—Betejë në të
gjitha frontet
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat
e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën
është një çështje e ndërlikuar
—Struggle
On All Fronts
For Kosovo’s institutions, judiciary,
and media, Dealing with the Past is a
perplexing issue
—Borba na svim
frontovima
Za kosovske institucije, pravosuđe i
medije, suočavanje sa prošlošću je
zbunjujući problem
—Betejë në të
gjitha frontet
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat
e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën
është një çështje e ndërlikuar
—Struggle
On All Fronts
For Kosovo’s institutions, judiciary,
and media, Dealing with the Past is a
perplexing issue
—Borba na svim
frontovima
Za kosovske institucije, pravosuđe i
medije, suočavanje sa prošlošću je
zbunjujući problem
Titulli: Beteja në të gjitha frontet: Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi
me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar;
Përpiluar nga: Qendra për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim (QHDP);
Përkthyer nga: TRANKOS Consulting, Dragana Milutinović;
Redaktuar nga: TRANKOS Consulting;
Viti i botimit: Dhjetor 2013;
Dizajni: Trembelat;
Vendi dhe emri i shtypshkronjës: Shtypshkronja Envinion, Prishtinë;
Katalogimi në botim – (CIP) 32(496.51)(048); Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës;
Numri ndërkombëtar i standardizimit të librit (ISBN 978-9951-640-01-5); Botim i Qendrës për
Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim (QHDP). Të gjitha të drejtat e rezervuara. Asnjë pjesë e këtij
publikimi nuk guxon të riprodhohet, të ruhet në ndonjë sistem të ruajtjes së të dhënave apo të
transmetohet, në asnjë formë apo mënyrë elektronike, mekanike, fotokopjuese, incizuese apo tjetër,
pa pëlqimin paraprak me shkrim nga ana e botuesit.
Botuar nga: Qendra për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim (QHDP), Nora Ahmetaj
Rr. “Shaban Polluzha” No.7, Prishtinë, Kosovë 10000; Tel: +377 45 321 545; [email protected];
www.crdp-ks.org; Tirazhi i ekzemplarëve të botuar: 200
Title: Struggle on all fronts: For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is
a perplexing issue;
Authors: Centre for Research, Documentation and Publication (CRDP)
Translation: TRANKOS Consulting, Dragana Milutinović;
Editor: TRANKOS Consulting;
Published: December 2013;
Design: Trembelat
Printed by: Envinion, Prishtinë;
Cataloging in publication – (CIP) 32(496.51)(048); National and University Library of Kosovo; ISBN
978-9951-640-01-5; A publication of the Centre for Research, Documentation and Publication
(CRDP). All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval
system, or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying,
recording or otherwise, without the prior written permission of the publisher.
Published by: Centre for Research, Documentation and Publication (CRDP), Nora Ahmetaj; Rr.
“Shaban Polluzha” No.7, Prishtinë, Kosovë 10000; Tel: +377 45 321 545; [email protected]; www.
crdp-ks.org; Circulation published: 200
Naslov: Borba na svim frontovima: Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa
prošlošću je zbunjujući problem;
Pripremili: Centar za Istraživanje, Dokumentaciju i Objavljivanje (CIDO);
Prevod: TRANKOS Consulting; Dragana Milutinović;
Lektor: TRANKOS Consulting;
Datum objave: Decembar 2013;
Dizajn: Trembelat
Mesto i ime štampača: Envinion, Prishtinë;
Katalogizacija u publikaciji – (CIP) 32(496.51)(048); Nacionalna i Univerzitetska biblioteka Kosova;
ISBN 978-9951-640-01-5; publikacija Centra za Istraživanje, Dokumentaciju i Objavljivanje (CIDO).
Sva prava umnožavanja rezervisana. Nijedan deo ove publikacije se ne sme reprodukovati, čuvati
u sistemu daljeg preuzimanja, ili prenositi bilo kojim sredstvima, elektronskim, mehaničkim,
fotokopiranjem, snimanjem itd., bez pismenog odobrenja izdavača.
Izdavač: Centar za Istraživanje, Dokumentaciju i Objavljivanje (CIDO); Nora Ahmetaj; Rr. “Shaban
Polluzha” No.7, Prishtinë, Kosovë 10000; Tel: +377 45 321 545; [email protected]; www.crdp-ks.
Org; Tiraž objavljen 200
Përmbajtja e këtij publikimi pasqyron pikëpamjet dhe mendimet e
autorëve që janë përgjegjës për faktimin dhe saktësinë e të dhënave
të prezantuara këtu. Pikëpamjet dhe mendimet e shprehura këtu,
jodomosdoshmërisht i paraqesin ato të “Charles Stewart Mott
Foundation”.
The content of this publication reflects the views and opinions of the
authors, who are responsible for the facts and accuracy of the data
present herein. The views and opinions expressed here do not necessarily
represent those of the Charles Stewart Mott Foundation”.
Sadržaj ove publikacije odražava stavove i mišljenja autora koji su
odgovorni za činjenice i tačnost predstavljeni podataka. Stavovi i mišljenja
izneti ovde ne odražavaju stavove “Charles Stewart Mott Foundation.“
8 — Betejë në të gjitha frontet
I. Hyrje10
1.1 Kosto njerëzore10
1.2 Ndërrimi i mandateve, ndryshimi i ligjeve11
1.3 Parimet kryesore të Ballafaqimit me të Kaluarën12
1.4 Metodologjia14
II. Temat e punëtorive15
2.1 Transformimi i konfliktit në tranzicion, nëntor 201215
2.2 Drejtësia tranzicionale dhe zgjedhjet e bëra nga shtetet për
t’u Ballafaquar me të Kaluarën, shkurt 201316
2.3 E Drejta në Drejtësi dhe Ballafaqimi me të Kaluarën në Kosovë, maj 201317
2.4 Mediat dhe drejtësia tranzicionale, korrik 201318
III. Transformimi i konfliktit në tranzicion19
IV. Institucionet e Kosovës dhe drejtësia tranzicionale20
4.1 Çka nënkupton pajtimi?21
4.2 Takimi i dy botëve: Grupi Punues Ndërministror për Ballafaqim me të Kaluarën23
4.3 Ndryshimi nga brendia: verifikimi dhe zyrtarët publik23
4.4 Bardhë e Zi: Dokumentimi i krimeve të luftës24
4.5 Mbrojtja e dëshmitarëve - marrja e dëshmive të mira25
4.6 Mësimet e nxjerra nga Bosnja26
4.7 Rekomandimet27
V. E drejta në drejtësi dhe Ballafaqim me të Kaluarën në Kosovë27
5.1 Bërja e drejtësisë në një vend të huaj: rasti i EULEX-it29
5.2 Mbajtja e kokave mbi ujë: gjykatësit dhe prokurorët vendor30
5.3 Rekomandimet31
VI. Mediat dhe drejtësia tranzicionale32
6.1 Pse nuk po flasim për drejtësi tranzicionale?33
6.2 Mungesa e kohës dhe resurseve33
6.3 Mungesa e lirisë33
6.4 Mungesa e interesit34
6.5 Mungesa e gatishmërisë së burimeve34
6.6 Pse po dështojnë gazetarët?34
6.7 Rekomandimet36
VII. Konkluzionet36
Bibliografia38
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 9
10 — Betejë në të gjitha frontet
I. Hyrje
Kosova është në udhëkryq. Shteti i ri i pavarur, i fundit që është ndarë nga
Jugosllavia, është duke u ballafaquar me betejat që rrjedhin nga sovraniteti i plotë. Një test i kapacitetit të Kosovës për të funksionuar si shoqëri
përfshirëse dhe progresive është ballafaqimi me trashëgiminë e konfliktit
të armatosur të vitit 1999. Ky raport është rezultat i komenteve të mbledhura nga Qendra për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim (Centre for
Research, Documentation and Publication) gjatë punëtorive të mbajtura
brenda dy viteve me seksione të ndryshme të shoqërisë dhe institucionet
kosovare dhe si i tillë synon të analizojë më tutje sfidat, kërcënimet dhe
mundësitë e kosovarëve gjatë procesit të Ballafaqimit me të Kaluarën.
Të gjeturat e dhëna më poshtë, zbulojnë shqetësimet dhe pritjet e grupeve të ndryshme të shoqërisë kosovare dhe institucioneve, përfshirë të
mbijetuarit e krimeve të luftës, të rinjtë, aktivistët e të drejtave të njeriut,
institucionet publike, gjyqësinë dhe mediat.
1.1 Kosto njerëzore
Konflikti i armatosur i vitit 1999 në Kosovë ka shkaktuar një kosto të madhe
njerëzore te popullata e Kosovës, që në atë kohë kishte më pak se 2 milion
banorë. Dhuna e atëhershme e orkestruar nga shteti serb ishte e drejtuar kah
popullata shqiptare që shkaktoi një numër të madh të viktimave civile. Edhe
pse konflikti i armatosur u zhvillua ndërmjet Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës
dhe forcave ushtarake e paramilitare të Serbisë, shumica e viktimave të
konfliktit të armatosur ishin civil. Sipas Qendrës për të Drejtën Humanitare,
13,526 vrasje dhe/ose zhdukje kanë ndodhur ndërmjet 1 janarit 1998 dhe fillimit të vitit 2000.1 Para përfundimit të konfliktit, rreth një milion njerëz ishin
dëbuar si pjesë e fushatës së spastrimit etnik.2 Qeveria e Serbisë ende nuk
ka hequr dorë nga Kosova dhe as nuk ka kërkuar falje simbolike e as masa
korrigjuese për dhunën shtetërore të shkaktuar mbi popullsinë e Kosovës.
Tribunali Ndërkombëtar për Krime Lufte në ish Jugosllavi (TNKLJ) ka iniciuar
procesin e ndjekjes penale të kriminelëve të luftës dhe vendosjen e drejtësisë
për viktimat në rajon. Disa nga të dënuarit e profilit të lartë nga TNKLJ për krimet e kryera në Kosovës përfshijnë zyrtar policor e ushtarak serb si: Nikola
Shainoviq, Nebojsha Pavkoviq, Sreten Lukiq, dhe Vlastimir Gjorgjeviq.
Pas intervenimit të NATO-së dhe tërheqjes së forcave serbe të sigurisë, serbët dhe romët lokal, të cilët vendosën të qëndrojnë në Kosovë,
u shndërruan në shënjestër të hakmarrjes së shqiptarëve. Rreth 491 serbë
1 Fondi për të Drejtën Humanitare. (2011). Libri i Kujtimit i Kosovës 1998-2000. Beograd: Fondi për
të Drejtën Humanitare. Qasur në http://www.hlc-rdc.org/?cat=218&lang=de
2 Suhrke, Astri, et al. United Nations High Commissioner for Refugees, Evaluation and Policy
Analysis Unit. (2000). The Kosovo Refugee Crisis: An independent evaluation of UNHCR’s emergency preparedness and response. Shkurt, 2000. Retrieved në http://www.unhcr.org/research/
RESEARCH/3ba0bbeb4.pdf
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 11
janë zhdukur dhe 1586 janë vrarë.3 Edhe pse UÇK-ja ka mohuar në mënyrë
kategorike se dhuna e drejtuar ndaj serbëve është urdhëruar nga strukturat
e UÇK-së, deri më tani disa personalitete të larta të UÇK-së janë akuzuar
për krime lufte në TNKLJ. Raportimet për keqtrajtim të civilëve nga ana
e anëtarëve të UÇK-së filluan të tërheqin vëmendjen publike, të cilat u
pasuan me disa dënime. Gjatë administrimit të UNMIK-ut, u akuzuan grupet e UÇK-së të “Llapit” dhe “Dukagjinit”. Rasti i “Grupit të Llapit” ishte
hetuar së pari në vitet 2001 dhe 2002 nga Misioni i Kombeve të Bashkuara
në Kosovë UNMIK-u, dhe gjykimi i mbajtur në vitin 2003, gjeti të akuzuarit
fajtorë dhe shqiptoi aktgjykime me burgim të gjatë. Megjithatë, në vitin
2005, Gjykata Supreme e Kosovës urdhëroi rigjykimin.4 Në anën tjetër,
“Grupi i Dukagjinit” siç u quajtën grupi i personave të akuzuar, përbëhej
nga Ramush Ahmetaj, Idriz Balaj, Ahmet Elshani, Bekim Zekaj, dhe Daut
Haradinaj, të cilëve iu shqiptuan dënime nga 3 deri në 15 vjet.5
EULEX-i është duke vazhduar me hetime rreth veprave të anëtarëve të
UÇK-së siç është akuza e kohëve të fundit për “Grupin e Drenicës”, të cilët
janë akuzuar për krime lufte ndaj popullatës civile gjatë konfliktit të vitit
1999. Ata akuzohen për torturë, keqtrajtim të të burgosurve, dhunim dhe
vrasje. Disa prej të akuzuarve aktualisht mbajnë poste publike në Kosovë
siç janë Sami Lushtaku, i cili është ri-zgjedhur Kryetar i Skenderajit, dhe
Sylejman Selimi, Ambasador i Kosovës në Shqipëri.6
1.2 Ndërrimi i mandateve, ndryshimi i ligjeve
Menjëherë pas përfundimit të konfliktit të armatosur, Administrata e
Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) mori përsipër qeverisjen,
sistemin policor dhe të drejtësisë në Kosovë. Forca policore e UNMIKut, CIVPOL, përbëhej nga zyrtarë policor prej vendeve të ndryshme të
Kombeve të Bashkuara. Sistemi gjyqësor u themelua me nguti bashkë me
gjykatësit dhe prokurorët nga koha e para kohës së Millosheviqit, i njohur
si Sistemi Emergjent i Drejtësisë (SED). UNMIK-u miratoi në shpejtësi një
rregullore që i mundësoi administratës të emërojë gjykatës dhe prokurorë
ndërkombëtar nëpër Kosovë me qëllim të shmangies së njëanshmërisë
etnike në lidhje me gjykimet e krimeve të luftës. Në anën tjetër, gjykatësit
dhe prokurorët nuk kishin vullnetin e as nuk ishin të gatshëm të marrin
përsipër gjykimin e krimeve të luftës.
3 Bekim Blakaj (Komunikim Personal, 1 nëntor 2013)
4 Aliu, F. (2012, Korrik 28). Shtyhen Seancat Dëgjimore për Rigjykimin e Grupit të Llapit. Qasur në
nëntor 2013, Balkan Insight: http://www.balkaninsight.com/al/article/shtyhen-seancat-degjimoreper-rigjykimin-e-grupit-te-llapit
5 Institute for War & Peace Reporting. (2005, Gusht 2). Investigation: Kosovo’s Wild West: Vigilante
law reigns in a part of Kosovo where justice doesn’t quite reach. Qasur në Nëntor2013, në Institute
for War & Peace Reporting: http://iwpr.net/report-news/investigation-kosovos-wild-west
6 Peci, E. (2013, Nëntor 8). Ish-pjesëtarët e UÇK-së akuzohen për vrasje dhe torturë. Qasur në Nëntor 2013, nga BalkanInsight: Balkan Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/en/article/
indictment-raised-in-kosovo-war-crime-case
12 — Betejë në të gjitha frontet
Dhoma e veçantë për gjykimin e krimeve të luftës nuk u themelua menjëherë pas periudhës së konfliktit të armatosur, pavarësisht nga numri i
madh i fuqisë punëtore, logjistikës dhe kohës së nevojshme për realizimin
e rasteve të tilla. Kompetencat gradualisht transferoheshin te gjykatat,
gjykatësit dhe prokurorët e Kosovës, por mungesa e një reforme adekuate
në drejtësi dhe burimet e kufizuara rezultuan në një sistem të drejtësisë
që është i njohur për mbingarkesë dhe ndikim të lehtë nga politika. Deri
në funksionimin e plotë të misionit të sundimit të ligjit nga BE-ja, që u bë
pas shpalljes së pavarësisë, në vitin 2009, 1200 raste të krimeve të luftës
mbetën të pazgjidhura.7 100 raste që kanë të bëjnë me krime të luftës
janë duke u zhvilluar aktualisht, por ende mbesin pengesa: i tërë sistemi
i drejtësisë është i prirë për vonesa të panevojshme, gjykatësit dhe prokurorët e EULEX-it kryesisht punojnë me kontrata afatshkurta (dhe largohen
bashkë me njohuritë e grumbulluara rreth Kosovës) dhe numri i madh i
rigjykimeve nënkupton që shumë raste të gjata dhe të komplikuara nuk do
të përfundojnë me aktgjykime të prera.
Në rastet kur kryerësit e krimeve të luftës kanë qenë serbë, ekstradimi
i tyre në Kosovë nuk ka qenë i suksesshëm. Brenda Kosovës, frika e hakmarrjes dhe mungesa e besimit në aftësinë e sistemit gjyqësor kanë frenuar ndjekjen e shqiptarëve që kanë kryer krime. Ajo që është më shqetësuese, është paqartësia nëse vetë gjykatësit dhe prokurorët e Kosovës
janë të gatshëm të merren me qindra raste të krimeve të luftës që kanë
mbetur të pazgjidhura nga viti 1999. Arsyet e ndryshme për hezitim të
tillë janë: kombinim i besnikërisë politike, frikës nga ndëshkimi, mbrojtjes joadekuate të dëshmitarëve dhe mungesës së përkrahjes në aspektin
e mbrojtjes dhe kompensimit institucional, kanë rezultuar me një kulturë
të ridelegimit të rasteve të krimeve të luftës – që është shqetësuese duke
marrë parasysh natyrën e përkohshme të misionit të EULEX-it. Çka do të
ndodhë kur autoriteti mbi raste të krimeve të luftës të bie drejtpërsëdrejti
në duart e sistemit gjyqësor të Kosovës? Ende pritet të shihet se si do t’i
trajtojnë kosovarët përgjegjësitë të cilat do t’iu transferohen pas përfundimit të misionit të EULEX-it. Në krahasim me rajonin, duket se procesi i
Ballafaqimit me të Kaluarën në Kosovë do të jetë më i ngadalshëm dhe
më i vështirë.
1.3 Parimet kryesore të Ballafaqimit me të Kaluarën
Kombinimi i normave ndërkombëtare, ligjit jugosllav dhe ligjeve të zbatueshme të Kosovës8 ka diktuar që trajtimi i krimeve të luftës, në tërë
7 Borchardt, B. (p.d.). EULEX dhe Krimet e Luftës. Qasur në Nëntor 2013, në EULEX Kosovo: http://
www.eulex-kosovo.eu/al/news/000427.php
8 Udhëzimi i Wolftheiss shpjegon se ligji i zbatueshëm në Kosovë rrjedh nga burime të ndryshme
në bazë të kësaj renditjeje: ligjet e miratuara nga Kuvendi i Kosovës pas hyrjes në fuqi të Kushtetutës, në qershor të vitit 2008, me kusht që të jenë në përputhje me Kushtetutën dhe Planin e
Ahtisarit; Rregulloren e UNMIK-ut (me ligjet përkrahëse të Kuvendit) të miratuara ndërmjet qershorit
të vitit 1999 dhe qershorit të vitit 2008; ligjet e miratuara para 22 marsit të vitit 1989, ligjet ndërmjet
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 13
Me qëllim
të ofrimit të
ndihmës për
viktimat e
luftës dhe për
të ndihmuar
shoqëritë të
njohin dhe
pranojnë veprat
e këqija në
të kaluarën,
organizatat e
shoqërisë civile
nga tërë rajoni
janë angazhuar
në hulumtimin
dhe dokumentimin e së kaluarës, krijimin e
listave të sakta
të viktimave
dhe personave
të pagjetur
dhe punëve
tjera avokuese,
duke ndihmuar
kështu në rikthimin e dinjitetit
te të mbijetuarit
e luftës.
Kosovën, të ketë nivele të ndryshueshme të suksesit. Megjithatë, drejtësia
që përfshin gjykimin e krimeve të luftës nga ana e gjykatave vendore dhe
ndërkombëtare janë vetëm një pjesë e qasjes holistike që është e nevojshme për t’u ballafaquar me të kaluarën. Qasja e drejtësisë në Ballafaqimin me të Kaluarën ka dështuar ta adresojë çështjen më të rëndësishme:
të vërtetën, drejtësinë dhe masat korrigjuese për të gjitha viktimat në rajon. Korniza konceptuale e Drejtësisë Tranzicionale po ashtu kërkon qasje
në informata, drejtësi, ndëshkim dhe garanci të mospërsëritjes. Në këtë
kontekst, gjykimi i drejtë është vetëm një pjesë e mozaikut.
Me qëllim të ofrimit të ndihmës për viktimat e luftës dhe për të ndihmuar shoqëritë të njohin dhe pranojnë veprat e këqija në të kaluarën, organizatat e shoqërisë civile nga tërë rajoni janë angazhuar në hulumtimin
dhe dokumentimin e së kaluarës, krijimin e listave të sakta të viktimave
dhe personave të pagjetur dhe punëve tjera avokuese, duke ndihmuar
kështu në rikthimin e dinjitetit te të mbijetuarit e luftës.
Në përputhje me këtë, Qendra për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim është themeluar me qëllim të:
n ndriçimit të padrejtësive të bëra në të kaluarën
n ofrimit të hapësirës për t’i treguar historitë dhe nevojat e viktimave
si dhe për të avokuar në emër të tyre
n ofrimit të përkrahjes për individët dhe familjet të cilët ende janë të
ekspozuar ndaj efekteve të konfliktit të armatosur, dhe
n ofrimit të ndihmës për shërimin e plagëve të luftës dhe rikthimin e
dinjitetit të viktimave.
Qendra për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim, që vepron në
Kosovë, ka organizuar një numër të punëtorive dhe të diskutimeve në
panel gjatë dy viteve të kaluara me akterë të ndryshëm nga tërë territori
i Kosovës me qytetarë dhe shoqërinë civile, zyrtarë qeveritar, gjykatës e
prokurorë, dhe gazetarë.
Në diskutimet e mbajtura në secilën punëtori, shfaqej një pasqyrë më
e plotë e marrëdhënies aktuale e Kosovës me të kaluarën si dhe strategjitë e mundshme rreth asaj se si çdo grup mund të jetë pjesë e procesit
rehabilitues të viktimave të krimeve të luftës në Kosovë. Seksionet pasuese të këtij raporti diskutojnë më gjerësisht temat dhe shqetësimet që
janë shfaqur vazhdimisht nga akterët në punëtoritë e radhitura më poshtë.
Ato ofrojnë një pasqyrë rreth mënyrës në të cilën shoqëria e Kosovës
përgjigjet ndaj detyrës së Ballafaqimit të së Kaluarës dhe ofrimit të së
vërtetës e drejtësisë për viktimat e luftës.
1.4 Metodologjia
Të dhënat bazë që ne kemi përdorur për këtë analizë janë transkriptet nga
punëtoritë e organizuara nga QHDP. Edhe pse të gjeturat e këtij raporti
22 marsit 1989 dhe 10 qershorit 1999 me kusht që nuk janë diskriminuese.
14 — Betejë në të gjitha frontet
janë nxjerrë nga katër punëtori, metodologjia dhe të gjeturat tjera janë
pasuruar nga konsultime, konferenca dhe intervista të shumta si dhe vite
të hulumtimeve në terren të bëra nga ekipi i projektit të QHDP-së. Sfondi
i kontekstit është nxjerrë nga literatura mbi Ballafaqimin me të Kaluarën
dhe hulumtimet në terren rreth krimeve të luftës në Kosovë të bëra nga
Qendra për të Drejtën Humanitare, Human Rights Watch, EULEX-i dhe
OSBE-ja. Përgjatë këtij projekti, ishin 76 pjesëmarrës në katër punëtori të
organizuara me palët përkatëse me interes të shoqërisë civile, qeverisë,
gjyqësisë dhe mediave. Profili i pjesëmarrësve shtrihej nga aktivistët e të
drejtave të njeriut, anëtarët e familjeve të viktimave të luftës, punonjës të
ministrive, Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK), prokurorë, gjykatës dhe
gazetarë. Prej tyre 46 ishin meshkuj dhe 30 femra. 6 pjesëmarrës i takonin
komunitetit rom dhe boshnjak.
Stafi i QHDP-së koordinoi organizimin e këtyre punëtorive me pjesëmarrjen e organizatave partnere të shoqërisë civile, asociacioneve të viktimave të luftës dhe personave të pagjetur, pikat tona të kontaktit në Zyrë
të Kryeministrit të Qeverisë së Republikës së Kosovës, Institutit Gjyqësor
të Kosovës, Këshillit Prokurorial të Kosovës dhe redaktorëve të mediave
të ndryshme.
Pjesëmarrësit janë përzgjedhur me kujdes nga stafi ynë me qëllim
të përfaqësimit të palëve me interes për Ballafaqim me të Kaluarën në
Kosovë. Qëllimi ynë kryesor ishte që t’i bëjmë ata ta gjejnë rolin e tyre
individual dhe institucional në proceset e Ballafaqimit me të Kaluarën. Së
pari, përmes rrjetit tonë në nivelin bazë ne mblodhëm të rinjtë shqiptarë
nga familjet e viktimave dhe personave të pagjetur në Kosovë bashkë
me aktivistët nga organizatat e shoqërisë civile që punojnë drejtpërsëdrejti me këtë kategori shoqërore. Kjo punëtori mblodhi 9 femra dhe 16
meshkuj, nga të cilët 4 ishin të komunitetit rom. Pjesëmarrësit vinin nga
lokacione të ndryshme të Kosovës përfshirë Prishtinën, Mitrovicën, Skenderajin, Deçanin, Prizrenin, Ferizajin, Hanin e Elezit, Pejën dhe Gjakovën.
Punëtoria e dytë mblodhi zyrtarë qeveritar që punojnë në sektorët që
prekin proceset e Ballafaqimit me të Kaluarën. Fillimisht, janë kontaktuar kabinetet e ministrave dhe zyrat e sekretarëve të përhershëm për të
vendosur besimin me QHDP-në. Ne vazhduam të mbajmë kontakte me
Kryesuesen e Grupit Punues Ndër-Ministror për Ballafaqim me të Kaluarën dhe Pajtim në zyrën e Kryeministrit për të siguruar përkrahjen e tyre
dhe koordinimin në ngritje të kapaciteteve të pjesëmarrësve të këtij grupi
punues. 19 pjesëmarrës kontribuuan në punëtori, prej tyre 18 nga Qeveria e Kosovës dhe 1 pjesëmarrëse nga Kuvendi i Kosovës, si anëtare e
Komisionit për të Drejta të Njeriut, Barazi Gjinore, Persona të Pagjetur dhe
Peticione. Prej tyre, 12 ishin femra dhe 7 meshkuj.
Punëtoria e tretë kishte për objekt gjyqësinë e Kosovës. Me përkrahjen
e Institutit Gjyqësor të Kosovës dhe Këshillit Prokurorial të Kosovës, ne
mblodhëm 17 anëtarë të gjyqësisë të cilët janë marrë me krime lufte, 6
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 15
prej të cilëve ishin gjykatës dhe 11 prokurorë. Një prej prokurorëve ishte
nga komuniteti boshnjak i Kosovës. Në total, 4 ishin femra dhe 13 meshkuj. Pjesëmarrësit vinin nga gjykatat e Prishtinës, Mitrovicës, Pejës, Prizrenit, Gjakovës dhe Gjilanit. Asnjë gjykatës apo prokuror serb nuk merret
me rastet e krimeve të luftës.
Në fund, punëtoria me media mblodhi 15 gazetarë nga lokacione të
ndryshme gjeografike të Kosovës. Fillimisht, QHDP ka kontaktuar me redaktorët e mediave kosovare për të bashkëpunuar me gazetarë, fusha e
hulumtimit të të cilëve përfshijnë çështje që ndërlidhen me Ballafaqimin
me të Kaluarën. Pas kësaj, diskutimet kanë vazhduar drejtpërsëdrejti me
gazetarë, me një seri të takimeve përgatitore me pjesëmarrësit potencial individual. 10 meshkuj dhe 5 femra, kanë marrë pjesë në takim nga
Prishtina, Skenderaj, Prizreni dhe Gjakova.
II. Temat e punëtorive
2.1 Transformimi i konfliktit në tranzicion, nëntor 2012
Punëtoria e parë synon ta bëjë bashkë rininë, në veçanti anëtarët e
familjeve të viktimave dhe personave të humbur dhe atyre që punojnë në
fushën e të drejtave të njeriut.
Kjo punëtori u fokusua në anëtarët e shoqërisë civile dhe grupet e viktimave dhe trajtoi disa nga parimet kryesore të Ballafaqimit me të Kaluarën, posaçërisht formimin e identitetit në aspektin gjinor, etnik, fetar,
profesionin, etj., si dhe analizën e konfliktit.
Udhëhequr nga Menaxheri i Projektit të Forumit ZFD, Abdullah Ferizi,
pjesëmarrësit u angazhuan në diskutime dhe ushtrime interaktive që
demonstrojnë temat e lartpërmendura të formimit të identitetit dhe analizë të konfliktit si hyrje në çështje më komplekse të Ballafaqimit me të
Kaluarën.
Punëtoria synonte që:
n Pjesëmarrësit të kuptojnë konceptet e ndërlidhura me Ballafaqimin
me të Kaluarën, në veçanti formimin e identitetit dhe analizimin e krizës,
n Të aplikojë konceptet e mësipërme si pikë nismëtare në ekzaminimin e trashëgimisë së konfliktit dhe përplasjen e identiteteve në Kosovë
(shih, për shembull, seksionin I)
Duke punuar drejtpërsëdrejti me individët dhe kuptimin e tyre për të
kaluarën, kjo punëtori ofroi një “kurs intensiv” rreth koncepteve kryesore
të ndërlidhura me Ballafaqimin me të Kaluarën.
2.2 Drejtësia tranzicionale dhe zgjedhjet e bëra nga shtetet për
t’u Ballafaquar me të Kaluarën, shkurt 2013
Punëtoria e dytë e organizuar nga QHDP, që fokusohet në zyrtarët publik
dhe përfaqësuesit e ministrive, hulumtonte se si institucionet mund të
forcojnë mekanizmat e tyre për përmirësimin e shërbimeve për të mbi-
16 — Betejë në të gjitha frontet
jetuarit dhe krijimin e rrjetit të përkrahjes për të mbijetuarit dhe anëtarët e
familjes së viktimave dhe personave të pagjetur.
Zyrtarët e Qeverisë dhe deputetët e Kuvendit ishin ftuar në një punëtori njëditore mbi rolin e institucioneve në adresimin e çështjeve të Drejtësisë Tranzicionale, siç janë mekanizmat e Drejtësisë Tranzicionale që
shtetet mund t’i përdorin, nevojat e veçanta dhe sfidat brenda kontekstit
të Kosovës, mundësinë e reformës institucionale dhe shembujt se si janë
përgjigjur institucionet e Bosnjës dhe Hercegovinës ndaj nevojave të Drejtësisë Tranzicionale dhe kontributin e tyre në zhvillimin e strategjisë për
Drejtësi Tranzicionale për viktimat e Bosnjës dhe Hercegovinës.
Panelistë ishin Besim Kelmendi, Prokuror Special në Zyrën e Prokurorisë Speciale të Kosovës, Florence Hartmann, gazetare e pavarur dhe ish
zëdhënëse e TNKLJ-së dhe TNKR-së, Amir Kulaglic, i mbijetuar i gjenocidit të Srebrenicës, anëtar i grupit punues për Strategjinë Kombëtare për
Drejtësi Tranzicionale të Bosnjës dhe Hercegovinës, dhe anëtar i Këshillit
Koordinues të KOMRA, Nora Ahmetaj, Drejtoreshë e Qendrës për Hulumtim, Dokumentim dhe Publik si dhe Baki Svirca, bashkëpunëtor profesional i Institutit për Hulumtimin e Krimeve të Luftës, brenda Ministrisë së
Drejtësisë.
Synimet e punëtorisë ishin:
n Të ofrohet një sfond për zyrtarët qeveritar rreth kornizës konceptuale
të Ballafaqimit me të Kaluarën
n Të diskutohet përgjegjësia e institucioneve në ofrimin e strukturave
për përkrahje të viktimave të konfliktit të armatosur
n Të krijohet baza për bashkëpunim të ardhshëm ndërmjet shoqërisë
civile dhe institucioneve qeveritare për çështje të drejtësisë tranzicionale.
Temat e ngritura:
n Nevoja për bashkëpunim më të madh ndërmjet institucioneve dhe
shoqërisë civile rreth çështjeve të Drejtësisë Tranzicionale
n Nevoja për bashkëpunim më të madh rajonal në ofrimin e informatave për personat e pagjetur si dhe informatat, në përgjithësi, rreth keqtrajtimeve të ndryshme të kryera nga ish agresorët
n Të potencohet verifikimi dhe lustrimi në rastet e punësimit në poste
publike
Punëtoria me institucionet e Kosovës ofroi një hapësirë ku nëpunësit
publik mund të diskutonin rolin e tyre në Ballafaqimin me të Kaluarën.
Biseda rreth çështjes së angazhimit institucional rreth Ballafaqimit me të
Kaluarën ishte esenciale; pasi që është e paqartë se deri në çfarë mase
Ballafaqimi me të Kaluarën është prioritet i Qeverisë së Kosovës.
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 17
2.3 E Drejta në Drejtësi dhe Ballafaqimi me të Kaluarën në
Kosovë, maj 2013
Punëtoria e tretë e QHDP-së u fokusua në gjyqësi, si një prej organeve
më të rëndësishme përmes të cilave drejtësia i ofrohet viktimave dhe të
mbijetuarve të Kosovës.
Punëtoria e tretë është mbajtur përmes një metodologjie interaktive,
duke përfshirë inpute si dhe diskutime plenare dhe në grup. Në diskutime grupore, pjesëmarrësit, gjykatësi i EULEX-it dhe prokurori i EULEX-it
shkëmbyen përvojat dhe potencuan sfidat me të cilat ata ishin ballafaquar
gjatë hetimit dhe ndjekjes penale të krimeve të luftës. Në mëngjes janë
bërë prezantimet kurse pasdite diskutimet grupore. Është bërë edhe një
përzierje e prezantimeve dhe diskutimit (plenar dhe në grupe).
Kjo punëtori njëditore ftoi gjykatësit dhe prokurorët e Kosovës të angazhohen në diskutim të koncepteve kryesore të Ballafaqimit me të Kaluarën dhe si mund të aplikohen ato në kontekstin e Kosovës, si i ka gjykuar
rastet e krimeve të luftës gjyqësia e Kosovës, përvojat e prokurorëve dhe
gjykatësve ndërkombëtar në Kosovë në adresimin e rasteve të tilla dhe një
rast studimor se si gjyqësia pas konfliktit në Guatemalë adresoi problemin
e mosndëshkimit.
Folës ishin edhe Carlos Castresana, Prokuror Publik në Spanjë dhe ish
Drejtues i Komisionit Ndërkombëtar Kundër Mosndëshkimit në Guatemalë; Katja Dominik, një gjykatës ndërkombëtar i EULEX-it; Jonathon Sisson, Këshilltar Rajonal për Ballafaqim me të Kaluarën në Departamentin
Federal të Punëve të Jashtme të Zvicrës; Besim Kelmendi, Prokuror Special në Zyrën e Prokurorisë Speciale të Kosovës dhe Erik Larson, prokuror
i EULEX-it në Zyrën e Prokurorisë Speciale.
Punëtoria synonte të:
n Sigurojë që pjesëmarrësit e kuptojnë rolin që duhet ta luajnë në adresimin e çështjeve të Drejtësisë Tranzicionale
n Diskutojë hapur dhe ndajë praktikat më të mira rreth çështjeve si
lustrimi, masat korrigjuese dhe çështje të ngjashme me gjykatës dhe
prokurorë ndërkombëtar me përvojë në Drejtësinë Tranzicionale.
