Beograd
UDK/UDC 167.7:63
ISSN: 0354-1320
RADOVI SA XXIV SAVETOVANJA
AGRONOMA, VETERINARA I
TEHNOLOGA
Vol. 16. br. 1-2
Proceedings of XXIV Conference
of Agronomists, Veterinarians and
Technologists
Vol. 16. No. 1-2
Beograd
2010.
Redakcioni odbor/Editorial board
Milan Veljović (Beograd), mr Nenad Đurić (Beograd), dr Ankica Kondić-Spika (Novi
Sad), prof.dr. Miroslav Malešević (Novi Sad), prof.dr Đorđe Glamočlija (Beograd),
prof.dr Slaven Prodanović (Beograd), prof.dr Radovan Sabovljević (Beograd), dr Radoš
Pavlović (Čačak), dr Tihomir Kasalica (Beograd), prof.dr Sreten Mitrović (Beograd),
prof.dr Tomislav Živanović (Beograd).
Izdavački savet/Publishing council
Mr Radmila Beskorovajni (Beograd), mr Nenad Đurić (Beograd), prof.dr Vukašin Bijelić
(Beograd), prof.dr Nenad Đorđević (Beograd), prof.dr Slavča Hristov (Beograd), dr Petar
Stojić (Beograd), mr Snježana Pupavac, (Beograd), dr Divna Simić (Beograd), Mihailo
Radivojević, dipl.ing. (Beograd), Nada Erić, dipl.ing. (Beograd), Eleonora Onć Jovanović,
dipl.ing. (Beograd), Zlata Gavrilović, dipl.ing. (Beograd).
Glavni i odgovorni urednik/Editor - in chief
Mr Radmila Beskorovajni
Urednici/Editors
Dr Divna Simić
Mihailo Radivojević, dipl.ing.
Uredništvo i administracija/ Editorial board and administration
Institut PKB Agroekonomik
Industrijsko naselje bb
11213 Padinska Skela
Tel. 011 8871-175, 8871-550, fax: 8871-125
E- mail: [email protected] com
Priprema/Word processing: PORTAL, Beograd
Štampa/ Printed by: PORTAL, Beograd
Tiraž/ No. of copies: 200
Zbornik Naučnih radova XXIV Savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, štampan
je uz pomoć Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije.
Proccedings of research papers of XXIV Conference of agronomists, veterinarians and
technologists, are published by Ministry of science and technological development of
Republic of Serbia.
Sadržaj/Content
Biserka Badivuk, Mile Ivanović, Milivoje Šikić, Dejan Kovačević,
Aleksandra Pudlo
ANALIZA PROIZVODNJE RATARSKIH USEVA
U PKB KORPORACIJI U 2009. GODINI
Analysis of production of field crops in the PKB
CORPORATION The 2009. YEAR............................................................... 9
Nenad Đurić, Bogdan Garalejić, Sava Krgović, Vesna, Anka Kačarević,
Snežana Janković
UTICAJ GUSTINE SETVE NA PRINOS NEKIH SORATA
OZIME PŠENICE
INFLUENCE sowing density on yield cultivars
SOME WINTER WHEAT............................................................................. 15
Nenad Đurić, Radovan Sabovljević, Vesna Trkulja, Eleonora Onć-Jovanović
SORTE OZIME PŠENICE INSTITUTA PKB AGROEKONOMIK
I NJIHOVE PRODUKTIVNE MOGUĆNOSTI U OGLEDIMA
2008/2009 GODINE U REPUBLICI RUMUNIJI
Winter wheat cultivars INSTITUTE PKB
AGROEKONOMIK AND THEIR Productive OPTIONS IN
MAKROOGLEDIMA 2008. And 2009. YEARS IN THE
REPUBLIC OF ROMANIA.....................................................................21
Radovan Sabovljević, Divna Simić, Zlatoljupka Stanković, Nenad Đurić,
Đorđe Goranović
FRAKCIJE VELIČINE I KLIJAVOST SEMENA PŠENICE
PROIZVEDENOG NA PODRUČJU PKB
Fraction SIZE AND WHEAT seed germination
produced IN PKB.................................................................................... 27
3
Vera Đekić, Milivoje Milovanović, Mirjana Staletić, Vladimir Perišić
ISPITIVANJE KOMPONENTI PRINOSA KRAGUJEVAČKIH
SORTI OZIMOG TRITIKALEA
INVESTIGATION OF YIELD COMPONENTS KRAGUJEVAC
VARIETIES WINTER TRITICALE............................................................. 35
Vera Đekić, Đorđe Glamočlija, Milivoje Milovanović, Mirjana Staletić
UTICAJ GODINE NA PRINOS I KVALITET ZRNA
KRAGUJEVAČKIH SORTI OZIME PŠENICE
IMPACT OF YEAR YIELD AND GRAIN QUALITY OF WINTER
WHEAT VARIETIES KRAGUJEVAC.......................................................... 43
Stanislava Stanković, Aleksandar Stojanović
AKTUELNA PITANJA U PROIZVODNJI OZIME PŠENICE
NA PODRUČJU BRANIČEVSKOG OKRUGA
CURRENT ISSUES IN WINTER WHEAT PRODUCTION IN
BRANICEVO DISTRICT................................................................................. 51
Piljo Dakić, Luka Matić, Dijana Zečević, Janko Šešić, Dejan Gajin,
Nenad Đurić, Eleonora-Onć Jovanović, Zlata Gavrilović
KOROVI PŠENICE I NJIHOVO SUZBIJANJE SA
STANDARDNIM I NOVIM HERBICIDIMA
Weeds in WHEAT crop AND THEIR controling
with standards And New Herbicides............................................ 57
Divna Simić, Nada Erić, Miodrag Pavlović, Nenad Đurić, Radovan Sabovljević
HIBRIDI KUKURUZA INSTITUTA PKB AGROEKONOMIK NA
RAZLIČITIM LOKALITETIMA ISPITIVANJA U
PROIZVODNOJ 2009.GODINI
MAIZE HYBRIDS INSTITUTE PKB AGROEKONOMIK on
different locations testing in production 2009 YEAR....... 67
Tomislav Živanović, Slavko Radanović, Goran Todorović, Mile Sečanski,
Sanja Vasiljević, Radiša Đorđević
Značaj kombinacionih sposobnosti i heterozisa
za prinos zrna kukuruza
Significance of Combining Abilities and heterosis
for grain yield of maize........................................................................ 75
Radovan Sabovljević, Dragoljub Jovanović, Divna Simić,
Đorđe Goranović, Dragojlo Selaković
VARIJABILNOST I KORELACIJE KOMPONENTI RODNOSTI
SEMENA ČETIRI LINIJE – MAJKE HIBRIDA KUKURUZA
VARIABILITY AND CORRELATIONS COMPONENTS Gender
SEED four lines - Mother HYBRIDS OF MAIZE............................... 85
4
Violeta Ranđelović, Slaven Prodanović, Svjetlana Despotović, Đorđe Glamočlija
PRINOS KUKURUZA RAZLIČITIH FAO GRUPA ZRENJA U
FUNKCIJI PADAVINA TOKOM ASI PERIODA
GRAIN YIELD OF MAIZE HYBRIDS OF DIFFERENT FAO
MATURITY GROUPS IN FUNCTION OF RAINFALL
DURING ASI.........................................................................................103
Marija Sarić, Eleonora Onć Jovanović, Zlata Gavrilović
OSETLJIVOST POPULACIJA ABUTILON THEOPHRASTI
MEDIK. NA NIKOSULFURON I IMAZETAPIR
Sensitivity of populations of Abutilon theophrasti
Medik. to nicosulfuron and imazethapyr.............................. 111
Dragan Todorović, Gordana Jovanović-Nikolić, Mica Stajić, Dejan Mujakić,
Jovana Stajić
Pojava, rasprostranjenost i širenje kukuruzne
zlatice Diabrotica virgifera virgifera La Conte
na jugu Srbije
Appear, distribution and dissemination CORN beetle
Diabrotica VIRGIFERA VIRGIFERA LA CONTE IN SOUTHERN
SERBIAN..................................................................................................... 121
Luka Matić, Piljo Dakić, Dijana Zečević, Janko Šešić, Dejan Gajin,
Eleonora Onć Jovanović, Zlata Gavrilović, Divna Simić
SUZBIJANJE KOROVA U KUKURUZU PRIMENOM NOVIH
HERBICIDA GALENIKE FITOFARMACIJE
weedS control IN MAIZE USING Herbicides
GALENIKA FITOFARMACIJA................................................................. 127
Đorđe Glamočlija, Marija Spasić, Tomislav Živanović, Jela Ikanović,
Vladimir Filipović, Marina Milutinović
GENOTIPSKE SPECIFIČNOSTI SOJE u uslovima
intenzivne ishrane AZOTOM
Genotype soybean specifics in intensive
nitrogen fertilization conditions.......................................... 137
Piljo Dakić, Luka Matić, Dijana Zečević, Janko Šešić, Dejan Gajin,
Eleonora Onć Jovanović, Zlata Gavrilović, Slobodanka Marković
NAJVAŽNIJI KOROVI SOJE I MOGUĆNOST
NJIHOVOG SUZBIJANJA
MOST IMPORTANT Weeds end their possibiliti
controling in SOYBEAN crops..................................................... 145
5
Mile Ivanović, Mirjana Lazić, Biserka Badivuk
Stanje zakorovljenosti i suzbijanje korova u
šećernoj repi na lokalitetu PanČevačkog rita u
Poljoprivrednoj Korporaciji Beograd
WEEDINESS AND WEED CONTROL IN SUGAR BEAT CROP ON
LOCALITY PANČEVACKOG RITA IN AGRICULTURAL
CORPORATION BELGRADE................................................................... 151
Luka Matić, Piljo Dakić, Dijana Zečević, Janko Šešić, Dejan Gajin,
Eleonora Onć Jovanović, Zlata Gavrilović, Radmila Beskorovajni
ISPITIVANJE EFIKASNOSTI NEKIH HERBICIDA U
SUZBIJANJU KOROVA U LUCERKI
TESTING EFFICIENCY OF SOME herbicides in weed
control in lucerne.......................................................................... 159
Vukašin Bjelić, Milica Rapajić, Đorđe Moravčević, Damir Beatović
UTICAJ ZAPREMINE KONTEJNERSKIH ĆELIJA NA
KARAKTERISTIKE RASADA PAPRIKE
(Capsicum annuum L.)
INFLUENCE OF CONTAINER CELL CAPACITY ON
THE DEVELOPMENT OF PEPPER (Capsicum annuum L.)
SEEDLINGS..........................................................................................167
Dobrivoj Poštić, Nebojša Momirović, Zoran Broćić, Željko Dolijanović,
Goran Aleksić, Nenad Trkulja, Žarko Ivanović
FIZIOLOŠKA STAROST SEMENSKIH KRTOLA KROMPIRA
(SOLANUM TUBEROSUM L.)
Physiological ageing of potato
(Solanum tuberosum L.) seed tubers........................................ 175
Dragan Todorović, Gordana Jovanović-Nikolić, Dejan Petković
PROUČAVANJE OSETLJIVOSTI RAZLIČITIH VRSTA
PORODICE CRUCIFERAE I NEKIH STRANIH HIBRIDA
KUPUSA PREMA PLASMODIPHORA BRASSICAE
U LESKOVCU
STUDY OF DIFFERENT TYPES OF FAMILIES Sensitivity
Cruciferae AND SOME FOREIGN HYBRIDS TO CABBAGE
PLASMODIPHORA brassicae in LESKOVAC..................................... 185
Radoš Pavlović, Ljiljana Bošković-Rakočević, Dragi Stevanović
EFEKAT PRIMENE TRESETNIH SUPSTRATA U
PROIZVODNJI RASADA PARADAJZA
THE EFFECT OF PEAT SUBSTRATES ON TOMATO
TRANSPLANT PRODUCTION................................................................. 193
6
Ljiljana Bošković-Rakočević, Radoš Pavlović, Milena Đurić
UTICAJ VRSTE I KOLIČINE AZOTNOG ĐUBRIVA NA
SADRŽAJ NITRATA KOD SPANAĆA
NITRATE CONTENT OF SPINACH AS AFFECTED BY TYPE
AND APPLICATION RATE OF NITROGEN FERTILIZER..................... 199
Milica Rapajić, Damir Beatović, Đorđe Moravčević, Vukašin Bjelić,
Slavica Jelačić
UTICAJ ZAPREMINE KONTEJNERSKIH ĆELIJA NA
KARAKTERISTIKE RASADA KADIFICE
(Tagetes erecta L.)
INFLUENCE OF CONTAINER CELL CAPACITY
ON THE PROPERTIES OF MARIGOLD SEEDLINGS .......................... 207
Ankica Savin, Snježana Pupavac, Mlađan Ljubić, Dejan Kovačević,
Duško Grujičić, Jelena Redžić, Zlatko Vampovac
ZNAČAJ AGROHEMIJSKIH ANALIZA POLJOPRIVREDNOG
ZEMLJIŠTA
IMPORTANCE OF AGROCHEMICAL
ANALYSIS OF AGRICULTURAL SOIL................................................... 215
Milena Đurić, Radoš Pavlović, Hamdija Čivić, Ljiljana Bošković-Rakočević
EFEKAT KALCIFIKACIJE NA SADRŽAJ ELEMENATA U
ANALIZIRANOM ZEMLJIŠTU TIPA PSEUDOGLEJ
THE EFFECT OF LIMING ON ELEMENT
CONTENTS OF PSEUDOGLEY................................................................ 223
Dragana Vidojević, Maja Manojlović
PROCENA SADRŽAJA ORGANSKE MATERIJE U
ZEMLJIŠTIMA SRBIJE
ESTIMATION OF SOIL ORGANIC MATTER CONTENT
IN SERBIA.................................................................................................. 231
Miroslav Miladinović, Veljko Perović, Branka Brebanović,
Nikola Koković Darko Jaramaz
Određivanje ukupnih i eksploatacionih količina
treseta Pešterske tresave
Determination of the total quantity of peat and
exploitation Pester peat............................................................... 245
Jonel Subić, Lana Ivanović, Marko Jeločnik
UTICAJ PODSTICAJA NA POKRIĆE VARIJABILNIH
TROŠKOVA U PROIZVODNJI RATARSKIH USEVA
THE IMPACT OF SUBSIDIES ON VARIABLE COSTS
COVERING IN FIELD CULTURES PRODUCTION..........................251
7
Branko Mihailović, Drago Cvijanović, Gorica Cvijanović
ANALIZA PERFORMANSI PREDUZEĆA U
AGROKOMPLEKSU SRBIJE
ANALYSIS performance in the agro SERBIAN........................ 265
Jelena Jezdimirović, Suzana Mitrović
KORIŠĆENJE BIOMASE KAO ALTERNATIVNOG
IZVORA ENERGIJE
BIOMASS USAGE AS AN ALTERNATIVE ENERGY SOURCE............ 275
Miroslav Grubačić, Dragica Đurđević-Milošević
PRISUSTVO HEMIJSKIH KONTAMINANATA U
NAMIRNICAMA BILJNOG POREKLA
THE PRESENCE OF CHEMICAL CONTAMINANTS IN
FOODSTUFFS OF PLANT ORIGIN.......................................................... 285
Dragan Todorović, Gordana Jovanović-Nikolić, Irena Ignjatović,
Dejan Petković
PROMET I POTROŠNJA PESTICIDA U JABLANIČKOM
OKRUGU SA POSEBNIM OSVRTOM NA AKUTNA
TROVANJA LJUDI
Trade and consumption of pesticides in Jablanica
district With special reference into acute
poisoning PEOPLE................................................................................ 297
8
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:633”2009”
Stručni rad
ANALIZA PROIZVODNJE RATARSKIH USEVA U PKB
KORPORACIJI U 2009. GODINI
B. Badivuk, M. Ivanović, M. Šikić, D. Kovačević, S. Pudlo∗
1
Uvod
PKB Korporacija je poljoprivredno preduzeće koje ove godine obeležava 65 godina rada i razvoja.
Na površini od 21.500 ha, organizuje se ratarska proizvodwa sa zadatkom da snabdeva grad Beograd proizvodima ishrane.
U sklopu ovog preduzeća nalazi se 9 gazdinstava: „PKB Mladost” - Jabučki Rit,
„PKB Lepušnica” - Glogonjski Rit, „PKB Kovilovo” - Kovilovo, „PKB Padinska Skela”
- Padinska Skela, „PKB Pionir” - Besni Fok, „PKB Partizanski Prelaz” - Vrbovski, „PKB
Dunavac” - Dunavac, „PKB Čenta” - Čenta, „PKB 7. juli” - Surčin, kao i pogoni „PKB
Hortikultura” koja se u stakleniku površine od 1 ha bavi proizvodnjom ranog povrća,
zatim „PKB Agroseme” (koji dorađuje celokupnu semensku proizvodwu, organizovanu
na našim gazdinstvima) kako za potrebe PKB Korporacije tako i za potrebe drugih organizacija, zatim „PKB Brazda” (osnovna obrada i žetva poljoprivrednih useva), „PKB
Poljotransport” (prevoz svih vrsta roba), „PKB Poljotehnika” (održavanje poljoprivredne
mehanizacije) i „PKB Energotehnika” (proizvodnja vode i pare).
Oranice na kojima se organizuje biljna proizvodwa su različite, kako po svojim
fizičkim tako i po hemijskim i biološkim osobinama.
Najzastupljenija su ritska zemljišta 42%, aluvijalna 40%, livadska 15%, černozem
2,9% i 0,1% najlošija zemljišta.
Najveći deo oranica se nalazi u Pančevačkom Ritu 77%, 19% ha je u Sremu i oko
4% ha uz reku Dunav.
Ritska crnica je najtežeg mehaničkog sastava jer sadrži preko 60% gline (pa obrada u specifičnim uslovima bilo da se radi o sušnoj ili izrazito vlažnoj godini) zahteva
složenu tehnologiju.
Biljna proizvodwa u 2009. godini može da se okarakteriše kao zadovoljavajuća.
Kod pojedinih kultura ostvareni su izuzetni prinosi (merkantilni, silažni, semenski kukuruz, soja, uljana repica, boranija, lucerka), dok kod nekih pšenica, ječam. šećerna repa,
grašak (prinosi su bili ispod očekivanih) i to zbog vremenskih prilika ustvari neprilika
koje su najviše uticale na smanjenje prinosa i smanjenje digestije.
∗
Biserka Badivuk, dipl.inž., dr Mile Ivanović, Milivoje Šikić, dipl.inž., Dejan Kovačević, dipl.inž.,
Aleksandra Pudlo, dipl.inž., PKB Korporacija, Padinska Skela- Beograd.
9
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Klimatski uslovi u 2009.g.
Temperatura, suma i raspored podavina su značajni parametri u realizaciji svih
poljoprivrednih kultura.
U tabeli 1. prikazani su podaci o srednjim mesečnim temperaturama, sumama padavina i broju kišni h dana po mesecima za 2008. i 2009. godinu.
Tab. 1. Srednje mesečne temperature (°C), suma padavina (mm) i broj kišnih dana
(januar - decembar) u 2009. godinu u poređenju sa 2008. godinom.
Medium monthly temperature (C), the amount of rainfall (mm) and number
of rainy days(January-December) in 2009. year compared with the 2008th year
Mesec
Month
Godina/Year
Januar/January
Februar/February
Mart/March
April/April
Maj/May
Jun/June
Jul/July
Avgust/August
Septembar/Septem.
Oktobar/October
Novembar/November
Decembar/December
Prosek/Average
Srednja mesečna
Suma padavina
temperature
Amount of
Medium monthly
rainfall
temperature
2008.
2009.
2008. 2009.
0,71
-1,97
34,2
60,6
3,85
1,3
11,4
40,2
7,59
6,4
60,6
54,6
12,07
13,7
37,6
7,8
17,09
17,5
49
23
20,96
18,9
39,6
90
21,1
21,78
42
35,8
21,33
21,45
35
76,2
14,79
17,8
70
2,2
11,84
10,7
18,6
89,2
6,8
6,68
68
79,4
3,18
1,7
77
94,2
11,77
11,32
45,25 54,43
Broj kišnih dana
Number
of rainy days
2008.
23
6
18
15
13
14
9
6
15
15
20
19
14,5
2009.
17
27
17
8
10
17
10
11
3
16
22
18
14,6
Agroekološki faktori presudno su uticali na rast, razviće i prinos gajenih biljaka.
Neravnomeran raspored padavina po mesecima, broj kišnih dana i temperatura, drastično
su uticali na smanjenje i kvalitet prinosa pojedinih ratarskih kultura.
Sušno proleće od druge polovine marta do početka juna imalo je loš uticaj na nicanje i sklop pojedinih kultura.
Padavine kreću od juna meseca što pozitivno utiče na kukuruz i soju a vidi se po
ostvarenim prinosima.
U proizvodnji šećerne repe u drugoj polovini leta došlo je do pojave uvenuća a
kasnije i truleži korena koja je drastično smanjila prinos ove kulture. Prouzrokovač ovog
oboljenja je gljiva MACROPHOMINA FASEOLINA. Ovoj bolesti je pogodovalo sušno
leto praćeno vrlo visokim temperaturama.
10
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Ostvareni prinosi u biljnoj proizvodwi u PKB Korporaciji.
Tab. 2. Prinos ratarskih i povrtarskih kultura u 2008. godini u odnosu na 2009.
Yield of field and vegetable crops in 2008. year compared to the 2009th y
Usev
Crops
Pšenica/ Wheat
Ječam ozimi
Winter barley
Kukuruz semenski
Corn seed
Kukuruz merkantilni
Corn Mercantile
Šećerna repa
Sugar beet
Soja/ Soya
Suncokret semenski
Sunflower seed
Uljana repica (zrno)
Rapeseed (seed)
Lucerka seno/
Alfalfa hay
Kuk. silažni I setva
Corn falling sowing I
Grašak konzumni
Pea konzumni
Boranija/Beans
Kuk. silažni II setva
Corn falling sowing II
Ozima mešavina
Winter mix
Setvena površina
Sowing area
ha
4.174
2008.
t
25.439
t/ha
6,09
ha
4.894
2009.
t
26.948,77
t/ha
5,51
1.104
6.840
6,20
1.201
6.608,4
5,5
690
2.108
3,05
581
2.350,9
4,05
3.844
22.744
5,91
4.012
33.455,07
8,34
1.200
59.107
49,26
1.248
55.689,62
44,62
2.466
6.700
2,71
2.318
7.890,32
3,4
323
516
1,59
137
153,76
1,12
-
-
-
603
1.776,91
2,95
2.818
22.121
7,85
2.559
26.610
9,23
3.309
102.645
31,02
2.416
96.032
39,75
247
1.916
7,75
250
1.502,92
6,01
107
749
7,00
194
4.936,6
7,59
-
-
-
259
4.936,6
19,06
-
-
-
326
4.411,1
13,53
20.372
I i II
Na osnovu prikaza (Tabela 2.) vidi se da proizvodnja kukuruza i pšenice zauzima
najveće površine. U proizvodnji merkantilnog kukuruza na površini od 4.012 ha realizovan je prosečan prinos zrna od 8,34 t/ha što je u odnosu na prethodnu godinu veći prinos
za 30%.
Proizvodnja pšenice izvedena je na površini od 4.894 ha, prosečan prinos zrna
iznosio je 5,51 t/ha, što je za 10% umanjen rod u odnosu na 2008. godinu.
Najvažnija industrijska kultura, šećerna repa na površini od 1.248 ha sa prinosom
od 44,62 t/ha podbacila je u odnosu na prethodnu godinu (iz već navedenih razloga) za
10%.
Velike površine u proizvodnji zauzima i soja (2.318 ha). Vremenski uslovi su pogodovali ovoj kulturi koja je za 20% imala uvećanu proizvodnju.
PKB Korporacija ima značajnu ulogu u proizvodnji hibridnog semena suncokreta
i semenskog kukuruza. U 2009. godini proizvodnja hibrida semena suncokreta izvedena
je na 137 ha a realizovan prinos je bio 1,12 t/ha.
Kod proizvodnje semenskog kukuruza možemo da se pohvalimo prinosom od
4,05 t/ha. Što se tiče lucerke, prinos koji je veći za 15% od prošlogodišnjeg je za svaku
11
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
pohvalu. Silažni kukuruz iz prve setve je imao prosek od 39,75 t/ha a iz druge setve 19,06
t/ha. Na nešto većim površinama nego 2008. godine posejani su grašak na 250 ha sa prinosom od 6,01 t/ha i boranija na 194 ha sa prinosom od 7,59 t/ha.
Proizvodne površine i prinosi žitarica na gazdinstvima PKB Korporacije prikazane su u tabeli 3.
Tab. 3. Prinos žitarica (t/ha) u 2009. g.
Grain Yield (t / ha) in 2009.
Gazdinstvo
Farm
Pšenica
Wheat
Ozimi ječam
Winter barley
Semenski
Kukuruz
Seed Maize
Merkantil.
Kukuruz
Merkantil. Maize
ha
t/ha
ha
t/ha
ha
t/ha
ha
t/ha
Mladost
524
4,93
110
4,73
46
2,97
330
7,9
Lepušnica
603
5,72
255
5,95
76
2,64
676
8,97
Kovilovo
570
5,46
166
4,88
90
2,54
461
9,55
Pad. Skela
503
5,75
150
5,72
100
4,94
391
8,97
Pionir
570
6,30
141
6,51
57
5,15
359
9,07
P. Prelaz
507
5,23
152
4,81
57
6,48
409
7,87
Dunavac
400
6,35
56
6,92
73
4,55
162
10,08
Čenta
412
4,62
-
-
239
9,17
7. juli
805
5,25
176
5,06
82
3,61
985
6,67
PKB
4.894
5,51
1.201
5,5
581
4,05
4.012
8,34
Iz tabele 3. vidi se da su najuspešniji proizvođači pšenice bila sledeća gazdinstva:
-Dunavac sa prinosom od 6,35 t/ha,
-Pionir sa prinosom od 6,30 t/ha,
-Pad. Skela sa prinosom od 5,75 t/ha.
Najbolji proizvođači ozimog ječma za 2009. godinu su:
-Dunavac sa 6,92 t/ha,
-Pionir sa 6,51 t/ha,
-Lepušnica sa 5,95 t/ha.
Najuspešnija gazdinstva u visini realizovanog prinosa semenskog kukuruza su:
-Partizanski Prelaz sa 6,48 t/ha,
-Pionir sa 5,15 t/ha,
-Padinska Skela sa 4,94 t/ha.
Prinos merkantilnog kukuruza se kreće u rasponu od 6,67 t/ha do 10,08 t/ha suvog zrna. Sva gazdinstva su imala dobre prinose a najbolja su bila gazdisntva Dunavac
sa 10,08 t/ha i Kovilovo sa 9,55 t/ha. U tabeli 4. prikazani su rezultati ostvarenih prinosa
industrijskih kultura po gazdinstvima PKB Korporacije.
12
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 4. Prinos industrijskih kultura t/ha u 2009. g.
Yield industrial culture t / ha in 2009.
Gazdinstvo
Farm
Mladost
Lepušnica
Kovilovo
Pad. Skela
Pionir
Part. Prelaz
Dunavac
Čenta
7. juli
PKB
Šećerna repa
Sugar beet
ha
t/ha
135
45,80
175
41,09
110
40,31
117
34,61
183
59,52
186
61,04
88
55,09
45
49,44
209
21,60
1.248
44,62
ha
175
289
435
319
150
304
34
176
436
2.318
Soja
Soya
t/ha
3,18
3,63
3,75
3,65
3,81
3,96
4,03
2,41
2,63
3,4
Suncokret semenski
Sunflower seed
ha
t/ha
62
1,19
75
1,07
137
1,12
Za PKB Korporaciju najveći značaj od industrijskih kultura imaju soja i šećerna
repa. U 2009. godini industrijsko bilje je požnjeveno sa 3.566 ha ili sa 16% površina.
Najveći prinos slatkog korena je dobijen na Partizanskom Prelazu 61,04 t/ha i na
Pioniru za 183 ha - 59,52 t/ha.
U proizvodnji soje u 2009. godini najveći broj gazdinstava realizovao je prosečan
prinos iznad 3 t/ha, tako da možemo biti zadovoljni ovogodišnjim učinkom.
Semenski suncokret je zasejan na dva gazdinstva na površini od 137 ha sa prosečnim prinosom od 1,12 t/ha.
Gajenje krmnog bilja ima veliki značaj s obzirom na osnovu delatnosti preduzeća
a to je stočarstvo.
Tab. 5. Prinos krmnih kultura (t/ha) u 2009. g.
Yield forage culture t / ha in 2009.
Gazdinstvo
Farm
Mladost
Lepušnica
Kovilovo
Pad. Skela
Pionir
P. Prelaz
Dunavac
7. juli
PKB
Kuk. silaž.
I setva
Corn falling
sowing I
ha
t/ha
312
42,83
310
40,32
314
42,27
271
40,31
269
45,28
427
36,14
260
43,88
253
27,47
2.416
39,75
Kuk. silaž.
II setva
Cook. falling
sowing II
ha
t/ha
50
18,71
29
10,34
48
20,84
34
30,27
38
9,84
60
21,63
259
19,06
Lucerka seno
Alfalfa hay
ha
440
409
275
275
296
378
243
240
2.556
t/ha
8,80
8,34
12,07
8,75
10,65
9,82
7,39
8,10
9,23
Ozima mešavina
Winter mix
ha
50
48
48
34
38
60
48
326
t/ha
9,71
15,51
16,94
10,81
8,87
14,82
16,12
13,53
13
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
U 2009. godini pod krmnim biljem je bilo iz redovne setve 5.298 ha ili 25% zasejanih površina. U ovoj godini je usilirano 96.032 t silo mase kukuruza odličnog kvaliteta.
Zahvaljujući značajnim količinama silaže i sena na zalihama iz prethodne godine, ratari
PKB-a su obezbedili dovoljne količine kabaste hrane za vlastito stado.
Silažni kukuruz je požnjeven sa 2.416 ha sa prosečnim prinosom od 39,75 t/ha.
Postignuti prinos je za 22% bolji nego prinos 2008. godine.
Najveći prinos silo mase imalo je gazdinstvo Pionir od 45,28 t/ha i gazdinstvo
Dunavac od 43,88 t/ha sa površine od 260 ha.
Usev lucerke je dao rod od 23.610 t (tu je uračunata i senaža).
Najveći prinos lucerke imala su gazdinstva:
1. Kovilovo 12,07 t/ha,
2. Pionir 10,65 t/ha,
3. P. Prelaz 9,82 t/ha.
Ova poslovna godina je završena. Uzimajući u obzir sve nedaće koje prate poljoprivrednu proizvodnju, možemo biti zadovoljni.
Nadamo se da će grad Beograd imati sluha da sačuva PKB kao jedinstven sistem,
koji treba da očuva svoju primarnu proizvodnju da je unapredi i da bude proizvođač zdrave hrane.
Zaključak
Na osnovu izvršene analize i prikaza rezultata biljne proizvodnje u PKB Korporaciji za 2009. godinu može se zaključiti: *Biljna proizvodnja u 2009. godini bila je dobra; *Pšenica je ostvarila prosečan prinos 5,51 t/ha; *Ječam ozimi je realizovao prosečan
prinos od 5,5 t/ha; *Semenski kukuruz je imao odličan prinos od 4,05 t/ha; *Merkantilni
kukuruz je imao prinos od 8,34 t/ha; *Šećerna repa je imala niži prinos od planiranog
zbog pojave truleži korena. Prosečan prinos je bio 44,62 t/ha. Nešto bolja gazdinstva su
bila “PKB Partizanski Prelaz” sa 61,04 t/ha slatkog korena i “PKB Pionir” sa 59,52 t/
ha; *Soja je realizovala zadovoljavajući prosečan prinos od 3,4 t/ha; *Lucerkino seno na
gazdinstvima PKB-a je proizvedeno na površini od 2.556 sa prosečnim prinosom 9,23
t/ha; *Najbolji rezultati silo mase su ostvareni na gazdinstvu “PKB Pionir” 42,28 t/ha i
gazdinstvu “PKB Dunavac” 43,88 t/ha.
14
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.11”324”:631.559:631.543.1
Originalni naučni rad
UTICAJ GUSTINE SETVE NA PRINOS NEKIH SORATA
OZIME PŠENICE
N. Đurić, B. Garalejić, S. Krgović, V. Trkulja, A. Kačarević,
S. Janković∗
2
Izvod: Strna žita a naročito pšenica i proizvodi od pšenice su u prošlosti, sadašnjosti a to će biti i u budućnosti osnovni elementi ishrane ljudi i životinja.
Sama sorta bez potpune primene svih agrotehničkih mera proizvodnje (setve –
odnosno zadovoljavajuće gustine useva, mera nege i vremena žetve) ne može dati visok
prinos kome težimo, što je naročito potrebno u godinama kada pšenica ima izrazito nisku
cenu da bi smo ostvarili bilo kakav pozitivan prihod.
Ispitivane su četri sorte ozime pšenice različitih selekcionih kuća koje su trenutno
zastupljene u srpskom sortimentu u cilju analize prinosa, zavisno od gustine setve useva.
Ključne reči: pšenica, sorte, prinos zrna, gustina setve.
Uvod
Brzi porast prosečnog prinosa ozime pšenice u zadnjih 50 godina jednim delom
zasuluga je selekcionera, odnosno stvaranja novih genotipova – sorti, ali sa 50% sigurno
je i zasluga agrotehničara, odnosno traženja prave i potpune agrotehnike procesa proizvodnje za svaku sortu.Proizvođača interesuje što veći prinos zrna, jer skladištar – otkupljivač to plaća u otkupnoj ceni pšenice a potrošača i pekara što bolji kvalitet brašna,
odnosno hleba. Jedan od uslova ostvarenja visokog prinosa su sorte sa niskom i tvrdom
stabljikom koje trpe velike gustine setve i povećane količine azotnih đubriva, pa je potrebno za svaku sortu u sortimentu pronaći odgovarajuću gustinu – sklop biljaka kako bi
ona dala ekonomski isplativ prinos zrna.
Naravno sklop biljaka nemože sam po sebi u velikom procentu uticati na povišen
prinos ako nije u korelaciji sa potrebnim količinama hraniva i odgovarajućim rasporedom
padavina u toku vegetacije (Tavčar, 1959, Đurić, 2001, Prodanović i sar., 2009, Đurić i
sar., 2005).
Materijal i metod rada
Ogled je izveden proizvodne 2007. i 2008. godine, na Oglednom polju PDS Instituta “Tamiš” u Pančevu. Ispitivane su četiri sorte ozime pšenice i to: NS Pobeda, PKB
∗
Mr Nenad Đurić, istraživač-saradnik, Vesna Trkulja, dipl.inž., mr Anka Kačarević, Institut PKB
Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd; Bogdan Garalejić, dipl.inž., Sava Krgović, dipl.inž., PDS Institut
„Tamiš“, Pančevo; dr Snežana Janković, Institut za primenu nauke u poljoprivredi, Beograd.
15
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Talas, NS Rapsodija i Apač. Poljski deo ogleda izveden je u slučajnom blok sistemu, sa
četiri ponavljanja.
Količina i raspored padavina i prosečne mesečne temperature za period oktobarjul 2007/2008. godine date su u tabeli 1.
Tab. 1. Prosečne mesečne temperature i suma padavina u proizvodnom periodu
oktobar-jul 2007/2008. godine
Average monthly temperature and rainfall amount in the production period
October-July, 2007/2008.
Meseci
Month
Oktobar/October
Novembar/November
Decembar/December
Januar/January
Februar/February
Mart/March
April/April
Maj/May
Jun/June
Jul/July
Temperatura(Co)
Temperature(Co)
11,8
5,1
0,8
1,6
5,3
9,0
13,7
19,4
23,3
23,5
Padavine (mm)
Precipitation (mm)
102,1
112,5
24,3
44,2
11,2
59,5
34,0
48,0
81,5
37,2
Zemljište na kome su postavljeni ogledi pripada tipu karbonatni černozem na lesnoj terasi. Pred usev je bio suncokret. Osnovna obrada je izvedena teškom tanjiračom.
Setva ogleda je obavljena 17. oktobra, sa 300 kg/ha NPK đubriva u jesen i 230 kg/ha
ANA u proleće (februar mesec) za prihranu.
Rezultati i diskusija
Ispitivane su četiri gustine useva kod svake sorte i to: 330, 550, 700 i 900 zrna po
metru kvadratnom, a rezultati istraživanja ukazuju da postoji variranje prinosa, ali isto
tako i broja biljaka po metru kvadratnom, broj klasova po metru kvadratnom, broj klasova
po biljci, kao i težina jednog klasa.
U tabeli 2 može se videti da je sa rastom broja zrna po metru kvadratnom rastao
i broj biljaka po metru kvadratnom i broj klasova po metru kvadratnom a da su suprotno
tome sa rastom broja zrna po metru kvadratnom padao broj klasova po biljci, kao i težina
klasa. Ta pravilnost zapažena je kod svih ispitivanih sorti ozime pšenice.
Kod sorte NS Pobeda broj biljaka po metru kvadratnom kretao se od 240-566, broj
klasova po metru kvadratnom od 652-872, broj klasova po biljci od 2,78–1,54 a težina
klasa od 1,30 g – 1,17 g.
Kod sorte PKB Talas broj biljaka po metru kvadratnom kretao se od 278 – 568,
broj klasova po metru kvadratnom od 634-888, broj klasova po biljci od 2,28-1,56 a težina klasa od 1,46-1,20 g.
16
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Kod sorte NS Rapsodija broj biljaka po metru kvadratnom kretao se od 200-500,
broj klasova po metru kvadratnom od 670-900, broj klasova po biljci od 2,23-1,70 a težina klasa od 1,38-1,20 g.
Kod sorte Apač broj biljaka po metru kvadratnom kretao se od 320-560, broj klasova po metru kvadratnom od 604-826, broj klasova po biljci od 1,89-1,48 a težina klasa
od 1,50-1,30 g.
Tab. 2. Gustina setve i elementi prinosa sorata pšenice
Density of sowing and yield components of wheat cultivars
Sorta
Cultivar
Pobeda
Talas
Rapsodija
Apač
Gustina Br.biljaka/m2 Br.klasova/m2 Br.klasova/biljci
Density
N. plant/ m2
N. ears m2
N.ears/plant
Težina klasa (g)
Weight class (g)
330
240
652
2,72
1,33
550
400
792
1,98
1,22
700
480
806
1,68
1,25
900
566
872
1,54
1,17
330
278
634
2,28
1,46
550
410
722
1,94
1,40
700
450
814
2,00
1,23
900
568
888
1,56
1,20
330
200
670
2.23
1.38
550
376
708
2,07
1,26
700
402
806
2,00
1,20
900
500
900
1,70
1,20
330
320
604
1,89
1,50
550
404
714
1,68
1,40
700
450
796
1,45
1,33
900
560
826
1,48
1,30
Rezultati prinosa zrna ispitivanih sorti (tabela 3.) ukazuju na jednu zakonitost da
sa povećanjem norme setve, odnosno gustine useva prinos zrna raste kod svih sorti do
700 zrna/m2. Pri gustini od 900 zrna/m2 kod sorata Pobeda, Talas i Rapsodija dolazi do
smanjenja prinosa, dok se samo kod sorte Apač zapaža blago povećanje prinosa.
U proseku najveći prinos ostvarile su sorte Apač i Talas (10.197 i 10.180 kg) a najniži prinos u proseku imala je sorta Rapsodija 9.252 kg zrna/ha. Prosčeno najniži prinos
kod svih sorti bio je pri gustini od 300 zrna/m2 i iznosio je 8.333 kg/ha. Najveći prinos
u proseku kod svih sorata bio je pri gustini od 700 zrna/m2 i iznosio je 10.689 kg/ha. Sa
povećanjem norme setve na 900 zrna /m2 došlo je u proseku do smanjenja prinosa i on je
iznosio 10.451 kg/ha.
Do sličnih rezultata došli su i drugi autori (Borojević, 1992; Prodanović i sar.
2009; Bakan, Malešević, 2004).
17
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 3. Gustina setve i prinos zrna (kg/ha)
Density of sowing and grain yield (kg / ha)
Prinos kg/ha
Yield kg/ha
Gustina
Density
330
550
700
900
Prosek
Average
Pobeda
8.651
9.877
10.800
10.198
Talas
9.254
10.135
10.700
10.632
9.882
10.180
Sorta
Cultivar
Rapsodija
6.254
9.906
10.648
10.200
9.252
Prosek
Average
Apač
9.172
10.234
10.607
10.774
8.333
10.038
10.689
10.451
10.197
Zaključak
Na osnovu prikazanog mogu se doneti sledeći zaključci:
Prosečno najmanji prinos kod svih ispitivanih sorata bio je pri normi setve od 330
zrna/m2.
Prosečno najviši prinos kod svih sorata bio je pri normi setve od 700 zrna/m2.
Najveći prinos zrna imale su sorte pšenice Apač i Talas a najmanji sorta Rapsodija.
Može se konstatovati da sve četiri ispitivane sorte se mogu uvrstiti u aktuelni sortiment ozime pšenice u Republici Srbiji, jer prinosi koje one postižu su vrlo visoki a razlike
između njih nisu značajne.
Za sve ispitivane sorte treba zadržati uobičajenu normu setve od 600-700 zrna po m2
a na osnovu čistoće, mase 1000 zrna, i procenta klijavosti odrediti potrebnu količinu semena
za setvu po hektaru.
Literatura
1. Tavčar, A. (1959): Opelemenjivanje bilja, Pisarna, Zagreb, Hrvatska.
2. Borojević, S. (1992): Principi i metodi oplemenjivanja bilja, Naučna knjiga, Beograd.
3. Đurić, N. (2001): Genetička analiza nasleđivanja osobina hibrida F1 i F2 generacija
nastalih dialelnim ukrštanjem sorata pšenice. Magistarski rad, Poljoprivredni fakultet,
Zemun.
4. Bakan, N., Malešević, M. (2004): Uticaj gustine setve na strukturu prinosa pšenice,
Acta agriculturae Serbica, vol. 9, br. 18, str. 65-79.
5. Đurić, N., Trkulja Vesna (2005): Ispitivanje prinosa zrna i kvaliteta brašna nekih PKB
sorata ozime pšenice, Zbornik naučnih radova, 11 (1-2): 25-31.
6. Prodanović, S., Mandić, D., Rajčević,B.,Ranđelović, B., Dimitrijević, B. (2009): Komparativne vrednosti osobina pšenice kod individualnih biljaka i biljaka u usevu. Zbornik naučnih radova, 15 (1-2): 27-31.
18
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.11”324”:631.559:631.543.1
Original scientific paper
INFLUENCE SOEING DENSITY ON YELD CULTIVARS SOME
WINTER WHEAT
N. Đurić, B. Garalejić, S. Krgović, V. Trkulja, A. Kačarević, S. Janković∗
3
Summary
Small grains especially wheat and wheat products in the past, present, and it will
be in the future the basic elements of the diet of people and animals.
The very variety without full implementation of agro technical measures of production (sowing - or satisfactory crop density, measures of care and time of harvest) can
not give a high yield of whom aspire to, which is especially necessary in the years when
wheat has extremely low cost that would have made any positive income.
Examined the four varieties of winter wheat variety selection of houses that are
currently represented in the Serbian cultivars to the analysis of yields, depending on the
density of sowing crops.
Key words: wheat, cultivars, grain yield, sowing density.
∗
Nenad Đurić, M.Sc., Vesna Trkulja, B.Sc., Anka Kačarević, M.Sc., Institute PKB Agroekonomik,
Padinska Skela-Belgrade; Bogdan Garalejić, B.Sc., Sava Krgović, B.Sc., PDS Institute „Tamiš“, Pančevo;
Snežana Janković, Ph.D., Institute for the application of science in agriculture, Belgrade.
19
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
20
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.11”324”:631.559
Originalni naučni rad
SORTE OZIME PŠENICE INSTITUTA PKB AGROEKONOMIK
I NJIHOVE PRODUKTIVNE MOGUĆNOSTI U
MAKROOGLEDIMA
2008. I 2009. GODINE U REPUBLICI RUMUNIJI
N. Đurić, R. Sabovljević, V. Trkulja, E. Onć Jovanović∗
4
Izvod: Institut PKB Agroekonomik nastao je kao potreba razvojnih i istraživačkih
težnji u PKB Korporaciji 1961. godine kao jedne od najvećih poljoprivrednih firmi tadašnje države. Jedna od osnovnih aktivnosti u Institutu je stvaranje novih sorti ozime pšenice. Od 1979. godine kada je priznata prva sorta ozime pšenice (PKB Krupna) do 2009.
Godine Institutu je priznato 23 sorte ozime pšenice i jedna sorta ječma, od strane državne
komisije za priznavanje u Srbiji, ali težeći nastupima na inostranim tržištima Institutu su
priznate i dve sorte u zemljama Evropske unije, a očekuje se priznanje još nekih.
Ključne reči: Institut PKB Agroekonomik, ozima pšenica, prinos zrna, ino-tržište.
Uvod
Brzi porast prosečnog prinosa ozime pšenice, ali i drugih strnih žita od sedamdesetih godina prošlog veka do današnjih dana, nastao je radom selekcionera i poboljšanjem
agrotehnike proizvodnje, te je to omogućilo dovoljnu proizvodnju potrebnih količina zrna
i brašna (Đurić i sar. 2005). Da bi se ostvario visok prinos potrebne su sorte, sa niskom i
čvrstom stabljikom koje trpe visoko đubrenje azotnim đubrivima, ali koje su adaptibilne
u svim rejonima gajenja, odnosno da su sa visokom otpornošću prema niskim temperaturama, suši, važnijim bolestima i štetočinama pšenice i tolerantne na osipanje zrna u
vreme žetve.
U današnje vreme kada smo sa novim sortama uspeli da zadovoljimo kvantitet
postaje aktuelnije stvaranje sorti visokog kvaliteta brašna, što je težnja i na svetskom tržištu. Najvažnije hemijske supstance zrna pšenice od kojih zavisi kvalitet brašna i hleba su
azotne materije, koje se u zrnu nalaze u obliku proteina. Pecivna vrednost brašna zavisi
ne samo od količine testa, već u prvom redu od sadržaja glijadina i glutenina, koji zajedno
sa vodom i solju daju gluten-lepak.
Količina i kvalitet lepka i pored toga što predstavlja sortnu osobinu (Đokić i sar.
1969) može se jednim delom menjati pod uticajem klimatskih uslova, đubrenja azotnim
đubrivima i drugim faktorima (Đurić, 2001), te je jako važno izvoditi oglede sa sortama
na što većem broju lokaliteta u jednoj državi, da bi se stekla prava slika o kvalitetu i adaptabilnosti određene sorte.
∗
Mr Nenad Đurić, istraživač saradnik, Vesna Trkulja, dipl.inž., Eleonora Onć Jovanović, dipl.inž., Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd; dr Radovan Sabovljević, vanredni profesor, Poljoprivredni
fakultet, Zemun-Beograd.
21
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Materijal i metod rada
Ogledi su izvedeni u trajanju od dve proizvodne godine (2007/2008 i 2008/2009)
na oglednim poljima 11 instituta i poljoprivrednih stanica u Republici Rumuniji što znači
na 11 lokaliteta, tako da su pokrivena skoro sva žitorodna područja u Rumuniji. Ispitivano
je devet sorata i to: tri rumunske sorte aktuelne u sortimentu (Flamura 85, Boema i Dropija selekcionisanih u Institutu Lovrin) i šest sorti Instituta PKB Agroekonomik (Kristina,
Arena, Vitka, Carica, Ratarica i Vizeljka).
Laboratorijske analize zrna i brašna izvedene su u laboratorijama Poljoprivrednog
fakulteta u Bukureštu. Treba znati da je 2008. godina bila optimalna godina za proizvodnju pšenice u Rumuniji, jer je bila kišna, a 2009. godina nepovoljna, jer je bila sušna i sa
nepovoljnim rasporedom padavina.
Zemljište na tih 11 lokaliteta gde su bili postavljeni ogledi pripada tipovima od
černozema do pseudogleja.
Primenjena je standardna agrotehnika koja je u širokoj proizvodnji u Rumuniji.
Setva je obavljena od 10.-20. oktobra sa 400 kg NPK đubriva u jesen i 100 kg URE-je u
proleće (februar mesec) za prihranu.
Rezultati i diskusija
Rezultati istraživanja ukazuju da postoji variranje prinosa kako između pojedinih
sorti tako i između godine (tabela 1.).
Tab. 1. Prosečni prinosi pšenice sa 11 lokaliteta u 2008. i 2009. godini
The average yield of wheat with 11 locations in 2008. and 2009. year
Sorta
Variety
Kristina
2 0 0 8.
2 0 0 9.
Prosečan prinos kg/ha
The average yield kg / ha
Rang
Rank
Prosečan prinos kg/ha
The average yield kg / ha
Rang
Rank
8.480
1
6.094
3
Arena
8.100
2
6.423
1
Vitka
7.957
3
5.977
4
Carica
7.837
4
5.675
7
Ratarica
7.790
5
5.715
6
Vizeljka
7.674
7
6.177
2
Flamura 85
7.690
6
5.523
9
Boema
7.652
8
5.949
5
Dropija
7.415
9
5.604
8
U proizvodnoj 2007/2008. godini koja je u Rumuniji bila optimalna godina za proizvodnju pšenice sa prosečnom količinom padavina i dobrim rasporedom najbolji prinos
ostvarile su sorte Instituta PKB Agroekonomik (Kristina 8.480 i Arena 8.100 kg) a najlošiji imale sorte (Boema 7.652 i Dropija 7.415 kg). Razlika između prvoplasirane i zadnje
je preko 1.000 kg zrna/ha.
22
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
U proizvodnoj 2008/2009. godini koja je bila izrazito sušna sa nepovoljnim rasporedom padavina u Rumuniji prinosi su pali drastično za oko 2.000 kg/ha u proseku,
ali su i dalje vodeća mesta zadržale sorte Instituta PKB Agroekonomik (Arena 6.423 kg,
Vizeljka 6.177 kg i Kristina 6.094 kg/ha) a najlošije prinose sui male sorte (Dropija 5.604
kg i Flamura 5.523 kg/ha).
Rezultati reoloških i pecivnih ispitivanja (tabela 2) koji su rađeni 2008. godine
pokazuju takođe određena variranja između sorti.
Tab. 2. Reološki i pecivni kvalitet ispitivanih sorata pšenice sa 11 lokaliteta
Rheological and quality pecivni investigated wheat cultivars with 11 sites
Sorta
Variety
Kristina
Arena
Vitka
Carica
Ratarica
Vizeljka
Flamura 85
Boema
Dropija
Analiza mlevenja
Analysis milling
Gluten (%)
F.N. broj Vlažni
Suvi
Wet
Dry
420
38
13
411,45
26,46
8,92
383,64
24,74
7,87
371
27,36
10,82
380,64
23,89
8,18
381
24,32
7,47
394,45
30,55
11,91
388,45
28
11,27
408,91
26,91
12,18
Analiza brašna
Analysis of flour
H l e b/Bread
Gluten
3
Prečnik Vrednosni br. hleba
Zapremina
cm
indeks
Volume cm3
diameter
Value bread
90
650
0,90
9
85,45
647,09
0,83
7,09
68,55
587,82
0,81
6,36
68,36
622,72
0,83
7
72,45
638,18
0,84
7,73
61,27
660,91
0,85
7,36
81,18
676,36
0,82
8,82
74,45
657,27
0,87
8,90
81,55
660
0,87
8,91
Sorta Kristina se pokazala sa najboljim kvalitetom od svih sorata, odnosno po
svim tehnološkim pokazateljima brašna nalazi se na prvom mestu, a to je u Rumuniji
posebno važno, jer proizvođači dobijaju posebne subvencije za proizvodnju poboljšivača. Od ostalih sorti pos vim pokazatlejima ističe se i sorta Arena koja je odma iza sorte
Kristina.
Uopšteno govoreći sve sorte su dobrih tehnoloških kvaliteta i može se reći da po
tehnološkom kvalitetu između ostalih 7 sorti nema bitnijih razlika.
Zaključak
Na osnovu iznetog mogu se doneti sledeći zaključci:
U proizvodnoj 2008. godini koja je bila optimalna za proizvodnju pšenice najbolji
prinos imale su sorte Kristina 8.480 kg i Arena 8.100 kg, a najlošiji sorte Dropija 7.415
kg i Boema 7.652 kg.
U 2008. godini može se konstatovati apsolutna dominacija PKB sorti u odnosu na
rumunske, jer su prinosi veći za 1.000 kg.
U 2009. godini koja je bila sušna sa izrazito nepovoljnim rasporedom padavina
najbolji prinos imale su sorte Arena 6.423 kg i Vizeljka 6.177 kg a najlošiji sorte Flamura
85 5.523 kg i Dropija 5.604 kg. U 2009. godini zbog nepovoljnih meteoroloških uslova
23
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
došlo je do opšteg smanjenja prinosa za skoro 2.000 kg, ali su i dalje dominirale PKB
sorte od rumunskih.
Po pitanju tehnološkog kvaliteta brašna iskazale su se sorte Kristina i Arena koje
može se reći ulaze u grupu poboljšivača, dok se ostale mogu svrstati u obične hlebne
sorte.
Ovako dobri rezultati PKB sorti ukazuju da treba nastaviti dalja ispitivanja kroz
sistem makroogleda, ali isto tako i prijavljivanje nadležnoj rumunskoj komisiji za priznavanje sorata, jer se može opravdano verovati da one mogu pronaći svoje mesto u rumunskom sortimentu ozime pšenice. Ovo je važno iz toga što njihovo priznavanje u Rumuniji
znači i priznavanje na listu evropske unije, a to znači izvoz semena i u druge zemlje EU,
s obzirom da je Rumunija članica EU.
Literatura
1. Đokić, A., Dumanović, J., Ratković, S. (1969): Uticaj roditeljskog para na ponašanje
sadržaja proteina u hibridima pšenice. Zbornik radova 17, str. 45-52.
2. Đurić, N. (2001): Genetička analiza nasleđivanja osobina hibrida F1 i F2 generacija
nastalih dialelnim ukrštanjem sorata pšenice. Magistarski rad, Poljoprivredni fakultet,
Zemun.
3. Đurić, N., Trkulja Vesna (2005): Ispitivanje prinosa zrna i kvaliteta brašna nekih PKB
sorata ozime pšenice. Zbornik naučnih radova, 11(1-2): 25-31.
24
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.11”324”:631.559
Original scientific paper
WINTER WHEAT CULTIVATS
INSTITUTE PKB AGROEKONOMIK
AND THEIR PRODUCTIVE OPTIONS IN MAKROOGLEDIMA
2008. AND 2009. YEARS IN THE REPUBLIC OF ROMANIA
N. Đurić, R. Sabovljević, V. Trkulja, E. Onć Jovanović ∗
Summary
Institute of PKB Agroekonomik emerged as the needs of development and research effort in PKB Corporation 1961st as one of the largest agricultural company then state.
One of the primary activities of the Institute is to create new varieties of winter wheat.
Since 1979. is recognized when the first winter wheat variety (PKB Krupna) by 2009. in
the Institute has recognized 23 varieties of winter wheat and one variety of barley, by the
State Commission for the recognition of Serbia, but the performances aiming at international markets and the Institute are recognized two varieties in the European Union, and is
expected to be some more recognition.
Key words: Institute PKB Agroekonomik, winter wheat, grain yield, foreign market.
∗
Nenad Đurić, M.Sc., Vesna Trkulja, B.Sc., Eleonora Onć Jovanović, B.Sc., Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade; Radovan Sabovljević, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade.
25
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
26
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.559
Originalni naučni rad
FRAKCIJE VELIČINE I KLIJAVOST SEMENA PŠENICE
PROIZVEDENOG NA PODRUČJU PKB
R. Sabovljević, D. Simić, Z. Stanković, N. Đurić, Đ. Goranović∗
6
Izvod: Današnje sorte pšenice predstavljaju genetički visokoselekcionisane i unapređenje biotehničke materijale, po svim osnovama i u pogledu svih zahteva prisutnih u
merkantilnoj proizvodnji.
Osobine semena pšenice mogu se grupisati po različitim osnovama
- sortnog (genetičkog) karaktera i odlikuju se polimorfizmom
(ekotipa,varijeteta,podvrste)
- tehnološko-prerađivačke (tip endosperma, hemijski i fizički sastav, izmeljivost,
tehnološki pokazatelji brašna).
- semenarsko-agrotehničke (semenarsko-tehnološke i upotrebno tehnološke)
Osnovno polazište u semenarstvu pšenice jeste potpuna sortna identičnost i genetička homogenost osobina svake sorte koja se održava i umnožava, radi merkantilne
proizvodnje.
Tehnološko –prerađivačke i semenarsko-agrotehničke osobine semena pšenice
odlikuju se većom ili manjom varijabilnošću svojih vrednosti, ali i standardima propisane
(definisane) vrednosti za ove osobine semena koje se moraju zadovoljiti u semenskoj i
merkantilnoj proizvodnji.
Ključne reči: pšenica, lokacija, seme, osobine, varijabilnost.
Uvod
Današnje sorte pšenice predstavljaju genetički visokoselekcionisane i unapređenje
biotehničke materijale
Osobine semena pšenice mogu se grupisati po različitim osnovama sortnog (genetičkog) karaktera i odlikuju se polimorfizmom (ekotipa,varijeteta, podvrste)
- tehnološko-prerađivačke (tip endosperma, hemijski i fizički sastav, izmeljivost,
tehnološki pokazatelji brašna).
- semenarsko-agrotehničke (semenarsko-tehnološke i upotrebno tehnološke)
Osnovno polazište u semenarstvu pšenice jeste potpuna sortna identičnost i genetička homogenost osobina svake sorte koja se održava i umnožava.
∗
Dr Radovan Sabovljević, vanredni profesor, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd; dr Divna
Simić, istraživač-saradnik, mr Nenad Đurić, istraživač-saradnik, Institut PKB Agroekonomik, Padinska SkelaBeograd; dr Zlatoljupka Stanković, istraživač-saradnik, CZPI Zaječar, mr Đorđe Goranović, Zavod Jugoinspekt, Topčider.
27
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tehnološko – prerađivačke i semenarsko-agrotehničke osobine semena pšenice
odlikuju se većom ili manjom varijabilnošću svojih vrednosti, ali i standardima propisane
(definisane) vrednosti za ove osobine semena koje se moraju zadovoljiti u semenskoj i
merkantilnoj proizvodnji. Semenarsko-agrotehničke osobine semena pšenice obuhvataju
osobine svakog pojedinačnog semena i semenskog materijala u rasutom stanju: fiziološku
zrelost i životnu sposobnost; veličinu i masu; zdravstveno stanje ali i broj i masu semena
u 1l, broj semena u 1kg, učešće semena prema veličini (frakcije veličine).
Semenarsko-agrotehničke osobine poljoprivrednog semena pšenice rezultat su
nekoliko izvora-uzroka: fenotipske varijabilnosti biljaka u semenskom usevu; mesta
obrazovanja semena na biljci; direktnog i indirektnog delovanja agroekoloških uslova u
semenskom usevu; svih interakcija svih uzroka osobina semena; izvora zaražavanja bolestima i napada štetočina; zakorovljenosti semenskog useva.
Semenarsko-tehnološka i tehnološko – istraživačka koncepcija eksperimentalnog
rada bila je: kako konkretni agroekološki uslovi tokom vegetacionog perioda semenskog
useva pšenice utiču na neke semenarsko-tehnološke osobine (svakog pojedinačnog) semena i kolika je povezanost u ispoljavanju tih osobina semena pšenice i da li dobijeni
rezultati mogu biti putokaz za promenu nekih postupaka u doradi semenskog materijala (
u rasutom stanju). Semenarsko-tehnološki (semenarsko-upotrebni tj. agrotehničko-tehnološki) cilj koji želimo da ostvarimo je da se vrednosti energija klijanja i ukupnog klijanja
semena potpuno poklope na visokoj vrednosti.
