnaest komunalnih (neadministrativnih) službi, od kojih
je za javnost najvažnije vodosnabdijevanje, prečišćavanje i ispuštanje otpadnih
voda), odlaganje čvrstih materijala, putevi i rasvjeta. Centralna vlast vrši samo opšte
upravljanje sektorom, a po legislativi, centralnoj vlasti je dozvoljeno da interveniše
tamo gdje je to potrebno.
Od 14 organizacija na projektnom području, koje se bave vodovodnim i
kanalizacionim aktivnostima, 5 su JP Vodovod i Kanalizacija (ViK) koje se bave samo
samo vodosnabdijevanjem i upravljenjem kanalizacionog sektora, a preostalih 9 su
Javna Komunalna Preduzeća sa dodatnim odgovornostima uključujući čistoću
gradskih površina, održavanje javnih gradskih zelenih površina, parkova, ulica,
rasvjete, stambenih zagrada, lokalnih puteva, mostova, groblja, odlaganje čvrstog
otpada, itd.
Zakon o lokalnoj samoupravi RCG (izdat 9. jula 2003. godine) ovlastio je javne
komunalne ustanove da razviju sopstvene organizacije, pa se stoga, svaka od njih
donekle razlikuje. Meñutim, generalno, ViK/JK preduzećima upravlja Upravni odbor
koji je izabran od strane Skupštine opštine. Upravni odbor se uglavnom sastoji iz
članova ViK/JK preduzeća, opštine, drugih sektora i socijalnih grupa.
Iako su ViK/JK preduzeća legalno nezavisni entiteti na papiru, ova preduzeća imaju
malu slobodu kada je u pitanju kontrola nekih ključnih aspekata njihovog rada, kao
što su cijene usluga, zapošljavanje i otpuštanje radnika i investiranja. ViK/JK
preduzećima rukovode redom: 1) Upravni odbor, 2) odgovarajuće odjeljenje u opštini,
3) Zamjenik gradonačelnika 4) Poresko odjeljenje u okviru Ministarstva finansija
(normal godišnja finansijska kontrola). Pored toga, čak da ViK/JK preduzeća i jesu
odgovorna za svoje investicije, ona prvo moraju da dobiju odobrenje od Skupštine
opštine kako bi dobili odreñeni fond za implementqciju svojih radova.
Broj osoblja u ViK/JK preduzećima varira od 328 zaposlenih u Podgorici do 7 u
Šavniku.
Generalno, ViK/JK preduzeća imaju relativno mali broj kanalizacionih sektora, koji u
poreñenju sa drugim sektorima ima mnogo manji broj zaposlenih. Samo je ViK u
Podgorici dobro obezbijeñen osobljem i ima najnapredniju tehnologiju, uključujući i
jedino funkcionalno postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda u Crnoj Gori. Osoblje
u ViK/JK preduzećima u Crnoj Gori, je načešće zaposleno u ovim preduzećima
doživotno. Većina osoblja u ovim preduzećima ima više od 10 godina radnog staža.
Veoma mali broj osoblja ima kvalifikacije za svoju oblast, i veoma je malo onih sa
visokim obrazovanjem. Najveći broj osoblja ima samo osnovno obrazovanje (vozači
mašina za čišćenje, radnici koji rade na čišćenju kanalizacionih cijevi, itd.)
Bez obzira na stručnost osoblja, veoma mali broj osoblja ViK/JK preduzeća je
prisustvovalo nekoj obuci, seminaru u poslednje 3 godine. Meñutim, razne
internacionalne organizacije najčešće organizuju kratke kurseve obuke, koji pri tome
daju samo osnovni sadržaj. Stoga, obuka osoblja ViK/JK preduzeća je samo
osnovna, generalna, ne i specifična. Na osnovu ispitivanja, dakle, ne postoji godišnji
plan stručne obuke osoblja.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 107
Ovakva situacija u ViK/JK preduzećima ima za posledicu nepostojanje
odgovarajućeg osoblja za implementaciju radova Masterplana. Izuzetak je jedino
Podgorica koja radi na raznim projektima i djeluje kao projektni centar za ostala
ViK/JK preduzeća.
Veoma loša finansijska situacija u ovim preduzećima onemugućava velike investicije,
tako da na projektnom području trenutno ne postoji izgradnja većeg obima koju
implementiraju ova preduzeća. Generalno, postoji nedostatak tehničkog i upravnog
osoblja koje bi sprovodilo neke veće projekte. Konkretno, izgradnja postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda, koja predstavlja kompleksan inženjerski poduhvat i
zahtijeva značajno tehničko i nadzorno iskustvo, na bi moglo da se sprovede u Crnoj
Gori sa postojećim osobljem sa njihovim trenutnim nivoom znanja (sa izuzetkom u
Podgorici).
Najčešće, opštine kroz izvjesne subvencije ViK/JK preduzećima, pomaže kada je
neophodno sprovesti neki infrastrukturni projekat. Opština preuzima odgovornost o
tenderima, dok ViK/JK preduzeća mogu preuzeti samo jedan dio posla. Generalno,
ne postoji godišnji investicioni plan. ViK/JK preduzeća planiraju svoj raspored na
osnovu dnevnih potreba. Sva oštećenja u infrastrukturi se registruju, i samo se
preduzimaju osnovne aktivnosti. Generalno, ne postoji preventivan rad na održavanju
infrastrukture.
Skoro sva ViK/JK preduzeća su veoma malo upoznata sa modernom tehnologijom
(IT) i opremom, mada USAID radi na programu jačanja institucionalnih organizacija
upoznavanjem sa novom tehnologijom. Trenutno, skoro ni u jednom preduzeću,
kompjuteri ne postoje, pa se osoblje oslanja na papirologiju. Meñutim, u preduzećima
u kojima postoje, kompjuteri su veoma stari i uglavnom se koriste u odsjecima za
knjigovodstvo gdje se koriste za izdavanje računa. Za zadatke vezane za inženjering,
kompjuteri se veoma malo ili se uopšte ne koriste, sa izuzetkom u Podgorici gdje je
razvijen GIS sistem i u Nikšiću, koji je usvojio ovaj program i gdje se trenutno radi na
njegovom dopunjavanju.
ViK/JK preduzeća ne sakupljaju finansijska sredstva redovno. Prihodi ovih preduzeća
uglavnom proizilaze od (centralnih ili lokalnih) subvencija i taksi (v. Tabele 4.11, 4.12
i 4.13 u TM Br. 11). Meñutim, kako je centralna vlast prebacila odgovornosti
vodosnabdijevanja i upravljanja kanalizacionim aktivnostima na opštine pojedinačno,
iznos subvencija je drastično smanjen (Tabela 4.11 u TM Br. 11).
Cijene usluga odreñuju Upravni odbor i gradonačelnik, pri čemu se uzima u obzir i
mišljenje opštinskog odsjeka.
Što se tiče prihoda od naplate računa, oko 60% računa se plaća, a oko 40% ne.
Kada su u pitanju prihodi od kanalizacionih usluga, stopa plaćanja od strane fabrika
je povezana sa kvantitetom a ne kvalitetom otpadnih voda, i najčešće, količina se
otprilike procjenjuje, a ne precizno mjeri. Trenutno, ne postoji Sporazum o standardu
otpadnih voda u pogledu industrijskih otpadnih voda.
Prihodi (od računa) jedva da mogu pokriti troškove mjesečnih plata osoblja i troškove
elementarnog održavanja. Kao posledica toga, relativno mali prioritet se daje razvoju
kanalizacione infrastrukture. Štaviše, dugoročno održavanje zbog nedostatka
sredstava u budžetu i miješanja politike u rasporeñivanje finansijskih sredstava imaju
veoma veliki uticaj na tehničko upravljanje postojećih sistema i takoñe ima za rezultat
neadekvatno planiranje i investicije.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 108
Ukoliko je ViK/JK preduzećima potrebno više novca (najčešće da bi pokrili plate), oni
traže kratkoročne zajmove. Da bi dobili veću pozajmicu, treća partija, najčešće
Opština, mora da obezbijedi garanciju, jer ViK/JK preduzeća ne mogu da izdaju takvu
garanciju.
Najčešće, investicije potiču od opštinskih taksi (2% prihoda svake kompanije). Zatim,
3% svakog računa koji ViK/JK preduzeća naplate, idu centralnoj vlasti (što najčešće
ide Ministarstvu poljoprivrede), koji jednim dijelom reinvestiraju ovaj novac u projekte
zaštite životne okoline u manjim naseljima/gradovima. Kriterijumi po kojima se ovaj
novac investira nijesu u potpunosti jasni.
Sledeća slaba tačka cijelog sistema jeste prevelika količina potrošnje vode po glavi
stanovnika, koja se kreće od 100 do 400 litara dnevno po stanovniku, što je u
prosjeku 260 l/s.d na projektnom području, što je duplo od prosječne količine koja se
troši dnevno u EU zemljama. Iz ovih razloga, biće neophodno pokrenuti kampanju da
javnost smanji potrošnju do razumne granice.
Stoga, biće neophodno instalirati ureñaje za mjerenje potrošnje, kao i jačanje
odjeljenja koje je odgovorno za izdavanje i sakupljanje računa (odjeljenje za
knjigovodstvo), a neophodno je i sprovesti odreñene mjere kako bi se vršila veća
naplata računa za vodu čime bi se povećali prihodi a time i finansijska siruacija u
ViK/JK preduzećima.
Iako je saradnja izmeñu ViK i JK preduzeća dobra (razmjena informacija, opreme,
rezervnih djelova), zvanično partnerstvo ne postoji iz razloga što ne postoji
relevantna zakonska regulativa koja se odnosi na ovu stavku.