Temat e ngritura:
n Vështirësia e adresimit të rasteve të krimeve të luftës në kontekstin
e Kosovës
n Politizimi i drejtësisë dhe mungesa e mbrojtjes së prokurorëve dhe
gjykatësve të përfshirë në raste të krimeve të luftës dhe të krimit të organizuar
n Nevoja për themelimin e një Dhome të Apelit për rastet e krimeve të
luftës.
Përgjegjësia për ndjekjen e krimeve të luftës aktualisht është në duart
e EULEX-it, megjithatë, gjykatësit dhe prokurorët e Kosovës nuk duhet të
rrinë shumë rehat. Kjo punëtori ishte një “forum testues” për gjykatësit
dhe prokurorët e Kosovës dhe një mundësi për të kuptuar se si ata i per-
18 — Betejë në të gjitha frontet
ceptojnë rreziqet dhe bezditë e profesioneve të tyre dhe si i prek kjo qasjet
e tyre ndaj rasteve të krimeve të luftës.
Duke njohur aftësinë e mediave për të plasuar vetëm njërën anë të
shpjegimit të së kaluarës dhe qasjen joadekuate të mediave në Kosovë
në këtë drejtim, punëtoria e fundit e QHDP-së mblodhi pesëmbëdhjetë
gazetarë për të diskutuar raportimin e krimeve të luftës, mbrojtjen e
dëshmitarëve dhe etikën e mediave. Përsëri punëtoria ofroi një mundësi
për të kuptuar ankesat e gazetarëve në lidhje me mungesën e resurseve
njerëzore dhe financiare për të raportuar ashtu siç do të donin ata, por
ofroi edhe hapësirë që pjesëmarrësit të njihen dhe të rrisin ndjeshmërinë
rreth parimeve të Ballafaqimit me të Kaluarën.
2.4 Mediat dhe Drejtësia Tranzicionale, korrik 2013
Punëtoria e fundit adresoi drejtësinë tranzicionale nga prizmi i mediave si
në aspektin e narracionit ashtu edhe të etikës. Pjesëmarrësit vinin nga e
gjithë Kosova dhe diskutimet u fokusuan në temat e formimit të identitetit,
analizën e konfliktit, konceptet kryesore të Ballafaqimit me të Kaluarën/
Drejtësisë Tranzicionale dhe rolin e gazetarëve në raportim dhe formësim
të çështjeve të lidhura me pasojat e konfliktit të armatosur.
Diskutimet u moderuan nga Abdullah Ferizi, Menaxher i Projektit në
Forumin ZFD, Prokurori Special Besim Kelmendi nga Zyra e Prokurorisë
Speciale e Kosovës dhe Nora Ahmetaj, Drejtoreshë e Qendrës për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim.
Punëtoria synonte të:
n Bëjë një hyrje në kornizën konceptuale të Ballafaqimit me të Kaluarën, siç është formimi i identitetit dhe analizimi i krizës.
n Zgjerimin e marrëdhënieve ndërmjet mediave dhe gjyqësisë.
n Diskutimin e rolit dhe përgjegjësive të gazetarëve në mbulimin e
storjeve të ndërlidhura me Ballafaqimin me të Kaluarën/Drejtësinë Tranzicionale dhe problemet e mbulimit, raportimit dhe etikës gazetareske në
kontekstin e Kosovës.
Temat e ngritura:
n Politikat redaktuese nuk i ofrojnë gazetarëve lirinë e raportimit mbi
storjet e ndërlidhura me Ballafaqim me të Kaluarën
n Pamundësia e dedikimit të kohës dhe resurseve për temat e ndërlidhura me Ballafaqimin me të Kaluarën
n Vështirësitë në komunikim me gjyqësinë, dhe raportimet rreth viktimave dhe familjet e tyre, d.m.th. mosgatishmëria e viktimave për të folur
me gazetarë.
Siç është theksuar më sipër, përmbajtja e këtij raporti është e bazuar
në konsultime, diskutime dhe debate të mbajtura nga Qendra për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim përgjatë dy viteve të kaluara. Këto evente
janë përdorur si mjet “testues” për të vlerësuar se ku qëndron shoqëria
civile, institucionet, drejtësia dhe mediat në çështjet e Drejtësisë Tranzi-
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 19
Qeveria e
Kosovës
dhe prania
ndërkombëtare duhet ta
shfrytëzojnë
ekspertizën
që ekziston në
Kosovë rreth
viktimave të
konfliktit të
armatosur dhe
nevojave të
tyre. Pavarësisht retorikës
qeveritare mbi
sakrificat dhe
kontributet
e viktimave
të konfliktit
të armatosur
të Kosovës,
angazhimet
aktuale institucionale janë
një-dimensionale, duke u
fokusuar vetëm
në kompensim
financiar. Ofrimi
i hapësirës ku
mund të dëgjohen zërat e
viktimave është
një mënyrë e
rëndësishme
që shoqëria
të përcjellë
dhe adresojë
traumën kolektive të konfliktit
të armatosur.
cionale dhe Ballafaqimit me të Kaluarën. Temat shqetësuese të ngritura
janë nxjerrë nga transkriptet e këtyre diskutimeve dhe janë plotësuar me
informata kontekstuale nga hulumtimet e QHDP, literatura ekzistuese mbi
Drejtësinë Tranzicionale të publikuara nga organizatat si OSBE dhe EULEX, si dhe literaturën konceptuale dhe akademike mbi Ballafaqimin me
të Kaluarën dhe drejtësinë tranzicionale. Ne shpresojmë se të gjeturat e
mëposhtme do të ofrojnë një pasqyrë të përgjithshme se si këta katër
faktorë shoqëror shumë të rëndësishëm kuptojnë parimet e Ballafaqimit
me të Kaluarën dhe çfarë është roli i tyre në avokimin për të drejtat e viktimave dhe të mbijetuarve të luftës në Kosovë.
III. Transformimi i konfliktit në tranzicion
Siç do të shpjegohet më poshtë, shoqëria civile ka një përparësi kur bëhet
fjalë me Ballafaqimin me të Kaluarën – në shumë vende në proceset tranzicionale organizatat e shoqërisë civile janë zakonisht një hap para qeverive të tyre në Ballafaqimin me të Kaluarën. Ballafaqimi me të Kaluarën
nuk është vetëm çështje e “të ecurit përpara”. Por përfshinë edhe njohjen
e vuajtjeve të të dy palëve në konflikt. Nënkupton të folurit e hapur rreth
së kaluarës dhe fillimin e një procesi të gjatë dhe të vazhdueshëm të
vendosjes së drejtësisë sociale, kërkimit të së vërtetës, jetësimit të drejtësisë, rehabilitimit dhe të garantuarit se nuk do të ketë përsëritje. Në
Kosovë, është kryesisht shoqëria civile ajo që ka udhëhequr iniciativa të
ndërlidhura me ofrimin e përkrahjes dhe drejtësisë për viktimat e konfliktit të armatosur. Po ashtu, shoqëria civile ka tendencën e të qenit më
drejtpërdrejt e angazhuar me viktimat e konfliktit të armatosur dhe njeh
më mirë nevojat e tyre. Para, gjatë dhe pas vitit 1999, akterët e shoqërisë
civile ishin në linjat e frontit duke bërë raportime për të drejtat e njeriut,
punë humanitare dhe shërbimeve sociale në Kosovë, kësisoj duke punuar
drejtpërsëdrejti me grupet e prekura nga konflikti i armatosur.
Qeveria e Kosovës dhe prania ndërkombëtare duhet ta shfrytëzojnë
ekspertizën që ekziston në Kosovë rreth viktimave të konfliktit të armatosur dhe nevojave të tyre. Pavarësisht retorikës qeveritare mbi sakrificat
dhe kontributet e viktimave të konfliktit të armatosur të Kosovës, angazhimet aktuale institucionale janë një-dimensionale, duke u fokusuar vetëm
në kompensim financiar. Ofrimi i hapësirës ku mund të dëgjohen zërat e
viktimave është një mënyrë e rëndësishme që shoqëria të përcjellë dhe
adresojë traumën kolektive të konfliktit të armatosur.
Puna e QHDP-së me viktimat dhe pjesëtarët e shoqërisë civile është
një shembull se si mund t’i qaset ndonjë Ballafaqimit me të Kaluarën në
mënyrë holistike. Në punëtoritë me pjesëtarët e shoqërisë civile, pjesëmarrësit kërkuan të marrin pjesë në ushtrime interaktive që hulumtojnë
konceptet e ndërtimit të identitetit, historitë personale dhe kolektive dhe
transformimin e konfliktit. Nga ata është kërkuar të konsiderojnë se si
20 — Betejë në të gjitha frontet
mund të krijohet baza për konflikt nga identitetet e shumta dhe historitë
paralele dhe si të kuptohet vetë konflikti në mënyrë “anatomike” si një
përplasje e nevojave, interesave dhe pozitave. Pjesëmarrësit kanë tendencë të angazhimit, për të ndarë tregimet e tyre, të kuptojnë histori të
ndryshme dhe të mësojnë nga përvojat e të tjerëve. Katërmbëdhjetë vite
pas konfliktit të armatosur, pjesëtarët e shoqërisë civile dhe të mbijetuarit
kanë treguar gatishmëri për të reflektuar mbi krimet dhe padrejtësitë e vitit
1999 dhe kanë shprehur gatishmëri për t’i diskutuar ato. Më hezitues në
pjesëmarrje ishin anëtarët e institucioneve dhe gjyqësisë, kishin qëndrime
më të diskutueshme dhe demonstruan paqartësi në lidhje me procesin e
Ballafaqimit me të Kaluarën në Kosovë.
IV. Institucionet e Kosovës dhe drejtësia tranzicionale
Në periudhën pas vitit 1999, kompetenca për trajtimin e viktimave të konfliktit të armatosur u zhvendos disa herë dhe është adresuar nga akterë
të ndryshëm. Organizatat e shoqërisë civile u futën në arenë në aspektin
e ofrimit të përkrahjes sociale dhe psikologjike për kategori të ndryshme
të viktimave të konfliktit të armatosur. Strukturat e pavarura për përkrahje
të viktimave të konfliktit të armatosur përfshijnë asociacionet e familjeve
të viktimave civile dhe personave të pagjetur si dhe asociacionet e dëshmorëve, invalidëve dhe veteranëve të UÇK-së. Në nivel lokal, komunat e
ndryshme kanë ofruar lloje të ndryshme të ndihmës për viktimat e konfliktit të armatosur, në veçanti rreth kujdesit social dhe strehimit.
Megjithatë, në nivel qendror, përkrahja qeveritare për kategoritë e ndryshme të viktimave të konfliktit të armatosur u vu në lëvizje me miratimin
e Rregullores së UNMIK-ut, në vitin 2000, mbi përfitimet e invalidëve dhe
familjarëve të atyre që janë vrarë gjatë konfliktit të vitit 1999.9 Kjo ishte
forma e parë e përkrahjes institucionale që u ishte ofruar viktimave të
luftës në Kosovë.
Në vitin 2006, Ligji mbi Veteranët, Dëshmorët, Invalidët dhe Viktimat
Civile ishte një hap tjetër dhe përcakton kategoritë e viktimave të konfliktit
të armatosur, nivelet e ndryshme të pensioneve të tyre dhe lehtësi tjera
qeveritare siç janë lirimet nga tatimi, prioriteti në pranim në universitet
dhe kujdes falas shëndetësor.10 Ky ligj është ndryshuar në vitin 2011 për
të rritur shumën e ndihmës financiare të dhënë kategorive të viktimave të
konfliktit të armatosur.11
9 Rregullorja Nr. 2000/66 mbi Përfitimet e Invalidëve të Luftës në Kosovë dhe Familjarëve të Atyre
që Kanë Vdekur si Rezultat i Konfliktit të Armatosur në Kosovë, UNMIK/Reg/2000/66 (Misioni i
Kombeve të Bashkuara në Kosovë, 21 dhjetor 2000).
10 Ligji për Statusin dhe të Drejtat e Familjeve të Dëshmorëve, Invalidëve, Veteranëve dhe
Pjesëtarëve të UÇK-së dhe Familjeve të Viktimave Civile të Luftës, Ligji Nr. 02/L-2 (Kuvendi i
Kosovës – Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes, 23 shkurt 2006).
11 Ligji për Statusin dhe të Drejtat e Familjeve të Dëshmorëve, Invalidëve, Veteranëve dhe
Pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Viktimave Civile të Luftës dhe Familjeve të Tyre, Ligji
Në vitin 2006,
Ligji mbi Veteranët, Dëshmorët, Invalidët
dhe Viktimat
Civile ishte
një hap tjetër
dhe përcakton
kategoritë e
viktimave të
konfliktit të armatosur, nivelet e ndryshme
të pensioneve
të tyre dhe
lehtësi tjera
qeveritare siç
janë lirimet nga
tatimi, prioriteti
në pranim në
universitet dhe
kujdes falas
shëndetësor.
Ky ligj është
ndryshuar në
vitin 2011 për të
rritur shumën e
ndihmës financiare të dhënë
kategorive të
viktimave të
konfliktit të
armatosur
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 21
Me sa duket
ekziston një
dallim fundamental rreth
asaj se çka do
të thotë pajtimi
në pikëpamjen
e institucioneve
dhe çka do të
thotë pajtimi
për organizatat
e shoqërisë
civile. Shoqëria
civile e sheh
pajtimin si
pjesë të një
procesi gjithpërfshirës që
përfshin një
set të ndërmarrjeve dhe
shumë palë
me interes, një
rrjet të gjerë
të përkrahjes
shoqërore dhe
një zotim për
të vërtetën
dhe drejtësinë.
Pajtimi, masat
korrigjuese dhe
njohja janë
komponentë të
ndryshëm të
një procesi që
është fluid, i
vazhdueshëm
dhe i ndërvarur.
Gjuha e ligjit të mësipërm është megjithatë problematike sepse nuk
përfshinë kategoritë e viktimave të konfliktit të armatosur siç janë të
mbijetuarit e përdhunimeve. Amendamenti i propozuar për të përfshirë
të mbijetuarit e përdhunimeve si kategori hasi në rezistencë në Kuvend
të Kosovës me argumentet se një amendament i tillë do të shkaktonte
ngarkesë të madhe buxhetit të Kosovës dhe se rreziku i mashtrimeve në
raste të tilla do të ishte i lartë. Amendamenti kaloi në shqyrtimin e parë në
pranverë të vitit 2013 dhe pritet të diskutohet prapë në fillim të vitit 2014.
Një problem tjetër i ligjit është zbatimi. Edhe pse ligji ka hyrë në fuqi në
vitin 2012, në kohën e publikimit të raportit, vetëm 30% të akteve nënligjore të nevojshme për zbatim janë miratuar.12 Nga monitorimi i Ligjit
L-04/054, bërë nga QHDP-ja, zyrat rajonale të Ministrisë së Punës dhe
Mirëqenies Sociale janë të vetmet që kanë kontakt të drejtpërdrejtë me
përfituesit e këtij ligji dhe u shërbejnë nevojave të tyre.
Megjithatë kjo mund të ndryshojë pas themelimit ë Grupit Punues
Ndërministror për Ballafaqim me të Kaluarën dhe Pajtim. Ky grup punues,
i sponsorizuar nga Qeveria e Kosovës dhe faktorë të ndryshëm ndërkombëtar në Kosovë, i përbërë nga një kombinim i përfaqësuesve të ministrive
dhe shoqërisë civile, do të kenë për detyrë të zhvillojnë Strategjinë Kombëtare për Drejtësi Tranzicionale. Rezultatet e Grupit Punues do t’i raportohen Parlamentit të Kosovës për miratim, Zyrës së BE-së në Kosovë dhe
do të përfshihen në Raportin e Progresit vjetor të KE-së për Kosovën.
Në diskutimet e panelit të QHDP-së rreth rolit të institucioneve në Ballafaqimin me të Kaluarën, disa tema kanë tërhequr vëmendjen: definicionet
e ndryshme të pajtimit, vështirësitë në sigurimin e dokumentacioneve në
rastet e drejtësisë tranzicionale, mbrojtjen ose mungesën e dëshmitarëve,
verifikimi i zyrtarëve publik dhe mësimet që duhet mësuar nga përvojat e
Bosnjës dhe Hercegovinës dhe vendet tjera.
4.1 Çka nënkupton pajtimi?
Me sa duket ekziston një dallim fundamental rreth asaj se çka do të thotë
pajtimi në pikëpamjen e institucioneve dhe çka do të thotë pajtimi për
organizatat e shoqërisë civile. Shoqëria civile e sheh pajtimin si pjesë të
një procesi gjithpërfshirës që përfshin një set të ndërmarrjeve dhe shumë
palë me interes, një rrjet të gjerë të përkrahjes shoqërore dhe një zotim
për të vërtetën dhe drejtësinë. Pajtimi, masat korrigjuese dhe njohja janë
komponentë të ndryshëm të një procesi që është fluid, i vazhdueshëm
dhe i ndërvarur. Sipas drejtoreshës së QHDP-së, Nora Ahmetaj, dinamika
natyrore e këtij procesi është tensioni ndërmjet drejtësisë ndëshkuese dhe
drejtësisë shoqërore ose korrigjuese. Gjykatat, gjykatësit dhe prokurorët,
Nr. 04/L-054 (Kuvendi – Republika e Kosovës, 8 dhjetor 2011).
12 Gazeta Jeta në Kosovë. (10 tetor 2013). Ligji për Viktimat dhe Veteranët e Luftës mbetet i
Pjesshëm. Marrë në nëntor 2013, nga Jeta në Kosovë: http://www.gazetajnk.com/?cid=1,1018,6630
22 — Betejë në të gjitha frontet
në këtë kuptim, merren kryesisht me dënimin e keqbërësve dhe viktima
nuk është qendër e temës, derisa avokuesit e drejtësisë shoqërore (në
këtë rast, kryesisht organizatat e shoqërisë civile dhe asociacionet e viktimave), avokojnë për të drejtat e viktimave, rikthimin e dinjitetit të tyre dhe
riintegrimin e tyre në shoqëri.
“...ky është tensioni i drejtësisë shoqërore ose korrigjuese...organizatat që merren me të drejta të njeriut dhe drejtësi tranzicionale vazhdimisht
tentojnë të ngjallin dhe të jenë avokues të drejtpërdrejtë të anëtarëve të
familjeve të viktimave me qëllim që të shohin se si mund të integrohen
ata në shoqëri dhe në sistem”, Nora Ahmetaj, Drejtoreshë e QHDP-së.
Institucionet qeveritare të Kosovës si duket e perceptojnë rolin e tyre në
këtë proces disi më ndryshe duke marrë parasysh faktin se ata nuk janë
të informuar mirë rreth procesit të drejtësisë tranzicionale si të tillë. Ata e
shohin atë si:
1. Diçka të imponuar ndërkombëtarisht – Plani i Ahtisarit parasheh
qartë në nenin 2.5 se ballafaqimi me të kaluarën është kërkesë e fazës
pas pavarësimit të Kosovës. Mandati i Zyrës Civile Ndërkombëtare mbulonte çështjet e Drejtësisë Tranzicionale dhe ia kaloi atë detyrë Qeverisë
së Kosovës pas mbylljes së saj. Si rezultat, është themeluar një grup
punues për të hartuar Strategjinë Kombëtare për Drejtësi Tranzicionale dhe
Pajtim në verë të 2012, përbërë nga zyrtarët publik dhe përfaqësuesit e
shoqërisë civile. Ende mbetet të vlerësohet suksesi i grupit punues.
2. Të shkëputur nga puna ditore e udhëheqjes së shtetit – për shembull, zyrtarëve publik të emëruar në Grupin Punues për Drejtësi Tranzicionale dhe Pajtim nuk iu është shpjeguar se si mund të kontribuojnë ata
për këtë temë nga fusha e ekspertizës së tyre e as nuk kanë ekspertizën
për këtë çështje. Një program trajnimi do të jetë i detyrueshëm për Grupin
Punues për Drejtësi Tranzicionale dhe Pajtim, i cili do të zhvillojë strategjinë për BALLAFAQIM ME TË KALUARËN.
3. Një proces që përfshin vetëm një etnitet dhe/ose vend – Instituti
për Hulumtimin e Krimeve të Luftës i Kosovës hulumton vetëm krimet
deri me 10 qershor 1999, që është data e hyrjes së trupave të NATO-së
dhe tërheqjes ushtarake të Serbisë. Kjo përjashton krimet e hakmarrjes së
kryera mbi serbët pas konfliktit të armatosur në vitin 1999 dhe krimet tjera
të cilat nuk bien qartë në kategoritë e periudhës së konfliktit të armatosur.
Si e tillë, kjo qasje përjashton viktimat joshqiptare dhe bëhet edhe më
problematike me faktin se Instituti është themeluar nga Ministria e Drejtësisë. Për më tepër, mungesa e bashkëpunimit ndërmjet qeverive rajonale
mbi çështjet e Drejtësisë Tranzicionale nënkupton që kapja e kryerësve të
krimeve të luftës dhe dokumentimi lidhur me krimet e luftës do të vazhdojë të mbetet jashtëzakonisht i vështirë.
Dallimi në qasje lë shumë për t’u dëshiruar dhe ndoshta mund të
shpjegojë pse përkrahja institucionale për viktimat e konfliktit të armatosur në Kosovës është fokusuar parimisht në pensionin social në vend të
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 23
një plani kohesiv të asistencës sociale dhe përfshirjes. Ky kuptim i polarizuar i Ballafaqimit me të Kaluarën nënkupton që institucionet shtetërore,
siç është Instituti për Hetimin e Krimeve të Luftës funksionon pa e kuptuar
se çka nënkupton puna e tyre për shoqërinë si tërësi dhe për të ardhmen e
masave korrigjuese dhe pajtimin eventual:
“...Ballafaqimi me të Kaluarën nuk është asgjë më tepër sesa hetimi
i shkeljeve masive të të drejtave të njeriut, krimeve të luftës dhe krimeve
tjera të dënueshme me të drejtën ndërkombëtar humanitare.” Baki Svirca,
hulumtues në Institutin për Hetimin e Krimeve të Luftës.
Deklaratat sikur e mësipërmja e eliminojnë natyrën holistike të Drejtësisë Tranzicionale dhe ofrojnë një arsyetim për institucionet që të mos
merren me çështje të vogla të peshës së barabartë për kosovarët. “Shkeljet masive të të drejtave të njeriut” në Kosovë janë dokumentuar ad nauseam nga OJQ-të vendore e ndërkombëtare dhe organizatat e të drejtave
të njeriut. Nuk ka mbetur shumë për t’u hetuar në këtë drejtim, mirëpo informatat ekzistuese duhet të verifikohen dhe centralizohen. Humbjet ekonomike si rezultat i konfliktit të vitit 1999 është një fushë e hulumtimit që
ka mbetur e pahulumtuar dhe ka implikime serioze politike në bisedimet
e ardhshme për masat korrigjuese me Serbinë.
4.2 Takimi i dy botëve: Grupi Punues Ndërministror për Ballafaqim me të Kaluarën
Një mundësi që shoqëria civile dhe institucionet të punojnë së bashku
është Grupi Ndërministror për Ballafaqim me të Kaluarën, një grup i formuar në qershor të vitit 2012 nga Zyra e Kryeministrit me qëllim të zhvillimit të Strategjisë Kombëtare për Ballafaqim me të Kaluarën. Dekreti
qeveritar tingëllon premtues në letër: grupi duhet të punojë në bazë të
parimeve të përgjegjësisë dhe qasshmërisë për të gjitha komunitetet,
gjinitë dhe grupet e prekura nga konflikti i armatosur.
Grupi përfshin përfaqësues nga ministritë përkatëse qeveritare si dhe
grupet e shoqërisë civile që kanë udhëhequr çështjet e Ballafaqimit me
të Kaluarën në Kosovë që nga fundi i konfliktit të armatosur. Me vullnetin
politik, fuqia e grupit për të zhvilluar një strategji kombëtare përfshirëse
është e pashembullt, por pyetja mbetet se a ekziston ai vullnet. Pasojat
e mungesës së lidershipit në këtë iniciativë janë të mëdha; kryesisht për
viktimat e konfliktit të armatosur dhe familjet e tyre dhe për perspektivën
eventuale të Kosovës në BE, pasi që strategjia për Ballafaqim me të Kaluarën rrjedhë si kërkesë nga Dokumenti i Ahtisarit.
4.3 Ndryshimi nga brendia: verifikimi dhe zyrtarët publik
Verifikimi i zyrtarëve publik është pjesë e rëndësishme e krijimit të terrenit adekuat për Drejtësi Tranzicionale dhe Ballafaqim me të Kaluarën.
Verifikimi në Kosovë aktualisht është praktikë ekskluzive për Policinë e
Kosovës, Forcën e Sigurisë së Kosovës dhe gjyqësinë. Forca e Sigurisë e
24 — Betejë në të gjitha frontet
Kosovës ka kaluar nëpër disa transformime. Ushtria Çlirimtare e Kosovës
“u filtrua” përmes një procesi të shqyrtimit dhe verifikimit dhe u transformua në Trupat Mbrojtëse të Kosovës, të cilat më pas “u filtruan” në
Forcën e Sigurisë së Kosovës. Para transformimit në Ministri të Mbrojtjes
dhe ushtri zyrtare, FSK duhet të kalojë edhe nëpër një proces të shqyrtimit dhe verifikimit për të siguruar që të gjithë qytetarët të shërbehen në
mënyrë të barabartë pavarësisht se në cilën anë kanë qenë gjatë konfliktit
të armatosur. Proceset e tilla mund të zgjasin me dekada, por janë të
domosdoshme në mënyrë që institucionet të fitojnë besimin e qytetarëve
dhe t’i shërbejnë atyre.
Sistemi ligjor i Kosovës ka kaluar përmes proceseve të ngjashme të
shqyrtimit dhe verifikimit. Besim Kelmendi nga Zyra e Prokurorisë Speciale ka shpjeguar në një panel të QHDP-së se si 40% të kolegëve të tij
nuk e kanë kaluar një proces të tillë të shqyrtimit.
“Shumë njerëz nuk e kaluan – njerëz që ndoshta kanë qenë profesionistë shumë të mirë por pas vlerësimit të historisë morale të tyre ata
nuk kanë mundur të emërohen prapë si gjykatës dhe prokurorë”, Besim
Kelmendi, Zyra e Prokurorisë Speciale.
Mund të kërkohet edhe verifikimi i kategorive tjera të zyrtarëve publik pasi që pothuajse të gjitha aspektet e sektorit publik kanë ndikim të
drejtpërdrejtë në cilësinë e jetës së qytetarëve të Kosovës. Në veçanti në
vendet të cilat ende merren me sfidat e drejtësisë tranzicionale, procesi i
shqyrtimit të integritetit personal të zyrtarëve publik është një mënyrë për
të siguruar besimin në sistem dhe shpërndarje e barabartë e shërbimeve
për të gjithë qytetarët.
4.4 Bardhë e Zi: Dokumentimi i krimeve të luftës
Një temë që mori shumë kohë gjatë diskutimeve të panelit të QHDP-së
me zyrtarë publik ishte vështirësia e mbledhjes së dokumentacionit për
krime të luftës. Për dy vite ekzistencë, Instituti për Hulumtimin e Krimeve
të Luftës ende nuk ka publikuar hulumtimin përfundimtar të humbjeve
njerëzore dhe të humbjeve tjera nga konflikti i armatosur i vitit 1999. Hulumtuesit nga Kosova nuk kanë qasje në dokumentacionin mbi lëvizjet e
policisë, aktivitetit paramilitar dhe strategjisë ushtarake të Serbisë gjatë
konfliktit të Kosovës.
Megjithatë, kjo nuk duhet të shërbejë si arsyetim që të mos fillohet
procesi i dokumentimit të krimeve që kanë ngjarë në Kosovë. Përgjegjësia
për mbledhjen e informatave të tilla i takon vendit, dhe në veçanti është
në duart e Qeverisë. Shumë organizata vendore dhe ndërkombëtare joqeveritare që kanë funksionuar para dhe gjatë vitit 1999 kanë dokumentacion që mund të përdoret për të bërë bashkë faktet dhe shifrat e viktimave
të konfliktit të armatosur të Kosovës.
Krijimi i pasqyrës së plotë të konfliktit të Kosovës do të kërkojë shumë
më shumë sesa “bërjen bashkë të mozaikut”, po ashtu do të kërkojë edhe
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 25
Krijimi i
pasqyrës
së plotë të
konfliktit të
Kosovës do të
kërkojë shumë
më shumë sesa
“bërjen bashkë
të mozaikut”,
po ashtu do të
kërkojë edhe
qasjen në
burime – zyrtare dhe jozyrtare – në tërë
rajonin. Një iniciativë rajonale
e udhëhequr
nga shoqëria
civile siç është
KOMRA, e cila
avokoi me qeveritë rajonale
për themelimin
e Komisionit
Rajonal për
Përcaktimin
e Fakteve për
Krimet e Luftës
dhe Shkeljeve
të Tjera të Rënda të të Drejtave të Njeriut
të Territorin e
ish-Jugosllavisënga viti 1991
– 2001 mund të
jetë një minierë
për informata
të tilla.
qasjen në burime – zyrtare dhe jozyrtare – në tërë rajonin. Një iniciativë
rajonale e udhëhequr nga shoqëria civile siç është KOMRA, e cila avokoi
me qeveritë rajonale për themelimin e Komisionit Rajonal për Përcaktimin e Fakteve për Krimet e Luftës dhe Shkeljeve të Tjera të Rënda të të
Drejtave të Njeriut të Territorin e ish-Jugosllavisë nga viti 1991 – 2001
mund të jetë një minierë për informata të tilla. Faktet përfundimtare rreth
kostos së konfliktit të armatosur mund të ofrojnë një sfond të dobishëm
për prokurorët dhe gjyqësinë e Kosovës si dhe si një masë “përmbyllëse”
për shoqërinë kosovare. Si një prokuror special i Kosovës, Besim Kelmendi theksoi se: “Një ditë ato do të dorëzohen (dokumentacioni serb mbi
Kosovën), një ditë do t’i kemi. Nëse jo ne, gjeneratat që do të vijnë pas
nesh do t’i marrin, sepse në atë kohë njerëzit në qeveritë e Kosovës dhe
të Serbisë do të kenë interesa tjera prej qeverive aktuale. Ne nuk duhet të
humbim shpresën derisa ato të ekzistojnë diku. Ato dosje ekzistojnë, nuk
janë shkatërruar”.
4.5 Mbrojtja e dëshmitarëve – marrja e dëshmive të mira
Një pjesë tjetër vendimtare e Drejtësisë Tranzicionale është mbrojtja e
dëshmitarëve. Besim Kelmendi, Prokuror në Prokurorinë Speciale thotë
se nuk mund të mbështetemi në dëshmitarët kosovar dhe se shpeshherë
i ndryshojnë dëshmitë e tyre. Janë dy arsye pse kosovarët hezitojnë të
dëshmojnë kundër ish anëtarëve të UÇK-së:
1. Shqiptarët e Kosovës respektojnë dhe deri në një masë të caktuar
lartësojnë ish veteranët e UÇK-së. Lartësimi shoqëror i komandantëve të
UÇK-së e bën dëshmimin kundër tyre një akt “tradhëtie.”
2. Siguria e individëve të cilët pajtohen të dëshmojnë në kohën kur
kanë ndodhur rastet e krimeve janë, nëse mund të themi, të lëkundshme.
Në vitin 2010, një raport i prezantuar para Asamblesë Parlamentare
të Këshillit të Evropës ka dhënë detaje rreth sfidave me të cilat ballafaqohet tribunali për të garantuar sigurinë e dëshmitarëve. Fton qeveritë
e ish Jugosllavisë që të forcojnë masat e tyre të sigurisë së dëshmitarëve
duke rritur resurset njerëzore dhe financiare të ndara për siguri të dëshmitarëve. Qeveria e Kosovës në veçanti është nxitur që të sigurojë mbrojtjen
e dëshmitarëve dhe të zbatojë legjislacionin që synon mbrojtjen e tyre.
Nga EULEX-i kërkohet të ndajë më shumë resurse për mbrojtje të dëshmitarëve, dhe nga Shtetet Anëtare të BE-së kërkohet të pranojnë zhvendosjen e dëshmitarëve të ndjeshëm.
Sipas këtij raporti13, programi për mbrojtjen e dëshmitarëve në Kosovë
ka dështuar në shumë raste që të ofrojë sigurinë adekuate dhe anonimitetin për dëshmitarë në raste të ndjeshme. Për shembull, vetëvras13 Raporti i prezantuar para Asamblesë Parlamentare të Komisionit për Çështje Ligjore dhe të Drejta
të Njeriut. Raportuesi: z. Jean-Charles Gardetto, Monako, Groupi i Partisë Popullore Evropiane. “The
protection of witnesses as a cornerstone for justice and reconciliation in the Balkans.” Qershor 2010.
Retrieved në http://assembly.coe.int/CommitteeDocs/2010/20100622_ProtectionWitnesses_E.pdf
26 — Betejë në të gjitha frontet
jet misterioze të dëshmitarëve anonim në rastet e gjykimeve të profilit të
lartë të ish komandantëve të UÇK-së si Fatmir Limaj dhe Ramush janë
paralajmërime të heshtura për çdo tentim të ofrimit të dëshmive në raste
të ngjashme në të ardhmen. Derisa siguria e dëshmitarëve të mos garantohet, nuk është befasi që kosovarët të hezitojnë të dëshmojnë, në veçanti
në një shoqëri të vogël dhe me lidhje të afërta farefisnore siç është Kosova.14
Siguria nuk është shumë më e mirë as për prokurorët dhe gjykatësit e
Kosovës. Sipas Besim Kelmendit, nga Zyra e Prokurorisë Speciale, prokurorët dhe gjykatësit hezitojnë të marrin raste të krimeve të luftës nga frika
e reputacionit (d.m.th. etiketimi si tradhtarë), humbja e mirëqenies së
tyre, sigurisë së tyre personale dhe sigurisë së familjeve të tyre.
4.6 Mësimet e nxjerra nga Bosnja
Problemet e lartpërmendura nuk janë specifike ose unike për Kosovën – rasti i
Bosnjës ofron një seri të “mësimeve të nxjerra”, të cilat mund të përdoren nga
institucionet e Kosovës. Amir Kulaglic, një prej udhëheqësve të përpjekjeve
të Bosnjës për t’u Ballafaquar me të Kaluarën dhe i mbijetuar i gjenocidit të
Srebrenicës ka ofruar një perspektivë të dështimeve dhe sukseseve të autoriteteve të Bosnjës në adresimin e kërkesave të viktimave dhe të mbijetuarve.
Sa i përket vuajtjeve të viktimave të konfliktit të armatosur, Kulaglic ka
deklaruar se “ajo çka ju mungon viktimave është njohja e asaj vuajtje nga e
tërë shoqëria dhe institucionet si dhe një zgjidhje sistematike përmes përcaktimit sipas një sistemi të asaj vuajtje.” Në këtë kontekst, Kulaglic diskutoi të
arriturat e iniciativës rajonale KOMRA për të bërë bashkë viktimat e konfliktit
të armatosur në nivel lokal, nacional dhe rajonal. Sipas Kulaglic, një iniciativë e tillë do të krijonte në mënyrë të suksesshme një organ “jo-gjyqësor”
që do të promovonte debatin demokratik, ngritë çështjet bazë të Drejtësisë
Tranzicionale dhe debatin publik rreth domosdoshmërisë për t’u ballafaquar
me të kaluarën.