Materijal i metode rada
Materijal rada bile su dve domaće sorte pšenice (sorta A i sorta B, stvorene i održavane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu), koje su ispitivane na tri lokacije proizvodnje semenskog useva za svaku sortu (Čenta, Kovilovo, Dunavac) na proizvodnom području korporacije PKB. Za ispitivanje je korišćena kategorija semena Prva
sortna reprodukcija. Semenski usev za ispitivanje dobijen je setvom kategorije semena
original, koja je poreklom van sistema PKB-a.
Iz naturalnog semenskog materijala izdvojeni su i formirani makro-proizvodni
uzorci (~50kg po lokaciji). Čišćenje i razdvajanje semena na frakcije veličine obavljeno
je u Centru za poljoprivredna i tehnološka istraživanja u Zaječaru, pri čemu su dobijene
sledeće frakcije veličine semena:
- kontrola >2,00 mm
- frakcija 1 > 2,00-2,20
- frakcija 2 > 2,20-2,40
- frakcija 3 > 2,40-3,00
- frakcija 4 > 3,00-3,50
Iz svake frakcije veličine izdvojeno je 10 x 100 semena za ispitivanja u laboratoriji. Sva laboratorijska ispitivanja osobina semena obavljena su u ISTA akreditovanoj
laboratoriji Jugoinspekt Beograd-Zavod Topčider.
U laboratoriji su ispitivane sledeće osobine semena: masa 100 semena; energija
klijanja (4.dan) i ukupno klijanje (8.dan). Klijanje pšenice pod standardnim uslovima
obavlja se na temperaturi t= 20 oC const u filter-papiru.
Eksperimentalni podaci obrađeni su kao varijacioni redovi, zatim analizom
varijanse (F-test) i korelacionom analizom.
28
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Rezultati rada i diskusija
Između ispitivanih sorata pšenice postoje nesistematske razlike u okviru svih osobina semena po frakcijama veličine. Takvi rezultati sugerišu da proizvodnja semenskih useva
i dorada semena imaju vrlo izražena sortna obeležja.
Rezultati za seme pšenice sorte A pokazuju jasnu izraženu neujednačenost pokazatelja vrednosti po osobinama: i u pogledu apsolutnih vrednosti i u pogledu varijabilnosti.
Varijabilnost mase 1000 semena manja je od 4,00% i zadovoljava semenarsko – tehnološke
zahteve kao i ukupna klijavost semena (veća od 88%).
Rezultati za seme pšenice sorte B pokazuju jasno izraženu ujednačenost pokazatelja
vrednosti osobina semena i to u pogledu srednjih vrednosti i u pogledu varijabilnosti. Masa
1000 semena zadovoljava semenarsko-tehnološke zahteve kao i ukupno klijanje semena.
Rezultati izvršenih istraživanja pokazuju da efikasnost primene ujednačavanja osobina (svakog) semena, prema veličini, zavisi od sorte pšenice pa potom od ostalih činilaca.
Trebalo bi prilikom dorade semena pšenice primeniti gravitacioni separator radi ujednačavanja semena i prema masi u okviru frakcija veličine.
U tabeli 1 i 2 prikazane su vrednosti za varijabilnost osobina semena ispitivanih
sorata.
Tab. 1. Varijabilnost osobina semena – sorta A
Variability properties of seeds – A cultivar
Lokacija
Location
Osobina
Features
Čenta
Kovilovo
m
E.K.
U.K.
X
SD
C.V.
4,482
0,0795
1,7749
81,2
17,0736
21,0267
90,5
10,6901
11,8122
X
SD
C.V.
2,265
0,0672
2,9671
89,5
6,3813
7,1300
m
E.K.
Kontrola K /Control K
4,281
92,4
0,0788
3,8643
1,8407
4,1822
Frakcija 1 /Frakcion 1
93,2
2,107
86,3
3,2930
0,0316
8,1792
3,5333
1,5016
9,4776
Frakcija 2 /Frakcion 2
X
3,171
96,3
96,3
SD
C.V.
0,1210
3,8175
2,0027
2,0797
2,0027
2,0797
X
SD
C.V.
4,081
0,0610
1,4947
94,7
2,9832
3,1502
95,6
1,9550
2,0450
X
SD
C.V.
4,926
0,0508
1,0315
97,9
1,1972
1,2228
97,9
1,1972
1,2229
2,56
75,3
0,0711
16,4320
2,7804
21,8220
Frakcija 3/ Frakcion 3
4,019
95,5
0,0981
1,5092
2,4419
1,5803
Frakcija 4/ Frakcion 4
4,883
94,1
0,0663
2,9230
1,3586
3,1063
Dunavac
U.K.
m
E.K.
U.K.
92,7
3,7133
4,0057
4,312
0,0599
1,3906
93,5
6,5192
6,9724
96,7
2,1628
2,2366
85,4
6,9474
8,1351
2,34
0,1280
5,4727
95,1
2,0789
2,1861
95,9
1,8529
1,9321
88,8
2,67
89,2
96,1
7,0521
7,9416
0,0938
3,5134
6,8605
7,6911
2,0789
2,1633
95,5
1,5092
1,5803
3,979
0,0706
1,7749
45,5
33,1134
72,7767
91,8
3,7058
4,0368
94,1
2,9230
3,1063
4,842
0,0524
1,0832
68,7
28,6552
41,7106
95,6
3,4705
3,6302
29
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Varijabilnost osobina semena – sorta B
Variability properties of seeds - B cultivar
Lokacija
Location
Osobina
Features
Čenta
m
E.K.
Kovilovo
U.K
m
E.K.
Dunavac
U.K
m
E.K.
U.K
Kontrola K /Control K
X
4,227
98,7
98,9
3,928
94,2
95
4,002
97
98
SD
0,7242
1,2516
1,2866
0,0887944
1,7511
1,9436
0,0505
1,8257
1,6329
C.V
1,7134
1,2681
1,3009
2,2605
1,8590
2,0459
1,2620
1,8822
1,66+63
Frakcija 1/Frakcion 1
X
2,364
86,6
94
2,206
92,3
94,2
2,352
94,5
95,9
SD
0,0661
17,8213
6,6164
0,0241
2,1628
2,2997
0,0493
4,9272
3,3813
C.V
2,8002
20,5789
7,0388
1,0938
2,3432
2,4413
2,1001
5,2140
3,5258
Frakcija 2/Frakcion 2
X
3,393
95,5
96,3
2,991
91,6
93,3
3,226
92,1
97,1
SD
0,0875
2,5927
2,0575
0,0675
1,8378
2,0027
0,0887
11,6089
3,6953
C.V
2,5807
2,7148
2,1365
2,2590
2,0064
2,1465
2,7501
12,6046
3,8057
Frakcija 3/Frakcion 3
X
3,859
97,9
97,9
3,13145
94,7
95,1
3,835
93,6
97,1
SD
0,0743
1,1972
1,1972
9,781469
1,5670
1,4491
0,0844
4,2739
1,9692
C.V
1,9254
1,2228
1,2228
3,123623
1,6547
1,5238
2,2031
4,5661
2,0280
Frakcija 4/Frakcion 4
X
4,714
97,7
97,8
4,304
95,4
95,6
4,345
97,2
97,6
SD
0,0670
1,2516
1,2292
0,08821
2,8362
2,9888
0,0810
2,5298
2,3664
C.V
1,4219
1,2811
1,2569
2,04966
2,9730
3,1264
1,8642
2,6026
2,4246
30
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Rezultati analize varijanse, prikazani su u tabeli 3 sa vrednostima F-testa, gde se
jasno može sagledati statistička značajnost između lokacija.
Tab. 3. Analiza varijanse za obe ispitivane sorte (F test)
Results of analysis of variance (F test)
Lokacija
Location
Čenta-Kovilovo
Čenta-Dunavac
Kovilovo-Dunavac
Kontrola K
Control K
** B
A-
** B
E.K.
**
**
-
**
-
**
U.K.
-
**
-
-
**
m
A**
**B
A-
**
Frakcija1
Frakcion 1
A**
**B
A **
E.K.
-
-
-
-
**
-
U.K.
**
-
-
-
**
-
**B
m
-B
A-
** B
Frakcija 2
Frakcion 2
A**
A **
** B
E.K.
**
**
**
-
**
-
U.K.
**
**
-
-
**
**
A **
-B
m
A **
** B
Frakcija 3
Frakcion 3
m
A-
-B
A-
-B
E.K.
-
**
**
**
**
-
U.K.
-
**
**
-
**
**
A-
Frakcija 4
Frakcion 4
**B
A **
** B
E.K.
**
**
**
-
**
-
U.K.
**
**
-
-
**
-
m
A-
B-
Rezultati F-testa pokazuju da sorta A i sorta B za osobinu m imaju isto reagovanje
po lokacijama proizvodnje ali u nekim frakcijama veličine dok se u drugim frakcijama
veličine razlikuju u tom pogledu. Ovakvo fenotipsko ponašanje sorata A i B ima značaj
za planiranje i realizovanje merkantilne proizvodnje. Rezultati F-testa za EK i UK po lokacijama proizvodnje su od većeg značaja za proizvodnju semenskih useva tj proizvodnju
naturalnog semenskog materijala.
31
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
U tabeli 4 dat je prikaz koeficijenata korelacije za obe ispitivane sorte.
Tab. 4. Korelacije osobina semena
Correlation properties of seeds
Lokacija
Location
koef.r
Čenta
r1
r2
Kovilovo
r3
r1
r2
Dunavac
r3
r1
r2
r3
Kontrola K /Control K
Sorta A
Cultivar A
0,579
0,679
0,903
0,425
0,445
0,993
0,432
0,185
0,729
Sorta B
Cultivar B
-0,538
-0,361
0,945
-0,297
-0,071
0,816
-0,145
-0,108
0,857
Frakcija 1/Frakcion 1
Sorta A
Cultivar A
-0,002
0,005
0,481
0,115
-0,251
0,846
-0,188
0,117
0,811
Sorta B
Cultivar B
0,131
0,131
0,947
-0,166
-0,284
0,925
0,119
0,061
0,964
Frakcija 2/Frakcion 2
Sorta A
Cultivar A
-0,125
-0,125
1
-0,011
-0,398
0,829
0,126
0,581
0,538
Sorta B
Cultivar B
0,183
-0,036
0,948
0,388
0,318
0,791
-0,381
-0,219
0,601
Frakcija 3/Frakcion 3
Sorta A
Cultivar A
0,075
0,218
0,777
-0,034
-0,034
1
-0,406
-0,137
-0,042
Sorta B
Cultivar B
-0,213
-0,213
1
0,067
-0,024
0,895
0,065
-0,050
0,494
Frakcija 4/Frakcion 4
Sorta A
Cultivar A
-0,391
-0,391
1
0,004
0,004
1
0,208
0,151
0,937
Sorta B
Cultivar B
0,307
0,321
0,968
0,144
0,070
0,991
0,515
0,261
0,924
r1 = korelacija između m i Ek
r2 = korelacija između m i Uk
r3 = korelacija između Ek i Uk
r1 = correlation between m: Ek
r2 = correlation between m: Uk
r3 = correlation between EK and the UK
32
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključci
Između ispitivanih sorata pšenice postoje nesistematske razlike u okviru svih osobina semena po frakcijama veličine. Takvi rezultati sugerišu da proizvodnja semenskih
useva i dorada semena imaju vrlo izražena sortna obeležja.
Rezultati za seme pšenice sorte A pokazuju jasnu izraženu neujednačenost pokazatelja vrednosti po osobinama: i u pogledu apsolutnih vrednosti i u pogledu varijabilnosti. Varijabilnost mase 1000 semena manja je od 4,00% i zadovoljava semenarsko
– tehnološke zahteve kao i ukupna klijavost semena (veća od 88%). Energija klijanja ne
zadovoljava drugi zahtev iz cilja istraživanja.
Rezultati za seme pšenice sorte B pokazuju jasno izraženu ujednačenost pokazatelja vrednosti osobina semena i to u pogledu srednjih vrednosti i u pogledu varijabilnosti.
Masa 1000 semena zadovoljava semenarsko-tehnološke zahteve kao i ukupno klijanje
semena. Energija klijanja takođe zadovoljava drugi zahtev iz cilja istraživanja u šest slučajeva (od 12 ukupno po frakcijama).A u ostallih pet razlika se kreće od 0,8% do 5,00%
u srednjoj vrednosti.
Rezultati izvršenih istraživanja pokazuju da efikasnost primene ujednačavanja
osobina (svakog) semena, prema veličini, zavisi od sorte pšenice pa potom od ostalih
činilaca.
Trebalo bi primeniti gravitacioni separator radi ujednačavanja semena i prema
masi u okviru frakcija veličine.
Literatura
1. Petrović, B., Sabovljević, R., Marković, Divna, Goranović, Đ. (2003): Poboljšanje
upotrebno-agrotehničke vrednosti semena zaječarskih sorata pšenice, i Agroinovacije
u biljnoj proizvodnji., Zbornik abstrakta 11. Niška Banja.
2. Sabovljević, R., Petrović, B., Stanković Zlatoljupka, Marković Divna, Goranović, Đ.
(2003): Uticaj agroekoloških uslova na frakcioni sastav i klijavost semena dve zaječarske sorte pšenice. II simpozijum Sekcije za oplemenjivanje organizama Društva
genetičara Srbije, Zbornik Abstrakta str.14. Vrnjačka Banja.
3. Voronov, I.G. i sotrudniki (1959): Očistka i sortirovanie semjan (vtore izdanie, pererabotanie). GIZSHL, Moskva.
4. Jeftić, S. (1981): Biologija i proizvodnja semena ratarskih kultura. Nolit, Beograd.
33
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.559
Original scientific paper
FRACTION SIZE AND SEED GERMINATION OF WHEAT
PRODUCED IN THE AREA OF PKB
R. Sabovljević, D. Simić, Z. Stanković, N. Đurić, Đ. Goranović∗
7
Summary
Today’s cultivars of wheat are genetically,b iotechnical and promotion materials
Properties of wheat seed can be grouped according to different bases
Genetic character and are characterized by polymorphism (ecotype, varieties, subspecies).
Technology and manufacturing (type endosperm, chemical and physical composition, technological parameters of flour.
Seed-technology and use technological.
The basic starting point in the wheat seed is full varietal identity and genetic homogeneity of the characteristics of each variety, which maintains and multiplies.
Technology and manufacturing, and seed properties of wheat seeds are characterized by greater or less variability of their values, but the standards prescribed (defined)
values for these properties of seeds that must be met in production.
Key words: wheat, location, seed, featuresv variability.
∗
Radovan Sabovljević, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade; Divna Simić, Ph.D.,
Nenad Đurić, M.Sc., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade; Zlatoljupka Stanković, Ph.D.,
CZPI, Zaječar, Đorđe Goranović, M.Sc., Zavod Jugoinspekt, Topčider.
34
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.1”324”:631.599+57.018.8
Originalni naučni rad
ISPITIVANJE KOMPONENTI PRINOSA KRAGUJEVAČKIH
SORTI OZIMOG TRITIKALEA
V. Đekić, M. Milovanović, M. Staletić, V. Perišić∗
8
Izvod: U dvogodišnjim istraživanjima izvedenim u Centru za strna žita u Kragujevcu, proučavane su mogućnosti gajenja relativno nove biljne vrste, kao i uticaj različitih
genotipova na prinos i kvalitet zrna. Ogledom, postavljenim po slučajnom blok sistemu u
tri ponavljanja, na zemljištu tipa smonica, ispitivane su četiri sorte ozimog tritikalea stvorenih u Centru za strna žita u Kragujevcu (Favorit, Trijumf, General i Žarko).
Rezultati istraživanja su pokazali da su sve ispitivane sorte tritikalea imale približno iste vrednosti za prinos zrna u ispitivanom periodu. Najveći prinos zrna u 2007-2008.
godini ostvarila je sorta Favorit, dok je u 2008-2009. godini najveći prinos ostvarila sorta
Žarko. Najveću prosečnu masu 1000 zrna u dvogodišnjem periodu ispitivanja ostvarila
je sorta Žarko (42,46g).
Ključne reči: tritikale, sorta, prinos, masa 1000 zrna.
Uvod
Tritikale predstavlja hibridnu vrstu novog botaničkog roda u porodici Poaceae.
Želja je bila da se spoje poželjne osobine pšenice (visok prinos, dobar kvalitet zrna, veliki
broj cvetova po klasiću, otpornost na poleganje, dobar kvalitet brašna i drugo) sa pozitivnim osobinama raži (veliki broj klasića po klasu, otpornost prema bolestima, štetočinama,
suši, niskim temperaturama i kiselom zemljištu). U današnje vreme, zahvaljujući intenzivnom programu oplemenjivanja, naročito u Centru za strna žita u Kragujevcu, na sortnim
listama nalaze se nove domaće komercijalne sorte. One se odlikuju čitavim nizom dobrih
agronomskih osobina, koje doprinose da ova vrsta postaje sve atraktivnija i zauzima sve veće
površine. Prema navodima (Milovanovića i sar. 2007) tritikale se u svetu gaji na površinama
iznad 4 miliona hektara. Površine pod ovom vrstom su u stalnom porastu, tako da su se utrostručile u proteklih desetak godina. Najveće površine pod tritikaleom su u Poljskoj, Nemačkoj, Rusiji, SAD, Kini, Francuskoj i Mađarskoj.
Novije sorte tritikalea su uglavnom dostigle po prinosu zrna vodeće sorte
pšenice, dok su nadmašile sorte raži, ječma i ovsa (Milovanović i sar. 2004). Kao vrsta
ispoljio je visoku adaptibilnost u našim agroekološkim uslovima, što je uslovilo dobijanje
stabilnih prinosa. Pokazao je visoku tolerantnost prema kiselim zemljištima, kao i dobre
∗
Mr Vera Đekić, istraživač-saradnik, dr Milivoje Milovanović, naučni savetnik, dr Mirjana Staletić,
naučni saradnik, mr Vladimir Perišić, istraživač-saradnik, Centar za strna žita, Kragujevac. Rezultati prikazani
u radu su deo istraživanja Projekta br. тр 20063, finansiranog od strane Ministarstva nauke i tehnološkog razvoja
Republike Srbije.
35
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
proizvodne rezultate na peskovitim zemljištima. Ranostasnost, otpornost prema poleganju
i suši, niža stabljika, visok i stabilan prinos zrna su neke od osobina KG sorti tritikalea
prenešenih iz pšenice, kao drugog roditelja (Milovanović i sar., 2006).
Tritikale se danas najviše primenjuje kao hranivo u ishrani monogastričnih
životinja, posebno u ishrani svinja i živine (Vera Đekić i sar., 2009).
Materijal i metod rada
Tokom vegetacione sezone 2007/09. godine, u mikroogledima ispitivane su četiri
sorte ozimog tritikalea, koje su gajene u tri ponavljanja u Centru za strna žita u Kragujevcu. Za poređenje je poslužila sorta Favorit standard u Komisiji za priznavanje novih sorti
tritikalea. Predmet proučavanja bile su sledeće sorte tritikalea: Favorit, Trijumf, General
i Žarko.
Ogledi su postavljeni po slučajnom blok sistemu, sa veličinom parcelice od 10m2
u tri ponavljanja. Predusev na ispitivanom lokalitetu je bio kukuruz. Na ogledu je primenjena uobičajena tehnologija za proizvodnju, s tim što je setva obavljena u optimalnom
roku u drugoj polovini oktobra. Đubrenje za sve sorte bilo je isto. Ispitivanim parcelama u
jesen je dodavano 300 kg/ha đubriva NPK 8:16:24, dok je uz prolećnu prihranu dodavano
300 kg/ha (KAN). Analizirane su sledeće osobine: prinos zrna i masa 1000 zrna.
Zemljišni i vremenski uslovi
Pre početka izvođenja ogleda uzeti su uzorci zemljišta s oglednih parcela i izvršena je hemijska analiza zemljišta. Na osnovu dobijenih rezultata utvrđeno je da zemljište pripada tipu smonice, sa relativno visokim sadržajem gline i nepovoljnih je fizičkih
svojstava. Sadržaj humusa u površinskom sloju je mali (2,65-3,45%), a supstituciona i
ukupna hidrolitička kiselost su dosta velike (pH u H2O=6,04, u KCl=4,68). Zemljište je
srednje osigurano ukupnim azotom i lako pristupačnim kalijumom, dok je siromašno u
pristupačnom fosforu.
36
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Srednje mesečne temperature vazduha i količina padavina
Middle monthly air temperature and precipitation amount
God.
Year
VIII
IX
Meseci
Month
X
XI
XII
I
II
III
IV
V
Srednje mesečne temperature vazduha (°C)
Middle monthly air temperature (°C)
VI
VII
Proseksuma
Average
2007-08
23.2 15.6 10.8
4.5
0.6
6.1
6.3
9.1
12.1
18.2
22.8 24.8
12.8
2008-09
20.9 15.8 13.1
8.5
4.4
2.5
4.5
8.1
12.6
17.3
21.8 22.4
12.7
Prosek
Average
19802006
22.7 16.6 12.5
6.9
1.9
0.5
2.4
7.1
11.6
16.9
20.0 22.0
11.8
3.6
118.4 25.3 10.1
656.9
Količina padavina (mm)
Precipitation amount (mm)
2007-08
82.1 45.8 92.8 110.4 28.1
45.3
32.1 62.9
2008-09
41.4 50.2 31.3
30.6
29.7
36.6
13.0 53.2 30.1
13.1
65.7 51.5
446.4
Prosek
Average
19802006
58.5 62.7 45.4
48.9
56.6
58.2
46.6 32.4 51.9
57.6
70.4 71.5
660.7
Podaci u tabeli 1. za period naših istraživanja (2007/09.) jasno ukazuju da su se godine u
kojima su izvedena ispitivanja po meteorološkim uslovima razlikovale od višegodišnjeg proseka
karakterističnog za Kragujevac. Prosečna temperatura vazduha u 2007/08. i 2008/09. godini bila je
veća za 1°C, odnosno 0,9°C, a količina padavina u istim godinama ispitivanja manja za 3,8 mm,
odnosno za 214,3 mm od višegodišnjeg proseka i sa vrlo neravnomernim rasporedom padavina po
mesecima. Meseci april, maj i juni bili su umereno sušni, što se nepovoljno odrazilo na gajene useve. Dovoljne količine padavina u ovim mesecima vrlo su bitne za uspešnu proizvodnju strnih žita,
tako da godine u kojima su izvedena istraživanja nisu bile najpovoljnije za uzgoj tritikalea.
Za ispitivane osobine izračunata je aritmetička sredina i statistički obrađeni metodom
analize varijanse, dok je ocena značajnosti za prinos i masu 1000 zrna testirana primenom
LSD-testa.
Rezultati istraživanja i diskusija
Prinos zrna po jedinici površine jedan je od najvažnijih faktora koji utiče na rentabilnost i ekonomičnost proizvodnje. Ovim se potvrđuje pravilo da je prinos zrna složeno kvantitativno svojstvo uslovljeno delovanjem velikog broja gena pod jakim uticajem
spoljašnje sredine.
Prosečne vrednosti prinosa zrna kod ispitivanih kragujevačkih sorti tritikalea gajenih u Centru za strna žita u Kragujevcu, tokom dve vegetacione sezone 2007-09., prikazani su u tabeli 2.
37
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Prosečne vrednosti prinosa zrna ispitivanih sorti tritikalea, t/ha (2007-2009
Average values of grain yield of triticale cultivars tested, t/ha (2007-2009)
Sorta
Cultivar
Godina
Year
X
Min
Max
CV
S
S
t-test
2007/08
6.266
6.124
6.474
0.034
0.184 0.106
Sorta
Godina
2008/09
6.019
5.967
6.110
0.006
0.079 0.046
Favorit
Cultivar
Year
Prosek
6.143
5.967
6.474
0.034
0.185 0.076
Average
0.696
2007/08
5.797
5.650
5.921
0.019
0.137 0.079 0.002**
2008/09
6.019
5.855
6.157
0.023
0.153 0.088
1.00
0.644
Trijumf
Prosek
5.908
5.650
6.157
0.032
0.178 0.073
0.049*
0.924
Average
0.629
2007/08
5.928
5.870
6.000
0.004
0.066 0.038 0.003**
2008/09
6.018
5.950
6.135
0.010
0.102 0.059
0.988 0.0002**
General
Prosek
5.973
5.870
6.135
0.008
0.091 0.037
0.072
0.436
Average
**
0.720
2007/08
5.837
5.670
6.016
0.030
0.173 0.100 0.008
2008/09
6.200
6.150
6.290
0.006
0.078 0.045 0.010**
0.173
Žarko
Prosek
6.019
5.670
6.290
0.054
0.232 0.095
0.331
0.656
Average
* Statistički značajna razlika (P<0.05) **Statistički visoko značajna razlika (P<0.01)
* Statistically significant difference (P<0.05) **Statistically high significant difference (P<0.01)
U pogledu prinosa zrna utvrđene su razlike kod ispitivanih sorti tritikalea. U prvoj
godini ispitivanja sorta Favorit je imala najveći prinos zrna 6,266 t/ha. Najveći prinos zrna
u drugoj godini ispitivanja 2008/09. ostvarila je sorta Žarko 6,200 t/ha, odnosno za 181
kg/ha više od standarda. Sorta Trijumf imala je u drugoj godini ispitivanja isti prinos zrna
kao i standard. Prosečan prinos zrna u posmatranom dvogodišnjem periodu bio je najveći
kod sorte Favorit i iznosio je 6,143 t/ha. Takođe, i sorta Žarko imala je veći dvogodišnji
prosečni prinos zrna (6,019 t/ha) u odnosu na sorte Trijumf i General. U pogledu prinosa
kod tri ispitivane sorte tritikalea utvrđen je veći prosečan prinos zrna u drugoj godini ispitivanja, odnosno u 2008-2009. godini, osim kod sorte standard, odnosno Favorit.
Analizom varijanse prosečnog prinosa zrna ispitivanih sorti i standarda (Favorit)
utvrđene su statistički visoko značajne razlike u prvoj godini ispitivanja (2007/2008) kod
sorti Trijumf (0,002**), General (0,003**) i Žarko (0,008**). U drugoj godini ispitivanja u odnosu na standard kod sorte Žarko utvrđena je statistički veoma značajna razlika
(0,01**). Prosečne dvogodišnje vrednosti kod ispitivanih sorti (General i Žarko) u odnosu
na standard statistički nisu bile značajne (P>0,05), osim kod sorte Trijumf gde je utvrđena statistička značajnost (P≤0,01). Utvrđena je statistički vrlo visoka značajna interakcija
sorta-godina u drugoj godini ispitivanja kod sorte General. Prosečan dvogodišnji prinos
zrna ispitivanih sorti tritikalea nije bio statistički značajan kod ispitivanih sorti tritikalea.
Dobijeni rezultati iz tabele 2. ukazuju na visoku rodnost i stabilnost prinosa sorte
Favorit, što je ona u međuvremenu i potvrdila u mikro i makro ogledima i proizvodnji
Milovanović i sar., (2006). To je omogućilo ovoj sorti da veoma brzo bude prihvaćena
od proizvođača i započeto je sa njenim intenzivnim širenjem i umnožavanjem semena.
38
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Pored visokih i stabilnih prinosa sorta Trijumf odlikuje se i veoma dobrim parametrima
kvaliteta zrna (Milovanović i sar., 2004).
Prosečne vrednosti mase 1000 zrna kod ispitivanih sorti tritikalea gajenih u Centru za strna žita u Kragujevcu, tokom dve vegetacione sezone 2007-09., prikazani su u
tabeli 3.
Tab. 3. Prosečne vrednosti mase 1000 zrna ispitivanih sorti tritikalea, g. (2007-2009)
Average values of the mass of 1000 grains of triticale cultivars tested,
(2007-2009)
Sorta
Cultivar
Favorit
Trijumf
General
Žarko
Godina
Year
X
Min
Max
2007/08
39.60
39.30
2008/09
44.22
43.68
Prosek - Average
41.91
2007/08
41.39
2008/09
CV
S
S
39.80 0.070
0.265
0.153
44.55 0.222
0.472
0.272
39.30
44.55 6.520
2.553
1.042
40.85
42.17 0.383
0.619
41.59
41.12
42.05 0.173
Prosek - Average
41.49
40.85
2007/08
40.67
2008/09
41.57
Prosek - Average
41.12
t-test
Sorta
Cultivar
Godina
Year
0.253
0.014*
0.921
0.416
0.170
0.002**
0.912
42.17 0.264
0.513
0.148
0.581
0.010**
39.91
41.23 0.372
0.610
0.249
0.064
0.902
40.85
41.96 0.312
0.558
0.228
0.004**
0.666
39.91
41.96 0.532
0.729
0.210
0.323
0.001**
**
2007/08
42.41
41.65
42.84 0.346
0.590
0.241
0.002
0.793
2008/09
42.52
42.24
42.97 0.124
0.352
0.144
0.009**
0.546
Prosek - Average
42.46
41.65
42.97 0.218
0.467
0.135
0.464
0.014*
*Statistički značajna razlika (P<0.05) **Statistički visoko značajna razlika (P<0.01)
*Statistically significant difference (P<0.05) **Statistically high significant difference (P<0.01)
Prosečne dvogodišnje vrednosti mase 1000 zrna kod sorte Favorit (41,91 g), bila
je veća u odnosu na ispitivane sorte: Trijumf i General (41,49 g i 41,12 g). Najveću prosečnu masu 1000 zrna u dvogodišnjem periodu ispitivanja ostvarila je sorta Žarko (42,46
g). Najveću masu 1000 zrna u prvoj godini ispitivanja (2007/08.) imala je sorta Žarko
(42,41 g), a najmanju sorta Favorit (39,60 g). U drugoj godini ispitivanja najveću masu
1000 zrna ostvarila je sorta Favorit (44,22 g).
Zrno ispitivanih sorti tritikalea odlikuje se dobrim fizičkim osobinama, posebno masom 1000 zrna. Dobijene prosečne vrednosti pomenutih osobina u ovom ispitivanju bile su
nešto niže u odnosu na vrednosti do kojih su došli (Milovanović i sar. 2006), a više od rezultata koje navode (Milovanović i sar. 2004), (Milivanović i sar. 2007) i (Perišić i sar., 2008).
U odnosu na standardnu sortu kod svih ispitivanih sorti, a na temelju dvogodišnjeg
proseka mase 1000 zrna, nisu utvrđene statistički značajne razlike (P>0,05). U pogledu mase
1000 zrna ispitivanih sorti i uticaja godine, postoje statistički visoko značajne razlike između
dvogodišnjeg proseka i uticaja vegetacione sezone kod sorte Trijumf i Genera.
39
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključak
Prosečan prinos zrna u posmatranom dvogodišnjem periodu bio je najveći kod
sorte Favorit i iznosio je 6,143 t/ha. Prosečne dvogodišnje vrednosti kod ispitivanih sorti
(General i Žarko) u odnosu na sortu standard statistički nisu bile značajne (P>0,05), osim
kod sorte Trijumf gde je utvrđena statistička značajnost (P≤0,01).
Najveću prosečnu masu 1000 zrna u dvogodišnjem periodu ispitivanja ostvarila je
sorta Žarko (42,46 g). U odnosu na standard kod svih ispitivanih sorti, a na temelju dvogodišnjeg proseka mase 1000 zrna, nisu utvrđene statistički značajne razlike (P>0,05).
Literatura
1. Milovanović, M., Perišić, V., Mirjana Staletić (2004): Nova sorta ozimog tritikalea
Trijumf. III Kongres genetičara Srbije, Subotica, Zbornik abstrakata str. 168.
2. Milovanović, M., Perišić, V., Staletić, M. (2006): Ozimi tritikale za intenzivne uslove
proizvodnje-sorta Favorit. Zbornik radova Više tehničke škole Požarevac, 1-2, str.
93-97, Požarevac.
3. Milovanović, M., Perišić, V., Đekić, V., Stevanović, V. (2007): KG Rubin-nova sorta
ozimog tritikalea. Zbornik radova Više tehničke škole Požarevac, 1, 19-23, Požarevac.
4. Perišić, V., Milovanović, M., Bratković, K. (2008): Nova sorta ozimog tritikalea-General. Zbornik radova više tehničke škole Požarevac, 1-2, str. 59-64.
5. Vera Đekić, Milovanović, M., Glamočlija, Đ., Staletić, M. (2009): Mogućnost primene
tritikalea u ishrani živine. XXIII Savetovanje agronoma, veterinara i tehnologa. Zbornik naučnih radova, Beograd ,. 15(1-2): 39-48.
40
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.1”324”:631.599+57.018.8
Original scientific paper
INVESTIGATION OF YIELD COMPONENTS KRAGUJEVAC
VARIETIES WINTER TRITICALE
V. Đekić, M. Milovanović, M. Staletić, V. Perišić∗
9
Summary
The two-year research made in the Center for Small Grains in Kragujevac, studied
the possibility of growing a relatively new plant species, as well as the impact of different
genotypes on yield and grain quality. The experiment, set up by randomized block design
with three replications, the soil type smonitza, were examined four winter triticale varieties developed at the Center for Small Grains in Kragujevac (Favorit, Trijumf, General
and Zarko).
The results showed that all tested triticale varieties have nearly the same values
for grain yield in the examined period. The greatest grain yield in 2007-2008. achieved a
Favorit variety, whereas in 2008-2009. year achieved the highest yield variety Zarko. The
highest average weight of 1000 grains in a two-year period of examination was accomplished variety Zarko (42.46 g).
Key words: Triticale, variety, yield, weight of 1000 grains.
∗
Vera Đekic, M.Sc., Milivoje Milovanovic, Ph.D., Mirjana Staletic, Ph.D., Vladimir Perisic, M.Sc.,
Center for Small Grains. Plenary invited paper. Research presented in the paper was financed by the Ministry of
Science of Republic of Serbia. Project TP20063.
41
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
42
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.11”324”:631.559+57.018.08
Originalni naučni rad
UTICAJ GODINE NA PRINOS I KVALITET ZRNA
KRAGUJEVAČKIH SORTI OZIME PŠENICE
V. Đekić, Đ. Glamočlija, M. Milovanović, M. Staletić ∗
10
Izvod: U mikroogledima tokom četiri godine (2005-2008), ispitivano je pet sorti
ozime pšenice (Takovčanka, Vizija, Toplica, Kruna i Planeta). Istraživan je prinos zrna
(kg) i masa 1000 zrna (gr). Procenjene su statistički signifikantne razlike za prinos zrna
između sorti i godina. Sorte Vizija, Toplica i Kruna su u sprovedenim ispitivanjima pokazale visok stepen adaptabilnosti u uslovima proizvodnje pšenice i imale su zadovoljavajući prinos u ispitivanim vegetacionim sezonama.
Ključne reči: ozima pšenica, sorta, prinos, masa 1000 zrna.
Uvod
Ozima pšenica (Triticum aestivum L.) jedna je od najznačajnijih ratarskih biljaka
u Srbiji, a seje se na oko 300.000 ha godišnje. Prosečni prinosi pšenice proteklih 10 godina u glavnim proizvodnim područjima Srbije kreću se od 4,5-8,0 t/ha. Za uspešnu i stabilnu proizvodnju pšenice neophodan je sinergizam visokorodne sorte, optimalni agroekološki uslovi, primena savremenih agrotehničkih mera i zaštite bilja. Prinos zrna je složeno
svojstvo, koje zavisi od genotipa i uslova spoljašnje sredine u kojima se biljke uzgajaju
(Drezner et al., 2006, Milovanović i sar., 2000, 2001, 2002, Denčić et.al., 2006, Dencic et
Kobiljski, 2007, Rekanović i sar., 2007). Proizvodnja pšenice sa visokim prinosom zrna
i odgovarajućim kvalitetom je moguća samo izborom kvalitetnog sortimenta, ali uz odgovarajuće uslove uzgoja i odgovarajuću tehnologiju proizvodnje. Tokom vegetacijskih
godina (2005/09) u poljskim ogledima, na imanju Centra za strna žita u Kragujevcu, ispitivano je šest kragujevačkih sorti ozime pšenice, sa ciljem utvrđivanja selekcije najboljih
sorti za uslove proizvodnje Srbije.
Materijal i metode rada
Tokom vegetacione sezone 2005/08. godine, u mikroogledima ispitivano je pet sorti ozime pšenice, koje su selekcionisane u Centru za strna žita u Kragujevcu. Ispitivane su
sorte Takovčanka, Vizija, Toplica, Kruna i Planeta. Ogledi su bili postavljeni po slučajnom
blok sistemu s veličinom parcelice od 5x2 m2 u dva ponavljanja. Predusev na ispitivanom
lokalitetu bio je kukuruz. Setva je obavljena u optimalnom roku u drugoj polovini oktobra.
Ispitivanim parcelama u jesen je dodavano 400 kg/ha đubriva NPK 8:16:24, dok je uz prolećnu prihranu dodavano 300 kg/ha (KAN). Analizirane su sledeće osobine: prinos zrna i
masa 1000 zrna. Za ispitivane osobine izračunata je aritmetička sredina i statistički obrađeni
metodom analize varijanse, dok je ocena značajnosti testirana primenom LSD-testa.
∗
Mr Vera Đekić, istraživač-saradnik, dr Milivoje Milovanović, naučni savetnik, dr Mirjana Staletić,
naučni saradnik, Centar za strna žita, Kragujevac; prof.dr Đorđe Glamočlija, redovni profesor, Poljoprivredni
fakultet, Zemun-Beograd. Rezultati prikazani u radu su deo istraživanja Projekta br. тр 20069, finansiranog od
strane Ministarstva nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije.
43
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Vremenski uslovi.
Područje Kragujevca se nalazi na nadmorskoj visini od 186 m i karakteriše se
umerenokontinentalnom klimom čija je opšta karakteristika neravnomeran raspored padavina po mesecima (tabela 1.). Tokom godine najveća količina padavina je u prolećnim
mesecima što se povoljno odražava na vegetaciju biljaka.
Tab. 1. Srednje mesečne temperature vazduha i količina padavina (Kragujevac).
Middle monthly air temperature and precipitation amount (Kragujevac)
God.
Year
Meseci
Month
VIII
IX
X
XI
XII
I
II
III
IV
V
VI
VII
Proseksuma
Average
Srednje mesečne temperature vazduha (°C)
Middle monthly air temperature (°C)
2005-06 20.0
17.4
11.5
5.7
3.4
1.4
-1.7
4.7
11.6
16.5
19.3 21.7
11.0
2006-07 20.7
17.7
13.3
7.6
3.5
-1.7
1.5
5.6
12.7
16.4
19.7 23.0
11.7
2007-08 23.2
15.6
10.8
4.5
0.6
6.1
6.3
9.1
12.1
18.2
22.8 24.8
12.8
2008-09 20.9
15.8
13.1
8.5
4.4
2.5
4.5
8.1
12.6
17.3
21.8 22.4
12.7
Prosek
Average 22.7
1961-04
16,6
12.5
6.9
1.9
0.5
2.4
7.1
11.6
16.9
20.0 22.0
11.8
Količina padavina (mm)
Precipitation amount (mm)
2005-06 117.8 115.6 49.0
54.8 47.9 36.6
66.9
69.0
70.2
50.8 86.2
809.3
2006-07 141.9 57.4
16.7
13.7 51.9 27.9
38.1 116.1 86.3
29.6
84.8 22.4
686.8
2007-08 82.1
45.8
92.8 110.4 28.1 45.3
32.1
62.9
3.6
118.4 25.3 10.1
656.9
2008-09 41.4
50.2
31.3
30.6 29.7 36.6
13.0
53.2
30.1
13.1
65.7 51.5
446.4
Prosek
Average 58.5
1961-04
62.7
45.4
48.9 56.6 58.2
46.6
32.4
51.9
57.6
70.4 71.5
660.7
44.5
Podaci u tabeli 1. za razdoblje naših istraživanja (2005/08.) jasno ukazuju da su
se godine u kojima su izvedena ispitivanja po meteorološkim uslovima razlikovale od višegodišnjeg proseka karakterističnog za Kragujevac. Prosečna temperatura vazduha bila
je veća za 1°C i 0,9°C vegetacijske 2007/08. i 2008/09. godine u odnosu na višegodišnji
prosek, a količina padavina veća za 148,6 mm (2005/06.), 26,1 mm (2006/07.), a manja
za 3,8 mm (2007/08.) i 214,3 mm (2008/09.) u odnosu na višegodišnji prosek. Polazeći
od činjenice da su dovoljne količine padavina u martu, aprilu i maju vrlo bitne za uspešnu
proizvodnju strnih žita nameće se zaključak da godine u kojima su izvedena istraživanja
nisu u potpunosti odgovarale uzgoju pšenice.
44
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Rezultati istraživanja i diskusija
Prosečne vrednosti prinosa zrna ispitivanih sorti pšenice u četvorogodišnjem periodu ispitivanja prikazane su u tabeli 2.
Tab. 2. Prosečne vrednosti prinosa zrna ispitivanih sorti pšenice, t/ha, (ANOVA).
Average values of grain yield of wheat cultivars tested, t/ha (ANOVA)
Sorta
Cultivar
Godina
Year
2005-06
2006-07
2007-08
Takovčanka
2008-09
Prosek
Average
2005-06
2006-07
2007-08
Vizija
2008-09
Prosek
Average
2005-06
2006-07
2007-08
Toplica
2008-09
Prosek
Average
2005-06
2006-07
2007-08
Kruna
2008-09
Prosek
Average
2005-06
2006-07
2007-08
Planeta
2008-09
Prosek
Average
Prinos zrna u t/ha
Grain yield t/ha
Isp.
Prosek
Sorta
Average
Cultivar
4.017 5.387
4.792 5.292
5.843 6.275
5.212 5.503
CV
Sd
U odnosu na
prosek
Compared to
the average
U odnosu
na godinu
Compared to
the year
0,05
0,05
0.938
0.125
0.093
0.042
0.969
0.354
0.305
0.206
0.037*
0.045*
0.040*
0.058
0.116
0.039*
0.027*
0.021*
0.458
0.677
0.194
0.227
*
4.966
5.614
4.778
6.042
6.500
5.500
5.387
5.292
6.275
5.503
0.185
0.281
0.025
0.000
0.431
0.530
0.159
0.002
0.034
0.132
0.079
0.079
0.047*
0.051
0.013*
0.0002***
5.705
5.614
0.324
0.569
0.841
0.082
5.389
4.532
6.182
6.045
5.387
5.292
6.275
5.503
0.000
0.288
0.004
0.147
0.001
0.537
0.066
0.383
0.082
0.022*
0.061
0.114
0.0001***
0.062
0.006**
0.036*
5.537
5.614
0.332
0.576
0.866
0.063
5.750
5.989
6.406
5.848
5.387
5.292
6.275
5.503
0.066
0.243
0.009
0.059
0.257
0.493
0.093
0.244
0.106
0.129
0.074
0.102
0.025*
0.048*
0.008**
0.023*
5.998
5.614
0.164
0.405
0.200
0.178
7.000
5.104
6.444
4.909
5.387
5.292
6.275
5.503
1.301
0.018
0.014
0.176
0.420
0.119
0.133
1.141
0.173
0.070
0.076
0.034*
0.098
0.014*
0.010**
0.045*
5.864
5.614
0.549
0.741
0.669
0.248
*Statistički značajna razlika (P<0.05) **Statistički visoko značajna razlika (P<0.01)
*Statistically significant difference (P<0.05) **Statistically high significant difference (P<0.01)
45
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Na osnovu podataka iz tabele 2. može se zaključiti da su sledeće sorte pšenice u
trećoj godini ispitivanja, odnosno u 2007/08. godini imale najveći prinos i to: Takovčanka
5.843 t/ha, Vizija 6.5 t/ha, Toplica 6.182 t/ha i Kruna 6.406 t/ha. Najveći prosečni prinos
svih pet ispitivanih sorti pšenice bio je takođe u 2007/08. godini i iznosio je 6.275 t/ha.
Najveći četvorogodišnji prosek prinosa imala je sorta Kruna 5.998 t/ha, zatim Planeta
5.864 t/ha, Vizija 5.705 t/ha, a najmanji prinos je imala sorta Takovčanka 4.966 t/ha. Sorte
Vizija, Planeta i Kruna imale su veći četvorogodišnji prosečan prinos zrna (5.705 t/ha,
5.864 t/ha i 5.998 t/ha) u odnosu na prosečnu vrednost četvorogodišnjeg proseka svih ispitivanih sorti pšenice (5.614 t/ha).
Analizom varijanse utvrđene su statistički značajne razlike između ispitivanih sorti pšenice i prosečne vrednosti četvorogodišnjeg proseka svih ispitivanih sorti u prvoj
godini ispitivanja (2005/06.) kod sorti Takovčanka i Vizija, u drugoj godini ispitivanja
(2006/07.) kod Takovčanke i Toplice, u trećoj godini (2007/08.) kod Takovčanke i u četvrtoj godini istraživanja (2008/09.) kod Planete. Utvrđena je statistički značajna interakcija
sorta-godina ispitivanja (tabela 2.). Prosečan četvorogodišnji prinos zrna ispitivanih sorti
pšenice u odnosu na četvorogodišnji prosek svih ispitiovanih sorti pšenice i godine ispitivanja nije bio statistički značajan. U pogledu uticaja godine istraživanja na prinos zrna
ispitivanih sorti pšenice u većini vegetacionih sezona ustanovljene su statistički značajne,
visoko značajne i vrlo visoko značajne vrazlike. Prosečan četvorogodišnji prinos zrna
ispitivanih sorti pšenice u odnosu na četvorogodišnji prosek vegetacije nije bio statistički
značajan kod svih ispitivanih sorti.
Prosečne vrednosti mase 1000 zrna ispitivanih sorti pšenice u četvorogodišnjem
periodu ispitivanja prikazane su u tabeli 3.
46
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 3. Masa 1000 zrna ispitivanih sorti pšenice, g (ANOVA).
Mass of 1000 grains of triticale cultivars tested, g (ANOVA)
Sorta
Cultivar
Godina
Year
Ispit. Sorta
Cultivar
Prosek
Average
40.19
44.69
2006-07
40.49
41.95
2007-08
40.51
41.70
2008-09
44.20
42.48
Prosek
Average
41.35
2005-06
Vizija
Toplica
Kruna
Planeta
CV
Sd
U odnosu na
U odnosu
prosek
na godinu
Compared to Compared to the
the average
year
0,05
0,05
3.182
0.027*
0.034*
1.066
1.032
0.004
**
0.012*
0.708
0.841
0.001**
0.010**
1.479
1.216
*
0.021
0.013*
42.70
2.881
1.697
0.291
0.610
44.75
44.69
0.002
0.042
0.008**
0.001***
2006-07
42.71
41.95
0.289
0.537
*
0.014
0.006**
2007-08
40.22
41.70
1.095
1.046
0.004**
0.012*
2008-09
41.54
42.48
0.442
0.665
***
0.007**
Prosek
Average
41.54
42.70
2.424
1.557
0.746
0.021*
2005-06
48.36
44.69
6.734
2.595
0.033*
0.026*
2006-07
43.12
41.95
0.684
0.827
0.017*
0.009**
2007-08
44.69
41.70
4.470
2.114
*
0.030
0.022*
2008-09
45.22
42.48
3.754
1.937
0.028*
0.020*
Prosek
Average
45.35
42.70
4.860
2.205
0.087
0.329
2005-06
42.19
44.69
3.125
1.768
0.011*
0.019*
2006-07
39.85
41.95
2.205
1.485
0.009**
0.017*
*
2005-06
Takovčanka
Prinos zrna u t/ha
Grain yield t/ha
10.125
0.001
2007-08
35.62
41.70
18.483
4.299
0.043
0.051
2008-09
39.12
42.48
5.645
2.376
0.019*
0.027*
Prosek
Average
39.20
42.70
7.485
2.736
0.060
0.466
2005-06
47.96
44.69
5.346
2.312
0.030*
0.023*
2006-07
43.59
41.95
1.345
1.160
0.020*
0.012**
2007-08
44.79
41.70
4.774
2.185
*
0.031
0.023**
2008-09
42.34
42.48
0.010
0.099
0.007**
0.001***
Prosek
Average
44.67
42.70
4.390
2.095
0.206
0.226
*Statistički značajna razlika (P<0.05) **Statistički visoko značajna razlika (P<0.01)
*Statistically significant difference (P<0.05) **Statistically high significant difference (P<0.01)
47
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Najveću masu 1000 zrna sorta Takovčanka postigla je 2008/09. godine 44,20 g, Vizija
2005/06. godine 44,75 g, Toplica 2005/06. godine 48,36 g, Kruna 2005/06. godine 42,19 g i
Planeta 2005/06. godine 47,96 g. Iz prethodnog se može zaključiti das u sve ispitivane sorte
pšenice osim Takovčanke najveću masu 1000 zrna postigle u vegetacionoj sezoni 2005/06.
godine. Najveći četvorogodišnji prosek mase 1000 zrna imala je sorta Toplica 45,35 g, zatim Planeta 44,67 g, Vizija 41,54 g, Takovčanka 41,35 g i Kruna 39,20 g. Najveća prosečna
masa 1000 zrna kod svih ispitivanih sorti pšenice po godinama ispitivanja ustanovljena je
za 2005/06. godinu i iznosila je 44,69 g. Četvorogodišnji prosek prosečnih vrednosti mase
1000 zrna svih ispitivanih sorti pšenice iznosio je 41,96 g, što je manje u odnosu na četvorogodišnji prosek koje su postigle sorte Toplica i Planeta (45,35 g i 44,67 g).
Na temelju podataka iz tabele 3. utvrđena je statistički značajna i vrlo značajna interakcija između ispitivanih sorti pšenice po godinama istraživanja, osim kod sorte
Kruna za 2007/08. godinu, gde nije utvrđena statistička značajnost (P>0.05). U odnosu na
prosek kod svih ispitivanih sorti, a na temelju godišnjeg proseka mase 1000 zrna svih ispitivanih sorti pšenice, utvrđene su statistički značajne i vrlo značajne razlike. Masa 1000
zrna, prema Mladenov et. al., (1998.), je genetski kontrolisana osobina, na koju značajan
uticaj imaju faktori spoljašnje sredine.
Zaključak
Na osnovu četvorogodišnjeg ispitivanja može se zaključiti da je najveći četvorogodišnji prosečni prinos zrna ostvarila sorta Kruna (5,998 t/ha), a najmanji Takovčanka
(4,966 t/ha). Najveća masa 1000 zrna utvrđena je kod sorte Toplica (45,35 g), dok je
najmanju ostvarila sorta Kruna (39,20 g). Analizom značajnosti između ispitivanih sorti
pšenice ustanovljene su statistički značajne i visoko značajne razlike po vegetacionim
sezonama. Takođe, analizom varijanse utvrđene su statistički značajne i vrlo značajne
razlike za masu 1000 zrna između ispitivanih sorti pšenice i godina ispitivanja, dok ustanovljene četvorogodišnje prosečne vrednosti nisu bile statistički značajne, osim kod Vizije (P<0.05).
Literatura
1. Denčić, S., Mladenov, N., Kobiljski, B., Hristov, N., Rončević, P., Đurić. V, (2006):
Rezultati 65-godišnjeg rada na oplemenjivanju pšenice u Naučnom institutu za ratarstvo i povrtarstvo, Novi Sad. Zbrnik radova Instituta za ratarstvo i povrtarstvo, sv. 42,
339-361.
2. Dencic, S, Kobiljski, B. (2007): Organization of wheat genetic resources in collections.
Uvodno predavanje 1st Joint PSU-UNS International Conference on BioScience: Food,
Agriculture, and the Environment. Hat Yai, Thailand. IA 04, 6.
3. Drezner, G., Dvojković, K., Novoselović, D., Horva Daniela, Guberac, V., Marić Sonja, Primorac, J. (2006): Utecaj okoline na najznaţajnija kvantiativna svojstva pšenice.
Zbornik Radova. 41. Hrvatski & 1. Međunarodni Znansveni Simpozij Agronoma. Zbornik radova-Proceedings, Osijek, Croatia, 181-182.
4. Milovanović, M., Maksimović, D., Kuburović, M., Pavlović, M., Kostadinović, S., Zečević, V. (2000): Najnovija dostignuća u oblasti oplemenjivanja u semenarstva strnih žita.
48
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
u: I Savetovanje ‘Nauka, praksa i promet u agraru’ - znanje u hibridu, Vrnjačka Banja,
38-42.
5. Milovanović, M., Maksimović, D., Kuburović, M., Kostadinović, S., Staletić, M., Kovačević, B. (2001): Aktuelni i perspektivni sortiment strnih žita, dostignuća i rezultati.
u: Nauka, praksa i promet u agraru, savetovanje (II), Vrnjačka banja, Zbornik radova,
27-36.
6. Milovanović, M., Maksimović, D., Perišić, V., Kovačević, B., Kuburović, M., Kostadinović, S., Jestrović, Z., Staletić, M. (2002): Dostignuća i novi pravci u oplemenjivanju i
proizvodnji semena kragujevačkih sorti strnih žita. Nauka, praksa i promet u agraru, III
savetovanje, Agroinovacije, Soko Banja, Zbornik radova, 57-65.
7. Rekanović, M., Ivanović, M., Baucal, G. (2007): Analiza proizvodnje ratarskih useva u
PKB korporaciji u 2006. godini. Zbornik naučnih radova, 13 (1-2): 7-14.
49
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.11”324”:631.559+57.018.08
Original scientific paper
IMPACT OF YEAR YIELD AND GRAIN QUALITY OF WINTER
WHEAT VARIETIES KRAGUJEVAC
V. Đekić, M. Milovanović, Đ. Glamočlija, M. Staletić *
11
Summary
The small-scale trials over four years (2005th-2008th), examined the five varieties
of winter wheat (Takovčanka, Vizija, Toplica, Kruna and Planeta). Studied grain yield
(kg) and weight of 1000 grains (g). Estimates were statistically significant differences
for grain yield between varieties and years. Cultivars Vizija, Toplica and the Kruna have
conducted surveys have shown a high degree of adaptability conditions of production of
wheat and had a satisfactory yield in the examined vegetation seasons.
Key words: winter wheat, variety, yield, 1000 grain weight.
*
Vera Đekić, M.Sc., Milivoje Milovanović, Ph.D., Mirjana Staletić, Ph.D., Center for Small Grains;
Đorđe Glamočlija, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade. Research presented in the paper was
financed by the Ministry of Science of Republic of Serbia. Project TP20069.
50
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:633.11”324”:631.559+338.1
Kratko saopštenje
AKTUELNA PITANJA U PROIZVODNJI OZIME PŠENICE NA
PODRUČJU BRANIČEVSKOG OKRUGA
S. Stanković, A. Stojanović ∗
12
Izvod: U privatnom sektoru na području Braničevskog okruga se nalaze proizvođači
koji redovno ostvaruju visoke, pa i rekordne prinose ozime pšenice. Posmatrano na nivou
celog okruga broj takvih proizvođača je mali, a rezultat su niski prosečni prinosi u ovom
regionu. Cilj ovog rada je da na osnovu postojećih podataka stečenih uvidom u stanje
na terenu, kojima raspolaže Poljoprivredna stručna služba Požarevac, prikaže i analizira
ograničavajuće činioce u proizvodnji ozime pšenice koja zauzima značajno mesto u
setvenoj strukturi Braničevskog okruga (nakon obradivih površina pod kukuruzom), kao
i da ukaže na mogućnosti unapređenja proizvodnje oѕime pšenice u cilju ostvarivanja
prosečnih prinosa koji su iznad visine prosečnih prinosa koji se ostvaruju na obradivim
površinama poljoprivrednih proizvođača. Uvođenjem u proizvodnju visokoproduktivnih
sorata ozime pšenice, povećanjem učešća deklarisanog semena, primenom višeg stepena
mehanizacije (nabavkom savremene mehanizacije), poboljšanjem sistema obrade,
đubrenja, nege i zaštite useva, poljoprivredni proizvođači sa područja Braničevskog
okruga će ostvariti veće prinose, konkurentniju proizvodnju i poboljšati ekonomsku
situaciju na svojim gazdinstvima.
Ključne reči: Braničevski okrug, ozima pšenica, niski prosečni prinosi, ekonomska situacija.
Uvod
Poljoprivredna proizvodnja ima poseban značaj za privredu, ekonomski i društveni razvoj Braničevskog okruga. Prema raspoloživim resursima za biljnu proizvodnju koji
nisu u potpunosti iskorišćeni, poljoprivreda Braničevskog okruga, u postojećim uslovima
može da ostvaruje više prinose i da značajnije doprinese ekonomskom razvoju Braničevskog okruga. Kao osnovni problemi u poljoprivredi uočavaju se velika migracija stanovnika iz sela u gradove i inostranstvo, staro stanovništvo u ruralnim područjima, zastarelost
poljoprivredne mehanizacije i teška ekonomska situacija poljoprivrednih proizvođača,
koja svoj dalji uticaj ispoljava preko pada fizičkog obima proizvodnje, niske akumulativne i reproduktivne sposobnosti poljoprivrede i niskog nivoa tržišne proizvodnje.
Neosporno je, da je Braničevski okrug jedan od najpoznatijih u Srbiji, u
poljoprivrednom smislu, jer raspolaže povoljnim agroekološkim uslovima za biljnu
*
Stanislava Stanković, dipl.inž., Aleksandar Stojanović, dipl.inž., Poljoprivredna stručna služba
Požarevac d.o.o..
51
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
proizvodnju. Na području Braničevskog okruga koji raspolaže sa 160.000 hektara
obradivih površina, najplodnije zemljište, pogodno za intenzivnu proizvodnju se nalazi u
predelu Stiga i duž rečnih tokova Velike Morave, Mlave i Peka. Poslednjih nekoliko godina površine pod ozimom pšenicom konstantno rastu sa 19.040. hektara (u proizvodnoj
2005/2006. godini) na 33.750 hektara (u proizvodnoj 2008/2009.godini), što je uglavnom
posledica izrazito sušnih letnjih meseci (koji su bili jedan od ograničavajućih faktora visine prinosa jarih kultura) i smanjenog ulaganja u proizvodnju pšenice za razliku od ulaganja u druge proizvodnje, jer se u slučaju nedostatka finansijskih sredstava za kupovinu
deklarisanog semena proizvođači odlučuju za setvu “pšenice iz magaze” na značajnom
procentu površina pod ozimom pšenicom.
Ukoliko analiziramo primenjenu tehnologiju proizvodnje ozime pšenice, dolazimo do zaključka da su teška ekonomska situacija poljoprivrednih proizvođača, a sa njom
u vezi i visoka cena repromaterijala, za koje znatan broj poljoprivrednih gazdinstava ne
može da izdvoji finansijska sredstva u potrebnom obimu, kao i niska otkupna cena finalnog proizvoda, najznačajniji faktori koji dovode do nepotpune primene agrotehničkih
mera i obavljanja proizvodnje na način na koji im to dozvoljavaju raspoloživa sredstva,
što za rezultat ima postizanje prosečnih prinosa koji su daleko ispod genetskog potencijala.
Imajući u vidu rastuće troškove proizvodnje u poljoprivredi (pre svega veliki rast
cene imputa), poljoprivredni proizvođači sa područja Braničevskog okruga, u godinama
koje se odlikuju povoljnim klimatskim i zemljišnim uslovima za setvu ozime pšenice,
povećavaju površine pod ovom kulturom na račun površina pod kukuruzom, primenjujući agrotehničke mere shodno prilivu finansijskih sredstava, što značajno utiče na kvalitet
i obim poljoprivrednih radova, a samim tim i na visinu ostvarenih prinosa zrna ozime
pšenice.
Rezultati istraživanja i diskusija
Ograničavajući činioci prinosa ozime pšenice na području Braničevskog
okruga u proizvodnoj 2008/2009. godini.
Imperativ svake biljne proizvodnje, a u ovom slučaju proizvodnje ozime pšenice
je dobijanje visokih i kvalitetnih prinosa. Razlozi niskih prosečnih prinosa zrna ozime
pšenice na području Braničevskog okruga su brojni, a među najvažnije ubrajamo nezavidnu ekonomsku situaciju poljoprivrednih gazdinstava, niske otkupne cene finalnog proizvoda, ekstenzivnu proizvodnju, odsustvo redovne i kvalitetne zaštite od biljnih bolesti,
štetočina i korova.