Kao što je već gore napomenuto, internacionalne organizacije su počele da pomažu
institucionalnom razvoju, a neke od tih organizacija su USAID, KfW i EBRD. USAID
intervencije koje se odnose na pomoć institucijama u sjevernom i centralnom regionu
Crne Gore (kojim upravlja glavna kancelarija za razvoj USAID), uključuju tri projekta
na dva područja:
• Pomoć opštinama,
• Učešće javnosti (kada je u pitanju infrastruktura).
Drugi značajni donator za institucionalni razvoj je Evropska Banka za Rekonstrukciju
i Razvoj (EBRD) sa Programom za preporod menažmenta (TAM). EBRD i Program
za razvoj Ujedinjenih Nacija, zajedno sa Phare Programom EU i drugim Vladinim
donatorima, razvili su “TAM Program” kako bi konkretno odreñene, izabrane,
iskusne, nezavisne i uspješne rukovodioce u biznisu tržišne ekonomije doveli u
položaje industrijskih Savjetodavaoca ili direktora preduzeća u centralnoj i istočnoj
Evropi i bivšem Sovjetskom Savezu.
Gradovi na Crnogorskom primorju (uključujući i Cetinje) upravljaju regionalnim
vodovodnim strukturama (PEW), dok je KfW (i izvoñač radova MACS) predložio
osnivanje jedinstvenog upravnog sistema, kompanije ‘VODACOM Doo’.
PEW je javna kompanija koja se nalazi u vlasništvu države i koju nadzire Ministarstvo
zaštite životne sredine i ureñenja prostora. Za sada to je jedina regionalna vlast u
Crnoj Gori i osnovana je 1976.
Pored projekta o vodosnabdijevanju primorskog regiona, PEW je takoñe jedna od
agencija koja se bavi implementacijom, i podrazumijeva sledeće:
• Studija izvodljivosti, procedura oko tendera i nadzor izgradnje dvije deponije
za čvrsti otpad na primorskom regionu u korist Vlade i opština u regionu
(finansiranje od strane Svjetske Banke)
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 109
•
•
Pomoć ViK preduzećima u organizovanju projekta za program poboljšanja
vodosnabdijevanja
Učestvovati kao Jedinica za implementaciju projekta (PIU), na primorskom
regionu, u projektima koje finansiraju internacionalni donatori.
Organizacionalna struktura PEW se sastoji iz dva odjeljenja:
•
•
Tehničko odjeljenje, koje učestvuje u implementaciji vodovodnih i
kanalizacionih projekata,
Finansijsko odjeljenje, koje se bavi finansijskom administracijom projekata.
Prihodi PEW potiču od: 1) centralne vlade, i 2) PEW dobija 1% vrijednosti od bilo
kojeg predloženog projekta na području. Ovi prihodi će se povećati u budućnosti
kada PEW počne sa prodajom vode opštinama (PEW planira instalaciju ureñaja za
mjerenje potrošnje vode u opštinama u primorskom regionu, a zatim prodaju vode
istim opštinama). Cijena vode je 0,7 €/m3 za domaćinstva i 1,4 €/m3 za industrije.
Na osnovu diskusija održanih u okviru nekoliko sesija Upravnog komiteta i prema
preporukama datim u toku održane dvije institucionalne i pravne radionice sa
učešćem Vlade Crne Gore, opštine i ViK/JK preduzeća u primorskom regionu
(uključujući Cetinje), MACS je predložio formiranje zajedničke kompanije VODACOM,
d.o.o. kako bi se institucionalizovao proces rehabilitacije vodovodnih i kanalizacionih
usluga.
VODACOM će vršiti funkcije generalne koordinacije kao što je planiranje i
optimizacija budućeg razvoja vodovodnih i kanalizacionih usluga, zatim funkcije
kontrole računa i regulisanje dugova postojećih ViK/JK preduzeća. Pored toga,
VODACOM će izaći sa ponudom specijalnih usluga, koje trenutno ne postoje, ili zbog
nedostatka kapaciteta ili što se te usluge naplaćuju po veoma visokim cijenama pa
zbog toga nijesu zastupljene.
Osnivači VODACOM kompanije su opštine: Herceg Novi, Kotor, Tivat, Kotor, Budva,
Cetinje, Bar, Ulcinj i Vlada RCG, koji učestvuju sa sredstvima jednako
raspodijeljenim: po 50,000 €, tako da je konačni budžet sadrži 400,000 €. Doprinosi
budžetu mogu da budu u kešu ili u obliku nekih drugih alternativnih rešenja. Svi
osnivači akcionarskom zboru šalju po dva predstavnika. Svi oni imaju ista prava po
pitanju glasanja. Neke značajnije odluke zahtijevaju da se svi predstavnici slože, dok
su za druge odluke dovoljne 2/3 glasova da bi bile prihvaćene.
Gradonačelnici pomenutih opština i kompetentni Ministar iz Vlade, iz Borda direktora
VODACOM-a, poslije njihovog imenovanja, biraju izvršnog direktora na osnovu
profesionalnih kriterijuma. Direktori postojećih ViK/JK preduzeća učestvuju u
Koordinaciono Vijeću.
7.2
Razvoj institucionalnih aspekata
Na osnovu analiza postojeće situacije, može se zaključiti da je glavni aspekat
strateškog plana za uspješnu implementaciju Masterplana formiranje i/ili jačanje
odgovarajućeg institucionalnog i organizacionog okvira za rad ViK/JK preduzeća, i
pored toga treba poraditi na ljudskim resursima, tako da odabrano osoblje bude
osposobljeno/obučeno za efikasan rad u vodovodnom i kanalizacionom sektoru
(naročito kada je u pitanju postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda).
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 110
Na osnovu analiza, jasno je da na projektnom području samo ViK u Podgorici
efikasno radi u kanalizacionom sektoru. Da bi se zadovoljile potrebe implementacije
Masterplana, aktivnosti/usluge koje se moraju razviti na projektnom području
podijeljene su u 4 grupe:
•
•
•
•
1. grupa:
2. grupa:
3. grupa:
4. grupa:
Organizacija i planiranje implementacije Masterplana
Priprema – Stvaranje projekata
Razvoj ljudskih resursa
Upravljanje i održavanje
Optimalno rešenje za buduće potrebe Masterplna jeste da svih 14 entiteta rade pri
čemu bi se takoñe trebale formirati 4 nova entiteta koji bi pokrili pomenute 4 grupe
usluga. Naš predlog se sastoji u tome da se postave sledeći kriterijumi (prema PEST
analizama i 7 modela):
•
•
•
Ekonomski kriterijumi: Imajući u vidu situaciju u finansijskom sektoru, svrha
ovih kriterijuma je ograničiti dodatne administrativne troškove ili bilo kakve
druge situacije koje sa sobom nose troškove
Kriterijumi upravljanja: Ovi kriterijumi imaju za cilj pronalaženje rešenja koje
će imati administrativne i upravne prednosti u odnosu na druge, alternativne
predloge (na pr. nepromišljenost i fleksibilnost prilikom donošenja odluka,
ubrzavanje vršenja procedura, eliminacija birokratskih procedura, itd.).
Pomoćni kriterijumi: Ovi kriterijumi se odnose na pronalaženje rešenja koje
će biti bliže onima koji od njega mogu imati koristi (lokalni nivo) i da smanje
troškove što je moguće više, bez obzira na to ko snosi troškove.
Veoma je važno razmotriti sledeće:
•
•
•
•
Masterplan je zapravo jedan tehnički plan koji se sastoji iz projekata za cijelo
projektno područje,
kanalizacioni sektor bi trebao da prilikom planiranja bude povezan sa
centralnim planom, obzirom da se zagañenje ne može ograničiti geografskim
granicama,
organizacija koja bude osnovana, bolje će funkcionisati kao jedinstveni
entitet, jer se ona podjednako može nositi sa osnovnim potrebama, kao što
su pronalaženje finansijskih sredstava, organizovanje tender procedura,
nadzora izgradnje, itd.,
jedinstvena organizacija je u stanju da čuva resurse i da ih unosi kao
rezultate na ekonomskoj skali koju napravi.
Na osnovu gore navedenog, razmatrana su tri alternativna predloga:
Predlog (Α) : Organizacija osnovana kroz državne akcije
Predlog (Β) : Organizacija osnovana kroz meñu-optinske akcije
Predlog (C) : Organizacija osnovana kroz akcije organizacija koje rukovode
vodnim resursima (ViK/JK preduzeća).
Prilikom procjene pozitivnih i negativnih strana gore navedenih kriterijuma, predlog sa
najviše pozitivnih strana je predlog B. Stoga, predloženo je osnivanje organizacije
kroz meñu-opštinske akcije koje će se baviti organizovanjem, specijalizacijom i
planiranjem implementacije Masterplana, kao i priprema projekata.
Predložena nova organizacija ima sve karakteristike Jedinice za Implementaciju
Projekta (PIU). Većina aktivnosti koje ova organizacija vrši, trenutno, se ne vrše ni u
jednoj organizaciji koja postoji. Poboljšanje kvaliteta posebnih usluga i dugoročna
implementacija Masterplana (koja će trajati 25 godina) i neke dodatne aktivnosti,
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 111
vjerovatno će pasti u odgovornost ove nove organizacije, koja će možada morati
uposliti i nove članove, ali u svakom slučaju, sve te aktivnosti ne smiju poremetiti
prvenstveni zadatak ove organizacije, tj. funkcionisanje kao PIU.