Ajo çka mungonte ishte paaftësia e KOMRA të arrijë te vendimmarrësit
dhe politikbërësit e qeverive të tyre përkatëse – miratimi institucional do të
nënkuptonte vullnet politik dhe mbështetje financiare për një projekt rajonal
të mbledhjes së fakteve, shpalljes së të vërtetës, arritjes së drejtësisë dhe
pajtimit, konkludon Kulaglic.
Në Bosnje dhe Hercegovinë, pavarësisht nga themelimi i një gjykate speciale dhe gjyqësisë për krime lufte, institutit për gjetjen dhe identifikimin e
personave të pagjetur dhe masave tjera të ndryshme reformuese, ende mungon konsensusi rreth asaj se “si të tejkalohen traumat e shkaktuara nga lufta
në Bosnje dhe Hercegovinë.”
14 CRDP. (2013, Korrik). Human Security Chronicle: Inadequate witness protection programme in
Kosovo. Retrieved në Citizens’ Network for Human Security: http://cn4hs.org/wp-content/uploads/
HS_Chronicle_Kosovo_3_Witness-Protection-Program.pdf
Në Bosnje dhe
Hercegovinë,
pavarësisht nga
themelimi i një
gjykate speciale dhe gjyqësisë për krime
lufte, institutit
për gjetjen dhe
identifikimin e
personave të
pagjetur dhe
masave tjera
të ndryshme
reformuese,
ende mungon
konsensusi
rreth asaj se
“si të tejkalohen traumat e
shkaktuara nga
lufta në Bosnje
dhe Hercegovinë.”
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 27
4.7 Rekomandimet
Në këtë pikë është e qartë se ekziston një zbrazëti që duhet të mbushet
ndërmjet kuptimit që kanë shoqëria civile dhe Qeveria rreth Ballafaqimit me të Kaluarën dhe Drejtësinë Tranzicionale. Institucionet e Kosovës
duhet të kuptojnë se roli të cilin ata duhet të luajnë nuk është vetëm
ofrimi i mirëqenies financiare minimale, por edhe në sigurimin e njohjes,
arsimimit më të mirë, kujdesit shëndetësor dhe punësimit për viktimat
dhe fëmijët e tyre në Kosovë.
Një “rrjet i tillë i përkrahjes” është programi i Kosovës për mbrojtje
të dëshmitarëve, që duhet të ofrohet me fonde adekuate dhe resurse
njerëzore për të mbrojtur kosovarët që dëshirojnë të dëshmojnë në rastet
e krimeve të luftës apo krimit të organizuar. Nëse kosovarët nuk fillojnë të
besojnë se do të mbrohen nga mekanizmat institucional, shoqëria do të
mbetet e heshtur rreth kryerësve të krimeve të luftës në Kosovë.
Ndonëse është bërë progres në verifikim dhe lustrim në disa pjesë të
sektorit publik, zgjerimi i proceseve ekzistuese të kontrollit në një spektër
më të gjerë të nëpunësve civil dhe anëtarë të Kuvendit, në nivel lokal
ashtu edhe atë kombëtar, do të ishte një hap i mirë në pastrimin e administratës aktuale dhe krijimin e kushteve për rritje të besimit në sistem.
Përgjegjësia për dokumentimin e krimeve të luftës në Kosovë është e
Kosovës dhe një kuptim i plotë i shkallës dhe kostos njerëzore të konfliktit
nuk mund të arrihet pa bashkëpunim rajonal. Duhet të ketë vullnet politik
për të ndodhur kjo.
V. E drejta në drejtësi dhe Ballafaqim me të Kaluarën në Kosovë
Kompetenca për krime të luftës në Kosovë është zhvendosur disa herë
nga viti 1999. Administrata e UNMIK-ut, e themeluar menjëherë pas konfliktit të armatosur, me kompetenca ekzekutive ka mundur të vendos krimet e luftës në majë të agjendës së Kosovës. Në kontekstin e menjëhershëm, pas konfliktit të armatosur UNMIK-u deklaroi se ligji i miratuar në
vitin 1989 do të zbatohej nga gjykatësit e Kosovës, shumica e të cilëve
nuk kishin punuar nga vendosja e aparatit të Millosheviqit në Kosovë në
vitet e ’90. Kah fundi i vitit 2000, UNMIK-u e bëri praktikë të zakonshme
emërimin e gjykatësve dhe prokurorëve ndërkombëtar nëpër gjykata përgjatë Kosovës. Në vitin 2003, u miratuar Kodi i parë i Përkohshëm Penal i
Kosovës. Pavarësisht thirrjeve për themelimin e një tribunali të veçantë
për krime lufte, të quajtur “Gjykata e Krimeve të Luftës dhe Etnike në
Kosovë”, kufizimet buxhetore e bënë realizimin e tij të pamundur.15
15 Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë Misioni në Kosovë. (2010). Gjykimet e Krimeve të Luftës në Kosovë: Një vlerësim pas Dhjetë Viteve 1999 – 2009. Departamenti për të Drejta
të Njeriut dhe Komunitete.
28 — Betejë në të gjitha frontet
Edhe pse ishin bërë përpjekje që të punohet me gjykatës dhe prokurorë vendor dhe për të ofruar trajnim dhe përkrahje për avokatët, sistemi
gjyqësor i themeluar nga UNMIK-u ishte i ngadalshëm dhe joefikas. Në
vitin 2009, pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, dhe pas pranimit të
Dokumentit të Ahtisarit nga Kosova, EULEX-i u ftua për të vendosur misionin e vet në Kosovë. I definuar si mision monitorues me kapacitete të
kufizuara ekzekutive, EULEX-i ka sjellë qindra zyrtarë policor, prokurorë e
gjykatës ndërkombëtarë për të ndihmuar Kosovën në zbatimin e sundimit
të ligjit. EULEX-i ka trashëguar qindra raste të pazgjidhura nga UNMIK-u,16
dhe është ballafaquar me sfidën e trajtimit të njëkohshëm të rasteve të
reja të shfaqura dhe mbylljes së rasteve që kanë mbetur të hapura për një
dekadë.
Si i tillë, EULEX-i është, aktualisht, udhëheqës në vend i rasteve të korrupsionit dhe të krimeve të luftës, edhe pse shoqëruar me kritika. EULEX-i
është kritikuar për punë shumë të ngadalshme, për mosdhënie të kohës
së mjaftueshme për gjykatësit dhe prokurorët ndërkombëtar për mbyllje
të rasteve, dhe për veçimin e padrejtë të një grupi etnik. Megjithatë, ajo
që nuk është diskutuar është se çka do të ndodh me rastet e krimeve të
luftës pas përfundimit të mandatit të EULEX-it. Në shtator të vitit 2013,
Zëvendës Kryeministri dhe Ministri i Drejtësisë Hajredin Kuçi deklaroi se
mandati i EULEX-it do të përfundojë në qershor të vitit 2014.17 Një strategji e Qeverisë (aktualisht duke u negociuar me BE-në) do të përcaktojë transferin e përgjegjësive nga EULEX-i te gjykatësit dhe prokurorët e
Kosovës.18 EULEX-i ende do të funksionojë në Kosovë, por kryesisht në
kapacitet monitorues. A do t’ia dalin gjykatësit dhe prokurorët e Kosovës
t’i rezistojnë ndërhyrjeve politike, kundërshtimit shoqëror dhe kërcënimit
të sigurisë personale gjatë zbatimit të Drejtësisë Tranzicionale? Përgjigja
në këtë pyetje pritet të mësohet më vonë.
Drejtësia Tranzicionale është unike në botën e jurisprudencës sepse
nga vetë natyra e saj shkakton “mbivendosje” ndërmjet të ligjeve vendore dhe të drejtës ndërkombëtare duke sjellë në ekuacion “kontratën
shoqërore” të pashkruar ndërmjet qytetarëve dhe shtetit të tyre dhe atë
se çfarë mund të bëhet nëse shkelet kontrata. Drejtësia Tranzicionale zakonisht shfaqet në shtetet të cilat janë të dobëta dhe që dalin nga trauma
e konfliktit të armatosur dhe dhunës – në këtë kontekst, gjykatësit dhe
prokurorët kanë nevojë për të gjithë partnerët dhe aleatët që mund të sigurojnë me qëllim të adresimit të rasteve që janë shumë të ndjeshme dhe të
16 Borchardt, B. (p.d.). EULEX dhe Krimet e Luftës. Qasur në Nëntor 2013, në EULEX Kosovo:
http://www.eulex-kosovo.eu/al/news/000427.php
17 Aliu, F. (2012, August 2). EULEX to Leave Kosovo in June 2014. Qasur në Nëntor2013, në Balkan
Insight: http://www.balkaninsight.com/en/article/eulex-s-leaves-kosovo-in-june-2014
18 Cani, B. (2013, Shtator 20). Hajredin Kuçi: Mandati i Eulex-it në Kosovë duhet të përfundojë. (E.
Xhani, Editor) Qasur në Nëntor2013, në Deutche Welle: http://www.dw.de/hajredin-ku%C3%A7imandati-i-eulex-it-n%C3%AB-kosov%C3%AB-duhet-t%C3%AB-p%C3%ABrfundoj%C3%AB
/a-17102374-0
Në punëtorinë
e QHDP-së,
”E drejta për
drejtësi dhe
Ballafaqimi
me të Kaluarën
në Kosovë”,
prokurori i
njohur spanjoll,
Carlos Castresana, potencoi nevojën për
partnerë të mirë
në Qeveri, sektorin e OJQ-ve,
media, liderë
të opozitës
dhe tek palët
me interes
ndërkombëtar
si dhe qëllime të qarta,
mjete ligjore
dhe fleksibilitet
në aspektin e
dhënies prioritet rasteve.
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 29
vështira. Në punëtorinë e QHDP-së, ”E drejta për drejtësi dhe Ballafaqimi
me të Kaluarën në Kosovë”, prokurori i njohur spanjoll, Carlos Castresana,
potencoi nevojën për partnerë të mirë në Qeveri, sektorin e OJQ-ve, media,
liderë të opozitës dhe tek palët me interes ndërkombëtar si dhe qëllime të
qarta, mjete ligjore dhe fleksibilitet në aspektin e dhënies prioritet rasteve.
5.1 Bërja e drejtësisë në një vend të huaj: rasti i EULEX-it
Në rastin e Kosovës, EULEX-i dhe prokurorët e gjykatës vendor ballafaqohen me një set unik të sfidave. Në diskutimet e panelit të QHDP-së mbi
gjyqësinë dhe Drejtësinë Tranzicionale, janë vërejtur dilema interesante të
palëve. Kjo sugjeron nevojën për një qasje që ngërthen shumë aspekte në
adresimin dhe zgjidhjen e krimeve të luftës.
Shqetësimet kryesore të EULEX-it:
1. Mungesa e kuptimit të kontekstit historik dhe kulturor.
Erik Larson, një prokuror i Zyrës së Prokurorisë Speciale të EULEX-it
diskutoi bazën unike të njohurive që një prokuror duhet të ketë për të
ndjekur rastet e keqbërjeve në kohë të luftës. Kjo bazë e njohurisë kërkon
njohuri të temave siç janë praktika ushtarake dhe detaje siç janë uniformat
në kohën e luftës, shenjat dalluese, armatimi, etj., si dhe kuptimi se si
krimet prekin traditat dhe zakonet shoqërore të grupeve të prekura. Pa këtë
sfond, është vështirë të bindet një gjyq për vlefshmërinë e një rasti.
“...prokurori duhet t’i prezantojë një sfond ushtarak ose policor
gjykatësit, i cili nuk e kupton kontekstin e krimeve individuale të luftës.
Është po ashtu me rëndësi për ne që të kuptojmë se dhuna e bazuar në
gjini ose krimet seksuale gjatë luftës ndryshojnë nga krimet seksuale
të bëra gjatë paqes. Motivi është tjetër, mënyra se si reagon komuniteti
është tjetër. Ne si prokurorë dhe gjykatës duhet të kuptojmë edhe kontekstin historik të asaj se çka kishte ndodhur. Nuk është vetëm një vrasje, nuk
është vetëm një vjedhje, nuk është vetëm një përdhunim, por është një
krim i një konflikti të armatosur.” Erik Larson, Prokuror në Zyrën e Prokurorisë Speciale.
2. Shumë raste, pak kohë.
EULEX-i ka trashëguar 1200 raste nga UNMIK-u dhe ka hapur rreth 51
raste të reja. Shumica e gjykatësve dhe prokurorëve të EULEX-it lidhin
kontrata afatshkurta, një periudhë që është shumë e shkurtë për të përfunduar një rast të komplikuar. Në rrethana të tilla, nuk është e pazakonshme që dokumentacioni të fillojë të trajtohet nga zeroja pas përfundimit
të kontratës të një prokurori të EULEX-it.
3. Ndërhyrjet politike frenojnë progresin.
Qëllimi kryesor i EULEX-it është të arrijë në një pikë të përfundimit
të mandatit dhe të transferimit të kompetencave të veta te institucionet
e Kosovës. Në këtë pikë, institucionet e Kosovës nuk kanë treguar iniciativë në krijimin e një terreni të përshtatshëm për pronësi të plotë të
ndjekjes penale të krimeve të luftës. Katja Dominik, prokurore e EULEX-it,
30 — Betejë në të gjitha frontet
përshkruan mosfunksionim e gjykatave të EULEX-it në Mitrovicën veriore.
Dominik punon në një gjykatë që pak a shumë është e përbërë nga stafi
ndërkombëtar i EULEX-it – prokurorët shqiptarë nuk mund të punojnë në
veri.
“Në Mitrovicë, ndërtesa e Gjykatës së Qarkut është shumë e mirë. I
ka tre kate dhe aktualisht atje punojnë vetëm gjykatës ndërkombëtar të
EULEX-it. Jemi pesë...shumë prej kolegëve të mi vazhdojnë të qëndrojnë në gjykatën komunale në Vushtrri për vite me radhë. Ata kolegë janë
duke pritur të kthehen dhe të mbajnë gjykime e të shërbejnë si gjykatës
adekuat, por aktualisht atyre iu mohohet një gjë e tillë, kështu që ata
po presin një zgjidhje politike në veri [për të ndryshuar].” Katja Dominik,
gjykatës ndërkombëtar i EULEX-it. .
5.2 Mbajtja e kokave mbi ujë: gjykatësit dhe prokurorët vendor
Gjykatësit dhe prokurorët vendor ende nuk kanë pasur kompetenca të
plota mbi rastet e krimeve të luftës në Kosovë. Shqetësimet e gjykatësve
dhe prokurorëve të Kosovës janë të fokusuara në kushtet e tyre të punës,
duke potencuar mungesën e mbrojtjes dhe mungesën e kompensimit
adekuat.
1. Mungesa e mbrojtjes - Pavarësisht nga ekzistenca e ligjit për dëshmitarët e mbrojtur në Kosovë, është dëshmuar se kjo është një formë
joadekuate e mbrojtjes. Prokurorët në punëtorinë e QHDP-së “E drejta për
drejtësi”, thanë se nuk janë ndjerë mirë rreth sigurisë së tyre personale
dhe të familjeve të tyre dhe se kanë nevojë për mbrojtje për të kryer punët
e tyre si duhet.
2. Çështja e mbrojtjes është drejtpërsëdrejti e lidhur me çështjet e
resurseve njerëzore dhe fondeve. Pjesëmarrësit në punëtorinë “E drejta
për drejtësi” u ankuan për ngarkesën e madhe me raste për gjykatësit
dhe mungesën e fondeve për të punësuar më shumë asistentë ligjor dhe
staf përkrahës. Edhe pse gjykatësit dhe prokurorët marrin shumë më tepër
sesa mesatarja kombëtare (rreth. €900 në muaj për gjykatësit që merren
me krime serioze), pjesëmarrësit u ankuan edhe për pagat e ulëta dhe
pensionet e ulëta.
“Dua të potencoj një thënie të një lideri, i cili kishte thënë se do të ishte
ide e mirë që t’i japim pagat e zyrtarëve qeveritar gjykatësve dhe përveç
pagave edhe truprojat dhe xhipat. Atëherë, të gjithë gjykatësit do të punonin pa frikë.” Një pjesëmarrës i punëtorisë “E drejta për Drejtësi”.
3. Demonizimi në media - Në rastet e gjykimeve të krimeve të luftës,
mediat e Kosovës kanë tendencën e etiketimit të prokurorëve ose gjykatësve
që gjykojnë shqiptarët si “tradhëtarë”. Presioni i madh shoqëror që kjo
shkakton përmendet vazhdimisht nga gjykatësit dhe prokurorët përgjatë
transkriptëve të punëtorive të QHDP-së. Edhe pse kjo nuk është pengesë
e drejtpërdrejtë në punën e tyre, shumë pjesëmarrës kanë deklaruar se kjo
i dekurajon ata në ndjekjen penale të rasteve të krimeve të luftës.
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 31
“Nuk i kam lexuar gazetat për një vit, duket sikur ato garojnë se kush
po raporton më keq për gjyqësinë e Kosovës. Të gjitha këto vite, unë
nuk di për asnjë gazetar që ka ndjekur një gjykatës ose prokuror të ndershëm, që ka bërë punën e vet në nivel të lartë dhe të tregojnë se ka pika
shpresëdhënëse në gjyqësinë e Kosovës.” Një pjesëmarrës nga punëtoria
“E drejta në drejtësi”.
Besim Kelmendi nga Zyra e Prokurorisë Speciale ka deklaruar se Kosova do të duhet të bashkëpunojë me akterë të ndryshëm nga tërë rajoni.
Çështjet e mungesës së dokumentacionit, dëshmive të krimeve të luftës,
të dyshuarve dhe dëshmitarëve të shpërndarë përgjatë Ballkanit kërkojnë
partneritet pavarësisht nëse janë ato institucionet, gjyqësitë, shoqëria civile apo media.
“Pa partnerë ne nuk mund të hetojmë ashtu si duhet. A duhet çdo herë
që këta partnerë të jenë në anën e personit që ne e ndjekim? Jo. A do të
jenë këta partnerë politik, partnerë të OJQ-ve, media-ve apo të institucioneve? Po. A do të vijnë këta partnerë nga Serbia në të ardhmen? Po.
Ne nuk mund t’i shmangemi kësaj, pavarësisht se a duam apo jo”. Besim
Kelmendi, Zyra e Prokurorisë Speciale.
5.3 Rekomandimet
Gjykatësit dhe prokurorët e Kosovës kanë një listë të ankesave të cilat janë
legjitime dhe duhet të adresohen urgjentisht, në veçanti atyre në lidhje me
sigurinë personale, mbingarkesën me raste, dhe mungesën e fokusit të
veçantë në krime lufte të mishëruar në strukturën e gjyqësisë kosovare.
Megjithatë, kjo nuk i “arsyeton” gjykatësit dhe prokurorët për të mos qenë
të përgatitur si duhet dhe të gatshëm të merren me raste të ndjeshme.
Në nivel struktural, është e qartë se duhet të bëhen ndryshime.
Gjykatësit e Kosovës do të mirëpritnin një dhomë speciale të financuar
si duhet dhe/ose një gjykatë apeli për krime të luftës, të përbërë nga
gjykatës të specializuar për krime serioze që do të siguronte se rastet e
tilla do të trajtoheshin në mënyrë më efikase. Buxheti qendror duhet të
ndajë një buxhet të caktuar për gjyqësinë e Kosovës – edhe pse paga mesatare e gjykatësve dhe prokurorëve të Kosovës është mjaft e lartë, dallimet e pashpjegueshme në paga kanë krijuar pakënaqësi dhe perceptim
të mosrespektit të punës së tyre.
Sigurimi më i mirë është prioritet për gjykatësit, prokurorët dhe dëshmitarët e mbrojtur. Çështja e dëshmitarëve të mbrojtur në Kosovë duket
se varet nga mungesa e resurseve njerëzore dhe materiale. Për shembull,
gjyqësia e Kosovës duhet të kërkojë përmbushjen e kushteve bazë të sigurisë, nëse jo nga institucionet e Kosovës atëherë nga prania ndërkombëtare në Kosovë.
Edhe pse çështje të caktuara tejkalojnë kompetencat e prokurorëve dhe
gjykatësve, mungesa e nxitjes nga ana e sistemit ligjor të Kosovës ka krijuar një kulturë të vetëkënaqësisë. Asgjë nuk mund ta ndalë gjyqësinë e
32 — Betejë në të gjitha frontet
Kosovës që të zhvillojë një strategji kombëtare për krime serioze ose për
të lobuar me komunitetin ndërkombëtar në Kosovë për kushte të punës
më të sigurta dhe më efikase. Në fund të fundit, mbrojtja e ligjit është më
shumë se një karrierë, është një shërbim publik. Ajo çka duhet të shohin
tatimpaguesit e Kosovës është dënime, përkushtim dhe dhembshuri nga
gjykatësit dhe prokurorët e tyre, pavarësisht nga niveli i rrezikut dhe paga
e ulët.
“Detyra jonë si profesionistë është të mundohemi të heqim ngarkesën
nga supet e viktimave dhe ta vëmë atë në supet tona, në supet tuaj.”
Jonathon Sisson, gjatë adresimit të gjykatësve dhe prokurorëve kosovar
në punëtorinë “E drejta në drejtësi”.
VI. Mediat dhe drejtësia tranzicionale
Mediat e Kosovës kanë kaluar nëpër një transformim masiv dhe krejt kjo
brenda pesëdhjetë viteve të kaluara. Para vitit 1999, mediat e Kosovës
ishin skajshmërisht të censuruara dhe shpesh të ndaluara. Posaçërisht
për raportimet rreth represionit serb në Kosovë, gazetarët kanë mundur të
arrestohen dhe janë arrestuar, marrë në pyetje dhe rrahur dhe nuk është
ndëshkuar askush. Periudha e viteve ’80 dhe ’90 mund të definohet si një
periudhë e rritjes së radikalizmit të pikëpamjeve politike në Kosovë të
shtyra nga publikimet e palejuara shqiptare të cilat bënin thirrje për kthim
të autonomisë së Kosovës, e cila shpalli pavarësinë e saj dhe dokumentoi
shkelje të të drejtave njerëzore nga autoritetet serbe. Dallimet e thella
politike reth Kosovës i forcuan dhe unifikuan shqiptarët e Kosovës dhe
prodhuan një sferë publike që krijoi, shpërndau dhe lexoi gazetat me një
agjendë konsistente politike.
Qoftë përmes diskursit soc-realist apo përmes publikimeve gjysmë ligjore radikale, sfera publike e Kosovës u politizua skajshmërisht gjatë shumicës së kohës pas Luftës së Dytë Botërore, derisa periudha pas vitit 1999
ishte një periudhë e tranzicionit të shpejtë dhe nganjëherë të vështirë. Pavarësisht financimit për rindërtimin e infrastrukturës së mediave dhe trajnimeve mbi standardet perëndimore të gazetarisë, shumica e mediave në
Kosovë janë të dominuara nga ajo që referohet si “gazetari protokolare”.19
Kjo do të thotë se trajektorja e shumicës së raporteve është “nga lartëposhtë” (d.m.th. konferencat për shtyp të institucioneve shpesh përmblidhen dhe prezantohen si storje të reja pa input nga personat e prekur nga
institucionet e tilla) dhe si të tilla nuk nxisin diskutimin publik. Fokusi në
çështje sociale dhe një qasje civile ndaj gazetarisë ende nuk shihet në këtë
profesion. Kjo nënkupton që kur raportohen çështjet e ndërlidhura me Bal-
19 Qavdarbasha, Sh. (2012). Gjendja e Mediave në Kosovë. Instituti për Politika Zhvillimore. INDEP.
ARD Inc. (2004). Kosovo Media Assessment: Final Report. Kontraktuar nga USAID për të ndihmuar
me shqyrtimin dhe vlerësimin e gjendjes aktuale të mediave në Kosovë.
Edhe pse
çështje të caktuara tejkalojnë
kompetencat
e prokurorëve
dhe gjykatësve,
mungesa e
nxitjes nga ana
e sistemit ligjor
të Kosovës
ka krijuar një
kulturë të
vetëkënaqësisë. Asgjë nuk
mund ta ndalë
gjyqësinë e
Kosovës që
të zhvillojë
një strategji
kombëtare për
krime serioze ose për
të lobuar me
komunitetin
ndërkombëtar
në Kosovë për
kushte të punës
më të sigurta
dhe më efikase.
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 33
lafaqimin me të Kaluarën, fokusi është në komunikata për shtyp, ligje dhe
deklarata e jo në implikimet e tyre më të mëdha në jetët e njerëzve të zakonshëm. E njëjta vlen edhe për akuzat dhe dënimet e TNKLJ-së, ku gazetarët
kanë dëshmuar se ju mungojnë shkathtësitë profesionale dhe interpretuese
rreth aktgjykimeve, normave ndërkombëtare dhe implikimeve të tyre.
6.1 Pse nuk po flasim për drejtësi tranzicionale?
Në punëtorinë e QHDP-së “Mediat dhe Drejtësia Tranzicionale”, gazetarët
diskutuan disa arsye pse mediat në mënyrë vetëdijshme nuk prekin drejtësinë tranzicionale/Ballafaqimin me të Kaluarën.
6.2 Mungesa e kohës dhe resurseve
Shumë gazetarë janë ankuar se nga ata pritet të mbulojnë shumë tema
në të njëjtën kohë për shkak të mungesës së resurseve njerëzore, që nuk
lë hapësirë të mjaftueshme për të bërë storje të thella rreth drejtësisë
tranzicionale.
“Mediat kanë një problem të madh. Ata dërgojnë një gazetar që të
mbulojë të gjithë sektorët, kulturën, ekonominë dhe sportin, derisa në
BIRN, X paguhet nga BIRN vetëm për të mbuluar gjyqësinë. Kjo është ajo!
Kështu, ai e din fushën në detaje.”
“...asnjë media në Kosovë nuk e ka luksin e fokusimit në vetëm një
artikull për një muaj”
6.3 Mungesa e lirisë
Gazetarët ankohen edhe se pronarët e publikimeve të tyre përkatëse nuk
dëshirojnë të mbulojnë çështjet e drejtësisë tranzicionale, sepse perceptohet si temë jo aq fitimprurëse për ta raportuar – ose nuk është në përputhje me pikëpamjet politike të tyre.
“Pse gazeta X nuk siguron që një artikull në javë të jetë për drejtësinë
tranzicionale? Pse? Sepse nuk është në interesin e tyre financiar, sepse
merret me gjëra tjera, dhe më parë do të publikonte një reklamë sesa një
artikull të mirë”.
“Arsyeja e parë për hezitim të gazetarëve, që më bie ndërmend, është
thjeshtë interesi i pronarëve, redaktorëve i vetë mediave të mos shkruajnë
për të [drejtësi tranzicionale], sepse ata janë njerëzit që duhet të ballafaqohen me drejtësi tranzicionale”.
“...çdo gjë është e lidhur me pronarët e mediumit. Unë mund të shkruajë për çdo gjë që dua rreth Skenderajit nëse e kam përkrahjen e mediumit
për të cilën punoj.”
6.4 Mungesa e interesit
Gazetarët theksojnë se ekziston një perceptim në profesionin e tyre se
Ballafaqimi me të Kaluarën është një temë “e vjetër” dhe nuk është aktualisht interesante.
34 — Betejë në të gjitha frontet
“Ata [gazetarët] janë dembelë! Janë shumë dembelë për t’i dëgjuar
ato debate, për t’i dëgjuar ata zëra që i takojnë të kaluarës. Dhe ata janë
dembelë për të raportuar për ato”.
“...tek kolegët e mi ka persona që thonë “ende po merresh me luftë?”
ata mendojnë se është një temë e kryer dhe nuk dëshirojnë të merren me
të. Gazetari e vërtetë është vetëm kur zbulohet një tender i vjedhur”.
6.5 Mungesa e gatishmërisë së burimeve
Gazetarët po ashtu theksojnë se viktimat e luftës dhe prokurorët nuk janë
të gatshëm të flasin duke e bërë kështu të vështirë kompletimin e storjes.
“...për katërmbëdhjetë vite ne kemi bërë të gjithë atë që kemi mundur...
shkoj për t’i intervistuar ata...dhe ata nuk dëshirojnë të flasin. Rezultati
është zero. Ky është problemi, askush nuk bën asgjë, prokurori heziton,
ata frikësohen”.
“...ata [burimet] thonë – pse po vini tek ne kur nuk keni ndriçuar asgjë...mjaft më, na keni lodhur. Jeni duke ardhur tek ne çdo ditë dhe asgjë
nuk keni zbardhur”.
6.6 Pse po dështojnë gazetarët?
Në përgjithësi, dukej se ekzistonte një perceptim se drejtësia tranzicionale
dhe Ballafaqimi me të Kaluarën janë tema tejet të specializuara që vetëm
gazetarët e specializuar mund t’i raportojnë. Është thënë shpesh gjatë
diskutimit se gazetarët nuk kanë pasur kohë për t’ia kushtuar “një muaj”
një teme, pasi që çdo storje për drejtësi tranzicionale ose Ballafaqim me
të Kaluarën duhet të jetë hetim afatgjatë. Edhe pse është e vërtetë se
interesimi i redaktorëve dhe pronarëve të mediave dikton përmbajtjen dhe
formën, drejtësia tranzicionale dhe Ballafaqimi me të Kaluarën mund të
raportohen në shumë mënyra, si tema të interesit të përbashkët pavarësisht nga orientimi politik i mediave.
Pavarësisht faktit se gazetarët ende nuk janë të mbrojtur si duhet nga
sulmet gjatë ushtrimit të profesionit të tyre, është po ashtu e vërtetë se
gazetarët nuk kanë mbrojtur si duhet burimet e tyre gjatë raportimit të rasteve të krimeve të luftës. Posaçërisht në lidhje me dëshmitarët e mbrojtur,
gazetarët kanë dështuar në disa raste që të mbrojnë identitetin e atyre
individëve, duke rrezikuar kështu integritetin e procesit gjyqësor.
Në vitin 2008, gazetari dhe redaktori i Bota Sot, Bajrush Morina, është
mbajtur në TNKLJ për shkak të ushtrimit të presionit dhe kërcënimit të një
dëshmitari që të mos dëshmojë kundër Ramush Haradinajt. Morina, ka
mbajtur tre muaj burgim.20 Gjatë gjykimit të njëjtë, gazetari i Klan Kosova,
Baton Haxhiu, u gjobit me €7000 për zbulimin e informatave rreth iden20 Hague Justice Portal. (n.d.). Morina, Bajrush (contempt). Qasur në Nëntor 2013, në Courts and
Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/index.php?id=10466
Pavarësisht faktit
se gazetarët
ende nuk janë
të mbrojtur
si duhet nga
sulmet gjatë
ushtrimit të
profesionit të
tyre, është po
ashtu e vërtetë
se gazetarët
nuk kanë mbrojtur si duhet
burimet e tyre
gjatë raportimit të rasteve
të krimeve të
luftës. Posaçërisht në lidhje
me dëshmitarët
e mbrojtur,
gazetarët kanë
dështuar në
disa raste që të
mbrojnë identitetin e atyre
individëve,
duke rrezikuar
kështu integritetin e procesit
gjyqësor.
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 35
titetit të një dëshmitari të mbrojtur.21 Një shembull i kohëve të fundit të
dështimit të mbrojtjes së dëshmitarit është një storje e publikuar në Koha.
net në muajin nëntor 2013, e cila zbulon emrin e një dëshmitari të mbrojtur që është i burgosur në burgun e Dubravës.22
Ka pasur raste të vrasjes së individëve si rezultat i zbulimit të identiteteve të tyre nga mediat. Në vitin 2000, gazeta Dita u mbyll pas publikimit të një storje me emrin dhe fotografinë e një serbi që supozohej se ka
kryer krime gjatë luftës. Ai u gjet i vdekur pas dy ditëve. Dita është urdhëruar të suspendojë operacionet për tetë ditë nga Administrata e UNMIKut.23 Pas kësaj periudhe, Dita ripublikoi artikullin e njëjtë. U gjobit me një
shumë të lartë dhe më pas u mbyll.24
Në këtë kontekst, është e kuptueshme që viktimat e luftës, të cilët
tanimë janë të traumatizuar, refuzojnë të intervistohen nga gazetarë të
cilët nuk janë serioz në mbrojtjen e identitetit të tyre. Metodat standarde
të mbrojtjes së identitetit të burimit, siç është anonimiteti i plotë, maskimi
i zërave/fytyrave dhe mos ofrimi i informatave që mund të zbulojë identitetin nuk janë praktika të zakonshme, por aplikohen sipas rasteve.
Edhe kur gazetarët flasin për rastet e krimeve të luftës, narracioni i
synuar tenton të jetë “heroi kundër tradhtarit”, në veçanti kur komandantët dhe ushtarët shqiptarë të UÇK-së janë duke u gjykuar. Në raste
të tilla, ka tendencë të demonizimit të prokurorëve ndërsa të akuzuarit
“shfajësohen” jozyrtarisht. Kjo është posaçërisht e vërtetë në rastet e
publikimeve të mediave me lidhje të fuqishme politike.
Forcimi konceptual i Ballafaqimit me të Kaluarën ka gjetur shprehje
shumë të interesante te gazetarët. Gazetarët kanë pikëpamje të ndryshme,
për shembull, se a duhet të quhen ngjarjet që kanë ndodhur në Kosovë në
vitin 1999 konflikt i armatosur apo luftë dhe se cilat janë nevojat, qëndrimet dhe interesat e pakicave.
6.7 Rekomandimet
Me fuqinë e tyre për të formësuar diskursin publik dhe mënyrën se si
e shikojmë të kaluarën, gazetarët në tërë Kosovën duhet të inkurajojnë
debatin dhe të mbulojnë çështje të ndërlidhura me të kaluarën e përbashkët – jo vetëm të krimeve të luftës që bien në kornizën e drejtësisë
tranzicionale por edhe të narracioneve rreth jetëve të vërteta të atyre që
janë prekur nga lufta.
21 Hague Justice Portal. (n.d.). Haxhiu, Baton. Qasur në Nëntor 2013, në Courts and Tribunals:
http://www.haguejusticeportal.net/index.php?id=9561
22 Koha Net. (1 nëntor 2013). Dubravë, sulmohet dëshmitari i mbrojtur Shkumbin Mehmeti. Marrë
në nëntor 2013, nga Koha Net: http://www.koha.net/?page=1,13,164139
23 Wood, N. (2000, Korrik 31). In Kosovo, newspaper exposes of war criminals led to murder. Qasur
në Nëntor2013, në The Guardian: http://www.theguardian.com/media/2000/jul/31/ pressandpublishing.mondaymediasection1
24 Samini, Llazar. (2005, Shtator 6). Kosovo Daily Shut Down: International officials shut down Dita
after it failed to pay a fine for an article naming alleged Serb war criminals. Qasur në Nëntor2013,
në Institute for War & Peace Reporting: http://iwpr.net/report-news/kosovo-daily-shut-down
36 — Betejë në të gjitha frontet
Këshilli i Mediave i Kosovës ka Kodin e Etikës, i cili përcakton udhëzimet se si të trajtohet burimi dhe si citohet nga burimet. Posaçërisht në
rastet kur intervistohen viktimat e krimeve të luftës, gazetarët, pa përjashtime, duhet të jenë të vetëdijshëm për përgjegjësitë e tyre etike. Në
rast të dyshimeve, mund t’i referohen Kodit të Etikës ose të kontaktojnë
drejtpërsëdrejti Këshillin e Mediave ose Komisionerin për Media. Duhet të
ketë pasoja ligjore për gazetarë që veprojnë ndryshe.