Uzroci niskih prosečnih prinosa ozime pšenice na području Braničevskog okruga
u proizvodnoj 2008/2009. godini, u visini od 3.000 kg/ha, koji su bili daleko ispod
genetskog potencijala su mnogobrojni:
۰teška ekonomska situacija poljoprivrednih proizvođača je najznačajniji faktor
koji dovodi do nepotpune primene agrotehničkih mera u proizvodnji ozime pšenice;
۰redukovana obrada zemljišta - lakim tanjiračama i traktorima male snage;
52
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
۰izostavljanje primene osnovnog mineralnog đubriva - primena NPK đubriva pred
obradu zemljišta za setvu ozime pšenice na području Braničevskog okruga varira iz godine u godinu i kreće se od 40-60 %, pri čemu je broj parcela na kojima je primenjena preporučena količina i kombinacija NPK đubriva na osnovu analize zemljišta procentualno
mali, znatno manji nego primena NPK đubriva u proizvodnji jarih kultura. U proizvodnoj
2008/2009. godini na oko 40 % površina nisu upotrebljena NPK đubriva, dok je na oko
60 % površina primenjeno od 100 do 300 kg NPK đubriva po jednom hektaru;
۰upotreba nedeklarisanog semena - učešće deklarisanog semena ozime pšenice u
proizvodnoj 2008/2009. godini na području Braničevskog okruga je iznosilo svega 40 %;
۰nekvalitetna (plitka) setva;
۰produžena setva - na području Braničevskog okruga u optimalnom roku se zaseje
svega oko 30 % obradivih površina, a setva koja se odvija van optimalnog roka takođe
predstavlja ograničavajući faktor za postizanje visokih i stabilnih prosečnih prinosa. U
jesen 2008. godine, setva ozime pšenice je trajala do 15. novembra. Odsustvo češćih
padavina tokom oktobra i novembra meseca je išlo na ruku setvi koja je bila u toku i koja
je proticala bez prekida, ali su niske rezerve vlage u zemljištu dovele do neujednačenog
nicanja useva pšenice iz kasnijih rokova setve;
۰izostanak valjanja posle setve (nakon setve u suvo zemljište) je uticalo na pojavu
neujednačenog nicanja useva ozime pšenice, na većem broju parcela na kojima je pšenica
zasejana u kasnijim rokovima setve;
۰nedovoljna upotreba azotnog đubriva u prihranjivanju - vreme primene, vrsta i
količina azotnog đubriva varira u različitim godinama. U 2009. godini na 90 % površina
su primenjena azotna đubriva (AN i KAN – od 200 do 300 kg/ha i UREA – 200 kg/ha),
koja su na znatnom procentu površina primenjena kasno, u fazi vlatanja ozime pšenice,
što takođe negativno utiče na visinu prinosa. Od ukupno prihranjenih 90 % površina,
pravovremeno su azotna đubriva bila upotrebljena na svega 50 % površina;
۰prisustvo biljnih bolesti, štetočina i korova – izostanak upotrebe pesticida na
izvesnom broju parcela je takođe uticao na visinu ostvarenog prinosa;
۰uticaj klimatskih faktora (količine i rasporeda padavina i temperature vazduha)
- odsustvo češćih padavina tokom oktobra i novembra meseca 2008. godine je išlo na ruku
setvi koja je bila u toku i koja je proticala bez prekida, ali su niske rezerve vlage u zemljištu
dovele do neujednačenog nicanja useva pšenice iz kasnijih rokova setve.Tokom oktobra
meseca na području Braničevskog okruga, izmerena količina padavina je iznosila 35 mm,
a tokom novembra 38 mm, što je bilo nepovoljnije za razvoj useva ozime pšenice nego u
oktobru i novembru 2007. godine. Snežni pokrivač koji je na području Braničevskog okruga bio prisutan od polovine treće dekade decembra 2008. godine je pogodovao ozimim
usevima, jer je zaštitio lisnu masu ozimih useva od niskih temperatura koje su bile prisutne
početkom januara u trajanju od nekoliko dana. Nakon otapanja snežnog pokrivača, došlo je
do povećanja zaliha zimskih rezervi vlage u zemljištu, ali su usevi ozime pšenice, obzirom
na nedovoljnu primenu NPK đubriva u jesen iz zime izašli neuhranjeni. Sušni period praćen
temperaturama vazduha iznad višegodišnjeg proseka koji je na području Braničevskog
okruga bio prisutan tokom aprila i prve dve dekade maja, pogoršava stanje useva ozime
pšenice, a temperature koje su u periodu od 7. do 10. maja i od 15. do 19. maja prelazile
30 stepeni i znatno smanjena količina rezervi vlage u dubljim slojevima zemljišta je dovela
do nemogućnosti useva da prate potrošnju vode transpiracijom, što je značajno umanjilo
produkciju organske materije i dovelo do ostvarenja nižih prinosa. Obilne padavine koje
53
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
su bile prisutne krajem maja i početkom juna u visini od 55,5 mm su delimično ublažile
posledice suše u prethodnim mesecima, jer se u tom trenutku ozima pšenica nalazila u
fazi formiranja zrna. Padavine su popravile proces nalivanja zrna i održavanje aktivnosti
zelenih površina. Na onim parcelama gde je samo list zastavičar ostao u zelenom stanju,
drastičan pad prinosa je bio neizbežan. U proizvodnoj 2008/2009. godini, posledice suše
su bile daleko veće na usevima ozime pšenice sa nepotpunom agrotehnikom, naročito na
onim parcelama gde je smanjeno ili potpuno izostavljeno unošenje NPK đubriva i gde je
izostavljeno blagovremeno prihranjivanje. Pojava grada veličine oraha na području opština
Žabari i Petrovac, 08.07.2009. godine, koji je prouzrokovao štete na usevima ozime pšenice
od 20-100 % je takođe negativno uticao na visinu prosečnog prinosa zrna ozime pšenice na
području Braničevskog okruga.
Mogućnosti unapređenja proizvodnje ozime pšenice na području
Braničevskog okruga.
Tradicija gajenja najvažnijih ratarskih kultura, kukuruza i pšenice, na području
Braničevskog okruga je jako izražena. Mogućnosti unapređenja proizvodnje ozime pšenice na području Braničevskog okruga, uz pozitivniji finansijski rezultat moguće je ostvariti
kroz intenziviranje poljoprivredne proizvodnje i udruživanje poljoprivrednika, jer poljoprivredni proizvođači sa područja Braničevskog okruga zbog neorganizovanosti nemaju
povoljno tržište za prodaju svojih proizvoda.
Uvođenjem u proizvodnju visokoproduktivnih sorata ozime pšenice, primenom višeg stepena mehanizacije, poboljšanjem sistema obrade, đubrenja, nege i zaštite useva,
poljoprivredni proizvođači sa područja Braničevskog okruga će ostvariti konkurentniju
proizvodnju uz istovremeno očuvanje životne sredine.
Zajedničkim nastupanjem na tržištu obezbediće sigurniji plasman svojih proizvoda
i poboljšati ekonomsku situaciju na gazdinstvu, što će biti dodatni motiv za unapređenje
poljoprivredne proizvodnje kroz veće ulaganje finansijskih sredstava prvenstveno u kupovnu deklarisanog semena, jer na području Braničevskog okruga učešće deklarisanog
semena ne prelazi 40 %, a potom i u nabavku ostalog repromaterijala i podizanje kvaliteta
izvođenja agrotehničkih mera na viši stepen.
Uporedo sa ovim merama treba raditi na edukaciji poljoprivrednih proizvođača,
počev od neregistrovanih poljoprivrednih gazdinstava preko udruženja, zadruga i registrovanih gazdinstava. Na području Braničevskog okruga u 2009. godini, pored udruženja
koja se bave drugim vidovima proizvodnje, formirano je udruženje proizvođača ratarskih
kultura, što predstavlja značajan pomak u odstupanju od tradicionalnog načina razmišljanja, koji podrazumeva samostalnu i neplansku nabavku potrebnog repromaterijala po cenama koje „vladaju“ na slobodnom tržištu (a koje su nepovoljne), kao i samostalnu prodaju
gotovog proizvoda, čija bi cena u slučaju postojanja masovnijih udruženja i asocijacija,
mogla biti povoljnija.
Strategija razvoja poljoprivrede Srbije zauzima vodeće mesto u razvoju poljoprivredne proizvodnje, jer ona mora biti planska i organizovana u okviru kvota koje dodeljuje
Evropska Unija ili zahteva svetsko tržište.
Zaključak
Iako na području Braničevskog okruga postoje osnovni preduslovi za visoku
proizvodnju ozime pšenice i dalje je prisutan problem niskih prinosa. U privatnom
54
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
sektoru se nalaze proizvođači koji redovno ostvaruju visoke, pa i rekordne prinose.
Posmatrano na nivou celog okruga broj takvih proizvođača je mali, a rezultat su niski
prosečni prinosi u ovom regionu. Prema Jeftiću (1977), uticaj sorte na visinu prinosa
iznosi oko 40 %, agrotehnike 31-40 %, vremenskih uslova 20-29 %. Na osnovu podataka
iz široke proizvodnje, dolazimo do zaključka da se povećanje i stabilizacija prosečnih
prinosa zrna ozime pšenice na području Braničevskog okruga mogu ostvariti ako se tehnologija proizvodnje podigne na viši nivo, što će pozitivno uticati na smanjenje uticaja
nepovoljnih klimatskih faktora u ukupnoj visini prinosa. Poboljšanje finansijske situacije
poljoprivrednih proizvođača je jedan od glavnih faktora koji može da dovede do primene
potpunije agrotehnike i do ostvarivanja većih prosečnih prinosa ozime pšenice.
Na osnovu napred navedenog, možemo zaključiti da su nedovoljna primena deklarisanog semena (prilikom setve ozime pšenice), razvučeni rokovi setve, upotreba manjih
količina NPK đubriva od potrebnih ili njihov potpuni izostanak, nekvalitetna i neblagovremeno izvedena osnovna obrada zemljišta i predsetvena priprema zemljišta, primena
nedovoljnih količina azotnih đubriva u prihranjivanju, primena azotnih đubriva u fazi
vlatanja ozime pšenice, najznačajniji uzroci niskih prosečnih prinosa ozime pšenice koje
poljoprivredni proizvođači na području Braničevskog okruga ostvaruju.
Uvođenjem u proizvodnju novih, prinosnijih sorata ozime pšenice, primenom
višeg stepena mehanizacije, kvalitetnom i pravovremenom obradom, racionalnom i blagovremenom primenom organskih i mineralnih đubriva (na osnovu analize zemljišta),
pravilnom negom i zaštitom useva, poljoprivredni proizvođači sa područja Braničevskog
okruga će ostvariti konkurentniju proizvodnju.
Povoljnije otkupne cene poljoprivrednih proizvoda, sigurnije tržište, obnova prerađivačkih kapaciteta i izgradnja novih, uz adekvatnu agrarnu politiku, mogu
da daju značajan doprinos razvoju poljoprivredne proizvodnje i ekonomskom razvoju
Braničevskog okruga.
Ekonomska motivisanost proizvođača koju stvara država svojom agro-ekonomskom politikom je od najvećeg značaja za razvoj poljoprivredne proizvodnje na području
Braničevskog okruga.
Literatura
1. Jevtić, S. (1992): Posebno ratarstvo. Nauka Beograd.
2. Konstantinović, J. (1997): Obrada zemljišta u ratarstvu. Novi Sad.
3. Molnar, I. (1995): Opšte ratarstvo. Novi Sad.
3. Petrović, S., Zornić, B. (1999): Organizacija i ekonomika poljoprivrede Agronomski
fakultet, Čačak.
4 .Godišnji izveštaji (2008-2009): Poljoprivredna stručna služba Požarevac.
5. Zbornik radova (2009): Savetovanje; Savremeni trendovi razvoja i primene mehanizacije u poljoprivredi. Požarevac.
55
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC:633.11»324»:631.559+338.1
Short anausment
CURRENT ISSUES IN WINTER WHEAT PRODUCTION IN
BRANICEVO DISTRICT
S. Stanković, Aleksandar Stojanović ∗
Summary
In the private sector in the area of the Branicevo district, are producers who regularly have high, and record yields of winter wheat. Seen at the level of the whole district
the number of such manufacturers is small, resulting in low average yields in this region.
The aim of this work is based on existing data gained insight into the field, which has
agricultural expert service Pozarevac, view and analyze the factors which are limiting the
production of winter wheat, which occupies an important place in the sowing structure of
Branicevo district (after the arable land under maize), and point to preview the possibility of improving the production of winter wheat in order to realize average yield that are
above the average level of yield that is realized in the agricultural fields of agricultural
producers. The introduction in the production of highly productive winter wheat, increasing participation declared seeds, increasing the level of mechanization (procurement
of modern machinery), improvement of processing, fertilization, care and protection of
crops, farmers from the district Branicevo will achieve higher yields, competitive production and improve the economic situation on their farms.
Key words: Branicevo district, winter wheat, low average yields, the economic
situation.
∗
56
Stanislava Stanković, B.Sc., Aleksandar Stojanović, B.Sc., Agricultural extention service Pozarevac LTD.
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 632.51+633.11:632.954
Originalni naučni rad
KOROVI PŠENICE I NJIHOVO SUZBIJANJE STANDARDNIM
I NOVIM HERBICIDIMA
P. Dakić, L. Matić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, N. Đurić,
E. Onć Jovanović, Z. Gavrilović ∗
14
Izvod: Pšenica je usev koji se seje na površini između 500.000 i 650.000 ha u poslednjih nekoliko godina. Prinosi variraju od 3 do 8 t/ha. Kao i za druge useve tako i kod
pšenice primena blagovremene i stručne tehnologije je obavezan posao.
Održavanje useva bez prisustva korovskih biljaka tokom cele vegetacije je jedina
garancija da korovi ne ugrožavaju razvoj biljke i da se mogu očekivati visoki prinosi, ako
se primene i druge agrotehničke mere. Korovske biljke umanjuju prinos, ali i onemogućavaju normalnu žetvu i utiču na povećanu vlagi u vreme žetve. Postoje na tržištu registrovani herbicidi koji ako se primene od faze bokorenja pa do prvog kolenceta kontrolišu
korovske biljke i ne dozvoljavaju da se umanji prinos.
Korovi se mogu suzbijati i posle prvog kolenceta, ali tada imamo sigurno određeni
% uticaja na prinos od strane prisutnih korova.
Ključne reči: Korovi, pšenica, suzbijanje sa herbicidima.
Uvod
Korovi su nepoželjne biljke u gajenim biljkama i one tokom dugog perioda i specifičnog načina života, a pod specifičnim uslovima koji vladaju u usevu svaka korovska
vrsta stekla je niz posebnih fizioloških, ekoloških, morfoloških i drugih osobina. Svaka
korovska vrsta živi na specifičan način, te ima svoje posebne zahteve prema spoljnoj sredini i posebno reaguju na promene spoljašnih uslova (Konstatinović, 1999; Konstantinović i sar., 2005). Sve ove promene usmerene su ka samoodržavanju i preživljavanju svih
nepovoljnih uslova, u prvom redu onih koje čovek stvara, sa ciljem njihovog suzbijanja i
smanjivanja stanja zakorovljenosti useva u najmanju meru (Konstantinović i sar., 2008).
Cilj ovoga rada je bio da se na predstave herbicidi koji imaju širok spektar na korove u
pšenici.
∗
Mr Piljo Dakić, Luka Matić, dipl.inž., mr Dijana Zečević, Janko Šešić, dipl.inž., Dejan Gajin, dipl.
inž., Galenika Fitofarmacija, Beograd; mr Nenad Đurić, istraživač-saradnik, Eleonora Onć Jovanović, dipl.inž.,
Zlata Gavrilović, dipl.inž., Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd.
57
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Materijal i metod rada
Ispitivanje efikasnosti herbicida BONACA I MURAL u suzbijanju
korova u pšenici - lokalitet Surčin 2008.
Metode ispitivanja: Ispitivanja biološke efikasnosti preparata Bonaca EC, Bonaca
EW i Mural, obavljena su tokom 2008. godine, saglasno standardnoj metodi za ispitivanje
efikasnosti PP 1/93(2) (OEPP, 2004) i metodi za ispitivanje fitotoksičnosti herbicida PP
1/135(2) (OEPP, 2004) u pšenici.
Lokalitet: Surčin (Gornje Polje), zona aerodroma; tip zemljišta: laki černozem;
štetne vrste: jednogodišnji i višegodišnji širokolisni korovi; eksperimentalni plan: potpuno slučajni blok sistem; broj ponavljanja: 4 (četiri); veličina osnovne parcele: 10 m2
(5x2m); neto veličina oglednog polja: 720 m2; biljna vrsta i sorta: pšenica, sorta Evropa;
vreme setve: 25.10.2007. godine; površina cele parcele: 8 ha.
Stanje useva: biljke u dobroj kondiciji, završile bokorenje i prelaze u fazu vlatanja. 30% izbokorilo, 4-6 biljaka po bokoru. Ukupan sklop od 5.800.000 biljaka/ha (590
biljaka/m2).
Vreme primene i meteorološki uslovi pri primeni: Preparati su primenjeni
03.04.2008. (tretirane su varijante od 1-9), i 08.04.2008. (tretirane su varijante od 10-18),
pri temperaturi od 20oC i brzini vetra od 1-2 m/s. Pšenica je bila u fazi 25, korovi u fazi
od kotiledona do 4 prava lista.
Ispitivane varijante:
1, 2. BONACA EC, EW 0,4 l/ha,
3, 4. BONACA EC, EW 0,8 l/ha,
5. MURAL 15 g/ha,
6. MURAL 20 g/ha,
7. MURAL 25 g/ha,
8. BONACA + MURAL 0,4 l/ha + 15 g/ha,
9. BONACA + MURAL 0,6 l/ha + 20 g/ha,
10, 11. BONACA EC, EW (fitotoksični efekti) 1,6 l/ha,
12.MURAL (fitotoksični efekti) 50 g/ha,
Standardni tretmani:
13. STARANE -250 0,4 l/ha,
14. STARANE -250 0,8 l/ha,
15. GRANSTAR 75 WG 15 g/ha,
16. GRANSTAR 75 WG 20 g/ha,
17. GRANSTAR 75 WG 25 g/ha,
18. KONTROLA (8 ponavljanja).
Način primene i količina vode po jedinici površine: Za tretiranje je korišćena ledjna prskalica “Solo”, sa Lurmark 04-F110 diznom, koja stvara lepezasti mlaz. Herbicidi
su primenjeni uz utrošak vode od 300 L/ha.
Obeležja posmatranja: Brojna zastupljenost vrsta praćena je uzimanjem korova sa
površine od 1 m2 /parceli, pomoću ramova.
58
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Osnovna statistika: Rezultati predstavljaju srednju vrednost uzoraka uzetih sa 4
parcele svakog tretmana i stavljeni u odnos sa srednjom vrednošću uzoraka uzetih sa četiri parcele kontrole.
Klasifikacija efikasnosti: Slabo deluje (efikas.<75%); zadovoljavajuće deluje (efikas. 75 – 90%); dobro deluje (efikas.>90).
Fitotoksičnost je ocenjena vizuelno po skali 0-100 % (0 %=bez simptoma fitotoksičnosti, 100%=potpuno propadanje biljaka) u vreme kada je vršena ocena efikasnosti.
Fitotoksičnost: Bonaca EC, EW i Mural su selektivni za usev pšenice. Nije bilo
biljaka sa simptomima fitotoksičnosti (0%).
Vreme ocene efekata: Prva ocena: 21.04.2008.
Osnovna obrada rezultata: Srednja vrednost brojnosti korovskih biljaka na 1 m2 i
efikasnost u %.
Mapa zakorovljenosti sa populacijom: 18/1
1. Veronica persica+++++
2. Stellaria media+++
3. Papaver rhoeas+++
4. Daucus carota++
5. Galium aparinae +++
6. Sinapis arvensis++++
7. Veronica hederifolia ++
18/2
1. Sinapis arvensis ++++
2. Veronica persica++++
3. Stellaria media++++
4. Daucus carota+++
5. Lamium purpureum++
6. Galium aparinae++
7. Papaver rhoeas+++
18/3
1. Sinapis arvensis +++++
2. Veronica persica++++
3. Stellaria media+++++
4. Daucus carota+
5. Lamium purpureum+++
6. Galium aparinae++
7. Papaver rhoeas++
8. Capsella bursa-pastoris +
18/4
1. Veronica persica++++
2. Papaver rhoeas+++++
3. Lepidium draba++
4. Papaver rhoeas +++++
5. Stellaria media+++++
6. Chenopodium album +
59
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
7.
8.
9.
10.
11.
Galium aparinae++
Sinapis arvensis +++++
Lamium purpureum+++
Stachys annua++
Raphanus raphanisrum+
Rezultati istraživanja i diskusija
U narednom izlaganju predstavljeni su herbicidi koji su već poznati kao standardni, kao i novi koji su proširili spektatr dejstva već poznatih.
Karakteristike standardnih herbicida za suzbijanje korova u pšenici
MONOSAN HERBI: 2,4 D (588g/l preparata). Selektivni herbicid za suzbijanje
širokolisnih korova u kukuruzu, strnim žitima, livadama i pašnjacima. Primena u fazi
bokorenja, doza: 2 l/ha.
ESTERON: 2,4-D u obliku estra (850 g/l preparata). Selektivni herbicid za suzbijanje jednogodišnjih i višegodišnjih širokolisnih korova u pšenici i kukuruzu.Primena do
prvog kolenceta, doza: 0,8 l/ha. Preporuka za praksu: Esteron 0,5 l/ha + Bonaca 0,5 l/ha,
zbog proširenog spektra delovanja na korove.
MOTO: 2,4 D u obliku estra (1040 g/l preparata). Selektivni herbicid za suzbijanje
jednogodišnjih i višegodišnjih širokolisnih korova u kukuruzu i pšenici. Primena u vreme
bokorenja, doza: 0,7 l/ha.
Novi herbicidi za suzbijanje korova u pšenici
BONACA (fluroksipir-meptil 360 g/L) EC; TEZIS (metsulfuron-metil 600 g/kg)
WG; MURAL (tribenuron-metil 750 g/kg) WG; LANCELOT 450 WG (Aminopiralid –
kalijum so + fforasulam (355 + 150 g/l); BONACA: (fluroksipir-meptil 360 g/L) EC.
Suzbija širokolisne korove u pšenici. Usvaja se pretežno lišćem, a kreće se naviše
i naniže u biljci. Bonaca neposredno posle primene zaustavlja porast korovskih biljaka,
a do potpunog uginjavanja dolazi posle 2-3 nedelje. Simptomi delovanja na korovima
se manifestuju u vidu kovrdžanja lišća i potpune deformacije nadzemnih delova biljke.
Primenjuje se u širokom vremenskom intervalu, kada je usev pšenice u fazi 3 lista pa
do pojave zastavičara (13-39 BBCH skale), a kada su korovi u fazi intenzivnog porasta.
Temperature pri primeni bi trebale da budu iznad 8oC.
Spektar dejstva herbicida Bonaca: Galium aparinae – prilepača, Polygonum
sp. – dvornici, Fumaria officinalis – dimnjača obična, Convolvulus arvensis – poponac,
Lathyrus sp. – divlje grahorice, Chenopodium sp. – pepeljuge, Capsella bursa-pastoris
– tarčužak obični, Daucus carota – divlja mrkva, Papaver rhoeas – bulka, Sinapis arvensis – gorušica poljska, Stellaria media – mišjakinja, Veronica hederifolia – čestoslavica
poljska, V. persica – čestoslavica persijska.
60
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Efikasnost ispitivanih preparata u usevu pšenice ocena. 21.04.2008. Surčin
Efficacy of investigated products in crops of wheat grade. 21.04.2008. Surcin
Biljna vrsta
Plant species
Sinapis arvensis
Veronica hederifolia
Lamium purpureum
Papaver rhoeas
Stellaria media
Galium aparinae
Fumaria officinalis
Capsella bursa-pastoris
Polygonum convolvulus
Veronica persica
Daucus carota
Kontrola
Control
K br/m2
15
5
3
3.25
1,75
0.75
2
0.25
0.5
2.5
1.5
Bonaca EC
0,4 l/ha
br/m2
Ef. %
6
60
2
60
2.75
8
2
38,5
0,75
57
0
100
1
50
0.25
0
0
100
0
100
0
100
Bonaca EC
0,8 l/ha
br/m2 Ef. %
3.5
83
1
80
1
67
0,75
85
0,75
57
0
100
1
87,5
0.25
0
0
100
0
100
0
100
Starane 250 EC
0,8 l/ha
br/m2
Ef. %
3.5
87
2
70
0
83
1
92
0,25
57
0
100
1
50
0,25
0
0
100
0
100
0
100
Pri količini primene preparata Bonaca EC (0,4 l/ha), preparat je ispoljio dobru
efikasnost (ef. > 90%) u odnosu na: Galium aparinae, Daucus carota, Polygonum convolvulus, Veronica persica. Za otpornije korove preporučuje se kombinacija Bonaca 0,4
l/ha + Tezis 10 g/ha.
TEZIS: (metsulfuron-metil 600 g/kg) WG. Ovo je selektivni herbicid za suzbijanje širokolisnih korova u strnim žitima, formulisan u obliku vododisperzibilnih granula
WG. Usvaja se preko lista i stabla, kreće se naviše i naniže u biljci. Prve promene se uočavaju posle 7 dana na vegetativnoj kupi u vidu promene boje.
Do nekroza naglo dolazi narednih 10-15 dana, a posle toga i do potpunog propadanja biljaka. Tezis se primenjuje u količini od 10 g/ha, sa 200-300 L/ha vode. Radi proširenog spektra delovanja može se mešati sa preparatima na bazi fluroksipir MHE (Bonaca).
Može se mešati i sa fungicidima Akord i Antre protiv bolesti i folijarnim đubrivima. Tezis
se može primeniti od faze 3 lista pa do pojave zastavičara (13-39 BBCH skale), a kada su
korovi u fazi početnog porasta. Temperature pri primeni bi trebale da budu iznad 8o C, u
uslovima suvog i tihog vremena.
Spektar dejstva herbicida Tezis: Polygonum sp. – dvornici, Fumaria officinalis – dimnjača obična, Convolvulus arvensis – poponac njivski, Lathyrus sp. – graori,
Chenopodium sp. – pepeljuge, Capsella bursa-pastoris – tarčužak obični, Daucus carota
– divlja mrkva, Papaver rhoeas – bulka, Sinapis arvensis – gorušica poljska, Stellaria
media – mišjakinja, Veronica hederifolia – čestoslavica poljska, V. persica – čestoslavica
persijska, Cirsium arvense, (semenska forma)– palamida njivska, Anagalis arvensis –
vidovčica crvena, Matricaria chamomilla – kamilica, Sonchus sp. – gorčike, Consolida
regalis – žavornjak, Raphanus raphanistrum – divlja rotkva, Viola arvensis – poljska
ljubičica.
MURAL: (tribenuron-metil 750 g/kg) WG. Ovo je herbicid za suzbijanje korova
u ozimim i jarim strnim žitima. Formulisan je u obliku vododisperzibilnih granula WG,
deluje tako da momentalno zaustavlja porast štetnih korovskih vrsta.Prvi vidljivi simptomi su od 5-7 dana u vidu hloroze, a zatim dolazi do potpunog uginjavanja korova od
15-20 dana. Tretiranje iz vazduhoplova je dozvoljeno. Mural se primenjuje u količini 15-
61
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
25 g/ha, uz dodatak 0,1% okvašivača, kada je usev pšenice u fazi 3 lista pa do formiranja
drugog kolenca (13-32 BBCH skale), a kada su korovi od faze kotiledona pa do 6-7. lista. Radi proširenog spektra delovanja može se mešati sa preparatima na bazi fluroksipir
MHE (Bonaca). Može se mešati i sa fungicidima Akord i Antre protiv bolesti i folijarnim
đubrivima.
Spektar dejstva herbicida Mural: Polygonum sp. – dvornici, Agrostemma githago – kukolj, Fumaria officinalis – dimnjača obična, Convolvulus arvensis – poponac,
Lathyrus sp. – divlje grahorice, Chenopodium sp. – pepeljuge, Capsella bursa-pastoris
– tarčužak obični, Daucus carota – divlja mrkva, Papaver rhoeas – bulka, Sinapis arvensis – gorušica poljska, Stellaria media – mišjakinja, Veronica hederifolia – čestoslavica
poljska, V. persica – čestoslavica persijska, Cirsium arvense – palamida njivska, Anagalis
arvensis – vidovčica crvena, Matricaria chamomilla – kamilica, Sonchus sp. – gorčike,
Consolida regalis – žavornjak, Raphanus raphanistrum – divlja rotkva, Viola arvensis –
poljska ljubičica, Rumex sp. – štavlji.
Tab. 2. Efikasnost ispitivanih preparata u usevu pšenice, ocena: 21.04.2008. Surčin
Efficacy of investigated products in crops of wheat, rating: 21.04.2008. Surcin
Biljne vrste
Plant species
Sinapis arvensis
Veronica hederifolia
Lamium purpureum
Papaver rhoeas
Stellaria media
Galium aparinae
Fumaria officinalis
Capsela bursa -pastoris
Polygonum convolvulus
Veronica persica
D. carota
Mural
Mural
Mural
(15 g/ha)
98
85
67
77
100
0
100
100
100
100
100
(20 g/ha)
100
90
92
100
100
0
100
100
100
100
100
(25 g/ha)
100
100
100
92
100
0
100
100
100
100
100
Bonaca EC
+Mural
(0,4 l + 15 g)
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Bonaca EW
+Mural
(0,6 l + 20 g)
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
LANCELOT 450 WG: Aminopiralid – kalijum so + fforasulam (355 + 150 g/l):
Visoko efikasan herbicid za suzbijanje najotpornijih korova u pšenici i ostalim strnim žitima i livadskim travama.Suzbija i višegodišnje korove, a deluje i zemljišno sprečavajući
nicanje novih korova (jedno prskanje završava posao). Dve aktivne materije se izuzetno
dopunjuju i obezbeđuju i ispoljavaju visoku efikasnost i na nižim temperaturama. Potrebno je samo 1 sat posle tretiranja da ne pada kiša.
Spektar dejstva na korove od 92% do 100% : Adonis eastivalis, Agrosthema
githago, Amaranthus retroflexus, Ambrosia elatio,r Anthemis arvensis, Cannabis sativa,
Capsella bursa pastoris, Centaurea cyanus, Chenopodium album, Cirsium arvanse, Consolida orientalis, Delphinium occidentale, Descurainia sophia, Galium aparine, Galium
tricornatum, Lithospermum arvense, Malva spp, Matricaria chamomilla, Matricaria inodora, Matricaria maritima, Myosotis arvensis, Papaver rhoeas, Polygonum convolvulus,
Polygonum persicaria, Ranunculus arvensis, Raphanus raphanistrum, Sinapis arvensis,
Sonchus arvensis, Sonchus oleraceus, Stellaria media, Xanthium strumarium.
62
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključak
Korovi su redovno prisutni u usevu pšenice i svake godine se javljaju. Štete koje
nonose su ekonomske prirode i smanjuju prinos. Potrebno je pored redovnih agrotehničkih mera primeniti i hemijsko suzbijanje korova. Pored pravilnog izbora herbicida, a
njega treba odabrati u zavisnosti od prisutnih dominantnih korva , vrlo je bitno i vreme
primene. Kako nema herbicida koji može suzbiti sve prisutne korove u pšenici onda treba
prilikom primene herbicida izabrati više herbicida koji se mogu mešati i sa svojim spektrom da pokriju prisutne korove. *Na parceli gde je vršeno ispitivanje efikasnosti preparata Bonaca EC, EW i Mural, u Surčinu, konstatovano je 11 korovskih vrsta: Capsella
bursa-pastoris, Daucus carota, Fumaria officinalis, Galium aparinae, Lamium purpureum, Papaver rhoeas, Polygonum convolvulus, Sinapis arvensis, Stellaria media, Veronica
hederifolia i Veronica persica. *U tabelama 1 i 2, dat je prikaz zastupljenosti korovskih
vrsta na kontrolnim površinama i efikasnost ispitivanog preparata i standarda, u vreme I i
II ocene. *Pri količini primene preparata Bonaca EC (0,4 l/ha), preparat je ispoljio dobru
efikasnost (ef.>90%) u odnosu na: Galium aparinae, Polygonum convolvulus, Veronica
persica slabu efikasnost (ef.<75%), u odnosu na: Sinapis arvensis, Veronica hederifolia,
Capsella bursa-pastoris, Papaver rhoeas, Stellaria media, Fumaria officinalis i Lamium
purpureum. *Pri količini primene preparata Bonaca EC (0,8 l/ha), preparat je ispoljio dobru efikasnost (ef. > 90%) na: Galium aparinae, Daucus carota, Polygonum convolvulus
i Veronica persica. Zadovoljavajuće deluje (ef. 75 – 90%) na: Sinapis arvensis, Papaver
rhoeas i Veronica hederifolia, a slabu efikasnost (ef. < 75%) u odnosu na: Fumaria officinalis, Lamium purpureum i Stellaria media. *Pri količini primene preparata Mural (15 g/
ha), preparat je ispoljio dobru efikasnost (ef. > 90%) na: Sinapis arvensis, Stellaria media,
Fumaria officinalis, C. b.-pastoris, P. convolvulus, V. persica, D. Carota. Zadovoljavajuće
deluje (ef. 75 – 90%) na: V. hederifolia, Papaver rhoeas, a slabu efikasnost (ef. < 75%)
u odnosu na: Lamium purpureum i Galium aparinae. *Za praktičnu primenu mogu da se
kombinuju sledeći herbicidi;
BONACA + HERBICID NA BAZI 2,4 D ( Monosan herbi ili Moto ili Esteron ),
a može i BONACA + MURAL ili TEZIS.
Literatura
1. Društvo za zaštitu bilja Srbije (2008): Pesticidi u poljoprivredi i šumarstvu u Srbiji.
Beograd
2. Glamočlija, Đ. (1997): Ratarstvo. Beograd.
3. Konstantinović, B. (1999): Poznavanje i suzbijanje korova. Poljoprivredni fakultet.
N. Sad.
4. OEPP/EPPO (1998): Guideline for the efficacy evaluation of herbicides
Weeds in sunflower. EPPO Standards, Guidelines for the efficacy evaluation of plant protection products, Herbicides&Planth growth regulators, 4:30-33.
http: //www. fitofarmacija.rs / page 42. asp.
63
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Prilog
Tab. 1. Efikasnost ispitivanih preparata u usevu pšenice ocena. 21.04.2008. Surčin.
Soybean seed yield, kg ha-1
Biljna vrsta
2
Sinapis arvensis
K br/m
15
Bonaca EC
0,4 l/ha
br/m2
Ef. %
6
60
Bonaca EW
0,4 l/ha
br/m2
Ef. %
1.5
90
Bonaca EC
0,8 l/ha
br/m2
Ef. %
3.5
76.65
Bonaca EW
0,8 l/ha
br/m2
Ef. %
3
80
V. hederifolia
5
2
60
1
80
1
80
2.25
L. purpureum
3
2.75
8.3
1.75
41.65
1
66.65
3.25
0
Papaver rhoeas
3.25
2
38.4
1.5
53.85
0.75
76.90
1.5
53.85
Stellaria media
Galium
aparinae
F. officinalis
1.75
0.75
57.1
2
0
0.75
57.15
0.25
85.70
0.75
0
100
0
100
0
100
0
100
1
0
0
0
0
0.25
0
0
0
C. b.-pastoris
0.25
0.25
0
0
100
0.25
0
0
100
55
P. convolvulus
0.5
0
100
0
100
0
100
0
100
V. persica
2.5
0
100
0
100
0
100
0
100
D. carota
1.5
0
100
0
100
0
100
0
100
Tab. 1a. Efikasnost ispitivanih preparata u usevu pšenice - ocena. 21.04.2008. Surčin
Efficacy of investigated products in crops of wheat - rating. 21.04.2008. Surcin.
Mural
15 g/ha
Biljna vrsta
Sinapis arvensis
K br/
br/m2
m2
15
0.25
Ef. %
Mural
20 g/ha
Mural
25 g/ha
br/m2 Ef. % br/m2 Ef. %
Bonaca EC + Bonaca EW +
Mural
Mural
0,4 l + 15 g/ha 0,6 l + 20 g/ha
br/m2 Ef. % br/m2 Ef. %
98.30
0
100
0
100
0
100
0
V. hederifolia
5
0
100
0.5
90
0.75
85
0
100
0
100
L. purpureum
3
1
66.65
0.25
91.65
0
100
0
100
0
100
Papaver rhoeas
3.25
0
100
0
100
0.75
76.90
0
100
0
100
Stellaria media
Galium aparinae
Fumaria officinalis
1.75
0.75
1
0
1.5
0
100
0
0
0
1.75
0
100
0
0
0
0.75
0
100
0
0
0
0
0
100
100
100
0
0
0
100
100
100
C. b.-pastoris
0.25
0
100
0
100
0
100
0
100
0
100
P. convolvulus
0.5
0
98.30
0
100
0
100
0
100
0
100
V. persica
2.5
0
100
0
100
0
100
0
100
0
100
D. carota
1.5
0
100
0
100
0
100
0
100
0
100
64
100
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Efikasnost standarda ocena. 21.04.2008.
Performance Standards score. 21.04.2008.
Starane 250
0,4 l/ha
Biljna vrsta
K br/m2 br/m2
Starane 250
0,8 l/ha
Granstar 75 WG Granstar 75 WG
15 g/ha
20 g/ha
Ef. %
br/m2
Ef. %
br/m2
Ef. %
br/m2
Granstar 75 WG
25 g/ha
Ef. % br/m2
Ef. %
Sinapis arvensis
15
3.5
76.70
2
86.70
0
100
0
100
0
100
V. hederifolia
5
2
60
1.5
70
0
100
0
100
0
100
L. purpureum
3
0
100
0.5
83.30
1.25
58.30
0
100
0.75
75
Papaver rhoeas
3.25
1
69.20
0.25
92.30
0
100
0
100
0
100
Stellaria media
1.75
0.25
85.70
0.75
57.10
0
100
0
100
0
100
Galium aparinae
0.75
0
100
0
100
1.5
0
1.5
0
2.75
0
1
0
100
0
100
0
100
0
100
0
100
C. b.-pastoris
0.25
0
100
0
100
0
100
0
100
0
100
P. convolvulus
0.5
0
100
0.5
0
0
100
0
100
0
100
V. persica
2.5
0
100
0.25
90
0
100
0
100
0
100
D. carota
1.5
0
100
0
100
0
100
0
100
0.5
66.65
Fumaria officinalis
65
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 632.51+633.11:632.954
Original scientific paper
WEEDS IN WHEAT CROP AND THEIR CONTROLING WITH
STANDARDS AND NEW HERBICIDES
P. Dakić, L. Matić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, N. Đurić,
E. Onć Jovanović, Z. Gavrilović ∗
15
Summary
Wheat is a crop that is sown on the surface of between 500,000 and 650,000 ha in
the last few years. Yields range from 3 to 8 t/ha. As for other crops and wheat and timely
implementation of professional technology work is required.
Maintenance of crops without the presence of weeds throughout the growing season is the only guaranted that weed not oportunited the development of plants that can be
expected high yields, if applied agrotehnichal and other measures. Weed plants reduce yield, but also prevent the normal harvest and affect the increased moisture during the harvest. There are registered herbicides on the market that if the application of the tillering
stage to the first kolenceta control the weed plants and not allow to reduce the yield.
Weed can repel and nodus after the first, but then we have certainly impact on the
% yield of the weeds present.
Key words: weeds, wheat, suppression with herbicides.
∗
Piljo Dakić, M.Sc., Luka Matić, B.Sc., Dijana Zečević, M.Sc., Janko Šešić, B.Sc., Dejan Gajin,
B.Sc.,Galenika Fitofarmacija, Belgrade; Nenad Đurić, M.Sc., Eleonora Onć Jovanović, B.Sc., Zlata Gavrilović,
B.Sc., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade.
66
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:575.222.7:633.15+631.559+631.111”2009”
Originalni naučni rad
HIBRIDI KUKURUZA INSTITUTA PKB AGROEKONOMIK NA
RAZLIČITIM LOKALITETIMA ISPITIVANJA U PROIZVODNOJ
2009. GODINI
D. Simić, N. Erić, M. Pavlović, N. Đurić, R. Sabovljević ∗
1
Izvod: U cilju potpunijeg sagledavanja rejonizacije hibrida kukuruza Instituta
PKB Agroekonomik izvršeno je njihovo ispitivanje na pet lokaliteta u makro ogledima
(ispitivanjima u praksi). Ispitivanja su obavljena na sledećim lokalitetima: Padinska Skela, Požarevac, Kovin, Golubićko polje (Opština Bihać) i na lokalitetu Lušci Palanka (Republika Srpska). U tabelarnim pregledima ovog rada prikazane su ostvarene vrednosti
prinosa zrna ispitivanih hibrida u 2009. g. na ispitivanim lokalitetima. Najveći prinos
ostvario je hibrid Kondor 4 na ispitivanom lokalitetu Padinska Skela (16,258 t/ha). Na ispitivanom lokalitetu Požarevac hibrid Srećko 5 ostvario je prinos (11,660 t/ha). Na lokalitetu Kovin hibrid Srećko 5 ostvario je prinos (10,450 t/ha). Hibrid Rubin 7 na ispitivanom
lokalitetu Golubićko polje ostvario je prinos (12,100 t/ha). Na lokalitetu Lušci Palanka
najveći prinos suvog zrna zabeležio je hibrid Staniša (12,000 t/ha).
Ključne reči: hibrid kukuruza; prinos zrna; lokalitet.
Uvod
Kukuruz se proizvodi na svim kontinentima i jedan je od tri najrasprostranjenije
kulture u svetu a u našoj zemlji jedini čija setva prelazi milion hektara. Hibridno seme kukuruza u Srbiji se koristi već pola veka, (Lekić i sar., 2004.g.). Kukuruz se u našoj zemlji
proizvodi na 60% oraničnih površina odnosno 1.250.000 ha. Koristeći savremena znanja
iz oblasti genetike, selekcije i semenarstva kukuruza u Institutu PKB Agroekonomik stvaraju se hibridne kombinacije kukuruza koje mogu da odgovore na zahteve savremenog
poljoprivrednog proizvođača, a izražene u osobinama suvog zrna i zelene mase kukuruza,
kao i u stabilnosti prinosa i otpornosti prema bolestima i insektima. Pored visine i stabilnosti prinosa mora se voditi računa i o nameni i upotrebnoj vrednosti hibrida kukuruza.
Rejonizaciji se pridaje veća pažnja u zemljama gde je poljoprivreda i industrija na većem
stepenu razvijenosti i gde se kukuruz koristi na višem stepenu prerade i upotrebe. (Sabovljević i sar., 2008.g.).
Cilj rejonizacije je da se visoki genetički potencijal rodnosti hibrida potvrdi u odgovarajućim rejonima i da se za svaki rejon odrede najrodniji i najstabilniji hibridi kukuruza Instituta PKB Agroekonomik.
Preporuka je da se u većini proizvodnih rejona proizvodnja kukuruza organizuje
tako da bude zastupljeno: 25 % srednje ranih hibrida, 25 % srednjestasnih i 50 % sred∗
Dr Divna Simić, istraživač-saradnik, Nada Erić, dipl.inž., Miodrag Pavlović, mr Nenad Đurić,
istraživač-saradnik, Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela; dr Radovan Sabovljević, vanredni profesor,
Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd.
67
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
njekasnih hibrida. U rejonima sa manje padavina trebalo bi više proizvoditi hibride FAO
grupa 300-500 u odnosu na hibride sa dužim periodom vegetacije, (Glamočlija 2003.g.)
Hibridi sa kraćim vegetacionim periodom ranije cvetaju i nalivaju zrno, tako da mogu izbeći junske i avgustovske suše koje se u našem klimatskom području neretko javljaju.
Pravilnim odabirom hibridne kombinacije vezano za namenu i lokalitet proizvodnje omogućava se pre svega stabilnost u proizvodnji, spravljanje kvalitetne silaže, ranija
berba sa nižim sadržajem vlage u zrnu a samim tim i smanjivanje troškova skladištenja.
Materijal i metode rada
Hibridi kukuruza Instituta PKB Agroekonomik ispitivani su u 2009. godini u makroogledima postavljenim na sledećim lokalitetima: Padinska Skela, Požarevac, Kovin,
Golubićko polje (Opština Bihać) i na lokalitetu Lušci Palanka (Republika Srpska).
Makroogledi su izvođeni na različitim tipovima zemljišta. Predusevi hibridima kukuruza takođe su se razlikovali po lokalitetima ispitivanja. Veličina elementarne parcele
za svaki hibrid zavisila je od izvođača ogleda i kretala se od 390m2-540m2. Setva ogleda
obavljena je do polovine aprila meseca, na svim ispitivanim lokalitetima. Na svim lokalitetima ispitivanja setva je obavljana pneumatskim sejalicama, što je karakteristično za uvu
vrstu ogleda. Izvođači ogleda su prilikom izvođenja setve poštovali preporučene gustine
setve hibrida određene FAO grupe zrenja. Makroogledi su izvedeni od strane Stručnih poljoprivrednih službi Srbije i od strane Poljoprivrednih školi zavisno od lokaliteta.
Institutu PKB Agroekonomik u 2009. godini od strane Ministarstva poljoprivrede
Odeljenja za priznavanje novih sorata priznat je novi hibrid koji po ranostasnosti pripada
grupi zrenja FAO 600, a ubuduće će nositi komercijalno ime Maksim.
Rezultati istraživanja i diskusija
Rezultati dobijeni u makro ogledima prikazani su u šest tabelarnih pregleda. U
prvih pet tabela prikazani su rezultati makroogleda po lokalitetima ispitivanja. U tabeli
6. prikazane su prosečne vrednosti prinosa zrna ispitivanih hibrida za sve ispitivane lokalitete.
U tabeli 1. prikazani su rezultati makroogleda 12 ispitivanih hibrida kukuruza, na
lokalitetu Padinska Skela. Na ovom lokalitetu ispitivani su hibridi svih FAO grupa zrenja
(100-700): Slavuj, Soko, Sava, Zlatar 2, Staniša, Kondor 4, Dukat 4, Srećko 5, Safir, Dijamant 6, Maksim, Rubin 7. Srednje rani hibrid Kondor 4 ostvario je najveći prinos zrna
16,258 t/ha. Visoki prinosi hibrida svih FAO grupa zrenja rezultat su visokog genetičkog
potencijala rodnosti ovih hibrida ali i primenjenih i blagovremeno izvedenih agrotehničkih mera nege useva, između ostalog i navodnjavanja obavljenog u fazi nicanja kukuruza. Na području izvođenja ovog makroogleda ceo mesec april protekao je bez padavina.
Niske vrednosti % vlage zrna pri berbi rezultat su kasno obavljene berbe ovog ogleda
(02.10.2009. g.).
68
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Prinos zrna (t/ha) na lokalitetu Padinska Skela u 2009. g.
Grain yield (t/ha) in locality Padinska Skela in 2009
R.b.
S.n.
FAO
Hibrid
Hybrid
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
100
100
100
200
300
400
450
500
500
600
600
700
Slavuj
Soko
Sava
Zlatar 2
Staniša
Kondor 4
Dukat 4
Srećko 5
Safir
Dijamant 6
Maksim
Rubin 7
Obrano
% vlage zrna
Gustina setve biljaka/ha (u
Prinos zrna
pri berbi
br. zrna
000)
(14%vl.)
Rang
% Grain
Seed density
Lines of
Grain yield
Rank
moisture at
(14%moisture)
No.grains plants / ha (in
harvest
000)
84.000
84.000
84.000
84.000
68.000
68.000
68.000
68.000
68.000
56.000
56.000
51.000
82.900
83.000
82.100
82.000
67.000
67.100
58.000
67.050
67.000
55.100
55.050
50.900
9,02
8,78
8,59
8,57
9,20
10,24
12,64
12,39
12,30
11,45
11,50
12,01
14,552
13,226
12,840
13,980
15,772
16,258
15,120
15,278
15,680
15,200
16,110
15,320
9
11
12
10
3
1
8
6
4
7
2
5
U tabeli 2. prikazani su rezultati makroogleda pet ispitivanih hibrida kukuruza,
na lokalitetu Požarevac. Na ovom lokalitetu ispitivani su hibridi FAO grupa zrenja (300700): Staniša, Dukat 4, Srećko 5, Dijamant 6, Rubin 7. Srednje kasni hibrid Srećko 5
ostvario je najveći prinos suvog zrna 11,660 t/ha.
Tab. 2. Prinos zrna (t/ha) na lokalitetu Požarevac u 2009. g.
Grain yield (t/ha) in locality Pozarevac in 2009
R.b.
FAO
S.n.
1
2
3
4
5
300
450
500
600
700
Hibrid
Hybrid
Staniša
Dukat 4
Srećko 5
Dijamant 6
Rubin 7
Obrano
biljaka/ha
(u 000)
Lines of
plants / ha
(in 000)
56000
54000
53000
52000
51000
% vlage zrna
Prinos zrna
pri berbi
(14%vl.)
Kočanka(%)
% Grain
Grain yield
moisture at
(14%moisture)
harvest
19,79
16,05
17,80
22,52
19,33
14,10
17,30
18,30
17,60
22,10
9,980
10,110
11,660
11,080
9,460
Rang
Rank
4
3
1
2
5
U tabeli 3. prikazani su rezultati makroogleda pet ispitivanih hibrida kukuruza,
na lokalitetu Požarevac. Na ovom lokalitetu ispitivani su hibridi FAO grupa zrenja (300700): Staniša, Dukat 4, Srećko 5, Dijamant 6, Rubin 7. Srednje kasni hibrid Srećko 5
ostvario je najveći prinos suvog zrna 11,660 t/ha.
69
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 3. Prinos zrna (t/ha) na lokalitetu Kovin u 2009. g.
Grain yield (t/ha) in locality Kovin in 2009
R.b.
FAO
S.n.
1
2
3
4
5
Gustina setve % vlage zrna pri
br. zrna
berbi
Seed density % Grain moisture
No.grains
at harvest
Hibrid
Hybrid
Staniša
Dukat 4
Srećko 5
Dijamant 6
Rubin 7
300
450
500
600
700
68.000
62.100
62.100
54.900
54.900
Prinos zrna
(14%vl.)
Grain yield
(14%moisture)
Rang
Rank
9,983
9,500
10,450
9,717
9,948
2
5
1
4
3
16,8
17,5
17,5
17,9
17,4
U tabeli 4. prikazani su rezultati makroogleda pet ispitivanih hibrida kukuruza,
na lokalitetu Golubićko polje. Na ovom lokalitetu ispitivani su hibridi FAO grupa zrenja
(300-700): Staniša, Dukat 4, Srećko 5, Dijamant 6, Rubin 7. Na ovom lokalitetu najveći
prinos suvog zrna ostvario je kasni hibrid Rubin 7 12,550 t/ha.
Tab. 4. Prinos zrna (t/ha) na lokalitetu Golubićko polje u 2009. g.
Grain yield (t/ha) in locality Golubićko polje in 2009
R.b.
S.n.
1
2
3
4
5
FAO
Hibrid
Hybrid
300
450
500
600
700
Staniša
Dukat 4
Srećko 5
Dijamant 6
Rubin 7
Gustina setve
br. zrna
Seed density
No.grains
71.000
59.500
68.000
56.000
51.000
Prinos zrna
(14%vl.)
Grain yield
(14%moisture)
10,500
12,060
12,100
12,250
12,550
Rang
Rank
5
4
3
2
1
U tabeli 5. prikazani su rezultati makroogleda četiri ispitivana hibrida kukuruza,
na lokalitetu Lušci Palanka. Na ovom lokalitetu ispitivani su hibridi FAO grupa zrenja
(300-700): Staniša, Dukat 4, Dijamant 6, Rubin 7. Na ovom lokalitetu najveći prinos suvog zrna ostvario je kasni hibrid Rubin 7 12,650 t/ha.
Tab. 5. Prinos zrna (t/ha) na lokalitetu Lušci Palanka u 2009. g.
Grain yield (t/ha) in locality Lusci Palanka in 2009
R.b.
S.n.
1
2
3
4
70
FAO
Hibrid
Hybrid
Gustina setve
br. zrna
Seed density
No.grains
Prinos zrna
(14%vl.)
Grain yield
(14%moisture)
Rang
Rank
300
450
600
700
Staniša
Dukat 4
Dijamant 6
Rubin 7
70.000
64.000
56.000
51.000
11,500
12,010
12,400
12,650
4
3
2
1
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
U tabeli 6. dat je zajednički prikaz prinosa zrna hibrida kukuruza za sve ispitivane
hibride po lokalitetima, kao i prosečne vrednosti koje su ostvarili ispitivani hibridi. Najveći prosečni prinos ostvario je srednje rani hibrid Kondor (16,258 t/ha). Svi ispitivani
hibridi ostvarili su prosečne vrednosti prinosa suvog zrna iznad 11,000 t/ha.
Tab. 6. Prinos zrna (t/ha) hibrida kukuriza po lokalitetima u 2009. g.
Grain yield (t/ha) corn hybrids in locality in 2009
R.b
S.n.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Hibridi
Hybrids
Slavuj
Soko
Sava
Zlatar 2
Staniša
Kondor 4
Dukat 4
Srećko 5
Safir
Dijamant 6
Maksim
Rubin 7
Padinska
Skela
14,552
13,226
12,840
13,980
15,772
16,258
15,120
15,278
15,680
15,200
16,110
15,320
Lokaliteti
Lokality
Požarevac
Kovin
9,980
10,110
11,660
11,080
9,460
9,983
9,500
10,450
9,717
9,948
Golubićko
polje
10,500
12,060
12,100
12,250
12,500
Lušci
Palanka
11,500
12,010
12,400
12,650
Prosek
Average
14,552
13,226
12,840
13,980
11,547
16,258
11,760
12,372
15,680
12,129
16,110
11,976
Zaključak
Na osnovu rezultata izvršenih istraživanja možemo postaviti sledeće zaključke:
Naučno istraživački rad u oblasti oplemenjivanja i tehnologije proizvodnje i dorade semena kukuruza, u Institutu PKB Agroekonomik je u saglasnosti sa potrebama savremene poljoprivrede i industrije.
Stvaranje novog razvojnog koncepta u Institutu PKB Agroekonomik stvorene su
hibridne kombinacije kukuruza sa visokim genetičkim potencijalom rodnosti, visokom
otpornošću na prouzrokovače biljnih bolesti i štetočina i visoke otpornosti na poleganje.
Na osnovu rezultata dobijenih iz makroogleda u 2009.g. za ispitivane hibride
kukuruza Instituta PKB Agroekonomik može se zaključiti sledeće:
Najveći prosečni prinos zrna ostvario je srednje rani hibrid Kondor 4. (16,258 t/
ha). Prosečne vrednosti prinosa zrna ostalih ispitivanih hibrida kretale su se u granicama
od 11,547 t/ha (rani hibrid Staniša) do 16,110 t/ha (kasni hibrid Maksim).
Postavljanje makroogleda u potpunosti nalazi opravdanje u proizvodnoj praksi
jer samo na osnovu ovako dobijenih podataka možemo napraviti razvojni koncept
poljoprivredne proizvodnje.
71
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Literatura
1. Đukanović Lana, Sabovljević, R., Radosavljević, N., Pavlov, M. (1997): Varijabilnost
klijavosti semena inbred linija kukuruza u odnosu na temperaturu ispitivanja i mehaničku ujednačenost. II JUSEM, Aranđelovac, Zbornik abstrakta str. 22.
2. Đukanović, Lana (2003): Uticaj uslova i načina čuvanja na starenje semena kukuruza
(Zea mays L.). Doktorska disertacija. Poljoprivredni fakultet u Beogradu – Zemunu.
3. Glamočlija, Đ. (2003): Posebno ratarstvo, Draganić, Beograd.
4 .Ječmenica Maja, Sabovljević, R., Demić Gordana, Antonić, S., Goranović, Đ. (2003):
Uticaj linije majke na agrotehniču vrednost osobina hibridnog semena kukuruza. II
simpozijum SOO, Abstrakt str.38. Vrnjačka Banja
5. Marić, M. (2005): Semenarstvo, Draganić, Beograd.
6. Aćimović Božana, Sabovljević, R., Simić Divna, Goranović, Đ., Milosavljević, S.
(2006): Uticaj oblika i veličine semena kukuruza na varijabilnost i korelacije promena tokom klijanja. IV JUSEM simpozijum, zbornik abstrakta, str. 164. Zlatibor.
7. Aćimović Božana, Sabovljević, R., Simić Divna, Goranović, Đ., Milosavljević, S.,
Stanković Zlatoljupka (2008): Varijabilnost i korelacije promena tokom klijanja hibridnog semena kukuruza. V Simpozijum iz Selekcije i Semenarstva, Vrnjačka Banja,
Abstrakt, str.75.
8. Nada Erić, Divna Simić, Pavlović, M. (2009): Produktivne mogućnosti hibrida kukuruza Instituta PKB Agroekonomik u makroogledima u 2008.g. Zbornik naučnih
radova 15 (1-2):33-38.
72
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: :575.222.7:633.15+631.559+631.111«2009«
Original scientific parer
MAIZE HYBRIDS INSTITUTE PKB AGROEKONOMIK ON
DIFFERENT LOCATIONS TESTING IN PRODUCTION
2009 YEAR
D. Simić, N. Erić, M. Pavlović, N. Đurić, R. Sabovljević ∗
2
Summary
In order to complete consideration of different locations testing maize hybrids
Institute PKB Agroekonomik done their research on five sites in the macro trials (testing
in practice). Tests were conducted at the following locations: Padinska Skela, Pozarevac,
Kovin, Golubićko field (Municipality of Bihac) and the locality Lušci Palanka (Serbian
Republic). In the tables of this paper are shown realized the value of the grain yield of
investigated hybrids in 2009. the tested sites. The highest yield achieved is a hybrid of
Condor in the examined locality Padinska Skela, (16,258 t / ha). The examined locality
Pozarevac hybrid Srecko achieved a yield (11.660 t / ha). The site Kovin hybrid Srecko
5 achieved a yield (10,450 t / ha). Hybrid Rubin 7 of the examined site Golubićko field
made the yield (12,100 t / ha). The site Lušci Palanka highest yield of dry grain recorded
a hybrid Stanisa (12,000 t / ha).
Key words: hybrid maize, grain yield, site.
∗
Divna Simić, Ph.D., Nada Erić, B.Sc., Miodrag Pavlović, Nenad Đurić, M.Sc., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade; Radovan Sabovljević, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade.
73
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
74
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.15+539.219.1:630.26
Originalni naučni rad
Značaj kombinacionih sposobnosti i heterozisa
za prinos zrna kukuruza
T. Živanović, S. Radanović, G. Todorović, M. Sečanski, S. Vasiljević,
R. Đorđević∗
3
Izvod: Cilj ovog istraživanja je bio da se za prinos zrna kukuruza procene: varijabilnost inbred linija i njihovih dialelnih hibrida, heterozis u odnosu na boljeg roditelja i
opste i posebne kombinacione sposobnosti. Na osnovu dobijenih rezultata dvogodisnjeg
istraživanja može se zaključiti da na varijabilnost ove osobine značajno utiču genotip,
godina i njihova interakcija. Kao posledica fenomena heterozisa i depresije usled inbridinga, hibridi su u odnosu na linije u obe godine imali značajno veće srednje vrijednosti
za prinos. Ispitivani genotipovi su specifično reagovali na uslove proizvodnje za prinos.
Najveći prosečan prinos zrna imao je hibrid F-7R x NS-1445 u 2005. i njegova recipročna
verzija u 2006. godini. Ustanovljene su značajne vrednosti OKS i PKS kod prinosa zrna.