Odgovornosti nove organizacije, koje utiču i na dužinu njenog postojanja, mogu se
podijeliti:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Priprema na osnovu godišnjeg akcionog plana
Specijalizacija Masterplana
Spremnost projekata uključenih u Masterplan
Priprema studija izvodljivosti
Priprema projektnih zadataka i dokumentacije za tender
Izbor izvoñača radova i spremanje ugovora
Monitoring/nadzor pripremanja studija
Priprema projeta, specifikacija, i dokumenata koji se odnose na tender za
radove na projektima
Izbor ponuda za radove i ugovori
Monitoring/nadzor sprovoñenja radova
Prihvatanje studija / radova
Potraga za izvorima finansijskih sredstava za Masterplan
Priprema studija izvodljivosti
Revizija Masterplana
Pronalaženje Tehničke podrške ViK/JK preduzećima
Nacrt standardnih regulativa, direktiva i priručnika (nabavka priručnika,
priručnik za projekat, priručnik za kvalitetno upravljanje, priručnik za
upravljanje industrijskim otpadnim vodama, priručnik za snalaženje u kriznim
situacijama u pogledu zaštite okoline, itd.)
Organizacija i politika podrške i inicijative (politika podrške, smanjenje
prevelike potrošnje vode, poboljšanje ophoñenja potrošača prema vodi, itd.)
Bilo koje druge odgovornosti koje zahtijevaju partneri
Najveći dio ovih odgovornosti donosiće korist svim partijama/učesnicima.
Kako bi se odgovarajući institucionalni i organizacioni okvir za radove postavio na
pravo mjesto, i kako bi se razvili ljudski resursi, na takav način, da oni mogu upravljati
sektorom vodosnabdijevanja, postrojenjima za prečišćavanje, i kako bi se pri svemu
tome, proizveli takvi rezultati koji se uklapaju sa Direktivom 2000/60/EC, predložena
je podjela projektnog područja na tri regionalnia riječnia sliva, tj. jedan koji pripada
slivu Jadranskog mora, sjeverozapadnom slivu Crnog mora i sjeveroistočnom slivu
Crnog mora.
Stoga, osnivanje regionalnih kancelarija pod pokroviteljstvom PIU smatra se
neophodnim, jer će ove kacelarije u suštini olakšavati i podržavati prenošenje znanja
ViK/JK preduzećima na područjima koja pokrivaju. S druge strane, kako se približava
implementacija Masterplana, ove organizacije sve direktnije rešavaju probleme.
Predložena struktura PIU servisa se sastoji od Centralne kancelarije (sa čelom u
Podgorici), gdje će biti osnovana prva regionalna kancelarija. Druge 2 kancelarije će
biti osnovane u Bijelom Polju i u Beranama. Centralna kancelarija nadzire druge dvije
regionalne kancelarije i njihova 3 Odsjeka: Administrativno odjeljenje, Finansijsko
odjeljenje i Tehničko odjeljenje. Tehničko, koje se sastoji iz najvećeg broja
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 112
zaposlenih, nadzire Projektno odjeljenje i odgovarajuće ViK/JK preduzeće koje
pripada odreñenom riječnom slivu. U svakoj regionalnoj kancelariji, svi od zaposlenih
imaju funkciju glavnog koordinatora.
Ono što treba napomenuti je da druge dvije regionalne kancelarije nemaju
administrativnu kao ni finansijsku zavisnost, i predstavljaju pomoćne kancelarije
jedne organizacije. Odgovornosti i zadatke dobijaju od Centralne kancelarije, i
završavaju zadatke koje ove kancelarije mogu da završe. Nadzor svake regionalne
kancelarije može se dodijeliti Bordu direktora u opštini u kojoj kancelarije imaju svoje
predstavništvo.
PIU će biti osnovan u skladu sa zakonima lokalne samouprave u RCG, uz inicijativu
Vlade.
Predlaže se da se kompletna povelja sa pravilima preda skupštinama svih opština na
projektnom području, i uz to, biće odreñen period za diskusije i glasanja vezana za
ovu povelju. Od trenutka kada se povelja preda opštinama, ista se više ne može
mijenjati. Povelja će ili biti prihvaćena ili odbijena, ne postoji treća alternativa.
U periodu koji prethodi cjelokupnoj organizaciji izmjena, grupa koja je postavljena za
Upravni komitet, mora detaljno objasniti svim opštinama beneficije koje rezultiraju iz
organizovanja PIU i da je, pored toga, učešće u ovoj Organizaciji neophodno za
svakog člana ukoliko se problem upravljanja otpadnim vodama želi riješiti na pravi
način.
Zakup kancelarije od strane članova u upravnim organima mora ispratiti isti obrazac
koji važi za opštinske vlasti. Predložena su dva upravna tijela: Bord direktora (BoD) i
Zbor predstavnika (AoR).
Upravljanje PIU se sprovodi od strane 7 članova Borda direktora, koji će biti izabrani
od strane Zbora predstavnika tajnim glasanjem. Članovi BoD bi trebali da imaju
podršku od strane skupštine opštine koja ih predlaže. Članovi AoR su izabrani od
strane opština i podjednako učestvuu. Glavni kriterijum za podjelu odgovornosti
zavisi od broja stanovnika u opštini a pri tom postoji princip da se sve opštine moraju
predstaviti i učestvovati na sjednicama bez obzira na njihovu veličinu.
Da bi se ispoštovali ovi kriterijumi, predložene su 3 klauzule:
•
•
•
Opština sa najmanjom populacijom mora imati najmanje jednog predstavnika
na Skupu (broj populacije odreñuje i koje će odgovornosti opština preuzeti),
Opština sa najvećem brojem stanovnika ne smije imati više od 40%
predstavnika na Skupu ili 3 člana u BoD,
najmanje jedan predstavnik iz svake zone bi trebao učestvovati na svim
dogañajima, u Bordu direktora. Na osnovu ovog, predstavnici opština na
Skupu mogu biti:
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 113
Poslovne dionice Skupštine predstavnika PIU, po partnerima
Opština
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
Ukupno
Ukupna
populacija 2003
5,697
34,912
49,773
16,376
9,934
10,015
75,274
13,725
35,751
4,270
168,812
22,559
2,938
4,181
454,217
Broj podijeljenih
odgovornosti
2
12
17
6
3
3
26
5
12
1
57
8
1
1
155
Tabela 7.1
Procenat učešća
1.25
7.69
10.96
3.61
2.19
2.20
16.57
3.02
7.87
0.94
37.17
4.97
0.65
0.92
100.00
AoR imaju posebna ovlaštenja, kao što je glasanje, zadržavanje ili otpuštanje
članova u BoD. Oni takoñe upravljaju ključnim pitanjima, kao što je pregled
Masterplana ili odobrenje godišnjeg akcionog plana. Sastanci AoR mogu biti otvoreni
za javnost.
BoD primjenjuje upravljanje PIU, i treba da odradi odgovarajuću i efikasnu primjenu
dužnosti. Oni biraju Predsjednika i njegovog zamjenika tajnim glasanjem. Njihova
ovlašćenja su precizno definisana od strane BoD.
Predsjednik predstavlja PIU prije svih drugih ovlašćenih. On upravlja radovima Borda
direktora (BoD), uviña da li postoji razumijevanje i daje odobrenja. On je odgovoran
da daje objašnjenja u BoD. On upravlja radovima BoD-a. Predsjednika zamjenjuje
zamjenik predsjednika. BoD daje odreñene odgovornosti svojim članovima čiji je
krajnji cilj nadzor oblasti za koji su zadužene regionalne kancelarije.
Centralna vlast nije uključena u bilo koju aktivnost upravljanja organizacije PIU.
Meñutim, oni ipak nadgledaju aktivnosti, kao i sve lokalne vlasti. Centralna vlada
može odrediti odreñene uslove za rad organizacije kako bi se obezbijedile garancije.
Meñutim, u okviru bilo kojih aktivnosti, samouprava ne može biti podreñena vlasti u
ovom sistemu.
Efikasan rad PIU organizacije zavisi od usluga koje nude. Broj zaposlenih zavisi od
toga koliku dužinu trajanja aktivnosti zahtijevaju i od progresa implementacije
Masterplana. Dijelom, odreñen broj kvalifikovanih članova može se premjestiti iz
opštinskih ViK/JK preduzeća.
PIU mora biti organizovana u skladu sa modernim upravnim standardima koji
uključuju odreñivanje ciljeva, efikasnost rada zaposlenih, efikasne sisteme za
mjerenje, zadovoljstvo uslugama od strane korisnika, administraciju, itd. Treba da
bude izabran Generalni direktor kao glavni za sve aktivnosti.
Pravni savjetnik(ci) možda neće biti stalno zaposleno osoblje. To mogu biti eksterni
pravni eksperti koji učestvuju kao pod-izvoñači radova u zavisnosti od problema.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 114
Masterplan je podijeljen na 3 faze. U toku prve faze (2004-2009), predlaže se
izgradnja jednog dijela kanalizacione mreže i prvi modul u postrojenjima za
prečišćavanje u pojedinim naseljima. Konkretnije, predlaže se da se sa
projektovanjem počne u toku 2006-2007 a da faza izgradnje traje u toku 2008-2009.
Očekuje se da će prva faza biti završena do kraja 2009. godine.
Prema gore navedenom rasporedu, predlaže se da se počne korak po korak sa
procedurom zapošljavanja osoblja za PIU. PIU će zapošljavati ljude postepeno, po
potrebi, i po zahtjevima koje nalaže Masterplan. Na kraju, ukupan broj zaposlenih u
PIU biće 24. Ovaj broj osoblja znači da je PIU organizacija ostvarila kompletnu
akciju zapošljavanja. Ovaj broj članova će biti zaposleno do 2008. godine, imajući
u vidu da se implementacija Masterplana odvija lagano. Imajući u vidu da će period
od 2008. do 2009. godine biti opterećen najvećim dijelom konstruktivnih aktivnosti
(procedura tendera kako bi se počela izgradnja postrojenja za prečišćavanje
otpadnih voda i kanalizacionih mreža), ovo će biti period kada je PIU organizacija
zaposlila sve članove za neophodne radove.