“...nëse ne nuk konfrontohemi me të kaluarën, ajo do të vijë të na vizitojë.”
VII. Konkluzionet
Ballafaqimi me të Kaluarën është proces i vazhdueshëm, dhe jo një proces që mund të bëhet nga një sektor i shoqërisë. Puna e shoqërisë civile,
institucioneve, akademisë, gjyqësisë dhe mediave është e lidhur në këtë
drejtim.
Shoqëria civile ka një arkiv të pasur me informata dhe përvojë të cilin
duhet ta shfrytëzojnë institucionet e Kosovës me qëllim të qasjes dhe
përmbushjes së nevojave të viktimave të konfliktit të armatosur në vend.
Grupi Punues Ndërministror për Ballafaqim me të Kaluarën dhe Pajtim
do të jetë një test i rëndësishëm i aftësisë së Qeverisë për të përmbushur
këtë qëllim.
Gjyqësia e Kosovës vuan nga mbingarkesa me raste, mungesa e resurseve njerëzore dhe financiare si dhe mbrojtja adekuate për dëshmitarë,
prokurorë dhe gjykatës. Megjithatë, ata duhet të jenë të gatshëm të përmbushin sfidën e trashëgimit të rasteve të krimeve të luftës pas përfundimit të mandatit të EULEX-it. Kjo do të kërkojë guxim dhe përkushtim për
ngritjen e vlerave të shërbimit publik.
Edhe pse rregullimi i mediave dhe aplikimi i etikës së gazetarëve është
përmirësuar nga viti 1999, ende kanë mbetur çështje të caktuara të cilat
duhet të adresohen urgjentisht. Roli i mediave është të mbajë sistemin
gjyqësor përgjegjës dhe të mos dëmtojë aftësinë e gjyqësisë për të bërë
punë të mirë duke demonizuar prokurorët dhe duke vënë familjet e dëshmitarëve të mbrojtur, prokurorëve dhe gjykatësve në rrezik përmes raportimit joetik (dhe nganjëherë ilegal).
Qytetarët e Kosovës janë të gatshëm të ballafaqohen me të kaluarën.
Pasi që detyrat dhe përgjegjësitë e EULEX-it po zvogëlohen gradualisht
dhe po transferohen te institucionet e Kosovës, do të testohet aftësia dhe
gatishmëria e institucioneve të Kosovës, sistemit ligjor dhe mediave për
t’u ballafaquar me të kaluarën.
Edhe pse
rregullimi i
mediave dhe
aplikimi i etikës
së gazetarëve
është përmirësuar nga viti
1999, ende
kanë mbetur çështje
të caktuara
të cilat duhet
të adresohen
urgjentisht. Roli
i mediave është
të mbajë sistemin gjyqësor
përgjegjës dhe
të mos dëmtojë aftësinë e
gjyqësisë për
të bërë punë
të mirë duke
demonizuar
prokurorët dhe
duke vënë
familjet e
dëshmitarëve
të mbrojtur,
prokurorëve dhe
gjykatësve në
rrezik përmes
raportimit joetik (dhe nganjëherë ilegal).
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 37
38 — Betejë në të gjitha frontet
Bibliografia
Aliu, F. (2012, Gusht 2). EULEX to Leave Kosovo in June 2014. Qasur në
Nëntor 2013, në Balkan Insight: http://www.balkaninsight.com/en/
article/eulex-s-leaves-kosovo-in-june-2014
Aliu, F. (2012, Korrik 28). Shtyhen Seancat Dëgjimore për Rigjykimin e
Grupit të Llapit. Qasur në nëntor 2013, Balkan Insight: http://www.
balkaninsight.com/al/article/shtyhen-seancat-degjimore-per-rigjykimin-e-grupit-te-llapit
ARD Inc. (2004). Kosovo Media Assessment: Final Report. Kontraktuar
nga USAID për të ndihmuar me shqyrtimin dhe vlerësimin e gjendjes
aktuale të mediave në Kosovë.
Bleeker, M. (2006). Dealing with the Past and Transitional Justice: Creating Conditions for Peace, Human Rights and the Rule of Law. Bern: Political Affairs Division IV, Federal Department of Foreign Affairs FDFA.
Borchardt, B. (p.d.). EULEX dhe Krimet e Luftës. Qasur në Nëntor 2013,
në EULEX Kosovo: http://www.eulex-kosovo.eu/al/news/000427.php
Cani, B. (2013, Shtator 20). Hajredin Kuçi: Mandati i Eulex-it në Kosovë
duhet të përfundojë. (E. Xhani, Editor) Qasur në Nëntor 2013, në Deutche Welle: http://www.dw.de/hajredin-ku%C3%A7i-mandati-i-eulexit-n%C3%AB-kosov%C3%AB-duhet-t%C3%AB-p%C3%ABrfundoj%C3
%AB/a-17102374-0
CRDP. (2013, Korrik). Human Security Chronicle: Inadequate witness protection programme in Kosovo. Retrieved në Citizens’ Network for Human Security: http://cn4hs.org/wp-content/uploads/HS_Chronicle_
Kosovo_3_Witness-Protection-Program.pdf
Fondi për të Drejtën Humanitare. (2011). Libri i Kujtimit i Kosovës 19982000. Beograd: Fondi për të Drejtën Humanitare
Fondi për të Drejtën Humanitare Kosovë. (2011). Gjykimet për krime lufte
dhe veprat penale të motivuara etnikisht dhe politikisht në Kosovë në
vitin 2010. Prishtinë: Fondi për të Drejtën Humanitare Kosovë.
Gardetto, J.-C. (2010). The protection of witnesses as a cornerstone for
justie and reconciliation in the Balkans. Parliamentary Assembly of
Council of Europe, Committeeon Legal Affairs and Human Rights.
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 39
Gazeta Jeta në Kosovë. (10 tetor 2013). Ligji per Viktimat dhe Veteranët e Luftës mbetet i Pjesërishëm. Marrë në nëntor 2013, nga Jeta në
Kosovë: http://www.gazetajnk.com/?cid=1,1018,6630
Hague Justice Portal. (n.d.). Haxhiu, Baton. Qasur në Nëntor 2013, në
Courts and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/index.
php?id=9561
Hague Justice Portal. (n.d.). Morina, Bajrush (contempt). Qasur në Nëntor 2013, në Courts and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/
index.php?id=10466
Human Rights Watch. (2001). Under Orders: War Crimes in kosovo . Human Rights Watch.
Institute for War & Peace Reporting. (2005, Gusht 2). Investigation: Kosovo’s Wild West: Vigilante law reigns in a part of Kosovo where justice
doesn’t quite reach. Qasur në Nëntor 2013, në Institute for War & Peace
Reporting: http://iwpr.net/report-news/investigation-kosovos-wildwest
Koha Net. (1 nëntor 2013). Dubravë, sulmohet dëshmitari i mbrojtur
Shkumbin Mehmeti. Marrë në nëntor 2013, nga Koha Net: http://www.
koha.net/?page=1,13,164139
Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq. (p.d.). Historiku. Qasur në Nëntor
2013, nga Lidhje Familjare – KNKK: http://familylinks.icrc.org/kosovo/sq/Pages/background-information.aspx
Kurteshi-Hajdari, A. (2012). Court Proceedings in Kosovo for War Crimes,
Ethnically and Politically Motivated Crimes. Prishtine: Humanitarian
Law Center.
Ligji për Statusin dhe të Drejtat e Familjeve të Dëshmorëve, Invalidëve,
Veteranëve dhe Pjesëtarëve të UÇK-së dhe Familjeve të Viktimave Civile të Luftës, Ligji Nr. 02/L-2 (Kuvendi i Kosovës – Institucionet e
Përkohshme të Vetëqeverisjes, 23 shkurt 2006).
Ligji për Statusin dhe të Drejtat e Familjeve të Dëshmorëve, Invalidëve,
Veteranëve dhe Pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Viktimave Civile të Luftës dhe Familjeve të Tyre, Ligji Nr. 04/L-054 (Kuvendi
– Republika e Kosovës, 8 dhjetor 2011).
40 — Betejë në të gjitha frontet
Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë Misioni në Kosovë.
(2010). Gjykimet e Krimeve të Luftës në Kosovë: Një vlerësim pas Dhjetë Viteve 1999 – 2009. Departamenti për të Drejta të Njeriut dhe Komunitete.
Peci, E. (2013, Nëntor 8). Ish-pjesëtarët e UÇK-së akuzohen për vrasje
dhe torturë. Qasur në Nëntor 2013, nga BalkanInsight: Balkan Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/en/article/indictmentraised-in-kosovo-war-crime-case
Qavdarbasha, Sh. (2012). Gjendja e Mediave në Kosovë. Instituti për Politika Zhvillimore. INDEP.
Regulation no.2000/66 on Benefits for War Invalids of Kosovo and for the
Next of Kin of Those Who Died as the Result of the Armed Conflict
in Kosovo, UNMIK/Reg/2000/66 (United Nations Mission in Kosovo
Dhjetor 21, 2000).
Samini, Llazar. (2005, Shtator 6). Kosovo Daily Shut Down: International
officials shut down Dita after it failed to pay a fine for an article naming
alleged Serb war crimals. Qasur në Nëntor 2013, në Institute for War
& Peaec Reporting: http://iwpr.net/report-news/kosovo-daily-shutdown
Suhrke, Astri, et al. United Nations High Commissioner for Refugees,
Evaluation and Policy Analysis Unit. (2000). The Kosovo Refugee Crisis: An independent evaluation of UNHCR’s emergency preparedness
and response. Shkurt, 2000. Qasur në http://www.unhcr.org/research/
RESEARCH/3ba0bbeb4.pdf
UNFPA: Women, Peace and Security Initiative Technical Support Division.
(2005). Gender Based Violence in Kosovo - A Case Study. Prishtina:
UNFPA.
Wolftheiss. (2009). The Legal Guide to Kosovo. Wienna: WOLF THEISS
Rechtsanwälte GmbH.
Wood, N. (2000, Korrik 31). In Kosovo, newspaper exposes of war criminals led to murder. Qasur në Nëntor 2013, në The Guardian: http://
www.theguardian.com/media/2000/jul/31/pressandpublishing.mondaymediasection1
World Health Organization. (2000). Kosovo Health Sector Situatio
Për institucionet, gjyqësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar — 41
44 — Struggle on all fronts
I. Introduction
46
1.1 Human Cost
46
1.2 Shifting Mandates, Changing Laws47
1.3 Main Principles of Dealing with the Past48
1.4 Methodology
49
II. Workshop Topics and Themes51
2.1 Conflict Transformation in Transition, November 201251
2.2 Transitional Justice and the Choices that States
Make to Deal with the Past, February 201351
2.3 The Right to Justice and Dealing with the
Past in Kosovo, May 201352
2.4 Media and Transitional Justice, July 201353
III.Conflict Transformation in Transition54
IV.Kosovo’s Institutions and Transitional Justice55
4.1 What does reconciliation mean?57
4.2 Two Worlds Meet: Inter-Ministerial
Group on Dealing with the Past58
4.3 Change from within: Vetting and Public Officials59
4.4 In Black and White: Documenting War Crimes59
4.5 Protecting Witnesses = Getting Good Testimony60
4.6 Lessons Learned from Bosnia61
4.7 Recommendations62
V. The Right to Justice and Dealing with the Past in Kosovo62
5.1 Delivering Justice in a Foreign Land: the case of EULEX64
5.2 Keeping our Heads above Water: Local Judges and Prosecutors65
5.3 Recommendations66
VI.Media and Transitional Justice67
6.1 Why are we not talking about transitional justice?67
6.2 Lack of time and resources68
6.3 Lack of freedom68
6.4 Lack of interest
68
6.5 Lack of willing sources68
6.6 Where are journalists failing?69
6.7 Recommendations70
VII. Conclusions
70
Bibliography
72
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 45
46 — Struggle on all fronts
Introduction
Kosovo is at a crossroads. The newly independent country, the last one
to split from Yugoslavia, is dealing with the struggles that come with
full sovereignty. A test of Kosovo’s capacity to function as an inclusive,
progressive society involves dealing with the legacy of the armed conflict
of 1999. This report is the result of feedback gathered by the Centre for
Research, Documentation and Publication over the course of two years’
worth of workshops held with different sections of Kosovar society and
institutions, and as such it attempts to further analyse the challenges,
threats, and opportunities Kosovars face in Dealing with the Past. The
findings below reveal the concerns and expectations of a cross-section of
Kosovar society and institutions, including survivors of war crimes, young
people, human rights activists, public institutions, the judiciary and the
media.
1.1 Human Cost
The armed conflict of 1999 in Kosovo inflicted massive human cost to the
Kosovo population of the then less than 2 million. The then Serbian stateorchestrated violence was heavily directed against the Albanian population resulting in a large number of civilian casualties. While armed conflict took place between the Kosovo Liberation Army and Serbian military
and paramilitary forces, the majority of the armed conflict’s victims were
civilians. According to the Humanitarian Law Centre, 13,526 deaths and/
or disappearances occurred between 1 January 1998 and the beginning of
2000.1 Before the end of the conflict, approximately one million people
were rounded up in a campaign of ethnic cleansing.2 The government of
Serbia still has not reneged its claim on Kosovo, and has offered neither
a symbolic apology nor reparations for the state-sanctioned violence inflicted on Kosovo’s population. The International Tribunal for the Former
Yugoslavia (ICTY) initiated the process of prosecuting war criminals and
bringing justice to victims in the region. Some of the more high profile
ICTY convictions for crimes committed in Kosovo include Serbian military
and police officials: Nikola Sainovic, Nebojsa Pavkovic, Sreten Lukic, and
Vlastimir Djordjevic.
After NATO’s intervention and the retreat of Serbian security forces, the
local Serbs and Roma who decided to remain in Kosovo became the target
of Albanian revenge. An estimated 491 Serbs have gone missing, and a
1 “Kosovo Memory Book.” Humanitarian Law Center. May 27, 2011. Retrieved from http://www.
hlc-rdc.org/?cat=218&lang=de
2 “The Kosovo Refugee Crisis: An independent evaluation of UNHCR’s emergency preparedness
and response.” Suhrke, Astri, et al. United Nations High Commissioner for Refugees, Evaluation and Policy Analysis Unit. February, 2000. Retrieved from http://www.unhcr.org/research/
RESEARCH/3ba0bbeb4.pdf
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 47
further 1586 killed.3 Although the KLA has categorically denied that the
violence directed against the Serbs was sanctioned by KLA structures, to
date several high ranking KLA figures have stood accused of war crimes
at the ICTY. Reports of civilian abuse at the hand of KLA members have
begun to receive public attention, and a few convictions have taken place.
During UNMIK’s administration, the “Llapi” and “Dukagjini” KLA groups
were indicted. The “Llapi Group” case was first investigated in 2001 to
2002 by the Mission to Kosovo, UNMIK, and went to trial in 2003, concluding with guilty verdicts and long jail sentences. However, in 2005, the
Supreme Court of Kosovo ordered a retrial.4 The “Dukagjini group” on the
other hand, as the convicted men were also called, consisted of Ramush
Ahmetaj, Idriz Balaj, Ahmet Elshani, Bekim Zekaj, and Daut Haradinaj and
they received jail terms of between 3 and 15 years.5
EULEX is going through with ongoing investigations on the wrongdoing of former KLA members, such as the recent indictment of the “Drenica
Group,” which has been charged with war crimes against the civilian population during the 1999 conflict. They are accused of torture, mistreatment
of prisoners, rape, and murder. Some of the accused currently hold public
office in Kosovo, such as Sami Lushtaku, who was re-elected as mayor
of Skenderaj/Srbica, and Sylejman Selimi, the Kosovo’s ambassador to
Albania.6
1.2 Shifting Mandates, Changing Laws
Immediately after the end of the armed conflict, the United Nations Administration in Kosovo (UNMIK) took over governance, policing, and the
justice system of Kosovo. The UNMIK police force CIVPOL was made up
of police officers from various UN member countries. The justice system
was hastily cobbled together with judges and prosecutors from the preMilosevic era, called the Emergency Justice System (EJS). UNMIK quickly
passed a regulation that allowed the administration to appoint international judges and prosecutors across Kosovo, in an effort to avoid ethnic
bias with regard to war crimes trials. The local judges and prosecutors on
the other hand, were neither willing nor ready to proceed with war crimes
trials.
A special chamber on the trying of war crimes was not created in the
immediate, post armed conflict period, despite the extra manpower, logis3 Blakaj, Bekim (Personal Communication, November 1, 2013)
4 Aliu, F. (2012, July 18). Hearings in Llapi Group Retrial Postponed. Retrieved November 2013,
from Balkan Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/en/article/llapi-group-retrialcommences
5 Institute for War & Peace Reporting. (2005, August 2). Investigation: Kosovo’s Wild West: Vigilante law reigns in a part of Kosovo where justice doesn’t quite reach. Retrieved November 2013, from
Institute for War & Peace Reporting: http://iwpr.net/report-news/investigation-kosovos-wild-west
6 Peci, E. (2013, November 8). Kosovo Ex-Guerrillas Charged With Murder and Torture. Retrieved
November 2013, from Balkan Insight: Balkan Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/
en/article/indictment-raised-in-kosovo-war-crime-case
48 — Struggle on all fronts
tics, and time required for such cases to come to fruition. Competencies
were gradually transferred over to Kosovo’s courts, judges, and prosecutors - however a lack of adequate justice reform and limited resources
have resulted in a justice system that is infamous for being overloaded,
and easily influenced by politics. By the time the EU’s post-independence
rule of law mission, EULEX, became fully functional in 2009, 1200 war
crimes cases had remained unresolved.7 100 cases involving war crimes
are currently ongoing, but several hurdles remain: the entire justice system is prone to unnecessary delay, EULEX judges and prosecutors typically work on short term contracts (and leave with their accumulated
knowledge of Kosovo), and a high number of retrials means that many
lengthy and complex cases do not conclude with final verdicts.
In cases where the perpetrators of war crimes have been Serbs, extraditing them to Kosovo has not been successful. Within Kosovo, fear of
revenge and a lack of faith in the competence of the justice system have
caused setbacks in pursuing Albanian perpetrators. More worryingly, it is
unclear whether Kosovo’s own judges and prosecutors are ready or willing
to tackle the hundreds of war crime cases that have remained unresolved
since 1999. The various reasons for such reluctance: a combination of
political loyalties, fear of retribution, inadequate witness protection and
a lack of support in terms of institutional protection and compensation,
have led to a culture of reassignment with regards to war crimes - a worrying thought, considering the temporary nature of the EULEX mission.
What will happen when authority over war crimes cases falls directly on
the shoulders of Kosovo’s justice system? It is yet to be seen how Kosovars will handle the responsibilities that will be passed on to them when
the EULEX mission comes to an end. In comparison to the region, it appears the process of Dealing with the Past in Kosovo will be slower, and
more difficult.
1.3 Main Principles of Dealing with the Past
A combination of international norms, Yugoslav law, and Kosovo Applicable Laws8 has dictated the handling of war crimes across Kosovo, with
varying levels of success. However, justice which involves war crimes
trials conducted by both national and international courts, are only one
part of the holistic approach needed in order to deal with the past. The
judicial approach to Dealing with the Past has failed to address the most
7 Borchardt, B. (n.d.). EULEX and War Crimes. Retrieved November 2013, from EULEX Kosovo:
http://www.eulex-kosovo.eu/en/news/000427.php
8 The Wolftheiss guide explains that the applicable law in Kosovo stems from different sources
with the following order of precedence: Laws passed by the Kosovo Assembly after the constitution
came into force in June 2008, provided they are consistent with the constitution and the “Ahtisaari
Plan”; UNMIK Regulations (with supporting Assembly laws) passed between June 1999 and June
2008; Laws dated prior to 22 March 1989, Laws dated between 22 March 1989 and 10 June 1999
provided they are not discriminatory.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 49
In order to assist the victims
of war and to
help societies come to
terms with past
wrongdoings,
civil society
organizations
across the
region have
been engaged
in researching and documenting the
past, creating
accurate lists
of victims and
missing persons, and other
advocacy work,
thus helping
to restore the
dignity of survivors of war.
important issue such as: truth, justice and reparation for all victims across
the region. A conceptual framework for transitional justice also requires
access to information, justice, retribution, and a guarantee of non-occurrence. In this context, a fair trial is only one part of the puzzle.
In order to assist the victims of war and to help societies come to
terms with past wrongdoings, civil society organizations across the region
have been engaged in researching and documenting the past, creating accurate lists of victims and missing persons, and other advocacy work,
thus helping to restore the dignity of survivors of war.
In this line, the Centre for Research, Documentation, and Publication
was established with an aim to:
n shed light on injustices of the past
n provide a space for victim’s stories, needs, and advocate on their
behalf
n offer support to individuals and families which are still dealing with
the effects of armed conflict and
n help heal the scars of warfare and restore the dignity of the victims.
The Kosovo-based Centre for Research, Documentation, and Publication,
has hosted a number of workshops and panel discussions in the past two
years with various actors across Kosovo: civilians and civil society, governmental officials, judges and prosecutors, and journalists.
In the discussions that took place in each session, a fuller, more complete picture of Kosovo’s current relationship to the past come through,
as well as possible strategies for how each group can be part of the healing process for Kosovo’s victims of war crimes. The ensuing sections of
this report will discuss at greater length the recurring themes and concerns brought up by the civil society actors, government officials, judges,
prosecutors and journalists in the workshops listed below. They provide
a window into the way in which Kosovo’s society responds to the task of
addressing the past, and providing truth and justice for the war victims.
1.4 Methodology
The core data we used for this analysis were the transcripts from the workshops organized by the CRDP. Although the findings draw from the four
workshops, our methodology and findings were enriched by the numerous
consultations, conferences, interviews and years of field research conducted by the CRDP project team. Contextual background was provided by
Dealing with the Past literature and field research on war crimes in Kosovo
completed by the Humanitarian Law Centre, Human Rights Watch, EULEX
and the OSCE. Throughout this project, there were 76 participants in four
workshops organized with respective stakeholders in civil society, government, judiciary and media. The profile of the participants ranged from
human rights activists, family members of war victims, ministry employees, the Kosovo Security Force (FSK), prosecutors, judges, and journal-
50 — Struggle on all fronts
ists. Among them, 46 were men and 30 were women. 6 participants were
from the Roma and Bosnian communities.
CRDP staff coordinated the organization of these workshops with the
participation of partner civil society organizations, associations of war
victims and missing persons, our contact points at the Prime Minister’s
Office of the Government of the Republic of Kosovo, the Judicial Institute
of Kosovo, the Kosovo Prosecutorial Council, and the editors-in-chief of
various media.
The participants were handpicked by our staff to represent the main
stakeholders of Dealing with the Past in Kosovo. Our main aim was to
make them find their individual and institutional role in Dealing with the
Past processes. First, through our grassroots network we gathered Albanian-speaking youngsters from families of victims and missing persons
in Kosovo together with activists from civil society organizations that directly work with this demographic. This workshop grouped 9 women and
16 men, from which 4 were from the Roma community. The participants
came from diverse locations of Kosovo including Prishtina, Mitrovica, Skenderaj, Deçan, Prizren, Ferizaj, Hani i Elezit, Peja and Gjakova.
The second workshop grouped government officials working on sectors
that impact Dealing with the Past processes. Initially, ministries’ cabinets
and offices of Permanent Secretaries were approached to establish trust
with the CRDP. We kept in touch with the Chair of the Inter-Ministerial
Working Group on Dealing with the Past and Reconciliation in the Prime
Ministers’ office to ensure their support and coordination in capacity building for the participants of this working group. Ultimately, 19 participants
contributed to the workshop, with 18 coming from Kosovo’s central government and 1 participant from Kosovo’s assembly, who sits on the Committee for Human Rights, Gender Equality, Missing Persons and Petitions.
Of them, 12 participants were women and 7 men.
The third workshop was targeted at Kosovo’s judiciary. With the support
of the Judicial Institute of Kosovo and the Kosovo Prosecutorial Council
we gathered 17 members of the judiciary who dealt with war crimes, 6
of whom were judges and 11 were prosecutors. One of the prosecutors
is from the Bosnian community in Kosovo. In total, 4 participants were
women and 13 men. Participants came from courts in Prishtina, Mitrovica,
Peja, Prizren, Gjakova and Gjilan. No Serbian judges and prosecutors deal
with war crimes cases.
In conclusion, the workshop with the media hosted 15 journalists from
geographically diverse locations across Kosovo. The CRDP initially approached the chief editors of Kosovo’s media to obtain journalists whose field
of research includes issues related to Dealing with the Past. After this, discussions continued directly with journalists, with a series of preparatory meetings with individual potential participants. 10 male and 5 female journalists
attended the meeting, coming from Prishtina, Skenderaj, Prizren and Gjakova.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 51
II. Workshop Topics and Themes
2.1 Conflict Transformation in Transition, November 2012
The first workshop was meant to bring together the youth, specifically the
family members of victims and missing persons and those who work in
the field of human rights.
This workshop targeted members of civil society and victim groups,
and dealt with some of the key principles of Dealing with the Past, particularly identity formation in terms of gender, ethnicity, religion, profession etc., as well as conflict analysis.
Led by Forum ZFD Project Manager Abdullah Ferizi, the participants
engaged in discussion and interactive exercises that demonstrate the
above-mentioned themes of identity formation and conflict analysis, as
an entry into the more complex issues involved with Dealing with the Past.
Workshop aims were:
n Participants’ understanding of concepts related to Dealing with the
Past, specifically identity formation and crisis analysis
n Applying the concepts above as a starting point in examining Kosovo’s legacy of conflict and clashing identities (see section I for instance).
By directly working with individuals and their understanding of the
past, this workshop provided a “crash course” on key concepts related to
Dealing with the Past.
2.2 Transitional Justice and the Choices that States Make to
Deal with the Past, February 2013
The second workshop organized by the CRDP, which targeted public officials and ministry representatives, explored how institutions can strengthen its mechanisms in improving services for survivors and create a network of support for the survivors, and family members of victims and
missing persons.
Governmental officials and assembly deputies were invited to a one
day workshop on the role of institutions in tackling transitional justice
issues, such as transitional justice mechanisms states can use, the particular needs and challenges within the context of Kosovo, the opportunity inherent in institutional reform, and examples from how Bosnia and
Herzegovina’s institutions have responded to transitional justice needs,
and their contribution to developing the transitional justice strategy for
victims of Bosnia and Herzegovina.
The speakers were Besim Kelmendi, a Special Prosecutor at Kosovo’s
Special Prosecution Office, Florence Hartmann, an independent journalist
and former spokesperson for the ICTY and ICTR, Amir Kulaglic, a survivor
of the Srebrenica genocide, a member of the working group for Bosnia
and Herzegovina’s national strategy for transitional justice, and a member
of the Coordination Council of RECOM and Nora Ahmetaj, the director of
52 — Struggle on all fronts
the Centre for Research, Documentation and Publication, and Baki Svirca,
a professional associate at the War Crimes Research Institute within the
Ministry of Justice.
Workshop aims were:
n To provide governmental officials with background on the conceptual framework of Dealing with the Past
n Discuss the responsibility of institutions in providing structures of
support for victims of armed conflict
n Create the groundwork for future cooperation between civil society
and governmental institutions on issues of transitional justice
Recurring themes:
n The need for greater cooperation between institutions and civil
society on transitional justice issues
n The need for greater regional cooperation in providing information
on missing people, as well as information in general about various abuses committed by former aggressors
n To emphasize vetting and lustration in cases of recruitment to public
office
The workshop with Kosovo’s institutions provided a space where public servants could discuss their role in Dealing with the Past. Conversation
on the issue of institutional involvement in Dealing with the Past is essential; as it is unclear as to what extent Dealing with the Past as such is
a priority for Kosovo’s government.
2.3 The Right to Justice and Dealing with the Past in Kosovo,
May 2013
CRDP’s third workshop tackled the judiciary, one of the most important
bodies through which justice is served for Kosovo’s victims and survivors.
The third workshop was conducted using an interactive methodology,
by including inputs as well as plenary and group discussions. In the group
discussions, the participants, the EULEX judge and the EULEX prosecutor
exchanged experiences and named the challenges that they were facing
when investigating and prosecuting war crimes.
The presentations took place in the morning and the group discussions
in the afternoon. A mixture of presentation and discussion (plenary and in
groups) took place.
This one-day workshop invited Kosovo’s judges and prosecutors to enter into a discussion about the main concepts of Dealing with the Past and
how they can be applied to the context of Kosovo, how Kosovo’s judiciary
has handled cases of war crime trials in the past fourteen years, the experiences of international prosecutors and judges in Kosovo in dealing with
such cases, and a case study of how Guatemala’s post-conflict judiciary
dealt with the problems of impunity.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 53
The speakers were Carlos Castresana, the Public Prosecutor in Spain
and former Head of the International Commission against Impunity in
Guatemala, Katja Dominik, an international judge at EULEX, Jonathon
Sisson, Regional Advisor for Dealing with the Past at Switzerland’s Federal Department of Foreign Affairs, Besim Kelmendi, Special Prosecutor
at Kosovo’s Special Prosecution Office, and Erik Larson, a prosecutor at
EULEX’s Special Prosecution Office.
Workshop aimed at:
n Ensuring that the participants understand the role they must play in
tackling issues of transitional justice
n Openly discussing and sharing best practices on issues such as lustration, reparations, and similar issues with international judges and prosecutors with experience in transitional justice
Recurring themes:
n The difficulty of handling war crimes cases in the context of Kosovo
n The politicization of the judiciary, and the lack of protection for
prosecutors and judges involved in war crimes cases and organized crime
n The need for an Appeal Chamber to be created for cases of war crimes
Accountability for the pursuit of war crimes currently lies on EULEX’s
shoulders – however, Kosovo’s judges and prosecutors should not become too comfortable. This workshop was a “sounding board” for Kosovo’s prosecutors and judges, and an opportunity to understand how they
perceive the risks, dangers, and annoyances of their professions, and how
this affects their approach to war crimes cases.
In recognition of the media’s ability to frame our understanding of
the past and Kosovar media’s inadequacy in that regard, the CRDP’s final workshop gathered fifteen journalists to discuss war crimes reporting,
witness protection and media ethics. Again, the workshop provided an opportunity to understand the grievances of journalists with regards to a lack
of human and financial resources to report as they would like, but also
provided space for participants to familiarize and sensitize themselves
with Dealing with the Past principles.
2.4 Media and Transitional Justice, July 2013
The final workshop dealt with transitional justice issues from the prism of
the media, both in terms of storytelling and ethics. Participants included
journalists from across Kosovo, and discussions were held on the topics
of identity formation, conflict analysis, key concepts of Dealing with the
Past/transitional justice, and the role of journalists in reporting and shaping issues related to the consequences of armed conflict.
Discussions were facilitated by Abdullah Ferizi, Project Manager at Forum ZFD, Special Prosecutor Besim Kelmendi at Kosovo’s Special Prosecution Office and Nora Ahmetaj, Director of the Centre for Research, Documentation and Publication.
54 — Struggle on all fronts
Workshop aimed at:
n Providing an introduction to the conceptual framework of Dealing
with the Past, such as identity formation and crisis analysis. n Expanding upon the relationship between the media and the judiciary. n Discussing the role and responsibility of journalists in covering stories related to Dealing with the Past/transitional justice, and the problems
of coverage, reporting, and journalistic ethics in the context of Kosovo.
Recurring themes:
n Editorial policies do not give journalists the freedom to report on a
story related to Dealing with the Past
Unable to dedicate time and resources to themes related to Dealing with
the Past
n The difficulty in communicating with the judiciary, and reporting on
victims and their families, i.e. victims’ purported unwillingness to talk to
journalists
As stated above, the content of this report is based on consultations,
discussions and debates held by the Centre for Research, Documentation
and Publication throughout the past two years. These events were intended as a “testing” ground to evaluate where civil society, institutions, the
judiciary and the media stand on issues related to transitional justice and
Dealing with the Past. The transcripts of these discussions were culled for
recurring themes of concern, and were bolstered with contextual information from CRDP’s research, existing transitional justice literature published
by organizations such as the OSCE and EULEX, as well as academic and
conceptual literature on Dealing with the Past and transitional justice. Our
hope is that the findings below will provide a general overview of how
these four very important social actors understand the principles of Dealing with the Past, and what their role is in advocating for the rights of
Kosovo’s war victims and survivors.
III. Conflict Transformation in Transition
As will be explained below, civil society has an advantage when it
comes to Dealing with the Past - in many countries in transitional processes; societies are generally ahead of their governments in Dealing
with the Past. Dealing with the Past is not simply a matter of “moving on”. It implies recognition of suffering by both conflicting sides
and rivals. It means openly speaking about the past, and beginning
the long, ongoing process of social, truth-seeking, acquiring justice,
rehabilitation and ensuring no recurrence. In Kosovo, it is primarily
civil society that has spearheaded initiatives related to providing support and justice for victims of armed conflict. Civil society also tends
to be more directly engaged with victims of armed conflict, and more
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 55
Kosovo’s government and
international
presence have
yet to fully harness the expertise that exists
in Kosovo on
armed conflict
victims and
their needs.
Despite governmental
rhetoric on the
sacrifices and
contributions of
Kosovo’s armed
conflict victims,
actual institutional engagement with the
full extent of
their needs is
one-dimensional, focusing
only on material retribution.
Providing a
space where
victims’ voices
can be heard is
an important
way for society to process
and address
the collective trauma of
armed conflict.
familiar with their needs. Before, during and after 1999, civil society
actors were on the frontlines of human rights reporting, humanitarian
aid work and social services in Kosovo, working directly with groups
affected by armed conflict.
Kosovo’s government and international presence have yet to fully harness the expertise that exists in Kosovo on armed conflict victims and
their needs. Despite governmental rhetoric on the sacrifices and contributions of Kosovo’s armed conflict victims, actual institutional engagement
with the full extent of their needs is one-dimensional, focusing only on
material retribution. Providing a space where victims’ voices can be heard
is an important way for society to process and address the collective trauma of armed conflict.
CRDP’s work with victims and members of civil society is an example
of how Dealing with the Past can be approached holistically. In workshops
with civil society members, participants are required to take part in interactive exercises that explore concepts of identity building, personal and collective history, and conflict transformation. They are asked to consider how
multiple identities and parallel histories can set the ground for conflict, and
how conflict itself can be “anatomically” understood as a clash between
needs, interests, and positions. Participants tend to be engaged, willing to
tell their stories, to understand differing histories, and to learn from the
experiences of others. Fourteen years after the armed conflict, civil society
members and survivors showed readiness to reflect upon and discuss the
crimes and injustices of 1999. More reluctant to participate were the members of institutions and judiciary, with more questionable attitudes and who
demonstrated uncertainties in regard to the process of Dealing with the Past
in Kosovo.
IV. Kosovo’s Institutions and Transitional Justice
In the post 1999 period, competency for treating the victims of armed conflict has shifted multiple times and has been handled by multiple actors.
Civil society organizations have stepped in, in terms of providing social
and psychological support for different categories of armed conflict victims. Independent structures of support for armed conflict victims include
associations of families of civilian victims and missing persons and KLA
associations for martyrs, invalids and veterans. At the local level, various municipalities have provided different kinds of assistance for armed
conflict victims, particularly housing and social care.
However, at the central level, governmental support for different categories of armed conflict victims was set in motion with the approval of the
2000 UNMIK regulation on benefits for invalids and next of kin of those
56 — Struggle on all fronts
who died during the 1999 conflict.9 This was the first form of institutional
support offered to war victims after the Kosovo conflict.