Odnos između OKS i PKS, pokazuje da dominantno delovanje gena ima preovlađujuću
ulogu u nasleđivanju prinosa zrna. Najbolju OKS za prinos zrna pokazala je linija NS1445. Najveću vrednost PKS za prinos zrna pokazao je hibrid NS-1445 x BL-47 u obe
godine. To je dokaz da pojedine hibridne kombinacije koje uključuju jednog roditelja sa
dobrim OKS i drugog roditelja sa lošim OKS, mogu imati izuzetno vredne performanse.
Ovo je verovatno posledica delovanja aditivnog tipa (aditivni x aditivni) interakcije među
roditeljima. Ustanovljeno je da recipročno ukrštanje utiče na efekat PKS za prinos zrna,
jer osim nuklearnih gena i plazma geni imaju važnu ulogu u nasleđivanju prinosa kukuruza. Najveću razliku u vrijednosti PKS za prinos zrna između direktnog i recipročnog
ukrštanja ispoljio je hibrid F-7R x BL-47 u obe godine proučavanja. Pri tome su značajno
veći prinosi ostvareni korišćenjem linije F-7R na poziciji majke umjesto oca.
Ključne reči: prinos zrna kukuruza, heterozis, kombinacione sposobnosti.
∗
Dr Tomislav Živanović, vanredni profesor, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd; mr Slavko
Radanović, Poljoprivredni institut, Banja Luka; dr Goran Todorović, IPLB „Josif Pančić“, Beogard; mr Mile
Sečanski, Institut za kukuruz, Zemun Polje; dr Sanja Vasiljević, Institut za ratarstvo i povrtarstvo, Novi Sad; dr
Radiša Đorđević, Institut za povrtarstvo, Smederevska Palanka.
75
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Uvod
Pravilna ocena kombinacionih sposobnosti genotipova može se izvrsiti na osnovu
međusobnog ukrstanja. Heterozis kao hibridna bujnost F1 generacije u odnosu na roditelje
se maksimalno koristi u prizvodnji kukuruza. Medutim, pojava heterozisa nije tako česta, a još je ređi slučaj da je potomstvo u svim osobinama bolje od boljeg roditelja. Iz tih
razloga se moraju poznavati kombinacione sposobnosti roditelja pre nego što se pristupa
njihovom ukrštanju u cilju stvaranja visoko prinosnih hibrida. Prvu interpretaciju OKS
i PKS dali su Sprague i Tatum (1942) po kojima se OKS upotrebljava da bi se označila
prosečna performansa linije u hibridnim kombinacijama, a PKS se upotrebljava da bi se
označili oni slučajevi u kojima su izvesne kombinacije bolje ili lošije od očekivanog na
osnovu prosečnih performansi linija uključenih u te kombinacije. Griffing (1956, 1956a),
Sprague and Tatum (1942), Falconer (1989) i Borojević (1981), su utvrdili da je OKS rezultat aditivne geneticke varijanse, a PKS neaditivne tj. dominacije i epistaze.
Najpouzdaniji način za ispitivanje kombinacionih sposobnosti jeste dialelno ukrstanje. Postoji više načina procene kombinacionih sposobnosti iz dialelnog ukrstanja:
procena po metodu Hayman-a (1954) koju je modifikovao Jones (1965) i analiza po
Griffing-u (1956). Procena OKS i PKS putem dialelnog ukrštanja po Griffing-u (1956),
obuhvata četiri eksperimentalna metoda i dva matematička modela ove analize. Pomoću
metoda po Griffing-u (1956) se ističe važnost OKS i PKS linija i ukazuje na aditivno i
dominantno delovanje gena.
Živanović i sar. (2005), Sečanski i sar. (2008 i 2009) su ustanovili da se visoke
pozitivne vrednosti za PKS često dobijaju ukrštanjem jednog roditelja sa dobrim OKS
i drugog roditelja sa lošim OKS, kao i roditelja sa lošim OKS. Do sličnih rezultata su
došli Pajić (1984), Babić (1993), Todorović (1995), koji ističu da isto tako i kombinacije
roditelja sa lošim OKS mogu dati pozitivne i visoke vrednosti PKS. Borojević (1981) je
ustanovio da se od roditelja sa dobrom OKS mogu dobiti pespektivne linije u kasnijim
generacijama i da su dobre kombinacione sposobnosti u više slučajeva povezane sa pojavom heterozisa.
Analizom kombinacionih sposobnosti heterogenog i heterozigotnog genetickog
materijala (populacije i sorte) utvrđen je veći značaj OKS odnosno aditivnog delovanja
gena za nasleđivanje prinosa zrna i njegovih komponenti. To potvrđuju rezultati istrazivanja Vančetovićeve (1992) i Delić-a (1993).
Pajić (1984), Babić (1993) i Todorović (1995) su ispitivali kombinacione sposobnosti prinosa zrna kod inbred linija kukuruza i njihove dialelne serije F1 hibrida. Utvrđene
su veoma značajne vrednosti OKS i PKS. Neaditivno delovanje gena je imalo preovladujuću ulogu u nasledivanju prinosa zrna jer je ustanovljen veći efekat delovanja dominantnih gena (OKS/PKS<1).
U ovom radu polazi se od pretpostavke da kod ispitivanih inbred linija kukuruza
postoje razlike u pogledu opšte i posebne kombinacione sposobnosti za prinos zrna.
76
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Materijal i metod rada
Za proučavanja u ovom radu uključeno je pet inbred linija (ZPL-11/6 i NS-1445
(Srbija), F-7R i W-37A (SAD), BL-47 (Republika Srpska) i njihovi hibridi kukuruza dobijeni na bazi dialelnih ukrštanja u tipu zubana, standardnog kvaliteta zrna. Sve odabrane
inbred linije po dužini vegetacije pripadaju srednje ranijim grupama zrenja (FAO 300400). Uporedni poljski ogled linija i hibrida postavljen je po metodu slučajnog blok sistema u četri ponavljanja 2005 i 2006. godine na oglednom polju Poljoprivrednog instituta
Banja Luka. Svaki genotip je sejan u po jedan red po ponavljanju, pri čemu je dužina
redova bila 6 m, razmak između redova 0,7 m, a rastojanje između biljaka u redu 0,24
m. Površina elementarne parcele je bila 4.2 m2. Primjenjivana je standardna agrotehnika
za kukuruz. Izračunati su sledeći biometricki pararnetri: srednje vrednosti, standardna
devijacija, koeficijent varijacije i heterozis u odnosu na srednju vrednost boljeg roditelja.
Analiza opštih kombinacionih sposobnosti (OKS) i posebnih kombinacionih sposobnosti (PKS), kao i efekta reciprociteta rađena je na osnovu osnovnog modela predloženog
od strane Griffinga (1956) sa izvesnim modifikacijama u programu (Burow and Coors,
1994). Primenjen je matematički model I i metod 1 koji uključuje roditelje, F1 generaciju
i recipročna ukrštanja. Rezultati analize svih proučavanih svojstava obrađeni su za svaku
godinu posebno, zbog mogućih uticaja godine na ispitivana svojstva.
Rezultati i diskusija
Analiza varijanse: Na varijabilnost prinosa zrna značajno utiču godina, genotip i
interakcija ova dva faktora (tab. 1).
Tab. 1. ANOVA, sredine kvadrata (MS) prinosa kukuruza
ANOVA, mean sqares (MS) of yield of maize
Ponavljanja
Replicates
df
Prinos zrna
Grain yield
Izvori varijacija
Source of variation
Genotip
Godina
Genotype (G)
Year (Y)
GxY
Pogreška Error
3
1
24
24
147
0,21
25,60**
52,13**
1,96**
0,54
*, ** - značajno na nivou 5%, odnosno 1%
*, ** - significant at the 5% and 1%
Srednje vrednosti: Analizom rezultata dvogodišnjih istraživanja, utvrđeno je da
su hibridne kombinacije ostvarile značajno veće srednje vrednosti za prinos zrna (8,30113,775 t/ha u 2005. godini, odnosno 8,158-12,569 t/ha u 2006. godini), u odnosu na roditeljske inbred linije (3,842-6,838 t/ha u 2005. godini, odnosno 4,141-6,002 t/ha u 2006.
godini), što je normalna posledica ispoljavanja fenomena heterozisa samo u F1 generaciji
(tab. 2). Najveći prinos zrna u 2005. godini imala je linija ZPL-11/6 (6,838 t/ha), odnosno
77
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
hibrid F-7R x NS-1445 (13,775 t/ha). U 2006. godini najveći prinos zrna imala je linija
NS-1445 (6,002 t/ha), odnosno hibrid NS-1445 x F-7R (12,569 t/ha). Najniži prinos zrna
imala je linija BL-47, odnosno hibrid BL-47 x W-37A u obe godine ispitivanja (tab. 2).
Variranje prinosa zrna, izraženo koeficijentom varijacije, kretalo se od 1,34% za hibrid
BL-47 x F-7R do 15,61% za liniju W-37A u 2005. godini, odnosno od 1,85% za hibrid
NS-1445 x F-7R do 13,25% za liniju F-7R u 2006. godini. Analizom pokazatelja varijabilnosti za prinos zrna, primećeno je da su inbred linije više varirale u odnosu na hibride
(tabela 2).
Heterozis: Najveći broj hibrida ispoljio je visoko značajne ili značajne pozitivne
vrednosti heterozisa za prinos zrna u obe godine izuzev kombinacija ZPL-11/6 x W-37A,
W-37A x ZPL-11/6 i BL-47 x W-37A u 2005. godini. Hibridna kombinacija F-7R x NS1445 ispoljila je najveći heterozis (135,87%) u 2005. godini, a kombinacija F-7R x BL-47
pokazala je najveću vrednost heterozisa (114,23%) u 2006. godini (tabela 3).
Tab. 2. Srednje vrednosti ( x ), standardne devijacije ( σ ), koeficijenti varijacije (CV%) prinosa kukuruza
Mean values ( x ), standard deviations ( σ ), coefficients of variation (CV%) of yield of maize
Genotip
Genotype
ZPL-11/6
F-7R
W-37A
NS-1445
BL-47
ZPL-11/6xF-7R
ZPL-11/6xW-37A
ZPL-11/6xNS-1445
ZPL-11/6xBL-47
F-7RxZPL-11/6
F-7RxW-37A
F-7RxNS-1445
F-7RxBL-47
W-37AxZPL-11/6
W-37AxF-7R
W-37AxNS-1445
W-37AxBL-47
NS-1445xZPL-11/6
NS-1445xF-7R
NS-1445xW-37A
NS-1445xBL-47
BL-47xZPL-11/6
BL-47xF-7R
BL-47xW-37A
BL-47xNS-1445
78
X
±SE
6,84±0,48
5,35±0,14
5,15±0,40
5,16±0,26
3,84±0,23
12,97±0,21
9,55±0,30
12,33±0,31
11,36±0,51
10,81±0,22
11,34±0,63
13,78±0,21
12,62±0,40
9,94±0,66
12,60±0,39
10,28±0,56
8,91±0,37
12,50±0,42
12,29±0,19
11,58±0,62
12,64±0,86
10,41±0,51
10,99±0,07
8,30±0,46
11,54±0,47
2005.
σ
0,96
0,29
0,80
0,52
0,46
0,42
0,61
0,63
1,03
0,45
1,26
0,42
0,81
1,32
0,78
1,12
0,75
0,85
0,38
1,24
1,73
1,01
0,15
0,93
0,94
Prinos zrna
Grain yield
CV(%)
14,11
5,42
15,61
10,19
12,08
3,27
6,38
5,11
9,05
4,13
11,09
3,05
6,41
13,25
6,19
10,87
8,39
6,81
3,12
10,75
13,65
9,73
1,34
11,18
8,12
X
±SE
5,93±0,37
5,26±0,35
5,92±0,35
6,00±0,14
4,14±0,17
11,29±0,49
9,61±0,54
10,92±0,55
10,43±0,58
10,25±0,17
11,01±0,50
12,44±0,27
11,27±0,17
8,70±0,35
9,97±0,34
11,27±0,68
8,52±0,18
10,42±0,17
12,57±0,12
10,73±0,44
11,59±0,68
8,71±0,14
8,61±0,17
8,16±0,29
11,47±0,32
2006.
σ
0,73
0,70
0,70
0,29
0,34
0,98
1,08
1,10
1,16
0,33
1,00
0,53
0,33
0,71
0,68
1,36
0,36
0,33
0,23
0,87
1,37
0,27
0,35
0,58
0,64
CV(%)
12,34
13,25
11,86
4,78
8,34
8,67
11,23
10,10
11,08
3,27
9,05
4,28
2,94
8,13
6,85
12,07
4,28
3,15
1,85
8,13
11,83
3,16
4,06
7,14
5,56
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Najveće razlike u vrednosti heterozisa za prinos zrna između direktnog i recipročnog ukrštanja pokazala je kombinacija ZPL-11/6 x F-7R (31,54%) u 2005. godini, a
kombinacija F-7R x BL-47 (50,67%) u 2006. godini, koja je iste godine ispoljila ujedno i
najveću vrednost heterozisa (114,23%). Navedene razlike u vrednosti heterozisa između
direktnog i recipročnog ukrštanja ukazuju da je važno koji roditelj će poslužiti kao majka,
a koji kao otac, ne samo sa stanovišta proizvodnje semena, odnosno prinosa komponente
majke, nego i sa stanovišta rodnosti hibrida odnosno biljaka F1 generacije.
Kombinacione sposobnosti: Analiza varijanse kombinacionih sposobnosti pokazuje da između inbred linija postoje visoko značajne razlike u opštim (OKS) i posebnim
kombinacionim sposobnostima (PKS) u F1 generaciji u obe godine ispitivanja (tab. 4).
Obzirom da se smatra da je OKS pokazatelj aditivne genetičke varijanse, a PKS neaditivne, odnosno dominacije i epistaze (Grifing 1956; Falconer, 1989) vidi se da je prinos zrna
kukuruza uslovljen aditivnim i neaditivnom delovanjem gena, uz preovladavanje neaditivnog delovanja gena (dominacija i epistaza). To nam pokazuje i odnos OKS/PKS koji je
u obe godine bio manji od jedinice (OKS/PKS=0,315 u 2005. godini, OKS/PKS=0,374 u
2006. godini, tabela 4).
Tab. 3. Heterozis za prinos zrna (%)
Heterosis for grain yield (%)
Genotipovi
Genotypes
ZPL-11/6xF-7R
ZPL-11/6xW-37A
ZPL-11/6xNS-1445
ZPL-11/6xBL-47
F-7RxZPL-11/6
F-7RxW-37A
F-7RxNS-1445
F-7RxBL-47
W-37AxZPL-11/6
W-37AxF-7R
W-37AxNS-1445
W-37AxBL-47
NS-1445xZPL-11/6
NS-1445xF-7R
NS-1445xW-37A
NS-1445xBL-47
BL-47xZPL-11/6
BL-47xF-7R
BL-47xW-37A
BL-47xNS-1445
2005.
X
±SE
12,97±0,21
9,55±0,30
12,33±0,31
11,36±0,51
10,81±0,22
11,34±0,63
13,77±0,21
12,62±0,40
9,94±0,66
12,60±0,39
10,28±0,56
8,91±0,37
12,50±0,42
12,29±0,19
11,58±0,62
12,64±0,86
10,41±0,51
10,99±0,07
8,30±0,46
11,54±0,47
σ2
0,18
0,37
0,40
1,06
0,20
1,59
0,18
0,66
1,74
0,61
1,25
0,56
0,72
0,14
1,54
2,99
1,02
0,02
0,86
0,88
Heterozis
Heterosis
(%)
89,666∗∗
39,697
80,308∗∗
66,139∗
58,120∗∗
111,94∗∗
157,38∗∗
135,87∗∗
45,36
135,35∗∗
99,42∗∗
72,96∗
82,83∗∗
129,56∗∗
124,51∗∗
145,21∗∗
52,32∗
105,34∗∗
61,12
123,87∗∗
2006.
X
±S E
11,29±0,49
9,61±0,54
10,92±0,55
10,43±0,58
10,25±0,17
11,01±0,50
12,44±0,27
11,27±0,17
8,70±0,35
9,97±0,34
11,27±0,68
8,52±0,18
10,42±0,17
12,57±0,12
10,73±0,44
11,59±0,68
8,71±0,14
8,61±0,17
8,16±0,29
11,47±0,32
σ2
0,96
1,17
1,21
1,35
0,11
1,00
0,28
0,11
0,50
0,46
1,85
0,13
0,11
0,05
0,76
1,88
0,07
0,12
0,34
0,41
Heterozis
Heterosis
(%)
90,27∗∗
61,93∗
81,91∗∗
75,77∗
72,79∗∗
86,05∗∗
107,23∗∗
114,23∗∗
46,73∗
68,54∗∗
87,74∗∗
44,00∗
73,67∗∗
109,41∗∗
78,81∗∗
93,09∗∗
46,91∗
63,56∗∗
37,90∗
91,17∗∗
∗,∗∗ - značajno na nivou od 5%, odnosno 1%
*, ** - significant at the 5% and 1%
79
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Znatno veća vrijednost varijanse PKS u našem istraživanju, koja, pored neaditivne varijanse uključuje i deo varijanse interakcije genotipa i spoljne sredine od varijanse
OKS u saglasnosti je sa rezultatima Rojas i Spraque-a (1952), Kojića (1982), Todorovića
(1995) i Pekića (2001). Suprotno ovim rezultatima Draganić i sar. (1982) su utvrdili da je
odnos OKS/PKS veći od jedinice, što ukazuje da je u nasleđivanju prinosa zrna preovlađujući uticaj aditivnog delovanja gena.
Statistički visoko značajne pozitivne vrednosti OKS za prinos zrna kukuruza imala je inbred linija NS-1445 u obe godine ispitivanja, kao i linija F-7R u 2005. godini.
Linija F-7R u 2006. godini je ispoljila statistički samo značajnu vrijednost OKS (tab. 5).
Upravo zbog toga, linije sa visokim pozitivnim vrijednostima OKS (NS-1445 i F-7R) su
od velikog značaja u programu oplemenjivanja za prinos zrna kukuruza.
Tab. 4. ANOVA kombinacionih sposobnosti za prinos zrna.
ANOVA for combining ability for grain yield
God.
2005.
OKS
PKS
Recip.
E
72
48,462
0,673
2006.
Sume kvadrata Sredine Kvadrata
Sum sqares (SS) Mean sqares(MS)
Izvori Varijacija
Source of variation
OKS
PKS
Recip.
4
10
10
66,670
445,535
27,938
16,667
44,554
2,794
E
72
31,987
0,444
df
4
10
10
82,273
652,383
30,870
Fe
30,56**
96,92**
4,59**
20,568
65,238
3,087
Ft
0,05, 0,01
2,50
1,97
1,97
OKS/PKS=0,315
37,52**
100,29**
6,29**
2,50
1,97
1,97
Tab. 5. Efekat OKS za prinos zrna.
Effect of GCA for grain yield
0,05
Efekat OKS
Effect of GCA
0,232
0,686**
-0,844**
0,602**
-0,676**
±0,183
0,365
0,01
0,485
ZPL-11
F-7R
W-37A
NS-1445
BL-47
SE
LSD
2005.
∗,∗∗ - značajno na nivou od 5%, odnosno 1%
*, ** - significant at the 5% and 1%
80
Rang
Rank
3
1
5
2
4
3,60
2,59
2,59
OKS/PKS=0,374
*,** - značajno na nivou od 5%, odnosno 1%
*, ** - significant at the 5% and 1%
Roditelji
Parents
3,60
2,59
2,59
Efekat OKS
Effect of SCA
-0,182
0,382*
-0,429**
0,914**
-0,684**
±0,149
0,297
0,395
2006.
Rang
Rank
3
2
4
1
5
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Samo dve od deset direktnih hibridnih kombinacija nije pokazalo statistički značajne vrednosti PKS za prinos zrna u obe godine. To su kombinacije ZPL-11/6 x W-37A
i W-37A x BL-47, koja su u obe ispitivane godine imala vrijednost PKS približnu nuli
(tab. 6). Najveću vrijednost PKS za ispitivano svojstvo imala je kombinacija NS-1445 x
BL-47 u obe godine. To potvrđuje da visoka vrijednost PKS uključuje jednog roditelja
sa visokom OKS i jednog roditelja sa niskom OKS, što je bio slučaj sa linijama NS-1445
i BL-47. Kod ove dve inbred linije nije bilo razlika u PKS između direktnog i recipročnog ukrštanja. Najveća značajna razlika u vrednosti PKS između direktnog i recipročnog
ukrštanja utvrđena je kod kombinacije F-7R x BL-47 u obe godine. Pri tome je važno
uočiti da je ostvaren visoko značajno veći prinos zrna u slučaju kad je linija F-7R poslužila kao majka u navedenoj hibridnoj kombinaciji (tab. 6). To upućuje na zaključak da
u nasleđivanju prinosa zrna, osim nuklearnih, učestvuju i plazma geni, koji se prenose
samo preko jajne ćelije, a ne i preko polena. Međutim, u hibridnoj kombinaciji ZPL-11/6
x F-7R donor poželjnih plazma gena bila je linija ZPL-11/6, a ne linija F-7R, što znači da
se uloga plazma gena jednog roditelja odnosi samo na konkretnu hibridnu kombinaciju
u datim uslovima spoljne sredine. Statistički značajne razlike u PKS između direktnog i
recipročnog ukrštanja utvrđene su još kod kombinacije ZPL-11/6 x F-7R u obe godine,
kao i kod hibrida F-7RxW-37A, dok je kod hibrida F-7R x NS-1445 razlika utvrđena u
2005. godini.
Tab. 6. Efekat PKS za prinos zrna
Effect of SCA for grain yield
2005.
Hibridi
Hybrids
ZPL-11/6xF-7R
ZPL-11/6xW-37A
ZPL-11/6xNS-1445
ZPL-11/6xBL-47
F-7RxW-37A
F-7RxNS-1445
F-7RxBL-47
W-37AxNS-1445
W-37AxBL-47
NS-1445xBL-47
SE
0,05
LSD
0,01
Efekat PKS
Effect of SCA
0,849**
0,233
1,458**
1,208**
2,001**
1,620**
1,674**
1,047**
0,002
2,045**
±0,318
0,634
0,842
2006.
Efekat reciprociteta Efekat PKS
Effect of reciprocate Effect of SCA
1,079**
-0,195
-0,086
0,472
-0,625*
0,745*
0,816**
-0,649*
0,306
0,547
±0,290
0,578
0,768
1,159**
0,358
0,530*
1,066**
1,125**
1,797**
0,835**
1,106**
0,044
1,957**
±0,258
0,515
0,683
Efekat
reciprocita
Effect of
reciprocate
0,520*
0,450
0,247
0,892
0,519**
-0,064
1,336**
0,266
0,179
-0,005
±,236
0,471
0,625
∗,∗∗ - značajno na nivou od 5%, odnosno 1%
*, ** - significant at the 5% and 1%
81
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključak
Ispitivani genotipovi su specifično reagovali na uslove proizvodnje. Najveći prosečan prinos zrna imao je hibrid F-7R x NS-1445 u 2005, i njegova recipročna verzija u
2006. godini. Ustanovljene su značajne vrijednosti OKS i PKS kod prinosa zrna. Odnos
između OKS i PKS, pokazuje da dominantno delovanje gena ima preovlađujuću ulogu u
nasleđivanju prinosa zrna. Najbolju OKS za prinos zrna pokazala je linija NS-1445. Najveću vrednost PKS za prinos zrna pokazao je hibrid NS-1445 x BL-47 u obe godine. To je
dokaz da pojedine hibridne kombinacije koje uključuju jednog roditelja sa dobrim OKS
i drugog roditelja sa lošim OKS, mogu imati izuzetno vredne performanse. Ovo je verovatno posledica delovanja aditivnog tipa (aditivni x aditivni) epistaze među roditeljima.
Zbog toga bi prilikom testiranja selekcionog materijala, korisno bilo zadržati i one genotipove koji pokazuju loše OKS. Ustanovljeno je da recipročno ukrštanje utiče na efekat
PKS za prinos zrna. To ukazuje, da osim nuklearnih gena i plazma geni imaju važnu ulogu u nasleđivanju ove kvantitativne osobine kukuruza. Najveću razliku u vrijednosti PKS
za prinos zrna između direktnog i recipročnog ukrštanja ispoljio je hibrid F-7R x BL-47
u obe godine proučavanja. Pri tome su značajno veći prinosi ostvareni korišćenjem linije
F-7R na poziciji majke umesto oca.
Literatura
1. Babić, M. (1993): Nasleđivanje prinosa zrna, zapremine kokičavosti i morfoloških
osobina kukuruza kokičara (Zea mays L. Everta). Magistarska teza, Poljoprivredni
fakultet, Novi Sad.
2. Borojević, S. (1981): Principi i metode oplemenjivanja bilja. Naučna knjiga, Beograd.
3. Burow, M.D., Coors, J., (1994): A Microcomputer program for the simulation and
analysis of diallel crosses. Agron. J., 86, 154-58.
4 .Delić, N. (1993): Ocena sintetičkih populacija kukuruza (Zea mays L.) kao donora
poželjnih alela. Magistarska teza, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
5 .Draganić, M., Kraljević-Balalić, M., Kojić, L. (1982): Nasleđivanje prinosa zrna kukuruza (Zea mays L.). Arhiv za poljoprivredne nauke, No 149: 63-70.
6. Falconer, D.S. (1989): Introduction to Quantitative Genetics, Longman.
7. Griffing, B. (1956): Conccept of general and specific combining ability in relation to
diallel crossing systems. Aust. Journ. Biol. Sci, 9: 463-493.
8. Griffing, B. (1956a): A generalished treatment of the use diallel crosses in qualitative
inheritance. Heredity, 10, 31-50.
9. Hayman, B.I. (1954): The theory and analysis of diallel crosses. Genetics, 39, 789809.
10. Jones, R.M. (1965): Analysis of variance on the half diallel table. Heredity, 20, 117121.
11. Kojić, L. (1982): Nasleđivanje ugla lista i komponenti prinosa zrna kukuruza (Zea
mays L.). Doktorska disertacija, Poljoprivredni fakultet, N. Sad.
82
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
12. Pajić, Z (1984): Genetička vrednost inbridovanih linija kukuruza (Zea mays L.) na
osnovi dialelnog ukrštanja raznih generacija. Doktorska disertacija, Poljoprivredni fakultet, Zemun.
13. Pekić, V. (2001): Nasleđivanje komponenti prinosa zrna kukuruza (Zea mays L.) belog endosperma. Magistarska teza, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
14. Rojas, B.A., Sprague, G.F. (1952): A comparison of variance components in corn
yield trials: III. General and specific combining ability and their interaction with locations and years. Agron. J., 44. 462-6.
15. Sprague, G.F., Tatum L.A. (1942): General vs. specific combining ability in single
crosses of corn. J. Amer. Soc. Agron., 34, 923-32.
16. Sečanski, M., Živanović, T., Šurlan Momirović, G., Rakić, S. (2008): Kombinacione
sposobnosti prinosa kukuruza. Zbornik abstrakata petog naučno stručnog simpozijuma iz selekcije i semenarstva društva selekcionera i semenara Republike Srbije Vrnjačka Banja 25-28 maj, 40.
17. Sečanski, M., Živanović, T. Šurlan-Momirović, G., Prodanović, S. Jovanović, S.
(2009): Combining abilities for yield maize of lines from different selection ciklus.
Book of abstrakts, IV Congress of the Serbian Genetic society Tara, June 1- June 5.
201.
18. Todorović, G. (1995): Genetički efekti heterozisa dialelnih hibrida kukuruza (Zea
mays L.) F1 generacije. Magistarska teza, Poljoprivredni fakultet, Zemun.
19. Vančetović, J. (1992): Kombinaciona sposobnost za prinos i komponente prinosa
domaćih i sintetičkih populacija kukuruza (Zea mays L.). Magistarska teza, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
20. Živanović, T., Sečanski, S., Šurlan-Momirović, G., Prodanović, S. (2005): Combining
abilities of silage maize grain yield, Journal of agricultural sciences, Vol.50, No.1:
9- 18.
83
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.15+539.219.1:630.26
Original scientific paper
SIGNIFICANCE OF COMBINING ABILITIES AND HETEROSIS
FOR GRAIN YIELD OF MAIZE
T. Živanović, S. Radanović, G. Todorović, M. Sečanski, S. Vasiljević,
R. Đorđević∗
4
Summary
The estimation of variability of five maize inbred lines and their diallel hybrids related
to the grain yield, superior-parent heterosis and general and specific combining abilities after the
method developed by Griffing, (1956a) (Method I, mathematical model I) was the aim of this
study. According to obtained results it can be concluded that the variability of this trait is significantly affected by a genotype, year and a genotype x year interaction. Since the depression of
the ear length occurs in inbreds in inbreeding, this trait was greater in hybrids than inbreds, as
expected. The highest average heterosis for the grain yield was determined in the hybrids F-7R x
NS-1445 (157,38% in 2005.) and F-7R x BL-47 (114.23% in 2006). The analysis of variance of
combining abilities for the grain yield pointed out to highly significantly positive values of GCA
and SCA for the observed trait in both years of investigation. Non-additive genes (dominance and
epistasis) had the significant importance for grain yield heritability, indicating that the GCA to
SCA ratio was bellow 1. The inbreds F-7R and NS-1445 were genotypes with the highest GCA
effects, while hybrid combinations NS-1445 x BL-47, F-7RxW-37A, F-7RxNS-1445 were
population with significant SCA effects in both years of investigation. They encompass both
parents with high GCA effects or one parent with high GCA effects and other with low GCA
effects. This is probably a result of additive gene effects (additive x additive) of the interaction
between parents.
Key words: grain yield, maize, heterosis, combining abilities.
∗
Tomislav Živanović, Prof.Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade; Slavko Radanović, M.Sc.,
assistant, Institute of Agriculture, Banja Luka; Goran Todotović, Ph.D., Institute for Medicinal Plant research
„Dr Josif Pančić“, Belgrade; Mile Sečanski, M.Sc., Maize Research Institute „Zemun Polje“, Zemun - Belgade;
Sanja Vasiljević, Ph.D., Institute of Field and Vegetable Crops, Novi Sad.
84
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:575.222.7:633.
Originalni naučni rad
VARIJABILNOST I KORELACIJE KOMPONENTI RODNOSTI
SEMENA ČETIRI LINIJE-MAJKE HIBRIDA KUKURUZA
R. Sabovljević, D. Jovanović, D. Simić, Đ. Goranović, D. Selaković∗
5
Izvod: Jedno od najvećih naučnih i tehnoloških postignuća u XX veku bilo je i
ostalo stvaranje i uvođenje u redovnu merkantilnu proizvodnju hibridnog kukuruza. Vrlo
brzo dokazani postupci i rešenja u stvaranju komercijalnih hibridnih kombinacija F1 generacije kukuruza našli su svoju primenu i u selekciji,semenarstvu i širokoj merkantilnoj
proizvodnji useva drugih vrsta ratarskih i povrtarskih biljaka (šećerne repe, crnog luka,
sirka, crvenog i plavog patlidžana, lubenica, tikava). Hibridno seme F1 generacije, radi
ispoljavanja efekta utvrđenog heterozisa i uniformnosti biljaka, može da se primeni u
merkantilnoj proizvodnji samo jedan put. Znači: neophodno je stalno proizvoditi hibridno
seme F1 generacije. Načini proizvodnje hibridnog semena F1 generacije veoma se razlikuju od proizvodnje sortnog semena autogamnih i ksenogamnih biljaka (sorta populacija,
sorata linija, sorata porodica ili klonova).
Ključne reči: hibridni kukuruz, hibridno seme, linija-majka, korelacije.
Koncepcija
Jedno od najvećih naučnih i tehnoloških postignuća u XX veku bilo je i ostalo
stvaranje i uvođenje u redovnu merkantilnu proizvodnju hibridnog kukuruza. Vrlo brzo
dokazani postupci i rešenja u stvaranju komercijalnih hibridnih kombinacija F1 generacije
kukuruza našli su svoju primenu i u selekciji,semenarstvu i širokoj merkantilnoj proizvodnji useva drugih vrsta ratarskih i povrtarskih biljaka (šećerne repe, crnog luka, sirka,
crvenog i plavog patlidžana, lubenica, tikava). Hibridno seme F1 generacije, radi ispoljavanja efekta utvrđenog heterozisa i uniformnosti biljaka može da se primeni u merkantilnoj proizvodnji samo jedan put. Znači: neophodno je stalno proizvoditi hibridno seme
F1 generacije. Načini proizvodnje hibridnog semena F1 generacije veoma se razlikuju od
proizvodnje sortnog semena autogamnih i ksenogamnih biljaka (sorta populacija, sorata
linija, sorata porodica ili klonova).
Pojam, ili predstava, hibridni kukuruz podrazumeva tri nivoa ili tri zaokružene
celine:
- selekcija hibridnog kukuruza,
- semenarstvo hibridnog kukuruza
- merkantilna proizvodnja hibridnog kukuruza.
∗
Dr Radovan Sabovljević, vanredni profesor, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd; mr Dragoljub
Jovanović, Agroseme PKB Beograd; dr Divna Simić, istraživač-saradnik, Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd; mr Đorđe Goranović, Jugoinspekt Zavod Topčider, Beograd; dr Dragojlo Selaković, Institut
za kukuruz Zemun Polje, Zemun-Beograd.
85
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Selekcija hibridnog kukuruza obuhvata: a) stvaranje, izdvajanje, testiranje i kombinovanje inbrid-linija; b) testiranje novih ili eksperimentalnih SC, TC i DC hibridnih
kombinacija; c) rejoniranje (stabilnih) novih i eksperimentalnih F1 hibridnih SC, TC i DC
kombinacija; d) registracija i zaštita novih inbrid-linija.
Semenarstvo hibridnog kukuruza obuhvata: a) održavanje i umnožavanje roditeljskih linija svih verzija; b) umnožavanje-proizvodnju roditeljskih SC kombinacija svih
verzija; c) proizvodnja hibridnog semena F1 generacije komercijalnih SC, TC i DC kombinacija; d) dorada hibridnog semena kukuruza komercijalnih hibridnih SC, TC i DC
kombinacija; e) eksterna kontrola.
Merkantilna proizvodnja hibridnog kukuruza polazi od: rejonirane komercijalne
hibridne kombinacije (odgovarajuće FAO grupe zrenja); ujednačeno brzog klijanja semena; ujednačeno brzog nicanja klijanaca; ostvarenog potrebnog broja i rasporeda biljaka po
ha; ujednačenog rastenja, razvića i sazrevanja (stasavanja) biljaka u usevu. Sve navedeno,
kao polazne odrednice u merkantilnoj proizvodnji hibridnog kukuruza, obezbeđuju: efikasnost primene mera zaštite useva; efikasnost primene đubriva; efikasnost primene navodnjavanja useva; mogućnost pravovremene mašinske berbe i efikasnost primene postupaka pri uskladištenju proizvedenog merkantilnog zrna kukuruza. Tek kada su ispunjeni
svi polazni zahtevi u proizvodnji merkantilnih useva hibridnog kukuruza možemo govoriti o očekivanom i dobrom prinosu zrna kao rezultatu heterozisa iz hibridne kombinacije.
Iz ovog prikaza proizvodnje merkantilnog useva hibridnog kukuruza direktno se vidi da
SEME ≡ SORTA. Sa tog gledišta za proizvodnju merkantilnih useva hibridnog kukuruza
prva odrednica je hibridno seme F1 generacije komercijalnih hibridnih kombinacija SC,
TC i DC hibrida. Odnosno: proizvodnja i dorada hibridnog semena kukuruza.
Proizvodnja hibridnog semena kukuruza F1 generacije komercijalnih SC, TC
i DC kombinacija obuhvata sledeće celine: semenski usev; doradu hibridnog semena;
eksternu kontrolu proizvodnje, dorade i prometa hibridnog semena kukuruza.
Semenski usev (za proizvodnju hibridnog semena F1 generacije SC, TC i DC komercijalne kombinacije) kao najvažnije odrednice obuhvata: 1. plodored i prostorna izolacija, 2. raspored i broj redova roditeljskih linija; 3. obezbeđivanje oprašivanja biljaka
linija-majke; 4. komponente rodnosti biljaka linije-majke (dužina klipa, broj redova semena na klipu, broj svih semena na klipu, masa svih semena na klipu, masa oklaska); 5.
tehnološko-semenarska vrednost semena (broj i masa svih semena po biljci i ha, broj i
masa pljosnatih semena po biljci i ha), 6. Berba semenskog klipa. Može se videti da su
neke od navedenih odrednica genotipskog karaktera linije-majke (komponente rodnosti)
a da su neke odrednice i genotipskog i agroekološkog karaktera-čak i više agroekološkog
i ekofiziološkog karaktera (tehnološko-semenarska vrednost proizvedenog naturalnog semenskog materijala).
Dorada hibridnog semena F1 generacije komercijalnih SC, TC i DC hibridnih
kombinacija obuhvata sledeće: 1. komušanje i prebiranje semenskih klipova; 2. veštačko
dosušivanje, prebiranje i krunjenje semenskog klipa; 3. čišćenje naturalnog semenskog
materijala; 4. kalibriranja semenskog materijala (po obliku-pljosnato i ostalo seme; po
veličini-sitno; srednje; krupno; po gustini-nalivenosti); 5. površinska zaštita semena ili
površinsko tretiranje semena (fungicidima; insekticidima; avicidima; inkrustiranje koje
uključuje i mikroelemente i biostimulatore); 6. pakovanje dorađenog semenskog materi-
86
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
jala u pojedinačna pakovanja (prema masi semenskog materijala ili prema broju klijavih
semena).
Prikazana koncepcija obuhvata tehnološke, tehnološko-istraživačke i naučnoistraživačke aspekte hibridnog kukuruza. U tom pravcu su izvršena istraživanja iz kojih
se rezultati prikazuju u ovom radu. U skladu sa izloženom koncepcijom u istraživanjima
su bili obuhvaćeni i faktori koje određuje čovek, faktori koje čovek delimično određuje i
faktori koje čovek ne određuje.
Materijal i metodi rada
U izvršenim istraživanjima materijali rada bili su semenski klipovi i hibridno seme
F1 generacije četiri komercijalne hibridne kombinacije kukuruza. Kod ove četiri kombinacije ista je linija-otac. Materijali su proizvedeni u poljskim ogledima. Kombinacije su
označene kao H1, H2, H3 i H4 eksperimentalni materijali.
U izvršenim istraživanjima primenjene su sledeće metode rada: 1. metod poljskog
ogleda; 2. laboratorijska ispitivanja klipa i semena biljaka linija-majki; 3. matematičkostatistička obrada eksperimentalnih podataka i analiza rezultata rada.
Poljski ogled, sa četiri linije-majke i jednom linijom-ocem, postavljan je tokom
dva vegetaciona perioda kukuruza na imanju PKB Gazdinstvo «Partizanski prelaz» Vrbovski. Poljski ogled je postavljan u pet ponavljanja, po blok-sistemu, sejan mašinski
(dužina elementarne parcele 10m tj. površina 28m2) na međurednom rastojanju 70 cm i
odstojanju biljaka u redu 22 cm (za 60.000 biljaka/ha u berbi). Odnos redova roditeljskih
linija bio je 4:2 u korist redova biljaka-majki. Linija oca sejana je u dva termina: istovremeno sa setvom linija-majki i usejavana je drugi put kada su biljke linija-majki imale
3-5 stalnih listova. Biljke linije-oca uklonjene su iz poljskog ogleda posle plodonošenja
biljaka linija-majki.
Poljski ogled tj. (eksperimentalna proizvodnja semena) izvođen je u dve varijante:
sa navodnjavanjem i bez navodnjavanja.
U žetvi su obrani semenski klipovi sa svih biljaka majki, tako da broj obrađenih
klipova po elementarnoj parceli tj.po linijama-majkama nije bio isti. Prilikom berbe i
obrade semenskih klipova vršeno je spajanje redova biljaka linije-majke po sistemu: dva
reda do biljaka linije oca čine spoljni red a dva reda unutar biljaka-majki čine unutrašnji
red (videti sliku). Spoljni red čine klipovi iz redova 1+4 a unutrašnji red čine klipovi iz
redova 2+3.
U laboratoriji su utvrđivane sledeće komponente rodnosti semenskih klipova biljaka linije-majke: dužina klipa; masa oklaska; broj redova semena-zrna na klipu; ukupan broj semena na klipu; broj pljosnatih semena na klipu; broj ostalih semena na klipu;
masa svih semena na klipu; masa pljosnatih semena; masa ostalih semena na klipu. Na
osnovu tako dobijenih eksperimentalnih podataka izračunati su i semenarsko-tehnološki
pokazatelji: broj svih semena po ha; masa svih semena po ha, broj pljosnatih semena po
ha; masa pljosnatih semena po ha; učešće pljosnatih semena u proizvedenom semenskom
materijalu.
Svi eksperimentalni podaci obrađeni su kao varijacioni red, (X;S2;S.D.;C.V.) i korelacionom analizom. Primenjen je programski paket MSTAT.
87
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 1. Raspored redova roditeljskih linija u semenskom usevu
Arrange rows of parental lines in seed crops
otac_________________________________________________
otac_________________________________________________
1____________________________________________________majka
2____________________________________________________majka
3____________________________________________________majka
4____________________________________________________majka
otac_________________________________________________
otac_________________________________________________
1____________________________________________________majka
2____________________________________________________majka
3____________________________________________________majka
4____________________________________________________majka
otac_________________________________________________
otac_________________________________________________
Rezultati istraživanja i diskusija
Rezultati dobijeni u izvršenim istraživanjima prikazani su po osnovi primenjenih
matematičko-statističkih metoda i po osnovi tehnološko-semenarskih pokazatelja.
Rezultati istraživanja, kao pokazatelji varijacionih redova osobina, dati su u tabelama 1,2,3 i 4 tj. za svaku hibridnu kombinaciju posebno (H1,H2,H3 i H4), za obe godine
i oba načina proizvodnje semena uporedno po redovima biljaka linije-majke. Prikazani su
rezultati za komponente rodnosti i neke tehnološko-semenarske pokazatelje biljaka linijemajke (semenskih klipova).
Kod sve četiri komercijalne hibridne kombinacije najmanju varijabilnost, u svim
istraživačkim varijantama, pokazali su broj redova semena-zrna i dužina klipa na biljkama linije-majke. Razlike u varijabilnosti navedene dve komponente rodnosti biljaka linije-majke, kao i razlike između srednjih vrednosti tih osobina, ispoljavaju se u odnosu na
istraživačke varijante. Ali, i varijabilnost i srednje vrednosti te dve komponente rodnosti
pokazuju najveću stabilnost u izvršenim istraživanjima. Takođe, veliku stabilnost pokazala je i masa oklaska ali je to različito po hibridnim kombinacijama, tj. linijama-majkama.
Komponente rodnosti mase i broj semena na klipu pokazale su visoku i neujednačenu
varijabilnost u odnosu na sve varijante istraživanja. Visoku i neujednačenu varijabilnost
u svim istraživačkim varijantama pokazale su i komponente rodnosti koje su istovremeno
i pokazatelji semenarsko-tehnološke vrednosti komponenti rodnosti biljaka linija-majki:
broj i masa pljosnatih semena na klipu i broj i masa ostalih semena na klipu. Za navedene
komponente rodnosti biljaka linija-majki i pokazatelja semenarsko-tehnološke vrednosti
(eksperimentalno proizvodnog semenskog materijala) možemo konstatovati da su te osobine najviše vezane u ispoljavanju za liniju-majke tj. hibridnu kombinaciju.
Rezultati za srednje vrednosti i varijabilnost komponenti rodnosti i semenarskotehnološke vrednosti biljaka linija-majki pokazuju sledeće: 1. da je potrebno proizvodnju
semenskih useva svake ispitivane hibridne kombinacije vršiti po tehnologiji maksimalno
88
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
prilagođenoj osobinama biljaka linije-majke i 2. maksimalno delovati na date ekološke
uslove radi stvaranja i održavanja što potrebnijeg agroekološkog okruženja-ambijenta
radi potpunijeg i povoljnijeg ispoljavanja tj.iskorišćavanja komponenti rodnosti biljaka
linija-majki zastupljenih u komercijalnim hibridnim kombinacijama.
Korelaciona analiza eksperimentalnih podataka izvršena je primenom jednačine
višestruke regresije, gde je broj pljosnatih semena na klipu (tj. po biljci linije-majke) zavisno promenljiva osobina (y): y=b0+b1x1+ b2x2+ b3x3+b4x4 gde su oznake za komponente
rodnosti x1 = dužina klipa, x2 = broj redova semena na klipu, x3 = ukupan broj semena na
klipu, x4 = broj ostalih semena na klipu.
U tabelama 5,6,7 i 8 prikazana je korelaciona povezanost broja pljosnatih semena
na klipu sa nezavisno promenljivim osobinama klipa biljaka linije-majke kroz proste koeficijente korelacije (r). Prikazane su i vrednosti koeficijenta višestruke determinacije-D.
Korelaciona analiza urađena je za eksperimentalne podatke iz oba vegetaciona perioda
zajedno ali za svaku hibridnu kombinaciju (liniju-majke) posebno, za spoljne (1+4) i
unutrašnje redove (2+3) posebno i posebno za načine proizvodnje semenskog useva (bez
navodnjavanja i sa navodnjavanjem).
Za ocenu jačine korelacione povezanosti u ispoljavanj u zavisne osobine klipa
biljke linije-majke i za ocenu jačine determinacije u ispoljavanju te osobine koristi se
sledeća skala grupisanja vrednosti r i D:
<0,65 nepouzdana korelacija/determinacija
>0,50-0,65 vrlo slaba korelacija/determinacija
>0,65-0,75 umerena korelacija/determinacija
>0,75-0,85 umereno jaka korelacija/determinacija
>0,85-0,95 jaka korelacija/determinacija
>0,95 vrlo jaka korelacija/determinacija.
Rezultati korelacione analize pokazuju, na osnovu visokih i vrlo visokih vrednosti
koeficijenata D da su obuhvaćeni svi glavni genotipski činioci i spoljni agroekološki faktori od značaja za tehnološko-semenarsku vrednost proizvedenog naturalnog semenskog
materijala-broj semena pljosnatog oblika.
Broj pljosnatih semena na klipu biljke-majke, kod sve četiri hibridne kombinacije
i za sve varijante istraživanja, najviše je povezan sa ukupnim brojem semena na klipu.
Vrednosti koeficijenata korelacije (r) su u svim istraživačkim varijantama pozitivne, visoke i vrlo visoke. U svim varijantama istraživanja kod hibridnih kombinacija H3 i H4 broj
pljosnatih semena na klipu skoro da je funkcionalno povezan sa ukupnim brojem semena
na klipu. Korelaciona povezanost broja pljosnatih semena na klipu sa brojem ostalih semena na klipu je različito ispoljena kod hibridnih kombinacija i u odnosu na ostale varijante istraživanja. Kod hibridne kombinacije H4 povezanost navedene dve osobine biljaka-majke je najviše ispoljena ali sa različitim vrednostima koeficijenata r po varijantama
ispitivanja (veća je za unutrašnje redove biljaka za oba načina proizvodnje useva). Kod
hibridne kombinacije H1 ispoljavanje korelacione povezanosti broja pljosnatih semena
i broja ostalih semena na klipu postoji samo za spoljašnje redove biljaka-majke pri oba
načina proizvodnje useva. Kod hibridne kombinacije H3 korelacione povezanosti između
89
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
broja pljosnatih semena i broja ostalih semena na klipu nema uopšte, a to je isti slučaj i
kod hibridne kombinacije H2 (sa korekcijom za unutrašnje redove biljaka -majke).
Rezultati korelacione analize pokazuju da agroekološki uslovi proizvodnje semenskog useva, ali i redovi biljaka linije-majke, utiču na ispoljavanje korelacione povezanosti
pokazatelja za sastav semena na klipu biljaka-majke. Ovi uticaji su različiti kod različitih
hibridnih kombinacija: rezultati korelacione analize potvrđuju da semenarso-tehnološka
vrednost proizvedenog hibridnog semenskog materijala zavisi najviše od osobina biljaka
majke.
Rezultati za tehnološko-semenarske pokazatelje prikazani su u tabelama
9,10,11,12,13,14,15 i 16. Najvažniji pokazatelj semenarsko-tehnološke vrednosti proizvedenog hibridnog semenskog materijala jeste broj semena pljosnatog oblika po biljci
ali, još više, broj semena pljosnatog oblika po hektaru.
Rezultati izvršenih istraživanja pokazuju razlike između hibridnih kombinacija
tj. linija-majki u pogledu učešća hibridnog semena pljosnatog oblika po redovima biljaka majke, po varijantama proizvodnje useva i po godinama istraživanja. U tom pogledu
rezultati nedvosmisleno pokazuju da i proizvodnju hibridnog semena kukuruza treba rejonizovati i obavezno vršiti uz primenu navodnjavanja. Navodnjavanje se može primenjivati čak i samo kao korektivna mera. Tek kada sve te eksperimentalno ocenjene uslove
obezbedimo možemo očekivati i dobar sastav proizvedenog naturalnog semenskog materijala u pogledu semenarsko-tehnoloških zahteva.
U pogledu agrotehničko-upotrebne vrednosti proizvedenog i dorađenog hibridnog
semena kukuruza danas se, kao i do sada, smatra da je seme pljosnatog oblika pogodnije
i poželjnije u odnosu na seme loptastog ili deformisanog oblika. Međutim, doradom se
mogu ujednačiti osobine kod hibridnog semena svih oblika i veličina. Najvažnije je da
semenski usev daje očekivano dobar i povoljan sastav naturalnog semenskog materijala.
90
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 1. Hibridna kombinacija H-1
The hybrid combination of H-1
Godina 1 / Year 1
po biljci
per plant
Godina 2/ Year 2
sa
sa
bez navodnjavanja
bez navodnjavanja
navodnjavanjem
navodnjavanjem
no irrigation
no irrigation
with irrigation
with irrigation
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
dužina klipa/ length of the cob
13.97
14.57
13.09
18.19
15.18
15.72
15.64
16.74
broj redova/ number of rows
16.97
11.88
16.92
10.53
14.19
9.15
14.08
10.22
masa oklaska/ mass cob
22.67
25.68
21.17
28.26
24.57
24.11
25.44
22.89
masa semena/ mass seed
89.13
36.18
82.31
42.95
67.91
38.49
75.76
44.10
broj semena/ number of seeds
480.05
25.51
438.92
29.92
368.82
26.91
392.49
27.26
broj pljosnatih /flat seed
301.41
43.03
265.67
52.79
229.08
43.05
241.14
45.43
broj ostalih/ number of other
152.92
45.81
149.91
45.72
135.13
32.04
145.24
43.14
masa pljosnatih/mass flat
57.65
55.27
50.63
62.73
40.01
52.09
44.72
57.95
masa ostalih /mass of other
28.69
52.04
28.09
53.14
26.87
46.13
23.96
51.59
Osobine /Features
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
dužina klipa /length of the cob
13.65
18.72
12.40
18.16
15.15
14.76
15.34
16.65
broj redova/ number of rows
16.61
9.86
16.49
10.83
14.27
9.66
14.48
9.83
masa oklaska/mass cob
21.52
28.74
19.24
28.60
23.62
19.84
23.91
23.67
masa semena /mass seed
82.64
46.99
75.85
41.46
68.18
37.13
81.11
46.68
broj semena /number of seeds
442.35
32.55
375.22
33.02
364.56
25.58
393.25
25.67
broj pljosnatih / flat seed
275.61
55.95
194.87
72.23
215.36
44.96
242.51
43.77
broj ostalih /number of other
134.51
39.95
167.35
36.71
142.94
36.11
145.19
40.97
masa pljosnatih/ mass flat
52.01
71.30.