Specijalnost osoblja se prije svega sastoji u njihovim tehničkim sposobnostima
(predlaže se 17 zaposlenih, meñu kojima je i Generalni direktor, sa diplomom iz
tehničkog obrazovanja). Pored toga, postojaće i sekretarska podrška. Neki od
članova, kao što je napomenuto, biće bivši radnici ViK/JK preduzeća koja već postoje
i rade na projektnom području.
Rad Jedinice Implementacije Projekta (PIU) će se finansijski zasnivati na njihovim
sopstvenim sredstvima. Ovi resursi mogu da potiču iz podjele kapitala, doprinosa
članova, donacija, grantova, subvencija ili fondova drugih organizacija. Organizacija
će imati kredibilitet koji garantuju njeni partneri ili država.
Investirani novac će biti otplaćen onako kako je podijeljen. Predlaže se da svaki dio
bude suma od 3,000€ i da bude plaćena u dvije jednake godišnje isplate. Od podjele
kapitala, očekuje se da će organizacije akumulirati značajan dio finansijskih
sredstava koji će biti koristan kao operativni kapital (155 djelova x 3,000€ =
465.000€). Doprinos organizaciji predstavljala bi nabavka opreme i pronalaženje
kancelarija.
Svrha godišnjeg doprinosa je pokriti operativne troškove aktivnosti organizacija kako
je to formulisano u godišnjem akcionom planu. Iz razloga što je Masterplan, koji
predstavlja glavni razlog osnivanja ove organizacije, podijeljen u 3 faze, od kojih prva
podrazumijeva uglavnom održavanje projekata i organizacija, predlaže se da se
godišnji doprinos za prve četiri godine (2005-2008) bude 1% a da se od 2009. godine
poveća za 2%.
Na osnovu ukupnog iznosa prihoda od vodovodnog i kanalizacionog sektora u svih
14 ViK/JK preduzeća, očekuje se da će prihod od godišnjeg 1% doprinosa iznositi
otprilike 115,000€, a od doprinosa od 2%, 230,224€.
Ovi iznosi će biti veći ukoliko bude više uspjeha u naplaćivanju računa, više od 60%
koliko se ne plaća danas, do očekivanih 90%, što se može postaviti kao cilj za
neredni period od 5 godina. PIU može pomoći ViK/JK preduzeća u ovim naporima
(poboljšati sposobnosti sakupljanja računa) kroz izradu odreñenih priručnika i vodiča.
PIU će osnovati interni kontrolni sistem, i rezultati operacija i bilans će biti kontrolisani
od strane spoljnih eksperata. Ova kontrola se u potpunosti razlikuje od kontrole koju
sprovodi centralna vlast u RCG.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 115
Na kraju, iako će ova organizacija vršiti prvenstveno aktivnosti zbog kojih je
osnovana, ona može na sebe preuzeti i druge zadatke u ime svojih partnera,
zadataka kao što su specijalizivane studije, tehničke studije, itd.
Procjenjeni prihodi u PIU
Opština
Vodosnabdijevanje – sektor
za ispuštanje otpadnih
voda- prihodi u 2002.
31,392
328,266
400,626
565,845
117,306
315,427
257,4574
168,843
886,911
31,297
5,878,155
111,460
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
10,101
Ukupno
11,511,203
Izvor: TM Razmatranja o cijenama usluga(dodatak 4)
7.3
Tabela 7.2
Doprinos
1%
Doprinos
2%
313
3,282
4,006
5,658
1,173
3,154
25,745
1,688
8,869
312
58,781
1,114
0
1,011
115,112
628
6,565
8,013
11,317
2,346
6,309
5,1491
3,377
17,738
626
117,563
2,229
0
2,022
230,224
Buduće potrebe i postojeće organizacije – upravljanje i održavanje
Predložana organizacija PIU, na polju vodovodnih i kanalizacionih aktivnosti, ne
lišava bilo kojih odgovornosti postojeća ViK/JK preduzeća. S druge strane,
implementacija Masterplana, zahtijevaće stvaranje novih uslova u budućnosti. Uspjeh
nove atmosfere će velikim dijelom zavisiti od zaposlenih kao i od lokalnih preduzeća i
opština koje ne smiju zbog novih uslova dodatno opteretiti stanovništvo, već naprotiv,
mora se osjetiti opšte poboljšanje usluga od kojih će imati koristi i zaposleni i
potrošači. Stoga, akcenat bi trebao da bude na prihvatanju postojećih organizacija
koje će u budućnosti nastaviti da vrše aktivnosti koje vrše u ovom trenutku.
Ovo prihvatanje je neophodno obzirom da će postojeća preduzeća morati da
preuzmu povećane odgovornosti kada je u pitanju upravljanje i održavanje i nove
usluge zbog implementacije Masterplana. Kako bi se pokrile ove buduće usluge,
predložene su tri alternative:
(Α) Pretvoriti JKP u ViK
(Β) Održati trenutni status
(C) Dodijeliti nove aktivnosti trećim partijama
Da bi se odabrao najbolji predlog, opet su razmatrana 3 kriterijuma (finansijski,
upravni i pomoćni).
Kada je u pitanju organizaciona evolucija postojećih organizacija, nije se došlo do
sigurnih zaključaka pri razmatranju pozitivnih i negativnih aspekata.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 116
Zapravo, pretvaranje JKP u ViK nije razmatrano u opštinama sa malo stanovnika
zato što bi to prouzrokovalo dodatne operativne troškove. Zapravo, na osnovu
prikupljenih informacija, u 5 od 14 opština populacija ne prelazi broj od 10,000 (i
jedna opština koja jedva ima stanovnika više od 10,000). Takoñe se može primijetiti
da neke od ovih opština u kojima se nalaze JKP mogu ostati na tom statusu jer bi
vršile iste funkcije i u slučaju da se pretvore u ViK preduzeća. Meñutim, ono što se
treba uraditi jeste poboljšanje efikasnosti rada preduzeća.
Stoga, najbolje rešenje bi bilo zadržati trenutni status i ohrabriti dobrovoljne
preobražaje JKP u ViK. Ostaje da se izvrši unutrašnje restruktuiranje ovih
organizacija kako bi u budućnosti mogle da odgovore odgovarajućim potrebama.
Na osnovu rada i održavanja grupe usluga, detaljne odgovornosti uključuju:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Sastavljanje nacrta o budžetu i predviñanje bilansa
Sastavljanje nacrta godišnjeg i kratkoročnog akcionog plana
Osnivanje i praćenje registra o klijentima
Procedure oko naplate dugova (redovno mjerenje, izdavanje računa,
informisanje tehničkog odjeljenja o bilo kakvim oštećenjima/nezgodama pri
vodosnabdijevanju, informisanje pravnog odjeljenja o pravnoj zaštiti ukoliko
se javi potreba za tim)
Monitoring/nadzor računa potrošača. Održavanje statističkih podataka
Procedure plaćanja
Listing ovlašćenih distributera
Nacrt godišnjeg plana o nabavci
Nacrt godišnjeg tehničkog plana
Prosljeñivanje procedura za nacrt projektnih studija (po potrebi)
Voñenje skladišta (uz registre, na kartonima ili u električnom formatu)
Osnivanje i održavanje centrale koja prima tužbe o oštećenjima i osnivanje
mehanizma za automatsku provjeru i popravku oštećenja
Osnivanje i koordinacija radnih grupa i monitoring vodovodnih i kanalizacionih
mreža
Sprovoñenje radova na proširenju mreže, instalaciju ili zamjenu ureñaja za
mjerenje
Održavanje kalendara sa incidentima, i mjerenjima otpadnih voda
Voñenje zapisa/registara i procjena njihovog funkcionisanja u skladu sa
priručnikom
Monitoring nivoa zagañenja u manjim i većim industrijskim jedinicama u
okviru Sporazuma i Standardima Otpadnih Voda i direktiva PIU
Nadzor nabavke i sprovoñenja studija i radova od strane trećih partija
Jedna od odgovornosti PIU biće obezbijediti tehničku pomoć ViK/JK preduzećima na
projektnom području kako bi se uspješno obavila implementacija Masterplana. Ovo
znači da ViK/JK preduzećima na projektnom području PIU mora obezbijediti sledeće:
•
•
Specijalizovano osoblje za upravljanje i održavanje postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda, koji mogu da obavljaju odreñene dužnosti, kao
što je čišćenje opreme, regulisanje i modelirane postrojenja u skladu sa
pravilima rukovanja, osoblje koje će se suočavati sa nekim težim slučajevima
Znanje o specijalnim pitanjima kao što je Sporazum i Standardi Otpadnih
Voda
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 117
•
•
Ispunjavanje posebnih potreba ViK/JK preduzeća kao što su studije o
efikasnosti rada postrojenja, itd.
Nabavka specijalizovane i skupe opreme za održavanje postrojenja i mreža,
kao što je automatska podzemna oprema bazirana na robotskoj primjeni. PIU
može nabaviti opremu, ili da je rentira ili da obezbijedi potrebne servise.
Što se tiče hemijskih analiza otpadnih voda sa postrojenja, one će se sprovoditi u
hemijskim laboratorijama koje već postoje na području. Meñutim, ove laboratorije bi
trebale što prije da obezbijede akreditaciju.
U slučaju preobražaja JKP u ViK, nova ViK preduzeća će imati istu nadležnost u
opštini kao i sada.