In 2006 the Law on Veterans, Martyrs, Invalids and Civilian Victims
went a step further, and defines categories of armed conflict victims, their
varying levels of pensions, and other governmental relief, such as tax
breaks, priority admission into university, and free healthcare.10 This law
was amended in 2010 to increase the amount of financial assistance given
to the categories of armed conflict victims.11
The language of the above law however is problematic, in that it leaves
out particular categories of armed conflict victims, such as rape survivors.
A proposed amendment to the law that would include rape survivors as
a defined category was met with resistance in Kosovo’s assembly, with
arguments that such an amendment would add an insurmountable burden to Kosovo’s budget, and that the risk of fraud in such cases would be
high. The amendment passed its first reading in the spring of 2013, and is
expected to be discussed again in early 2014.
Another problem with the law lies with its implementation. Although
the law came into power in 2012, at the time of this report’s publication
only 30% of sub legal acts required for its implementation have been issued.12 From the CRDP’s monitoring of Law L-04/054, regional offices of
the Ministry of Labour and Social Welfare are currently the only ones that
have direct contact with the beneficiaries of the law, and cater to their
needs.
That may change, however, with the recent formation of the Interministerial Working Group on Dealing with the Past and Reconciliation.
This working group, sponsored by Kosovo’s government and various international factors in Kosovo, and made up of a combination of ministry
representatives and civil society, will have the task of developing a National Transitional Justice Strategy. The outcomes of the Working Group
will be reported to the Kosovo Parliament for adoption, to the EU Office in
Kosovo, and will be incorporated in Kosovo’s annual EU Progress Report.
In the CRDP’s panel discussion on the role of institutions in Dealing
with the Past, several themes were noted: the differing definitions of reconciliation, the difficulties of ensuring documentation in cases of transi9 Regulation No. 2000/66 on Benefits for War Invalids of Kosovo and for the Next of Kin of Those
Who Died as the Result of the Armed Conflict in Kosovo, UNMIK/Reg/2000/66 (United Nations Mission in Kosovo December 21, 2000).
10 Law on the Status and the Rights of the Families of Heroes, Invalids, Veterans and Members
of KLA and of the Families of the Civilian Victims of War, Law No. 02/L-2 (Assembly of Kosovo Provisional Institutions of Self-Government February 23, 2006).
11 Law on the Status and the Rights of the Martyrs, Invalids, Veterans, Members of Kosovo Liberation Army, Civilian Victims of War and their Families, Law No. 04/L-054 (Assembly - Republic of
Kosovo December 8, 2011).
12 Gazeta Jeta në Kosovë. (2013, October 10). Ligji për Viktimat dhe Veteranët e Luftës
mbetet i Pjesërishëm. Retrieved November 2013, from Jeta në Kosovë: http://www.gazetajnk.
com/?cid=1,1018,6630
In 2006 the Law
on Veterans,
Martyrs, Invalids and Civilian
Victims went
a step further,
and defines
categories of
armed conflict
victims, their
varying levels
of pensions,
and other governmental relief, such as tax
breaks, priority
admission into
university, and
free healthcare. This law
was amended
in 2010 to
increase the
amount of
financial assistance given to
the categories
of armed conflict victims.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 57
There seems to
be a fundamental disconnect
between what
reconciliation
means practically to institutions, and
what it means
to civil society
organizations.
The world of
civil society
sees reconciliation as one part
of a holistic
process that
involves a set
of enterprises
and many
stakeholders,
a broad network of social
support, and
a commitment to truth
and justice.
Reconciliation,
reparations,
and recognition
are different
components of
a process that
is fluid, ongoing, and are
interdependent.
tional justice, the protection or lack thereof of witnesses, the vetting of
public officials, and lessons to be learned from the experiences of Bosnia
and Herzegovina and other countries.
4.1 What does reconciliation mean?
There seems to be a fundamental disconnect between what reconciliation
means practically to institutions, and what it means to civil society organizations. The world of civil society sees reconciliation as one part of a
holistic process that involves a set of enterprises and many stakeholders,
a broad network of social support, and a commitment to truth and justice.
Reconciliation, reparations, and recognition are different components of
a process that is fluid, ongoing, and are interdependent. According to the
CRDP director Nora Ahmetaj, a natural dynamic of this process is the tension between retributive justice and restorative or social justice. Courts,
judges, and prosecutors in this sense deal primarily with the punishment
of perpetrators, and the victim is not the core of the subject, while advocates of social justice (in this case, typically civil society organizations
and victim associations), advocate for the rights of the victims, restoring
their dignity and their reintegration in society.
“...this is the tension of restorative or social justice...organizations that
deal with human rights and transitional justice constantly try to evoke
and to be direct advocates of the family members of victims, in order to
see how they can be integrated into society and into the system.” Nora
Ahmetaj, Director of CRDP.
The world of Kosovo’s governmental institutions appears to perceive
their role in this process slightly differently, given the fact that they are
not well informed about the process of transitional justice per se. They
see it as:
1. Something that is internationally imposed - the Ahtisaari Plan
clearly states in article 2.5 that dealing with the past is a requirement
for Kosovo’s post-independence phase. The mandate of the International
Civilian Office used to cover issues of transitional justice, and passed that
task to the government of Kosovo after it closed. As a result, a working
group to develop a national strategy on transitional justice and reconciliation was created in the summer of 2012, made up of public officials and
civil society representatives. The success of the working group remains to
be evaluated.
2. Unconnected to the daily work of running a country - for example,
public officials assigned to the Working Group for Transitional Justice and
Reconciliation were not explained as to how they could contribute to the
topic from their realm of expertise, nor do they have an expertise on the
matter. A training programme of the Working Group for Transitional Justice and Reconciliation which will develop the strategy on DEALING WITH
THE PAST will be mandatory.
58 — Struggle on all fronts
3. A process that involves one ethnicity and/or country only - Kosovo’s
War Crimes Research Institute only investigates crimes up until June 10, 1999,
the date of NATO’s ground intervention and the Serbian military’s retreat. This
leaves out crimes of revenge committed upon Serbs in the aftermath of the
armed conflict in 1999, and other crimes which do not fall into clean-cut
categories of the armed conflict period. As such, this approach disregards the
victimhood of non-Albanians, and is made further problematic by the fact
that the Institute is a creation of the Ministry of Justice. Furthermore, the lack
of cooperation between regional governments in issues of transitional justice
means that apprehension of war crimes perpetrators and documentation related to war crimes will continue to remain incredibly difficult.
The difference in approach leaves much to be desired, and perhaps can
explain why institutional support for victims of armed conflict in Kosovo
has primarily focused on welfare checks as opposed to a cohesive plan
of social assistance and inclusion. This polarized understanding of Dealing with the Past means that state institutions, such as the Institute of
War Crimes Investigation functions without an understanding of what their
work means for society as a whole, and the future of reparations and
eventual reconciliation:
“...Dealing with the Past is nothing but the investigation of massive
violations of human rights, war crimes, and other crimes sanctionable by
international humanitarian law.” Baki Svirca, researcher at the Institute of
War Crimes Investigation.
Statements such as the above ignore the holistic nature of transitional
justice, and also provide institutions with an excuse not to tackle smaller
issues of equal weight for Kosovars. “Massive violations of human rights”
in Kosovo have been documented ad nauseam by local and international
NGO-s and human rights organizations. There is not much left to investigate in this regard, rather, existing information needs to be verified and
centralized. Economic losses as a result of the 1999 conflict is a field of
investigation that has remained under researched, and has serious political implications in future talks for reparations with Serbia.
4.2 Two Worlds Meet: Inter-Ministerial Group on Dealing with
the Past
An opportunity for civil society and institutions to work together resides
with the Inter-Ministerial Group on Dealing with the Past, a group formed
in June 2012 by the Prime Minister’s Office to come up with a national
strategy on Dealing with the Past. The governmental decree sounds promising on paper: the working group must work according to the principles of
accountability and accessibility to all communities, genders, and groups
affected by armed conflict.
The group’s composition includes representatives from relevant governmental ministries, as well as civil society groups that have spearhead-
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 59
A case can be
made for the
vetting of other
categories of
public officials,
as nearly all
aspects of the
public sector
have a direct
influence on
the quality of
life for Kosovo’s citizens.
Particularly in
countries still
dealing with
the challenges
of transitional justice,
a screening
process for the
personal integrity of public
officials is a
way to ensure
trust in the
system and an
equal distribution of services
for all citizens.
ed Dealing with the Past issues in Kosovo since the end of the armed
conflict. With political will, the power of the group to create an inclusive national strategy is unprecedented, but the question remains as to
whether that will exists. The consequences of a lack of leadership in this
initiative are dire; primarily for Kosovo’s victims of armed conflict and
their families, and for Kosovo’s eventual EU prospects, since a strategy
of Dealing with the Past derives as an explicit demand of the Ahtisaari
Agreement.
4.3 Change from within: Vetting and Public Officials
The vetting of public officials is an important part of creating the right terrain for transitional justice and dealing with the past. Vetting in Kosovo is
currently practiced exclusively in the Kosovo Police Force, Kosovo Security Forces and the judiciary. In the case of the Kosovo Security Forces, it
has undergone several transformations. The Kosovo Liberation Army was
“filtered” through a process of screening and vetting and transformed into
the Kosovo Protection Corps, which was “filtered” once again to create
the Kosovo Security Forces. Before it is transformed into the Ministry of
Defence and an official army, the KSF must undergo another process of
screening and vetting, to ensure that all citizens will be served equally,
regardless of which side they were on during the armed conflict. Such processes can go on for decades, but are necessary in order for institutions to
win the trust of citizens and to serve them.
Kosovo’s legal system has gone through similar processes of screening and vetting. Besim Kelmendi of the Special Prosecutor’s Office explained at a CRDP panel how 40% of his colleagues failed to pass such a
screening process.
“Lots of people didn’t pass - people who maybe were good professionals, but in the evaluation of their moral history, could not be reinstated as
judges and prosecutors.” Besim Kelmendi, Special Prosecutor’s Office.
A case can be made for the vetting of other categories of public officials, as nearly all aspects of the public sector have a direct
influence on the quality of life for Kosovo’s citizens. Particularly in
countries still dealing with the challenges of transitional justice, a
screening process for the personal integrity of public officials is a way
to ensure trust in the system and an equal distribution of services for
all citizens.
4.4 In Black and White: Documenting War Crimes
One topic that took up a lot of time during the CRDP’s panel discussion
with public officials was the difficulty of gathering documentation on war
crimes. In the two years of its existence, the Institute for War Crimes Research has yet to publish conclusive research on human losses or any
other cost of the 1999 armed conflict. Documentation of Serbian police
60 — Struggle on all fronts
movements, paramilitary activity and military strategy during the Kosovo
conflict is not accessible to Kosovo-based researchers.
However, this should not be an excuse to not begin the process of
documenting the crimes that occurred in Kosovo. Accountability for gathering such information resides within the country, and particularly on the
government’s shoulders. Many international and local non-governmental
organizations that functioned before and during 1999 have documentation
that can be used to patch together the facts and figures of Kosovo’s armed
conflict victims.
Painting a complete picture of the Kosovo conflict will require much
more than “patchwork”, it will also require reaching out to sources - both
official and unofficial - across the region. A civil society-driven regional
initiative such as RECOM, which advocated to regional governments to
establish a Regional Commission for Establishing the Facts about War
Crimes and Other Gross Violations of Human Rights Committed on the
Territory of the Former Yugoslavia
from 1991-2001 could prove to be a goldmine of such information.
Conclusive facts on the cost of the armed conflict can provide a useful
backdrop for Kosovo’s prosecutors and judiciary to refer to, as well as a
measure of “closure” for Kosovar society. As Kosovar special prosecutor
Besim Kelmendi pointed out: “One day they will be submitted (Serbian
documentation on Kosovo), one day we will have them. If we don’t, the
generations that come after us will, because at that time, the people in
Kosovo and Serbia’s governments might have different interests from current governments. We shouldn’t lose hope as long as they exist somewhere. Those files exist, they’re not destroyed.”
4.5 Protecting Witnesses = Getting Good Testimony
Another crucial part of transitional justice is witness protection. Besim
Kelmendi, Prosecutor at the Special Prosecution says that Kosovar witnesses are unreliable and often change their testimony. There are two reasons why Kosovars are reluctant to testify against former KLA members:
Kosovar Albanians respect and to a certain extent, glorify former KLA
veterans. The high social standing of KLA commanders makes testifying
against them an act of “treachery.”
The safety of individuals who agree to testify in cases of armed conflict
time wrongdoings is shaky, to say the least.
In 2010, a report presented to the Parliamentary Assembly of the Council of Europe detailed the challenges the tribunal faces in guaranteeing
witness security. It calls upon governments of the former Yugoslavia to
toughen their witness security measures by increasing the amount of human and financial resources set aside for witness security. Kosovo’s government is specifically exhorted to ensure that witnesses are protected,
and to implement legislation intended to protect them. EULEX is asked to
Painting a complete picture
of the Kosovo
conflict will
require much
more than
“patchwork”,
it will also
require reaching
out to sources
- both official
and unofficial
- across the
region. A civil
society-driven
regional initiative such as
RECOM, which
advocated
to regional
governments to
establish a Regional TRegional Commission
for Establishing
the Facts about
War Crimes and
Other Gross
Violations of
Human Rights
Committed on
the Territory
of the Former
Yugoslavia
from 1991-2001
could prove to
be a goldmine
of such information.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 61
Kosovo’s
government
is specifically
exhorted to
ensure that
witnesses are
protected, and
to implement
legislation
intended to
protect them.
EULEX is asked
to set aside
more resources
to witness protection, and EU
Member States
are requested
to accept the
relocation of
sensitive witnesses.
set aside more resources to witness protection, and EU Member States are
requested to accept the relocation of sensitive witnesses.
According to the same report13, Kosovo’s witness protection programme has failed on multiple occasions to provide adequate security
and anonymity for witnesses in sensitive cases. For example, the mysterious suicides of anonymous witnesses in high profile cases of former
KLA commanders Fatmir Limaj and Ramush Haradinaj trials are a silent
warning to any attempts to testify in similar cases in the future. Until the
security of witnesses can be guaranteed, it is no surprise that Kosovars are
hesitant to come forward, particularly in a society as small and close-knit
as Kosovo’s.14
However, security is not much better for Kosovo’s prosecutors and
judges. According to Besim Kelmendi of the Special Prosecutor’s Office,
prosecutors and judges are reluctant to take on cases dealing with war
crimes out of fear of their reputation (i.e. being labelled traitors), loss of
their livelihood, their personal safety, and the safety of their families.
4.6 Lessons Learned from Bosnia
The above mentioned problems are not specific or unique to Kosovo the case of Bosnia provides a series of “lessons learned,” that Kosovo’s
institutions can customize for Kosovo’s context. Amir Kulaglic, one of
the leaders of Bosnia’s efforts in Dealing with the Past and a survivor of
genocide in Srebrenica, provided a perspective of failures and successes
on the part of Bosnian authorities in dealing with the demands of victims
and survivors.
With regards to the suffering of armed conflict victims, Kulaglic states
“what victims lack is the recognition of that suffering from entire society
and institutions, and a certain systematic satisfaction through systematic
regulation of that suffering.” In this context, Kulaglic discusses the milestone the RECOM regional initiative achieved in bringing together victims
of armed conflict at the local, national, and regional level. According to
Kulaglic, such an initiative would have successfully created an “off court”
body that fosters democratic debate, bring up basic issues of transitional
justice and raise public debate about the necessity to deal with the past.
What was missing was the inability of RECOM to reach decision-makers and policy-makers within their respective governments - institutional
endorsement would mean political will and financial backing for a re13 Report presented to the Parliamentary Assembly by the Committee on Legal Affairs and Human
Rights. Rapporteur: Mr. Jean-Charles Gardetto, Monaco, Group of the European People’s Party. “The
protection of witnesses as a cornerstone for justice and reconciliation in the Balkans.” June 2010.
Retrieved from http://assembly.coe.int/CommitteeDocs/2010/20100622_ProtectionWitnesses_E.pdf
14 CRDP. (2013, July). Human Security Chronicle: Inadequate witness protection programme in
Kosovo. Retrieved from Citizens’ Network for Human Security: http://cn4hs.org/wp-content/uploads/HS_Chronicle_Kosovo_3_Witness-Protection-Program.pdf
62 — Struggle on all fronts
gional project of fact-finding, truth, justice and reconciliation, concludes
Kulaglic.
In Bosnia and Herzegovina, despite the creation of a special court and
judiciary for war crimes, an institute for finding and identifying missing
persons, and various other reform measures, there is still a lack of consensus about “how to overcome traumas that derive from the Bosnia and
Herzegovina war.”
4.7 Recommendations
At this point, it is clear that there is a gap that needs to be bridged between civil society and the government’s understanding of Dealing with
the Past and transitional justice. Kosovo’s institutions need to understand
the role that they need to play in not only providing a minimum of financial welfare, but also in providing recognition, better education, health
care and employment for Kosovo’s victims and their children.
One such “network of support” is Kosovo’s witness protection programme, which must be provided with adequate funds and human resources to protect Kosovars who want to testify in cases of war crimes or
organized crime. Unless Kosovars believe that they will be protected by
institutional mechanisms, society will remain silent on the perpetrators of
war crimes in Kosovo.
While progress has been made in vetting and lustration in some parts
of the public sector, widening the scope of existing screening processes to
cover a wide spectrum of civil servants and members of parliament both
locally and nationally, would be a good step in cleansing the current administration and creation of conditions for greater trust in the system. Accountability for documenting Kosovo’s war crimes resides within Kosovo,
and a full understanding of the scale and human cost of the conflict cannot be achieved without cooperation regionally. There must be political
will in order for this to occur.
V. The Right to Justice and
Dealing with the Past in Kosovo
Competency over war crimes in Kosovo has shifted multiple times since
1999. The UNMIK administration established immediately after the armed
conflict had executive powers that could have brought war crimes to the
top of Kosovo’s agenda. In the immediate post-armed conflict context,
UNMIK declared that the law in place in 1989 would be implemented by
Kosovo’s judges, most of whom had not worked since the establishment
of Milosevic’s apparatus in Kosovo in the 1990’s. By the end of the year
2000, UNMIK made it common practice to appoint international judges
and prosecutors in courts throughout Kosovo. In 2003, Kosovo’s first Provisional Penal Code was established. Despite calls for the establishment
In Bosnia and
Herzegovina,
despite the
creation of a
special court
and judiciary
for war crimes,
an institute
for finding
and identifying missing
persons, and
various other
reform measures, there
is still a lack
of consensus
about “how to
overcome traumas that derive
from the Bosnia
and Herzegovina war.”
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 63
of a special tribunal for war crimes, called the “Kosovo War and Ethnic
Crimes Court,” budgetary constraints made its realization impossible.15
While efforts were made to work with local prosecutors and judges,
and to provide training and support for defendants, the justice system as
established by UNMIK was slow and inefficient. In 2009, after Kosovo’s
declaration of independence and Kosovo’s acceptance of the Ahtisaari
Agreement, EULEX was invited to establish its mission in Kosovo. Defined as a monitoring mission with limited executive capacities, EULEX
has brought in hundreds of international police officers, prosecutors and
judges to assist Kosovo in implementing the rule of law. EULEX inherited hundreds of unresolved cases from UNMIK,16 and was faced with the
challenge of simultaneously handling new, incoming cases, and closing
cases that had remained open for over a decade.
As such, EULEX is currently Kosovo’s national leader in cases of corruption and war crimes, although not without criticism. EULEX has been
criticized for working too slowly, for not properly providing international
judges and prosecutors with enough time to close cases, and for unfairly
singling out one ethnicity or another. What is not discussed, however,
is what exactly will happen to cases of war crimes when EULEX’s mandate ends. In September 2013, Kosovo’s Justice Minister and Deputy Prime
Minister Hajdredin Kuci stated that EULEX’s mandate needs to end in June
2014.17 A governmental strategy (currently still being negotiated upon
with the EU) will oversee the transfer of responsibilities from EULEX to
Kosovo’s judges and prosecutors.18 EULEX will still function in Kosovo,
but primarily in a monitoring capacity. Will Kosovo’s judges and prosecutors be up to the task of resisting political interference, social disapproval,
and threats to their personal safety in the pursuit of transitional justice?
That question remains to be answered.
Transitional justice is unique in the world of jurisprudence, in that by
its very nature it causes “overlaps” between international and national
law, bringing into the equation the unwritten “social contract” between
citizens and their state, and what can be done should that contract be broken. Transitional justice typically occurs in states that are weak and just
emerging from the trauma of armed conflict and violence - in this context,
prosecutors and judges need all the partners and allies they can get in
15 Organization for Security and Co-operation in Europe Mission in Kosovo. (2010). Kosovo’s War
Crime Trials: An Assessment Ten Years On 1999-2009. Department of Human Rights and Communities.
16 Borchardt, B. (n.d.). EULEX and War Crimes. Retrieved November 2013, from EULEX Kosovo:
http://www.eulex-kosovo.eu/en/news/000427.php
17 Aliu, F. (2012, August 2). EULEX to Leave Kosovo in June 2014. Retrieved November 2013, from
Balkan Insight: http://www.balkaninsight.com/en/article/eulex-s-leaves-kosovo-in-june-2014
18 Cani, B. (2013, September 20). Hajredin Kuçi: Mandati i Eulex-it në Kosovë duhet të përfundojë.
(E. Xhani, Editor) Retrieved November 2013, from Deutche Welle: http://www.dw.de/hajredinku%C3%A7i-mandati-i-eulex-it-n%C3%AB-kosov%C3%AB-duhet-t%C3%AB-p%C3%ABrfundoj%C3%
AB/a-17102374-0
64 — Struggle on all fronts
order to deal with cases that are highly sensitive in nature and difficult to
be proceeded. In the CRDP’s workshop, “The Right to Justice and Dealing
with the Past in Kosovo”, renowned Spanish prosecutor Carlos Castresana
remarked on the need for good partners in the government, NGO sector,
media, opposition leadership, and among international stakeholders, as
well as clear goals, legal tools, and flexibility in terms of prioritizing
cases.
5.1 Delivering Justice in a Foreign Land: the case of EULEX
In the case of Kosovo, EULEX and local prosecutors and judges each face
a unique set of challenges. In CRDP’s panel discussions on the judiciary
and transitional justice, interesting sets of dilemmas are noted across the
spectrum of stakeholders. This suggests the need for a multifaceted approach in tackling, addressing and resolving war crimes.
Top Concerns for EULEX
1. A lack of understanding of the historical and cultural context. Erik
Larson, a prosecutor at EULEX’s Special Prosecution Office, discussed the
unique knowledge base a prosecutor needs to properly pursue cases of
war time wrongdoings. That knowledge base requires familiarity with topics such as military practice and details such as war time uniforms, insignia, weaponry, etc., as well as an understanding of how certain crimes
directly touch upon the social mores and traditions of the affected groups.
Without this background, it is difficult to convince a judge of the validity
of a case.
“...as a prosecutor you need to present a military or police background to
the judge, who doesn’t understand the context of individual war crimes. It’s
also important for us to understand that gender based violence, or sex crime
in war is different from a sex crime done during peacetime. The motivation is
different, the way the community reacts is different. We as prosecutors and
judges must also understand the historical context of what was going on. It’s
not just a murder, it’s not just a robbery, it’s not just a rape, it’s an war crime.”
Erik Larson, Prosecutor at the Special Prosecution Office.
2. Too many cases, too little time. EULEX inherited 1200 cases from
UNMIK, and has opened approximately 51 new cases. The majority of
EULEX judges and prosecutors are signed on for short term contracts, a
period that is too short to bring a complex case to completion. In such
instances it is not uncommon for paperwork to start from scratch after a
EULEX prosecutor reached the end of his/her contract.
3. Political interference stalling progress. The ultimate goal of EULEX
is to reach a point where its mandate ends and its competencies are transferred to Kosovo’s institutions. At this point, Kosovo’s institutions have
not shown initiative in creating a terrain suitable for full ownership of war
crimes prosecution. Katja Dominik, an international prosecutor at EULEX,
describes the dysfunction of EULEX courts in northern Mitrovica. Dominik
In the CRDP’s
workshop, “The
Right to Justice
and Dealing
with the Past
in Kosovo”,
renowned
Spanish prosecutor Carlos
Castresana remarked on the
need for good
partners in the
government,
NGO sector,
media, opposition leadership,
and among
international
stakeholders,
as well as clear
goals, legal
tools, and flexibility in terms
of prioritizing
cases.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 65
works in a courthouse more or less entirely staffed by other international
EULEX staff - Albanian prosecutors will not venture to the north.
“In Mitrovica the district court building is very nice. It has three floors
and the only ones presently working there are international EULEX judges.
There are five of us...a lot of my colleagues are just kept in a Vushtrri
municipality court for years and years. Those colleagues are waiting to go
back and to hold trials and to serve as proper judges but at very moment
they are just deprived of doing so, they are waiting for political solution in
the north [to change].” Katja Dominik, EULEX international judge.
5.2 Keeping our Heads above Water: Local Judges and Prosecutors
Local judges and prosecutors have not yet been given full competency
over war crimes cases in Kosovo. The concerns of Kosovo’s judges and
prosecutors are focused on their working conditions, with a particular focus on their lack of protection and lack of adequate compensation.
1. A lack of protection. Despite the existence of Kosovo’s law on protected witnesses, it has proven itself as an inadequate form of protection.
Prosecutors stated at CRDP’s “Right to Justice” workshop that they felt
uneasy about their personal safety and that of their families, and that in
order to do their jobs properly, they need protection.
2. The issue of protection is directly related to the issues of human resources and funding. Participants at the “Right to Know” workshop complained at the high workload of cases for judges, and the lack of funding
to hire more legal assistants and support staff. Although judges and prosecutors make far more than the national average (approx. €900 per month
for judges that deal with serious crimes), participants also complained
about low wages and low pensions.
“I’d like to point out a saying by a leader who said that it would be a good
idea to give the pay-cheques of governmental officials to judges, and apart
from those pay-cheques to also give them bodyguards and jeeps. Then all the
judges would work without fear.” “Right to Justice” workshop participant.
3. Being demonized in the media. In cases of war crimes trials, Kosovo’s media tends to classify prosecutors or judges trying Albanians as
“traitors.” The intense social pressure that this causes is mentioned repeatedly by judges and prosecutors throughout CRDP’s workshop transcripts. Although this is not a direct impediment to their work, many participants stated that this discouraged them in pursuing war crimes cases.
“I haven’t read newspapers in one year, it’s like they’re racing to see
who can report something worse about Kosovo’s judiciary. All these years,
I don’t know of any journalist who has followed an honourable judge or
prosecutor who has done their job at a very high level, and to show that
there are hopeful points to Kosovo’s judiciary.” “Right to Justice” workshop participant.
66 — Struggle on all fronts
Besim Kelmendi of the Special Prosecutor’s Office, has stated that
eventually Kosovo will need to cooperate with various actors from across
the region. The issues of missing documentation, war crimes evidence,
suspects, and witnesses scattered across the Balkans requires partnerships, regardless of whether they are with institutions, judiciaries, civil
society or media.
“Without partners we can’t investigate the way we need to. Do these
partners always have to be on the side of the person who we are pursuing? No. Will these partners be political, or partners of NGOs, of media, of
institutions? Yes. Will these partners come from Serbia in the future? Yes.
We can’t escape it, whether we want to or not.” Besim Kelmendi, Special
Prosecutor’s Office.
5.3 Recommendations
Kosovo’s judges and prosecutors have a list of complaints that are legitimate and must be urgently addressed, particularly with regards to personal safety, large caseloads, and the lack of a special focus on war crimes
embedded in the structure of Kosovo’s judiciary. However, this does not
“excuse” prosecutors and judges for not being adequately prepared and
willing to handle sensitive cases.
At the structural level, it is clear that changes must be made. Kosovo’s
judges would welcome a properly financed special chamber and/or appeal court for war crimes, staffed by judges that specialize in serious
crimes, could ensure that such cases are handled more efficiently. The
Central Budget needs to provide a set budget for Kosovo’s judiciary - although the median pay for Kosovo’s judges and prosecutors is quite high,
unexplained fluctuations in pay have created discontent and a perception
of a lack of appreciation for their work.
Better security is a priority, for judges, prosecutors, and protected witnesses. The issue of witness protection in Kosovo appears to hinge on a
lack of human and material resources. In this instance, Kosovo’s judiciary
should demand that basic conditions of safety are met, if not by Kosovo’s
institutions then by the international presence in Kosovo.
While certain issues are beyond the power of prosecutors and judges,
a lack of drive on the part of Kosovo’s legal system has created a culture
of complacency. Nothing would stop Kosovo’s judiciary from establishing
a national strategy for serious crimes, or for lobbying the international
community in Kosovo for safer and more efficient working conditions. After all, defending the law is more than just a career; it is a public service.
What Kosovo’s taxpayers need to see is conviction, commitment, and
compassion from their judges and prosecutors, regardless of the level of
danger and low pay involved.
“Our task as professionals is to try to remove the burden from the
shoulders of the victims, and put them on our shoulders, on your shoul-
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 67
While certain
issues are beyond the power
of prosecutors
and judges, a
lack of drive
on the part
of Kosovo’s
legal system
has created
a culture of
complacency.
Nothing would
stop Kosovo’s
judiciary from
establishing a
national strategy for serious
crimes, or for
lobbying the
international
community
in Kosovo for
safer and more
efficient working conditions.
After all, defending the law
is more than
just a career;
it is a public
service. What
Kosovo’s taxpayers need to
see is conviction, commitment, and compassion from
their judges
and prosecutors, regardless
of the level of
danger and low
pay involved.
ders.” Jonathon Sisson, addressing Kosovar judges and prosecutors at the
“Right to Justice” workshop.
VI. Media and Transitional Justice
Kosovo’s media has undergone massive transformations, all within the
past fifty years. Before 1999, Kosovo’s media was heavily censored and
often prohibited. Particularly for reports on Serbian repression in Kosovo,
journalists could be and were arrested, questioned and beaten with impunity. The period of the 1980’s and the 1990’s can be defined as a period
of increasing radicalization of political views in Kosovo, fuelled by illegal and semi-legal Albanian publications which called for the return of
Kosovo’s autonomy, which announced its independence and documented
human rights abuses at the hands of Serbian authorities. The deep political divisions of Kosovo solidified and unified Albanian Kosovars, and
produced a public sphere which created, distributed and read newspapers
that had a consistent political agenda.
Whether through social realist discourse or through radicalized, semilegal publications, Kosovo’s public sphere was heavily politicized for
most of the post-World War Two era, while the period after 1999 would
prove to be a period of rapid and sometimes difficult transition. Despite
funding for the reconstruction of media infrastructure and training on
Western standards of journalism, most of Kosovo’s media landscape is
dominated by what is referred to as “protocol journalism”.19 This means
that the trajectory of most reports is “top-down” (i.e. institutional press
conferences are often summarised and presented as news stories in their
own right, without input from people affected by such institutions) and
as such, does not incite public discussion. A focus on social issues and a
civic approach to journalism has yet to claim a foothold in the profession.
This means that when issues connected to Dealing with the Past are reported upon, the focus is on press releases, laws, and declarations - and
not their greater implications on the lives of ordinary people. The same
applies to the ICTY indictments and verdicts, where journalists proved to
have a lack of professional and interpretation skills of the verdicts, international norms and its implications.
6.1 Why are we not talking about transitional justice?
At the CRDP’s “Media and Transitional Justice” workshop, journalists discussed several reasons why the media does not tackle transitional justice/Dealing with the Past in a conscientious way.
19 Qavdarbasha, S. (2012). State of the Media in Kosovo. Institute for Development Policy. INDEP.
ARD Inc. (2004). Kosovo Media Assessment: Final Report. Contracted by USAID to help review and
evaluate the current state of media in Kosovo.
68 — Struggle on all fronts
6.2 Lack of time and resources
Many journalists complained of being expected to cover multiple topics
simultaneously due to a lack of human resources, which does not leave
enough time to do in-depth stories on transitional justice.
“The media has a big problem. They send one journalist to cover all
sectors, culture, economics, and sport, while at BIRN, X gets paid by BIRN
only to cover the judiciary. That’s it! And he knows the field in detail.”
“...no media in Kosovo has the luxury of spending one month on one article.”
6.3 Lack of freedom
Journalists also complain that the owners of their respective publications
do not want to cover transitional justice issues, because it is perceived as
a topic not lucrative enough to report upon - or, is not in line with their
own political views.
“Why doesn’t X newspaper ensure that one article per week is about
transitional justice? Why? Because it’s not in its financial interest, because it deals with other things, it would rather publish an ad than put out
a good article.”
“The first reason for journalists’ hesitation that I can think of is simply
the interests of the owners, the editors, of the media itself to not write
about it [transitional justice], because they are the people who actually
have to face transitional justice.”
“...everything is connected to the media owners. I can write anything I
want about Skenderaj if I have the support of the media I work for.”
6.4 Lack of interest
Journalists claim that there is a perception amongst the profession that
Dealing with the Past is an “old” topic, and not of current interest.
“They’re [journalists] lazy! They’re too lazy to listen to those debates,
to listen to those voices that belong to the past. And they’re constantly
lazy to report about them.”
“...amongst my colleagues there are people who say ‘you’re still dealing with the war?’ They think it’s a finished topic and they don’t want to
deal with it. Real journalism is only when a stolen tender is discovered.”
6.5 Lack of willing sources
Journalists also claim that war victims and prosecutors are not willing to
speak to them, making it difficult to put a story together.
“...for fourteen years we’ve done our best...you go to interview them...
and they don’t want to talk. The effect is zero. That’s the problem, no one
does anything, the prosecutor hesitates, they’re afraid.”
“...they [sources] say - why are you coming to us when you haven’t
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 69
brought anything to light...enough, you’ve tired us. You’ve come to us
every day and you’re not bringing anything to light.”
Despite the fact
that journalists are still
not adequately
protected from
attack in the
practice of their
profession, it is
also true that
journalists have
not adequately
protected their
own sources
when reporting
on cases of war
crimes. Particularly with
regards to protected witnesses, journalists
have failed on
several occasions to protect
the identity of
those individuals, thus
poisoning the
integrity of the
judicial process.
6.6 Where are journalists failing?
Overall, there seemed to be a perception that transitional justice and
Dealing with the Past are highly specialized topics that only a specialized
journalist can report upon. It was often stated during the discussion that
journalists did not have time to dedicate “a month” to a topic, as if every
story on transitional justice or Dealing with the Past needed to be a longterm investigation. While it is true that the interests of media editors and
owners dictate content and form, transitional justice and Dealing with the
Past can be reported on in a variety of wars, as a topic of common interest
regardless of a media’s political inclination.
Despite the fact that journalists are still not adequately protected from
attack in the practice of their profession, it is also true that journalists
have not adequately protected their own sources when reporting on cases
of war crimes. Particularly with regards to protected witnesses, journalists
have failed on several occasions to protect the identity of those individuals, thus poisoning the integrity of the judicial process.