39.91
83.96
40.78
52.02
49.04
57.04
masa ostalih /mass of other
25.31
47.52
34.45
47.78
26.73
46.88
30.71
59.12
Osobine /Features
91
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 2. Hibridna kombinacija H-2
The hybrid combination of H-2
Godina 1 / Year 1
po biljci
per plant
Godina 2/ Year 2
sa
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja
navodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
dužina klipa /length of the cob
13.94
19.75
13.44
19.25
13.35
12.65
14.36
16.19
broj redova /number of rows
14.89
10.01
14.99
9.24
16.38
8.94
16.53
10.33
masa oklaska/ mass cob
15.93
29.73
15.96
30.82
14.77
20.95
16.86
27.42
masa semena/ mass seed
73.62
30.01
71.18
33.84
54.29
73.73
66.07
45.81
broj semena/ number of seeds
454.46
27.95
420.79
30.22
299.88
32.68
328.78
34.0
broj pljosnatih /flat seed
319.57
34.64
232.39
48.80
147.13
62.59
247.79
60.19
broj ostalih /number of other
269.94
134.34
163.02
29.11
133.69
26.31
136.19
34.69
masa pljosnatih /weight flat
54.68
60.07
38.94
51.56
27.11
102.40
39.29
70.32
masa ostalih /mass of other
44.39
130.99
27.73
39.34
24.19
64.48
21.54
45.32
Osobine /Features
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
dužina klipa/ length of the cob
12.89
19.88
13.18
20.37
13.54
14.07
13.79
18.01
broj redova /number of rows
15.24
8.81
15.71
8.04
16.58
9.54
16.51
10.89
masa oklaska/mass cob
15.19
33.16
15.75
28.65
15.50
22.14
16.75
23.74
masa semena/ mass seed
71.30
30.93
74.31
32.54
49.63
44.65
70.24
40.52
broj semena /number of seeds
450.79
29.78
416.42
27.73
317.78
32.32
374.27
3.89
broj pljosnatih / flat seed
306.81
39.48
271.99
40.15
176.51
61.65
222.48
58.71
broj ostalih /number of other
135.31
36.98
124.38
33.89
130.56
29.77
137.53
35.82
masa pljosnatih/ masst flat
47.64
42.95
48.74
43.99
27.76
67.08
41.04
61.45
masa ostalih /mass of other
21.38
45.16
22.56
42.51
20.49
37.64
25.54
38.34
Osobine/ Features
92
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 3. Hibridna kombinacija H-3
The hybrid combination of H-3
po biljci
per plant
Osobine /Features
dužina klipa/ length of the cob
Godina 1 / Year 1
bez navodnjavanja
no irrigation
Godina 2/ Year 2
sanavodnjavanjem
with irrigation
bez navodnjavanja
no irrigation
sa navodnjavanjem
with irrigation
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
14.43
20.02
15.19
16.09
14.24
15.25
14.61
17.58
broj redova /number of rows
14.95
11.89
15.51
9.19
15.59
10.87
15.52
10.16
masa oklaska /mass cob
16.97
33.86
19.82
28.68
16.26
27.79
19.07
23.66
masa semena/ mass seed
83.57
35.11
102.7
30.84
73.69
40.77
94.49
37.21
broj semena /number of seeds
346.98
31.51
389.3
26.46
311.7
35.71
364.27
47.65
broj pljosnatih // flat seed
191.61
42.59
256.1
36.73
182.8
66.66
235.54
50.47
broj ostalih /number of other
156.04
41.16
131.7
29.78
114.1
38.33
118.01
34.73
masa pljosnatih/ weight flat
69.34
155.55
67.74
38.62
42.59
69.79
57.0
57.06
masa ostalih /mass of other
37.95
50.18
35.22
34.65
27.49
45.67
34.02
37.60
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
Osobine /Features
dužina klipa/ length of the cob
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
13.45
20.35
13.49
16.44
13.84
14.71
14.49
18.72
broj redova/ number of rows
15.07
8.70
15.02
8.26
15.53
10.15
15.44
11.44
masa oklaska/mass cob
15.21
34.91
16.01
30.79
15.46
25.70
16.93
27.52
masa semena /mass seed
79.31
52.0
83.67
31.02
79.81
85.92
90.15
42.53
broj semena /number of seeds
319.14
31.22
317.9
27.74
288.6
40.87
351.15
37.17
broj pljosnatih / flat seed
172.57
51.94
181.3
47.37
160.8
80.83
224.17
60.30
broj ostalih/ number of other
140.42
33.62
126.0
30.18
117.8
36.14
114.91
34.74
masa pljosnatih /mass flat
41.94
65.52
47.43
51.14
39.97
110.1
57.23
63.35
masa ostalih/ mass of other
35.73
59.98
33.05
35.54
37.51
75.94
31.69
42.45
Tab 4. Hibridna kombinacija H-4
The hybrid combination of H-4
po biljci
per plant
Godina 1 / Year 1
bez navodnjavanja
no irrigation
Godina 2/ Year 2
sanavodnjavanjem
with irrigation
bez navodnjavanja
no irrigation
sa navodnjavanjem
with irrigation
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
dužina klipa/ length of the cob
16.8
19.42
16.89
19.21
14.52
12.79
15.28
15.85
broj redova /number of rows
13.48
9.13
13.57
9.36
15.07
12.01
15.46
9.73
masa oklaska /mass cob
18.71
29.53
18.46
29.59
15.98
22.32
16.22
26.44
masa semena /mass seed
46.93
39.89
50.02
46.19
79.37
35.55
91.16
34.95
broj semena/ number ofseeds
200.26
38.92
217.0
45.83
323.6
31.77
391.51
26.96
broj pljosnatih / flat seed
77.04
82.74
104.7
77.18
188.4
60.39
239.55
41.28
broj ostalih/ number of other
120.14
26.09
108.3
31.41
134.7
39.23
140.17
34.65
masa pljosnatih/ mass flat
17.82
84.31
23.92
74.65
53.0
46.41
57.18
47.29
masa ostalih /mass of other
28.57
30.82
25.69
35.96
29.84
41.99
32.92
38.71
Osobine/ Features
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
X
C.V.
dužina klipa/ length of the cob
16.15
17.79
15.71
20.29
14.33
16.68
15.47
14.39
broj redova /number of rows
13.66
9.27
13.29
9.96
14.42
14.55
15.45
9.08
masa oklaska/mass cob
18.42
31.29
17.03
30.49
16.21
29.64
16.41
20.87
masa semena /mass seed
50.76
40.23
52.4
37.64
68.64
45.46
94.96
31.53
broj semena /number of seeds
221.21
40.26
222.97
38.56
304.43
37.16
394.49
26.78
broj pljosnatih / flat seed
95.33
83.07
107.1
76.49
158.8
68.66
247.23
44.55
broj ostalih /number of other
118.82
30.58
108.3
36.07
142.2
44.78
137.84
37.13
masa pljosnatih/ mass flat
21.25
79.25
24.74
74.49
38.93
67.23
61.05
46.73
masa ostalih /mass of other
27.23
35.8
25.9
41.79
31.08
51.11
31.7
39.92
Osobine /Features
93
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 5. Koeficijenti korelacije za broj pljosnatih semena za hibridnu kombinaciju H1
Correlation coefficients for the number of flat seeds of hybrid combination of H1
bez navodnjavanja
no irrigation
1+4
2+3
-0.034
0.048
0.697
0.713
0.941
0.986
0.884
-0.176
0.915
0.987
nezavisne osobine independent properties
dužina klipa /length of the cob
broj redova semena/number of rows of seeds
ukupan broj semena /the total number of seeds
broj ostalih semena/ number of other seeds
koeficijent D /coefficient D
sanavodnjavanjem
with irrigation
1+4
2+3
0.116
0.639
0.422
-0.170
0.963
0.907
0.637
0.060
0.981
0.987
Tab.6. Koeficijenti korelacije za broj pljosnatih semena za hibridnu kombinaciju H2
Correlation coefficients for the number of flat seeds of hybrid combination of H2
nezavisne osobine independent properties
dužina klipa/ length of the cob
broj redova semena/
number of rows of seeds
ukupan broj semena /
the total number of seeds
broj ostalih semena/ number of other seeds
koeficijent D/ coefficient D
bez navodnjavanja
no irrigation
1+4
2+3
0.030
-0.351
sanavodnjavanjem
with irrigation
1+4
2+3
0.240
-0.013
-0.319
-0.325
0.280
-0.498
0.926
0.993
0.732
0.922
0.325
0.867
0.216
0.997
-0.084
0.940
-0.598
0.918
Tab.7. Koeficijenti korelacije za broj pljosnatih semena za hibridnu kombinaciju H3
Correlation coefficients for the number of flat seeds of hybrid combination of H3
nezavisne osobine independent properties
dužina klipa /length of the cob
broj redova semena/ number of rows of seeds
ukupan broj semena /the total number of seeds
broj ostalih semena /number of other seeds
koeficijent D /coefficient D
bez navodnjavanja
no irrigation
1+4
2+3
-0.211
-0.236
0.483
0.496
0.928
0.930
0.185
-0.006
0.994
0.991
sanavodnjavanjem
with irrigation
1+4
2+3
-0.105
0.480
0.701
0.439
0.976
0.981
-0.348
0.123
0.998
0.999
Tab.8. Koeficijenti korelacije za broj pljosnatih semena za hibridnu kombinaciju H4
Correlation coefficients for the number of flat seeds of hybrid combination of H4
nezavisne osobine independent properties
dužina klipa/ length of the cob
broj redova semena/ number of rows of seeds
ukupan broj semena/ the total number of seeds
broj ostalih semena/ number of other seeds
koeficijent D /coefficient D
94
bez navodnjavanja
no irrigation
1+4
2+3
-0.122
-0.046
0.690
0.930
0.976
0.963
0.632
0.807
0.995
0.992
sanavodnjavanjem
with irrigation
1+4
2+3
-0.202
0.284
0.619
0.646
0.975
0.991
0.564
0.814
0.997
0.995
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 9. Tehnološko –semenarski rezultati za hibrid H1
Technology for hybrid seed results H1
a). masa semena po biljci
The mass of seeds per plant
po biljci
per plant
Osobine/Features
masa svih semena /
mass of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Osobine /Features
masa svih semena /
mass of seeds
masa pljosnatih semena /
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
89.13
36.18
82.31
42.95
67.91
38.49
75.76
44.1
57.65
55.27
50.63
62.73
40.0
52.1
44.72
57.95
64.68
61.51
58.9
59.03
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
X
C.V
X
C.V
X
C.V
X
C.V
82.64
46.99
75.85
41.45
68.18
37.14
81.11
46.68
52.0
71.3
39.91
83.95
40.78
52.02
49.04
57.04
62.92
52.62
59.81
60.46
Tab 10. Tehnološko semenarski rezultati za hibrid H1
Technology for hybrid seed results H1
a) broj semena po biljci
Number of seeds per plant
po biljci
per plant
Osobine/Features
masa svih semena/
mass of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Osobine /Features
masa svih semena /
mass of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
480.05
25.51
438.92
29.92
368.82
26.91
392.49
27.26
301.41
43.03
265.67
52.79
229.08
43.05
241.14
45.43
62.79
60.53
62.11
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
C.V
C.V
X
X
X
61.44
C.V
X
C.V
442.35
32.55
375.22
33.02
364.56
25.58
393.25
25.67
275.61
55.95
194.87
72.23
215.36
44.96
242.51
43.77
62.3
52.0
59.07
61.67
95
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 9. b) Prinos semena kg/ha
Seed yield kg / ha
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
Osobine
Features
masa svih semena/
mass of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
X
X
X
X
2030
1476
1961
1387
1267
955
901
814
62.41
64.7
46.0
58.69
Tab 10. b) Prinos semena po ha (broj semena)
Seed yield per ha (seeds/ha)
Godina 1 / Year 1
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
Osobine/
Features
broj semena/
number of seeds
broj pljosnatih/
no flat
% pljosnatih
semena/
% no flat
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja
sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
X
X
X
X
2030
1476
1961
1387
1267
955
901
814
62.41
64.7
46.0
58.69
Tab 11) Tehnološko –semenarski rezultati za hibrid H2
Technology-seed results for hybrid H2
a)masa semena po biljci
The mass of seeds per plant
po biljci
per plant
Osobine/Features
masa svih semena/
mass of seeds
masa pljosnatih semena /
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Osobine/Features
masa svih semena/
mass of seeds
masa pljosnatih semena /
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
96
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
72.62
30.01
71.18
33.84
54.29
73.73
66.07
45.81
54.68
60.07
38.94
51.56
27.11
102.41
39.29
70.32
74.27
54.7
49.93
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
C.V
C.V
X
X
X
59.47
C.V
X
C.V
71.3
30.93
74.31
32.54
49.63
44.65
70.24
40.52
47.64
42.95
48.74
43.99
27.76
67.08
41.04
61.45
66.82
65.59
55.93
58.43
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 12) Tehnološko –semenarski rezultati za hibrid H2
Technology-seed results for hybrid H2
a) broj semena po biljci
Number of seeds per plant
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja
sanavodnjavanjem
bez navodnjavanja bez navodnjavanja
no irrigation
with irrigation
no irrigation
no irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
po biljci
per plant
Osobine/Features
broj semena/
number of seeds
broj pljosnatih /
flat seed
% pljosnatih semena/
% no flat
454.46
27.95
420.79
30.22
298.99
32.68
328.78
34
319.57
34.64
232.39
48.8
147.13
62.59
247.79
60.19
70.32
55.23
49.06
75.36
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3
C.V
C.V
X
X
X
Osobine/Features
broj semena /
number of seeds
broj pljosnatih /
flat seed
% pljosnatih semena/
% no flat
C.V
X
C.V
450.79
29.78
416.42
27.73
317.78
35.32
374.27
35.89
306.81
39.48
271.99
40.15
176.51
61.65
222.48
58.71
68.06
65.32
55.54
59.44
Tab 11b) Prinos semena kg/ha
Prinos semena kg/ha
Osobine/Features
masa svih semena/
masst of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
X
X
X
X
1719
1786
1115
1640
1104
1014
556
814
64.22
56.77
49.86
49.63
Tab 12b) Prinos semena po ha (broj semena)
Seed yield per ha (seeds/ha)
Osobine/Features
broj semena /
number of seeds
broj pljosnatih /
flat seed
% pljosnatih semena /
% no flat
Godina 1 / Year 1
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
X
X
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja
sa navodnjavanjem
no irrigation
X
X
10836162
10672703
9158489
16068046
68560110
6051487
4546955
8735728
63.27
56.7
49.65
54.37
97
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 13) Tehnološko –semenarski rezultati za hibrid H3
Technology-seed results for hybrid H3
a)masa semena po biljci
The mass of seeds per plant
po biljci
per plant
Osobine/Features
masa svih semena /
mass of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Osobine/Features
masa svih semena/
mass of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
sanavodnjavanjem
navodnjavanja
no irrigation
with irrigation
with irrigation
no irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
83.57
35.11
102.75
30.84
73.69
40.77
94.49
37.21
69.34
155.55
67.74
38.62
42.59
69.79
57.0
57.06
82.97
65.93
57.79
60.32
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
C.V
C.V
X
X
X
C.V
X
C.V
79.31
52.0
83.67
31.01
79.81
85.92
90.15
42.53
41.94
65.52
47.43
51.14
39.97
110.15
57.23
62.35
52.88
56.68
50.1
63.48
Tab 14) Tehnološko –semenarski rezultati za hibrid H3
Technology-seed results for hybrid H3
a) broj semena po biljci
Number of seeds per plant
po biljci
per plant
Osobine/Features
broj semena /
number of seeds
broj pljosnatih/
flat seed
% pljosnatih semena/
% flat seed
Osobine/Features
broj semena/
number of seeds
broj pljosnatih /
flat seed
% pljosnatih semena/
% flat seed
98
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja
sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
346.98
31.51
389.34
26.46
311.79
35.71
364.27
47.65
191.61
42.59
256.14
36.73
182.8
66.66
235.54
50.47
55.22
65.79
58.65
64.66
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
C.V
C.V
C.V
X
X
27.74
31.22
40.87
319.14
317.99
288.69
X
172.57
54.07
51.94
181.36
57.03
47.37
160.8
55.73
80.83
X
C.V
351.15
37.17
224.17
60.3
63.84
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 13b) Prinos semena kg/ha
Prinos semena kg/ha
Godina 1 / Year 1
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
Osobine
Features
masa svih semena
weight of seeds
masa pljosnatih semena
mass of flat seeds
% pljosnatih semena%
Flat seeds
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
X
X
X
X
1836
2535
1570
2625
1122
1402
838
1475
61.11
55.31
53.37
56.2
Tab 14b) Prinos semena po ha (broj semena)
Seed yield per ha (no seeds)
Osobine/Features
broj semena/
number of seeds
broj pljosnatih /
flat seed
% pljosnatih semena
% no flat
Godina 1 / Year 1
bez navodnjavanja
sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
X
X
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
X
X
7649476
9696528
9164970
15988112
3691807
5343155
5083796
9173864
48.26
55.1
55.47
57.38
Tab 15) Tehnološko –semenarski rezultati za hibrid H4
Technology-seed results for hybrid H4
a)masa semena po biljci
The mass of seeds per plant
po biljci
per plant
Osobine/Features
masa svih semena /
mass of seeds
masa pljosnatih semena/
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Osobine/Features
masa svih semena/
mass of seeds
masa pljosnatih semena /
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja Sanavodnjavanj.
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
46.93
39.88
50.02
46.19
79.37
35.55
91.16
34.95
17.82
84.31
23.92
74.65
53.0
46.41
57.18
47.28
37.97
47.82
66.77
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
C.V
C.V
X
X
X
62.72
C.V
X
C.V
50.76
40.23
52.4
37.64
69.64
45.46
94.96
31.53
21.25
79.25
24.74
74.49
38.93
67.23
61.05
46.73
41.86
47.21
56.71
64.29
99
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab 16)
Tehnološko –semenarski rezultati za hibrid H4
Technology-seed results for hybrid H4
a)broj semena po biljci
Number of seeds per plant
po biljci
per plant
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja
sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
Redovi majke ( 1+4) Orders of the mother (1 +4)
C.V
C.V
C.V
C.V
X
X
X
X
Osobine/Features
broj semena /
31.77
200.26 38.92
217.08 45.83 323.64
number of seeds
broj pljosnatih /
82.74
60.39
77.04
104.73 77.18 188.46
flat seed
% pljosnatih semena /
37.47
48.24
58.23
% flat seed
Redovi majke (2+3) Orders of the mother (2 +3)
C.V
C.V
C.V
Osobine/Features
X
X
X
broj semena/
38.56 304.43
37.16
221.21 40.26 222.97
number of seeds
broj pljosnatih /
83.07 107.19
76.49 158.83
68.66
95.33
flat seed
% pljosnatih semena /
43.09
48.07
52.17
% noflat
391.51
26.96
239.55
41.28
61.18
X
C.V
394.49
26.78
247.23
44.55
62.67
Tab 15b) Prinos semena kg/ha
Prinos semena kg/ha
Osobine/Features
masa svih semena /
mass of seeds
masa pljosnatih semena /
mass of flat seeds
% pljosnatih semena/
% Flat seeds
Godina 1 / Year 1
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
no irrigation
with irrigation
X
X
X
X
1564
1684
2258
2990
598
725
1163
1844
38.27
43.1
51.53
61.68
Tab 16b) Prinos semena po ha (broj semena)
Seed yield per ha (seeds/ha)
Osobine/Features
broj semena/
number of seeds
broj pljosnatih /
flat seed
% pljosnatih semena/
% no flat
100
Godina 1 / Year 1
bez navodnjavanja sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
X
X
Godina 2/ Year 2
bez navodnjavanja
sanavodnjavanjem
no irrigation
with irrigation
X
X
7045803
7369250
11565231
15518169
2669987
3184345
5781819
8962278
37.9
43.21
50.0
57.75
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključci
Kod sve četiri komercijalne hibridne kombinacije najmanju varijabilnost, u svim
istraživačkim varijantama, pokazali su broj redova semena-zrna i dužina klipa na biljkama
linije-majke. Razlike u varijabilnosti navedene dve komponente rodnosti biljaka linije-majke, kao i razlike između srednjih vrednosti tih osobina, ispoljavaju se u odnosu na istraživačke varijante.
Rezultati korelacione analize pokazuju, na osnovu visokih i vrlo visokih vrednosti
koeficijenata D da su obuhvaćeni svi glavni genotipski činioci i spoljni agroekološki faktori
od značaja za tehnološko-semenarsku vrednost proizvedenog naturalnog semenskog materijala-broj semena pljosnatog oblika.
Broj pljosnatih semena na klipu biljke-majke, kod sve četiri hibridne kombinacije i za sve varijante istraživanja, najviše je povezan sa ukupnim brojem semena na klipu.
Vrednosti koeficijenata korelacije (r) su u svim istraživačkim varijantama pozitivne, visoke
i vrlo visoke.
Rezultati korelacione analize pokazuju da agroekološki uslovi proizvodnje semenskog
useva, ali i redovi biljaka linije-majke, utiču na ispoljavanje korelacione povezanosti pokazatelja za sastav semena na klipu biljaka-majke. Ovi uticaji su različiti kod različitih hibridnih
kombinacija: rezultati korelacione analize potvrđuju da semenarso-tehnološka vrednost proizvedenog hibridnog semenskog materijala zavisi najviše od osobina biljaka majke.
Rezultati izvršenih istraživanja pokazuju razlike između hibridnih kombinacija tj.
linija-majki u pogledu učešća hibridnog semena pljosnatog oblika po redovima biljaka majke, po varijantama proizvodnje useva i po godinama istraživanja. U tom pogledu rezultati
nedvosmisleno pokazuju da i proizvodnju hibridnog semena kukuruza treba rejonizovati
i obavezno vršiti uz primenu navodnjavanja. Navodnjavanje se može primenjivati čak i
samo kao korektivna mera. Tek kada sve te eksperimentalno ocenjene uslove obezbedimo
možemo očekivati i dobar sastav proizvedenog naturalnog semenskog materijala u pogledu
semenarsko-tehnoloških zahteva.
U pogledu agrotehničko-upotrebne vrednosti proizvedenog i dorađenog hibridnog
semena kukuruza danas se, kao i do sada, smatra da je seme pljosnatog oblika pogodnije i
poželjnije u odnosu na seme loptastog ili deformisanog oblika. Međutim, doradom se mogu
ujednačiti osobine kod hibridnog semena svih oblika i veličina. Najvažnije je da semenski
usev daje očekivano dobar i povoljan sastav naturalnog semenskog materijala.
Literatura
1. Ječmenica Maja, Sabovljević, R., Demić Gordana, Antonić, S., Goranović, Đ. (2003):
Uticaj linije majke na agrotehniču vrednost osobina hibridnog semena kukuruza. II
simpozijum SOO, Abstrakt str.38. Vrnjačka Banja
2. Marić, M. (2005): Semenarstvo, Draganić, Beograd.
3. Aćimović Božana, Sabovljević, R., Simić Divna, Goranović, Đ., Milosavljević, S.
(2006): Uticaj oblika i veličine semena kukuruza na varijabilnost i korelacije prome
na tokom klijanja. IV JUSEM simpozijum, zbornik abstrakta, str. 164. Zlatibor.
4. Aćimović Božana, Sabovljević, R., Simić Divna, Goranović, Đ., Milosavljević, S.,
5. Stanković Zlatoljupka (2008): Varijabilnost i korelacije promena tokom klijanja hibridnog semena kukuruza. V Simpozijum iz Selekcije i Semenarstva, Vrnjačka Banja,
Abstrakt, str.75.
6. Voronov, I. G. i sotrudniki (1959): Očistka i sortirovanie semjan (vtore izdanie, pererabotanie). GIZSHL, Moskva.
101
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:575.222.7:633.
Original scientific parer
VARIABILITY AND CORRELATIONS COMPONENTS Gender
SEED four lines mother MAIZE HYBRIDS
R. Sabovljević, D. Jovanović, D. Simić, Đ. Goranović, D. Selaković ∗
6
Summary
One of the greatest scientific and technological achievements in the twentieth century was and remained in the creation and introduction of regular mercantile production
of hybrid maize. Very quickly proven procedures and solutions in the creation of commercial hybrid combinations F1 generation corn found its application in the selection,
seed production and wide other types of field crops and vegetable plants (sugar beet, onion, red and eggplant, watermelon,). F1 generation of hybrid seeds, for the manifestation
of the effect of heterosis and uniformity established plants can be applied in the production only one time. So: it is necessary to constantly produce hybrid seeds of F1 generation.
Methods of production of hybrid seeds F1 generation is very different from the production culvivar seeds autogamnih and ksenogamnih plants (variety of populations, cultivars
lines, cultivars of family or clone).
Key words: hybrid corn, hybrid seed, the line-mother, correlation.
∗
Radovan Sabovljević, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade; Dragoljub Jovanović,
M.Sc., Agroseme PKB Belgrade; Divna Simić, Ph.D., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade;
Đorđe Goranović, M.Sc., Jugoinspekt Zavod Topcider, Belgrade; Dragojlo Selaković, Ph.D. Maize research
Institute Zemun Polje.
102
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 159.922.25:575.222.7:633.15+556.12:631.559
Originalni naučni rad
PRINOS KUKURUZA RAZLIČITIH FAO GRUPA ZRENJA U
FUNKCIJI PADAVINA TOKOM ASI PERIODA
V. Ranđelović, S. Prodanović, S. Despotović, Đ. Glamočlija∗
7
Izvod: Cilj istraživanja bio je da se odredi uticaj ukupne količine padavina i količine padavina tokom perioda metličenje – svilanje (ASI) na prinos suvog zrna i sadržaj
vlage u zrnu kod devet hibrida kukuruza. Hibridi su pripadali grupama zrenja FAO 400
(ZP 42 A, ZP 434, ZP 480), FAO 500 (ZP 570, ZP 580, ZP 599) i FAO 600 (ZP 677, ZP
680, ZP 684). Ogledi su izvedeni u suvom ratarenju, na lokaciji Bjeljina, tokom 2002. i
2003. godine.
Godine ispitivanja razlikovale su se značajno po količini i rasporedu padavina.
Prinos zrna kukuruza, u proseku za hibride, u 2003. godini bio je značajno veći nego u
2002. zbog povoljnijeg rasporeda padavina, odnosno veće količine padavina tokom ASI.
U obe godine istraživanja, hibridi FAO 600 grupe zrenja obrazovali su veće prinose zrna
(10.792 kg ha-1) nego hibridi FAO 500 (9.545 kg ha-1) i FAO 400 (8.725 kg ha-1) grupe
zrenja.
Zaključeno je da ukupna količina padavina nije toliko značajna za prinos zrna kukuruza, koliko količina padavina tokom ASI.
Ključne reči: ASI, hibrid, kukuruz, padavine, prinos zrna, vlaga zrna.
Uvod
U ovom radu postavljeno je za cilj da se uporedi reagovanje hibrida kukuruza
iz različitih FAO grupa zrenja na ukupnu količinu i raspored padavina. Pošli smo od
pretpostavke da će se količina i raspored padavina razlikovati između dve godine
istraživanja. To omogućuje da se proceni potreba hibrida kukuruza za ukupnom količinom
padavina tokom vegetacionog perioda i za količinom vode tokom ASI, odnosno da li
je moguća neka vrsta kompenzacije i supstitucije ovih parametara. U uslovima suvog
ratarenja, od značaja je poznavati potrebe kukuruza za vodom u kritičnom periodu (ASI)
i pravilno oceniti divergenciju genotipova u reakciji na spoljašnje uslove.
Na našem tržištu srednje kasni i kasni hibridi (FAO grupa zrenja 600-700) zastupljeni su u odnosu na srednje rane hibride (FAO grupa zrenja 400-500) u odnosu 70% :
30% Ivanović i sar., (2006). Stojaković i sar. (2005) ustanovili su na 21 lokalitetu u Srbiji
da hibridi iz FAO 600 i FAO 700 grupa zrenja ostvaruju veće prinose zrna od hibrida iz
FAO 300 i FAO 400 grupa zrenja. Abrecht and Carberry (1993) navode da izrazita suša u
*
Mr Violeta Ranđelović, dr Slaven Prodanović, redovni profesor, dr Đorđe Glamočlija, redovni profesor, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd; Svjetlana Despotović, dipl.inž., Fakulet organizacionih nauka,
Beograd.
103
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
početku vegetacionog perioda kukuruza ne mora uticati bitno na konačni prinos zrna kukuruza. Pandey et all. (2000) istakli su da biljke kukuruza nedostatak vode u vegetativnoj
fazi nadoknađuju zahvaljujući korenovom sistemu koji usvaja vodu iz dubljih slojeva zemljišta. Calvino et all. (2003) ističu da prinos komercijalnih hibrida kukuruza u Argentini
varira između 4,2 i 10 t ha-1, a da uzrok tog variranja (>84%) zavisi od količine padavina u
periodu metličenja i svilanja (ASI). Moser et al. (2006) istakli su da prinosi zrna individualnih hibrida kukuruza zavise prevashodno od režima padavina. U uslovima stresa-suše
kod kukuruza dolazi do povećanja dužine intervala između svilanja i metličenja (ASI) i
do smanjenja prinosa zrna Marković et all. (2008).
Period ASI je kritičan u našim klimatskim uslovima za proizvodnju kukuruza.
Vremenski, ovaj period je pretežno tokom meseca jula, kada uglavnom nema dovoljno
padavina.
Materijal i metod rada
Poljski ogledi izvedeni su 2002. i 2003. godine na lokaciji Bjeljina na zemljištu
tipa gajnjača u uslovima prirodnog vodnog režima. Korišćen je metod poljskog ogleda
postavljen po planu randomiziranog blok sistema u tri ponavljanja.
Za istraživanje uzeto je devet hibrida kukuruza koji su pripadali grupama zrenja
FAO 400 (ZP 42 A, ZP 434, ZP 480), FAO 500 (ZP 570, ZP 580, ZP 599) i FAO 600 (ZP
677, ZP 680, ZP 684). Hibridi su u 2002. godini sejani na 0,350 ha, a u 2003. na 0,400
ha. Setva je obavljena pneumatskim sejalicama i gustina setve bila je prilagođena svakoj
grupi zrenja. Predusev bila je ozima pšenica. Nakon setve obavljeno je valjanje zemljišta.
Pri osnovnoj obradi zemljišta primenjeno je 300 kg ha-1 NPK (10:30:20), pred setvu 300
kg ha1 NPK (15:15:15), a sa prvim kultiviranjem 350 kg ha-1 KAN. Primenjene su standardne agrotehničke mere.
Berba kukuruza obavljena je ručno. Određen je prinos zrna na 14 % vlage i sadržaj
vlage u zrnu. Značajnost razlika između tretmana ocenjena je LSD-testom. Ispitivan je i
doprinos ukupne količine padavina i količine padavina tokom ASI na prinos zrna kukuruza po jedinici površine. Podaci su prikazani jednačinom regresije.
Meteorološki uslovi – Veća količina ukupnih padavina bila je u 2002. godini
(634,3 mm) nego u 2003. (568,1 mm). Količina padavina tokom perioda metličenja i
svilanja kukuruza (ASI) bila je povoljnija u 2003. godini. Srednje mesečne temperature
2003. godine u toku letnjih meseci (jun, jul i avgust) bile su više u odnosu na isti period
2002. godine (Tabela 1.).
104
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Prosečne mesečne temperature vazduha (oC) i suma padavina (mm)
Mean monthly air temperatures (oC) and sum of precipitation (mm)
Meseci
Months
Temper. vazduha (oC)
Air temperature (oC)
Suma padavina (mm)
Sum of precipitation (mm)
2002
2003
2002
2003
-
-
215,5
356,2
IV
11,5
11,6
62,8
9,5
V
18,8
20,5
143,7
36,9
VI
22,2
24,8
47,3
43,6
VII
23,3
23,2
37,8
62,3
VIII
21,7
24,9
55,3
15,9
IX
16,3
24,5
71,9
43,7
Prosek / Mean
18,9
21,6
-
-
Veg. Period / Veg.
period
-
-
418,8
211,9
Godišnje / Annual
-
-
634,3
568,1
X - III
Rezultati istraživanja i diskusija
Prinos suvog zrna kukuruza, u proseku za hibride i godine, bio je 9.687 kg ha-1
(Tabela 2). U 2002. godini postignut je niži prosečan prinos zrna kukuruza za 1.514 kg
ha-1 (16,95%) nego u 2003. (10.444 kg ha-1). Evidentirana razlika statistički je vrlo značajna.
Najveći prinos suvog zrna, u proseku za godine, bio je kod hibrida FAO 600 grupe
zrenja (10.792 kg ha-1), a najniži kod hibrida FAO 400 (8.725 kg ha-1). Hibridi FAO 500
imali su prosečan prinos zrna veći za 9,40% nego hibridi FAO 400. Prinos zrna kukuruza
u 2002. godini kretao se u dijapazonu od 7.660 (ZP 480) do 10.600 kg ha-1 (ZP 684), a u
2003. od 8.750 (ZP 570) do 12.420 kg ha-1 (ZP 684). Razlika u prinosu zrna između ispitivanih hibrida statistički je vrlo značajna u obe godine istraživanja.
105
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Prosečan prinos zrna (PZ) u kg ha-1 i vlaga u zrnu (VZ) u %
za ispitivane hibride kukuruza
Average grain yield (GY) in kg ha-1 and grain moisture (GM) in % in studied
maize hybrids
FAO
Hibrid (B)
Hybrid (B)
ZP 42A
400
500
600
Osobine
Traits
PZ / GY
VZ / GM
Godina (A) / Year (A)
Prosek
Average
Indeks (%)
Index (%)
2002
2003
2002
2003
PZ
GY
VZ
GM
8.050
8.860
18,4
19,1
8.455g
18,9bc
100,00 100,00
e
18,6c
110,70
98,41
19,7b
98,88
104,23
ZP 434
9.080
9.640
18,6
20,0
9.360
ZP 480
7.660
9.060
17,2
21,1
8.360g
PZ
GY
VZ
GM
X
8.263
9.187
18,1
20,1
8.725
19,1
100,00 100,00
ZP 570
9.200
8.750
19,0
19,9
8.975f
19,5b
100,00 100,00
ZP 580
9.340
11.170
21,1
24,6
10.255c
22,9a
114,26 117,44
ZP 599
8.240
10.570
22,0
16,1
9.405e
19,1bc
104,79
97,95
X
8.927
10.163
20,7
20,2
9.545
20,5
109,40 107,33
ZP 677
9.790
11.800
21,8
24,3
10.795b
23,1a
100,00 100,00
ZP 680
8.410
11.730
21,2
24,5
10.070d
22,9a
93,28
ZP 684
10.600
12.420
20,8
25,6
11.510a
23,2a
106,92 100,43
123,69 120,94
X
99,13
9.600
11.983
21,3
24,8
10.792
23,1
Prosek / Average
8.930b
10.444 a
20,0 b
21,7 a
9.687
20,9
-
-
Indeks/Index (%)
100,00
116,95
100,00
108,05
-
-
-
-
LSD
PZ / GY
VZ / GM
A
B
A*B
A
B
A*B
5%
48,4514
102,7810
144,5419
0,2277
0,4831
0,6795
1%
65,0485
137,9889
193,3901
0,3057
0,6485
0,9091
Sadržaj vlage u zrnu, u proseku za hibride i godine, bio je 20,9% (Tabela 2.). U
2002. godini sadržaj vlage u zrnu bio je 20,0%, a u 2003. 21,7%. Razlika od 1,7% statistički je vrlo značajna.
Najveći sadržaj vlage u zrnu, u proseku za godine, bio je kod hibrida FAO 600
grupe zrenja (23,1%), a najmanji kod hibrida FAO 400 (19,1%). Hibridi FAO 500 imali
su veću vrednost za ovaj parametar za 1,4% (7,33% indeksnih poena) nego hibridi FAO
400. Sadržaj vlage u zrnu u 2002. godini kretao se u rasponu 17,2% (ZP 480) do 22,0%
(ZP 599), a u 2003. od 16,1% (ZP 599) do 25,6% (ZP 684). Razlike u sadržaju vlage u
zrnu između grupe hibrida statistički su vrlo značajne.
Ustanovljeno je da ukupna količina padavina nije toliko značajna za prinos zrna
kukuruza, koliko količina padavina tokom ASI (u našim uslovima jul mesec). Jednačina
regresije (y=23,436 - 0,0229x) ukazuje da postoji pad prosečnog prinosa zrna za sve hibride u 2002. godini (sa većom količinom padavina) u odnosu na 2003. godinu (sa manjom količinom padavina). U ovom slučaju, regresija (slika 1) pokazuje da je povećanje
količine padavina za 1 mm prouzrokovalo smanjenje prinosa kukuruza za 22,9 kg ha-1.
106
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 1. Regresija između godišnje sume padavina (mm) i prinosa zrna kukuruza (t ha-1)
Regression between yierly sum of precipitation (mm) and maize grain yield (t ha-1)
Jednačina regresije između prinosa zrna i količine padavina tokom ASI (y=6,594
+ 0,0618x) pokazuje da prinos zrna kukuruza raste sa povećanjem količine padavina u
julu (slika 2.). Za svako povećanje padavina za 1 mm prinos kukuruza povećava se za
61,8 kg ha-1.
Sl. 2. Regresija između sume padavina tokom ASI (mm) i prinosa zrna kukuruza (t ha-1
Regression between sum of precipitation (mm) during ASI and maize grain yield (t ha-1)
107
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključak
Kukuruz se u našoj zemlji gaji u uslovima prirodnog vodnog režima, tako da prinos zrna veoma zavisi od rasporeda padavina tokom vegetacionog perioda. Ustanovljene
su statistički značajne razlike u prinosu zrna i sadržaju vlage u zrnu, kako između hibrida
iz različitih FAO grupa zrenja, tako i između istih hibrida u godinama različitim po količini i rasporedu padavina. Ukupna količina padavina nije značajna za prinos zrna kukuruza,
koliko količina padavina tokom ASI. Nepovoljan raspored padavina u 2002. godini (jul)
uzrokovao je statistički niže prinose zrna kod svih ispitivanih hibrida nego u 2003. godini. U obe godine istraživanja statistički najniži prinosi zrna i sadržaj vlage u zrnu, bili su
kod hibrida FAO 400 grupe zrenja, a najviši kod hibrida FAO 600 grupe zrenja. Najniži
prinos zrna, u proseku za godine, imao je hibrid ZP 480 (8.360 kg ha-1), a najviši ZP 684
(11.510 kg ha-1).
Literatura
1. Abrecht, D.G., Carberry, P.S. (1993): The influence of water deficit prior to tassel initiation on maize growth, development and yield. Field Crops Res. 31:55-69.
2. Calvino, P.A., Andrage, F.H., Sandras, V.O. (2003): Maize yield as affected by water
availability, soil depth, and crop management. Agronomy journal. Vol. 95, No2, 275281.
3. Ivanović, M., Vasić, N., Jocković, Đ., Stojaković, M., Nastasić, A. (2006): Prinos zrna
NS hibrida kukuruza različitih perioda selekcije. Zbornik radova, Naučni institut za
ratarstvo i povrtarstvo Novi Sad, Sveska 42. Novi Sad, 15-20.
4. Marković, K., Nikolić, A., Ignjatović-Mičić, D., Anđelković., V., Lazić-Janjić, V.
(2008): S1 families as a source of beneficial alleles for breeding drought toleratnt
maize genotypes. Genetika, Vol. 40, No. 1, 83 -93.
5. Moser, S.B., Feil, B., Jampatong, S., Stamp, P. (2006): Effects of pre-anthesis drought, nitrogen fertilizer rate, and variety on grain yield, yield components, and harvest
index of tropical maize. Agric. Water Manage, 81, 41–58.
6. Pandey, R.K., Maranville, J.W., Chetima, M.M. (2000): Deficit irrigation and nitrogen
effects on maize in a Sahelian environment. II. Shoot growth. Agric. Water Manage,
46, 15–27.
7. Stojaković, M., Jocković, Đ., Ivanović, M., Bekavac, G., Vasić, N., Purar Božana,
Nastasić Aleksandra, Simić Dragica, Boćanski, J., Popov, R., Radojčić, S. (2005): NS
hibridi kukuruza u ogledima u 2004 godini. Zbornik radova, Naučni Institut za ratarstvo i povrtarstvo, br. 41, Novi Sad, 395-405.
108
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 159.922.25:575.222.7:633.15+556.12:631.559
Original scientific paper
GRAIN YIELD OF MAIZE HYBRIDS OF DIFFERENT FAO
MATURITY GROUPS IN FUNCTION OF RAINFALL
DURING ASI
V. Ranđelović, S. Prodanović, S. Despotović, Đ. Glamočlija∗
8
Summary
The aim of this investigation was to estimate the effects of total yearly rainfall and
total rainfall during anthesis – silking inteval (ASI) on the grain yield and grain moisture
in nine hybrids maize. Studied hybrids belong to different maturity groups FAO 400 (ZP
42 A, ZP 434, ZP 480), FAO 500 (ZP 570, ZP 580, ZP 599) and FAO 600 (ZP 677, ZP
680, ZP 684). Field trails were carried out in dry land farming, at location Bjeljina, during
the years 2002 and 2003.
Two years differed significantly in amount and distribution of precipitation. In
2003, average grain yield for hybrids, was significantly higher then in 2002 because of
better distribution of precipitation and higher amount of precipitation during ASI. In
both research years, hybrids within maturity group FAO 600 produced higher grain yield
(10.792 kg ha-1) then hybrids within maturity group FAO 500 (9.545 kg ha-1) and FAO
400 (8.725 kg ha-1).
It was concluded that the total amount of rainfall is not as significant for grain yield of maize, as the amount of rainfall during the ASI.
Key words: ASI, hybrid, maize, precipitation, grain yield, grain moisture.
∗
Violeta Ranđelović, M.Sc., Slaven Prodanović, Prof. Ph.D., Đorđe Glamočlija, Prof. Ph.D., Faculty
of Agriculture, Zemun-Belgrade; Svjetlana Despotović, B.Sc., Faculty of Organizational Sciences, Belgrade.
109
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
110
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 632.51:632.594
Originalni naučni rad
OSETLJIVOST POPULACIJA ABUTILON THEOPHRASTI
MEDIK. NA NIKOSULFURON I IMAZETAPIR
M. Sarić, E. Onć Jovanović, Z. Gavrilović∗
9
Izvod: Pojava rezistentnosti korova na herbicide u našoj zemlji je veoma slabo
proučena, a tek poslednjih godina su intezivirana istraživanja ovog problema, usled toga
što je primećeno da neke populacije korova preživljavaju primenu herbicida na koje su
prethodno bile osetljive.
Seme osetljive i pretpostavljeno rezistentnih populacija Abutilon theophrasti Medik. sakupljeno je sa više lokaliteta: Požarevac (P1- osetljiva pop.); Surčin i Padinska
Skela (P2, P3, P4, P5- pretpostavljeno rezistentne pop.). Njihova osetljivost na nikosulfuron
i imazetapir ispitivana je u kontrolisanim uslovima. Naime, biljke u fazi 2 potpuno razvijena lista su tretirane različitim količinama nikosulfurona (Motivell) ili imazetapira (Pivot 100-E), u zavisnosti od istorije primene herbicida u tim populacijama. Nikosulfuron
je primenjen u količinama 20, 40, 60, 80 i 120 g a.m. ha-1, a imazetapir u količinama 50,
100, 150, 200 i 300 g a.m. ha-1. Sedam dana nakon primene herbicida mereni su sledeći
morfometrijskih parametri: sveža i suva nadzemna masa biljaka, ukupna površina listova
i vizuelna ocena oštećenja biljaka.
Dobijeni rezultati su statistički obrađeni pomoću LSD i t-testa u programskom paketu STATISTIKA®6.0, a iz odnosa ED50 vrednosti pretpostavljeno rezistentne i osetljive
populacije izračunati su indeksi rezistentnosti. Generalno može da se konstatuje da su sve
ispitivane populacije A.theophrasti ispoljile osetljivost na primenjene herbicide, odnosno da kod pretpostavljeno rezistentnih populacija nije došlo do razvoja rezistentnosti, o
čemu svedoče i dobijeni indeksi rezistentnosti, čija vrednost se kretala od 0.12 do 0.62, u
zavisnosti od populacije i posmatranog parametra.
Ključne reči: osetljivost, Abutilon theophrasti Medik., nikosulfuron, imazetapir.
Uvod
Rezistentnost korovskih biljaka na herbicide je tema koja sve češće privlači pažnju
istraživača zbog povećanja broja javljanja ovih slučajeva širom sveta, a naročito u razvijenim zemljama evropskog i američkog kontinenta. Istraživanja rezistentnosti korova na
herbicide u našoj zemlji do skora su bila prilično skromna i bavila su se uglavnom proučavanjem rezistentnosti korova na herbicide iz grupe triazina (Janjić i sar., 1994a,b,1998).
Međutim, usled toga što je primećeno da neke populacije korova preživljvaju tretmane
herbicidima na koje su ranije bile osetljive, poslednjih godina istraživanja u ovoj oblasti
∗
Marija Sarić dipl.inž., Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd; Eleonora Onć Jovanović, dipl.inž.,
Zlata Gavrilović, dipl.inž., Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beogard.
111
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
su intezivirana i kod nas, pri čemu je utvrđena samo smanjena osetljivost nekih populacija na atrazin (Pavlović i sar., 2005, 2007a,b) i sulfoniluree (Božić i sar., 2007; Vrbničanin
i sar., 2005).
Opšta definicija rezistentnosti, koju je predložila United Nations Food and Agriculture Organization 1965.godine (LeBaron i Gressel, 1982 cit. Holt i LeBaron, 1990)
ovu pojavu je definisala kao »oslabljenu reakciju« populacije biljne ili životinjske vrste
na pesticide ili druge agense suzbijanja koja se javlja kao rezultat njihove primene. Prema
tome rezistentnost je zasnovana na različitoj reakciji između originalne osetljive populacije i rezistetnog biotipa (Mallory-Smith i sar., 1990a). Takođe, Heap i LeBaron (2001)
rezistentnost korova na herbicide definisali su kao kapacitet korovske populacije koja je
prethodno bila osetljiva na herbicide da preživi njihovu primenu i završi životni ciklus u
uslovima primene preporučenih količina herbicida u poljskim uslovima.
Postoji širok opseg potencijalnih mehanizama rezistentnosti korova na herbicide
(Purrington i Bergelson, 1999), s tim što svaka biohemijska promena koja omogućava
biljci da preživi primenu herbicida može da bude uzrok rezistentnosti (Preston i MallorySmith, 2001). Kod većine do sada proučavanih biljaka rezistentnih na herbicide ALS inhibitore, utvrđeno je da je rezistentnost zasnovana na izmenjenom ALS enzimu (Hanson
i sar., 2004; Park i Mallory-Smith, 2004) i kontrolisana jednim genom (Warwick i sar.,
2005; Corbett i Tardif, 2006) koji je dominantan (Tranel i Wright, 2002) ili semidominantan (Volenberg i Stoltenberg, 2002). Dakle, u većini zabeleženih slučajeva rezistentnost
korova na ALS inhibitore je posledica zamene jedne amino kiseline drugom u ALS enzimu (Tranel i Wright, 2002).
Herbicidi ALS (acetolaktat sintetaza) inhibitori, gde se pored ostalih manjih grupa, svrstavaju i sulfoniluree i imidazolinoni, inhibiraju ALS enzim, koji katalizuje prvi
korak u biosintezi aminokiselina valina, leucina i izoleucina (Ray, 1984; Patzoldt i sar.,
2001). Usled toga, ovi herbicidi u osetljivim biljkama zaustavljaju sintezu proteina i dovode do smanjenja translokacije produkata fotosinteze u meristeme što dovodi do brzog
prestanka ćelijske deobe u meristemskim tkivima (Ray, 1982).
Cilj istraživanja u ovom radu bio je da se ispita osetljivost populacija Abutilon
theophrasti Medik. na nikosulfuron, odnosno imazetapir u zavisnosti od istorije primene
herbicida u ovim populacijama i da se utvrdi nivo njihove osetljivosti na pomenute herbicide u odnosu na populaciju iste vrste koja nije bila izložena primeni herbicida.
Materijal i metode rada
Za ispitivanje osetljivosti/rezistentnosti korovske vrste A.theophrasti na herbicide
ALS inhibitore semena su prikuljena tokom jeseni 2005.godine na lokalitetima Surčin,
Požarevac, Padinska Skela. Semena pretpostavljeno rezistentnih populacija ove korovske vrste prikupljena su sa parcela čiji istorijat primene herbicida je poznat (tabela 1)
i to sa površina gde su herbicidi ALS inhibitori primenjivani više (3-6) godina. Semena
osetljive populacije iste biljne vrste su prikupljena sa površina za koje se pouzdano zna
da herbicidi nikada nisu primenjivani i da su površine dovoljno udaljene od parcela sa
primenom herbicida (tabela 1). Sakupljena semena su očišćena i čuvana na sobnoj temperaturi (20-30oC) u laboratoriji.
112
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Osnovi podaci o ispitivanim populacijama i istoriji primene herbicida u njim
Main of data on the tested populations and the history of herbicide
application in these
Vrsta
Species
A. theophrasti
Populacija
Population
Primena herbicida ALS Herbicid primenjen u 2005.
inhibitora (godina)
godini
Applied ALS inhibition
Herbicide applied during
herbicide
2005
Lokalitet
Locality
P1
Požarevac
0
-
P2
Surčin-tabla 13
6
Motivell
P3
Surčin-tabla 12
5
Motivell
P4
Surčin-tabla14
3
Motivell
P5
Padinska Skela
3
Pivot 100-E
Izbor herbicida za ispitivanje osetljivosti populacija A.theophrasti izvršen je na
osnovu istorije primene herbicida na lokalitetu sa koga odgovarajuća populacija potiče.
Za sva ispitivanja u ovom ogledu korišćeni su preparati namenjeni za komercijalnu upotrebu: Motivell (400g nikosulfurona l-1) i Pivot 100-E (100g imazetapira l-1).
Biljke su gajene u fitotronu u plastičnim posudama površine 38 cm2, pri čemu je u
svaku posudu posejano po 10 semena u komercijalni supstrat (Flora Gard TKS1, Germany)
na dubinu 1-2 cm. Biljke su zalivane redovno kako bi se održala zadovoljavajuća vlažnost
zemljišta. Nakon nicanja biljke su proređene tako da u svakoj posudi ostane po dve.
Biljke A. theophrasti su tretirane herbicidima u fazi dva razvijena lista, pri čemu
su oba herbicida primenjena u količinama 0X; 0.5 X; 1X; 1.5X; 2X; 3X količine koja je
preporučena za primenu u poljskim uslovima (tabela 2).
Tab. 2. Količine primene herbicida u ogledu
Applied amount of herbicides in the experiment
Herbicid
Herbicide
Količina primene herbicida(g am ha-1)
Amount of herbicide application (g a.s. ha-1)
0X
0.5X
1X
1.5X
2X
3X
Imazetapir
Imazethapyr
0
50
100
150
200
300
Nikosulfuron
Nicosulfuron
0
20
40
60
80
120
Vizuelna ocena oštećenja, sveža i suva masa biljaka, kao i površina listova su mereni 7 dana nakon primene herbicida. U programskom paketu Bioassay97 su izračunate
ED50 vrednosti. Indeksi rezistentnosti (IR) su izračunati prema formuli koju su predložili
Clark i Moss (1989) i na osnovu dobijenih vrednosti utvrđen je nivo osetljivosti-rezistentnosti ispitivanih populacija.
IR= ED50 rezistentne populacije-ED50 osetljive populacije.
Dobijeni rezultati su obrađeni pomoću analize varijanse (ANOVA) i t-testa u programskom paketu STATISTIKA®6.0.
113
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Rezultati rada i diskusija
Osetljivost populacija A.theophrasti na herbicide je vrlo malo proučavana, pri
čemu je samo potvrđena rezistentnost (Dabaan i sar., 1996; Gray i sar., 1995) ili smanjena osetljivost (Pavlović i sar., 2007b) samo na atrazin, dok podataka o rezistentnosti ove
vrste na druge grupe herbicida nema.
Populacije A.theophrasti koje su duži niz godina (3-6) bile izložene primeni herbicida ALS inhibitora nisu ispoljile rezistentnost na nikosulfuron/imazetapir. Naime,
primena različitih količina ovih herbicida dovela je do značajnih oštećenja biljaka svih
populacija, što je bilo i vizuelno uočljivo (tabele 3, 4). Istovetnu skalu (0=nema efekta
herbicida i 100= biljke potpuno propale) za vizuelnu ocenu oštećenja koristilo je više
istraživača (Allen i sar., 2001; White i sar., 2002), dok su drugi istraživači koristili suprotnu skalu (Hashem i sar., 2001; Maertens i sar., 2004).
Analiza rezultata koji se odnose na uticaj različitih količina primene nikosulfurona
(20, 40, 60, 80 i 120 g am ha-1) na populacije P1, P2, P3, P4 i P5 A. theophrasti i imazetapira (50, 100, 150, 200 i 300 g am ha-1) na populacije P1 i P5 iste vrste pokazala je da ovi
herbicidi kod navedenih populacija pri svim ispitivanim količinama primene dovode do
redukcije svih merenih parametara (Tabele 3, 4). Populacija P1 je ispoljila znatno veću
osetljivost na imazetapir (već pri količini od 150 g am ha-1 sve tretirane biljke su potpuno
propale) nego na nikosulfuron koji je u zavisnosti od količine primene svežu masu biljaka redukovao za 19.57-41.30%, suvu masu za 6.45-29.03% i ukupnu površinu listova za
22.58-57.95%. Kod svih pretpostavljeno rezistentnih populacija (P2, P3, P4, P5) svi mereni
paramerti su se statistički zanačajno ili veoma značajno razlikovali između kontrolnih i
biljaka tretiranih herbicidom (nikosulfuronom/imazetapirom), samo u populaciji P2 u slučaju suve mase biljaka nije bilo razlike između kontrolnih i biljaka tretiranih najmanjom
količinom nikosulfurona (20 g am ha-1). Osim toga, sveža masa biljaka kod populacija P2
i P3 se statistički značajno razlikovala između svih tretmana sa primenom herbicida izuzev između 20 i 40 g am ha-1, 60 i 80 g am ha-1 i 80 i 120 g am ha-1, dok kod populacije P3
nije bilo razlike ni između 40 i 60 g am ha-1. Kod popilacije P4 sveža masa biljaka između
većine tretmana sa primenom nikosulfurona nije bila statistički značajna. Samo biljke
tretirane najvećom količinom nikosulfurona su imale statistički značajno nižu masu od
biljaka tretiranih sa 20, 40 i 60 g am ha-1. Dobijeni rezultati su u saglasnosti sa rezultatima
do kojih su došli Božić i sar. (2007), kada su utvrdili da primena herbicida ALS inhibitora
na Sorghum halepense tokom 10-godišnjeg perioda nije dovela do razvoja rezistentnosti
populacije ove vrste na nikosulfuron. Međutim, ovi rezultati su u suprotnosti sa rezultatima koji se odnose na rast biljaka (Itoh i sar., 1999), suvu masu (Park i Mallory-Smith,
2004) i površinu listova (Mallory-Smith i sar., 1990b), koji su zabeleženi u slučaju kada
su populacije korova bile rezistentne na herbicide ALS inhibitore.
114
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Populac
Tab. 3. Uticaj nikosulfurona na populacije P1, P2, P3, P4.
Effect of nicosulfuron to the populations P1, P2, P3, P4.
P1
P2
P3
P4
Mereni
parametri
Measured
parameters
OO (0-100)
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2)
OO (0-100)
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2)
OO (0-100)
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2))
OO (0-100)
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2)
Količina primene (g a.m. ha-1)
Amount of application (g a.s. ha-1)
0
0.00±0.00
0.46±0.08
0.04±0.03
17.64±3.52
0.00±0.00
0.67±0.12
0.07±0.03
23.30±5.54
0.00±0.00
0.66±0.16
0.10±0.04
25.55±9.61
0.00±0.00
0.62±0.21
0.10±0.06
23.58±12.71
20
40
11.43±3.78 11.43±3.78
0.37±0.07
0.36±0.12
0.04±0.01
0.04±0.01
13.66±3.98 12.28±3.05
10.00±0.00 15.00±5.27
0.47±0.07
0.46±0.06
0.06±0.02
0.05±0.02
15.02±3.04 13.62±3.75
12.00±4.22 15.00±5.27
0.45±0.10
0.39±0.10
0.07±0.03
0.05±0.02
14.74±4.83 11.93±5.05
19.00±11.97 22.00±13.66
0.41±0.13
0.41±0.11
0.06±0.03
0.05±0.02
13.06±5.99 14.92±4.70
60
80
120
14.28±5.35
0.34±0.10
0.04±0.01
11.23±5.13
22.00±4.22
0.35±0.12
0.05±0.02
10.53±6.82
27.00±8.23
0.35±0.10
0.05±0.03
7.58±4.04
31±11.97
0.38±0.12
0.05±0.02
11.93±4.78
27.14±9.51
0.31±0.06
0.03±0.01
10.43±3.96
49.00±15.95
0.28±0.09
0.04±0.01
7.44±3.69
39.00±15.95
0.27±0.08
0.04±0.02
6.04±4.29
46.00±6.99
0.29±0.12
0.04±0.02
7.16±4.41
45.71±25.73
0.27±0.11
0.03±0.01
7.42±5.42
45.00±7.07
0.21±0.09
0.03±0.01
6.88±3.65
59.00±16.63
0.24±0.08
0.04±0.01
4.49±2.87
63.00±15.67
0.18±0.09
0.02±0.02
3.51±4.83
OO-ocena oštećenja; SVM-sveža masa; SUM-suva masa; UPL-ukupna površina listova
OO-assessment of damage; SVM-fresh weight; SUM-dry weight; UPL-total leaf area
Popul.
Tab. 4. Uticaj imazetapira na populacije P1 i P5.
Effect of imazethapyr to the populations P1 and P5.
P1
P5
Mereni
Količina primene (g a.m. ha-1)
parametric
Amount of application (g a.s. ha-1)
Measured
0
50
100
150
200
parameters
OO (0-100) 0.00±0.00 61.43±20.35 71.43±27.34 100.00±0.00 100.00±0.00
SVM (g)
0.51±0.15
0.17±0.05
0.14±0.08
0.00±0.00
0.00±0.00
SUM (g)
0.05±0.02
0.03±0.01
0.02±0.01
0.00±0.00
0.00±0.00
UPL (cm2) 19.05±5.66 3.41±3.79
3.12±3.91
0.00±0.00
0.00±0.00
OO (0-100) 0.00±0.00 78.00±16.19 89.00±7.38 100.00±0.00 100.00±0.00
SVM (g)
0.62±0.24
0.15±0.04
0.14±0.02
0.00±0.00
0.00±0.00
SUM (g)
0.09±0.04
0.03±0.01
0.03±0.01
0.00±0.00
0.00±0.00
UPL (cm2) 24.84±12.80 6.03±5.07
2.67±1.47
0.00±0.00
0.00±0.00
300
100.00±0.00
0.00±0.00
0.00±0.00
0.00±0.00
100.00±0.00
0.00±0.00
0.00±0.00
0.00±0.00
OO-ocena oštećenja; SVM-sveža masa; SUM-suva masa; UPL-ukupna površina listova
OO-assessment of damage; SVM-fresh weight; SUM-dry weight; UPL-total leaf area
Na osnovu poređenja pretpostavljeno rezistentnih populacija A. theophrasti sa
osetljivom u slučaju ispitivanja osetljivosti ovih populacija na oba ispitivana herbicida za
većinu tretmana nisu konstatovane statistički značajne razlike (p>0.05). Naime, na osnovu statističke analize pomoću t-testa utvrđeno je da za svaki od posmatranih parametara
stratistički značajne (0.01<p<0.05) ili veoma značajne razlike (p<0.01) postoje samo za
neke od primenjenih količina ispitivanih herbicida (Tabele 5, 6).
115
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Popul.
Tab. 5. Značajnost razlika između populacija A.theophrasti tretiranih nikosulfuronom
(P1:P2, P1:P3, P1:P4) na osnovu morfometrijskih parametara
Differences between populations of A.theophrasti treated with nicoosulfuron
(P1: P2, P1: P3,P1: P4) based on morphometric parameters
Mereni parametri
Measured parameters
P1:P2
P1:P3
P1:P4
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2)
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2)
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2)
Količina primene (g a.m. ha-1)
Amount of application (g a.s. ha-1)
0
20
40
60
80
120
**
NZ
*
**
**
NZ
NZ
*
NZ
*
NZ
NZ
NZ
*
NZ
NZ
NZ
NZ
*
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
*
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ-nije statistički značajna razlika (p>0.05);
* - statistički značajna razlika (0.01<p<0.05);
** - statistički veoma značajna razlika (p<0.01).
NZ-no statistically significant difference (p> 0.05);
* - statistically significant difference (0.01<p<0.05);
** - statistically highly significant difference(p<0.01.)
Tab. 6. Značajnost razlika između populacija A.theophrasti tretiranih imazetapirom
(P1: P5) na osnovu morfometrijskih parametara
Differences between populations of A.theophrasti treated with imazethapyr
(P1: P5) based on morphometric parameters
Pop.
Mereni parametri
Measured parameters
P1:P5
SVM (g)
SUM (g)
UPL (cm2)
0
NZ
*
NZ
50
NZ
NZ
NZ
Količina primene (g a.m. ha-1)
Amount of application (g a.s. ha-1)
100
150
200
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
NZ
300
NZ
NZ
NZ
NZ-nije statistički značajna razlika (p>0.05);
* - statistički značajna razlika (0.01<p<0.05);
** - statistički veoma značajna razlika (p<0.01);
NZ-no statistically significant difference (p> 0.05);
* - statistically significant difference (0.01<p<0.05);
** - statistically highly significant difference(p<0.01.)
Poređenjem osetljivosti pretpostavljeno rezistentnih (P2, P3, P4) i osetljive populacije (P1) A. theophrasti na nikosulfuron na osnovu indeksa rezistentnosti (tabela 7) za
morfometrijske parametre pokazalo se da su sve navedene populacije slično reagovale na dejstvo nikosulfurona, pri čemu su pretpostavljeno rezistentne populacije bile čak
osetljivije od populacije koja potiče sa površine na kojoj nikada nisu primenjivani herbicidi. Slična situacije je i sa osetljivošću populacija P5 i P1 na imazetapir (tabela 7).
116
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Ipak, uočene neznatne razlike u osetljivosti nemaju značaja u praktičnom smislu. Slične
vrednosti indeksa rezistentnosti dobilo je više istraživača (Božić i sar., 2007; Manley i
sar., 1998; Vrbničanin i sar., 2005) koji su utvrdili da su očekivano rezistentne populacije
S.halepense, Amaranthus hybridus i Datura stramonium ipak osetljive na nikosulfuron.
S druge strane, ovi rezultati se značajno razlikuju od rezultata do kojih su došli Wang i
sar. (2000), Patzoldt i sar. (2001), Tanaka (2003) i Maertens i sar. (2004) kada su potvrdili
visok nivo rezistentnosti nekih korovskih populacija na herbicide ALS inhibitore.
Tab. 7. Indeksi rezistentnosti očekivano rezistentnih (P2, P3, P4, P5) u odnosu na
osetljivu (P1) populaciju A. theophrasti za morfometrijske parametre.
Indices of resistance expected resistant (P2, P3, P4, P5) compared with sensitive
(P1) population of A. theophrasti for morphometric parameters
Odnos populacija
Ratio of population
Mereni parametri
Measured parameters
Sveža masa
Fresh weight
Suva masa
Dry weight
Ukupna površina listova
Total leaf area
P2:P1
0.44
0.27
0.34
P3:P1
0.44
0.16
0.23
P4:P1
0.49
0.12
0.30
P5:P1
0.18
0.49
0.62
Mada su vrednosti indeksa za pojedine parametre različite, što je posledica različite osetljivosti analiziranih parametara na dejstvo herbicida,
dobijeni indeksi ukazuju da kod ispitivanih populacija A.theophrasti nije
došlo do razvoja rezistentnosti na korišćene herbicide, odnosno da su sve ove populacije
osetljive na nikosulfuron, odnosno imazetapir. Uprkos tome, neophodno je nastaviti sa
istraživanjima osetljivosti/rezistentnosti različitih korovskih vrsta, jer zapažanja u polju
ukazuju da neke populacije korova preživljavaju primenu herbicida na koje su prethodno
bile osetljive.
Literatura
1. Allen, J.R., Johnson, W.G., Smeda, R.J., Wiebold, W.J., Massey, R.F. (2001): Management of acetolactate synthase (ALS)-resistant common sunflower (Helianthus annuus
L.) in soybean (Glycine max). Weed Tecn., 15, 571-575.
2. Božić, D., Vrbničanin, S., Barać, M., Stefanović, L. (2007): Determination of Johnsongrass (Sorghum halepense (L.) Pers.) level of sensibilty to nicosulfuron. Maydica,
52, 271-277.
3. Corbett, C.A.L., Tardif, F.J. (2006): Detection on resistance to acetolactate synthaseinhibiting in weeds with emphasis on DNA-based techniques: a review. Pest Manage.
Sci., 62, 584-597.
117
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
4. Dabaan, M.E., Garbutt, K., Brown, H., Cussans, G.W., Devine, M.D., Duke, S. O.,
Fernandez, Quintanilla, C., Helweg, A., Labrada, R.E., Landes, M., Kudsk. P, Streibig, J.C. (1996): Herbicide cross-resistance in atrazine-resistant velvetleaf (Abutilon
theophrasti) and redroot pigweed (Amaranthus retroflexus). Proceedings of the second international weed control congress, Copenhagen, Denmark, 25-28 June 1996.
1-4, 505-510.
5. Gray, J.A., Stoltenberg, D.E., Balke, N.E. (1995): Absence of Herbicide Cross-Resistant Velvetleaf (Abutilon theophrasti) Biotypes . Weed Sci., 43, 352-357.
6. Hanson, B.D., Park, K.W., Mallory-Smith, C.A., Till, D.C. (2004): Resistance of Camelina microcarpa to acetolactate synthase inhibiting herbicides. Weed Res., 44, 187194.
7. Hashem, A., Bouran, D., Piper, T., Dhammu, H. (2001): Resistance of Wild Radish
(Raphanus raphanistrum) to Acetolactate Synthase-Inhibiting Herbicides in the Western Australia Weat Belt. Weed Techn., 15, 68-74.
8. Heap, I., LeBaron, H. (2001): Introduction and overview of resistance. In: Herbicide
resistance in World Grains (eds S. B. Powles i D. L. Shaner. CRC Press, Boca Raton,
FL, USA, pp. 1-22.
9. Holt, J.S., Le Baron, H.M. (1990): Significance and Distribution of Herbicide Resistance. Weed Techn., 4, 141-149.
10. Itoh, K., Wang, G.X., Ohbas, S. (1999): Sulfonylurea resistance in Lindernia michrantha, an annual paddy weed in Japan. Weed Res., 39, 413-423.
11. Janjić, V., Stanković-Kalezić, R., Radivojević, Lj., Ajder, S., Marisavljević, D., Jovanović, Lj. (1994a): Distribucija rezistentnosti Amaranthus retroflexus L. prema atrazinu. Zaštita bilja danas sutra. Editori M.Šestović, N.Nešković, I.Perić. Izdavač, Društvo za zaštitu bilja Srbije, Beograd, pp. 507-512.
12. Janjić, V., Stanković, R., Veljović, S., Jovanović, Lj. (1998): Utvrđivanje stepena rezistentnosti Amaranthus retroflexus L. prema herbicidima inhibitorima fotosinteze.
Glasnik zaštite bilja, broj 8-9. VII Jugoslovenski simpozijum o zaštiti bilja, Opatija
5-9.12. 1998, 322-323.
13. Janjić, V., Stanković-Kalezić, R., Radivojević, Lj., Marisavljević, D., Jovanović, Lj.,
Ajder, S. (1994b): Rezistentnost Amaranthus retroflexus L. i Chenopodium album L.
prema atrazinu. Acta herbologica, 3(1), 63-71.