Generalno, finansijski menadžment se neće promijeniti u preduzećima, meñutim
neke će se promjene izvršiti kako bi se postiglo:
a) povećanje broja naplaćenih računa
b) osnivanje mehanizama za naplatu računa koje će imati nezavisnost, i
c) racionalizacija cijena usluga
Postavljanje novih cijena usluga koje će biti bazirane na finansijskom statusu
potrošača i sa druge strane na troškovima za ispravno funkcionisanje jednog
vodovodnog i kanalizacionog sektora, biće neophodno kako bi se finansirala
implementacije Masterplana. Više cijene usluga će pomoći u tome da potrošači
smanje potrošnju do razumnih granica.
7.4
Razvoj ljudskih resursa i potrebe obučavanja
Ovo poglavlje se odnosi na izradu strategije za razvoj ljudskih resursa i osnivanje
Centra za obuku kako bi se pokrile opšte potrebe zaposlenih u vodovodnom i
kanalizacionom sektoru i upoznati ih sa novom tehnologijom. Opšte potrebe
obučavanja uključuju sva ViK/JK preduzeća kao i PIU osoblje.
Na osnovu analiza o postojećim okolnostima, predložena su tri alternativna rešenja
za Centar za obuku:
a) sposobnosti obučavanja na univerzitetskom nivou,
b) akademski nivo podučavanja i posjedovanje tehničkih vještina,
c) raspoloživost agencija koje su uključene u obučavanje,
d) potrebe ljudi koji će biti obučavani i
e) aktivnosti Internacionalnih organizacija koje su aktivne u Crnoj Gori:
Tri alternativna rešenja ukazuju na:
Α) Organizacija osnovana od strane Univerziteta
Β) Organizacija osnovana od strane Internacionalnih organizacija
C) Organizacija osnovana od strane ViK/JK preduzeća
Razmatranjem sledećeg: a) kapacitet Tehničkog Univerziteta u Crnoj Gori u
upravljanju i voñenju specifičnih potreba obuke je ograničen i b) sve Internacionalne
Organizacije aktivne u Crnoj Gori na području obučavanja nude posebne kratkoročne
programme obuke, izabran je predlog da se osnuje organizacija koja, ne samo da će
upravljati obukom već i ćedoprinositi formulaciji strategije obučavanja. Ovo navodi na
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 118
sledeći zaključak: Centar za obuku će biti osnovan od strane ViK/JK preduzeća i
posebno od strane najvećih i najnaprednijih meñu njima, a to je ViK u
Podgorici.
Centar za obuku (TC) treba da pokriva potrebe ba svim nivoima (primarni, ponovna
obuka, specijalizacija) i treba da bude u toku sa novom tehnologijom, i ova nova
tehnologija će se primjenjivati na implementaciji Masterplana (na pr. tehnologija koja
će se koristiti na novima postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voa) i na polju
upravljanja (na pr. Informatička tehnologija - IT).
Planiranje obuke treba da prati dva osnovna kriterijuma:
a. Formulisanje strategije, koje ima za cilj identifikovanje i prioritizaciju ciljeva u
programu obuke.
U početku se vrši identifikacija potreba obuke, u toku koje se vrši spoznaja:
•
•
•
•
Slabosti i propusta u obuci ili specijalizaciji u postojećem ljudskim resursima
Područja na kojima ljudski resurs zahtijeva dalje obučavanje
Mogućnosti specijalizacije ili usmjeravanje viška osoblja sa odreñenim
kvalifikacijama na druga polja rada
Inkorporacija novih pristupa na osnovnim poljima upravljanja i održavanja .
Na kraju, sprovešće se osnivanje kooperacije izmeñu TC i PIU kako bi se formulisala
strategija i kako bi se osigurao paralelan progres u organizacijama koje rade na
implementaciji Masterplana u pogledu obuke.
b. Planiranje implementacije, koje se odnosi na identifikaciju koraka koje treba
preduzeti kako bi se postigli ciljevi, kroz obučavanje i koji će osigurati da svi uslovi socijalni, ekonomski, organizacin – budu obezbijeñeni kako bi se postigao uspjeh
isplaniranog:
•
•
•
•
•
Obučavanje se planira na osnovu tema i grupa (tematske jedinice, odnosi i
proporcionalnost teorije i prakse, priručnici za obuku, itd.)
Selekcija specifičnih metoda obuke u zavisnosti od prirode svakog programa
Odluka o dužini trajanja i struktura procesa obuke
Selekcija odgovarajućeg naučnog tima
Planiranje meñusobne povezanosti sa potrebama Masterplana kako bi se
obezbijedila neophodna koordinacija sa aktivnostima u pogledu vremena i
funkcionisanja.
Prije implementacije plana, stvoriće se takvi uslovi – socijalni, ekonomski,
organizacioni (uključujući i program obuke) – da uspjeh bude zagarantovan.
Identifikacija potreba obuke a zatim odreñivanje prioriteta će se vršiti periodično, na
godišnjoj osnovi, uključujući sledeće aktivnosti:
•
•
•
•
•
Analiza specijalno izrañenih upitnika o potrebama obučavanja
Racionalizacija identifikovanih potreba
Povezati obuku sa razvojnim planovima svake organizacije, u skladu sa
Masterplanom
Razviti sadržaj programa obuke
Proučiti izvodljivost implementacije programa obuke (troškovi, paralelno
sprovoñenje programa, itd.)
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 119
Upitnici će obezbijediti opštu sliku o potrebama obučavanja kako bi se razvile
odgovarajuće aktivnosti u okviru obuke na regionalnom nivou. Zatim se
identifikovane potrebe sjedinjuju i formiraju u jedinstveni plan, a zatim će se razmotriti
izvodljivost učešća svih članova osoblja a da se pri tome ne naruši raspored o
osnovnim, glavnim funkcijama organizacija.
Godišnji plan obuke će se organizovati na osnovu ovih zahtjeva. Za svaki program
osnovana su dva kriterijuma: kriterijum za obučavanje i finansijski kriterijum.
Kriterijum obuke obuhvata sledeće:
•
•
•
•
Detaljan raspored o vremenu
Biografije trenera
Spisak imena osoblja koje se podučava
Neophodna pomoćna dokumenta
Finansijski kriterijum obuhvata troškove programa obuke i trošak učešća svakog
“učenika”, što će finansirati organizacija u kojoj rade.
Opšti plan je proslijeñen svakom od 14 ViK/JK preduzeća kako bi se u okviru
preduzeća napravili planovi i pripreme.
Analiza strukture plana otkriva da li je moguće sprovesti ove programme u ostalim
područjima takoñe, pod uslovom da materijalna i tehnička infrastruktura to
dozvoljava.
Centar obuke (TC) će napraviti program prema kojem će se obuka vršiti. Pripremiće
se i procedura nadzora, bazirana na ljudskim resursima po regionu, po kategoriji
osoblja, po temi i po članovima osoblja koje se podučava.
Na osnovu upitnika koji će biti podijeljeni svim ViK/JK preduzećima, o procjeni
trenutnih uslova za obuku u preduzećima i o potrebama obučavanja koje će
predstavnici preduzeća iznijeti u toku sastanaka i intervjua, izrañena je sledeća
Tabela koja govori o ispunjavanju potreba o obuci.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 120
Plan obuke
Tabela 7.3
Ciljne grupe
Podloge
Nekvalifikovan
i radnik
Kvalifikovani
radnik
Teh.
Vod.
računovodstv
o
Vod
osoblje
Br.
Trajanje
(sati)
x
x
20
15
x
x
40
40
x
x
x
60
40
x
x
20
120
x
x
40
120
x
x
45
40
x
x
20
80
60
40
x
20
40
x
30
40
60
40
40
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
50
x
x
x
x
50
x
x
Postrojenje
Upravljanje
i
održavanje
Rad
kanalizacione
mreže
Automatiizacija
Voñenje
računovodstva
Kompjuterske
vještine
Odnosi
sa
javnošću
Vod. Inženjeri
Sigurnosni
aspekat
Sigurnosne
procedure
Upravljanje
ugovorima
Zakonska
regulativa
o
javnim radovima
Rad postrojenja
Teh.
Sektor
upravljanja
vodovodom
Upravljanje
vodovodnih
preduzeća
EU
Zakonska
regulativa
o
zaštiti sredine
Projekat
postrojenja
Projekat
kanalizacione
mreže
Upravljanje
projektom
Upravljanje
izgradnjom
Održavanje
mreža
GIS sistemi
PIU
direktori
Vod. Direktori
PROGRAM
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
45
120
30
80
60
40
40
40
20
40
100
80
80
10
Osnivanje TC je dio implementacije Masterplana. U toku prethodno izvedenih
analiza, istraživanje alternativnih rešenja uključilo je i mogućnost vršenja intervjua,
uslove materijalne i tehničke infrastrukcture i relevantno iskustvo.
Ovi preduslovi su razmatrani u izboru predloga. ViK u Podgorici zadovoljava sve
uslove u trenutnoj situaciji. Kako bi se izbjeglo osnivanje novih struktura koje bi
povećale troškove, predloženo je da se TC organizuje u okviru ViK preduzeća, a ne
nekog drugog entiteta.
Na osnovu dogovora, Centar za obuku (TC) bi mogao da bude jedna posebna
komponenta PIU organizacije.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 121
Stalno osoblje TC će obuhvatati:
•
•
•
Administrativnog – Finansijskog šefa (direktora) Centra, koji je odgovoran za
cjelokupan rad Centra.
Šefa u obuci, koji je odgovoran za proces obučavanja, i
Osoblje sekretarske podrške.
Prve dvije pozicije spadaju u naučno osoblje Centra za obuku (TC). Najmanje jedan
Naučni Koordinator i Procjenjivač bi trebali da budu postavljeni u svakoj od aktivnosti
obuke. Naučni Koordinator ima opštu odgovornost za pripremu odreñenih aktivnosti,
zatim za implementaciju programa obuke za konkretnu aktivnost, uključujući i izbor
poznavaoca koji će da vrše obučavanje.