In 2008, journalist and Bota Sot editor Bajrush Morina was held in contempt of the ICTY for pressuring and threatening a witness not to testify
against Ramush Haradinaj. Morina, served three months of prison.20 During the same trial, Klan Kosova journalist Baton Haxhiu was fined €7000
for revealing information about the identity of a protected witness.21 A
more recent example of witness protection failure is a story published by
Koha.net in November 2013, which reveals the name of a protected witness who is serving time in Dubrave prison.22
There have also been cases of individuals being murdered as a result
of having their identities revealed by the media. In 2000, the newspaper
Dita was shut down after it ran a story naming and printing a photo of a
Serb who had allegedly committed crimes during the war - who was found
dead two days later. Dita was ordered to suspend operations for eight days
by the UNMIK administration.23 After this period, Dita re-published the
same article. It was heavily fined and eventually shut down.24
20 Hague Justice Portal. (n.d.). Morina, Bajrush (contempt). Retrieved 2013 November, from Courts
and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/index.php?id=10466
21 Hague Justice Portal. (n.d.). Haxhiu, Baton. Retrieved November 2013, from Courts and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/index.php?id=9561
22 Koha Net. (2013, November 1). Dubrave, sulmohet deshmitari i mbrojtur Shkumbin Mehmeti.
Retrieved November 2013, from Koha Net: http://www.koha.net/?page=1,13,164139
23 Wood, N. (2000, July 31). In Kosovo, newspaper exposes of war criminals led to murder.
Retrieved November 2013, from The Guardian: http://www.theguardian.com/media/2000/jul/31/
pressandpublishing.mondaymediasection1
24 Samini, Llazar. (2005, September 6). Kosovo Daily Shut Down: International officials shut down
Dita after it failed to pay a fine for an article naming alleged Serb war criminals. Retrieved November 2013, from Institute for War & Peace Reporting: http://iwpr.net/report-news/kosovo-daily-shutdown
70 — Struggle on all fronts
In this context, it is understandable that war victims, who have already
been traumatized, refuse to be interviewed by journalists who do not take
the protection of their identity seriously. Standard methods of protecting a
source’s identity, such as full anonymity, obscuring voices/faces and not
providing information that could reveal identity are not common practice,
but are rather haphazardly applied.
Even in cases where journalists do talk about cases of war crimes,
the implied narrative tends to be that of the “hero vs. traitor,” particularly
when Albanian KLA commanders and soldiers are on trial. In such cases,
prosecutors tend to be demonized, while the accused are unofficially “exonerated.” This is particularly true in the case of media publications with
strong political ties.
The conceptual underpinnings of Dealing with the Past find very interesting expressions amongst journalists. Journalists have differing views,
for example, on whether the events that happened in Kosovo in 1999
should be called an armed conflict or a war, and on what the needs, positions and interests of minority groups are.
6.7 Recommendations
With their power to shape public discourse and the way we look back at
the past, journalists in newsrooms across Kosovo should encourage debate and coverage over issues connected to our collective past - not only
war crimes as they fall in the frame of transitional justice, but storytelling
about the real lives of those affected by war.
Kosovo’s Press Council has a Code of Ethics, which sets guidelines of
how to treat and cite from sources. Particularly in cases where victims of
war crimes are to be interviewed, journalists must, without exception, be
aware of their ethical responsibilities. In cases of doubt, one can always
refer to the Code of Ethics, or directly contact the Press Council or the Media Commissioner. There must be legal consequences for journalists who
do otherwise.
“...if we don’t confront the past, it will come back to visit us.”
VII. Conclusions
Dealing with the Past is a continuous process, and is not a process that
can be lead by just one sector of society. The work of civil society, institutions, Academia, the judiciary and the media are all linked in this regard.
Civil society has a rich archive of information and experience that
Kosovo’s institutions should draw upon in order to reach and meet the
needs of the country’s victims of armed conflict. The Inter-ministerial
Working Group on Dealing with the Past and Reconciliation will be an
important test of the government’s ability and will to meet this goal.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 71
Although media
regulation and
the application
of journalistic
ethics has
improved since
1999, certain
issues remain
that need to
be addressed
urgently.
The role of
the media is
to hold the
judicial system
accountable,
and not to
undermine
the judiciary’s
ability to do
good work by
demonizing
prosecutors
and putting
the families
of protected
witnesses,
prosecutors
and judges
at risk with
unethical (and
occasionally
illegal)
reporting.
Kosovo’s judiciary suffers from an overload of cases, a lack of financial
and human resources, as well as adequate protection for witnesses, prosecutors and judges. However, they must be ready to meet the challenge of
inheriting war crimes cases when EULEX’s mandate ends. This will require
courage, and a commitment to upholding the values of public service.
Although media regulation and the application of journalistic ethics
has improved since 1999, certain issues remain that need to be addressed
urgently. The role of the media is to hold the judicial system accountable,
and not to undermine the judiciary’s ability to do good work by demonizing prosecutors and putting the families of protected witnesses, prosecutors and judges at risk with unethical (and occasionally illegal) reporting.
Kosovo’s citizens are ready to tackle the past. As EULEX’s duties and
responsibilities are gradually diminished and transferred to Kosovo, the
ability and willingness of Kosovo’s institutions, legal system and media
to deal with the past will be tested.
72 — Struggle on all fronts
Bibliography
Law on the Status and the Rights of the Families of Heroes, Invalids, Veterans and Members of KLA and of the Families of the Civilian Victims
of War, Law No. 02/L-2 (Assembly of Kosovo - Provisional Institutions
of Self-Government February 23, 2006).
Law on the Status and the Rights of the Martyrs, Invalids, Veterans, Members of Kosovo Liberation Army, Civilian Victims of War and their Families, Law No. 04/L-054 (Assembly - Republic of Kosovo December 8,
2011).
Aliu, F. (2012, August 2). EULEX to Leave Kosovo in June 2014. Retrieved
November 2013, from Balkan Insight: http://www.balkaninsight.com/
en/article/eulex-s-leaves-kosovo-in-june-2014
Aliu, F. (2012, July 18). Hearings in Llapi Group Retrial Postponed. Retrieved November 2013, from Balkan Transitional Justice: http://www.
balkaninsight.com/en/article/llapi-group-retrial-commences
ARD Inc. (2004). Kosovo Media Assessment: Final Report. Contracted
by USAID to help review and evaluate the current state of media in
Kosovo.
Bleeker, M. (2006). Dealing with the Past and Transitional Justice: Creating Conditions for Peace, Human Rights and the Rule of Law. Bern: Political Affairs Division IV, Federal Department of Foreign Affairs FDFA.
Borchardt, B. (n.d.). EULEX and War Crimes. Retrieved November 2013,
from EULEX Kosovo: http://www.eulex-kosovo.eu/en/news/000427.
php
Cani, B. (2013, September 20). Hajredin Kuçi: Mandati i Eulex-it në Kosovë
duhet të përfundojë. (E. Xhani, Editor) Retrieved November 2013, from
Deutche Welle: http://www.dw.de/hajredin-ku%C3%A7i-mandati-ieulex-it-n%C3%AB-kosov%C3%AB-duhet-t%C3%AB-p%C3%ABrfund
oj%C3%AB/a-17102374-0
CRDP. (2013, July). Human Security Chronicle: Inadequate witness protection programme in Kosovo. Retrieved from Citizens’ Network for Human Security: http://cn4hs.org/wp-content/uploads/HS_Chronicle_
Kosovo_3_Witness-Protection-Program.pdf
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 73
Gardetto, J.-C. (2010). The protection of witnesses as a cornerstone for
justie and reconciliation in the Balkans. Parliamentary Assembly of
Council of Europe, Committeeon Legal Affairs and Human Rights.
Gazeta Jeta ne Kosove. (2013, October 10). Ligji per Viktimat dhe Veteranet e Luftes mbetet i Pjeserishem. Retrieved November 2013, from
Jeta ne Kosove: http://www.gazetajnk.com/?cid=1,1018,6630
Hague Justice Portal. (n.d.). Haxhiu, Baton. Retrieved November 2013,
from Courts and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/index.
php?id=9561
Hague Justice Portal. (n.d.). Morina, Bajrush (contempt). Retrieved 2013
November, from Courts and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.
net/index.php?id=10466
Human Rights Watch. (2001). Under Orders: War Crimes in kosovo . Human Rights Watch.
Humanitarian Law Center . (2011). The Kosovo Memory Book 1998-2000.
Belgrade: Humanitarian Law Center .
Humanitarian Law Center Kosovo. (2011). Gjykimet per krime lufte dhe
veprat penale te motivuara etnikisht dhe politikisht ne Kosove ne vitin
2010. Prishtine: Humanitarian Law Center Kosovo.
Institute for War & Peace Reporting. (2005, August 2). Investigation:
Kosovo’s Wild West: Vigilante law reigns in a part of Kosovo where
justice doesn’t quite reach. Retrieved November 2013, from Institute
for War & Peace Reporting: http://iwpr.net/report-news/investigationkosovos-wild-west
International Committee of the Red Cross. (n.d.). Background Information.
Retrieved November 2013, from Family Links - ICRC: http://familylinks.icrc.org/kosovo/en/Pages/background-information.aspx
Koha Net. (2013, November 1). Dubrave, sulmohet deshmitari i mbrojtur
Shkumbin Mehmeti. Retrieved November 2013, from Koha Net: http://
www.koha.net/?page=1,13,164139
Kurteshi-Hajdari, A. (2012). Court Proceedings in Kosovo for War Crimes,
Ethnically and Politically Motivated Crimes. Prishtine: Humanitarian
Law Center .
74 — Struggle on all fronts
Organization for Security and Co-operation in Europe Mission in Kosovo.
(2010). Kosovo’s War Crime Trials: An Assessment Ten Years On 19992009. Department of Human Rights and Communities.
Peci, E. (2013, November 8). Kosovo Ex-Guerrillas Charged With Murder
and Torture. Retrieved November 2013, from BalkanInsight: Balkan
Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/en/article/indictment-raised-in-kosovo-war-crime-case
Qavdarbasha, S. (2012). State of the Media in Kosovo. Institute for Development Policy. INDEP.
Regulation no.2000/66 on Benefits for War Invalids of Kosovo and for the
Next of Kin of Those Who Died as the Result of the Armed Conflict
in Kosovo, UNMIK/Reg/2000/66 (United Nations Mission in Kosovo
December 21, 2000).
Samini, Llazar. (2005, September 6). Kosovo Daily Shut Down: International officials shut down Dita after it failed to pay a fine for an article
naming alleged Serb war crimals. Retrieved November 2013, from Institute for War & Peaec Reporting: http://iwpr.net/report-news/kosovo-daily-shut-down
Suhrke, A., Barutciski, M., Sandison, P., & Garlock, R. (2000). The Kosovo
Refugee Crisis. United Nations High Commissioner for Refugees. Geneva: UNHCR Evaluation and Policy Analysis Unit.
UNFPA: Women, Peace and Security Initiative Technical Support Division.
(2005). Gender Based Violence in Kosovo - A Case Study. Prishtina:
UNFPA.
Wolftheiss. (2009). The Legal Guide to Kosovo. Wienna: WOLF THEISS
Rechtsanwälte GmbH .
Wood, N. (2000, July 31). In Kosovo, newspaper exposes of war criminals
led to murder. Retrieved November 2013, from The Guardian: http://
www.theguardian.com/media/2000/jul/31/pressandpublishing.mondaymediasection1
World Health Organization. (2000). Kosovo Health Sector Situation report.
For Kosovo’s institutions, judiciary, and media, Dealing with the Past is a perplexing issue — 75
78 — Borba na svim frontovima
I. Uvod
1.1 Ljudski gubici
1.2 Promena mandata, promena zakona 1.3 Glavni principi SsP 1.4 Metodologija
80
80
81
82
83
II. Teme radionice
84
2.1 Transformacija konflikata u tranziciji, Novembar 2012 84
2.2 Tranziciona pravda i izbori koje čini
država u suočavanju sa prošlošću, Februar 2013 85
2.3 Pravo na pravdu i suočavanje sa
prošlošću na Kosovu, Maj 201386
2.4 Mediji i tranziciona pravda, Juli 2013 87
III. Transformacija konflikta u tranziciji 88
IV. Kosovske intitucije i tranziciona pravda 4.1 Šta znači pomirenje? 4.2 Susret dva sveta: međuministarske grupe
za suočavanje sa prošlošću 4.3 Promena iznutra: provere i javni funkcioneri 4.4 Crno i belo: Dokumentovanje ratnih zločina 4.5 Zaštita svedoka = Dobijanje dobrog svedočenja 4.6 Naučene lekcije iz Bosne 4.7 Preporuke 89
90
V. Pravo na pravdu i suočavanje sa prošlošću na Kosovu 5.1 Zadovoljavanje pravde stranoj zemlji: Slučaj EULEKS-a 5.2 Držanje glave iznad vode: Lokalne sudije i tužioci 5.3 Preporuke
95
97
98
99
92
92
93
93
94
95
VI.Mediji i tranziciona pravda 6.1 Zašto ne govorimo o tranzicionoj pravdi? 6.2 Nedostatak vremena i resursa 6.3 Nedostatak slobode 6.4 Nedostatak interesovanja 6.5 Nedostatak voljnih izvora 6.6 Gde novinari ne uspevaju? 6.7 Preporuke 100
101
101
101
101
101
102
103
VII. Zaključci
103
Bibliografija
105
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 79
80 — Borba na svim frontovima
I. Uvod
Kosovo je na raskršću. Nova nezavisna država, poslednja nastala na
podeli Jugoslavije, bavi se borbama koje dolaze sa punim suverenitetom. Test sposobnosti Kosova da funkcioniše kao zaključno, progresivno
društvo podrazumeva suočavanje sa nasleđem oružanog sukoba iz 1999.
Ovaj izveštaj je rezultat povratnih informacija koje je prikupio Centar za
istraživanje, dokumentaciju i objavljivanje tokom dve godine vrednog rada
i radionica održanih sa različitim slojevima kosovskog društva i institucija,
i kao takav pokušaj da se dalje analiziraju izazovi, pretnje, i mogućnosti
sa kojima se Kosovo suočava u procesu bavljenja prošlošću. U ovom
izveštaju su nalazi koji otkrivaju probleme i očekivanja preseka kosovskog
društva i institucija, uključujući one koji su preživeli ratne zločine, mlade
ljude, aktiviste za ljudska prava, javne institucije, pravosuđe i medije.
1.1 Ljudski gubici
Oružani sukob na Kosovu 1999. naneo je ogromne ljudske gubitke kosovskom stanovništvu koje je tada brojalo nešto manje od 2 miliona. Orkestrirano nasilje tadašnje srpske države usmereno protiv albanskog stanovništva
rezultiralo je velikim brojem civilnih žrtava. U vreme oružanog sukoba
između srpskih vojnih i paravojnih snaga i Oslobodilačke vojske Kosova,
većina žrtava oružanog sukoba bili su civili. Prema podacima Fonda za
humanitarno pravo, 13.526 smrtnih slučajeva i/ili nestanaka došlo je u
periodu između 1. januara 1998 i početkom 2000.godine1. Do kraja konflikta, broj ljudi u kamalnji etničkog čišćenja je zaokružen na otprilke jedan
milion2. Vlada Srbije još uvek nije promenila svoj stav o Kosovu, i nije ponudila ni simbolično izvinjenje niti reparacije za državno-odobreno nasilje
naneto stanovništvu Kosova. Međunarodni tribunal za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) je započeo proces procesuiranja ratnih zločinaca i donošenje
pravde za žrtve u region. Neki od istaknutijih haških presuda za zločine
počinjene na Kosovu uključuju srpske vojne i policijske zvaničnike: Nikola
Šainović, Nebojša Pavković, Sreten Lukić i Vlastimir Đorđević.
Nakon NATO intervencije i povlačenja srpskih snaga bezbednosti, lokalni Srbi i Romi koji su odlučili da ostanu na Kosovu, postale su meta
albanske osvete. Procenjuje se da je oko 491 Srba nestalo a 1586 ubijeno.3 Iako je OVK kategorički negirao da je odobrio nasilje usmereno protiv
Srba, do danas je nekoliko istaknutih ličnosti iz redova OVK optuženo za
ratne zločine pred Haškim tribunalom. Izveštaji o civilnom zlostavljanju
1 “Kosovska knjiga pamćenja.” Fond za humanitarno pravo. Ma 27, 2011. Preuzeto sa http://www.
hlc-rdc.org/?cat=218&lang=de
2 “The Kosovo Refugee Crisis: An independent evaluation of UNHCR’s emergency preparedness
and response.” Suhrke, Astri, et al. United Nations High Commissioner for Refugees, Evaluation and Policy Analysis Unit. February, 2000. Preuzeto sa http://www.unhcr.org/research/
RESEARCH/3ba0bbeb4.pdf
3 Blakaj, Bekim (Lična komunikacija, Novembar 1, 2013)
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 81
od strane pripadnika OVK su počeli da poprimaju pažnju javnosti, a doneto je i nekoliko presuda. Tokom administracije UNMIK-a, optužene su
„Labska” i „Dukađini“ OVK grupacije. Slučaj “Labske grupe” je prvi put
istraživao UNMIK 2001.i 2002.godine, sudski proces je započeo 2003.godine a zaključen je osuđujućim presudama i dugim zatvorskim kaznama.
Međutim, 2005. Vrhovni sud Kosova je naložio ponavljanje sudskog processa.4 “Dukađini grupu” su činili Ramuš Ahmetaj, Idriz Balaj, Ahmet
Elšani, Bekim Zekaj, i Daut Haradinaj. Oni su osuđeni na zatvorsku kaznu
u trajanju od 3 do 15 godina.5
EULEX vodi istragu o malverzacijama bivših pripadnika OVK-a, poput
nedavno podignute optužnice protiv „Dreničke grupe“ za ratne zločine nad
civilima tokom sukoba 1999.godine. Oni su optužerni za mučenje, zlostavljanje zatvorenika, silovanje i ubistva. Neki od optuženih su trenutno
na javnim funkcijama Kosova, poput Samija Ljuštaku, gradonaćelnika Srbice i Sulejmana Selimi, amabasadora Kosova u Albaniji.6
1.2 Promena mandata, promena zakona
Odmah nakon završetka oružanog sukoba, Administracija Ujedinjenih
nacija na Kosovu (UNMIK) je preuzela upravu, policiju i pravosudni sistem
Kosova. Policiju UNMIK-a, CIVPOL su činili policajci iz različitih zemalja, članica UN. Pravosudni sistem je na brzinu sklepan sa sudijama i
tužiocima iz pre-Miloševićevog doba, i nazvan je Hitan pravosudni sistem
(HPS) . UNMIK je na brzinu doneo uredbu kojim dozvoljava administraciji
da imenuje međunarodne sudije i tužioci širom Kosova, u nastojanju da se
izbegne etnička pristrasnost u pogledu suđenja za ratne zločine. Lokalne
sudije i tužioci, s druge strane, nisu bili ni voljni niti spremni da preuzmu
suđenja za ratne zločine.
Posebna komora za ispitivanje ratnih zločina nije bila stvorena
neposredno u periodu nakon oružanog sukoba, uprkos dovoljnom broju ljudskih resursa, logistici i vremenu potrebnom za rešavanje takvih
slučajeva. Nadležnosti su postepeno prenose na kosovske sudove, sudije i
tužioce – ali nedostatak adekvatne reforme pravosuđa i ograničenih resursa doveli su do toga da je pravosudni sistem poznat po preopterećenosti,
i pod uticajem politike. Do vremena EU misije za vladavinu zakona nakon
proglašenja nezavisnosti, tj,2009.kada EULEKS postaje potpuno funkcio-
4 Aliu, F. (2012, July 18). Odloženo saslušanje sa ponovljenog slučaja Labske grue. Preuzeto:,
Novembar 2013, sa Balkan Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/en/article/llapigroup-retrial-commences
5 Institute for War & Peace Reporting. (2005, August 2). Investigation: Kosovo’s Wild West:
Vigilante law reigns in a part of Kosovo where justice doesn’t quite reach. Retrieved November 2013,
from Institute for War & Peace Reporting: http://iwpr.net/report-news/investigation-kosovos-wildwest
6 Peci, E. (2013, November 8). Kosovo Ex-Guerrillas Charged With Murder and Torture. Retrieved
November 2013, from BalkanInsight: Balkan Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/
en/article/indictment-raised-in-kosovo-war-crime-case
82 — Borba na svim frontovima
nalan, 1200 predmeta ratnih zločina ostaje nerešeno7. Trenutno se radi
na 100 slučajeva vezanih za ratne zločine, ali neke prepreke i dalje nisu
prevaziđene: ceo pravosudni sistem je sklon nepotrebnom odugovlačenju,
EULEKS sudije i tužioci obično rade na kratkoročne ugovore (i odlaze sa
znanjem koje su prikupili na Kosovu), a veliki broj obnovljenih suđenja
znači da mnogi, dugi i kompleksni slučajevi se zaključuju konačnim presudama.
U slučajevima gde su počinioci ratnih zločina bili Srbi, njihovo
izručivanje Kosovu nije bilo uspešno. Na teritoriji Kosova, strah od osvete
i nedostatak vere u pravosudni sistem su doveli do neuspeha u kažnjavanju
albanskih počinilaca. Ono što još više zabrinjava i nejasno je da li su sudije
i tužioci Kosova spremni i voljni da se pozabave stotinama predmeta vezanih za ratne zločine koji su nerešeni od 1999.godine. Razlozi za takvo
oklevanje su razlićiti: kombinacija političke lojalnosti, strah od odmazde,
neadekvatna zaštita svedoka, i nedostatak podrške u pogledu institucionalne zaštite i naknade su doveli do kulture premeštanja u pogledu ratnih
zločina – što je zabrinjavajuće ukoliko se uzme u obzir privremeni karakter
misije EULEKS-a. Šta će se desiti kada predmeti koji se odnose na ratne
zločine padnu na ramena kosovskih pravosudnih organa? Ostaje da se vidi
kako će kosovski pravosudni sistem rukovati odgovornostima koje će na
njih preneti EULEKS kada se njihova misija završi.U odnosu na region, čini
se da će proces suočavanja sa prošlošću na Kosovu biti još sporiji i još
teži.
1.3 Glavni principi SsP
Kombinacijom međunarodnih normi, jugoslovenskog prava, i kosovskih
važećih zakona8 je diktirala rukovanje ratnim zločinima širom Kosova, sa
različitim nivoima uspeha. Međutim, pravda koja podrazumeva suđenja za
ratne zločine koje sprovode domaći i međunarodni sudovi, su samo jedan
deo holističkog pristupa neophodnog za suočavanje sa prošlošću. Sudski
pristup u suočavanju sa prošlošću nije uspeo da reši najvažniji problem
kao što je: istina, pravda i odšteta za sve žrtve u regionu. Konceptualni
okvir za tranzicionu pravdu, takođe zahteva pristup informacijama, pravdi,
kažnjavanje i garant neponavljanja . U tom kontekstu, fer suđenje je samo
jedan deo slagalice.
U cilju pružanja pomoći žrtvama rata i pomaganju društvima u
suočavanju sa nedelima iz prošlosti, organizacije civilnog društva širom
7 Borchardt, B. (n.d.). EULEX i ratni zločini. Izvod, Novembar 2013, iz EULEX Kosovo: http://www.
eulex-kosovo.eu/en/news/000427.php
8 Volftheiss vodič objašnjava da primenljiv zakon na Kosovu potiče iz različitih izvora sa sledećim
redosledu prvenstva: Zakoni koje je doneo Skupština Kosova nakon konstituisanja je stupio na
snagu u junu 2008, pod uslovom da su u skladu sa ustavom i “Ahtisarijev plan”; Uredbe UNMIK-a
(sa podržavanim zakonima koje donela skupština) između juna 1999 do juna 2008; Zakoni datirani
pre 22. marta 1989, zakoni datirani između 22. marta 1989 i 10. juna 1999, pod uslovom da nisu
diskriminatorski.
U cilju pružanja
pomoći
žrtvama rata
i pomoganju
društvima u
suočavanju
sa nedelima
iz prošlosti,
organizacije
civilnog
društva širom
regiona su bili
angažovani u
istraživanje i
dokumentovanje prošlosti,
izradi preciznih
spiskove žrtava
i nestalih lica,
kao i u drugim
aspektima
zastupanja,
pomažući time
preživelima
rata da povrati
dostojanstvo.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 83
regiona su bili angažovani u istraživanje i dokumentovanje prošlosti, izradi preciznih spiskove žrtava i nestalih lica, kao i u drugim aspektima
zastupanja, pomažući time preživelima rata da povrati dostojanstvo.
U tom smislu, Centar za istraživanje, dokumentaciju i objavljivanje je
osnovan sa ciljem da:
n rasvetli nepravdu iz prošlosti
n obezbedi prostor za priče žrtava, njihove potrebe i da zastupa njihove interese
n obezbedi podršku pojedincima i porodicama koje se bave posledicama oružanog sukoba, i
n pomogne u procesu lečenja ožiljaka rata i povrati dostojanstvo
žrtava.
Centar za istraživanje, dokumenatciju i objavljivanje je organizovao veliki broj radionica i panel diskusija u protekle dve godine sa različitim akterima širom Kosova: civilima i civilnim društvom, vladinim zvaničnicima,
sudijama i tužiocima i novinarima.
U diskusijama koje su se odvijale tokom svake radionice, proizilazi
punija i kompletnija slika trenutnog odnosa Kosova prema prošlosti, kao
i moguće strategije kako svaka grupa može biti deo procesa zalečenja za
kosovske žrtve ratnih zločina. Naredne sekcije ovog izveštaja se bavi detaljnije temama i problemima koje su naveli predstavnici civilnog društva,
vladini zvaničnici, sudije, tužioci i novinari u radionicama koje su opisane
u daljem tekstu. One pružaju uvid u način na koji kosovsko društvo reaguje
na suočavanje sa prošlošću, i obezbeđuje istinu i pravdu za žrtve rata.
1.4 Metodologija
Osnovni podaci koji su korišćeni za ovu analizu su transkripti sa radionica
koje je organizovao CIDO. Iako su nalazi dobijeni iz četiri radionice, naša
metodologija i nalazi su obogaćeni brojnim konsultacijama, konferencijama, intervjuima i godinama terenskog istraživanja koje je obavljao tim
CIDOa. Kontekstualna pozadina je obezbeđena literaturom o SsP i terenskim istraživanjem ratnih zločina na Kosovu koje je obavio Fond za humanitarno pravo, Human Rights Watch, EULEKS i OEBS. Kroz ovaj projekat
je prošlo 76 učesnika u četiri radionice organizovane sa odgovarajućim
akterima iz civilnog društva, vlade, pravosuđa i medija. Profil učesnika u
rasponu od aktivista za ljudska prava, članova porodica žrtava rata, zaposlenih u ministarstvima, kosovskim bezbednosnim snagama (KBS),
tužioca, sudija do novinara. Među njima, 46 muškaraca i 30 žena, od čega
6 pripadnika romske i bošnjačke zajednice.
Osoblje CIDO-a je koordiniralo organizaciju ovih radionica uz ućešće
partnerskih organizacija civilnog društva, udruženja žrtava rata i nestalih lica, naše osobe za kontakt u Kancelariji Premijera Vlade Republike
Kosovo, Instituta za pravosuđe Kosova, Kosovskog tužilačkog saveta, i
urednika u različitim medijima.
84 — Borba na svim frontovima
Naše osoblje je pažljivo biralo učesnike koji predstavljaju glavne aktere u procesu suočavanja sa prošlošću na Kosovu. Naš glavni cilj je bio
da pronađu svoju individualnu i institucionalnu ulogu u procesima SsP.
Prvo, kroz našu mrežu na osnovnom nivou okupili smo mlade koji govore albanski jezik iz porodica žrtava i nestalih lica na Kosovu zajedno sa
aktivistima iz organizacija civilnog društva koje se direktno bave ovom
populacijom. Ova radionica je okupila 9 žena i 16 muškaraca, od čega 4
pripadnika romske zajednice. Učesnici su došli iz različitih delova Kosova:
Prištine, Mitrovice, Srbice, Dečana, Prizrena, Uroševca, Đeneral Jankovića,
Peći i Đakovice.
Druga radionica je okupila vladine zvaničnike koji rade u sektorima koji
utiču na proces suočavanja sa prošlošću. Na početku, pristupili smo kubinetu ministara i kancelarijama stalnih sekretara kako bi smo uspostavili poverenje sa CIDO-om. Zadržali smo kontakt sa predsedavajućom
međuministarske radne grupe za suočavanje sa prošlošću i pomirenju
kancelariji Premijera kako bi obezbedili njihovu podršku i koordinaciju u
izgradnji kapaciteta za učesnike ove radne grupe. Na kraju, napravljena je
radionica sa 19 učesnika od čega 18 učesnika iz centralne vlade Kosova i
1 učesnikom iz kosovske skupštine, iz Odbora za ljudska prava, jednakost
polova, nestala lica i peticije. Od ukupnog broja učesnika 12 su bile žene
i 7 muškaraca.
Treća radionica je namenjena kosovskom pravosuđu. Uz podršku Instituta za pravosuđe Kosova i Tužilačkog saveta Kosova, okupili smo 17
članova pravosuđa koji se bave ratnim zločinima, od kojih su 6 sudija i
11 tužilaca. Jedan od tužilaca je pripadnik bošnjačke zajednice na Kosovu. Od ukupnog broja 4 učesnika su bile žene i 13 muškaraca. Učesnici
su bili iz sudova u Prištini, Mitrovici, Peći, Prizrenu, Đakovici i Gnjilanu.
Nema sudije i tužilaca srpske nacionalnosti koji se bave predmetima ratnih zločina.
Na kraju, radionica sa medijima je ugostila 15 novinara iz geografski
različitih lokacija širom Kosova. CIDO je na početku uspostavio kontakt sa
glavnim urednicima kosovskih medija kako bi dobila novinare čije polje
istraživanja obuhvata pitanja koja se odnose na suočavanje sa prošlošću.
Nakon toga, razgovori su nastavljeni direktno sa novinarima, uz niz pripremnih sastanaka sa pojedinim potencijalnim učesnicima. 10 muških i
5 žena novinara iz Prištine, Srbice, Prizrena i Đakovice je prisustvovalo
sastanku.
II. Teme radionice
2.1 Transformacija konflikata u tranziciji, Novembar 2012
Prva radionica je trebalo da okupi mlade, posebno članove porodica žrtava
i nestalih lica i onih koji rade u oblasti ljudskih prava.
Ciljna grupa ove radionice su bili članovi civilnog društva i grupe žrtava,
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 85
a tema radionice su bila četiri osnovna principa suočavanja sa prošlošću,
posebno formiranje identiteta u pogledu rodne pripadnosti, nacionalne
pripadnosti, veroispovesti, zanimanja, itd., kao i analiza konflikta.
Predvođeni, menadžerom projekta u organizaciji forumZFD, Abdulahom Ferizi, učesnici su uključeni u diskusiju i interaktivne vežbe koje su
vezane za gore pomenute teme u formiranju identiteta i analize konflikta,
kao uvod u složenija pitanja koja obuhvataju suočavanje sa prošlošću.
Ciljevi radionice:
n Razumevanje učesnika pojmova vezanih za suočavanje sa prošlošću,
posebno formiranje identiteta i analize krize.
n Primena gore navedenih koncepata kao polazna tačka u ispitivanju
nasleđa sukoba na Kosovu i sukob identiteta (videti odeljak I na primer).
Direktnim radom sa pojedincima i njihovo razumevanje prošlosti, ova
radionica je omogućila „ubrzani kurs“ o ključnim konceptima vezanim za
suočavanje sa prošlošću.
2.2 Tranziciona pravda i izbori koje čini
država u suočavanju sa prošlošću, Februar 2013
Druga radionica koju je CIDO organizovao, imala je za cilj javne funkcionere i predstavnike ministarstava, i istraživanje kako institucije mogu ojačati
mehanizme za poboljšanje usluga za preživele i stvaranje mreže podrške
za preživele, i članove porodica žrtava i nestalih lica.
Vladini zvaničnici i poslanici skupština su pozvani na jednodnevnu radionicu o ulozi institucija u rešavanju pitanja tranzicione pravde, kao što
su mehanizmi tranzicione pravde koje države mogu da koriste, posebne
potrebe i izazovi u kontekstu Kosova, inherentne mogućnosti u institucionalnim reformama, i primeri kako su institucije Bosne i Hercegovine odgovorile potrebama tranzicione pravde, i njihov doprinos u razvoju strategije tranzicijske pravde za žrtve u Bosni i Hercegovini.
Govornici su bili Besim Keljmendi, specijalni tužilac u Specijalnom
tužilaštvu Kosova, Florans Artman, nezavisni novinar i bivši portparol
MKSJ i MKTR, Amir Kulaglić, preživeli iz genocida u Srebrenici, član radne
grupe za Nacionalnu strategiju za tranzicionu pravdu Bosne i Hercegovine,
i član Koordinacionog saveta REKOM-a, Nora Ahmetaj, direktorica Centra
za istraživanje, dokumentaciju i objavljivanje i Baki Svirca, stručni saradnik u Institutu za Istraživanje Ratnih Zločina u okviru Ministarstva Pravde
Republike Kosova.
Ciljevi radionice:
n Omogućavanje vladinim zvaničnicima upoznavanje sa osnovnim
konceptualnim okvirom suočavanja sa prošlošću.
n Diskusija o odgovornosti institucija u pružanju podrške strukturama
za podršku žrtvama oružanog sukoba.
n Kreiranje osnove za buduću saradnju između civilnog društva i vladinih institucija o pitanjima tranzicione pravde.
86 — Borba na svim frontovima
Teme koje se ponavljaju:
Potreba za većom saradnjom između institucija i civilnog društva
po pitanjima tranzicione pravde. Potreba za većom regionalnom saradnjom u pružanju informacija o nestalim osobama, kao i informacije uopšte o različitim zlostavljanjima koja su počinili bivši agresori.
Isticanje provera i lustracije u slučajevima zapošljavanja za javnu funkciju.
Radionica sa predstavnicima kosovskih institucija je obezbedila prostor gde su državni službenici mogli da razgovaraju o svojoj
ulozi u suočavanju s prošlošću. Razgovor o pitanju institucionalnog
učešća u suočavanju sa prošlošću je od suštinskog značaja; nejasno
je do koje mere je suočavanje sa prošlošću prioritet za vladu Kosova.
2.3 Pravo na pravdu i suočavanje sa
prošlošću na Kosovu, Maj 2013
Treća radionica CIDO-a se bavila pravosuđem, jednim od najvažnijih
organa preko koji služi za zadovoljavanje pravde za kosovske žrtve i
preživele.
Treća radionica je sprovedena korišćenjem interaktivne metodologije, uključujući unose kao i plenarne i grupne diskusije. U grupnoj diskusiji,
učesnici, EULEKS sudija i tužilac EULEKS-a su razmenili iskustva i naveli izazove sa kojima se suočavaju u istrazi i krivičnom gonjenju ratnih zločina.
Prezentacija je organizovana u prepodnevnim časovima, a grupna diskusija u poslepodnevnim. Takođe je došlo do mešanja prezentacije i diskusije (plenarne i grupne).
Ova jednodnevna radionica je pozvala kosovske sudije i tužioce da uđu
u raspravu o glavnim konceptima suočavanje sa prošlošću i kako se oni
mogu primeniti u kontekstu Kosova, na koji način kosovsko pravosuđe
treba da se bavi slučajevima suđenja za ratne zločine u proteklih četrnaest
godina, iskustva međunarodnih tužilaca i sudija na Kosovu koji se bave
takvim slučajevima, i studije slučaja kako se postkonfliktno pravosuđe
Gvatemale bavilo problemima nekažnjavanja.
Govornici su bili Carlos Castresana, javni tužilac u Španiji i bivši šef
Međunarodne komisije protiv nekažnjivosti u Gvatemali, Katja Dominik,
međunarodni sudija u EULEKS-u, Džonatan Sisson, regionalni savetnik
za suočavanje sa prošlošću u Švajcarskom saveznom ministarstvu za
inostrane poslove, Besim Keljmendi, specijalni tužilac u Specijalnom
tužilaštvu Kosova, i Erik Larson, tužilac kancelarije Specijalnog tužilaštva
EULEKS-a.