14. Maertens, K.D., Sprague, C.L., Tranel, P.J., Hines, R.A. (2004): Amaranthus hybridus
populations resistant to triazine and acetolactate synthase-inhibiting herbicides. Weed
Res., 44, 21-26.
15. Mallory-Smith, C.A., Thill, D.C., Dial, M.J. (1990b): Identification of Sulfonyiurea
Herbicide- Resistant Prickly Lettuce (Lactuca serriola). Weed Techn. 4, 163-168.
16. Mallory-Smith, C.A., Thill, D.C., Dial, M.J., Zemetra, R.S. (1990a): Inheritance of
Sulfonylurea Herbicide Resistance in Lactuca spp. Weed Techn. 4, 787-790.
17. Manley, B. S., Wilson, H. P., Hines, T. E. (1998): Characterization of ImidazolinoneResistant Smooth Pigweed (Amaranthus hybridus). Weed Techn., 12, 575-584.
18. Park, K.W., Mallory-Smith, C.A. (2004): Physiological and molecular basis for ALS
inhibitor resistance in Bromus tectorum biotypes. Weed Res., 44, 71-77.
19. Patzoldt, W.L., Tranel, P.J., Alexander, A.L., Schmitzer, P.R. (2001): A common ragweed population resistant to cloransulam –methyl. Weed Sci., 49, 485-490.
118
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
20. Pavlović, D., Vrbničanin, S., Elezović, I., Marisavljević, D., Božić, D. (2005): Fiziološki parametri kao osnova razdvajanja rezistentnih od osetljivih populacija Chenopodium album L. prema atrazinu. Pesticidi i fitomedicina, 20(4), 241-246.
21. Pavlović, D., Vrbničanin, S., Božić, D., Fischer, A. (2007a): Morpho-physiological
traits and triazine resistance levels in Chenopodium album L. Pest Manage. Sci., 64,
101-107.
22. Pavlović, D., Vrbničanin, S., Božić, D., Simončič, A. (2007b): Abutilon theophrasti
Medic. Population Responses to Atrazine. Journal Central European Agriculture, 8,
435-442.
23. Preston, C., Mallory-Smith, C.A. (2001): Biochemical mechanisms, inheritance, and
molecular genetics of herbicide resistance in weeds. In S. B. Powles and D. L. Shaner,
eds. Herbicide Resistance and World Grains. Boca Raton, FL: CRC. pp. 23–60.
24. Purrington, C.B., Bergelson, J. (1999): Exploring the Physiological Basis of Costs of
Herbicide Resistance in Arabidopsis thaliana. The American Naturalist, 154, 82-91.
25. Ray, T.B. (1984): Site of Action of Chlorsulfuron. Plant Physiology, 75, 827-831.
26. Ray, T.B. (1982): The mode of action of chlorsulfuron: a new herbicide for cereals.
Pestic. Biochem. Physiol. 17:10–17.
27. Tanaka, Y. (2003): Properties of acetolactate synthase from sulfonylurea–resistant
Scripus juncoides Roxb. var. Ohwianus T Koyama. Pest. Biochem. Physiol., 77, 147153.
28. Tranel, P.J., Wright, T.R. (2002): Resistance of weeds to ALS-inhibiting herbicides:
what have we learned? Weed Sci., 50, 700-712.
29. Volenberg, D.S., Stoltenberg, D. E. (2002): Inheritance of resistance in eastern black
nightshade (Solanum nigrum) to acetolactate synthase-inhibiting herbicides. Weed
Sci., 50, 731-736.
30. Vrbničanin, S., Božić, D., Pavlović, D. (2005): Ispituvanje na rezistentnosta na Datura
stramonium L. na nikosulfuron. Zbornik na trudovi I kongres za zaštita na rastenijata
«Zaštita na životnata sredina i bezbednost na hrana», 153-156.
31. Wang, G.X., Watanabe, H., Uchino, A., Itoh, K. (2000): Response of a Sulfonylurea
(SU) –Resistant Biotype of Limnophila sessiliflora to Selected SU and Alternative
Herbicides. Pest. Biochem. Physiol., 68, 59-66.
32. Warwick, S.I., Sauder, C., Beckie, H.J. (2005): Resistance in Canadian biotypes of
wild mustard (Sinapis arvensis) to acetolactate synthase inhibiting herbicides. Weed
Sci., 53, 631-639.
33. White, A.D., Owen, M.D. K., Hartzler, R.G., Cardina, J. (2002): Common sunflower
resistance to acetolactate synthase- inhibiting herbicides. Weed Sci., 50, 432-437.
119
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 632.51:632.594
Original scientific paper
Sensitivity of populations of Abutilon
theophrasti Medik.
to nicosulfuron and imazethapyr
M. Sarić, E. Onć Jovanović, Z. Gavrilović ∗
10
Summary
The occurrence of weed resistance to herbicides in our country is very poorly
studied, and only in the recent years investigation of this problem was become intesive,
because it is observed that some populations of weeds surviving herbicide application
that were previously sensitive.
Seeds of the sensitive and expected resistant populations of Abutilon theophrasti
Medik. collected from several locations Pozarevac (P1-sensitive pop.) Surcin and Padinska Skela (P2, P3, P4, P5- expected resistant pop.). Their sensitivity to nicosulfuron and
imazethapyr was examined under controlled conditions. In fact, plants in the two fully
developed leaves stage were treated with different amounts of nicosulfuron (Motivell) or
imazethapyr (Pivot 100-E), depending on the history of herbicide use in these populations. Nicosulfuron was applied in rates of 20, 40, 60, 80 and 120 g ha-1, and imazethapyr in
rates of 50, 100, 150, 200 and 300 g am ha-1. Seven days after the application of herbicides
following morphometric parameters were measured: fresh and dry weight of plants, total
leaf area and visual estimation of plants damage.
The results were statistically analyzed using LSD and t-test in the suite STATISTICS ® 6.0, and based on the relationship of ED50 values expected resistant and susceptible
populations were calculated resistance indices. Generally, all the tested population of A.
theophrasti show sensitivity to the applied herbicides, actually resistance did’t developed
in expected resistant populations. Evidence for that is resistance indices, which values
ranged from 0.12 to 0.62, depending on of the population and the observed parameters.
Key words: sensitivity, Abutilon theophrasti Medik., nicosulfuron, imazethapyr.
*
Marija Sarić, B.Sc., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade; Eleonora Onć Jovanović, B.Sc., Zlata
Gavrilović, B.Sc., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade.
120
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.15:632.768
Originalni naučni rad
Pojava, rasprostranjenost i širenje kukuruzne
zlatice Diabrotica virgifera virgifera La Conte
na jugu Srbije
D. Todorović, G. Jovanović, M. Stajić, D. Mujakić, J. Stajić ∗
11
Izvod: Kukuruz je na području Pčinjskog okruga vodeći ratarski usev. Od ukupne
površine pod oranicama je oko 15 %, odnosno oko 12.500 ha godišnje. Kroz Pčinjski
okrug prolaze glavne saobraćajnice, železnička pruga i autoput u dužini od oko 90 km,
od Predejana do Preševa.
Iako kukuruz na ovom području, do sada, nije bio posebno ugrožen od biljnih bolesti i štetočina, stručna služba je prateći stanje ovog useva tokom vegetacije, kao i pojavu
i širenje štetnih organizama zapazila, simptome, odnosno oštećenja na kukuruzu koja su
slična oštećenjima od Diabrotica virgifera virgifera La Conte (slika 1).
Sl.1. Diabrotica virgifera virgifera La Conte
Zbog toga su tokom 2008. i 2009. godine postavljene feromonske klopke kako bi
se registrovala pojava, rasprostranjenost i mogućnost daljeg širenja kukuruzne zlatice na
području Pčinjskog okruga, koji se nalazi na samom jugu Srbije.
Ključne reči: kukuruz, Pčinjski okrug, Diabrotica virgifera virgifera La Conte
Uvod
Pčinjski okrug je na krajnjem jugu Srbije i zahvata prostor od oko 351.900 ha, od
čega poljoprivredno zemljište zauzima oko 201.290 ha, a oranice i bašte su na 59.494 ha.
U ratarstvu se gaje sve kulture koje se proizvode i u drugim delovima zemlje, osim nekih
∗
Dr Dragan Todorović, „Jugo-hem“, Leskovac; mr Gordana Jovanović-Nikolić, Poljoprivredna
stručna služba, Leskovac. Mica Stajić, dipl.inž., Dejan Mujakić, dipl.inž., Poljoprivredna stručna služba, Vranje; Jovana Stajić, student.
121
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
uljanih industrijskih biljaka (soja, suncokret, šećerna repa, uljana repica). Kukuruz je vodeća gajena kultura, sa najvećim površinama i to u dužem vremenskom periodu. Ovaj deo
Srbije je prilično bogat rekama. Tu protiču ili izviru Južna Morava, Pčinja, Vrla, Vlasina
i veliki broj manjih lokalnih reka.
Priobalna područja se povremeno plave, pa na tim površinama proizvodjači gaje
kukuruz u monokulturi, mada su najveće površine u plodoredu i plodosmeni svake godine. Pored kukuruza u tim delovima se gaji i povrće, strna žita, kao i krmni usvi.
Materijal i metod rada
Kada je pre nekoliko godina utvrdjeno da na nekim parcelama kukuruz poleže
– pada, obidjen je teren i tada se posumnjalo na prisustvo kukuruzne zlatice Diabrotica
virgifera virgifera. Tada je odlučeno da se proveri da li je ova, nova štetočina došla i do
krajnjeg juga Srbije. Zbog toga su obezbedjene feromonske klopke tipa CS ALOMON ,
od strane Instituta za zaštitu bilja i životnu sredinu – Beograd. Iste su postavljene na lokacijama pored saobraćajnica i reka, gde je uočena pojava oštećenja sličnih promenama
koje izaziva kukuruzna zlatica.
Klopke su postavljene tokom 2008. i 2009.godine jula meseca u periodu svilenja kukuruza. Tokom fenofaze, oplodnje i nalivanja semena, kontrolisane su feromonske
klopke i praćena je pojava prisustva štetočine. Na kraju vegetacionog perioda obradjivani
su rezultati. Lokacije za postavljanje feromonskih klopki su birane tako da su parcele
bile blizu železničke pruge, autoputa, lokalnih saobraćajnica, odnosno mesta gde je veća
frekvencija saobraćaja.
Rezultati istraživanja i diskusija
U 2008. i 2009.godini feromonske klopke su postavljene tokom jula meseca na pet
lokaliteta (tabela 1).
Tab. 1. Lokaliteti, datumi postavljanja i očitavanja feromonskih klopki u 2008.i 2009.g.
The sites, dates and readings feromonskih setting live traps in 2008.i 2009.y.
Opština
Town
Bujanovac
Grad Vranje
Vladićin Han
122
Lokalitet
Locality
KO Rakovac
KO Rakovac
KO Pavlovac
KO Pavlovac
KO Ranutovac
KO Ranutovac
KO Moštanica
KO Moštanica
KO Polom
Datum postavljanja klopki
Date set live traps
Datum očitavanja
Date of reading
2008.
2009.
2008.
2009.
23.07.2008.
23.07.2008.
24.07.2008.
24.07.2008.
24.07.2008.
24.07.2008.
24.07.2008.
24.07.2008.
25.07.2008.
10.07.2009.
10.07.2009.
12.07.2009.
12.07.2009.
12.07.2009.
13.07.2009.
13.07.2009.
15.07.2009.
15.07.2009.
20.09.2008.
20.09.2008.
21.09.2008.
21.09.2008.
22.09.2008.
22.09.2008.
22.09.2008.
24.09.2008.
24.09.2008.
13.09.2009.
13.09.2009.
14.09.2009.
14.09.2009.
14.09.2009.
14.09.2009.
14.09.2009.
15.09.2009.
15.09.2009.
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Iz tabele 1. vidi se da je ukupno postavljeno 9 feromonskih klopki u 2008. godini
i isto toliko u 2009. godini na 2 lokaliteta u dve opštine i 3 lokaliteta na teritoriji grada
Vranja (sl. 2). U tab.2 dat je prikaz očitanih rezultata – broja ulovljenih imaga kukuruzne
zlatice.
Sl.2. Imaga kukuruzne zlatice na f.klopci i na klipu kukuruza
Image of corn beetle f.klopci and mealies
Tab. 2. Broj ulovljenih jedinki, imaga kukuruzne zlatice na feromonskim klopkama
Number of individuals captured, image feromonskim the corn beetle trap
Opština
Town
Bujanovac
Lokalitet
Locality
KO Rakovac
KO Rakovac
Grad Vranje KO Pavlovac
KO Pavlovac
KO Ranutovac
KO Ranutovac
KO Moštanica
KO Moštanica
Vladičin Han
KO Polom
2008.g.
Broj ulovljenih
Datum
jedinki
očitavanja
Number of
Date
individuals
readings
caught
20.09.2008.
45
20.09.2008.
60
21.09.2008.
0
21.09.2008.
0
22.09.2008.
5
22.09.2008.
5
22.09.2008.
7
24.09.2008.
9
24.09.2008.
6
2009.g.
Broj ulovljenih
Datum
jedinki
očitavanja
Number of
Date of
individuals
reading
caught
13.09.2009.
320
13.09.2009.
470
14.09.2009.
0
14.09.2009.
1
14.09.2009.
10
14.09.2009.
13
14.09.2009.
25
15.09.2009.
43
15.09.2009.
35
Iz tabele 2. se može zaključiti da je u 2008. godini registrovano manje jedinki kukuruzne zlatice u feromonskim klopkama u odnosu na 2009. godinu.
U gradu Vranju, KO Pavlovac u 2008. godini nije registrovana nijedna jedinka
kukuruzne zlaice, a u 2009.godini evidentiran je samo jedan imago. Medjutim, u opštini
Bujanovac, KO Rakovac utvrdjeno je izuzetno visoko prisustvo imaga kukuruzne zlatice
u 2009.godini i to čak 470, odnosno 320 jedinki po jednoj klopki, a u 2008. godini 60, odnosno 45 jedinki. Napominjemo da se i jedna i druga lokacija nalaze na medjunarodnom
delu autoputa koji vodi ka granici sa Makedonijom.
123
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
I na ostalim lokacijama koje se, takodje, nalaze duž magistralnog autoputa prema
državnoj granici registrovana je kukuruzna zlatica, ali u slabijem intenzitetu, u odnosu
na područje opštine Bujanovac. Na tim lokacijama, u 2009. godini, registrovano je više
imaga (10-43) u odnosu na 2008. godinu (5-9).
Klopke su postavljene na istim lokalitetima, u 2009. godini u drugoj dekadi jula
meseca, u a 2008. godini u trećoj dekadi jula meseca. U 2009. godini uslovi za setvu
kukuruza su bili povoljniji, pa samim tim je i setva kukuruza obavljena ranije. Tokom
vegetacije kukuruza vremenski uslovi za razvoj ove gajene kulture su bili povoljniji, pa
je usev bio u boljoj kondiciji i ranije je ulazio u odredjene fenofaze razvoja. Zbog toga su
klopke i postavljene ranije tokom vegetacije, ranije su kontrolisane, a početkom septembra su očitani rezultati. Tokom obilazaka feromonskih klopki u vegetaciji, kao i na kraju
očitavanja utvrdjeno je da se na pojedinim lokacijama broj identifikovanih imaga kretao
i 10 puta više u odnosu na predhodnu, 2008. godinu.
Iz uporednog pregleda u 2008.i 2009. godini se vidi da je prisustvo imaga kukuruzne zlatice na teritoriji grada Vranja najmanje, dok je na području Bujanovačke opštine
izuzetno visoko.To se može tumačiti da su imaga na tom delu područja došla iz pravca
Makedonije gde ne postoje barijere – planinski masivi, kakvi postoje iz pravca Jablaničkog okruga gde se nalazi Grdelička klisura sa planinskim masivom Kukavica. Zbog toga
je i prisustvo kukuruzne zlatice na lokacijama koje su bliže Grdeličkoj klisuri – Ranutovac, Moštanica i Polom sa manjim brojem evidentiranih imaga na lovnim klopkama. Po
oceni autora ovog rada do enormnog povećanja broja uhvaćenih imaga u 2009. godini
došlo je iz dva razloga. Prvi je taj što je tokom 2008. godine već bio prisutan odredjeni
broj imaga kukuruzne zlatice na području Pčinjskog okruga, a drugi razlog je što su uslovi
za razvoj kukuruzne zlatice bili povoljniji u 2009. godini u odnosu na 2008. godinu.
Prema literaturnim podacima, Bača F. i sar. (1995), Čamprag, D. (1994), Diabrotica virgifera virgifera La Conte se u našoj zemlji pojavila 1992 godine i u odnosu na ostale
zemlje Evrope, tadašnja Jugoslavija je bila prva gde je ova štetočina bila registrovana. Od
1992. godine štetočina se svake godine sve više širila i zahvatala veća prostranstva i više
zemalja u okruženju. Za njen razvoj i širenje, kao i za ostale štetočine, potrebni su odredjeni klimatski uslovi - temperatura, padavine, vlažnost zemljišta (Kereši T. i Sekulić R.
(2006), Bača F. i Videnović Ž. (1998)). Najbrže se širila tamo gde je najgušća frekvencija
saobraćaja. Osnovno je svakako biljka domaćin i gajenje kukuruza u monokulturi.
Uporedjujući sve napred pomenute činjenice sa našim područjem, došli smo do
saznanja da ovde postoje osnovni uslovi za pojavu, razvoj i širenje kukuruzne zlatice.
Pored toga što se područje nalazi na pravcima glavnih saobraćajnih puteva, železničkog i
drumskog, što ima dosta rečnih tokova, postoji još jedan uslov koji pogoduje ovoj štetočini, a to je združena setva kukuruza gde značajno mesto zauzimaju bundeve. Iz literature je
poznato da bundeve sadrže jednu posebnu materiju u svojim cvetovima - kukurbitacinu,
pa se tako odrasle štetočine dopunski hrane po prestanku polena i svile kod kukuruza.
Na bazi praćenja kretanja ove štetočine kao i neposrednih kontakata sa stručnjacima drugih poljoprivrednih službi u okruženju, saznali smo da je ista do Niša i Leskovca stigla pre desetak godina. Razlog što dosad nije konstatovana na području Pčinjskog
okruga treba tražiti u pomenutoj činjenici - postojanje Grdeličke klisure i brdsko planinskog venca izmedju Predejana, Vučja, koji su fizička barijera sa delovima Pčinjskog okru-
124
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
ga. Postoji mogućnost, i to realna, da je kukuruzna zlatica na teritoriji Pčinjskog okruga
došla ranije nego što smo je konstatovali, ali, svakako nije predstavljala problem - oštećenja nisu bila takva da bismo je pratili.
Zaključak
Iz svega ovoga proizilazi sledeće: *da je Diabrotica virgifera virgifera La Conte
prisutna i determinisana i na području Pčinjskog okruga, *da je razlog njenoj pojavi i
širenju postojanje otvorenih saobraćajnih komunikacija, dosta rečnih tokova, plavljenih
terena, kvalitetnih zemljišta, monokulture kukuruza, kao i združena setva sa bundevama,
kao drugim domaćinom za dopunsku ishranu imaga, *da na ovom području postoje povoljne vremenske prilike tokom vegetacionog perioda, *da je kasnije došla i sporije se
kretala na području grada Vranja i opštine Vladičin Han zbog prirodne prepreke-Grdeličkog tesnaca i planinskog masiva, a da je na području opštine Bujanovac najverovatnije
došla iz pravca Makedonije.
Literatura:
1. Bača, F. (1995): Kukuruzna zlatica Diabrotica virgifera virgifera La Conte. Društvo
za zaštitu bilja Srbije, Beograd, 1995.
2. Bača, F., Videnović, Ž. (1998): Uticaj vremena setve i dužina vegetacije kukuruza na
atraktivnost bilja za imaga kukuruzne zlatice. Jugoslovenski kongres o zaštiti bilja,
1998.
3. Čamprag, D. (1994): Integralna zaštita kukuruza od štetočina, 1994.
4. Kereši, T., Sekulić, R. (2006): Dinamika leta kukuruzne zlatice u okolini Novog Sada.
VIII Savetovanje o zaštiti bilja, Zlatibor, 2006.
125
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.15:632.768
Original scientific paper
Appear, distribution and dissemination
CORN beetle Diabrotica VIRGIFERA VIRGIFERA LA
CONTE IN SOUTHERN SERBIAN
D. Todorović, G. Jovanović, M. Stajić, D. Mujakić, J. Stajić ∗
12
Summary
Corn is in the area of the county Pcinja leading field crops. Of the total area under
the plow land is about 15%, or about 12,500 ha per year. Through Pcinja district pass the
main road, railway and highway in the length of about 90 km from Predejane to Presevo.
Although corn in this area, until now, was not particularly at risk of plant diseases
and pests, expert service, following the state of crops during the growing season, as well
as the emergence and spread of harmful organisms noted, symptoms and damage to corn,
which are similar to damage caused by Diabrotica virgifera virgifera La Conte (Figure 1).
Key words: Corn, Pcinja, Diabrotica virgifera virgifera La Conte
∗
Dragan Todorović, Ph.D., „Jugo-hem“, Leskovac; Gordana Jovanović-Nikolić, M.Sc., Agricultural
extention service, Leskovac; Mica Stajić, B.Sc., Dejan Mujakić, B.Sc., Agricultural extention service, Vranje;
Jovana Stajić, student.
126
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 632.51:633.15:632.954
Originalni naučni rad
SUZBIJANJA KOROVA U KUKURUZU
PRIMENOM HERBICIDA Galenike Fitofarmacije
L. Matić, P. Dakić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, E. Onć Jovanović,
Z. Gavrilović, D. Simić ∗
13
Izvod: U toku 2008-2009. godine ispitivana je efikasnost herbicida Galolin mono
(a.m. linuron), Rezon (a.m. terbutilazin), Talisman (a.m. nikosulfuron), Tangenta (a.m.
sulkotrion), Acetogal plus (a.m. acetohlor) i njihovih kombinacija u usevu kukuruza.
Ogledi su postavljeni saglasno metodama EPPO/OEPP kao slučajni blok sistem u četiri
ponavljanja. Ispitivanja su obavljena u Sremskoj Mitrovici na eksperimentalnoj stanici
kompanije Galenika-Fitofarmacija. Suzbijanje korova u kukuruzu primenom herbicida
je veoma važna agrotehnička mera bez koje je nezamisliva intentzivna proizvodnja ovog
useva.
Ključne reči: kukuruz, korovi, herbicidi.
Uvod
Korovska flora koja se pojavljuje u kukuruzu u manjoj ili većoj meri je slična sa
korovskom florom ostalih okopavina. Najzastupljeniji su jednogodišnji uskolisni i širokolisni korovi. Višegodišnji uskolisni i širokolisni korovi su manje zastupljeni, ali oni svojom
agresivnošću i štetnošću mogu predstavljati i najveću konkurenciju gajenom usevu.
Samo suzbijanje korova se sastoji iz čitavog niza operacija koje bi trebale da budu
prilagodjene kukuruzu kao gajenoj biljci, uslovima gajenja useva, florističkom sastavu i
biološkim osobinama korovskih biljaka.
∗
Luka Matić, dipl.inž., mr Piljo Dakić, mr Dijana Zečević, Janko Šešić, dipl.inž., Dejan Gajin, dipl.
inž., Galenika Fitofarmacija, Beograd; Eleonora Onć Jovanović, dipl.inž., Zlata Gavrilović, dipl.inž., dr Divna
Simić, istraživač-saradnik, Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd.
127
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Materijal i metode rada
Ispitivanje suzbijanja korova primenom herbicida je izvedeno na eksperimentalnoj
stanici Galenika-Fitofarmacija u Sremskoj Mitrovici tokom 2008-2009. godine. Ogledi
su postavljeni na parcelama sa zemljištem tipa černozem sa 4% humusa, koje su zakorovljene sa višegodišnjim i jednogodišnjim monokotiledonim i dikotiledonim korovskim vrstama, kao što su: Polygonum lapathifolium, Amaranthus retroflexus, Convolvulus arvensis, Hibiscus trionum, Solanum nigrum, Datura stramonium, Chenopodium hybridum,
Chenopodium album, Cirsium arvense, Sinapis arvensis, Xanthium strumarium, Abutilon
theophrasti, Echinochloa crus-galli, Sorghum halepense. Ispitivana je efikasnost, selektivnost i fitotoksičnost herbicida Galolin mono (linuron), Rezon (terbutilazin), Talisman
(nikosulfuron), Tangenta (sulkotrion), Acetogal plus (acetohlor + dihlormid).
Ogledne parcele su postavljene po slučajnom blok sistemu, u četiri ponavljanja sa
veličinom osnovne parcele od 25 m2. Tretmani su izvedeni neposredno posle setve i u fazama 2-3, 4-6 i 8 listova kukuruza ZP 684. Tretiranja su izvedena sa ledjnim prskalicama
tipa „Solo“ i sa 400 l/ ha vode. Za obeležja posmatranja je uzeta brojna zastupljenost korovskih vrsta koja je praćena uzimanjem korova sa površine od 1 m2 po parceli, pomoću
ramova. Efikasnost preparata je izračunavana kao srednja vrednost tretmana u odnosu na
srednju vrednost ne tretiranih kontolnih parcela. Ocene su izvedene nakon 30 i 60 dana, a
posledjna ocena je izvedena neposredno pred berbu kukuruza. Stepen selektivnosti herbicida je posmatran u odnosu na fitotoskične pojave, visinu biljaka i visinu prinosa.
Rezultati istraživanja i diskusija
Korovska flora koja se pojavljuje u kukuruzu u manjoj ili većoj meri je slična sa
korovskom florom ostalih okopavina. Najzastupljeniji su jednogodišnji uskolisni i širokolisni korovi. Višegodišnji uskolisni i širokolisni korovi su manje zastupljeni, ali oni
svojom agresivnošću i štetnošću mogu predstavljati i najveću konkurenciju gajenom usevu.
Sporiji rast i slaba pokrovnost u prvim fazama razvoja, kao i širok sklop useva, pogoduju brzom razvoju korovske zajednice, koji smanjuju prinos useva i poskupljuju proizvodnju. Samo pravilnom i pravovremenom primenom agrotehničkih i hemijskih mera
moguće je obezbediti sigurnu proizvodnju uz postizanje zadovoljavajućih prinosa.
Za suzbijanje korova u usevu kukuruza postoji veliki broj herbicida različitih hemijskih grupa. Neki od njih se koriste od setve do nicanja, a neki posle nicanja useva.
Pravi izbor herbicida je veoma bitan momenat i uslovljen je prisustvom korovskih vrsta
u usevu. Pored efikasnosti veoma je bitna i selektivnost herbicida prema gajenom usevu
(Konstantinović, 1999).
Za suzbijanje najzastupljenijih korovskih vrsta: Amaranthus retroflexus (štir),
Chenopodium album (pepeljuga), Solanum nigrum (pomoćnica), Xanthium strumarium
(boca obična), Setaria glauca (muhar sivi), Setaria viridis (muhar zeleni), Echinochloa
crus-galli (proso korovsko), Cirsium arvense (palamida), Convolvulus arvensis (poponac), Sorghum halepense (divlji sirak) i Cynodon dactilon (zubača), može se primeniti
više herbicida i njihovih kombinacija, sa visokom efikasnošću (tabela 1).
128
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Herbicidi iz hemijske grupe triazina su povučeni sa tržišta. Ostaje jedna velika
praznina (zbog navike njegove primene kod poljoprivrednih proizvodjača). U ovom radu
će biti reči o herbicidu Tangenta® na bazi a.m. sulkotrion koji će zbog svojih osobina moći
da zameni atrazin (može se primenjivati posle setve, a pre nicanja, kao i folijarno). Treba
imati u vidu i registraciju velikog broja folijarnih herbicida koji su registrovani skoro kod
svih proizvođača za suzbijanje širokolisnih korova u kukuruzu. Tako da će proizvođači
kukuruza imati rešenja za suzbijanje najštetnijih korova.
Primena herbicida od setve do nicanja. Herbicidi koji se primenjuju posle setve,
a pre nicanja kukuruza efikasno štite usev kukuruza u početnim fazama razvoja. Primena
ovih herbicida omogućavaju usevu nesmetan rast i razvoj, dug period zaštite i uništavaju širok spektar jednogodišnjih uskolisnih i širokolisnih korova (divlji sirak iz semena,
proso korovsko, muhari, ambrozija pelenasta, pepeljuga obična, štir, pomoćnica obična
i dr.).
U ovom periodu mogu se primeniti herbicidi iz hemijske grupe hloracetamida, tj.
preparati na bazi aktivne materije acetohlora (Acetogal Plus® i Trophy®) u kombinaciji sa
herbicidom terbutilazin (Rezon®) u količini primene od 2 + 2 l/ha. Ovi preparati se koriste
za suzbijanje jednogodišnjih travnih korova (Echinochloa crus-galli i Sorghum halepense
iz semena) i jednogodišnjih širokolisnih korova (Amaranthus retroflexus, Ambrosia artemisiifolia, Chenopidium album, Abutilon theophrasti, Chenopodium hybridum, Hybiscus
trionum, Solanum nigrum, Datura stramonium, Xanthium strumarium, itd.
Rezon® je novi herbicid iz programa Galenika-Fitofarmacija na bazi aktivne materije terbutilazin (500 g/l preparata). Ovaj selektivni, translokacioni herbicid suzbija jednogodišnje širokolisne korove, koji ga usvajaju preko korena i prenose u stablo i listove.
Simptomi se javljaju nakon 5-7 dana u vidu hloroze i nekroze, a zatim dolazi i do potpunog sušenja korova.
Preparat Rezon® se primenjuje u dozi od 1,5-2,5 l/ha, sa količinom tečnosti od
400-600 l/ha. Manje doze preparata od 1,5 l/ha se preporučuju za sušna (aridna) područja
i na zemljištima sa sadržajem humusa od 1-3%. Veće doze od 1,5-2,5 l/ha trebale bi da se
primenjuju u područjima sa više padavina (humidna) i na zemljištima koja sadrže više od
3% humusa. Ovaj preparat se može primeniti u usevu kukuruza posle setve, a pre nicanja
useva ili posle nicanja do 3. lista kukuruza.
Galenika-Fitofarmacija u neposrednom periodu posle nicanja, pa do 3. lista kukuruza predlaže kombinaciju preparata Rezon® sa preparatom Acetogal Plus® (acetohlor 768
g/l + dihlormid 128 g/l). Primena ove kombinacije obezbedjuje čiste parcele od jednogodišnjih uskolisnih i širokolisnih korova.
Primena posle nicanja. U fazi od nicanja do 6 listova kukuruza, neophodno je
izvršiti dopunsko suzbijanje korova u usevu kukuruza. Najefikasnije i najekonomičnije je
izvesti kombinovano suzbijanje širokolisnih i uskolisnih korova. U ovom periodu dolazi
do naknadnog nicanja semenskih i početnog nicanja rizomskih korova, posebno problematičnog rizomskog sirka. Važno je napomenuti da preparati primenjeni u ovom periodu
svoje herbicidno delovanje najbolje ispoljavaju kada su korovske biljke u početnoj fazi
porasta, od 2 do 6 listova, a sirak iz rizoma visine 15-20 cm.
Avalon® je preparat koji sadrži dve aktivne materije, bentazon - koja se odlikuje
brzim i kontaktnim delovanjem i prouzrokuje spaljivanje lišća i dikamba- koja je tran-
129
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
slokacioni herbicid, sprečava deobu ćelija dovodeći do prestanka rasta korovskih biljaka.
Ovaj herbicid se primenjuje posle nicanja useva i korova. Ima izuzetno širok spektar delovanja na veliki broj jednogodišnjih i višegodišnjih širokolisnih korova Ambrosia artemisifolia, Atriplex patula, Bilderdykia convolvulus, Chenopodium album, Chenopodium
hybridum, Polygonum aviculare, Convolvulus arvensis i dr. Najbolju efikasnost preparat
Avalon® ispoljava kada se širokolisni korovi nalaze u fazi 2- 4 lista. Primenjuje se u količini od 2 l/ha, kada kukuruz ima razvijena 3-4 lista.
Monosan herbi® (2,4-D DMA) je preparat iz hemijske grupe fenoksi-karboksilnih
kiselina, koji efikasno suzbija jednogodišnje i višegodišnje širokolisne korove u kukuruzu. Primenjuje se u dozi od 1,5- 2,5 l/ha, kada kukuruz razvije 3- 5 listova. Potpun efekat
delovanja dolazi do izražaja kada su korovi u fazi od kotiledona pa do 6 listova. Efikasno
suzbija Amaranthus retroflexus, Chenopodium album, Xanthium strumarium, Solanum
nigrum, Cirsium arvense, Mentha arvensis i druge korove.
Preparat Moto® (2,4-D u obliku 2,4-D-2 etilheksilestra) je herbicid namenjen za
primenu posle nicanja useva i korova. Njegov spektar delovanja obuhvata i jednogodišnje
i višegodišnje širokolisne korove. Najefikasnija primena je kada se kukuruz nalazi u fazi
do 4. lista, a kada su korovi u početnom intenzivnom porastu. Primenjuje se za suzbijanje sledećih korova: Abutilon theophrasti, Amaranthus retroflexus, Chenopodium album,
Xanthium strumarium, Cirsium arvense, Convolvulus arvensis. Preparat Moto® se primenjuje u dozi od 0,6- 0,8 l/ha.
Preparat Talisman® (nikosulfuron) suzbija jednogodišnje i višegodišnje travne i
neke širokolisne korove, u količini od 1-1,25 l/ha. Primenjuje se posle nicanja useva
kukuruza od faze 2-6 listova (faze 12-16 BBCH-skale). Na jednogodišnje uskolisne (Echinochloa crus-galli, Setaria glauca) i neke širokolisne (Amaranthus retroflexus, Atriplex
patula, Chenopodium album) najefikasnije deluje kada su korovi u fazi 2-6 listova. Najoptimalnije vreme primene za suzbijanje Sorghum halepense iz semena i rizoma je kada
je korov visine 15-20 cm. Ovaj preparat se primenjuje jednokratno u količini od 1,25 l/ha
ili u split aplikaciji (0,5 + 0,75 l/ha).
Preparat Tangenta® (sulkotrion) je herbicid koji pripada hemijskoj grupi triketona.
Ova grupa herbicida deluje kao inhibitor enzima 4-hidroksifenil piruvat dioksigenaze,
odnosno sprečava sintezu karotenoida. Tangenta ima širok spektar delovanja i odličnu
selektivnost prema kukuruzu. Njegova visoka selektivnost i mogućnost delovanja preko
zemljišta omogućavaju mu primenu u vremenskom periodu od setve, pa sve dok je korov
konkurencija usevu.
U dozi od 1,5 l/ha, ovaj herbicid je ispoljio dobru efikasnost u suzbijanu jednogodišnjih širokolisnih korova: Chenopodium album, Chenopodium hybridum, Datura
stramonium, Helianthus annus, Polygonum lapathifolium, Polygonum aviculare, Sinapis
arvensis, Solanum nigrum, Stachys annua, Xanthium strumarium, a od višegodišnjih širokolisnih na Cirsium arvense (Graf. 3.).
Da bi se proširio spektar delovanja na uskolisne i druge širokolisne korove, preparat Tangenta® se može kombinovati sa preparatima Acetogal plus® posle setve, pa do
3 lista kukuruza, kao i sa preparatima Talisman® i Plamen® za folijarno suzbijanje korova
(Graf. 1. i 2.). Primenjen u preporučenim i duplo uvećanim dozama (3 l/ha), herbicid Tangenta® nije ispoljio fitotoksičnost na merkantilnom kukuruzu.
130
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Talisman® je herbicid koji se prvenstveno upotrebljava za suzbijanje uskolisnih
korova u kukuruzu. Ovaj preparat je dokazao svoju POUZDANOST, SNAGU i BRZINU
u suzbijanju rizomskog sirka. Pored sirka iz rizoma, efikasno suzbija i travne semenske
korove (proso korovsko, muhari, sirak). Prednost ovog preparata je što pored uskolisnih
suzbija i neke širokolisne korove u početnim fazama razvoja. Primenjuje se u količini
od 1,25 l/ha, kada je kukuruz u fazi 2-6 listova, jednogodišnji korovi u fazi 2-6 listova, a
divlji sirak iz rizoma visine 15- 20 cm. Formulisan kao koncentrovana uljna suspenzija
(OD formulacija), preparat Talisman® poseduje odlično vezivanje za površinu listova korovsih biljaka, a samim tim i njegovo brzo usvajanje. Preparat se nakon usvajanja prenosi
sprovodnim sudovima, a nakon toga prouzrokuje zaustavljanje deobe ćelija i rast biljaka.
Neposredno nakon primene prestaje rast korova, a nakon 10 do 15 dana dolazi do njihovog potpunog sušenja.
Osnovni podaci o ogledu. Lokalitet: S. Mitrovica; tip zemljišta: černozem-4%;
hibrid:ZP 684, vreme setve:13.04.2009.; veličina parcele 25m2, četiri ponavljanja u slučajnom blok rasporedu; vreme primene herbicida 16.04.09.-pre, i 19.05.09. post., vreme
ocene efekata 08.06.09. i 13.07.09.
Tab. 1. Prva ocena 08.06.2009
The first rating 08/06/2009
Tangenta+Galolin mono
Biljna vrsta
K br/m2
Plant species
Polygonum
lapathifolium
Echinochloa
crus-galli
Amaranthus
retroflexus
Convolvulus
arvensis
Hibiscus
trionum
Solanum nigrum
Datura
stramonium
Chenopodium
hybridum
Chenopodium
album
Sorghum
halepense
Cirsium arvense
Sinapis arvensis
Xanthium
strumarium
Abutilon
theophrasti
Tangenta+Acetogal Rezon+Acetogal
Tangenta+Talisman
plus
plus
1+2
2+2 l
1+1,25
l/ha
/ha
l/ha
Br
Ef.
Br
Ef.
Br
Ef.
m2
%
m2
%
m2
%
1+1 l
ha
Br
Ef. %
m2
1+2
l/ha
Br
Ef.
m2
%
17.2
0.0
100
0.00
100
0.0
100
1.2
93
0.5
99
1.7
1.0
43
1.0
43
0.0
100
0.0
100
0.0
100
2.2
0.2
89
0.2
89
0.0
100
0.0
100
0.0
100
2.7
1.0
64
0.7
73
1.0
64
2.0
27
0.5
82
2.2
0.0
100
0.0
100
0.5
78
0.0
100
0.2
89
4.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
5.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.5
90
0.0
100
2.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
3.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
12.2
10
18
8.7
29
5.2
57
8.0
35
0.0
100
6.2
1.0
1.0
0.0
84
100
1.0
0.0
84
100
0.5
0.0
92
100
3.0
0.2
52
75
0.2
0.0
96
100
2.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
89
0.0
100
2.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.5
78
0.5
78
131
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Druga ocena 13.07.2009
The second rating 13/07/2009
Tangenta+Galolin mono
Biljna vrsta
Plant species
K br/m2
1+1 l/ha
1+2 l/ha
Tangenta+
Rezon+
Acetogal plus Acetogal plus
1+2 l/ha
2+2 l/ha
Tangenta+Talisman
1+1,25 l/ha
Br
m2
Ef. %
Br
m2
Ef. %
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Polygonum
lapathifolium
14.0
0.00
100
0.75
95
0.00
100
1.00
93
0.50
99
Echinochloa
crus-galli
1.7
1.00
43
2.00
-14
0.00
100
0.00
100
0.00
100
Amaranthus
retroflexus
2.0
0.50
75
0.00
100
0.00
100
0.00
100
0.00
100
Convolvulus
arvensis
2.7
1.25
55
0.75
73
1.00
64
2.00
27
0.50
82
Hibiscus trionum
3.0
0.5
83
0.0
100
1.0
67
0.0
100
0.2
92
Solanum nigrum
4.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
Datura
stramonium
5.2
0.5
90
0.0
100
0.0
100
0.5
90
0.0
100
Chenopodium
hybridum
2.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
Chenopodium
album
4.5
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
94
0.0
100
Sorghum
halepense
12.2
10.0
18
9.0
27
6.0
51
7.0
43
0.0
100
Cirsium arvense
7.0
2.0
71
1.2
82
0.5
93
3.5
50
0.7
89
Sinapis arvensis
1.0
0.2
75
0.0
100
0.0
100
0.2
75
0.0
100
Xanthium
strumarium
3.0
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
92
0.0
100
Abutilon
theophrasti
3.0
0.5
83
0.0
100
0.0
100
0.5
83
0.5
83
132
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 1. Efikasnost Tangenta, Tangenta+Acetogal plus pre-em i rani post-em. (2008. god.)
Efficacy of tangent, tangent Acetogal + plus pre-em and early
post-em. (2008th year)
Pre-em ili rani post-em tretman do 2. lista kukuruza
Amar. retroflexus
Chenop. album
%
Chenop. hybridum
100
Cirs. arvense- riz.
90
Cirs. arvense-sem.
80
Dat. stramonium
Echinochloa crus-galli
70
Helianthus annus
60
Hibiscus trionum
Polygonum lapathifolium
50
Solanum nigrum
40
Sinapis arvensis
Setaria viridis
30
Sorghm halepense
20
Sorghum halepens-riz.
10
Sorghum halepense-sem.
Echinochloa crus-galli
0
Tangenta (1 l/ha)
Tangenta (1,5 l/ha)
Tangenta+Acetogal plus (1,5+2 l/ha)
Xanthium strumarium
Sl. 2. Efikasnost Tangenta+Talisman u fazi 2-6 listova kukuruza. (2008. god.).
Performance tangent + Talisman in phase 2-6 leaves of maize. (2008th year)
Folijarna primena (Tangenta + Talisman) 2-6. listova kukuruza
%
100
90
80
70
60
50
40
30
20
1+1 l/ha
1,5+1,25 l/ha
a
tr
e
m
A
rt
e
m
is
ia
c
a
e
th
e
o
p
ti
lo
n
R
u
b
u
s
A
b
u
v
ir
s
tr
u
S
e
ta
ri
a
X
a
n
th
iu
m
h
a
le
S
o
rg
h
u
m
m
h
a
le
p
p
e
n
a
rv
e
S
in
a
p
is
n
ig
1,5+1 l/ha
S
o
rg
h
u
S
o
la
n
u
m
la
p
a
tr
io
P
o
ly
g
o
n
u
m
a
u
s
is
c
H
ib
H
e
li
a
n
th
u
s
tr
a
m
o
e
s
a
rv
e
n
s
C
ir
s
C
ir
s
.
.
D
a
t.
h
y
b
a
rv
e
n
s
a
.
.
C
h
e
n
o
p
C
h
e
n
o
p
A
m
a
r.
re
tr
o
fl
0
e
10
2x (0,75+0,5 l/ha)
Sl. 3. Efikasnost Tangenta u fazi 2-8 listova kukuruza. (2008. god.)
Efficacy of tangent in the phase of 2-8 leaves in maize. (2008th year)
Folijarna primena Tangente od 2-8 lista kukuruza
%
100
90
80
70
60
50
40
30
20
1-2 lista(1,5 l/ha)
s
tr
a
m
o
H
n
i
e
l ia
n
th
u
s
a
n
n
H
ib
is
c
P
u
o
s
ly
t
g
ri
o
o
n
n
u
m
la
p
a
th
i
S
o
la
n
u
m
n
ig
S
r
in
a
p
i
s
S
a
o
rv
rg
e
h
n
u
m
h
S
a
o
le
rg
p
h
e
u
n
m
s
h
a
le
p
e
E
n
se
c
h
in
o
ch
lo
a
c
X
ru
a
s
n
th
iu
m
st
ru
m
a
D
a
t.
e
-
a
rv
e
n
s
.
C
ir
s
C
ir
s
.
.
a
rv
e
n
s
h
yb
ri
d
a
lb
u
.
1-2 lista(1l/ha)
C
h
e
n
o
p
C
h
e
n
o
p
A
m
a
r.
re
tr
o
fl
e
x
0
e
-s
e
10
2-4 lis(1l/ha)
2-4 lis(1,5l/ha)
4-6 lis(1l/ha)
4-6 lis(1,5 l/ha)
6-8 lis(1l/ha)
6-8 lis(1,5 l/ha)
133
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
SPEKTAR DEJSTVA HERBICIDA NA KOROVE U KUKURUZU
Herbicides SPEKTAR EFFECTS IN Weed INMAIZE
TANGENTA
134
TALISMAN
JEDNOGODIŠNJI KOROVI- USKOLISNI
LATINSKI NAZIV
SRPSKI NAZIV
DEJSTVO
Echinochloa crus
galiili
Proso korovsko
DA
Panicum spp.
Setaria glauca
Muhar sivi
Setaria spp.
Muhari
DA
Sorghum halepense
Divlji sirak izsemena
DA
ŠIROKOLISNI
Abutilon theophrasti
Lipica teofrastova
DA
DA
DA
Adonis aestivalis
Zečiji mak
DA
Amaranthus blitoides
Štir bljutavi
DA
DA
Amaranthus retroflexus
Štir obični
DA
DA
DA DA DA
Ambrosia
Ambrozija pelenasta
DA
DA DA
artemisiifolia
Anagalis arvensis
Vidovčica crvena
DA
Anthemis arvensis
Prstenak poljski
DA
Atriplex patula
Loboda obična
DA
DA
DA
Bilderykia convolvulus
Vijušac njivski
DA
DA
Brassica juncea
Slačica
DA
DA
Capsella bursa
Tarčužak obični
DA DA
pastoris
Chenopodium album
Pepeljuga obična
DA
DA
DA
DA
Chenopodium
Pepeljuga srcolisna
DA
DA
DA DA
hybridum
Consolida regalis
Žavornjak obični
Datura stramonium
Tatula obična
DA
DA
DA DA
Daucus carota
Mrkva obična
DA
DA
Fumaria officinalis
Dimnjača obična
DA
DA DA
Galinosoga parviflora
Konika obična
DA
DA
Helianthus annus
Suncokret divlji
DA
Hibiscus trionum
Lubeničarka
DA
DA
Kickxia spuria
Lanilist šareni
DA
Lamium purpureum
Mrtva kopriva
DA
DA DA
Myosothis arvensis
Spomenaksitnoc.i
DA
Papaver rhoes
Bulka obučna
Polygonum aviculare
Dvornik ptičiji
DA
DA
Polygonum
Dvornik veliki
DA
DA DA DA
lapathifolium
AVALON
PLAMEN
REZON
GALOLIN
MONO
MONOSAN
HERBI,
MOTO, ESTERON
ACETOGAL
PLUS,
TROPHY EC
KOROVI
DA
DA
DA
DA
DA
DA DA
DA
DA DA
DA
DA
DA DA
DA
DA
DA
DA
DA DA
DA
DA
DA DA
DA
DA
DA
DA
DA DA
DA
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Polygonum persicaria
Portulaca oleracea
Ranunculus arvensis
Salvia verticillata
Silene alba
Simphytum officinale
Sinapis alba
Sinapis arvensis
Solanum nigrum
Sonchus arvensis
Sonchus asper
Sonchus oleraceus
Stachus annua
Stellaria media
Thlaspi arvense
Veronica hederifolia
Veronica persica
Viola arvensis
Xanthium strumarium
Sorghum halepense
Cirsium arvense
Convolvulus arvensis
Euphorbia sp.
Mentha arvensis
Mentha longifolia
Plantago major
Rumex crispus
Sambucus ebulus
Sonhus arvensis
Viola tricolor
Dvornik običnii
DA
DA
Tušt obični
DA
Ljutić njivski
Žalfija prstenasta
DA
Pucavica bela
DA
Gavez obični
DA
Slačica bela
DA
Gorušica poljska
DA
DA DA
Pomoćnica obična
DA
DA
DA DA
Poljska gorčika
DA
Gorčika rapava
Obična gorčika
DA
Čistac jednogodišnji
DA
DA
Mišjakinja obična
DA
DA DA
Kravlja trava
DA
Čestoslavica srcol.
DA
Čestoslavica Persij.
DA
Lubičica poljska
DA
Boca obična
DA
DA
VIŠEGODIŠNJI KOROVI- USKOLISNI
Divlji sirak iz rizoma
VIŠEGODIŠNJI KOROVI- ŠIROKOLISNI
Palamida njivska
DA
Poponac njivski
DA
Mlečike
Nana poljska
DA
Nana divlja
DA
DA
Bokvica velika
DA
Štavelj obični
DA
Burjan, aptovina
DA
Gorčika poljska
DA
Ljubičica trobojna
DA
DA DA
DA
DA
DA DA DA
DA DA DA
DA
DA
DA
DA
DA DA
DA
DA
DA
DA DA DA
DA
DA
DA
DA DA DA
DA
DA
Literatura
1. Društvo za zaštitu bilja Srbije (2008): Pesticidi u poljoprivredi i šumarstvu u Srbiji.
Beograd
2. Glamočlija, Đ. (1997): Ratarstvo. Beograd.
3. Konstantinović, B. (1999): Poznavanje i suzbijanje korova. Univerzitet u Novom Sadu.
Poljoprivredni fakultet. Novi Sad.
4. OEPP/EPPO ( 1998): Guideline for the efficacy evaluation of herbicides Weeds in
sunflower. EPPO Standards, Guidelines for the efficacy evaluation of plant protection
products, Herbicides & Planth growth regulators, 4: 30-33.http://www.fitofarmacija.
rs/page42.asp
135
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 632.51:633.15:632.954
Original scientific paper
weedS control IN MAIZE
USING Herbicides GALENIKA FITOFARMACIJA
L. Matić, P. Dakić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, E. Onć Jovanović,
Z. Gavrilović, D. Simić ∗
14
Summary
During 2008-2009. investigated the effectiveness of the herbicide Galolin mono
(am linuron), Rezon (am terbutilazin), Talisman (am nikosulfuron), Tangent (sulkotrion
am), and Acetogal (am acetohlor) and their combination in corn crops. The trials were set
according to the methods EPPO / OEPP as random block system in four replications. The
tests were performed in Sremska Mitrovica in the experimental station of the company
Galenika-Fitofarmacija. Weeds control in maize using the herbicides are very important
agrtechnical measures in this crop.
Key words: maize, weeds, herbicides.
∗
Luka Matić, B.Sc., Piljo Dakić, M.Sc., Dijana Zečević, M.Sc., Janko Šešić, B.Sc., Dejan Gajin,
B.Sc., Galenika Fitofarmacija, Belgrade; Eleonora Onć Jovanović, B.Sc., Zlata Gavrilović, B.Sc., Divna Simić,
Ph.D., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade.
136
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:631.84:575.22:635.655+631.42:631.811
Originalni naučni rad
GENOTIPSKE SPECIFIČNOSTI SOJE u uslovima
intenzivne ishrane AZOTOM
Đ. Glamočlija, M. Spasić, T. Živanović, J. Ikanović, V. Filipović,
M. Milutinović∗
1
Izvod: Cilj istraživanja bio je uticaj rastućih količina azota na proizvodne osobine
genotipova soje različite grupe zrenja. Trogodišnji eksperimenti izvedeni su na oglednom
polju Instituta Tamiš u Omoljici na zemljištu tipa černozem. Predmet istraživanja su genotipovi sava, valjevka, proteinka, diva, venera i mima.
Rezultati su pokazali da na ovom zemljištu azot nije uticao na ispitivane proizvodne osobine (masa semena po biljci, masa 1000 semena, ukupan prinos semena). Variranja
ovih osobina bila su značajna po sortama i godinama istraživanja. Najbolje proizvodne
osobine imala je sorta sava kojom je u togodišnjem proseku ostvaren prinos semena od
4.028 kg ha-1. Najkrupnija semena imala je sorta valjevka (prosečna masa 1000 semena
145 grama). Najpovoljniji vremenski uslovi u drugoj godini, u prvom redu raspored padavina tokom vegetacionog perioda soje, uticali su na značajno povećanje prinosa semena. Prosečan prinos za sve sorte od 4.015 kg ha-1, bio je veći nego u godini sa najmanje
padavina za oko 19%.
Ključne reči: azot, genotipovi, produktivne osobine, soja.
∗
Dr Đorđe Glamočlija, redovni profesor, dr Tomislav Živanović, vanredni profesor, mr Jela Ikanović,
Marina Milutinović, dipl.inž., Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd; mr Marija Spasić, Agromaster kompanija, Kragujevac; dr Vladimir Filipović, PDS Institut Tamiš, Pančevo. Rezultati prikazani u radu su deo
istraživanja Projekta br. 20067, finansiranog od strane Ministarstva nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije
137
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Uvod
Privredni i agrotehnički značaj soje je veliki. Ona je naša najvažnija proteinskouljana biljka. Prosečni prinosi koje ostvarujemo značajno zavise od vodnog režima, ali
se i sorte različito ponašaju u uslovima suše. Povećanje prinosa i kvaliteta zrna soje uz
standardnu agrotehniku može se ostvariti stvaranjem genotipova tolerantnijim na nepovoljne uslove spoljne sredine (Djordjević et al. 2008). Tako kasnije sorte, po pravilu, daju
veće prinose u manje povoljnom vodnom režimu (Al-Ithawi et al. 1980). Efekti dopunske
ishrane azotom zavise od prirodne plodnosti zemljišta, vodnog režima, ali i od genotipa
(Glamoclija et al. 1998, Miladinović i sar. 2008). Cilj ovih istraživanja bio je da se odredi
najpogodniji sortiment soje za semiaridno područje južnog Banata.
Materijal i metod rada
Predmet trogodišnjih istraživanja bilo je šest sorti različite grupe sazrevanja, i to
sava, valjevka, proteinka, diva, venera i mima. Mikroogledi su izvedeni 2006, 2007. i
2008. godine uz primenjenu standardnu agrotehniku soje. U sistemu dopunske ishrane
biljaka azotom primenjene su rastuće količine 50, 100 i 150 kg ha-1 azota koji je unešen
u zemljište pre setve. Za setvu je korišćeno inokulisano seme. Berba je izvođena ručno,
a osnovni pokazatelji prinosa određeni iz probnih snopova sa svake ogledne parcele. U
godinama istraživanja toplotni uslovi su bili ujednačeni i na nivou višegodišnjeg proseka
dok je raspored padavina varirao. Napovoljniji vodni režim bio je u 2007. godini a najnepovoljniji u 2006. godini (slika 1).
Sl. 1. Mesečne padavine (mm) za vegetacioni period, (Pančevo)
Month precipitation (mm) for vegetation period (Pancevo)
138
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Rezultati i diskusija
MASA SEMENA PO BILJCI bila je u trogodišnjem proseku najveća u sorte venera, a najmanja u sorte valjevka (tabela 1).
Tab. 1. Masa semena po biljci, (g)
Weight of seeds per plant, (g)
Količine N, kg ha-1
QuantitiesN, kg ha-1
0
50
100
150
Tretmani/Treatments
A
B
V
AxB
AxV
BxV
AxBxV
Genotip
Genotype
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
F - test
14,194 **
6,084 **
193,373 **
2,507 **
9,724 **
1,908 ns
1,680 *
Godine/Years
2006.
2007.
2008.
9
9
9
8
9
9
9
9
9
10
10
8
8
9
8
10
10
11
8
8
9
9
8
12
12
10
10
10
8
12
12
12
14
14
12
12
14
14
14
14
14
13
11
14
12
11
15
15
13
13
12
13
13
15
15
14
12
15
16
14
17
16
15
14
16
12
12
18
18
15
12
14
12
12
19
19
15
11
14
15
14
19
19
15
LSD 0,05
0,88253
0,69106
0,56662
1,88189
1,50123
1,19337
3,93153
Prosek
Average
10
12
12
12
13
13
12
12
13
12
12
13
13
12
10
13
11
11
14
14
12
10
12
13
13
15
15
13
LSD 0,01
1,6170
0,90966
0,74586
2,63844
2,06844
1,61718
6,52045
139
Analiza pojedinačnih tretmana pokazala je velika i značajna variranja po godinama, dok azot upotrebljen za ishranu biljaka nije uticao na ovaj pokazatelj rodnosti sorti.
MASA 1000 SEMENA zavisila je od sorte, vremenskih uslova, ali ne i od ishrane
biljaka azotom (tabela 2).
Tab. 2. Masa hiljadu semena, (g)
Thousand seed mass (g)
Količine
N, kg ha-1
Quantities
N, kg ha-1
0
50
100
150
Tretmani
Treatments
A
B
V
AxB
AxV
BxV
AxBxV
Godine
Years
Genotip
Genotype
2006
2007
2008
Prosek
Average
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
150
146
136
149
137
132
142
154
136
138
139
125
127
136
150
142
134
141
134
132
139
150
151
139
146
138
133
143
132
144
135
136
132
136
136
138
141
136
140
128
130
135
139
142
138
136
132
133
137
150
139
140
140
134
134
140
143
128
125
125
121
124
128
145
127
126
126
127
120
128
144
129
128
123
120
124
128
146
126
126
126
115
117
126
142
96
132
137
130
131
135
145
134
133
135
127
125
133
144
138
133
133
129
130
134
149
139
135
138
129
128
136
F - test
LSD 0,05
LSD 0,01
44,782 **
5,851 **
84,873 **
1,633 ns
5,079 **
5,328 **
1,898 **
2,57816
2,55057
1,94396
6,94568
5,15042
4,09422
13,48827
3,39370
3,35739
2,55889
9,73797
7,09641
5,54822
22,37032
Variranja između genotipova bila su značajna, a najkrupnija semena bila su u sorte
valjevka (145 grama), dok je sorta proteinka imala najsitnija semena (127 g). Analiza uticaja azota na ovu osobinu semena kod pojedinačnih tretmana pokazala je statističku zavisnost od intenziteta ishrane i krupnoće semena. Variranja po godinama bila su izražena i
najkrupnija semena bila su u proseku za sorte i količine azota u prvoj godini.
140
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
PRINOS SEMENA. Sva tri tretmana su značajno uticala na prinos semena u koji
je u trogodišnjem proseku za ceo ogled bio 3.686 kg ha-1 (tabela 3).
Tab. 3. Prinos semena soje, kg ha-1
Soybean seed yield, kg ha-1
Količine
N, kg ha-1
Quantities
N, kg ha-1
0
Genotip
Genotype
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
50
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
100
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
150
Tretmani
Treatments
A
B
V
AxB
AxV
BxV
AxBxV
Valjevka
Proteinka
Sava
Diva
Mima
Venera
Prosek/Average
F - test
24,896 **
4,510 **
122,653 **
0,757 ns
12,317 **
1,494 ns
1,434 ns
2006.
3409
3469
3518
3507
3277
3351
3422
3292
3358
3571
3367
3110
3073
3295
3156
3780
3465
3335
2946
3138
3303
3081
3759
3681
3523
3514
3490
3531
Godine
Years
2007.
3330
4230
4444
4558
4255
4232
4175
3146
4088
4494
4516
3596
3617
3910
3433
4290
4323
4322
3978
3923
4045
3691
4120
4346
4332
3553
3544
3931
LSD 0,05
141,28018
90,34578
78,46017
246,02805
207,87613
165,24672
544,40021
2008.
3995
3749
4308
4251
3864
3845
4002
4230
3705
4072
4048
3319
3324
3783
4050
3713
4101
4087
3371
3352
3217
3956
3664
4014
3991
3038
3026
3615
Prosek
Average
3578
3816
4090
4105
3799
3809
3866
3768
3717
4046
3977
3342
3338
3663
3546
3928
3963
3915
3432
3471
3522
3576
3847
4013
3995
3368
3354
3692
LSD 0,01
185,97084
118,92454
103,27921
344,93610
286,41803
223,93173
902,88849
Sorta Mima je u trogodišnjem proseku imala najmanji prinos semena (3.485 kg
ha ), a najveći sorta valjevka (4.028 kg ha-1). Ova razlika (15,6%) bila je vrlo značajna.
Veliku zavisnost prinosa semena od sorte ističu u svojim istraživanjima Hrustić i sar.