U toku sprovoñenja programa obuke, stalno osoblje će biti podržavano od strane
izabranih učitelja i procjenjivača. Učitelji mogu biti izabrani na taj način što će im biti
ponuñen rad na godišnjem programu obuke. Svaki učitelj mora da ima dobre
kvalifikacije, da bude obrazovan, da ima bogato iskustvo i bogato znanje o modulu o
kojem će podučavati. Procjenjivač ima zadatak da procijeni validnost načina obuke, a
biće izabran od strane glavne osobe postavljene za program obuke. Na osnovu ove
procjene, formiraće se registar dobrih učitelja koji će u budućnosti biti pozvani na
ponovni rad.
Osnovni izvor prihoda je honorar za obučavanje koji će plaćati korisnici usluga
obuke. Pored toga, Centar za obuku može tražiti sponzore ili biti u bliskoj saradnji sa
internacionalnim organizacijama.
U pogledu minimalnih operativnih troškova Centra za obuku (TC), 3 plate službenika
mogu se pokriti jednim dijelom godišnjih subvencija od strane PIU. U konačnom
formiranju PIU, ova stavka bi trebala biti uzeta u obzir.
Plate službenika i pomoćnika Centra procijenjeni su u nastavku:
Minimalni zahtjevi u pogledu osoblja za Centar za obuku
Tabela 7.4
MINIMALNE POTREBE CENTRA ZA OBUKU U POGLEDU OSOBLJA
Administrativni – Finansijski šef
(direktor) Centra
Fiksno …mjesečna plata….
Šef obučavanja
Fiksno …mjesečna plata….
Sekretarska podrška
Fiksno …mjesečna plata….
Naučno osoblje
Naučni koordinator Programa obuke
(TC eksterni zaposleni)
Naučni koordinator svakog posebnog programa
vršilac obuke vrši funkcije prema pravilima
programa: broj sati x časovni honorar
Procjenjivač programa obuke (TC
eksterni zaposleni)
Procjenjivač svakog posebnog programa obuke
vrši funkcije prema pravilima programa: broj sati
x časovni honora
Finansijski menadžement TC ukjučuje a) fiksne operativne troškove (plate za stalne
radnike, opadanje vrijednosti postojećih objekata, zakup stalnih objekata i opšti
administrativni troškovi) i b) upravljanje posebnim programima obuke bazirano na
posebnom finansiranju svakog programa.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 122
Ukupna suma gore navedenih troškova jednaka je operativnim troškovima svih
radova koje obavlja TC, koji je podijeljen korisnicima prema mehanizmima opisanim
gore.
Glavni komandni centar biće lociran u Podgorici, a zatim i u svakom ViK/JK preduzeću
pojedinačno u kojima će se obuka vršiti. Kao što je već rečeno, obuka će se možda
održavati i na drugim lokacijama pod uslovom da su obezbijeñene potrebnom
materijalnom i tehničkom infrastrukturom. Lokalno obučavanje je bolje rešenje zbog
mjesta stanovanja osoblja koje će proći kroz obuku.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 123
8.
JAVNE KONSULTACIJE (TM12)
8.1
Uvod
Proces javnih konsultacija je osmišljen i pprimjenjen tako da se ubrza ključenje lica
zainteresovanih za realizaciju ovog projeka (stakeholders) na koji projekat utiče.
Obezbježeno je ušečće zainteresovanih subjekata uz informacije koje su im bile
potrebne za svrsishocno učešće id a im se ponudi mogućnost da doprinesu izradi
projekta za odvoñenje i prečišćavanej otpadnih voda.
Pristup koji je primijenjen imao je za cilj da pridobije što veći odaziv od strane
stakeholdera. Proces konsultovanja sa javnošću se odnosio na pružanje informacija,
prikupljenih podataka i organizovanje foruma dijaloga kojima je osnovni cilj bio
razumijevanje glavnih ciljeva projekta. Program kosultovanja, učesnici i konsultanti su
neophodni faktori u razvoju projekta.
TM 12 opisuje sve faze procesa konsultovanja sa javnošću koje su organizovane u
okviru ovog projekta, takoñe obuhvata i kratki izvještaj o mišljenjima i učincima koji su
rezultat implemetacije ovog procesa i na kraju, u ovom izvještaju je data kratka
procjena procesa konsultovanja u kojoj se opisuje šta je njime postignuto i šta je
pošlo naopako.
8.2
Ciljevi
Svrha procesa konsultovanja sa javnošću sastojala se u informisanju stakeholdera o
projektu i u potrazi za predlozima koji se odnose na Masterplan.
Konkretni ciljevi procesa konsultovanja sa jvanošću su sledeći:
•
•
•
•
•
•
•
8.3
Informisanje ključnih stakeholdera o projektu
Konsultovanje stakeholdera u ranim fazama projekta
Prepoznavanje svih ključnih pitanja i interesa
Dobijanje odgovora od strane stakeholdera značajnih za Masterplan
Incorporacija mišljenja stakeholdera u Masterplan in a taj način poboljšanje
njegovog značaja
Dobiti podršku od strane stakeholdera i prihvatanje projekta od strane javnosti
Podizanje svijesti o očuvanju okoline kao i o načinu upravljanja otpadnim
vodama
Aktivnosti koje se odnose na konsultovanje
Aktivnosti koje se odnose na proces konsultovanja, koje su preduzete u periodu
implementacije od januara do septembra 2004. su:
•
•
•
•
•
•
•
2 Radionice (Uvodna i Završna)
3 Diskusije za okruglim stolom
Neformalni razgovori (sastanci)
Izrada i podjela brošura
Izrada i podjela pomoćnog materijala o prezentaciji
Podržavanje aktivnosti: novine i lokalne radio stanice
Izrada izvještaja o Procesu konsultovanja
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 124
8.4
Rezultati procesa konsultovanja sa javnošću
Ključni rezultati procesa konsultovanja sastoje se u sledećem:
•
•
•
•
•
•
Stakeholderi su svojim tehničkim dodacima doprinijeli finalizaciji projekta
Ostvarenje cilja koji se odnosi na podizanje svijesti o očuvanju okoline
Opšta prihvaćenost projekta od strane stakeholdera koji su učestvovali u
Procesu konsultovanja. Meñutim, izražena je briga o budućim finansijskim
mogućnostima
Stepen učešća je bio prilično mali, neke grupe stakeholdera nisu aktivno
učestvovale u procesu konsultovanja, što je rezultiralo kratkim izlaganjem
Kod velikog broja stakeholdera interesovanje je bilo ograničeno
Prioritet su imali ekonomski i finansijski aspekti
Generalno, ovim procesom postignuta je većina zamišljenih ciljeva. Najvažniji
rezultat ovog procesa se sastoji u tome što je sakupio stakeholdere iz različitih
sektora i povezao ih u zajednički okvir upravljanja otpadnim vodama. Procesom
konsultovanja sa javnošču postignut je cilj o informisanju svih učesnika o projektu što
je doprinijelo finalizaciji Masterplana.
8.5
Preporuke
Glavne preporuke dobijene procesom konsultacija s javnošću su sljedeće:
•
•
•
•
•
Organizacija kampanje o podizanju svijesti (raspodjela štampanog materijala,
korišćenje postojećih medija, javni sastanci, javno saslušanje, konferencije)
usmjerena je na uviñanje koristi od nove kanalizacione mreže i postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda, a naročito na smanjenje potrošnje vode i na
prevenciju odlaganje čvrstog otpadnog materijala u kanalizacione cijevi.
Nevladinim organizacijama u Crnoj Gori koje se bave okolinom, trebalo bi
pružiti podršku kako bi povećale svoje aktivnosti. Takoñe je potrebno
organizovati radionice za obučavanje i konferencije u cilju podizanja svijesti o
životnoj okolini. Za organizovanje ovih kampanji, Vlada bi trebala da podrži
nevladine organizacije adekvatnim fondovima.
Podizanje svijesti o očuvanju okoline kod generacija mladih ljudi bi trebalo
sprovesti u školama i na fakultetima kroz uvoñenje predmeta o životnoj
okolini, zatim kroz organizaciju seminara na temu okoline, raspodjelu letaka i
brošura sa sadržajem koji se odnosi na okolinu.
Kreacija Web-sajta (Web-site) koj će prezentovati rezultate projekta i proseca
konsultovanja sa javnošću. Ovo bi doprinijelo publicitetu projekta i privuklo
potencijalne finansijske institucije da investiraju u turistički sektor.
Povećanje učešća javnosti u procedure procjene uticaja na životnu okolinu za
obnovu kanalizacione mreže i izgradnju postrojenja za prečišćavanje
otpadnih voda.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 125
9.
SUMARNI IZVJEŠTAJ O KLJUČNIM ZAKLJUČCIMA I PREPORUKAMA
9.1
Uvod
Ovaj Masterplan, u izvjesnoj mjeri, opisuje razvoj infrastrukture otpadnih voda u
oblasti gdje se projekat implementira i daje preporuke o tome koje objekte je
neophodno izgraditi i kada. Dinamika ovih aktivnosti će, naravno, zavisiti od mnogih
faktora, izmeñu ostalog , ne najmanje od raspoloživosti bespovratnih sredstava koja
obezbjeñuju donatori, što se ne može sa sigurnošću planirati. Smatra se, meñutim,
da će ovaj dokument obezbjediti sve informacije koje su neophodne za nostrane
finansijske institucije (IFI) da bi se izvršila procjena izvodljivosti ovih mjera.