Cilj radionice:
n Omogućavanje učesnicima da razumeju ulogu koju oni imaju u
rešavanju pitanja tranzicione pravde.
n Otvorena diskusija i razmena najboljih praksi o pitanjima kao što su
lustracija, reparacije i slično sa međunarodnim sudijama i tužiocima sa
iskustvom u tranzicionoj pravdi.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 87
Teme koje se ponavljaju:
n Teškoće u radu na slučajevima ratnih zločina u kontekstu Kosova.
n Politizacija sudstva, i nedostatak zaštite tužilaca i sudija koji su
uključeni u predmetima ratnih zločina i organizovanog kriminala.
n Potreba za osnivanjem Apelacionog veća za slučajeve ratnih zločina.
Odgovornost za istraživanje ratnih zločina trenutno leži na ramenima EULEKS-a, međutim kosovske sudije i tužioci ne treba da se previše
opuste. Ova radionica je bila “rezonator” za kosovske tužioce i sudije, i
prilika da se pokaže kako oni vide rizik, opasnosti i neprijatnosti svojih
profesija, i kako to utiče na njihov pristup predmetima ratnih zločina.
U cilju prepoznavanja sposobnosti medija da uokvire naše razumevanje prošlosti i neadekvatnosti kosovskih medija u tom pogledu, poslednja
radionica CIDO-a je okupila 15 novinara u diskusiji o izveštavanju o ratnim
zločinima, zaštiti svedoka i medijskoj etici. Ponovo je radionica bila prilika da se razume nezadovoljstvo novinara u vezi sa nedostatkom ljudskih i finansijskih resursa za izveštavanje kakvo bi oni želeli, ali je takođe
obezbeđen prostor za učesnike da se upoznaju sa principima SsP.
2.4 Mediji i tranziciona pravda, Juli 2013
Završna radionica bavila se pitanjima tranzicione pravde iz prizme medija,
kako u smislu pripovedanja tako i u pogledu etike. Učesnici su bili i novinari iz celog Kosova, a razgovori su održani na temu formiranja identiteta, analize konflikata, ključnih koncepata suočavanja s prošlošću/
tranzicionoj pravdi, i ulozi novinara u izveštavanju i oblikovanju problema
vezanih za posledice oružanog sukoba.
Razgovori su vodili Abdulah Ferizi, menadžer projekta u Forum ZFDu, Besim Keljmendi specijalni tužilac u Specijalnom tužilaštvu Kosova i
Nora Ahmetaj, Direktorica Centra za istraživanje, dokumentaciju i objavljivanje.
Cilj radionice:
n Upoznavanje sa konceptualnim okvirom za suočavanje sa prošlošću,
kao što je formiranje identiteta i analiza konflikata.
n Proširivanje odnosa medija i pravosuđa.
Diskusija o ulozi i odgovornosti novinara u praćenju priča koje se odnose na suočavanje sa prošlošću/tranzicionu pravdu, i problemi pokrivenosti, izveštavanja i novinarske etike u kontekstu Kosova.
Teme koje se ponavljaju:
n Urednička politika ne daje novinarima slobodu izveštavanja u
pričama vezanim za suočavanje sa prošlošću.
n Nemogućnost da se posveti vreme i resursi temama koje su vezane
za suočavanje sa prošlošću.
n Teškoće u komunikaciji sa pravosuđem, i izveštavanju o žrtvama
i njihovim porodicama, odnosno nespremnost žrtava da razgovaraju sa
novinarima.
88 — Borba na svim frontovima
Kao što je gore navedeno, sadržaj ovog izveštaja je baziran na konsultacijama, diskusijama i debatama koje je održao Centar za istraživanje,
dokumentaciju i objavljivanje tokom protekle dve godine. Ovi događaji su
napravljeni kao “testiranje” i procena gde civilno društvo, institucije, sudstvo i mediji stoje po pitanjima vezanim za tranzicionu pravdu i suočavanje
sa prošlošću. Transkripti tih razgovora su odabrani za teme koje su od
interesa, i učvrstile se kontekstualnim informacijama iz istraživanja CIDO-a, postojeće literature tranzicione pravde koje su objavile organizacije
poput OEBS-a i EULEKS-a, kao i akademske i konceptualne literature o
suočavanju sa prošlošću i tranzicionoj pravdi. Nadamo se da će nalazi u
daljem tekstu pružiti opšti pregled kako ova četiri veoma važna društvena
aktera razumeju principe suočavanja sa prošlošću, i šta je njihova uloga u
zalaganju za prava kosovskih žrtava rata i preživelih.
III. Transformacija konflikta u tranziciji
Kao što će biti objašnjeno u nastavku, civilno društvo ima prednost kada
je u pitanju suočavanje sa prošlošću - u mnogim zemljama u tranzicionim procesima, društva su uglavnom ispred svojih vlada u suočavanju
s prošlošću. Suočavanje sa prošlošću nije samo “produži dalje”. To podrazumeva priznavanje patnje obe sukobljene strane i rivala. To znači
otvoreno pričanje o prošlosti, i početak dugog, neprekidnog procesa socijalne pravde i traženje istine, rehabilitaciju i garanciju da nema ponavljanja. Na Kosovu, pre svega, civilno društvo predvodi inicijative koje se
odnose na pružanje podrške i pravdu za žrtve oružanog sukoba. Civilno
društvo takođe ima tendenciju da bude direktnije angažovano sa žrtvama
oružanog sukoba, i bolje upoznato sa njihovim potrebama. Pre, za vreme
i posle 1999., akteri civilnog društva bili su na prvoj liniji u izveštavanju
o kršenju ljudskih prava, humanitarnom radu i socijalnim uslugama na
Kosovu, radeći direktno sa grupama pogođenim oružanim sukobom.
Vlada Kosova i međunarodno prisustvo tek treba da u potpunosti iskoriste stručnost kojom Kosovo raspolaže u pogledu žrtava oružanog sukova i njihovim potrebama. Uprkos retorici vladine o žrtvovanju i doprinosima žrtava oružanih sukoba na Kosovu, stvarni institucionalni angažman
o njihovim potrebama u punom obimu je jednodimenzionalni, i fokusira
se samo na materijalne kazne. Obezbeđivanje prostora gde može da se
čuje glas žrtava je važan način za društvo za obradu i rešavanje kolektivne
traume oružanog sukoba.
Rad CIDO-a sa žrtvama i članovima civilnog društva je primer kako
se suočavanju sa prošlošću može pristupiti holistički. U radionicama sa
članovima civilnog društva, od učesnika se traži da participiraju u interaktivnim vežbama koje istražuju koncepte identiteta izgradnje, lične i kolektivne istorije i transformacije konflikata. Oni su zamoljeni da razmotre
kako višestruki identiteti i paralelne istorije mogu postati osnova za su-
Vlada Kosova i
međunarodno
prisustvo
tek treba da
u potpunosti iskoriste
stručnost
kojom Kosovo
raspolaže u
pogledu žrtava
oružanog sukova i njihovim
potrebama.
Uprkos retorici vladine
o žrtvovanju i
doprinosima
žrtava oružanih
sukoba na
Kosovu, stvarni
institucionalni
angažman o
njihovim potrebama u punom
obimu je jednodimenzionalni, i fokusira se
samo na materijalne kazne.
Obezbeđivanje
prostora gde
može da se
čuje glas žrtava
je važan način
za društvo
za obradu i
rešavanje kolektivne traume
oružanog
sukoba.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 89
U 2006. Zakonom o veteranima, palim
borcima, invalidima i civilnim
žrtvama se
otišlo korak
dalje, i njime
se definiše
kategorija
žrtava oružanih
sukoba, različiti
nivoi njihovih
penzija i drugih državnih
olakšica, kao
što su poreske
olakšice, prioritet za upis
na univerzitet
i besplatno
zdravstvo.
Ovaj zakon je
izmenjen 2010.
za povećanje
iznosa finansijske pomoći
kategoriji žrtava
oružnog sukoba.
kob, i kako sam konflikt može biti “anatomski” shvaćen kao sukob potreba, interesa i stavova. Učesnici su imali tendenciju da budu angažovani,
spremni da ispričaju svoje priče, da razumeju različite istorije i da uče
iz iskustava drugih. Četrnaest godina nakon oružanog sukoba, pripadnici
civilnog društva i preživeli su pokazali spremnost da razmisle i razgovaraju o zločinima i nepravdi iz 1999. Manje radi su bili pripadnici institucija
i pravosuđa, sa više sumnjivim stavovima koji su pokazali nesigurnost u
pogledu procesa suočavanja sa prošlošću na Kosovu.
IV. Kosovske intitucije i tranziciona pravda
U periodu posle 1999., nadležnost za rad sa žrtvama oružanog sukoba
prebacivana je više puta i njome se bavilo više aktera. Organizacije civilnog društva su ojačale u smislu pružanja socijalne i psihološke podrške
za različite kategorije žrtava oružanih sukoba. Nezavisne strukture podrške
žrtvama oružanih sukoba obuhvataju udruženja porodica civilnih žrtava i
nestalih lica i udruženja OVK za pale borce, invalide i veterane. Na lokalnom nivou, različite opštine su obezbedjivale različite vrste pomoći za
žrtve oružanih sukoba, naročito u pogledu udomljavanja i socijalne zaštite
Međutim, na centralnom nivou, vladina podrška za različite kategorije
žrtava oružanih sukoba bila je pokrenuta uz odobrenje UNMIK-a uredbom
2000 o benefitima za invalide i najbliže srodnike onih koji su poginuli tokom sukoba 1999.9 Ovo je bio prvi oblik institucionalne podrške koja je
ponuđena žrtvama rata nakon sukoba na Kosovu.
U 2006. Zakonom o veteranima, palim borcima, invalidima i civilnim žrtvama se otišlo korak dalje, i njime se definiše kategorija žrtava
oružanih sukoba, različiti nivoi njihovih penzija i drugih državnih olakšica,
kao što su poreske olakšice, prioritet za upis na univerzitet i besplatno
zdravstvo.10 Ovaj zakon je izmenjen 2010. za povećanje iznosa finansijske
pomoći kategoriji žrtava oružnog sukoba.11
Međutim, jezik gore navedenog zakona, je problematičan time što
izostavlja izvesne kategorije žrtava oružanih sukoba, kao što su žrtve silovanja. Predloženi amandman na zakon koji bi uključivao žrtve silovanja
kao definisana kategorija je naišao na otpor u skupštini Kosova, sa argumentima da bi takav amandman bio nepremostivu teret za budžet Kosova,
i da bije rizik za prevare u takvim slučajevima bilo bi visok. Amandman
9 Uredba br. 2000/66 o benefitima ratne invalide Kosova i bliske srodnike poginulih u oruzanom
sukobu na Kosovu, UNMIK/Reg/2000/66 (Misija Ujedninjenih na cija na Kosovu, Decembar 21,
2000).
10 Zakon o status i pravima porodica heroja, invalida, veteran i clanova OVK i porodica civilnih
zrtava rata, Zakon br. 02/L-2 (Skupstina Kosova – Privremene institucije samoupravljanja , Februar
23, 2006).
11 Zakon o statusu i pravima heroja, invalida, veterana, clanova Oslobodilacke vojske Kosova,
civilnim zrtvama rata i njihovih porodica, Zakon br. 04/L-054 (Skupstina - Republika Kosovo, Decembar 8, 2011).
90 — Borba na svim frontovima
prošao prvo čitanje u proleće 2013., a očekuje se da će se o njemu ponovo
raspravljati početkom 2014.
Još jedan problem sa zakonom leži u njegovom sprovođenju. Iako je zakon stupio na snagu 2012., u vreme objavljivanja ovog izveštaja samo 30 %
podzakonskih akata neophodnih za njegovu realizaciju su izdate.12 Monitoringom CIDO-a zakona L-04/054, utvrdjeno je da su regionalne kancelarije
Ministarstva rada i socijalnog staranja trenutno jedine kancelarije koje imaju
direktan kontakt sa korisnicima zakona, i zadovoljava njihove potrebe.
To se svakako može promeniti, nedavnim formiranjem Međuministarske
Radne grupe za suočavanje sa prošlošću i pomirenje. Ova radna grupa,
pod pokroviteljstvom Vlade Kosova i različitih međunarodnih faktora na
Kosovu, i sastavljena od predstavnika ministarstava i civilnog društva će
imati zadatak da izradi Nacionalnu strategiju tranzicione pravde. Rezultati
radne grupe će se podneti Skupštini Kosova na usvajanje, Kancelariji EU
na Kosovu i biće uneti u godišnji EU izveštaju o napretku Kosova.
Na CIDO-ovoj panel diskusiji o ulozi institucija u SsP, primeceno je
nekoliko tema: različite definicije pomirenja, teškoće u obezbeđivanju
dokumentacije u slučajevima tranzicione pravde, zaštita svedoka ili
nedostatak iste, provere javnih funkcionera, i lekcije koje treba naučiti iz
iskustva Bosne i Hercegovine i drugih zemalja.
4.1 Šta znači pomirenje?
Izgleda da postoji fundamentalni raskorak između onog šta pomirenje
praktično znači institucijama, i šta znači organizacijama civilnog društva. Svet
civilnog društva vidi pomirenje kao jedan deo holističkog procesa koji podrazumeva skup preduzeća i mnoge zainteresovane strane, široku mrežu socijalne
podrške, kao i posvećenost istini i pravdi. Pomirenje, reparacija i priznanje su
različite komponente fluidnog, stalnog procesa koji je međuzavisan. Direktorica CIDO-a, Nora Ahmetaj kaže da je prirodna dinamika tog procesa tenzija
između retributivne pravde i restorativne ili socijalne pravde. Sudovi, sudije i
tužioci u tom smislu, pre svega se bave kažnjavanjem počinilaca a žrtva nije
srž predmeta, dok zagovornici socijalne pravde (u ovom slučaju su to obično
organizacije civilnog društva i udruženja žrtava) se zalažu za prava žrtava,
vraćajući im dostojanstvo i njihovu reintegraciju u društvo.
“... ovo je tenzija restorativne ili socijalne pravde ... organizacije koje
se bave ljudskim pravima i tranzicionom pravdom, stalno pokušavaju da
izazovu i da budu direktni zastupnici članova porodice žrtava, kako bi videli kako oni mogu biti integrisani u društvo i u sistem.” Nora Ahmetaj,
direktorica CIDO-a.
U svetu kosovskih državnih institucija, čini se da oni vide svoju ulogu u
12 Gazeta Jeta ne Kosove. (2013, October 10). Ligji per Viktimat dhe Veteranet e Luftes
mbetet i Pjeserishem. Novembsr 2013, Preuzeto Jeta ne Kosove: http://www.gazetajnk.
com/?cid=1,1018,6630
Izgleda
da postoji
fundamentalni raskorak
između onog
šta pomirenje
praktično znači
institucijama,
i šta znači
organizacijama civilnog
društva. Svet
civilnog društva
vidi pomirenje
kao jedan deo
holističkog
procesa koji
podrazumeva
skup preduzeća
i mnoge zainteresovane
strane, široku
mrežu socijalne
podrške, kao
i posvećenost
istini i pravdi.
Pomirenje,
reparacija i
priznanje su
različite komponente fluidnog, stalnog
procesa koji je
međuzavisan.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 91
ovom procesu malo drugačije, uzimajući u obzir da nisu dobro informisani
o procesu tranzicione pravde kao takvom.
Oni ovaj proces vide kao:
1. Nešto što im je nametnula međunarodna zajednica.
Ahtisarijev plan jasno navodi u članu 2.5 da je suočavanje sa prošlošću
uslov u fazi nakon nezavisnosti Kosova. Mandat Međunarodne civilne
kancelarije je pokrivao pitanja tranzicione pravde, i preneo je taj zadatak
na vladu Kosova nakon završeka misije. Kao rezultat toga, napravljena je
radna grupa za razvoj nacionalne strategije za tranzicionu pravdu i pomirenje u leto 2012., koju čine javni zvaničnici i predstavnici civilnog društva.
Ostaje da se proceni uspeh radne grupe.
2. Nepovezan sa svakodnevnim radom vodjenja države.
Na primer, javnim službenicima koji su uključeni u rad radne grupe za
tranzicionu pravdu i pomirenje nije objašnjeno kako mogu da doprinesu
temi iz oblasti njihove ekspertize, niti oni imaju ekspertizu po tom pitanju. Obuka Radne grupe za tranzicionu pravdu i pomirenje, koja će razviti
strategiju o SsP će biti obavezna.
3. Proces koji uključuje samo jednu etničku pripadnost i/ili samo jednu
zemlju.
Kosovski Institut za istraživanje ratnih zločina istražuje samo zločine
počinjene do 10. juna 1999., datuma kopnene intervencije NATO-a i
povlačenja Vojske Srbije. Ovim se izostavljaju osvetnički zločini počinjeni
nad Srbima nakon oružanog sukoba 1999, i drugi zločini koji ne potpadaju
u jasnu kategoriju perioda oružanog sukoba. Kao takav, ovaj pristup zanemaruje žrtve nealbanace, i time je napravljen dalji problem činjenicom da
je Institut osnovan od strane Ministarstva pravde. Pored toga, nedostatak
saradnje između regionalnih vlasti po pitanju tranzicione pravde znači da
će hapšenje počinilaca ratnih zločina i dokumentacije vezane za ratne
zločine i dalje ostati neverovatno teško rešivo.
Razlika u pristupu je daleko od željene, a možda može da objasni zašto
je institucionalna podrška za žrtve oružanog sukoba na Kosovu prvenstveno usmerena ka proveri dobrobiti nasuprot kohezivnom planu socijalne pomoći i uključivanja. Ovo polarizovano razumevanje suočavanja sa
prošlošću znači da državne institucije, kao što su Institut za istraživanje
ratnih zločina funkcioniše bez razumevanja šta njihov rad znači za društvo
u celini, buduće reparacije i eventualno pomirenje:
“... suočavanje s prošlošću nije ništa do istraga o masovnim kršenjima
ljudskih prava, ratnim zločinima i drugim krivičnim delima kažnjivim po
međunarodnom humanitarnim pravu.” Baki Svirca , istraživač na Institutu
za istraživanje ratnih zločina.
Izjave poput ove ignorišu holističku prirodu tranzicione pravde, a
takođe pružaju priliku za izgovor institucijama da se ne uhvati u koštac sa
manjim problemima jednake težine za ljude sa Kosova. “Masovna kršenja
ljudskih prava” na Kosovu su dokumentovana ad nauseum od strane
92 — Borba na svim frontovima
lokalnih i međunarodnih NVO-a i organizacija za ljudska prava. Tu nije
mnogo ostalo da se istraži u tom smislu, a postojeće informacije treba da
verifikovati i centralizovati. Ekonomski gubici kao rezultat sukoba 1999.
je polje koje je ostalo neistraženo, a ima ozbiljne političke implikacije u
budućim razgovorima za odštetu sa Srbijom.
4.2 Susret dva sveta: međuministarska
grupa za suočavanje sa prošlošću
Prilika za civilno društvo i institucije da rade zajedno leži na
međuministarskoj grupi za suočavanju sa prošlošću, koja je formirana u
junu 2012 od strane Kancelarije Premijera s ciljem da stvori nacionalnu
strategiju o suočavanju sa prošlošću. Vladina uredba zvuči obećavajuće
na papiru: Radna grupa mora da radi u skladu sa principima odgovornosti
i pristupnosti svim zajednicama, polovima i grupama koje su pogođene
oružanim sukobom.
Ova grupa je sastavljena od predstavnika relevantnih vladinih ministarstava, kao i predstavnika civilnog društva koje predvode po pitanjima SsP na Kosovu od kraja oružanog sukoba. Sa političkom voljom,
moć grupe da stvori inkluzivnu nacionalnu strategiju je bez presedana,
ali ostaje pitanje da li volja postoji. Posledice nedostatka liderstva u ovoj
inicijativi su velike, prvenstveno za kosovske žrtve oružanog sukoba i njihove porodice, kao i za eventualni napredak Kosova ka EU, pošto strategije suočavanja sa prošlošću proizilazi kao izričit zahteva Ahtisarijevog
sporazuma.
4.3 Promena iznutra: provere i javni funkcioneri
Provere javnih funkcionera je važan deo stvaranja pravog terena za tranzicionu pravdu i SsP. Bezbednosne provere na Kosovu se trenutno praktikuje
isključivo u Kosovskoj policiji, Kosovskim bezbednosnim snagama i sudstvu. U slučaju Bezbednosnih snaga Kosova, one su prošle kroz nekoliko
transformacija. Oslobodilačka vojska Kosova je “filtrirana” kroz proces
skrininga i provere i transformisana u Kosovski zaštitni korpus, koji je “filtriran” ponovo iz čega su formirane Kosovske bezbednosne snage. Pre
nego što se transformiše u Ministarstvo odbrane i zvaničnu vojsku, KBS
moraju da prođu još jedan proces skrininga i provere, kako bi se osiguralo
da će svim građanima služiti jednako, bez obzira na kojoj strani su bili na
vreme oružanog sukoba. Takvi procesi mogu da traju decenijama, ali su
neophodne kako bi institucije osvojile poverenje građana i služilo im.
Pravni sistem Kosova je prošao kroz slične procese skrininga i provere. Besim Keljmendi iz kancelarije Specijalnog tužilaštva, je objasnio na
CIDO diskusiji kako 40 % njegovih kolega nije uspeo da prođe takav proces
skrininga.
“Mnogo ljudi nije prošlo- ljude koji su možda dobri profesionalci, ali
evaluacijom njihove moralne biografije zaključeno je da oni ne mogu da
Slučaj može biti
napravljen za
proveru ostalih
kategorija javnih funkcionera, jer skoro svi
aspekti javnog
sektora imaju
direktan uticaj
na kvalitet
života građana
Kosova. Posebno u zemljama
koje se i dalje
bave izazovima
tranzicione
pravde, skrining
proces ličnog
integriteta
javnih funkcionera je način
da se obezbedi
poverenje u
sistem i jednaka distribucija usluga svim
građanima.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 93
Pravljenje
kompletne slike
sukoba na Kosovu će zahtevati mnogo više
od “krpljenja”,
takođe će
zahtevati otkrivanje izvora
- zvaničnih i
nezvaničnih širom regiona.
Formiranje regionalne inicijative civilng
društva kao što
REKOM, koji je
zagovarao regionalne vlade
da uspostave
Regionalnu
Komisiju za
Utvrđivanje
Činjenica o Ratnim Zločinima i
Drugim Teškim
Kršenjima
Ljudskih Prava
na Području
Nekadašnje
SFRJ od 19912001, se može
pokazati kao
zlatni rudnik
takvih informacija.
budu vraćeni na posao kao sudije i tužioci” Besim Keljmendi, Specijalno
tužilaštvo.
Slučaj može biti napravljen za proveru ostalih kategorija javnih funkcionera, jer skoro svi aspekti javnog sektora imaju direktan uticaj na
kvalitet života građana Kosova. Posebno u zemljama koje se i dalje bave
izazovima tranzicione pravde, skrining proces ličnog integriteta javnih
funkcionera je način da se obezbedi poverenje u sistem i jednaka distribucija usluga svim građanima.
4.4 Crno i belo: Dokumentovanje ratnih zločina
Jedna tema koja je oduzela dosta vremena tokom CIDO panel diskusija
sa javnim funkcionerima je teškoća prikupljanja dokumentacije o ratnim
zločinima. Za dve godine svog postojanja, Institut za istraživanje ratnih
zločina tek treba da objavi konačan izveštaj o ljudskim gubicima ili bilo
koje druge gubitke tokom oružanog sukoba 1999. Dokumentacija o kretanju srpskih policijskih snaga, paravojnim aktivnostima i vojnoj strategiji
tokom sukoba na Kosovu nije dostupna istraživačima sa Kosova.
Međutim, ovo ne bi trebalo da bude izgovor da se ne započne proces
dokumentovanja zločina koji su se desili na Kosovu. Odgovornost za prikupljanje takvih informacija je na državi, a posebno na – ramenima vlade.
Mnoge međunarodne i domaće nevladine organizacije koje su funkcionisale pre i tokom 1999. imaju dokumentaciju koja se može iskoristiti da se
skrpe zajedno činjenice i brojke žrtava oružanih sukoba na Kosovu.
Pravljenje kompletne slike sukoba na Kosovu će zahtevati mnogo
više od “krpljenja”, takođe će zahtevati otkrivanje izvora - zvaničnih
i nezvaničnih - širom regiona. Formiranje regionalne inicijative civilng
društva kao što REKOM, koji je zagovarao regionalne vlade da uspostave
Regionalnu Komisiju za Utvrđivanje Činjenica o Ratnim Zločinima i Drugim Teškim Kršenjima Ljudskih Prava na Području Nekadašnje SFRJ
od 1991-2001, se može pokazati kao zlatni rudnik takvih informacija.
Konačne činjenice o troškovima oružanog sukoba može da obezbedi korisnu pozadinu za kosovske tužioce i sudstvo koja će služiti i kao mera
“zaokruživanja” za kosovsko društvo. Kako je kosovski specijalni tužilac
Besim Keljmendi istakao:
“Jednog dana će biti dostavljena (srpska dokumentacija o Kosovu)...
Ako to ne uradimo mi, onda će generacije koje dolaze posle nas, jer u to
vreme, narod na Kosovu i vlada Srbije može imati različite interese od
sadašnje vlade. Mi ne treba da gubimo nadu dok oni negde postoje. Ovi
dosijei postoje, oni nisu uništene.“
4.5 Zaštita svedoka = Dobijanje dobrog svedočenja
Još jedan ključni deo tranzicione pravde je zaštita svedoka. Besim Keljmendi, tužilac u Specijalnom tužilaštvu kaže da su kosovski svedoci
nepouzdani i često menjaju iskaz. Postoje dva razloga zbog kojih ljudi sa
94 — Borba na svim frontovima
Kosova nisu voljni da svedoče protiv bivših pripadnika OVK:
Kosovski Albanci poštuju i u izvesnoj meri, glorifikuju bivše pripadnike
OVK. Visok društveni položaj komandanata OVK čini svedočenje protiv
njih delo “izdaje.”
Bezbednost pojedinaca koji pristanu da svedoče o zločinima u
slučajevima oružanog sukoba je diskutabilna, u najmanju ruku rečeno.
Parlamentarnoj skupštini Saveta Evrope je 2010. predstavljen detaljni
izveštaj o izazovima sa kojima se pravosuđe suočava u garantovanju bezbednosti svedoka. U izveštaju se pozivaju vlade zemalja bivše Jugoslavije
da pooštre svoje bezbednosne mere u zaštiti svedoka povećanjem količine
ljudskih i finansijskih resursa. Vlada Kosova se posebno podstiče da osigura
bezbednost svedoka i da sprovede zakone kojim se svedoci štite. Od EULEXa je traženo da izdvoji više sredstava za zaštitu svedoka, a članice EU su
zamoljene da prihvate preseljenje svedoka u osetljivim slučajevima.
Prema istom izveštaju13, program zaštite svedoka na Kosovu je bio
neuspešan u nekoliko navrata, i nije uspeo da obezvedi adekvatnu bezbednost i anonimnost za svedoke u osetljivim slučajevima. Na primer,
misteriozno samoubisto anonimnog svedoka u slučaju visokog profila
bivših komandanat OVK Fatmira Limaja i Ramuša Haradinaj su tiha pretnja za svaki pokušaj svedočenja u sličnim slučajevima u budućnosti. Sve
dok se zaštita svedoka ne bude zagarantovana, ne treba da čudi što se
svedoci sa Kosova ustrčavaju da istupe sa svojim svedočenjem, posebno
u društvu koje je usko povezano kao što je to na Kosovo.14
Međutim, bezbednost nije mnogo bolja ni za kosovske tužioce i sudije.
Prema Besimu Keljmendija, iz kancelarije Specijalnog tužilaštva, tužioci
i sudije nisu voljni da preuzmu slučajeve koji se bave ratnim zločinima iz
straha za njihov ugled (tj. biće obeleženi kao izdajnici), straha od ubistva,
ličnu bezbednost, kao i bezbednost svojih porodica.
4.6 Naučene lekcije iz Bosne
Navedeni problemi nisu specifični ili jedinstveni samo za Kosovo - slučaj
Bosne pruža niz “naučenih lekcija”, koje kosovske institucije mogu prilagoditi kontekstu Kosova. Amir Kulaglić, jedan od lidera u BiH u naporima
u suočavanju sa prošlošću i preživeli iz genocida u Srebrenici, je izložio
perspektivu neuspeha i uspeha u pogledu bosanskih vlasti u suočavanju
sa zahtevima žrtava i preživelih.
Što se tiče stradanja žrtava u oružanom sukobu, Kulaglić kaže “ono
13 Report presented to the Parliamentary Assembly by the Committee on Legal Affairs and Human
Rights. Rapporteur: Mr. Jean-Charles Gardetto, Monaco, Group of the European People’s Party. “The
protection of witnesses as a cornerstone for justice and reconciliation in the Balkans.” June 2010.
Retrieved from http://assembly.coe.int/CommitteeDocs/2010/20100622_ProtectionWitnesses_E.pdf
14 CRDP. (2013, July). Human Security Chronicle: Inadequate witness protection programme in
Kosovo. Retrieved from Citizens’ Network for Human Security: http://cn4hs.org/wp-content/uploads/HS_Chronicle_Kosovo_3_Witness-Protection-Program.pdf
Vlada Kosova
se posebno
podstiče
da osigura
bezbednost
svedoka i da
sprovede zakone kojim se
svedoci štite.
EULEKS je
tražio da se
izdvoji više
sredstava za
zaštitu svedoka, a članice EU
su zamoljene
da prihvate preseljenje svedoka u osetljivim
slučajevima.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 95
U Bosni i
Hercegovini,
uprkos stvaranju posebnog
suda i sudstva za ratne
zločine, institut
za pronalaženje
i identifikaciju
nestalih lica, i
razne druge reformske mere,
i dalje postoji
nedostatak
konsenzusa o
tome “kako da
se prevaziđu
traume koje
proizilaze iz
rata u Bosni i
Hercegovini.”
šta žrtvama nedostaje jeste priznavanje tog stradanja kako celog društva
tako i institucija, kao i određenog sistematskog zadovoljenja kroz sistematsko regulisanje tog stradanja.” U tom kontekstu, Kulaglić razmatra
prekretnicu koju je regionalna inicijativa REKOM ostvarila u povezivanju
žrtava oružanog sukoba na lokalnom, nacionalnom i regionalnom nivou.
Prema Kulagliću, takva inicijativa bi uspešno napravila “vansudsko” telo
koje podstiče demokratske rasprave, razmatra osnovna pitanja tranzicione
pravde i podstiče javnu debatu o neophodnosti suočavanja sa prošlošću.
Ono što je nedostajalo bila je nesposobnost REKOM-a da uključe donosioce odluka i kreatore politike u okviru svojih vlada - institucionalno
odobrenje bi značilo političku volju i finansijsku podršku za regionalni
projekat za utvrđivanje činjenica, istinu, pravdu i pomirenje, zaključuje
Kulaglić.
U Bosni i Hercegovini, uprkos stvaranju posebnog suda i sudstva za
ratne zločine, institut za pronalaženje i identifikaciju nestalih lica, i razne
druge reformske mere, i dalje postoji nedostatak konsenzusa o tome “kako
da se prevaziđu traume koje proizilaze iz rata u Bosni i Hercegovini.”
4.7 Preporuke
U ovom trenutku, jasno je da postoji jaz koji treba premostiti između civilnog društva i razumevanja vlade za suočavanje sa prošlošću i tranzicionu
pravdu. Kosovske institucije treba da shvate ulogu koja im je dodeljena ne
samo u obezbeđivanju minimuma finansijskog blagostanja, već i u priznavanju, boljem obrazovanju, zdravstvenoj zaštiti i zapošljavanju kosovskih
žrtava i njihove dece.
Jedna takva “mreža podrške” je program zaštite svedoka na Kosovu,
za koji se moraju obezbediti odgovarajuća sredstva i ljudski resursi za
zaštitu onih koji žele da svedoče u slučajevima ratnih zločina i organizovanog kriminala. Sve dok Kosovari veruju da će biti zaštićeni institucionalnim mehanizmima, društvo će ćutati o počiniocima ratnih zločina na
Kosovu.
Iako je postignut napredak u proveri i lustraciji u nekim delovima javnog
sektora, proširenje obima postojećeg skrining procesa koji bi obuhvatio
širok spektar državnih službenika i članova parlamenta i na lokalnom i na
nacionalnom nivou, bio bi dobar korak u čišćenju trenutne administracije
i stvaranju uslova za veće poverenje u sistem. Odgovornost za dokumentovanje ratnih zločina na Kosovu ostaje i dalje unutar Kosova, a puno
razumevanje obima i ljudska cena sukoba ne može postići bez regionalne
saradnje. Da bi se to dogodilo mora da postoji politička volja.
96 — Borba na svim frontovima
V. Pravo na pravdu i suočavanje
sa prošlošću na Kosovu
Nadležnost nad ratnim zločinima na Kosovu je prebacivana više puta od
1999. UNMIK administracija uspostavljena odmah nakon oružanog sukoba je imala izvršnu vlast i ona je mogla da stavi ratne zločine na vrh
dnevnog reda na Kosovu. U kontekstu neposredno nakon oružanog sukoba, UNMIK je izjavio da će kosovsko pravosuđe sprovoditi zakon iz 1989,
koji uglavnom nije bio sprovođen od osnivanja Miloševičevog režima na
Kosovu 1990. Do kraja 2000.godine uobičajena praksa UNMIK-a je bila
da imenuju međunarodne sudije i tužioce u sudovima širom Kosova. Godine 2003, napravljen je prvi kosovski Privremeni Krivični zakonik. Uprkos
pozivima za uspostavljanje posebnog tribunala za ratne zločine, pod nazivom “Kosovski sud za ratne i etničke zločine,” budžetska ograničenja su
onemogučila njegovu realizaciju.15
Iako su učinjeni napori u radu sa lokalnim tužiocima i sudijama, i obezbedila obuku i podršku za optužene, pravosudni sistem koji je osnovao UNMIK
je bio spor i neefikasan. U 2009, nakon proglašenja nezavisnosti i prihvatanja
Ahtisarijevog sporazuma za Kosovo, EULEKS je pozvan da uspostavi svoju
misiju na Kosovu. Definisana kao posmatračka misija sa ograničenim izvršnim
kapacitetima, EULEKS je doveo na stotine međunarodnih policajaca, tužilaca
i sudija da pomogne Kosovu u sprovođenju vladavine zakona. EULEKS je
nasledio stotine nerešenih predmeta iz UNMIK-a,16, a bila je suočena sa izazovima istovremenog rešavanja novih slučajeva i zatvaranje slučajeva koji su
ostali otvoreni više od decenije.