(2002). Značajne razlike između pojedinih tretmana zabeležene su i upotrebom azota,
iako on u celini nije značajno uticao na prinos semena. Najveća variranja bila su po godinama kada je prinos u drugoj godini bio veći u ukupnom proseku za oko 19%.
-1
141
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključak
Rezultai istraživanja pokazali su da prinos soje i komponente prinosa značajno
zavise od genotipa, ali i od količine i rasporeda padavina tokom vegetacionog perioda.
Intenzivnija ishrana biljaka azotom nije povećavala produktivne osobine soje,
već je u pojedinim godinama i kod nekih sorti smanjila prinos semena.
Literatura
1. Al-Ithawi, B., Deibert, E. and Olson, R. (1980): Applied N and moisture level effects
on yield, depth of root activity and nutrient uptake by soybean. Agronomy J. 72: 827832.
2. Djordjevic, V., Miladinovic, J., Balesevic-Tubic, S., Djukic, V. (2008): Future perspective in soybean breedinig, Second GL-TTP workshop, Novi Sad, Book of abstracts
pp18.
3. Glamočlija, Đ., Nedić, M., Lazarević Jasna (1998): Effects of micro and macroelements on soybean yield and protein content. II Balkan Symposium on Field Crops,
Ecology, Physiology, and Cultural Practices, vol. 2.
4. Hrustić Milica, Vidić, M., Miladinović, J. (2002): Stabilnost prinosa i sadržaja ulja i
proteina u novim gajenim genotipovima soje. Zbornik radova Inst. za ratarstvo i povrtarstvo, sv.36, 115-123.
5. Maksimović, I., Petrović, N. (2008): Mineralna ishrana soje, poglavlje u monografiji
Soja.
142
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC:631.84:575.22:635.655+631.42:631.811
Original scientific paper
GENOTYPE SOYBEAN SPECIFICS IN INTENSIVE
NITROGEN FERTILIZATION CONDITIONS
Đ. Glamočlija, M. Spasić, T. Živanović, J. Ikanović, V. Filipović,
M. Milutinović∗
2
Summary
The purpose of this study was the impact of increasing amounts of nitrogen
on production traits of soybean genotypes of different maturity group. The three-year
experiments were performed on the experimental field of the Institute Tamis in Omoljica
on the chernozem soil type. Subjekts of these studies were genotypes Sava, Valjevka,
Proteinka, Diva, Venera and Mima.
The results showed that on this soil nitrogen did not affect the examined
production traits (mass of seeds per plant, 1000 seed weight and total yield). Variations
of these traits were significant for varieties and years of research. The best production
traits had a variety Sava, achieving three-year yield average of 4028 kg ha-1. The biggest
seeds had variety Valjevka (average mass of 1000 seeds 145 grams). Favorable weather
conditions in the second year primarily rainfall layout during the vegetation period of
soybean have influenced the significant increase in seed yield. The average yield for all
varieties of 4015 kg ha-1 was higher than in years with low rainfall for about 19%.
Key words: genotyps, nitrogen, produce characteristics, soybean.
∗
Đorđe Glamočlija, Prof. Ph.D., Tomislav Živanović, Prof. Ph.D., Jela Ikanović, M.Sc., Marina
Milutinović, B.Sc., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade; Marija Spasić, M.Sc., Agromaster company,
Kragujevac; Vladimir Filipović, Ph.D., PDS Institute Tamis, Pancevo.
Research presented in the paper was financed by the Ministry of Science of Republic of Serbia, Project
20067.
143
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
144
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 632.51:635.655:632.954
Originalni naučni rad
NAJVAŽNIJI KOROVI SOJE I MOGUĆNOST
NJIHOVOG SUZBIJANJA
P. Dakić, L. Matić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, E. Onć Jovanović,
Z. Gavrilović, S. Marković∗
1
Izvod: Proizvodnja soje u mnogome zavisi od agrometeoroloških uslova kao i od
kvalitetno primenjene tehnologije u koju se ubraja i hemijska zaštita.
Hemijskom zaštitom se obezbeđuje da usev bude tokom cele godine zdrav kako
od prouzrokovača bolesti, štetočina tako i od korova. Soja je usev u kome se ne može primeniti suzbijanje korova okopavanjem već jedino se moraju primeniti herbicidi. Prinosi
soje su se kretali od 1 – 4 t/ha u poslednjim godinama proizvodnje.
Korovi su imali uticaja na prinos jer oni su se adaptirali na uslove koji odgovaraju
soji i zbog toga su najznačajniji: Amaranthus retroflexus, Hibiscus trionum, Chenopodium album, Echinochloa crus – galli, Setaria viridis, Solanum nigrum, Ambrosia artemisifolia, Abutilon theophrasti i Xanthium strumarium od jednogodišnjih kao i Cynodon
dactilon, Cirsium arvense, Convolvulus arvensis i Sorghum halepehse od višegodišnjih
korova, moraju držati pod kontrolom tokom cele vegetacije.
Svi primenjeni herbicidi dali su dobro delovanje odnosno pokazali su veliku efikasnost na prisutne korove.
Ključne reči : soja, korovi, herbicid.
Uvod
Korovi su nepoželjne biljke u gajenim biljkama i one tokom dugog perioda i specifičnog načina života, a pod specifičnim uslovima koji vladaju u usevu soje svaka korovska
vrsta stekla je niz posebnih fizioloških, ekoloških, morfoloških i drugih osobina. Svaka
korovska vrsta živi na specifičan način, te ima svoje posebne zahteve prema spoljnoj sredini i posebno reaguju na promene spoljašnih uslova (Konstatinović, 1999; Konstantinović i sar., 2005). Sve ove promene usmerene su ka samoodržavanju i preživljavanju svih
nepovoljnih uslova, u prvom redu onih koje čovek stvara, sa ciljem njihovog suzbijanja i
smanjivanja stanja zakorovljenosti useva u najmanju meru (Konstantinović i sar., 2008).
Cilj ovoga rada je bio da se na prisutne korove u soji da odgovor sa herbicidima
koji mogu eliminisati prisustvo istih ali i suzbiti ako su se pojavili i nanose štetu gajenoj
biljci.
∗
Mr Piljo Dakić, Luka Matić, dipl.inž., mr Dijana Zečević, Janko Šešić, dipl.inž., Dejan Gajin, dipl.
inž., Galenika Fitofarmacija, Beograd; Eleonora Onć Jovanović, dipl.inž., Zlata Gavrilović, dipl.inž., mr Slobodanka Marković, istraživač saradnik, Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd.
145
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Osnovne karakterisike prisutnih korova u ogledu
General karakterisike weeds present in the experiment
Korovska vrsta
Weed species
Starost
Age
Klija i niče
Germinate and
Nietzsche
Ekološki index
Environmental Index
Razmnožavanje
Reproduction
IV – VI Opt.tem.
23 – 27 0C
IV – V Opt.tem.
24 – 26 0C
Sorghum halepehse
(divlji sirak )
Višeg.
Higher
F1 R2 N3 H3 D3 L4 T5 K3
Semenom 500 - 800
semena po biljci.
Klijavost semena do 4 g.
Veg. pupoljcima na rizomu
Seeds from
500 to 800seeds per plant.
Germination of seeds to 4 g.
Veg. buds on the rhizome
Solanum nigrum
(pomoćnica obična)
Jednog
One
F3 R4 N4 H3 D4 L4 T4 K3
Semenom 40.000 semena po biljci
Seeds 40,000 seeds per plant
Amaranthus
retroflex(štir obični)
Jednog
One
F2 R3 N4 H3 D3 L4 T4 K3
Chenopodium album L.
( pepeljuga obična )
Jednog
One
F2 R3 N3 H4 D4 L4 T3 K3
Chenopodium hybridum Jednog
One
( pepeljuga srcolisna )
F2 R4 N4 H3 D3 L4 T4 K4
Datura stramonium
( tatula obična)
Jednog
One
F2 R3 N4 H4 D4 L4 T5 K2
Xanthium strumarium
( boca obična )
Jednog
One
F3 R3 N5 H3 D2 L4 T5 K3
Hibiscus trionum
( lubeničarka njivska )
Jednog
One
F3 R3 N3 H3 D4 L4 T5 K4
Abutilon theophrasti
( lipica teofrasova )
Jednog
One
F2 R3 N4 H3 D4 L4 T5 K3
Semenom 500.000-10.000.000
po biljci.
Klijavost semena 40 god.
500000-10000000 seeds per plant.
Germination of seed 40 years.
Semenom
3.100 – 80.000 semena po biljci
Seeds
3100 to 80,000 seeds per plant
Semenom
1.000 – 15.000 semena po biljci
Seeds
1000 to 15,000 seeds per plant
Semenom
20.000 semena po biljci
Seeds
20,000 seeds per plant
Semenom
180 semena po biljci
Seeds
180 seeds per plant
Semenom
150 – 1.300 semena po biljci
Seeds
150 to 1300 seeds per plant
Semenom
1.800 semena po biljci
Seeds
1800 seeds per plant
IV – V Opt.tem.
23 – 27 0C
IV – V Opt.tem.
10 – 120C
III – IV Opt.tem.
3 – 4 0C
IV – X Opt.tem.
24 – 28 0C
V – VII Opt.tem.
2o – 24 0C
III – IV Opt.tem.
2o – 25 0C
IV – V Opt.tem.
16 – 20 0C
Materijal i metod rada
Primena herbicida na oglednom polju u Sremskoj Mitrovici izvedena je u 2009
godini. Zemljište je tipa černozem koje odgovara gajenju soje. Ogled je izveden u skladu
sa EPPO metodom kao potpuno slučajni blok sistem u četiri ponavljanja, na osnovnim
parcelama površine 20 m2. Osnovni podaci o primenjenim herbicidima dat je u tabeli br.
1. Za primenu herbicida korišćena je prskalica Solo sa diznom koja stvara lepezast mlaz
(04 - F 110). Utrošak vode je bio 400 lit/ha. Primena herbicida za suzbijanje širokolisnih
korova je izvedena 11.05.2009. i 20.05. je izveden tretman protiv uskolisnih korova.
146
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Pregled ispitivanih herbicida sa glavnim karakteristikama.
Overview of investigated herbicides with the main features
Herbicid
Herbicides
Aktivna materija
Active substances
Doza (l/ha)
Dose (l / ha)
Vreme primene
Time of application
Globus ЕC
Kvizalofop – P – etil
50 g/l preparata
2,0
Korovi u fazi
3 – 5 listova/weed phase 3 to 5 sheets
Gallant super
Haloksifop – P – metil
108 g/l preparata
1,5
Korovi u fazi
3 – 5 listova/weed phase 3 to 5 sheets
Okvir
Tifenosulfuron - metil
750 g/kg preparata
8g/ha
Kad je soja razvila prvu trolisku
( faza 11 BBCH )/When the mice developed the first 3
sheets (Stage 11 BBCH)
Ritam
Imazetapir
100 g/l preparata
0,5
U fazi kada je soja od 1 – 3 troliske/In the phase when
the mice from 1 to 3 sheets
Galbenon
Bentazon u obliku Na – soli
480 g/l preparata
2,0
Korovi u fazi 2 – 6 listova, a soja od prve do treće
troliske/Weed in phase 2 to 6 leaves, and the strain from
the first third
Rampa EC
Klomazon
360g/l preparata
0,5
U fazi kada je soja od 1 – 3 troliske/In the phase when
the mice from 1 to 3
Alteox T prima
Izodecil alkohol atoksilat
900g/l preparata
0,1
U fazi kada je soja od 1 – 3 troliske/In the phase when
the mice from 1 to 3
Tab. 3. I ocena 29.05.2009.
The first rating 29/05/2009.
Gallant
super
2
l/ha
1,5
l/ha
K br/m2
Biljna vrsta
Globus EW
Rampa
+Ritam
Galbenon
+Rampa
+Ritam
0,5+0,5 l/ha 2+0,5+0,5 l/ha
Galbenon
+Rampa
Galbenon
+Ritam
Okvir+
AlteoxT prima
Rampa
+Okvir
+AlteoxT
prima
2+0,5 l/ha
2+0,5 l/ha
8g/ha+0,1%
0,5l+8g/
ha+0,1%
Br
m2
Ef.%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
90
1.2
83
6.2
14
5.0
31
Sorghum
halepense
7.2
0.0
100
0.0
100
2.0
72
0.2
97
0.7
Solanum nigrum
3.5
3.5
0
3.5
0
0.0
100
0.0
100
0.5
86
0.0
100
1.0
71
0.7
79
Amaranthus
retroflexus
2.5
2.5
0
2.5
0
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
90
0.2
90
Polygonum
lapathifolium
3.7
3.7
0
3.7
0
0.7
80
0.2
93
0.5
87
0.2
93
0.2
93
0.2
93
Chenopodium
album
3.2
3.2
0
3.2
0
0.2
92
0.0
100
0.2
92
0.2
92
0.0
100
0.0
100
Chenopodium
hybridum
4.2
4.2
0
4.2
0
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
Datura
stramonium
4.2
4.2
0
4.2
0
0.2
94
0.0
100
1.0
76
1.0
76
1.2
71
1.0
76
Xanthium
strumarium
2.5
2.5
0
2.5
0
2.0
20
0.7
70
1.0
60
0.5
80
0.7
70
0.5
80
Hibiscus
trionum
1.5
1.5
0
1.5
0
0.2
83
0.0
100
0.5
67
0.2
83
0.2
83
0.2
83
2
2.00
0
2.00
0
0.75
63
0.00
100
0.50
75
0.25
88
0.25
88
0.25
88
Abutilon
theophrasti
147
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 4. II ocena 25.06.2009
Second grade 25/06/2009
Biljna vrsta
Sorghum
halepense
K br/m2
Globus EW
8
Gallant
super
Rampa
+Ritam
Galbenon
+Rampa
+Ritam
Galbenon
+Rampa
Galbenon
+Ritam
Okvir+
Rampa+Okvir
AlteoxT prima +AlteoxT prima
2+0,5 l/ha
2+0,5 l/ha
8g/ha+0,1% 0,5l+8g/ha+0,1%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
0.0
100
0.0
100
3.0
63
1.7
78
2.5
69
1.5
81
6.2
22
6.0
25
2 l/ha
1,5 l/ha
0,5+0,5 l/ha 2+0,5+0,5 l/ha
Solanum nigrum 4
3.5
13
3.5
13
0.2
94
0.2
94
0.5
88
0.0
100
1.2
69
0.7
81
Amaranthus
retroflexus
3
2.5
17
2.5
17
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
92
0.5
83
Polygonum
lapathifolium
3.7
3.7
0
3.7
0
0.7
80
0.5
87
0.5
87
0.5
87
0.5
87
0.5
87
Chenopodium
album
3.7
3.7
0
3.7
0
0.5
87
0.2
93
0.5
87
0.5
87
0.2
93
0.5
87
Chenopodium
hybridum
5
5.0
0
5.0
0
0.2
95
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
Datura
stramonium
4.2
4.2
0
4.2
0
0.5
88
0.2
94
2.0
53
1.0
76
1.5
65
1.2
71
Xanthium
strumarium
2.7
2.5
9
2.7
0
2.5
9
0.2
91
0.7
73
0.5
82
0.7
73
0.7
73
Hibiscus
trionum
1.5
1.5
0
1.5
0
0.5
67
0.0
100
0.7
50
0.5
67
0.2
83
0.2
83
Abutilon
theophrasti
2.5
2.5
0
2.5
0
1.2
50
1.0
60
1.0
60
1.0
60
0.7
70
1.0
60
Rezultati istraživanja i diskusija
Na parceli gde je ogled postavljen bili su prisutni uskolisni i širokolisni korovi.
Među uskolisnim bilo je i višegodišnjih kao što je Shorgum halepense. U ogledu je utvrđeno 10 korovskih vrsta sa prosečnom zakorovljenošću na elementarnoj parceli od 2,75
jedinki/m2. Herbicidi Globus i Gallant super u primenjenim dozama su postigli odličnu
efikasnost od 100 % na korov Sorghum halepense. Protiv širokolisnih korova primenjivani su herbicidi kao dvojne kombinacije i to: Ritam + Rampa koji su ispoljili dobru
efikasnost (ef.>90%) u odnosu na: Solanum nigrum, Amaranthus retroflex, Chenopodium
hybridum. Primena trojne kombinacije herbicida: Ritam+Rampa+Galbenon ispoljila je
dobru efikasnost (ef.>90%) u odnosu na: Solanum nigrum, Amaranthus retroflex, Chenopodium album, Hibiscus trionum, Abutilon theophrasti. Trojna kombinacija herbicida:
Ritam+Rampa+Galbenon se pokazala kao najefikasnija za prisutne širokolisne korove.
Zaključak
Imajući u vidu sve što je napred navedeno može se zaključiti sledeće: *Na dominantne širokoline korove koji su bili u ogledu najbolju efikasnost pokazali su herbicidi:
*Ritam, Rampa i Galbenon , ali primenjeni kao trojna kombinacija. *Protiv uskolisnih
korova odličnu efikasnost postigli su Globus i Gallant super.
148
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Literatura
1. Društvo za zaštitu bilja Srbije (2008): Pesticidi u poljoprivredi i šumarstvu u Srbiji.
Beograd.
2. Glamočlija, Đ. (1997): Ratarstvo. Beograd.
3. Konstantinović, B. (1999): Poznavanje i suzbijanje korova. Poljoprivredni fakultet.
Novi Sad.
4. OEPP/EPPO (1998): Guideline for the efficacy evaluation of herbicides Weeds in
sunflower. EPPO Standards, Guidelines for the efficacy evaluation of plant protection
products, Herbicides & Planth growth regulators, 4: 30-33.http://www.fitofarmacija.
rs/page42.asp.
149
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 632.51:635.655:632.954
Original scientific paper
MOST IMPORTANT WEEDS END THEIR POSSIBILITI
CONTROLING IN SOYBEAN CROPS
P. Dakić, L. Matić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, E. Onć Jovanović,
Z. Gavrilović, S. Marković∗
2
Summary
Soybean production greatly depends on agrometeorological conditions and the
quality of applied technology in which the ranks and chemical protection.
Chemical protection ensures that the crop is healthy throughout the year both from
diseases, pests and the weeds. Soybean is the crop which can not be to control weeds hilling but only to be controled applied herbicides. Soybean yields have ranged from 1 - 4
tons per ha in the last year.
Weed have had an impact on yield because they are controled to the conditions
that correspond to soy and therefore the most important such as: Amaranthus retroflexus,
Hibiscus trionum, Chenopodium album, Echinochloa crus - galli, Setaria viridis, Solanum nigrum, Ambrosia artemisifolia, Abutilon theophras,i, Xanthium strumarium (annual weeds) Cynodon dactilon, Cirsium arvense, Convolvulus arvensis and Sorghum halepehse of perennial weeds, must be kept under control during the whole growing season.
All applied herbicides gave good action and showed great efficiency in the weeds
present.
Key words: Soybean, weed, herbicide.
∗
Piljo Dakić, M.Sc., Luka Matić, B.Sc., Dijana Zečević, M.Sc., Janko Šešić, B.Sc., Dejan Gajin,
B.Sc., Galenika Fitofarmacija, Belgrade; Eleonora Onć Jovanović, B.Sc., Zlata Gavrilović, B.Sc., Slobodanka
Marković, M.Sc. Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade.
150
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.63+632.954:66.012
Originalni naučni rad
STANJE ZAKOROVLJENOSTI I SUZBIJANJE KOROVA U
ŠEĆERNOJ REPI NA LOKALITETU PANČEVAČKOG RITA
U POLJOPRIVREDNOJ KORPORACIJI BEOGRAD
M. Ivanović, M. Lazić, B. Badivuk∗
3
Izvod: U radu su prikazani rezultati trogodišnjih osmatranja efikasnosti herbicida
i njihovih kombinacija u usevu šećerne repe u proizvodnim uslovima Pančevačkog rita.
Ovde se ne radi o klasičnom ogledu, već o široj proizvodnji s obzirom da je primena ovih herbicida i njihovih kombinacija nekoliko godina ranije proveravana klasičnim
ispitivanjima u mikro - ogledima.
Praćenje efikasnosti vršeno je tokom: 2007 godine na površini od 2.342 ha; 2008.
na površini od 1.200 ha i 2009. na površini od 1.248 ha, tj. radi se o praćenju efikasnosti
primenjenih herbicidnih kombinacija koje su u mikro ogledima dale dobro i zadovoljavajuće delovanje (KE>85 %) na prisutne korovske vrste u usevu šećerne repe na proizvodnim parcelama Poljoprivredne Korporacije Beograd.
Na području osmatranja korišćeni su herbicidi iz grupe chloroacetanilide (propisochlor, s-metolachlor); 2-(4-aryloxiphenoxy) propionic (fluazifop-P-butyl haloxyfop-P
metil); sulfonylurea (triflusulfuron-metil); bis-karbamate (desmedipham, phenmedipham); pyridazinone (chloridazon); 1,2-4-triazinone (metamitron); ciklohexanedione oxime (cykloxydim); benzofuranyl alkanesulfate (ethofumesate); pyridinecarboxylic acid
(clopyralid) i hloracetamidi (dimethenamid-P). U prvoj godini (2007.): dimetenamid +
hloridazon, (desmedifam + fenmedifam + etofumesat + metamitron) + triflusulfuron-metil, klopiralid, fluazifop-p-butil. U drugoj godini (2008.) propizohlor + metamitron, (desmedifam + fenmedifam + etofumesat + metamitron) + triflusulfuron-metil, klopiralid,
cikloksidim; haloxifop-P-metil. U trećoj godini (2009.) s-metolahlor + metamitron, (desmedifam + fenmedifam + etofumesat + metamitron) + triflusulfuron-metil, klopiralid,
fluasifop-P-butil.
Najveći koeficijent efikasnosti tokom sve tri godine osmatranja ispoljila je kombinacija herbicida: dimetenamidP +metamitron+ (desmedifam + fenmedifam + etofumesat
+ metamitron) + triflusulfuron-metil, dok je primenu ciklosidim-a, fluasifop-p-a i klopiralid-a uslovljavalo prisustvo korovskih vrsta iz familije Poaceae (Sorghum halepense (L.)
Pers. i Compositae. (Cirsium arvense (L.).
Ključne reči:šećerna repa, herbicidi, efikasnist.
∗
Dr Mile Ivanović, Mirjana Lazić, dipl.inž., Biserka Badivuk, dipl.inž., PKB Korporacija, Padinska
Skela- Beograd.
151
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Uvod
Područje jugozapadnog Banata na kome je vršena primena i praćenje efikasnosti
herbicida, pripada šestom rejonu ratarske proizvodnje Vojvodine, označenom kao “Južni
Banat”. Ispitivano područje zahvata jugozapadni deo ovog rejona, označeno kao “Pančevački rit”. Ovo područje predstavlja posebnu prirodnu celinu okruženu rečnim tokovima
sa zapada i juga Dunava, severa i severoistoka Karaćem i Tamišom.
Područje ispitivanja ima elipsasti oblik, pravac pružanja od jugoistoka ka severozapadu. Obuhvata površinu između Dunava i Tamiša, prostirući se levo i desno duž puta
Beograd-Zrenjanin i Beograd-Pančevo.
S obzirom da nadmorska visina ima veliki značaj za rasprostranjenje kako pojedinih korovskih vrsta tako i korovskih biljnih zajednica, u tom pogledu ispitivano područje
predstavlja uravnjenu površinu, čija se nadmorska visina kreće od 71 do73 m.
Najviši deo terena nalazi se na njegovom severnom delu (gazdinstvo-Dunavac), a
odatle se blago spušta prema jugu (gazdinstvo-Mladost).
Kada se govori o reljefu treba istaći da je mikroreljef jako razvijen na čitavom
području ispitivanja, pa i tako, gde je zemljište relativno uravnjeno često se smenjuju
mikrodepresije i mikrouzvišenja. Iako na ispitivanom području ima nekoliko tipova (5)
zemljišta sa svojim podtipovima i varijetetima je 16.
Ispitivanja su obavljena na dva najzastupljenija tipa zemljišta, aluvijumu i ritskoj
crnici koja čini 83.5 % ispitivanog područja (slika 1).
Uspešnu proizvodnju šećerne repe ometa prisustvo korovskih biljaka, kao stalnih
pratioca useva šećerne repe, utiču i na rast i razvoj biljaka, to se na kraju odražava na
smanjenje prinosa.
Mala konkurentska sposobnost šećerne repe i veliki međuredni prostor u prvim
fazama rastenja šećerne repe, omogućuju pojavu velikog broja korovskih vrsta i zakorovljenosti useva šećerne repe tokom proleća i leta, te korovi u tom periodu predstavljaju
posebnu “opasnost” za usev.
U cilju suzbijanja korova potreban je kompleksan sistem borbe, koji mora biti
harmonično sastavljen i naučno zasnovan na smenjivanju gajenih biljaka u plodoredu,
obradi zemljišta, đubrenju, setvi odgovarajućih sorti, kao i primeni herbicida. Za suzbijanje korova u usevu šećerne repe koriste se herbicidi od kojih se zahteva ispoljavanje
kako selektivnosti za usev, tako i visok stepen efikasnosti za prisutne korovske vrste.
Racionalna primena herbicida mora biti zasnovana na poznavanju florističkog sastava i građe korovske zajednice. Za potpuni uspeh u suzbijanju korova neophodno je
poznavanje korovskih vrsta koje zakorovljavaju usev, tj. sa kojim stepenom prisutnosti
se nalaze u datom usevu.
152
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 1. Zemljište ispitivanog područja-Pančevački rit.
Land of the investigated area of Pancevo-rit.
peskovi
0,5 %
černozem
4,3 %
ostalo
2,2 %
livadsko
9,5%
aluvijum
59,0 %
ritska crnica
24,5%
Zakasnela nega useva dovodi do značajnog smanjenja prinosa korena (20-50 %)
što ukazuje na izuzetno slabu konkurentsku sposobnost biljaka šećerne repe u prvim fazama vegetacije.
Ispitivanja su obavljena tokom 2007., 2008., 2009. godine, na osam lokaliteta
(proizvodni pogoni-gazdinstva) u Pančevačkom ritu, na zemljištu tipa ritska crnica i aluvijum.
Klimatski uslovi tokom primene herbicida.
Osnovni podaci ispitivanja (datum setve, datum nicanja, datum tretmana, i datum
vađenja šećerne repe dati su u tabeli 1.
Setva šećerne repe obavljena je na međurednom rastojanju od 50 cm, odnosno
rastojanju 18 cm u redu.
Tab. 1. Osnovni podaci ispitivanja za period 2007.-2009. god.
Background research for the period 2007th-2009th yr.
Godina
Year
Datum setve
Date seeding
Datum nicanja
Date of appearance
2007.
2008.
2009.
11.III-15.IV
22.III-04.IV
24.III-05.IV
19.III-23.IV
29.III-12.IV
01.IV-12.IV
Datum tretiranja
Date of treatment
12.III-17.IV
29.IV-26.V
31.V-15.VI
23.III-06.IV
19.IV-19.V
11.VI-23.VI
25.III-07.IV
20.IV-27.V
08.VI-10.VI
Datum vađenja
Date of removal
13.IX-30.XII
15.IX-01.XI
01.IX-25.XI
153
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Jedan od ograničavajućih faktora za delovanje herbicida primenjenih posle setve,
a pre nicanja useva šećerne repe i korova su pored predsetvene pripreme i raspored i količina padavina.
Iz navedenih podataka (tabela 2) vidi se da je suma padavina za period III-VI
najmanja u 2009. godini (175.4 mm) a najveća u 2007. godini (220.2 mm) kada je i najintenzivnija primene herbicida.
Tab. 2. Meteorološki uslovi tokom ispitivanja za period 2007.-2009. god.
Meteorological conditions during the testing period for the 2007th-2009th yr
Godina
Year
Mesec
Month
Srednja dnevna t.
Middle day temperature(°C)
Suma padavina (mm)
Precipitation amount (mm)
2007.
2008.
2009.
III
IV
V
VI
III
IV
V
VI
7.8
11.2
15.4
20.1
7.59
12.07
17.09
100.6
3.8
58.0
57.8
60.6
37.6
49.0
V
VI
13.7
17.5
18.9
7.8
23.0
90.0
III
IV
20.96
6.4
39.6
54.6
Na osnovu iznetih podataka o meteorološkim uslovima (sume i raspored padavina) može se reći da su oni bili uglavnom zadovoljavajući za ispoljavanje herbicidnog
dejstva, tokom sve tri godine osmatranja useva šećerne repe. Sve primenjene kombinacije
herbicida su ispoljile visok stepen efikasnosti, te nije bilo potrebe za primenu ljudskog
rada tj. mehaničkog suzbijanja korova kao dopunske mere. Tretmani su obavljeni JACTO
prskalicom, uz utrošak 200 l vode po hektaru.
Rezultati ispitivanja i diskusija
U usevu šećerne repe konstantovan je određeni broj korovskih vrsta (23) to je posledica intenzivne primene agrotehničkih mera i redovne primene herbicida (tabela 3).
Dominantne korovske vrste u sve tri proizvodne godine bile su: Abutilon theophrasti L., Polygonum persicaria L., Polygonum lapathipholium L., Chenopodium album
L., Amaranthus retroflexus L., od širokolisnih odnosno: Echinocloa- crus-galli L. iz fam.
Poaceae.
Tab. 3. Prisutne korovske vrste
Present weed species
T
T
T
T
T
T
T
T
T
G
T
T
T
T
T
T
T
T
T
T
G
T
T
154
Abutilon theophrasti Medic.
Amaranthus albus L.
Amaranthus blitoides S.Watson.
Amaranthus retroflexus L.
Bilderdykia convolvulus (L.) Dum.
Capsella bursa-pastoris (L.) Medic.
Chenopodium album L.
Chenopodium hybridum L.
Chenopodium polyspermum L.
Cirsium arvense (L.) Scop.
Datura stramonium L.
Echinochloa crus-galli L.
Helianthus annuus ruderalis Wenzel.
Hibiscus trionum L.
Polygonum lapathifolium L.
Polygonum persicaria L.
Setaria glauca (L.) Beauv.
Setaria viridis (L.) Beauv.
Sinapis arvensis L.
Solanum nigrum L.
Sorghum halepense (L.) Pers.
Stellaria media (L.) Vill.
Xanthium strumarium L.
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Jedan od ograničavajućih faktora za delovanje herbicida primenjenih posle setve,
a pre nicanja useva šećerne repe i korova su pored predsetvene pripreme i raspored i količina padavina. Iz navedenih podataka (tabela 2) vidi se da je suma padavina za period
III-VI najmanja u 2009.god. (175.4 mm), a najveća u 2007. god. (220.2 mm) kada je i
najintenzivnija primena herbicida.
Na osnovu iznetih podataka o meteorološkim uslovima (sume i raspored padavina) može se reći da su oni bili uglavnom zadovoljavajući za ispoljavanje herbicidnog
dejstva, tokom sve tri godine osmatranja useva šećerne repe. Sve primenjene kombinacije
herbicida su ispoljile visok stepen efikasnosti, te nije bilo potrebe za primenu ljudskog
rada tj. mehaničkog suzbijanja korova kao dopunske mere.
Spisak korišćenih herbicida sa osnovnim pokazateljima dat je u tabeli 4.
Najveću efikasnost u periodu ispitivanja - osmatranja ispoljile su kombinacije
herbicida i to: u 2007.godini: hlordiazon + dimetenamid-P (preemerg.), (desmedifam +
fenmedifam + etofumesat + metamitron) + triflusulfuron-metil (postemerg.), klopiralid
(postemerg.). u 2008.godini: propizohlor + metamitron preemergence + (desmedifam +
fenmedifam + etofumesat + metamitron) + triflusulfuron-metil, klopiralid (postemerg.).
i u 2009.godini: metolahlor + metamitron-preemergence + (desmedifam + fenmedifam
+ etofumesat + metamitron) + triflusulfuron-metil -postemergence, klopiralid (postemerg.).
Tab. 4. Herbicidi primenjeni u usevu šećerne repe na području Pančevačkog rita.
Herbicides applied in sugar beet crops in the area of Pancevo Rita
Aktivna materija
Active substances
hlordiazon+dimetenamid-P
(desmedifam+fenmedifam+etofumesat
+metamitron)+triflusulfuron-metil
(desmedifam+fenmedifam+etofumesat
+metamitron)+triflusulfuron-metil+klopiralid
2007
S-metolahlor+metamitron
(desmedifam+fenmedifam+etofumesat
+metamitron)+triflusulfuron-metil
(desmedifam+fenmedifam+etofumesat+
metamitron)+triflusulfuron-metil+ klopiralid
(desmedifam+fenmedifam+etofumesat+
metamitron)+triflusulfuron-metil
Vreme primene
Time of application
3,0+1,0
12.III-17.IV -preemerg.
1,5+0,03
29.IV-26.V -postemerg.
1.5+0.03+0.6
31.V-15.VI -postemerg.
1.8+3.0
29.III-06.IV-preemerg.
1.0+0.03
19.IV-29.IV -postemerg.
1.5+0.03+0.6
30.IV-19.V -postemerg.
1.5+0.03
11.VI-23.VI -postemerg.
1.4+2.0
25.III-07.IV-preemerg.
1.0+0.03
20.IV-07.V-postemerg.
1,5+0.03+0.6
26.V-29.V -postemerg.
2,0+0,03
03.VI-10.VI-postemerg.
2008
propizohlor+metamitron
(desmedifam+fenmedifam+etofumesat
+metamitron)+triflusulfuron-metil
desmedifam+fenmedifam+etofumesat
+metamitron+triflusulfuron-metil+ klopiralid
(desmedifam+fenmedifam+etofumesat+
metamitron)+triflusulfuron-metil
Doza
Dose
2009
155
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Svi ispitivani herbicidi, kao i njihove kombinacije nisu depresivno delovali na
uzrast i sklop biljaka šećerne repe.
Kod ispitivanih kombinacija herbicida koji su primenjeni za suzbijanje različite
zakorovljenosti šećerne repe i pod različitim meteorolokim uslovima dobijeni su i različiti prinosi šećerne repe, a u korelaciji sa efikasnošću primenjenih herbicida.
Zaključak
Rezultati efikasnosti primene kombinacije herbicida u usevu šećerne repe tokom
perioda ispitivanja (2007.-2009. god.) na zemljištu tipa ritska crnica i aluvijum omogućuju nam da zaključimo sledeće: primenjeni herbicidi i njihove kombinacije ispoljile su
određenu efikasnost na smanjenju broja jedinki i mase korova po jedinici površine. Najveću efikasnost ispoljila je kombinacija herbicida primenjena u 2007.godini, dimetenamidP + metamitrin preemergence + (desmedifam + fenmedifam+etofumesat + metamitron)
+ triflusulfuron-metil + klopiralid – postemergence. Ova kombinacija herbicida (dimetenamid-P + hlordiazon, desmedifam + fenmedifanm + etofumesat + metamitron + klopiralid) ima prioritet u primeni u odnosu na pojedinačnu i primenu preostalih primenjenih
kombinacija herbicida. U korovskoj zajednici useva šećerne repe dominantne u pogledu
životnih oblika su terofite (T), jer učestvuju u ukupnoj zakorovljenosti sa preko 90%, to
nam ukazuje da je ova zajednica prilagođena uslovima intenzivne primene agrotehničkih
mera i herbicida. Što se tiče prisutnih kategorija korova u usevu šećerne repe dominantne
su segetalne biljke (korovi u užem smislu) sa više od 80%, slede korovsko-ruderalne i
ruderalne vrste.
Uspešna zaštita useva šećerne repe pored agrotehničkih mera (kvalitetna obrada
i predsetvena priprema zemljišta, blagovremena i kvalitetna setva, odgovarajuća gustina
useva i dr.) zahteva i primenu odgovarajućih herbicida i njihovih kombinacija. Pravilni
odabir i primena odgovarajućih herbicida u usevu šećerne repe omogućava nam čist usev
tokom cele vegetacione sezone.
156
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.63+632.954:66.012
Original scientific paper
WEEDINESS AND WEED CONTROL IN SUGAR
BEAT CROP ON LOCALITY PANČEVACKOG RITA IN
AGRICULTURAL CORPORATION BELGRADE
M. Ivanović, M. Lazić, B. Badivuk∗
4
Summary
This paper presents the results of three-year performance monitoring of herbicides
and their combinacions in crops suger beeat in production conditions the Pancevacki rit.
This is not a classical experiment, but the wider on the general production due to
use of herbicides and their combinations, testd several years earlier by the classical micro-experiments.
Monitoring efficiency was done during; year 2007 at area 2342 hecters, year 2008
at the area of 1200 hectars and year 2009 at the 1248 hecters,i.e it is about monitoring the
efficiansy of applied herbicides combinations, that in the micro-experiments gave good
and satisfactory operation (KE>85%) of the weed species present in sugar beet crops at
the production soil of Agricultural Corporaton Belgrade.
The area it invesigetion herbicides were from the group: chloroacetanilide (propisochlor, s-metolachlor), 2-(4-aryloxiphenoxy) propionic (fluazifop-p-butyl haloxifopP etil), sulfonylurae (triflusulfuron-metil), bis-karbamate (desmedipham, phenmedipham,) pyridazinone (chlordiazon), 1,2-4-triazinone (metamitron) ciklohexanedione
oxime (cykloxydim) i benzofuranyl alkanesulfate (ethofumesate), pyridinecarboxylic
acid (clopyralid ) i hloracetamidi (dimethenamid-P).
Key words : sugar beet, herbicides, efficiency.
∗
Mile Ivanović, Ph.D., M.Lazić, B.Sc., Biserka Badivuk, B.Sc., PKB Corporation, Padinska SkelaBelgrade.
157
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
158
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 633.954:633.31
Originalni naučni rad
ISPITIVANJE EFIKASNOSTI NEKIH HERBICIDA U
SUZBIJANJE KOROVA U LUCERKI
L. Matić, P. Dakić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, E. Onć Jovanović,
Z. Gavrilović, R. Beskorovajni5∗
Izvod: U radu su prikazani rezultati ispitivanja efikasnosti herbicida Dancor 70
WG (metribuzin), Okvir (tifensulfuron-metil), Ritam (imazetapir) u suzbijanju korova u
lucerki. Primenjeni herbicidi su imali dobru efikasnost na većinu širokolisnih korova, dok
su na uskolisne korove imali (Poa annua i Bromus sp.) slabu efikasnost. Preparat Okvir je
imao dobro delovanje na višegodišnju korovsku vrstu Rumex crispus.
Ključne reči: Herbicidi, korovi, lucerka.
Uvod
Korovi u lucerki predstavljaju jedan od ograničavajućih činilaca u smanjenju prinosa, pa je njihovo efikasno suzbijanje važan uslov rentabilne proizvodnje ove krmne
biljke. Uspešna zaštita lucerke od korova podrazumeva dobro poznavanje biologije korovske flore ovog useva, kao i svojstva herbicida (mehanizam delovanja, spektar dejstva,
perzistentnost, selektivnos itd.) koji će se upotrebiti.
Zbog specifičnog načina gajenja u usevu lucerke postoje povoljni uslovi za pojavu, razvoj i formiranje korovske zajednice. Pošto se za razliku od drugih useva, lucerka
nalazi u višegodišnjoj eksploataciji, ona formira stabilnu korovsku zajednicu u kojoj se
pored jednogodišnjih nalazi i veliki broj višegodišnjih korova.
Cilj ovog rada je bio da se ispita efikasnost herbicida primenjenih u zasnovanoj
lucerki u vreme mirovanja vegetacije.
Materijal i metode rada
Ispitivanja su obavljena tokom 2009. godine, na oglednom polju kompanije Galenika-Fitofarmacija u Sremskoj Mitrovici, na zemljištu tipa černozem. Ogled je postavljen
u skladu sa EPPO metodom kao potpuno slučajni blok sistem u četiri ponavljanja, na
osnovnim parcelema površine je 20 m2. Pregled ispitivanih herbicida, aktivnih materija,
∗
Mr Piljo Dakić, Luka Matić, dipl.inž., mr Dijana Zečević, Janko Šešić, dipl.inž., Dejan Gajin, dipl.
inž., Galenika Fitofarmacija, Beograd; Elonora Onć Jovanović, dipl.inž., Zlata Gavrilović, dipl.inž., mr Radmila Beskorovajni, Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd.
159
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
količine i vreme primene dati su u tabeli 1. Ogled je postavljen na trogodšnjoj lucerki –
sorta Banat. Tretiranja su obavljena u fazi mirovanja lucerke 10. marta 2009. godine. Za
tretiranje je korišćena ledjna prskalica marke „Solo“ sa Lurmark 04-F110 diznom, koja
stvara lepezasti mlaz. Herbicidi su primenjeni uz utrošak vode od 400 l/ha.
Tab. 1. Pregled ispitivanih herbicida, aktivnih materija, doza i vremena primene
Overview of investigated herbicides, active substances, dose and time of application
Preparat
Preparation
Aktivna materija
Active substances
Doza
Dose
Vreme primene
Time of application
Dancor 70
WG
metribuzin 700 g/kg
0,8 kg/ha
faza mirovanja
phase mode
Dancor 70
WG
metribuzin 700 g/kg
1 kg/ha
faza mirovanja
phase mode
Dancor 70
WG
metribuzin 700 g/kg
1,5 kg/ha
faza mirovanja
phase mode
Okvir
tifensulfuron-metil 750
g/kg
20 g/ha
faza mirovanja
phase mode
Okvir
tifensulfuron-metil 750
g/kg
30 g/ha
faza mirovanja
phase mode
Ritam
imazetapir 100 g/l
1,5 l/ha
faza mirovanja
phase mode
Ritam
imazetapir 100 g/l
2 l/ha
faza mirovanja
phase mode
Ocena stanja zakorovljenosti i efikasnosti herbicida je obavljena nakon 25 i 45
dana nakon tretiranja useva. Brojna zastupljenost vrsta praćena je uzimanjem korova sa
površine od 1 m2 /parceli, pomoću ramova. Podaci o efikasnosti predstavljaju srednju
vrednost uzoraka uzetih sa 4 parcele svakog tretmana koji su stavljeni u odnos sa srednjom vrednošću uzoraka uzetih sa četiri parcele kontrole. Tretiranja su izvedena pri temperaturi od 100C i brzini vetra od 1-2 m/s.
Rezultati istraživanja i diskusija
Ogled je postavljen na parceli na kojoj su bili prisutni jednogodišnji uskolisni i
širokolisni korovi, ali i višegodišnji širokolisni korovi.
160
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Efikasnost ispitivanih herbicida primenjenih u usevu lucerke.
Prva ocena 25.03.2009.
Efficacy of investigated herbicides applied in alfalfa crops.
The first assessment 25.03.2009.
Dancor 70 WG
Biljna vrsta
Plant species
0,8 kg/ha
Kon. br/ br
m2
m2
1 kg/ha
Okvir
1,5 kg/ha
20 g/ha
Ritam
30 g/ha
1,5 l/ha
2 l/ha
Ef.
%
Br
m2
Ef.
%
br
m2
Ef.
%
br
m2
Ef.
%
br
m2
Ef.
%
br
m2
Ef.
%
br
m2
Ef.
%
Sonchus
oleraceus
5.2
0.2
95
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
95
0.0
100
Poa annua
2
1.2
38
1.0
50
1.0
50
2.0
0
2.0
0
0.2
88
0.0
100
Stellaria
media
3.5
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
Veronica
hederifora
2.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
89
0.0
100
0.2
89
0.0
100
Capsella b.
pastoris
3.2
0.2
92
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
92
0.00
100
Lamium
purpureum
5.5
0.2
95
0.0
100
0.0
100
0.2
95
0.0
100
1.2
77
0.00
100
Taraxacum
officinale
2.2
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.2
89
0.25
89
Cirsium
arvense
1.5
0.2
83
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.0
100
0.5
67
0.25
83
Bromus sp.
2.2
1.5
33
1.2
44
1.0
56
2.0
11
2.0
11
0.2
89
0.25
89
Rumex crispus
1.5
1.0
33
1.0
33
0.7
50
0.0
100
0.0
100
0.5
67
0.50
67
U 2009. godini na ispitivanoj parceli je utvrdjeno 10 korovskih vrsta, a prosečna
zakorovljenost na elementarnoj parceli je u prvoj oceni je iznosila 2,9/m2. U zajednici su
dominirale širokolisne korovske vrste. Od uskolisnih korova bili su prisutni Poa annua
i Bromus sp.
U prvoj oceni preparat Dancor 70 WG u sve tri ispitivane doze je ispoljio
dobru efikasnost (ef.>90%) u odnosu na: Sonchus oleraceus, Stellaria media, Veronica
hederifora, Capsella bursa pastoris, Lamium purpureum, Taraxacum officinale,
zadovoljavajuću efikasnost (ef. 75-90%) u odnosu na: Cirsium arvense, a slabu efikasnost
(ef.<75%) u odnosu na Rumex crispus, Poa annua i Bromus sp.
Preparat Okvir u ispitivanoj dozi od 20 g/ha je ispoljio dobru efikasnost (ef.>90%)
u odnosu na: Sonchus oleraceus, Stellaria media, Capsella bursa pastoris, Lamium
purpureum, Taraxacum officinale, Cirsium arvense, Rumex crispus, zadovoljavajuću
efikasnost (ef. 75-90%) u odnosu na Veronica hederifora, a a slabu efikasnost (ef.<75%)
u odnosu na uskolisne korove Poa annua i Bromus sp., a slabu efikasnost (ef.<75%) u
odnosu na uskolisne korove Poa annua i Bromus sp.
161
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 1. Efikasnost herbicida u usevu lucerke. Prva ocena.
Efficacy of herbicides in alfalfa crops. First grade.
Preparat Okvir u dozi 30 g/ha je ispoljio dobru efikasnost od 100% u odnosu na
sve prisutne širokolisne korove, a slabu efikasnost (ef.<75%) u odnosu na: Poa annua i
Bromus sp.
Preparat Ritam u dozi od 1,5 l/ha je ispoljio dobru efikasnost (ef.>90%) u odnosu
na: Sonchus oleraceus, Stellaria media, Capsella bursa pastoris, zadovoljavajuću efikasnost (ef. 75-90%) u odnosu na: Poa annua, Veronica hederifora, Taraxacum officinale,
Lamium purpureum, Bromus sp., a slabu efikasnost (ef.<75%) u odnosu na: Cirsium arvense i Rumex crispus.
Preparat Ritam u dozi od 2 l/ha je ispoljio dobru efikasnost (ef.>90%) u odnosu
na: Sonchus oleraceus, Poa annua, Stellaria media, Veronica hederifora, Capsella b.
pastoris, Lamium purpureum, zadovoljavajuću efikasnost (ef. 75-90%) u odnosu na: Taraxacum officinale, Cirsium arvense, Bromus sp., a slabu efikasnost (ef.<75%) u odnosu
na: Rumex crispus.
162
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 3.
Efikasnost ispitivanih herbicida primenjenih u usevu lucerke. II ocena 20.04.2009.
Efficacy of investigated herbicides applied in alfalfa crops. Grade II 20.04.2009.
Biljna
vrsta
Plant
species
Sonchus
oleraceus
Poa annua
Stellaria
media
Veronica
hederifora
Capsella b.
pastoris
Lamium
purpureum
Taraxacum
officinale
Cirsium
arvense
Bromus sp.
Rumex
crispus
0,8 kg/ha
K br Br Ef.
m2 m2 %
Dancor 70 WG
Okvir
1 kg/ha
1,5 kg/ha 20 g/ha
30 g/ha
Br
Ef.
Br Ef. Br Ef. Br Ef.
m2
%
m2 % m2 % m2
%
Ritam
1,5 kg/ha
2 kg/ha
Br
Ef.
Br
Ef. %
m2
%
m2
6
0.2
96
0.0
100
0.0 100
0.0
100
0.0
100
0.25
96
0.00
100
4
1.0
75
1.7
56
1.0
75
3.2
19
3.0
25
0.25
94
0.00
100
4
0.0
100
0.0
100
0.0 100
0.0
100
0.0
100
0.00
100
0.00
100
5
0.0
100
0.0
100
0.0 100
0.2
95
0.0
100
0.00
100
0.00
100
6.2
0.2
96
0.0
100
0.0 100
0.0
100
0.0
100
0.25
96
0.00
100
7
0.5
93
0.0
100
0.0 100
0.2
96
0.0
100
1.25
82
0.00
100
4.5
0.0
100
0.0
100
0.0 100
0.0
100
0.0
100
0.25
94
0.25
94
2
0.2
88
0.0
100
0.0 100
0.0
100
0.0
100
0.50
75
0.25
88
2.2
1.5
33
1.2
44
1.2
44
2.0
11
2.0
11
0.25
89
0.25
89
1.5
1.0
33
1.0
33
1.0
33
0.0
100
0.0
100
0.50
67
0.50
67
Sl. 2. Efikasnost herbicida u usevu lucerke. Druga ocena.
Efficacy of herbicides in alfalfa crops. Second grade.
163
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Pri izvodjenju ovog ogleda ustanovljena je blaga (oko 200%) fitotoksičnost preparata Dancor 70 WG koji je upotrebljen u dozi od 1,5 kg/ha, koja je nakon 20 dana od
tretmana iščezla.
Zaključak
Na osnovu istraživanja o efikasnosti herbicida u suzbijanju korova u usevu lucerke
može se zaključiti sledeće: U korovskoj zajednici na ispitivanom lokalitetu dominirali su
širokolisni korova. Preparati Dancor 70 WG i Okvir su ispoljili dobro delovanje na širokolisne korove, a preparat Ritam je imao dobro delovanje i na uskolisne korove. Efikasnost preparat Ritam u prvoj oceni je iznosila 100% za Poa annua, a 89% za Bromus sp.
Najširi spektar delovanja u obe ispitivane doze, na širokolisne korove je ispoljio preparat
Okvir koji je suzbio i veoma problematični širokolisni korov u lucerki Rumex crispus.
Iz navedenih rezultata se može zaključiti da za efikasno suzbijanje korova u usevu
lucerke treba koristiti herbicide koji se dopunjuju u spektru delovanja, kako bi se suzbili
i širokolisni i uskolisni korovi.
Literatura
1. Društvo za zaštitu bilja Srbije (2008): Pesticidi u poljoprivredi i šumarstvu u Srbiji.
Beograd
2. Glamočlija, Đ. (1997): Ratarstvo. Beograd.
3. Konstantinović, B. (1999): Poznavanje i suzbijanje korova. Poljoprivredni fakultet.
Novi Sad.
4. OEPP/EPPO (1998): Guideline for the efficacy evaluation of herbicides Weeds in
sunflower. EPPO Standards, Guidelines for the efficacy evaluation of plant protection
products, Herbicides & Planth growth regulators, 4: 30-33.http://www.fitofarmacija.
rs/page42.asp.
164
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 633.954:633.31
Original scientific paper
TESTING EFFICIENCY OF SOME HERBICIDES IN WEED
CONTROL IN LUCERNE
L. Matić, P. Dakić, D. Zečević, J. Šešić, D. Gajin, E. Onć Jovanović,
Z. Gavrilović, R. Beskorovajni∗
6
Summary
The paper presents the results of the efficiency of herbicide Dancor 70 WG (metribuzin), Okvir (tifensulfuron-methyl), Rhythm (imazetapir) in controlling weeds in alfalfa. Applied herbicides had good efficacy on most broadleaf weeds while the poor efficacy
had detected on annual weeds (Poa Anna and Bromus sp.) Herbicide Okvir had good
effect on the weed species Rumex crispus.
Key words: herbicides, weeds, lucerna.
∗
Luka Matić, B.Sc., Piljo Dakić, M.Sc., Dijana Zečević, M.Sc., Janko Šešić, B.Sc., Dejan Gajin,
B.Sc.,Galenika Fitofarmacija, Belgrade; Eleonora Onć Jovanović, B.Sc., Zlata Gavrilović, B.Sc., Radmila
Beskorovajni, M.Sc., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade.
165
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
166
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 631.53.02:635.64+635.03
Originalni naučni rad
UTICAJ ZAPREMINE KONTEJNERSKIH ĆELIJA NA
KARAKTERISTIKE RASADA PAPRIKE
(Capsicum annuum L.)
V. Bjelić, M. Rapajić, Đ. Moravčević, D. Beatović∗
7
Izvod: Kontejneri se dosta koriste u proizvodnji rasada, jer su praktični i lako se
održavaju. Postoje različiti tipovi kontejnera. Svaki od njih pokazuje određene prednosti
i nedostatke, kao što su: nabavna cena, trajnost, dostupnost, pogodnost čuvanja, transport
i drugo. Veličina i oblik izrazito im variraju. Veličina kontejnera (ćelija) ima odlučujući
značaj za proizvodnju rasada. Ona mora biti u korelaciji sa vrstom gajenog rasada i trajanjem proizvodnje.
Ogledi su izvedeni u staklenicima. Korišćeni su plastični kontejneri. Zapremina
ćelija varirala je u rasponu od 7,3 do 80 cm³. Proučeni su parametri od kojih najviše zavisi
razvijenost rasada, kao i njegov kvalitet (visina biljke, broj listova, masa biljke).
Rasad paprike dobro se formirao samo u ćelijama od 80 cm³, pa ga treba gajiti u
ćelijama te ili nešto veće zapremine. U ćelijama čija zapremina varira od 7,3 do 33,5 cm³
mogu se gajiti sejanci koji služe za pikiranje.
Ključne reči: kontejneri, paprika, rasad, zapremina.
Uvod
Proizvodnja paprike se najčešće obavlja iz rasada. Rasadnički period je vreme
kada biljka prolazi kroz stadijum jarovizacije i prvih četiri do pet etapa organogeneze
Lazić (1993). Od kvaliteta rasada zavisi ukupan prinos, ranostasnost i kvalitet plodova.
Prema Markoviću (1986) kvalitetan rasad paprike u momentu rasađivanja treba da ima
elastično i kratko stablo visine 16-20cm, sa 6-10 dobro razvijenih listova pravilno raspoređenih na biljci i sa formiranim pupoljcima i cvetovima.
Pri klasičnoj proizvodnji rasada biljke kod rasađivanja trpe stres. Razlog je što
se tom rasadu, kada se on čupa, jako oštećuje korenov sistem, pa rasađene biljke u dužem periodu (oko 20 dana) celokupnu aktivnost usmeravaju na regeneraciju i obnavljanje
svog korena. Da bi se izbegao stres, pristupa se proizvodnji rasada sa zaštićenim korenovim sistemom, za šta se koriste saksije, kontejneri, hranljive kocke i sl. Tada koren za
sebe veže supstrat u kome raste i sa kojim se rasađuje. Zajedno se izvlače iz saksija (kontejnera), te izostaju veća oštećenja korenovog sistema. Prema Markoviću (1992) takav
∗
Dr Vukašin Bjelić, vanredni profesor., mr Đorđe Moravčević, asistent, Damir Beatović, dipl. inž.,
stručni saradnik, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd; Milica Rapajić, dipl.inž.spec., Srednja poljoprivredna škola “Siniša Stanković”, Futog.
167
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
način proizvodnje rasada obezbeđuje bolje primanje, veću ranozrelost i povećan prinos u
odnosu na klasični. Prinos paprike se u proseku poveća za 14,2%.
Kontejneri se masovno koriste u proizvodnji rasada. Razlog je što su oni veoma
praktični. Uz to, nisu skupi. Hanić (2000) ističe osnovna pravila za proizvodnju rasada u
kontejnerima: pravilno određivanje veličine kontejnera (ćelija), izbor odgovarajućeg supstrata, obavezno postojanje zaštićenog prostora (staklenici i plastenici), striktna zaštita biljaka od bolesti i štetočina itd. Poseban značaj se pripisuje kvalifikovanim stručnjacima.
Rasad je veoma osetljiv na zapreminu (veličinu) kontejnerskih ćelija. Na to ukazuju mnogi istraživači. Westona (1988) je zaključio da zapremina ćelija mora iznositi najmanje 39cm3. Autor je ispitivao rasad raznih sorata paprike. Na zapreminu kontejnerskih
ćelija znatnu osetljivost pokazuje i koren paprike, o čemu govore Bar-Tal i Bar-Yosef
(1990). Koren se bolje ispoljava u ćelijama veće zapremine. Prema Romano et al., (2003)
optimalna zapremina ćelija za gajenje rasada paprike iznosi 99,2cm3. Iersel (1997) je pokazao da je to 166cm3. De Grazia i sar. (2002) ističu da se paprika osetno bolje razvija u
većim ćelijama, čija zapremina nije ispod 85,3cm3. To se pokazalo kako za nadzemni deo
rasada (stablo i lišće), tako i za korenov sistem. Rasad koji je gajen u ćelijama najmanje
zapremine (14,6cm3) nije mogao da stigne za rasađivanje. Nove tehnologije u proizvodnji
paprike obuhvataju i kontejnerski sistem odgajanja rasada, kako pikiranog, tako i nepikiranog, konstatacije su koje potiču od Đurovke i sar. (2006). Dardić i sar. (2007) ističu da
rasad paprike nije uputno gajiti u kontejnerima čije su ćelije manje od 130cm3. Razlog je
što male ćelije primaju nedovoljnu količinu supstrata za normalno uspevanje rasada. To
se najviše odnosi na formiranje asimilacionog aparata (površina lista). Kvalitetan rasad
paprike se proizvodi na supstratima sa dovoljno hranljivih materija u sebi (Moravčević i
sar., 2007; Bjelić i sar., 2009, 2009).
Postavljen je cilj da se odredi razvijenost (kvalitet) rasada paprike koji se proizvodi u kontejnerima. Konkretnije rečeno, odrediće se uticaj zapremine kontejnerskih ćelija
na ispitivani rasad, što će poslužiti da se dođe do odgovora u kojim ćelijama paprika daje
najbolji rasad.
Materijal i metod rada
Rasad je ispitan na Poljoprivrednom fakultetu u Zemunu (staklenik). Ispitan je u
plastičnim kontejnerima čije su ćelije imale sledeće zapremine: 7,3; 20; 33,5 i 80 cm³.
Valjkastog su oblika. Punjene su supstratom „Stender A-280“ nemačke proizvodnje. Korišćena je domaća sorta “amfora” , stvorena u Institutu za ratarstvo i povrtarsto - Novi
Sad.
Sejano je komercijalno seme, visoke klijavosti (88%). Datum setve je 11. 3. 2008.
godine. Nicanje rasada je nastupilo 22. 3. 2008. (11 dana posle setve).
Rasad je imao povoljne uslove u stakleniku. Dnevna temperatura vazduha kretala
se u intervalu od 22 do 24 0C a noćna od 17 do 20 0C Vlažnost supstrata održavana je u
optimalnim granicama (60-70%). Sunčeva radijacija je zadovoljavala potrebe rasada za
svetlošću (oko 6.000 luksa).
Rasad je meren (analiziran) kad je u većini ćelija (kontejnera) stigao za rasađivanje. To je usledilo 8. 5. 2008. Starost rasada iznosila je 48 dana. Mereni su uzorci, koji su
168
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
brojali po 20 biljaka. Za svaku zapreminu ćelija uzeto je po pet uzoraka (100 biljaka), oni
su tretirani kao ponavljanja u ogledu. Analizirane su sledeće osobine (parametri) rasada:
visina biljke, broj listova po biljci, masa cele biljke (nadzemni deo).
Visina biljke merena je od korenovog vrata do kraja (vrha) najdužeg lista, a prikazana je u centimetrima. Listovi su odsecani i brojani, čime je bio obuhvaćen svaki list
duži od 2 cm (kotiledoni listići nisu brojani). Nadzemni deo biljke je meren na preciznoj
vagi i prikazan je u gramima.
Rezultati su obrađeni analizom varijanse (ANOVA) i testirani LSD testom. Prikaz
je dat tabelarno.
Rezultati istraživanja i diskusija
Visina biljke (rasada) kretala se u rasponu od 13,08 do 21,89 cm (Tabela 1). Najmanju vrednost ostvarila je u ćelijama zapremine 7,3 cm³. Radi se o najmanjim ćelijama.