Takoñe je neophodno ponovo naglasiti da će mjere, koje se sprovedu u okviru Faze
1, dati značajan doprinos u pogledu smanjenja stepena zagañenja životne sredine
izazvanog otpadnim vodama, i obezbjediti zdravu osnovu za razvoj sistema u
budućnosti kako bi veća naselja bila u potpunosti pokrivena kanalizacionom mrežom.
Neophodno je obezbjediti početne preduslove za obuku i uvježbavanje osoblja za rad
na postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voda. Ove mjere pripremljene su na
takav način da zahtjevaju najmanja moguća finansijska ulaganja koja za veća naselja
iznose oko 80 miliona EUR (ne uzimajući u obzir platežnu moć potrošača).
Realizacija cjelokupnog projekta iznosila bi oko 280 miliona EUR, što predstavlja
znatno veću sumu, koja vjerovatno premašuje finansijska sredstva cijele države.
Zbog toga se preporučuje da se razvoj aktivnosti predviñenih Fazom 1 uzme kao
prioritet i da se sav napor uloži u postizanje tog cilja bez pretjeranog ulaganja u
realizaciju aktivnosti iz Faze 2/3 u ovom trenutku.
Predstavljeni su predlozi koji se odnose na institucionalni razvoj i koji su neophodni
radi davanja podrške ovom programu. Meñutim, svjesni smo činjenice da će to
najvjerovatnije predstavljati doprinos raspravi kako riješiti probleme (a) realizacije
projekta i (b) kako uspješno njima rukovoditi. Neophodno je da ova rasprava otpočne
što je prije moguće.
Preporučuje se da Ministarstvo zaštite okoline i ureñenja prostora organizuje
rasprave izmeñu opština i lokalnih preduzeća kako bi se postigao konsenzus na
predlog koji se odnosi na institucionalno jačanje/reorganizaciju u TM 11 ili pripreme
alternativno rešenje po ovom pitanju.
U ovom dokumentu dati su i drugi predlozi i pretpostavke koji dodiruju razvoj
kanalizacionih sistema i postrojenjia za prečišćavanje, ali koji su veoma važni, a u
nekim slučajevima su od kritičnog značaja. Ovom prilikom, predlozi i pretpostavke su
rezimirane u narednim paragrafima bez posebno utvrñenog redosleda.
9.2
Poboljšanje vodosnabdijevanja na projektnom području (ViK i JK preduzeća,
Vlada, Donatori)
Cjelokupni Masterplan je zasnovan na pretpostavci da će potrošnja vode, koja
trenutno iznosi oko 280 l/s.d u prosjeku, biti svedena na razumniji nivo do 2009,
odnosno na 120 l/s.d za sve gradove osim za Nikšić i Podgoricu, gdje će biti
omogućena potrošnja do 150 l/s.d. Prosječna potrošnja vode u Zapadnoj Evropi je
oko 150 l/s.d i u fazi je opadanja.
Ovakavim pristupom dobijaju se sledeći rezultati:
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 126
•
•
Količinaa otpadnih voda će se smanjiti (troškovi za kanalizacionu
infrastrukturu koji su predloženi ovim Masterplanom bi bili znatno veći u
slučaju da su se predloženi projekti zasnivali na podacima o otpadnim
vodama dobijenim na osnovu postojeće potrošnje vode).
Smanjenje potrebe za traženjem novih izvorišta.
Najveća količina vode, koja se koristi za vodosnabdijevanje, dobija se iz planinskih
izvora gravitacijom (bez korišćenja pumpnih stanica). Voda sa ovih izvora skoro da
se uopšte ne prečišćava; jedini proces koji se koristi je dezinfekcija hlorinacijom, a u
mnogim slučajevima ne primjenjuje se čak ni ovaj proces prečišćavanja.
Ovaj Masterplan preporučuje da se u narednih 25 godina ne preduzima ništa u
pogledu razvoja kanalizacione infrastrukture u seoskim naseljima. Činjenica iz koje je
proizašao ovaj predlog bazirana je na tome što ne postoje čvrsti dokazi da postojeće
metode ispuštanja otpadnih voda izazivaju značajno zagañenje površinskih ili
podzemnih voda. Pored toga, ono što većina stanovnika u seoskim naseljima
preferira odnosi se na razvoj vodovodnog sistema u mjestima gdje ne postoji.
Ne postoje dokazi o uzroku zagañenja podzemnih voda, meñutim, očigledno je da se
rizik od takvog zagañenja povećava u skladu sa brojem stanovnika koji žive na jednoj
lokaciji, a koji koriste septičke jame za ispuštanje otpadnih voda, i pored toga, zbog
relativno male pokrivenosti kanalizacionom mrežom u glavnim urbanim naseljima,
ova situacija zagañenja prilično je zastupljena.
Najzastupljeniji izvori vode za snabdijevanje su planinski izvori za koje ne postoji
mogućnost da se zagade ljudskom nepažnjom, meñutim, novi izvori vode iz bušenih
bunara imaju mnogo veću mogućnost zagañenja zato što se nalaze u blizini glavnih
naselja. Kao što je već gore napomenuto, postoji povećani rizik zagañenja ovih
izvora zbog blizine ljudskih naselja.
Smanjenje potrošnje vode imalo bi za rezultat manju potrebu za traženjem novih
izvorišta vode, pa bi se na taj način smanjio i rizik njenog zagañenja.
Meñutim, utvrñeno je da je u ovom trenutku količina vode koja se gubi iz vodovodnih
sistema veoma velika. Na osnovu dokumenta “Projekcija Dugoročnog Snabdijevanja
Vodom Crne Gore, Decembar 1998”, koji opisuje vodosnabdijevanje na projektnom
području (v. Dodatak 2, TM 6), u 1991. godini, količina za koju nije utvrñeno gdje
nestaje, predstavljena je u Tabeli 9.1.
Ukoliko ne bi postojao ovaj gubitak u mreži, mogla bi da se obezbijedi dovoljna
količina vode za snabdijevanje potrošača. Rešavanje ovog problema bilo bi svakako
bolje rešenje nego pronalaženje novih izvora za koje postoji mogućnost da bi
zagañenje bilo prisutno u većoj mjeri.
Pored velikih gubitaka, vodovodni sistemi imaju i druge nedostatke:
Gradska naselja
• Neadekvatno mjerenje potrošnje vode (zajednička i individualna potrošnja)
•
Neodgovarajući kapacitet rezervoara
•
Neadekvatna zaštita na slivnim područjima izvorišta
Seoska naselja
• Veoma mala pokrivenost javnim vodovodnim sistemima
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 127
•
Neadekvatno prečišćavanje vode u privatnim vodovodnim sistemima.
Procenat neobračunate vode i javnim preduzećima
za vodosnabdjevanje, po opštinama
Javni vodovodni sistem
Andrijevica
Berane
Bijelo Polje
Danilovgrad
Kolašin
Mojkovac
Nikšić
Plav
Pljevlja
Plužine
Podgorica
Rožaje
Šavnik
Žabljak
Tabela 9.1
Gubitak vode u mreži (%)
77
48
57
59
57
40
38
44
26
39
40
77
40
28
Stoga se predlaže da se izradi Masterplan za vodosnabdijevanje na projektnom
području, sa sljedećim ciljevima:
• obezbjeñivanje adekvatne količine vode,
• eliminisanje gubitka vode gdje postoji ekonomično rešenje da se ono
sprovede,
• zaštita postojećih vodovodnih sistema – iako postoji zakonska regulativa
(Pravilnik o odreñivanju i očuvanju sanitarnih zona za zaštitu izvorišta i
aktivnosti u ovim zonama: Službeni List Republike Crne Gore, Br. 8/97) koja
se odnosi na ovu zaštitu, u mnogim slučajevima ne sprovode se
odgovarajuće mjere, kao što je na pr. postavljanje ograde koja bi spriječila
životinjama prilaz slivnim basenima, i slično,
• poboljšanje mjerenja i dostavljanje računa,
• povećanje stope prikupljanja računa,
• uvoñenje realnih cijena usluga i poboljšanje usluga,
• proširenje vodovodnih sistema gdje za to postoji ekonomično rešenje.
U toku rada na ovom Masterplanu, došlo se do raznih saznanja koja se odnose na
potrošnju vode, kao na pr. punjenje kade hladnom vodom kako bi se boce sa pićem
mogle ohladiti pri ljetnjoj temperaturi. Ovaj i slični načini potrošnje vode utiču na to da
se na projektnom području voda troši u prekomjernim količinama. Stoga, u cilju
smanjenja potrošnje vode, bilo bi veoma korisno sprovesti Kampanju podizanja javne
svijesti kako bi se javnost informisala i edukovala u pogledu socijalne odgovornosti
korišćenja vode.
Da bi se platili predloženi projekti, biće neophodno povećati cijene usluga, a
poboljšanje u pogledu prikupljanja računa imaće za rezultat smanjenu potrošnju
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 128
vode. Meñutim, ovo će zahtijevati uvoñenje ili poboljšanje mjerenja potrošnje vode
tako da potrošja voda bude direktno povezana sa cijenom.
9.3
Praćenje kvaliteta vode (Vlada)
TM 3 ukazuje na činjenicu da postoji veoma malo podataka na osnovu kojih bi se
mogao utvrditi kvalitet podzemnih voda na projektnom području. Iako se kvalitet
površinskih voda detaljnije prati, mora se istaći da ni praćenje kvaliteta površinskih
voda nije u potpunosti odgovarajući u ovom trenutku.
Stoga se predlaže da se ispitaju procesi praćenja kvaliteta voda i da se na osnovu
toga odredi sveobuhvatni program o monitoringu kvaliteta vode i za površinske i za
podzemne vode. Vodiči koji su izdati od strane EUROWATERNET-a mogli bi da
posluže kao osnova za poboljšanje postojećih mreža, podrazumijevajući da su
ostvarena finansijska sredstva koja bi poslužila za realizaciju ovog plana.