Kao takav, EULEKS je trenutno nacionalni lider Kosova u procesuiranju slučajevima korupcije i ratnih zločina, mada ne bez kritika. EULEKS
je kritikovan da suviše sporo radi, da ne obezbeđuje dovoljno vremena
međunarodnim sudijama i tužiocima da zatvori slučajeve, a da nepravedno izdvaja jednu etničku grupaciju ili drugu. Ono što se ne raspravlja,
međutim jeste šta će se dogoditi sa predmetima ratnih zločina kada se
mandat EULEKS završi. U septembru 2013, ministar pravde Kosova i zamenik premijera, Hajdredin Kuči je izjavio da mandat EULEKS-a treba da
se završi u junu 2014.17 Vladina strategija (trenutno još u pregovorima sa
EU) će nadgledati transfer odgovornosti sa EULEKS-a na kosovske sudije i
tužioce 18. EULEKS će i dalje funkcionisati na Kosovu, ali pre svega u svo15 Organizacija za evropsku bezbednost i saradnju, Misija na Kosovu (2010). Sudjenja za rante
zlocine na Kosovu: Procena deset godina 1999-2009.Odeljenje za ljudska prava i zajednice
16 Borchardt, B. (n.d.). EULEX i ratni zlocini. Preuzeto: Novembar 2013, safrom EULEX Kosovo:
http://www.eulex-kosovo.eu/en/news/000427.php
17 Aliu, F. (2012, August 2). EULEX to Leave Kosovo in June 2014. Retrieved November 2013, from
Balkan Insight: http://www.balkaninsight.com/en/article/eulex-s-leaves-kosovo-in-june-2014
18 Cani, B. (2013, September 20). Hajredin Kuçi: Mandati i Eulex-it në Kosovë duhet të përfundojë.
(E. Xhani, Editor) Retrieved November 2013, from Deutche Welle: http://www.dw.de/hajredinku%C3%A7i-mandati-i-eulex-it-n%C3%AB-kosov%C3%AB-duhet-t%C3%AB-p%C3%ABrfundoj%C3%
AB/a-17102374-0
Iako je postignut napredak
u proveri i
lustraciji u nekim delovima
javnog sektora,
proširenje obima postojećeg
skrining
procesa koji
bi obuhvatio
širok spektar državnih
službenika i
članova parlamenta i na
lokalnom i na
nacionalnom
nivou, bio bi
dobar korak u čišćenju
trenutne
administracije
i stvaranju
uslova za
veće poverenje u sistem.
Odgovornost
za dokumentovanje ratnih
zločina na
Kosovu ostaje
i dalje unutar
Kosova, a puno
razumevanje
obima i ljudska
cena sukoba ne
može postići
bez regionalne
saradnje. Da bi
se to dogodilo
mora da postoji
politička volja.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 97
Na radionici
CIDO-a, “Pravo
na pravdu i
Suočavanje
sa prošlošću
na Kosovu,”
renomirani
španski tužilac
Karlos Kastresana je ukazao na potrebu
za dobrim
partnerima u
vladi, NVO sektoru, medijima,
opozicionim
liderima i
međunarodnim
akterima, kao
i potrebu za
jasnim ciljevima, pravnim
sredstvima i
fleksibilnošću u
smislu davanja prioriteta
slučajevima.
jstvu posmatrača. Hoće li kosovske sudije i tužioci biti na visini zadatka,
odupreti se političkom uplitanju, socijalnu negodovanju i pretnjama po
njihovu ličnu bezbednost u sprovođenju tranzicione pravde? Na to pitanje
tek treba odgovoriti.
Tranziciona pravda je jedinstvena u svetu jurisprudencije, po samoj
svojoj prirodi ona izaziva “preklapanja” između međunarodnog i nacionalnog prava, dovodeći u pitanje nepisano “društveni ugovor” između
građana i njihove države, i šta se može uraditi da bi se taj ugovor raskinuo. Tranziciona pravda se obično javlja u državama koje su slabe i tek
izlazi iz traume oružanog sukoba i nasilja - u ovom kontekstu, tužioci
i sudije moraju da pridobiju sve partnere i saveznike u cilju rešavanja
predmeta koji su po prirodi veoma osetljivi i teško ih je obraditi. Na radionici CIDO-a, “Pravo na pravdu i Suočavanje sa prošlošću na Kosovu,”
renomirani španski tužilac Karlos Kastresana je ukazao na potrebu za
dobrim partnerima u vladi, NVO sektoru, medijima, opozicionim liderima
i međunarodnim akterima, kao i potrebu za jasnim ciljevima, pravnim
sredstvima i fleksibilnošću u smislu davanja prioriteta slučajevima.
5.1 Zadovoljavanje pravde stranoj zemlji: Slučaj EULEKS-a
U slučaju Kosova, EULEKS i lokalni tužioci i sudije se suočavaju sa jedinstvenim skupom izazova. Na diskusiji koju je organizovao CIDO o pravosuđu
i tranzicionoj pravdi, primećen je zanimljiv set dileme od strane širokog
spektra zainteresovanih strana. Ovo ukazuje na potrebu za višestrukim
pristupom u obuhvatanju i rešavanje ratnih zločina.
Najveći problemi EULEKS-a:
1. Nedostatak razumevanja istorijskog i kulturnog konteksta.
Erik Larson, tužilac kancelarije Specijalnog tužilaštva EULEKS-a, je
diskutovao o jedinstvenoj bazi znanja koje tužilac treba da poseduje kako
bi pravilno rukovao slučajevima koji se odnose na ratne zločine. Ta baza
znanja zahteva poznavanje teme, kao što su vojne prakse i detalji kao što
su uniforme u vreme rata, oznake, oružje, itd., kao i razumevanje kako
neki zločini direktno utiču na društvene običaje i tradicije ugroženh grupa.
Bez ovoga teško je ubediti sudiju o valjanosti predmeta .
“...kao tužilac vi treba da predstavite vojnu ili policijsku prošlost sudiji,
koji ne razume kontekst pojedinačnih ratnih zločina. Takođe je važno za
nas da shvatimo da nasilju zasnovano na rodnoj pripadnosti, ili seksualni
zločini u ratu se razlikuju od seksualnih zločina pričinjenih u mirnodopskim uslovima. Motivacija je drugačija, način na koji zajednica reaguje je
drugačiji. Mi kao tužioci i sudije moramo da razumemo istorijski kontekst
onoga što se dešava. To nije samo ubistvo, to nije samo pljačka, to nije
samo silovanje, to je zločin u oružanom sukobu.” Erik Larson, tužilac u
Specijalnom tužilaštvu.
2. Previše slučajeva, premalo vremena.
EULEKS je nasledio od UNMIK-a 1200 predmeta, a otvorio je oko 51
98 — Borba na svim frontovima
novih slučajeva. Većina sudija i tužilaca EULEKS-a ima kratkoročne ugovore, a period je suviše kratak da se složeni slučaj privede do kraja. U
takvim slučajevima nije neuobičajeno da se sa papirologijom počne od
nule nakon što se ugovor EULEKS tužioca završi.
3. Političko uplitanje odugovlači napredak.
Krajnji cilj EULEKS-a je da se dostigne tačku gde se njegov mandat
završava i njene nadležnosti se prenose na kosovske institucije. U ovom
trenutku, kosovske institucije nisu pokazale inicijativu u stvaranje terena za potpuno preuzimanje slučajeva gonjenja za ratne zločine. Katja
Dominik, međunarodni tužilac EULEKS-a, opisuje disfunkciju EULEKS sudova u severnoj Mitrovici. Dominik radi u sudu, sa uglavnom medjunarodnim kolegama iz EULEKS-a, dok tvrdi da Albanski tužioci ne žele da se
upuštaju u avanturu rada na Severu.
“Zgrada okružnog suda u Mitrovici je veoma lepa. Ima tri sprata i trenutno samo jedan radi odnosno u njemu radi međunarodne sudije EULEKS-a.
Ima nas petoro ... mnogo mojih (albanskih) kolega se samo nastavilo
da radi u Opštinskom sudu u Vučitrnu i tako je već godinama. Te kolege
čekaju da se vrate, rade na sudskim procesima i pomažu sudijama, ali su
oni trenutno lišeni te mogućnosti jer čekaju političko rešenje za sever.”
Katja Dominik, međunarodni sudija EULEKS-a.
5.2 Držanje glave iznad vode: Lokalne sudije i tužioci
Lokalnim sudijama i tužiocima još nije data puna nadležnost u predmetima ratnih zločina na Kosovu. Brige kosovskih sudija i tužilaca su fokusirane na njihove uslove rada, sa posebnim fokusom na nedostatku njihove
zaštite i nedostatku adekvatne nadoknade.
1. Nedostatak zaštite.
Uprkos postojanju zakona Kosova o zaštićenim svedocima, on se pokazao kao neadekvatan oblik zaštite. Tužioci su izjavili na radionici CIDOa “pravo na pravdu”, da se oni osećaju nelagodno u pogledu njihove lične
bezbednosti i bezbednosti njihovih porodica, i u cilju da obavljaju svoj
posao kako treba, potrebna im je zaštita.
2. Pitanje zaštite je u direktnoj vezi sa pitanjima ljudskih resursa i finansijskih sredstava.
Učesnici “Pravo na pravdu” radionice su se žalili na visoku opterećenost
sudija predmetima, nedostatak sredstava da se zaposli više pravnih
asistenata i pomoćnog osoblja. Iako sudije i tužioci zarađuju mnogo više
od nacionalnog proseka (oko 900 evra mesečno za sudije koje se bave
teškim krivičnim delima), učesnici su takođe žalili na niske plate i niske
penzije.
“Želeo bih da citiram jednog od lidera koji je rekao da bi bilo bolje da
se plate vladnih zvaničnika daju sudijama kao i njihovi džipovi i telohranitelji. Tada bi sve sudije radile bez straha.” Učesnik radionice “Pravo na
pravdu”.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 99
3. Biti satanizovan u medijima.
U slučajevima suđenja za ratne zločine u kojima su optuženi Albanci,
kosovski mediji klasifikuju tužioce ili sudija kao “izdajnika”. Intenzivni
socijalni pritisak koji izaziva ovakvo izveštavanje je više puta pomenuto
od strane sudija i tužioca tokom radionica CIDO-a. Iako ovo nije direktna
prepreka za njihov rad, mnogi učesnici su izjavili da su time obeshrabreni
u radu na slučajevima ratnih zločina.
“Nisam pročitao novine cele godine, to je kao da se utrkuju, ko može
da više nagrdi kosovsko pravosuđe. Za sve ove godine, ne znam ni jednog
novinara koji je pratio rad sudije ili tužioca, koji je odradio svoj posao
na veoma visokom nivou, i koji je pokazao da ima nade u kosovskom
pravosuđu.” Učesnik radionice “Pravo na pravdu“.
Besim Keljmendi, iz kancelarije Specijalnog tužilaštva, je izjavio da će
Kosovo na kraju morati da sarađuje sa različitim akterima iz celog regiona.
Pitanja nestale dokumentacije, dokazi o ratnim zločinima, osumnjičenima
i svedocima rasuti su širom Balkana i zahtevaju partnerstvo, bez obzira na
to da li sa institucijama, pravosuđem, civilnim društvom ili medijima.
“Bez partnera ne možemo istražiti na način na koji je to neophodno.
Da li ovi partneri moraju uvek da budu na strani osobe koju gonimo? Ne.
Da li će ovi partneri biti politički, ili partneri NVO, medija, institucija? Da.
Hoće li ovi partneri biti iz Srbije u budućnosti? Da. Mi to ne možemo izbeći,
bez obzira da li to želimo ili ne.” Besim Keljmendi, Specijalno tužilaštvo
Kosova.
5.3 Preporuke
Kosovski sudije i tužioci imaju listu pritužbi koje su legitimne i mora se
hitno rešiti, naročito u pogledu lične bezbednosti, velikog broja predmeta,
kao i nedostatka i posebnog fokusa na ratne zločine ugrađene u strukturu kosovskog pravosuđa. Međutim, ovo nije “opravdanje” za tužioce i
sudije koji nisu adekvatno pripremljeni i spremni za rukovanje osetljivim
slučajevima.
Na strukturnom nivou, jasno je da promena mora biti. Kosovskim sudijama bi dobrodošla pravilno finansirana posebna komora i/ili Apelacioni
sud za ratne zločine, u kojoj bi radili sudije koji su se specijalizovali za rad
na teškim zločinima, a to bi omogućilo da se takvi slušajevi rešavaju efikasnije. Centralni budžet mora da obezbedi određeni budžet za kosovsko
pravosuđe – iako je prosečna srednja plata za kosovske sudije i tužioce
prilično visoka, neobjašnjive fluktuacije u platama su stvorili nezadovoljstvo i percepciju nedostatka uvažavanja za njihov rad.
Bolja bezbednost je prioritet za sudije, tužioce i zaštićene svedoke.
Pitanje zaštite svedoka na Kosovu izgleda da zavisi od ljudskih i materijalnih resursa. U ovom slučaju, kosovsko pravosuđe treba da traži da se
ispune osnovni uslovi bezbednosti, ako ne od strane kosovskih institucija
onda od strane međunarodnih snaga na Kosovu.
100 — Borba na svim frontovima
Iako je rešavanje određenih pitanja su van moći tužilaca i sudija,
nedostatak volje od strane pravnog sistema Kosova je stvorio kulturu spokoja. Ništa ne sme zaustaviti kosovsko pravosuđe u uspostavljanju nacionalne strategije za teška krivična dela, ili u lobiranje kod međunarodne
zajednice na Kosovu za bezbednije i efikasnije uslove rada. Uostalom,
braneći zakon je više od karijere: to je u službi javnosti. Šta kosovski
poreski obveznici treba da vide jeste ubeđenje, posvećenost i saosećanje
od svojih sudija i tužilaca, bez obzira na stepen opasnosti i niske plate.
“Nas zadatak kao profesionalci, je da pokušamo da uklonimo teret sa
pleća žrtava, i prebacimo ga na naša ramena, na Vaša ramena.” Džonatan
Sisson, obraćajući se kosovskim sudijama i tužiocima na radionici “Pravo
na pravdu”.
VI. Mediji i tranziciona pravda
Kosovski mediji su pretrpeli ogromne transformacije, sve u poslednjih
pedeset godina. Pre 1999, kosovski mediji su u velikoj meri cenzurisani i
često zabranjivani. Posebno oni koji su izveštavali o srpskoj represiji na
Kosovu, novinari su mogli i bili hapšeni, ispitivani i prebijani. Period od
1980-ih i 1990-ih godina se može definisati kao period povećane radikalizacije političkih stavova na Kosovu, izazvanih nelegalnim i polu-legalnim
albanskim publikacijama koje su pozivale na povratak autonomije Kosova, koji su najavljivali svoju nezavisnost i dokumentovano kršenje ljudskih
prava od strane srpskih vlasti. Duboke političke podele Kosova učvrstila i
ujedinila albance sa Kosova, i proizvela javnu sferu koja je stvorila, distribuirala i čitala novine koje su imale konzistentnu političku agendu.
Bilo kroz socijal-realistički diskurs društvene ili kroz radikalizovane,
polu-legalne publikacije, javna sfera Kosova je teško ispolitizovana tokom većeg dela perioda posle drugog svetskog rata, dok će se period
posle 1999. pokazati kao period brze i ponekad teške tranzicije. Uprkos
finansiranju rekonstrukcije medijske infrastrukture i obuke novinara po
zapadnim standardima, većim delom kosovskim medijskim prostorom
dominira ono što se naziva “novinarski protokol.”19 To znači da je putanja
većine izveštaja “na - dole” (tj. Institucionalne konferencije za novinare,
sumirani i predstavljene kao vest, bez inputa od ljudi koji su pogođeni
takvim institucijama) i kao takve ne podstiče javnu raspravu. Socijalna
pitanja, kontekstualnost i građanski pristup novinarstvu tek da utvrde
uporište u struci. To znači da kada se izveštava o problemima vezanim za
suočavanje s prošlošću, fokus je na saopštenjima, zakonima i deklaracijama - i ne na njihovim većim posledicama na život običnih ljudi. Isto
19 Qavdarbasha, S. (2012). State of the Media in Kosovo. Institute for Development Policy. INDEP.
ARD Inc. (2004). Kosovo Media Assessment: Final Report. Contracted by USAID to help review and
evaluate the current state of media in Kosovo.
Iako je
rešavanje
određenih
pitanja su van
moći tužilaca
i sudija,
nedostatak
volje od strane
pravnog sistema Kosova je
stvorio kulturu
spokoja. Ništa
ne sme zaustaviti kosovsko pravosuđe u
uspostavljanju
nacionalne
strategije za
teška krivična
dela, ili u
lobiranje kod
međunarodne
zajednice na
Kosovu za
bezbednije i efikasnije uslove
rada. Uostalom, braneći
zakon je više od
karijere: to je u
službi javnosti.
Šta kosovski
poreski obveznici treba
da vide jeste
ubeđenje,
posvećenost i
saosećanje od
svojih sudija i
tužilaca, bez
obzira na stepen opasnosti i
niske plate.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 101
važi i za haške optužnice i presude, gde novinari pokazuju nedostatak
profesionalnih i sposobnosti tumačenja presuda, međunarodnih normi i
njihovih implikacija.
6.1 Zašto ne govorimo o tranzicionoj pravdi?
Na radionici CIDO-a “mediji i tranziciona pravda”, novinari su diskutovali o nekoliko razloga zašto se mediji ne bave tranzicionom pravdom i
suočavanjem s’prošlošću na savestan način.
6.2 Nedostatak vremena i resursa
Mnogi novinari su se žalili da se od njih očekuje da pokriju više tema istovremeno zbog nedostatka ljudskih resursa, i time se ne ostavlja dovoljno vremena da se radi na dubinu priče o tranzicionoj pravdi.
“Mediji imaju veliki problem. Oni pošalju jednog novinara da pokrije
sve sektore, kulturu, ekonomiju, sport, dok na BIRN-u jedna osoba je
plaćena od strane BIRN da pokrije samo sudstvo. To je to! I on/ona zna
temu detaljno.”
“...niti jedan medij na Kosovu nema luksuz da potroši jedan mesec na
jedan članak.”
6.3 Nedostatak slobode
Novinari takođe kažu da vlasnici medija ne žele da pokrivaju pitanja vezana za tranzicionu pravdu, jer kao tema, ona nije dovoljno unosna ili nije
u skladu sa njihovim političkim stavovima.
“Zašto X novine nemaju barem jedan članak nedeljno o tranzicionoj
pravdi? Zašto? Jer to nije u njihovom finansijskom interesu, jer se bave
drugim stvarima, oni bi radije objavili oglas neko dobar članak.”
“Prvi razlog za oklevanje novinara na koji pomislim je da to jednostavno nije u interesu vlasnika, urednika, samog medija da ne piše o tome
[tranzicionoj pravdi], jer su oni zapravo ti koji se suočavaju sa tranzicionom pravdom.”
“...sve je povezano sa vlasnicima medija. Mogu da napišem o Srbici
šta god želim ukoliko imam podršku kuće za koju radim.”
6.4 Nedostatak interesovanja
Novinari tvrde da postoji percepcija u novinarskoj profesiji da je suočavanje
sa prošlošću “zastarela tema”, i da trenutno nikog ne interesuje.
“Oni su [novinari] lenji! Oni su suviše lenji da slušaju te debate, da
slušaju one glasove koji pripadaju prošlosti. I oni su stalno lenji da
izveštavaju o njima.”
“...među kolegama postoje ljudi koji kažu ‘vi se još uvek bavite ratom?” Oni misle da je to završena tema i da ne žele da se bave tim. Realno novinarstvo, prema njima je samo kada se otkrije prevara na tenderu.”
102 — Borba na svim frontovima
6.5 Nedostatak voljnih izvora
Novinari tvrde da žrtve rata a takođe i tužioci nisu spremni da razgovaraju
sa njima, što otežava sastavljanje priče.
“...za četrnaest godina smo uradili sve što smo mogli ...odemo da ih
intervjuišemo...oni ne žele da razgovaraju. Efekat je nula. To je problem,
niko ništa ne radi, tužilac okleva, oni su uplašeni.”
“...oni [izvori] kažu - zašto dolazite kod nas kada ništa ne izlazi na videlo ... dosta je, umorni smo od vas. Dolazite kod nas svaki dan, a i dalje
ništa nije otkriveno.“
6.6 Gde novinari ne uspevaju?
Sve u svemu, činilo se da postoji percepcija da su tranziciona pravda i
suočavanje sa prošlošću visoko specijalizovane teme i da samo specijalizovani novinari mogu da izveštavaju o njima. Često je isticano na diskusijama da novinari ne mogu da posvete „mesec dana“ jednoj temi, s
obzirom da za svaku priču o tranzicionoj pravdi ili SsP je neophodna dugotrajna istraga. Iako je tačno da interesi urednika i vlasnika diktiraju sadržaj
i formu, o tranzicionoj pravdi i SsP se može izveštavati na različitostima u
ratu, kao temi od opšteg interesa bez obzira na političke sklonosti medija.
Uprkos činjenici da novinari još nisu adekvatno zaštićeni od napada u
vršenju svojih dužnosti, takođe je tačno da novinari ne štite na adekvatan
način svoje izvore prilikom izveštavanja o slučajevima ratnih zločina.
Naročito u vezi sa zaštićenim svedocima, novinari nisu uspeli u nekoliko
navrata da zaštite identitet tih pojedinaca, te su time narušili integritet
sudskog procesa.
U 2008, novinar i urednik Bota sot, Bajruš Morina je uhapšen za
nepoštovanje Haškog tribunala vršenjem pritiska i zastrašivanjem svedoka u slučaju protiv Ramuša Haradinaja. Morina je služio tri meseca zatvora.20 Tokom istog suđenja, novinar Klan Kosova, Baton Hadžiju je kažnjen
sa 7000 evra za otkrivanje informacija o identitetu zaštićenog svedoka.21
Noviji primer neuspeha zaštite svedoka je priča koju je objavila Koha.net
u novembru 2013, u kojoj se otkriva identitet zaštićenog svedoka koji služi
zatvorsku kaznu u zatvoru Dubrava.22
Takođe je bilo slučajeva ubistava pojedinaca kao rezultat „otkrivanja“
u medijima. U 2000. novine Dita su zatvorene nakon što su objavile priču
sa imenima i fotografijama Srbina koji je navodno počinio zločine tokom
rata - koji je pronađen mrtav dva dana kasnije. Dita je naređeno od strane
20 Hague Justice Portal. (n.d.). Morina, Bajrush (contempt). Retrieved 2013 November, from Courts
and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/index.php?id=10466
21 Hague Justice Portal. (n.d.). Haxhiu, Baton. Retrieved November 2013, from Courts and Tribunals: http://www.haguejusticeportal.net/index.php?id=9561
22 Koha Net. (2013, November 1). Dubrave, sulmohet deshmitari i mbrojtur Shkumbin Mehmeti.
Retrieved November 2013, from Koha Net: http://www.koha.net/?page=1,13,164139
Uprkos činjenici
da novinari još
nisu adekvatno
zaštićeni od napada u vršenju
svojih dužnosti,
takođe je tačno
da novinari
ne štite na
adekvatan
način svoje
izvore prilikom
izveštavanja
o slučajevima
ratnih zločina.
Naročito u vezi
sa zaštićenim
svedocima,
novinari nisu
uspeli u nekoliko navrata da
zaštite identitet
tih pojedinaca, te su time
narušili integritet sudskog
procesa.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 103
UNMIK administracije da obustavi operacije na osam dana.23 Nakon ovog
perioda, Dita objavljuje isti članak. To je rezlutiralo velikom kaznom i
eventualnim zatvaranjem.24
U tom kontekstu, razumljivo je da žrtve rata, koje su već traumatizovane, odbijaju da budu intervjuisane od strane novinara koji ne shvataju
ozbiljno zaštitu njihovog identiteta. Standardne metode zaštite identiteta
izvor kao što su puna anonimnost, zamagljivanje glasova/lica i ne davanje informacija koje mogu da otkriju identitet nisu uobičajena praksa,
već se prilično nasumično primenjuju.
Čak i u slučajevima kada novinar ne govori o slučajevima ratnih zločina,
podrazumeva se da narativ ima tendenciju da bude “heroja protiv izdajnika”, naročito kada su albanski komandanti i vojnici OVK na suđenju. U
takvim slučajevima, tužioci imaju tendenciju da budu satanizovani, dok
su optuženi nezvanično “oslobođeni.” Ovo je posebno tačno u slučaju
medijskih publikacija sa jakim političkim vezama.
Konceptualni temelji suočavanja sa prošlošću mogu naći vrlo zanimljiv izraz među novinarima. Novinari imaju različite stavove, na primer
o tome da li bi trebalo događaje koji su se desili na Kosovu 1999 zvati
oružani sukob ili rat, i šta su potrebe, stavovi i interesi manjinskih grupa.
6.7 Preporuke
Sa njihovom moći da oblikuju javni diskurs i načinom na koji posmatramo
prošlost, novinari u redakcijama širom Kosova treba da podstakne debatu
i pokrivenost po pitanjima vezanim za našu kolektivnu prošlost - ne samo
za ratne zločine koji ulaze u okvir tranzicione pravde, već i pripovedanje o
stvarnim životima onih koji su pogođeni ratom.
Savet za štampu Kosova ima Etički kodeks, koji postavlja smernice o
tome kako treba tretirati i citirati izvore. Posebno u slučajevima gde će biti
intervjuisane žrtve ratnih zločina, novinari moraju bez izuzetka biti svesni
svojih etičkih odgovornosti. U slučaju sumnje, novinar se uvek može pozvati na Etičkog kodeksa ili direktno kontaktiranjem Saveta za štampu ili
Komesara za medije. Novinari koji rade drugačije mora snositi posledice.
“... Ako ne suočimo sa prošlošću, ona će se vratiti da nas poseti.“
VII. Zaključci
Suočavanje sa prošlošću je kontinuirani proces, a nije proces koji može
voditi samo jedan sektor društva. Rad civilnog društva, institucije, Aka23 Wood, N. (2000, July 31). In Kosovo, newspaper exposes of war criminals led to murder.
Retrieved November 2013, from The Guardian: http://www.theguardian.com/media/2000/jul/31/
pressandpublishing.mondaymediasection1
24 Samini, Llazar. (2005, September 6). Kosovo Daily Shut Down: International officials shut down
Dita after it failed to pay a fine for an article naming alleged Serb war crimals. Retrieved November
2013, from Institute for War & Peaec Reporting: http://iwpr.net/report-news/kosovo-daily-shutdown
104 — Borba na svim frontovima
demija, pravosuđa i mediji su svi povezani u tom pogledu.
Civilno društvo ima bogatu arhivu informacija i iskustava na koje bi
kosovske institucije mogle da se oslone u cilju postizanja i zadovoljavanja potrebe žrtava oružanog sukoba. Međuministarska radna grupa za
suočavanje sa prošlošću i pomirenje će biti važan test sposobnosti vlade
i volje da ispune taj cilj.
Kosovsko pravosuđe je preopterećeno slučajevima, nedostatkom finansijskih i ljudskih resursa, kao i nedostatkom adekvatne zaštite svedoka, tužioci i sudije. Međutim, oni moraju da budu spremni da odgovore
izazovima koje će naslediti u predmetima ratnih zločina kada se mandat EULEKS-a završi. Ovo će zahtevati hrabrost i posvećenost poštovanju
vrednosti javnog servisa.
Iako su medijske regulative i primena novinarske etike poboljšana
od 1999, ostaju određena pitanja koje treba hitno rešiti. Uloga medija
je da pravosudni sistem drži odgovornim, a ne da podriva sposobnost
pravosuđa sumnjom da može da uradi dobar posao ili satanizuje tužioce
i dovodi porodice zaštićenih svedoka, tužioca i sudija u opasnost neetički
(i povremeno nezakonito) izveštavanjem.
Građani Kosova su spremni da se uhvate u koštac sa prošlošću. S
obzoriom da se dužnosti i odgovornosti EULEKS-a postepeno smanjuju i
prebacuju na kosovske institucije, sposobnost i spremnost kosovskih institucija, pravnog sistema i medija da se suoče sa prošlošću će biti testirana.
Iako su medijske regulative
i primena novinarske etike
poboljšana od
1999, ostaju
određena pitanja koje treba
hitno rešiti.
Uloga medija je
da pravosudni
sistem drži
odgovornim, a
ne da podriva
sposobnost
pravosuđa
sumnjom da
može da uradi
dobar posao
ili satanizuje tužioce i
dovodi porodice
zaštićenih svedoka, tužioca i
sudija u opasnost neetički
(i povremeno
nezakonito)
izveštavanjem.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 105
Bibliografija
Aliu, F. (2012, avgust 2). EULEX napušta kosovo u junu 2014. Preuzeto:
Novembar 2013, sa Balkan Insight: http://www.balkaninsight.com/
en/article/eulex-s-leaves-kosovo-in-june-2014
Aliu, F. (2012, July 18). Odloženo saslušanje sa suđenja Labskoj grupi.
Preuzeto: Novembar 2013, sa Balkan Transitional Justice: http://www.
balkaninsight.com/en/article/llapi-group-retrial-commences
ARD Inc. (2004). Procena kosovskih medija: Završni izveštaj. Ugovorio
USAID za pomoć u pregledu i proceni trenutnog stanja kosovskih medija.
Bleeker, M. (2006). Dealing with the Past and Transitional Justice: Creating Conditions for Peace, Human Rights and the Rule of Law. Bern: Political Affairs Division IV, Federal Department of Foreign Affairs FDFA.
Borchardt, B. (n.d.). EULEX i ratni zločini. Preuzeto: Novembar 2013, sa
EULEX Kosovo: http://www.eulex-kosovo.eu/en/news/000427.php
Cani, B. (2013, September 20). Hajredin Kuçi: Mandati i Eulex-it në Kosovë
duhet të përfundojë. (E. Xhani, Editor) Preuzeto: Novembar 2013, sa
Deutche Welle: http://www.dw.de/hajredin-ku%C3%A7i-mandati-ieulex-it-n%C3%AB-kosov%C3%AB-duhet-t%C3%AB-p%C3%ABrfund
oj%C3%AB/a-17102374-0
CRDP. (2013, juli). Human Security Chronicle: Inadequate witness protection programme in Kosovo. Preuzeto sa Citizens’ Network for Human
Security: http://cn4hs.org/wp-content/uploads/HS_Chronicle_Kosovo_3_Witness-Protection-Program.pdf
Gardetto, J.-C. (2010). The protection of witnesses as a cornerstone for
justice and reconciliation in the Balkans. Parliamentary Assembly of
Council of Europe, Committeeon Legal Affairs and Human Rights.
Gazeta Jeta ne Kosove. (2013, October 10). Ligji per Viktimat dhe Veteranet e Luftes mbetet i Pjeserishem. Retrieved November 2013, from
Jeta ne Kosove: http://www.gazetajnk.com/?cid=1,1018,6630
Hague Justice Portal. (n.d.). Haxhiu, Baton. Preuzeto: Novembar 2013,
iz sudova i tribunala: http://www.haguejusticeportal.net/index.
php?id=9561
106 — Borba na svim frontovima
Hague Justice Portal. (n.d.). Morina, Bajrush (contempt). Preuzeto: 2013
Novembar, iz sudova i tribunala: http://www.haguejusticeportal.net/
index.php?id=10466
Human Rights Watch. (2001). Under Orders: War Crimes in Kosovo . Human Rights Watch.
Fond za humanitarno pravo. (2011). Kosovska knjiga sećanja 1998-2000.
Beograd: Fond za humanitarno pravo.
Fond za humanitarno pravo Kosovo. (2011). Gjykimet per krime lufte dhe
veprat penale te motivuara etnikisht dhe politikisht ne Kosove ne vitin
2010. Prishtine: Fond za humanitarno pravo Kosovo.
Institute for War & Peace Reporting. (2005, avgust 2). Investigation: Kosovo’s Wild West: Vigilante law reigns in a part of Kosovo where justice
doesn’t quite reach. Preuzeto: Novembar 2013, sa Institute for War &
Peace Reporting: http://iwpr.net/report-news/investigation-kosovoswild-west
Međunarodni komitet Crvenog krsta. (n.d.). Osnovne informacije. Preuzeto: Novembar 2013, sa Family Links - ICRC: http://familylinks.icrc.
org/kosovo/en/Pages/background-information.aspx
Koha Net. (2013, November 1). Dubrave, sulmohet deshmitari i mbrojtur
Shkumbin Mehmeti. Preuzeto: Novembar 2013, sa Koha Net: http://
www.koha.net/?page=1,13,164139
Kurteshi-Hajdari, A. (2012). Court Proceedings in Kosovo for War Crimes,
Ethnically and Politically Motivated Crimes. Prishtine: Fond za humanitarno pravo .
Organizcija za evropsku bezbednost i saradnju, Misija na Kosovu. (2010).
Suđenja za ratne zločine na Kosovu: Procena deset godina 1999-2009.
Odeljenje za ljudska prava i zajednice.
Peci, E. (2013, November 8). Kosovo Ex-Guerrillas Charged With Murder and Torture. Preuzeto: Novembar 2013, sa BalkanInsight: Balkan
Transitional Justice: http://www.balkaninsight.com/en/article/indictment-raised-in-kosovo-war-crime-case
Qavdarbasha, S. (2012). State of the Media in Kosovo. Institute for Development Policy. INDEP.
Za kosovske institucije, pravosuđe i medije, suočavanje sa prošlošću je zbunjujući problem — 107
Uredba br.2000/66 o povlasticama za razne invalide na Kosovu i bliže
srodnike onih koji su umrli kao poslednica oružanog sukoba na Kosovu, UNMIK/Reg/2000/66 (Misija Ujedninjenih nacija na Kosovu, Decembar 21, 2000).
Samini, Llazar. (2005, September 6). Kosovo Daily Shut Down: International officials shut down Dita after it failed to pay a fine for an article
naming alleged Serb war crimals. Preuzeto: Novembar 2013, sa Institute for War & Peaec Reporting: http://iwpr.net/report-news/kosovodaily-shut-down
Suhrke, A., Barutciski, M., Sandison, P., & Garlock, R. (2000). The Kosovo
Refugee Crisis. United Nations High Commissioner for Refugees. Geneva: UNHCR Evaluation and Policy Analysis Unit.
UNFPA: Women, Peace and Security Initiative Technical Support Division.
(2005). Gender Based Violence in Kosovo - A Case Study. Priština:
UNFPA.
Wolftheiss. (2009). The Legal Guide to Kosovo. Wienna: WOLF THEISS
Rechtsanwälte GmbH.
Wood, N. (2000, July 31). In Kosovo, newspaper exposes of war criminals
led to murder. Retrieved November 2013, from The Guardian: http://
www.theguardian.com/media/2000/jul/31/pressandpublishing.mondaymediasection1
Svetska zdravstvena organizacija. (2000). Izveštaj o stanju u kosovskom
zdravstvenom sektoru.
Zakon o statusu i pravima porodica heroja, invalida, veterana i ćlanova
OVK-a i porodicama civilnih žrtava rata, Zakon br. 02/L-2 (Skupština
Kosova – Privremene institucije samoupravljanja, februar 23, 2006).
Zakon o statusu i pravima palih boraca, invalaida, veterana, clanova OVKa, civilnih žrtava rata i njihovih porodica, Zakon br. 04/L-054 (Skupština
– Republika Kosovo, decembar 8, 2011).
Katalogimi në botim – (CIP)
Biblioteka Kombëtare dhe Universitare e Kosovës
32(496.51)(048)
Beteja në të gjitha frontet : për institucionet, gjygjësinë dhe mediat e Kosovës, Ballafaqimi me të Kaluarën është një çështje e ndërlikuar / Përpiluar nga : Qendra për Hulumtim,
Dokumentim dhe Publikim ; Përkthyer nga: TRANKOS Consulting, Dragana Milutinović. –
Prishtinë : : Qendra për Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim, 2013. - 106 f. ; 25 cm.
Titulli dhe teksti paralel në gjuhën shqipe, angleze dhe serbe.
Bibliografia : f. 105-107
1. Milutinović, Dragana
ISBN 978-9951-640-01-5
Download

Betejë në të gjitha frontet - Centre for Research, Documentation and