9.4
Kampanja podizanja javne svijesti (Vlada/Donatori)
Pored kampanje podizanja javne svijesti predložene u Poglavlju 9.1 gore, postoji još
jedan problem na koji je neophodno skrenuti pažnju javnosti, a to je odlaganje
čvrstog otpada u kanalizacione cijevi.
Ova praksa primijećena je u mnogim gradovima i predstavlja glavni razlog
začepljenja kanalizacionih cijevi.
U cilju prekidanja prakse odlaganja čvrstog otpada u kanalizacione cijevi, predloženo
je pokretanje kampanje podizanja javne svijesti koja se odnosi na ovaj problem. Ova
situacija se može poboljšati kada se završi implementacija Masterplana za čvrsti
otpad, meñutim, i dalje će postojati potreba da se sprovede ova kampanja dok se ne
odrede odgovarajuće zaštitne mjere.
9.5
Razvoj GIS sistema (ViK i JK preduzeća)
GIS sistem koji je razvijen u okviru ovog projekta, dostavljen je svim opštinama i
ViK/JK preduzećima.
Svi prikupljeni podaci koji opisuju kanalizacione cijevi unijeti su u GIS sistem.
Izrañena je i baza podataka kako bi se mogli unijeti podaci kao na pr. dubina
postavljena kanalizacionih cijevi i poklopci šahtova, precizna lokacija šahtova, itd.
Meñutim, veoma mnogo neophodnih informacija nije bilo dostupno. Iako ovo nije
spriječilo izradu Masterplana, biće neophodno prikupiti sve podatke prije nego što se
počne sa detaljnim projektovanjem.
Prikupljanje ovih podataka predstavlja veoma važan zadatak. ViK preduzeće u
Podgorici angažovalo je više od 50 čovjek -godina prilikom razvoja njihovog GIS
sistema (koji je služio kao model za razvoj GIS sistema ovog projekta) izrañenog po
visokim standardima, a Nikšić sada primjenjuje iste tehnike kako bi razvili sopstveni
GIS sistem.
Detalji koji su unijeti u ova dva GIS sistema predstavljaju i više nego što je potrebno
za detaljno projektovanje pomenuto gore, meñutim, podaci koji opisuju precizan
položaj šahtova, nivo poklopaca i dubine šahtova, bilo bi potrebno sakupiti što je prije
moguće.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 129
9.6
Program čišćenja kanalizacionih cijevi (ViK i JK preduzeća)
Opšta pretpostavka ovog Masterplana jeste da su postojeći kanalizacioni sistemi
generalno funkcionalni i da se mogu zadržati kao dio cjelokupnog sistema. Neke
izmjene kanalizacione mreže se smatraju neophodnim, meñutim, generalno u okviru
postojećih sistema biće zamijenjeno ne više od 20% postojećih kanalizacionih cijevi.
Prilikom vršenja inspekcije kanalizacionih cijevi, utvrñeno je da većina nikada nije
čišćena i da se čišćenje vrši samo u slučaju začepljenja.
Kao posledica toga, postojeće kanalizacione cijevi sadrže velike
akumuliranih materijala koje ometaju protok i smanjuju njihov kapacitet.
količine
Glavni uzrok ovog problema je to što nigdje ne postoji adekvatna oprema za čišćenje
kanalizacionih cijevi.
Stoga, neophodno je sprovesti program čišćenja kanalizacionih cijevi koji se može
osnovati ili u ViK/JK preduzećima ili na regionalnom ili nacionalnom nivou.
Nabavka opreme za čišćenje kanalizacionih cijevi – naročito mašina na mlazni pogon
i dodatnih vakuumskih kamiona sa cisternom – trebalo bi da se obavi prije
implementacije Masterplana. Ovo će omogućiti pribavljanje podataka o kojima je bilo
riječi u Poglavlju 9.5.
9.7
CCTV inspekcija kanalizacionih cijevi (ViK i JK preduzeća)
Inspekcija kanalizacionih cijevi se vrši pomoću električnih televizijskih kamera
(CCTV) koje snimaju izgled unutrašnjosti kanalizacionih cijevi dok prolaze kroz njih i
odreñuju njihovo strukturalno stanje sa velikom preciznošću. Nedostaci i oštećenja se
sa lakoćom odreñuju na ovaj način, pri čemu se smanjuje trošak popravke.
Za Masterplan, procjena stanja kanalizacionih cijevi vršena je na osnovu inspekcije
šahtova i na osnovu informacija koje je lokalno osoblje dalo o tome kada i kako su
kanalizacione cijevi izgrañene. Ovo je najviše što se moglo postići. Meñutim, bilo bi
poželjno znati da li su ovi podaci precizni i da li je predložena strategija “planiranje da
se zadrže postojeće kanalizacione cijevi ukoliko ne postoje jaki pokazatelji za
suprotno” prihvatljiva ili nije. Drugim riječima, postavlja se pitanje da li je neophodo
zamijeniti više cijevi nego što je utvrñeno istraživanjem u okviru Masterplana.
Jedini način da se doñe do preciznog odgovora jeste sprovoñenje CCTV inspekcije
kroz sve postojeće sisteme, počevši od primarnie kanalizacione mreže. Ovaj
postupak se može sprovesti ili na republičkom ili na individualnom nivou, u svakom
ViK/JK preduzeću zasebno.
9.8
Odvajanje sistema za atmosferske vode od sistema za ostale fekalne otpadne
vode (ViK i JK preduzeća)
Masterplanom je odreñeno da se dopusti da odreñena količina spoljnih tokova ulazi u
kanalizacioni sistem, meñutim ovo se ne odnosi na priključivanje odvoda
atmosferskih padavina na sistem, što je prisutno u nekim gradovima.
Prilikom izrade Masterplana, pošlo se od pretpostavke da će se svi ovi priključci
otkloniti prije implementacije predloženih projekata.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 130
ViK i JK preduzeća bi trebala što prije da otpočnu sa ovim radovima, koji će u nekim
slučajevima zahtijevati izgradnju dodatnih površinskih kanalizacionih cijevi.
9.9
Objekti septičkih jama (Opštine)
Masterplanom se predlaže da se postojeće septičke jame (infiltracione jame) zadrže
do odreñenog vremenskog perioda u budućnosti, a pored toga, predloženo je da se
prilikom izgradnje novih kuća izgrade i formalne septičke jame sa infiltracionim
kanalima, a projektni parametri dati su u Poglavlju 5, TM 7.
Meñutim, u nekim kućama postoji praksa ispuštanja otpadnih voda direktno u
površinske vode ili u zemlju bez upotrebe septičkih jama. Ovaj postupak nije
dozvoljen u crnogorskom zakonodavstvu.
Stoga se preporučuje da opštine preduzmu neophodne mjere kojima će se osigurati
da se sve kuće u izgradnji priključe na kanalizacionu mrežu ili da izgrade septičku
jamu, i da se pri tome sve nove septičke jame izgrade u skladu sa projektnim
uslovima o kojima je prethodno bilo riječi.
9.10
Usvajanje EUzakonske regulative (Vlada)
Državni standardi o okolini koji se odnose na ispuštanje otpadnih voda u javni
kanalizacioni sistem i prirodne recipiente (Pravilnik 10/97), i standardi koji se odnose
na kvalitet površinskih voda (Pravilnik 14/96, 19/96 i 15/97), uporeñeni su sa EU
Direktivom 91/271/EEC, koja će biti prihvaćena u okviru Direktive o vodama
(2000/60/EC).
Predloženo je da se izvrše izmjene u domaćem zakonodavstvu kako bi se ono
usaglasilo sa EU zakonodavstvom, i da se na toj osnovi izvrši projektovanje. Ukoliko
se ne izvrše izmjene u domaćem zakonodavstvu, glavna posledica će biti
neophodno uklanjanje nutrijenata u svakom postrojenju za prečišćavanje otpadnih
voda (a ne samo u postrojenjima u većim naseljima gdje se otpadne vode ispuštaju u
osjetljive recipiente, kako nalaže EU direktiva), što predstavlja veoma veliki trošak.
Ukoliko se ovaj predlog prihvati, on će za sobom povući niz obaveza, uključujući
potrebu da se utvrdi koji recipienti su “osjetljivi”. Ovo je već odreñeno u
preliminarnom Masterplanu, meñutim, u ovom slučaju osjetljivost bi morala da se
utvrdi sa većom preciznošću.
9.11
Osnivanje kontrolnog sektora za industrijske otpadne vode (Vlada i Opštine)
U TM 2 predstavljen je veliki broj predloga koji se odnose na regulisanje ispuštanja
industrijskih otpadnih voda. Ukoliko se ne bi uspostavila kontrola ispuštanja ovih
otpadnih voda, predloženi projekti bi bili izloženi riziku jer je projekat postrojenja za
prečišćavanje otpadnih voda baziran na pretpostavci da se fabrike uklapaju sa
ograničenjima kada se govori o ispuštanju otpadnih voda u javni kanalizacioni sistem.
Drugim riječima, fabrike ne ispuštaju “jake” neprečišćene otpadne vode direktno u
sistem.
Usvajanje Sporazuma o otpadnim vodama (Poglavlje 3.6.6 gore), i mjere kojima bi se
regulisalo ispuštanje industrijskih otpadnih voda u kanalizacioni sistem (Poglavlje
3.6.7 gore) predstavljaju prioritetne korake.
Izrada strateškog Masterplana za kanalizaciju i otpadne vode u centralnom i
sjevernom regionu Crne Gore (Srbija i Crna Gora)
Nacrt Masterplana
Strana 131
Download

Rezime strateškog master plana za kanalizaciju i otpadne vode u