Navedena vrednost osetno je manja od drugih dobijenih vrednosti za visinu biljke, a
razlike se kreću od 3,23 do 8,81 cm. Ostavarene razlike su statistički vrlo značajne, što
pokazuje da ih je uslovio ispitivani faktor (zapremina ćelija). Vrednosti koje iznose 16,31
i 17,02 cm označavaju visinu rasada (biljke) registrovanu u ćelijama zapremine 20 i 33,5
cm³. Deli ih razlika od samo 0,71 cm, a tako mala razlika za visinu biljke nije statistički
značajna. To govori o tome da povećanje zapremine ćelija sa 20 na 33,5 cm³ nije uticalo
na visinu biljke. Posmatrana osobina rasada najviše se ispoljila u ćelijama čija zapemina
iznosi 80 cm³, odnosno u najvećim ćelijama. U njima visina biljke dostigla je 21,89 cm.
Poređenje sa prethodnim vrednostima daje statistički vrlo značajne razlike, koje se kreću
od 4,87 do 8,81 cm.
Tab. 1. Uticaj zapremine kontejnerskih ćelija na visinu biljke
Effect of container cell on the plant height
Zapremina ćelija (cm³)
Cell size (cm³)
Visina biljke (cm)
Plant height (cm)
7,3
13,08
20
16,31
33,5
17,02
80
21,89
Prosek
Average
17,075
LSD
0,05
1,008
0,01
1,389
Vidi se da su kontejnerske ćelije uticale na visinu rasada. To pokazuje i literatura.
Veoma su zanimljivi rezultati do kojih su došli Ne Smith i Duval (1998), koji su ispitivali
rasad paprike u ćelijama čija je zapremina varirala od 13,5 do 104 cm³. U tim ćelijama ra-
169
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
sad je dostigao visinu čije se vrednosti kreću između 12,8 i 24,3 cm³. Autori su zaključili
da ćelije manje od 38,3 cm ne treba koristiti u proizvodnji rasada paprike. Da Grazia i
saradnici (2002) testirali su rasad paprike u ćelijama čija se zapremina kretala od 14,6 do
148,2 cm³, a rezultati su pokazali da zapremina ćelija ne sme biti manja od 32,4 cm³. U
ćelijama čija je zapremina iznosila 14,6 cm³ (najmanje ćelije) rasad nije mogao da stigne
za rasađivanje, usled male količine hranljivog supstrata. Slično se ponaša i rasad drugih
vrsta povrća, na šta ukazuju Junior i saradnici (2004), te Mišković i sar. (2005), čiji je
predmet ispitivanja bio rasad krastavca i kupusnjača. Rasad krastavca najbolje se pokazao u ćelijama zapremine 121,2 cm³, a za kupusnjače to je 90 cm³. Jasno se vidi da zapremina kontejnerskih ćelija može uticati na visinu rasada, pa otuda i na rasad paprike.
Na oglednim biljkama (rasadu) nalazilo se od 4,00 do 9,64 listova (Tabela 2).
Karakteristična je najmanja vrednost, jer je veoma niska, a ostvarena je u najmanjim
ćelijama (7,3 cm³). Rasad je najveći broj listova formirao u ćelijama gde zapremina iznosi
80 cm³, a to su najveće ćelije. Poređenje najmanjih i najvećih ćelija daje razliku koja
iznosi 5,64 lista i statistički je vrlo značajna. U ćelijama gde zapremina pokazuje 20 i 33,5
cm³ rasad je formirao 5,68 i 6,59 lista. To je značajno više nego u najmanjim ćelijama
(razlike: 1,68 i 2,59 listova), a značajno manje nego u najvećim ćelijama (3,96 i 3,05
listova). Međusobno poređenje te dve zapremine (20 i 33,5 cm³) daje razliku koja iznosi
0,91 list i statistički je značajna, a u korist veće zapremine. Rasad je u proseku formirao
6,47 listova.
Tab. 2. Uticaj zapremine kontejnerskih ćelija na broj listova po biljci
Effect of container cell on the number of leaves per plant
Zapremina ćelija (cm³)
Cell size (cm³)
Broj listova
Number of leaves
7,3
4
20
5,68
33,5
6,59
80
9,64
Prosek
Average
6,47
0,05
0,507
0,01
0,698
LSD
Ogled je pokazao da zapremina kontejnerskih ćelija utiče na ovu osobinu rasada.
To se vidi i u literaturi. Zatyko (1975) ističe da rasad paprike u vreme rasađivanja treba
da sadrži od 5 do 7 listova. Marković (1986) je našao 8,4 lista po biljci. Lazić (1993)
saopštava da je rasad paprike normalno razvijen ako ima od 6 do 8 listova. Romano i
saradnici (2003) pokazuju da broj listova znatno raste sa povećanjem zapremine ćelija,
koja je varirala od 15,6 do 99,2 cm³. Mogu se pomenuti i mnogi drugi istraživači, kao
Iersel (1997), NeSmith i Duval (1998) itd.
Rezultati pokazuju da je prosečna masa biljke iznosila 1,159 g (Tabela 3). Najmanju vrednost ostvarila je u ćelijama od 7,3 cm³, a to je 0,378 g. U ćelijama od 20 i 33,5
170
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
cm³ masa se značajno povećavala, ali je i dalje veoma niska: 0,806 i 1,106 g. Masa biljke
se zadovoljavajuće ispoljila samo u ćelijama od 80 cm³ (najveće ćelije). Tu je dostigla
vrednost koja iznosi 2,347 g. Razlike koje ovu najveću vrednost dele od ostalih vrednosti
za masu biljke kreću se između 1,241 i 1,969 g. U statističkom pogledu to su značajne
razlike.
Tab. 3. Uticaj zapremine kontejnerskih ćelija na masu biljke
Influence of container cell on the plant weight
Zapremina ćelija (cm³)
Cell size (cm³)
Masa biljke (g)
Plant weight (g)
7,3
0,378
20
0,806
33,5
1,106
80
2,347
Prosek
Average
1,159
LSD
0,01
0,215
0,02
0,297
Jasno se vidi da rasad paprike bolje uspeva u većim kontejnerskim ćelijama. U
stvari, tako se dobija krupniji i kvalitetniji rasad. Međutim, rasad ne treba gajiti u prekomerno velikim ćelijama, naročito iz ekonomskih razloga (povećavaju se izdaci za nabavku kontejnera i supstrata, neracionalno korišćenje zaštićenog prostora itd.). Mnoga
istraživanja su pokazala da optimalna veličina kontejnera (ćelija) za proizvodnju rasada
paprike iznosi oko 100 cm³ (Romano i saradnici, 2003; NeSmith i Duval, 1998; De Grazia i saradnici, 2002).
Zaključak
Na osnovu rezultata dobijenih u ovom radu mogu da se izvedu sledeći zaključci:
Visina biljke u proseku je dostigla 17,07 cm. Pokazalo se da je rasad imao relativno malu visinu. Jedino je u najvećim ćelijama (80 cm³) bio umereno visok (21,89 cm).
Rasad koji je ispitan u najmanjim ćelijama imao je izrazito malu visinu (13,08 cm).
Rasad je u proseku formirao 6,47 listova. U najmanjim ćelijama (7,3 cm³) registrovana su samo 4 lista. Sa 9,64 lista najbolje se pokazao rasad koji je ispitan u najvećim
ćelijama (80 cm³).
Masa biljke pokazuje vrednosti koje variraju od 0,378 do 2,347 g, a sastoji se od
mase lista i mase stabla. Dobro se ispoljila samo u najvećim ćelijama (80 cm³). Prosečna
vrednost za masu biljke iznosi 1,159 g.
Rasad paprike dobro se formirao samo u ćelijama od 80 cm³, pa ga treba gajiti u
ćelijama te ili nešto veće zapremine. U ćelijama čija zapremina varira od 7,3 do 33,5 cm³
mogu se gajiti sejanci koji služe za pikiranje.
171
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Literatura
1. Bar-Tal and Bar-Yosef (1990): Pepper Seedling Response to Steady and Transient Nitrogen and Phosphorus Supply, Published in Agron J 82:600-606.
2. Bjelić, V., Moravčević, Đ., Beatović, D., Slavica Jelačić (2009): Rezultati ispitivanja
novih supstrata u proizvodnji rasada paprike. XXIII savetovanje agronoma, veterinara
i tehnologa. Zbornik naučnih radova, Institut PKB »Agroekonomik«, 15 (1-2): 113119.
3. Bjelić, V., Moravčević, Đ., Beatović, D., Slavica Jelačić (2009): Uticaj stajnjaka na
proizvodnju rasada paprike. XIV Savetovanje o biotehnologiji, Zbornik radova, vol.
14 (15), Čačak, 143-147.
4. Dardić, M., Govedarica-Lučić, A. (2007): Uticaj zapremine saća u kontejnerskoj proizvodnji paprike. XII Savetovanje o Biotehnologiji, Čačak, 02-03.2007, Vol.12(13),
265-269.
5. De Grazia, J., Tittonell, P. and Chiesa, A. (2002): Pepper (Capsicum annuum L.) transplant growth as affect growing medium compression and cell size, Agronomie 22,
503-509.
6. Đurovka M,. Lazić, B., Bajkim, A., Potkonjak, A., Marković, V., Ilin, Ž., Todorović,
V. (2006): Proizvodnja povrća i cveća u zaštićenom prostoru, Poljoprivredni fakultet
Novi Sad, 216-226.
7. Hadži-Pecova, S., Jankulovski, D., Martinovski, Gj., Popsimonova, G., Bogevska, Z.,
Dimovska, M. (2007): Uticaj tipa supstrata na kvalitet rasada povrća i cveća, Zbornik
radova, XII Savetovanje o biotehnologiji, Vol. 12.(13), Čačak, 315-319.
8. Hanić, E. (2000): Značaj supstrata, kontejnera i hormona u rasadničkoj proizvodnji.
Univerzitet »Džemal Bjedić«, Mostar, 45-83.
9. Iersel, Marcvan (1997): Root Restriction Effects on Growth and Development of Salvia (Salvia splendens) HortScience 32, 1161-1307.
10. Júnior, S.S., Juliana, Gadum, I., Antonio, Ismael Inácio Cardoso I. (2004): Effect of
tray cell size and seedling age on cucumber production, Horticultura Brasileira vol.
22 No.3 Brasília.
11. Lazić, B., Đurovka, M, Marković, V. (1993): Povrtarstvo, Novi Sad.
12. Marković, V. Takač, A. (1992): Kontejnerska proizvodnja rasada“, Savremena poljoprivreda, Vol. 40, No. 1-2, 11-14.
13. Marković, V. (1986): Kvalitet rasada paprike u zavisnosti od načina priozvodnje,
Zbornik radova, Split, 69-74.
14. Mišković, A., Iliin, Ž., Marković, V., Đurovka, M., Červenski, J. (2006): Uticaj vrste
supstrata i zapremine kontejnera na kvalitet rasada kupusa i karfiola. Savremeni povrtar. God. V, Br. 20, 4-6.
15. Moravčević, Đ., Pavlović, R., Bjelić, V. (2007): Uticaj glistenjaka na kvalitet rasada
paprike. Zbornik naučnih radova sa XXI Savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, 103-108.
16. NeSmith, D.S. and Duval, J.R. (1998): The Effect Of Container Size“, HortTechnology, 8(4).
17. Romano, D., Paratore, A., Rosi, A.L. (2003): Plant density and container cellk volume
on solanaceous seedlings growth, Acta Horticulturae, No. 614 Vol. 1 247-253.
18. Weston, A. L. (1988): Effect of Flat Size, Transplante Age and Production Size on
Growth an Yield of Pepper Transplants, HortScience, Vol. 23(4), 709-711.
19. Zatyko, L. (1979): Paprike termesztes, Budapest.
172
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 631.53.02:635.64+635.03
Original scientific paper
INFLUENCE OF CONTAINER CELL CAPACITY ON THE
DEVELOPMENT
OF PEPPER (CAPSICUM ANNUUM L.) SEEDLINGS
V. Bjelić, M. Rapajić, Đ. Moravčević, D. Beatović∗
8
Summary
Containers are frequently used in the production of seedlings because they are
practical and easy to maintain. There are different types of containers. Each type has its
own advantages and disadvantages, like: purchasing price, duration, availability, conditions of keeping, transport, etc. Their size and shape can be very different. The size of the
containers (cells) is crucial for the production of the seedlings. It has to be in correlation
with the type of seedlings grown and with the duration of the production. Competent and
experienced people can easily determine the right container size for a certain production
of seedlings.
Research was done in greenhouses. Plastic containers were used. The cell capacity
varied from 7.3 to 80 cm3. The parameters crucial for the development of the seedlings as
well as their qualities (the height of the plant, number of leaves, mass of the plant) were
analyzed. Pepper seedlings were forming well only in 80 cm3 cells, thus they need to be
grown in 80 cm3 cells or somewhat bigger cells. In cells which capacity varies from 7.3
to 33.5 cm3 seedlings used for stinging can be grown.
Key words: containers, pepper, seedlings, capacity.
∗
Vukašin Bjelić, Prof. Ph.D., Đorđe Moravčević, M.Sc., assistant, Damir Beatović, B.Sc., research
associate, Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade; Milica Rapajić, B.Sc., Spec., Moderato Agricultural School
“Siniša Stanković”, Futog.
173
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
174
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:612.66+633.491:631.532.2
Pregledni rad
FIZIOLOŠKA STAROST SEMENSKIH KRTOLA KROMPIRA
(SOLANUM TUBEROSUM L.)
D. Poštić, N. Momirović, Z. Broćić, Ž. Dolijanović, G. Aleksić ,
N. Trkulja, Ž. Ivanović∗
9
Izvod: Pre mnogo godina, još od kada su otkriveni hormoni krajem XIX veka Fritz
Went i Francis Darwin shvatili su da biljni i životinjski organizmi prolaze kroz različite etape
unutrašnje starosti koja ne odgovara samo proteklom vremenu. Fiziološko starenje određeno
je uticajem dva faktora unutrašnjom biohemijom posebno hormonima tj. genitičkom predispozicijom i uslovima sredine (Pavlista, 2004). Kada se krompir gaji vegetativno (krtolama),
genetička predispozicija je odlika sorte (van der Zaag and van Loon, 1987). Fiziološka starost
krtole se obično definiše kao hronološka starost krtole, koja je određena (istorijom polja) ekološkim uslovima u toku vegetacije i uslovima skladištenja. Razlikujemo dva tipa fiziološke
starosti kod krompira, nadzemnog vegetativnog dela ili cime u toku vegetacije i krtola posle
vađenja (u vreme skladištenja) (Pavlista, 2004). Fiziološka starost cime izračunava se na osnovu kolebanja dnevnih temperatura vazduha i koristi za predviđanje osetljivosti (prijemčivosti)
biljke na infekciju crne pegavosti lišća (Alternaria solani), mogućnosti napada bolesti na starije biljke. Drugi tip fiziološke starosti odnosi se na životnu sposobnost krtola namenjenih za
seme (Pavlista, 2004). Fiziološka starost semenske krtole je predmet ovog rada i ona se široko
definiše kao :«stepen razvoja semenske krtole krompira« (Struik, 2007; Struik, 2009),«...fiziološko stanje krtole koje utiče na produktivnost« (Bohl et al., 2003) ili »...unutrašnja starost
krtole kao rezultat biohemijskih promena...« (Bohl et al., 1995). Smatra se da je krtola u »optimalnoj« starosti kada je (životna sposobnost) snaga porasta u maksimumu, posle dormantnog
perioda krtole klijaju i energija porasta raste do najveće, posle toga starost se povećava i gubi
se životna sposobnost (Knowles, 2004). Drugim rečima od faze fiziološke starosti u kojoj se
nalazi krtola zavisi njena životna sposobnost. Fiziološko starenje krtola se dešava za vreme
vegetacione sezone pod uticajem kompeksa agroekoloških uslova i za vreme skladištenja,
veoma je teško za razumevanje i komplikovano za merenje (Lamont, 2002; Bohl et al., 2003;
Johnson, 2004; Delanoy et al., 2004). Jedini načim utvrđivanja sezonske stimulacije fiziološke
starosti krtola je izvođenje ogleda za određivanje dormantnosti i klijavosti. Najbolji i osnovni
pokazatelj je pregled istorije polja u poređenju sa predhodnom godinom semenske partije.
Međutim, glavno starenje semenskih krtola se odvija u skladištu (Pavlista, 2004). Za vreme
skladištenja krompira glavni uticaj na fiziološku starost krtola imaju temperature. Visoke temperature čuvanja povezuju se sa većom fiziološkom starosti krtola. Tačna veza još nije utvrđena ali korelacija postoji (Pavlista, 2004).
Ključne reči: fiziološka starost, semenske krtole krompira.
∗
Mr Dobrivoj Poštić, dr Goran Aleksić, Nenad Trkulja, dipl.inž., Žarko Ivanović, dipl.inž., Institut za
zaštitu bilja i životne sredine, Beograd; dr Nebojša Momirović, profesor, dr Zoran Broćić, profesor, dr Željko
Dolijanović, docent, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd.
175
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Uvod
Fiziološka starost određuje razvoj svakog pupoljka na semenskoj krtoli dakle utiče
na broj klica po okcu i na njihovu životnu sposobnost (Struik, 2009). Fiziološka starost
predstavlja važnu osobinu semenskih krtola i zajedno sa masom (krupnoća) krtole, stepenom razvoja klica i zdravstvenim stanjem čine kvalitet semenskog krompira. Fiziološko
starenje krtola krompira počinje sa formiranjem krtole (Ranalli, 2000). Posle vađenja
metabolizam unutar krtola se nastavlja i prouzrokuje promene od kojih zavisi kvalitet
semenskog krompira. Ovi procesi unutar krtole određuju različitu fiziološku fazu razvoja kroz koje prolazi krtola posle žetve i utiču na kapacitet klijanja i životnu sposobnost
(Morrenhof, 1998). Potrebno je poznavati fiziološke procese koji se dešavaju unutar krtola za vreme skladištenja jer oni kontrolišu broj klica i snagu klijanja, razvojem metoda
praćenja ovih procesa postiže se cilj gustine (broja) stabala i broja krtola (Brown and
Blake, 2001). Fiziološka starost semenskih krtola određena je kompleksom interakcija
između agronomskih i klimatskih uslova u toku vegetacije krompira i uslovima čuvanja posle žetve, kao što su manipulacija i pred tretman pre sadnje. Međutim, nekoliko
faktora može ubrzati proces fiziološkog starenja, kao što su: sorta – neke sorte imaju
kraći dormantni period od drugih, i njihov proces starenja odvija se brže (rane sorte);
temperatura čuvanja – više temperature čuvanja će ubrzarti fiziološko starenje. Vreme
čuvanja (dani) i skladišne temperature (°C) u kombinaciji se brzo ispoljavaju preko sume
akumulacije temperature. Visoko nagomilavanje broja stepen dana povećava fiziološku
aktivnost krtole, skraćuje dormantni period i povećava broj klica po krtoli. Temperatura je
glavni činilac u skladištu koji određuje ritam prolaženja krtola kroz faze starosti, njenim
upravljanjem može se postići željena starost krtola za sadnju (Schrage, 1999b); uslovi
razvoja za vreme vegetacione sezone – faktori koji mogu skratiti dormantnost i povećati
fiziološku starost su toplo vreme, visoke temperature (vazduha a posebno zemljišta) u
toku vegetacije (Burton, 1989; Jakovljević, 1996; Ilin i sar., 2000), svetla (peskovita)
zemljišta, nedostatak i promena zemljišne i vazdušne vlage i niska plodnost (N) zemljišta
(Sturz et al., 2000, nedostatak pristupačnih hranljivih materija, vreme vađenja, defolijacija izazvana biotičkim i abiotičkim faktorima i drugih stresnih faktora (Beukema and vad
der Zaag, 1990; Morrenhof, 1998). Ispitivanjem klijavosti semenskih krtola sorte Desiree
i Kondor poreklom sa tri različita proizvodna područja (Poštić, 2006; Poštić i sar., 2007;
Poštić i sar., 2009a) veći broj klica formirale su krtole u prvoj godini istraživanja zbog
pretrpljenog stresa suše. Povećana fiziološka starost krtole se manifestuje većim učešćem
nepravilnih, nitavih, belih i atipičnih klica i pojavom babičavosti (Maksimović, 1996;
Bugarčić, 2000). Usev zasnovan iz takvog semena ima usporen tempo rasta nadzemnih
vegetativnih organa. Usporeno je formiranje malog broja krtola po biljci. Obično se formira 4-5 sitnih krtola, prosečne mase 40-70 g (Lazić i sar., 1998; Ilin i sar., 2000). Sorte
male biološke snage i slabe tolerancije prema fiziološkoj starosti imaju slabu klijavost i
prinos (Reust i Hebeisen, 2003).
Faze fiziološke starosti: Faze fiziološke starosti kroz koje postepeno prolazi krtola posle žetve su sledeća: postoji pet faza fiziološke starosti krtole zasnovane na klijavosti
(Iritani et al., 1983; Schrage, 1999a): faza dormantnosti, faza vršne (apikalne) dominacije, faza normalnog klijanja i faza fiziološki starog semena.
176
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Faza dormantnosti (bez klica): Nekada su ovu fazu smatrali pre-starosnom fazom (Bohl et al., 2003). Dormantnost krtola krompira je fiziološko stanje koje počinje sa
formiranjem krtole i završava se klijanjem pupuljaka. Kontrolisanje ove fiziološke faze
doprinosi boljem čuvanju semenskih krtola krompira, koja predstavlja još uvek aktuelan
problem. Kod krtola posle vađenja u normalnim okolnostima nema kretanja klica, okca
(pupoljci) su stanju dormantnosti. Dormatnost je fiziološko stanje izazvano dejstvom hormona abscisinske kiseline (ABA) koja se akumulirala unutar krtola iz cime u toku vegetacione sezone za vreme obrazovanja krtola. Dormantnost predstavlja period u kome nema
kretanja klica čak i pod optimalnim uslovima. Mirovanje krtola se prekida kada količina
ABA u okcima opadne kroz metaboličke procese do nivoa koji dopušta reagovanje okaca
kretanjem klica u optimalnim uslovima (Pavlista, 2004). Dormantni period se može prekinuti dejstvom visoko koncentrovanog CO2, bez obzira na temperaturu čuvanja, dodavanjem etilena njegov efekat se pojačava. Ova mešavina gasova snižava nivo endogenih
inhibitora, ABA, na nulu u roku od 24h (Coleman, 1998). Sitnije krtole su obično fiziološki mlađe i imaju duži dormantni period (Sturz et al., 2000). Zavisno od navedenih faktora
dormantni period najčešće 2-4 meseca, akod nekih sorti i preko 5 meseci (Zaag van der,
1992; Bugarčić, 2000; Dessalegn, 2002).
Faza apikalne dominacije (samo jedna klica): Mlado seme se karakteriše pojavom dominantnog okca pre drugih okaca, tako što sprečava kretanje klica drugih okaca. Apikalno okce (pupoljak) je okce kojim je krtola pripojena za cimu. Ovaj fiziološki
fenomen je nazvan apikalna dominacija i uobičajena je pojava u biljnom carstvu tj. ne
dozvoljavanje razvoja (porasta) nižih grana od naviše grane. Ovaj fenomen je određen
dejstvom hormona indol sirćetne kiseline (IAA), poznati kao auksini. U slučaju krtola
krompira, vršno dominantno okce i mlada klica sintetišu IAA koju transportuju po celoj
krtoli i na taj način sprečavaju klijanje ostalih okaca. Sprečavanje razvoja drugih klica zavisi od koncetracije IAA kao što dormantnost zavisi od ABA. Obe ove pojave sa hormonima ABA i IAA mogu biti sprečene hormonima citokininom i giberalinom. Kao rezultat
fiziološki mlade krtole obrazuju jedno do dva glavna stabla odnosno mali broj stabala po
jedinici površine (Pavlista, 2004). Pojava druge i ostalih klica na krtoli moguća je tek kasnije kada nivo IAA opadne u apikalnom okcu. Ovde je važno je napomenuti da genetička
šifra sorte određuje kolika će biti produkcija ABA i IAA, koliko su tkiva osetljiva na njih,
koliko brzo njihov nivo opada i koliko i kada sintetiše suprotne hormone citokinine i giberaline. Uslovi spoljne sredine utiču na ovu pojavu ali presudna je genetika.
Faza normalnog klijanja (više klica po semenskoj krtoli): Starije semenske
krtole tkz. ,,srednje'' ili ,,optimalne'' starosti kada je životna sposobnost (snaga porasta)
u maksimumu (Knowles, 2004). Ova faza karkteriše se gubljenjem apikalne dominacije između okaca tj. količina IAA i njegovo delovanje u krtolama opada. Ovaj proces u
vremenu može biti postepen ili ubrzan. Dominacija može biti prekinuta sečenjem krtole
usled čega se prekida put transporta IAA u krtoli. Odstranjivanje vršne klice će takođe
prekinuti apikalnu dominaciju kod mladih krtola, mada u nekim slučajevima može biti
ponovo uspotavljena preko sledećeg najvišeg okca. Usled toga ova faza se odlikuje pojavom više klica iz nekoliko okaca duž cele krtole što kasnije rezultira formiranjem nekolko
177
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
glavnih stabala po biljci (Pavlista, 2004). Broj glavnih stabala je u korelaciji sa prinosom
(Iritani et al., 1983).
Faza razgranatih klica: Povećanjem starosti semenske krtole životna sposobnost
opada (Knowles, 2004). Klice takvih krtola su razgranate, slabe, tanke i podsećaju na
dlake. Može čak doći i do pojave proliferacije (razvoja) malih stolona sa velikim brojem
sitnih krtola koje se neće održati. Takve krtole daju nizak prinos.
Faza sitnih nepravilnih krtola: Ovakvo seme je fiziološki veoma staro njihove
razgranate klice se proliferacijom transformišu u stolone koji se ne razvijaju već brzo
formiraju sitne krtole. Ovakve krtole sadnjom ne formiraju biljku već odmah daju krtole.
U ovoj fazi fiziološke starosti semenske krtole možemo reći da nemaju životnu sposobnost.
Razvoj useva krompira i fiziološka starost. Biljke gajene iz semenskih krtola različite fiziološke starosti razvijaju se različito (van der Zaag and van Loon, 1987).
Fiziološki starije krtole klijaju ranije, brže se razvija, viši raniji prinos, i niži kasniji prinos
nego mlađe seme (Grice, 1993). Knowles et al., (2003) su utvrdili postojanje veze između
fiziološke starosti krtole, broja stabala po biljci i veličine krtola. Primenom biljnih regulatora rasta kao što su giberelinska kiselina i benzil aminopurin može se modifikovati uticaj
fiziološke starosti semenskih krtola na novi usev. Posebno benzil aminopurin obećava u
prevazilaženju negativnog uticaja starijih semenskih krtola na razvoj useva i prinos (Caldiz, 2001). Brown et al., (2003) smatra da je fiziološka starost semenskih krtola važan
faktor zasnivanja i razvoja useva na početku vegetacije. Način proizvodnje i klimatski
uslovi područja u kojem se gaji krompir mogu imati značajan uticaj na fiziološku starost
krtola. Sadnjom identičnog genetičkog materijala istih semenskih partija na različitim
lokacijama dobija se seme koje se razlikuje u snazi klijanja i do četiri puta (Brown et
al., 2003). Isti autor tvrdi da se fiziološkim kvalitetom semena može upravljati preko
vremena izumiranja cime. Naime uništavanje cime približno tri nedelje pre prirodnog
izumiranja rezultira povećanjem prinosa useva u poređenju sa ranijim uništavanjem cime
ili prirodnim uništavanjem cime. Ovi rezultati potvrđuju i ranija istraživanja da uslovi semenske proizvodnje određuju fiziološko stanje semena. Preko glavnih stabljika (primarne
stabljike razvijene direktno iz klice) direktno se utiče na broj krtola po biljci, odnosno
ukupan prinos krtola (Bokx i van der Want, 1987; Zaag van der, 1994; Zarzynska, 1995;
Maksimović, 1996; Khan i sar., 2004). Isti autori navode da broj glavnih stabljika zavisi
od veličine zasađenih krtola. Fiziološki starije krtole obrazuju više klica po okcu (Poštić
i sar., 2009; Poštić i sar., 2009a), veliki broj glavnih stabala, više krtola po biljci i niži
prinos (Sturz et al, 2000). Broj i dužina klica raste sa porastom fiziološke starosti semenske krtole. Sa povećanjem fiziološke starosti semenske krtole prečnik klica i sadržaj suve
materije u klicama opada (Moll, 1994; Poštić i sar., 2009). Sorte sa slabom fiziološkom
snagom ili tolerancijom na starost pokazuju slabu klijavost i prinos posle produženog
perioda naklijavanja. Fiziološka snaga je veoma pouzdan pokazatelj koji ukazuje proizvođačima koje su sorte osetljive na tople skladišne uslove ili dug period naklijavanja
pre sadnje (Reust and Hebeisen, 2003).
178
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1.
Razvoj i osobine useva krompira u odnosu na fiziološku starost semenskih
krtola (Iritani and Thornton, 1984).
Development and properties of potato crops in relation to the physiological
age Tuber seed (Iritani and Thornton, 1984).
Osobina
Characteristic
Klijanje/ Germinate
Bujnost/ Exuberance
Rana snaga porasta/ Early strength increase
Lisna površina/ Leaf area
Broj stabala po biljci/ Number of trees per
plant
Inicijacija krtola/ Initiation Tuber
Period formiranja krtola/ Period formation
Tuber
Nalivanje krtola/ Filling Tuber
Veličina krtola/ Size Tuber
Starenje/ Aging
Rani prinos/ Early yield
Kasniji prinos/ Later yield
Mlado seme
Young seed
Sporije/Slower
Veća/ Higher
Velika/ Higher
Veća/ Higher
Staro seme
Old seeds
Brže/ Faster
Niža/ Lower
Niža/ Lower
Manja/ Less
Manje/ Less
Više/ Higher
Kasnije/ Later
Ranije/ Previously
kraći i ujednačen/ short and
Duži/ Long
uniform
Duže/ Longr
Kraće/ Shorter
Krupnije/ Larger
Sitnije/ Smaller
Kasnije i sporije/ Later and slower
Brže/ Faster
Niži/ Lower
Veći/ Higher
Viši/ Higher
Niži/ Lower
Utvrđivanja fiziološke starosti. Postojeće metode ocene fiziološke starosti (koje
se zasnivaju na akumulaciji sume temperatura u vreme skladištenja) nisu dovoljno efikasne i unapred su naklonjene grešci, jer ne uzimaju u obzir razvoj ekoloških faktora za
vreme vegetacione sezone semenskog useva (temperature, vlažnost, tip zemljišta i dr.)
koji utiču na stepen starosti u skladištu. Za brzu ocenu fiziološke starosti semenske partije
(Jenkins et al., 1993; Knowles and Botar, 1991) predlažu krišćenje metoda izračunavanja
toplotne akumulacije. Dok (van der Zaag and van Loon, 1987) preporučuju da se uzorci
semenskih partija stave u mrak na sobnu tremperaturu i posle nekoliko nedelja, posmatra
se i upoređuje njihova klijavost. Drugi autori koriste termin »indeks fiziološke starosti«
(Caldiz et al., 1999), ovaj metod može trajati nekoliko meseci i nije praktičan za proizvođače, ali se uspešno može koristiti u naučnim istraživanjima. Danas ne postoji metod
određivanja trenutne starosti krtola. Međutim, u budućnosti se može očekivati merenje
fiziološke starosti krtola biohemijskim putem. Jedan od potencijalnih markera starosti je
2-metil butanol (Knowles et al., 2003). Colauzzi et al., (1999) su ispitivali uticaj konstantnog i promenljivog toplotnog režima na klijavost semenske krtole pet sorata krompira
(Albe, Agate, Lisete, Monalise, Spunte i Timate). Posle toplotnog tretmana krtole su u
trajanju od pet nedelja bile izložene difuznoj svetlosti na sobnoj temperaturi. Na svakih
sedam dana vršeno je ocenjivanje klijavosti krtola. Smatralo se da je krtola klijala kada
se pojavi bar jedna klica 2mm dužine (Reust, 1986). Najveći procenat klijavosti krtola
krompira dobijen je u prvom tretmanu (konstantno 25°C), kada je i postignuta najveća
akumulacija toplote u stepen danima po krtoli odnosno kada su i krtole bile fiziološki naj
starije. Najbržu klijavost postigla je sorta Agata, sledile su je sorte Timate i Alba, a najsporije je klijala sorta Liseta. U istraživanjima klijavosti krompira sorte Desiree i Kondor
(Poštić, 2006; Poštić i sar., 2009) navode da broj klica raste sa dužinom trajanja naklijavanja što se poklapa sa rezultatima (Gachango et al., 2008).
179
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Planiranje proizvodnje krompira i tržište. Fiziološka starost može biti dobar
poljoprivredni alat za prilagođavanje useva krompira ekološkim uslovima vegetacione
sezone i poslužiti za svrhu gajenja. Na primer u zemljama sa epidemijom plamenjače,
organska proizvonja krompira zahteva relativno starije seme, takođe u zemljama gde postoji veliki pritisak biljni vaši u toku i krajem sezone usev krompira treba zasnivati sa starijim semenskim krtolama. Usevi krompira sa specifičnim zahtevima za veličinom krtola
takođe zahtevaju određenu starost krtola (Struik, 2009). Sadnjom fiziološki starijih krtola
sorata koje imaju sklonost ka formiranju krupnih krtola kao što je Yukon Gold (Kenebek,
Kondor, Belarosa, Morene) može imati prednosti u poboljšanju uniformnosti i porastu
broja krtola tržišne veličine posebno za ranu proizvodnju (Asiedu et al., 2003). Fiziološki
mlađe seme treba saditi na manje međuredno rastojanje jer formira nekoliko stabala a
samim tim i manji broj krtola (Delanoy et al., 2004). Duga vegetaciona sezona favorizuje formiranje krupnih krtola pogodnih za tržište i preradu pomfrit, mlado seme ovde je
upravo poželjno jer daje nekoliko stabala. S druge strane, za ranu svežu potrošnju mnogo
je poželjnije starije seme koje formira više klica i viši raniji prinos. Prilikom odlučivanja
optimalne starosti krtola poželjne za sadnju treba uzeti u obzir osobine sorte, potrebe tržišta i agroekološke uslove u toku vegetacione sezone (Pavlista, 2004). Semenske krtole
proizvedene u nepovojnim vegetacionim uslovima ili čuvane na višim temperaturama u
toku zime mogu izgledati kao krtole visoke biološke snage ali one su fiziološki ,,starije’’.
Starije semenske krtole ranije klijaju, formiraju krtole i sazrevaju, imaju mnogo stabala i
krtola, daju niži prinos nego ,,mlađe’’ semenske krtole, posebno u područjima duge vegetacione sezone. Slabija životna sposobnost starijeg semena krompira može se nadoknaditi (prevazići) izmenama tehnologije proizvodnje. S druge strane, fiziološki starije seme
može se prilagoditi potrebama određenog područja. Na primer, ,,starije’’ seme je posebno
poželjno u područjima kratke vegetacione sezone ili u semenskoj proizvodnji gde je poželjno ranije sazrevanje i krtole manje krupnoće. Zato je neophodno u našim uslovima
dva meseca pre sadnje krompira izvršiti bar ocenu životne sposobnosti sermenskih krtola
ako se ne može sprovesti naklijavanje.
Zaključak
Ocena fiziološke starosti semenskih krtola krompira kod nas se uopšte ne sprovodi. Kao posledica takvog odnosa za sadnju krompira se koristi semenski materijal slabe
ili neadekvatne fiziološke starosti što predstavlja glavni razlog niskih prinosa krompira
slabog kvaliteta. Određivanjem fiziološke starosti semenskih krtola krompira utvrdila bi
se životna sposobnost odnosno broj klica po krtoli na osnovu koga bi mogli da planirano
broj stabala po biljci odnosno broj krtola po biljci. Postigli bi željenu gustinu useva krompira, veličinu krtola i viši i kvalitetniji prinos. Pouzdana i precizna metoda utvrđivanja
fiziološke starosti omogućila bi odabir kvalitetnog sadnog materijala i postizanje visokih
i stabilnih prinosa kvalitetnog krompira za različite namene. Najveći izazov istraživača
fiziološke starosti je da pronađu pouzdan i brz metod sposoban da utvrdi fiziološku starost u bilo kojoj fazi razvoja semenske krtole i da predvidi dalji proces starenja u funkciji
sume temperatura.
180
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Literatura
1. Asiedu, S.K., Astatkie, T., Yiridoe, E.K. (2003): The effect of seed-tuber physiological
age and cultivar on early potato production. J.Agron.&Crop Sci. 189:176-184.
2. Bernardi, P., Bugarčić, Ž., Živkov, G., Jordanović, O., Moravčević, Đ., Farkaš, F., Ivanović, M., Broćič, Z. (2004): Krompir,FAO, Beograd.
3. Beukeмa, H.P., D.E. van der Zaag (1990): Introduction to potato production. Pudoc,
Wageningen, The Netherlands, pp. 1-208.
4. Bohl, W.H., Olsen, N., Love, S.L., Nolte, P. (2003): Seed and planting management. pp.
91-114. Chap. 7. In Potato Production Systems. Publ. Univ. Idaho Extension.
5. Brown, P.H., Beattie, B. Laurence, R. (2003): Intergenerational effects on seed potato
physiological ageing. ISHS Acta Horticulturae 619. XXVI International Horticultural
Congress.
6. Bugarčić, Ž. (2000): Krompir tehnologija proizvodnje, skladištenje i zaštita, Beograd.
7. Caldiz, D.O., Fernandez, L.V. Struik, P.C. (1999): Physiological age index – a new,
simple and reliable indicator of the physiological age of seed tubers. 14 th Trienn.
Conf. EARP, Italy, pp. 88-89.
8. Caldiz, D.O., Fernandez, L.V. Struik, P.C. (1999): Physiological age index – a new,
simple and reliable index to assess the physiological age of seed tubers based on haulm
killing date and length of the incubatio period. Fild Crops Res 69: 69-79.
9. Colauzzi, M., Mallica, G., Guarda, G. (1999): Effect of thermal treatments with constant and fluctuating regimes on breking dormancy, influences on sprouting and on
crop growing performance on the treated tubers. Proc. of 14 th Trienn. Conf. EARP,
Sorento, Italy, pp. 495-496.
10. Coleman, W.K. (1998): Crbon dioxide, oxygen and ethylene effects on potato tuber
dormancy release and sprout growt. Ann. Bot. London. 82:21-27.
11. Delanoy, L., Schaupmeyer, C., Ziprick, D., Sullivan A. (2004): Adjusting Management
Accor. to Physiological Age of the Seed. Planting Management-Manitoba Agriculture.
12. Dessaleng, Y. (2002): Implication of dormancy period of potato cultivars at Adet.
Plant Breeding Abstracts, Vol. 72, No. 8, pp. 1430.
13. Gachango, E., Shibairo, S., Kabira, J., Chemininwa, G., Demo P. (2008): Effects of
light intensity on quality of potato seed tubers. African Journal of Agricaltural Research Vol. 3 (10), pp. 732-739.
14. Grice, M.S. (1993): Phyological age of seed potatoes, its effect on growt and yield of
subsequent crops. Peelings 38: 8-10.
15. Ilin, Ž., Đurovka, M., Marković, V. (2000): Agrobiološke osnove za uspešnu proizvodnju krompira. Arhiv za poljoprivredne nauke 61, str. 101- 113, Beograd.
16. Jakovljević, M. (1996): Nastanak i filogeneza razvoja kulturnih sorti krompira u vezi
sa uslovima spoljne sredine. Pregledni rad, Poljoprivredne aktuelnosti, 5-6, str. 96111, Beograd.
17. Maksimović, P. (1996): Proizvodnja krompira, Agron.Fakultet-Čačak,’’PREMISGraf’’, Beograd, str. 1-171.
18. Moll, A. (1994): The effects of physiological aging of seed tubers on growth characteristics of eight potato ultivars tested under controlled conditions, Plant Breeding Abs.,
Vol. 64, No. 10, pp. 1462-1463.
181
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
19. Morrenhof , J. (1998): The Road to Seed Potato Production, Hetteмa 100 years, ed.
NIVAA, Den Haag, The Netherlands, pp. 1-70.
20. Pavlista, A.D. (2004): Physiological aging seed tubers. Potato eyes, University of
Nebraska.
21. Poštić, D. (2006): Uticaj agroekoloških uslova proizvodnje semenskog useva na
životnu sposobnost krtola krompira. Magistarski rad, Poljo. fakultet, st. 1-128, Beograd.
22. Poštić, D., Sabovljević, R., Ikanović, J., Davidović, M., Goranović, Đ. (2007): Uticaj
agroekoloških uslova proizvodnje na pokazatelje životne sposobnosti semenskih krtola krompira. Selekcija i semenarstvo, Vol. XIII, No. 3-4, str.31-41, Novi Sad.
23. Poštić, D., Sabovljević, R., Ikanović, J., Davidović, M., Goranović, Đ. (2009): Uticaj
agroekoloških uslova proizvodnje i predtretmanana na životnu sposobnost semenskih
krtola krompira sorte Desiree. Zb. Nau. radova XXIII Sav. agr., vet. i tehnologa, Vol.
15, br. 1-2, str. 99-111.
24. Poštić, D., Sabovljević, R., Momirović, N., Dolijanović, Ž., Aleksić, G., Ivanović, Ž.
(2009a): Ocena pokazatelja životne sposobnosti semenskih krtola krompira sorte
Kondor. Poljoprivredne aktuelnsti (1-2): 83-96.
25. Rykbost, K.A. Locke, K.A. (1999): Effect of seed piece size on performance of three
varietes in the Klamath Basin of Oregon. American Journal of Potato Research. 76,
75-82.
26. Schrage, W. (1999b): Keeping notes with respect to physiological age. In Seed Pot.
Manag. Un. Minesota.
27. Struik, P.C. (2007): Physiological Age of Seed Tubers. Potato Research 50: 375-377.
28. Struik, P.C. (2009): Importance of the physiological age of seed potatoes. Plantkongres.
29. Sturz, A.V., Arsenault, W., Sanderson, B. (2000): Production of Processing Potatoes
froм Whole Seed. Agriculture, Fisheries and Aquaculture. P. E. Island, Canada.
30. Walingo, A., Lungaho, C., Nganga, N., Kinyae, P.M., Kabira, J.N. (2004): Potato marketing, storage, processing and utilization in Kenya. Sixth triennial congress of the
African Potato Association, Agadir, Marocco 5-10 April 2004, Eds Hanafi, A.
182
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:612.66+633.491:631.532.2
Reviev paper
PHYSIOLOGICAL AGEING OF POTATO
(SOLANUM TUBEROSUM L.) SEED TUBERS
D. Poštić, N. Momirović, Z. Broćić, Ž. Dolijanović, G. Aleksić ,
N. Trkulja, Ž. Ivanović ∗
10
Summary
Many years ago, almost since the discovery of hormones in the late 19 th century by Fritz Went and Francis Darwin realized that the plant and animal life organisms
passing through different phases internal age that does not correspond only past time.
Physiological aging determined was influenced by two factors internal biochemistry
especially hormones: genetic predispozition and environmental stress (Pavlista, 2004).
Physiological aging in potato encompasses two types or models vine during the growing
season and tuber during storage season (Pavlista, 2004). Physiological aging in vines is
calculated based on daily air temperature fluctuations and is used for predict when plants
are susceptible to infection by early blight (Alternaria solani), an opportunistic disease
that attacks senescing plants. The other type physiological aging concerns the viability
of tubers used for seed (Pavlista, 2004). This is a broadly defined as well as :«the developmental stage of potato seed tuber« (Struik, 2009),« ...physiological status of the tuber as
it affects productivity« (Bohl et al., 2003) or » ... internal age of the seed (tuber) resulting
from biochemical changes ... » (Bohl et al., 1995). In general, there is an »optimum« tuber age where is growth vigor is maximum, before wich vigor increases as tuber emerge
from dormancy and after wich vigor decreases as tubers advance in age and eventually
lose viability (Knowles, 2004). Although physiological aging of tubers may occur during
growing season due to stress, it is poorly understood and not quantifiable (Lamont, 2002;
Bohl et al., 2003; Johnson, 2004; Delanoy et al., 2004). The only way to measure seasonstimulated physiological aging tubers is to conduct a bioassay determining dormancy and
sprouting characteristic. The best general indication is to look at the field history of the
seed lot in comparison to previous years seed lots performance. However, the major aging
of seed tubers occurs during storage(Pavlista, 2004). During tuber storage, the primary
impact on physiological aging is temperature. High storage are associated with greater
physiological aging. The exact relationship is not yet established but a corelation exists
(Pavlista, 2004).
Key words: physiological aging, potato seed tubers.
∗
Dobrivoj Poštić, M.Sc., Goran Aleksić, Ph.D., Nenad Trkulja, B.Sc., Žarko Ivanović, B.Sc., Institute
for Plant Protection and Environment, Belgrade; Nebojša Momirović, Prof. Ph.D., Zoran Broćić, Prof. Ph.D.,
Željko Dolijanović, Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade.
183
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
184
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 635.34:632.4+57.017.2
Stručni rad
PROUČAVANJE OSETLJIVOSTI RAZLIČITIH
VRSTA PORODICE
CRUCIFERAE I NEKIH STRANIH HIBRIDA KUPUSA PREMA
PLASMODIPHORA BRASSICAE U LESKOVCU
D. Todorović, G. Jovanović∗
1
Izvod: U radu je isptivana osetljivnost različitih vrsta porodice Cruciferae (kupus, brokoli, kelj, karfiol, kupusna uljana repica), zatim stranih hibrida kupusa (Nozomi
i Jetma), kao i holandski hibrid Tekila prema Plasmodophora brassicae na području Leskovca, gde je pojava ovog patogena u pojedinim lokalitetima dosta izražena, te je tako
dovedena u pitanje proizvodnja kupusa.
Vršena su laboratorijska isptivanja u fitopatološkoj laboratoriji PSS Leskovac, ali
i poljski ogled u lokalitetu Stajkovce. Tom prilikom je utvdjeno da patogen parazitira sve
kupusnjače, brokoli je najosetljiviji, a najtolerantnija je uljana repica. Od stranih hibrida
u laboratorijskim uslovima utvrdjeno je da je japanski hibrid Nozomi osetljivji od holandskog Jetme, ali da su oba stradala od prouzrokovača kile kupusa. Kasni holandski hibrid
Tekila tokom cele vegetacije nije ispoljio simptome P.brassicae, a na kraju vegetacije na
sporednim žilama pojavile su se male guke od ovog parazita.
Ključne reči: Plasmodophora brassicae, kupusnjače, osetljivost.
Uvod
Prouzrokovač kile kupusa Plasmodoiphora brassicae Wor. je parazit koji je u Leskovcu poznat i prisutan više od četvrt veka (Perišić i Todorović, 1983; Todorovič i sar.,
2009 a). Zbog toga se proizvodnja kupusa sa tradicionalnih lokacija gajenja ove gajene
kulture, seli na druge delove ovog područja. S druge strane, izvestan broj proizvodjača se
opredeljuje za gajenje ostalih kupusnjača, u nadi da će se gajenjem ovih kultura izbeći štete
od kupusne kile. Ranije su pod ovim kulturama bile relativno male površine, a sada se taj
procenat kreće, prema nezvaničnim podacima oko l5-20% (Todorović D., 2007). Pored
toga trgovačka mreža i struka stalno uvode nove sorte i hibride ranog i poznog kupusa, ne
samo radi većih prinosa ili kraće vegetacije (kod ranog kupusa), već i u nastojanju da će
doći do otpornih hibrida na prisustvo pomenutog parazita (Todorović i sar., 2009 b).
Zbog pomenutih činjenica u toku ove godine postavljeno je više ogleda u kojima
je proveravana osetljivost nekih stranih hibrida ranog i poznog kupusa, kao i nekoliko
drugih vrsta kupusnjača koje se na ovom prostoru gaje na većim površinama.
Cilj postavljanja ogleda je da stučnoj javnosti, pre svega komercijali, kao i proizvodjačima pomognemo u izboru hibrida, sorata i vrsta kupusa i ostalih Crucifera u daljoj
proizvodnji.
∗
Dr Dragan Todorović, „Jugo-hem“, Leskovac; mr Gordana Jovanović-Nikolić, Poljoprivredna
stručna služba, Leskovac.
185
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Materijal i metod rada
Prvi ogled postavljen je u laboratoriji Poljoprivredne stručne službe u Leskovcu sa
dva strana hibrida - japanskim NOZOMI i holandskim JETMA. Od prošlogodišnje prozvodnje kupusa uzete su guke P. brassicae koje su sačuvane i sa njima inficiran supstrat
i rasad pre sadnje. Rasađivanje je izvršeno u saksijama prečnika 10 cm, po 20 biljaka od
oba hibrida dok je u kontroli bilo po l0 biljaka. Praćena je pojava simptoma, vreme pojave
i vreme propadanja biljaka.
Drugi ogled postavljen je u selu Stajkovcu, na lokaciji gde je prvobitno registrovana pojava ovog parazita i na parceli gde je prošle vegetacione sezone kupus u potpunosti
bio uništen polovinom vegetacije. Proizvođač, vlasnik parcele je na toj parceli zasadio
papriku, a na jednom delu je postavljen ogled sa sledećim kupusnjačama: karfiolom, keljom, brokolijem i kupusnom uljanom repicom. Na toj parceli je posadjen i rasad jednog
holandskog hibrida TEKILA koji je zvanično registrovan kao otporan na P. brassicae.
Od svake vrste i hibrida zasadjeno je po 20 biljaka. Pošto je na ostalom delu parcele bila
paprika, ogled je bio redovno zalivan, a primenjivane su i ostale mere nege – djubrenje,
folijarno prihranjivanje, tretiranje pesticidima u cilju suzbijanja štetnih organizama i dr.
Praćena je pojava simptoma, vreme i način ispoljavanja simptoma i drugi parametri.
Rezultati ogleda i diskusija
Ogled u laboratoriji
Na području Leskovca kupus se, kao i u ostalim delovima, gaji kao rani i pozni, i
to na površini od oko l.800 do 2.000 ha godišnje. Pod ranim kupusom površine su manje i
kreću se oko 25% u odnosu na pozni. Sortiment se iz godine u godinu menja tako da kod
ranog kupusa više nema dugo gajenih Ditmara i Prve žetve. Gaje se novije, uglavnom
strane sorte, a u poslednje vreme samo hibridi, takođe strani. Prema saznanju od poljoprivrednih apotekara i proizvodjača pomenuta dva hibrida su za sada najzastupljenija.
To je bio razlog što smo odlučili da ih proverimo kako će se ponašati u jako inficiranom
supstratu, odnosno da li će i za koje vreme ispoljiti simptome P. brassicae. Setva semena
obavljena je u toplim lejama u čistom supstratu, 10. decembra 2008.godine. Prvo pikiranje obavljeno je polovinom januara 2009.godine, a rasadjivanje 9.februara iste godine.
Sa zaraženog područja donete su guke sa malo zemljišta. Guke su prvo fizički
isitnjene zatim miksirane i pomešane sa supstratom i destilovanom vodom. Obezbedjeno
je po 30 biljaka od kojih je po 20 stavljeno u rastvor supstrata i miksirane kile. U tom je
rastvoru rasad držan po l5 minuta, a onda rasađen u pripremljene saksije. U saksijama
supstrat je inficiran pomenutim rastvorom. Prvo zalivanje rasađenih biljaka izvršeno je
preostalom količinom rastvora.
Po 10 biljaka istovremeno je rasadjeno u saksije sa čistim supstratom i zalivano
destilovanom vodom. Sve su saksije držane u laboratoriji, gde je sobna temperatura bila
od 13-24 stepeni. Prostorija je zagrevana i tokom vikenda, a zalivanje biljaka obavljano
je na nedelju dana.
Prve promene primećene su na nadzemnom delu hibrida Nozomi posle 28 dana.
186
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Simptomi su bili karakteristični za ovo oboljenje: gubljenje turgora, malo omekšavanje
listova. Simptomi su se manifestovali kod dve biljke koje su se osušile i definitivno
propale posle 40-50 dana. Isti simptomi kod dugog hibrida Jetma pojavili su se jedanaest
dana kasnije. Međutim, i kod jednog i drugog hibrida zaražene su bile skoro sve zasađene
biljke. Postojala je manja razlika u vremenu manifestacije simptoma, veličini i obliku
guka, ali se može reći da su ova dva rana hibrida osetljiva prema P. brassicae.
Iz ovog ogleda se, takođe, može zapaziti da su se simptomi u laboratorijskim
uslovima pojavili nešto kasnije u odnosu na pojavu simptoma na otvorenom kod poznog
kupusa, gde su se isti pojavili već posle 15-20 dana. Razlog tome je što je u laboratoriji
temperatura vazduha i supstrata bila niža i što je varirala (slika 1).
Sl. 1. Plasomodiphora brassicae. Pojava kile kupusa na korenu holanskog kupusa
Sl. 1.Nozomi
Plasomodiphora
brassicae.
Pojava kile
kupusa
na korenu holanskog
i Jetma, veštački
inokulisanih
biljaka
u fitopatološkoj
laboratorijikupusa
Nozomi
i
Jetma,
veštački
inokulisanih
biljaka
u
fitopatološkoj
laboratoriji PSS
PSS Leskovac (orig.)
Leskovac (orig.)
Plasomodiphora
brassicae. The appearance of hernia in the cabbage
Plasomodiphora brassicae. The appearance of hernia in the cabbage root Dutch
root
Dutch and
cabbage
andJetmore,
Nozomi Jetmore,
inokulisanih
cabbage
Nozomi
inokulisanih
artificialartificial
plants in the laboratory
plants
in the laboratory
fitopatološkoj
fitopatološkoj
PSS Leskovac
(orig.) PSS Leskovac (orig.)
Kod biljaka koje nisu inficirane simptomi se nisu manifestovali. Ogled je praktičKod
biljaka koje nisu inficirane simptomi se nisu manifestovali. Ogled je praktično
no završen 6.aprila 2009. godine.
završen 6.aprila 2009. godine.
Ogled u lokalitetu Stajkovce
187
Lokalitet Stajkovce je u opštini Vlasotince i jedan je od prvih lokaliteta na kome su
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Ogled u lokalitetu Stajkovce
Lokalitet Stajkovce je u opštini Vlasotince i jedan je od prvih lokaliteta na kome
su se pojavili simptomi P.brassicae dalekih osamdesetih godina prošlog veka. Od tada su
prisutni problemi sa gajenjem kupusa u ovom ataru, a intenzitet zaraze, odnosno vreme
propadanja useva je bilo različito u zavisnosti od poteza do poteza, od godine do godine,
od poštovanja plodoreda itd. Inače, ovaj deo leskovačkog i vlasotinačkog kraja je poznat
kao izuzetno napredan povrtarski kraj. Atar se nalazi izmedju dve reke - Vlasine i Južne Morave, zemljište je lako, aluvijalnog tipa, podzemne vode na maloj dubini, a tu je i
dugogodišnja tradicija gajenja kupusa koji je ranije bio najvažnija kultura, a danas je to
paradajz.
Od kada su se pojavili problemi sa kupusom, ovde i na drugim lokacijama, ali i
sa povećanjem standarda stanovništva, počele su se, na većim površinama gajiti i ostala
kupusnjače: karfiol, kelj, brokola i dr. Izvestan broj proizvođača su se, na neki način preorijentisali na ove kulture smatrajući da neće imati problema sa kilom kupusa u svom
usevu. Sve pomenute Cruciferae su po izgledu u početku, a i kasnije po izgledu lišća i
donekle po habitusu slične. U toku ove godine u ogled smo uvrstili i jednu ratarsku biljku
koja spada u ovu familiju. To je uljana repica. Ova kultura nije nepoznata našim proizvođačima, jer se krajem prošlog veka ona gajila na većim površinama, kao ratarska, a seme
posle žetve predavano uljarama.
Opšta karakteristika kupusnjača je što za svoj porast i formiranje prinosa troše
dosta azota i posebno kalcijuma, mnogo više u odnosu na druge povrtarske biljke. Zbog
malih poseda proizvođači su prinuđeni da na svojim parcelama češće gaje ovo povrće.
Zbog toga se zemljište brzo osiromašuje. Azot se svake godine i tokom čitave vegetacije
dodaje i biljke ga imaju u dovoljnim količinama. Međutim, krečna đubriva se veoma retko koriste, pa zato dolazi do povećanja kiselosti. Kontrolom pH na više mesta od strane
Poljoprivredne stručne službe Leskovac, utvrdjeno je da pH kreće u granicama od 4,5-6,
znači jako kiselo do kiselog, što je prvi uslov za pojavu i širenje P.brassicae.
Na jednoj takvoj zakišeljenoj parceli sa pH 4,9, gde je u prošloj sezoni kupus stradao u polovini vegetacije postavljen je ogled. U ogledu su bile kupusnjače: karfiol, kelj,
brokoli i uljana repica, kao i holandski hibrid Tekila. Ovaj hibrid se još ne gaji na ovom
području. Seme je dobijeno zahvaljujući predstavniku firme S&G, uz njihovo objašnjenje
da je ovaj i još neki hibridi otporni na P.brassicae. U ogledu je bilo po 20 biljaka svih
vrsta. Na ostalom delu parcele proizvođač je zasadio papriku, tako da je parcela dobro
obrađena, redovno đubrena i navodnjavana. Na taj način su obezbedjeni uslovi za normalan razvoj biljaka. Setva semena i proizvodnja rasada obavljena je u polutoploj leji van
ovog područja. Rasađivanje je izvršeno 26. aprila 2009. godine. Odmah nakon rasađivanja izvršeno je zalivanje. Stanje useva praćeno je redovno na dvadesetak dana, s tim što
je prva kontrola obavljena posle 20 dana. Na osnovu tih redovnih kontrola konstatovano
je sledeće (slika 2).
188
vrsta. Na ostalom delu parcele proizvođač je zasadio papriku, tako da je parcela dobro
obrađena, redovno đubrena i navodnjavana. Na taj način su obezbedjeni uslovi za
normalan razvoj biljaka. Setva semena i proizvodnja rasada obavljena je u polutoploj leji
van ovog područja. Rasađivanje je izvršeno 26. aprila 2009. godine. Odmah nakon
rasađivanja izvršeno je zalivanje. Stanje useva praćeno je redovno na dvadesetak dana, s
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
tim što je prva kontrola obavljena posle 20 dana. Na osnovu tih redovnih kontrola
konstatovano je sledeće (slika 2).
Sl. 2. Plasomodiphora brassicae. Pojava kile kupusa na korenu različitih
Sl.
brassicae.
Pojava kile
kupusa na
korenu (orig.)
različitih
2. Plasomodiphora
vrsta biljaka porodice
Cruciferae
u lokalitetu
Stajkovce
vrsta
biljaka
porodice
Cruciferae
u
lokalitetu
Stajkovce
(orig.)
Plasomodiphora brassicae. The appearance of hernia in the cabbage root of
Plasomodiphora brassicae. The appearance of hernia in the cabbage root of
different species of plants in the family Cruciferae Stajkovce site (orig.)
different species of plants in the family Cruciferae Stajkovce site (orig.)
Brokoli - Brassica oleracea vr. botrytis s.vr.cymosa. Od ove relativno nove vrste
počinjemo zbog toga što je ona prva ispoljila simptome oboljenja. Već kod prve kontrole,
20 dana posle rasađivanja, kod 4 biljke su simptomi propadanja bili vidljivi. Simptomi
su se videli na nadzemnom delu, a nakon čupanja tih biljaka konstatovani su veoma interesantni simptomi na korenu. Celokupan korenov sistem je bio zahvaćen, ali to nije bila
jedna karakteristična guka, već je bilo mnogo malih izraštaja. Zahvaćene su bile skoro
sve sporedne žile. Kod sledeće kontrole više od 60-70 % biljaka je uništeno. Prema tome,
ova je vrsta u našem ogledu bila najosetljivija i formirala je interesantne simptome na
korenu.
U široj praksi mali je broj proizvođača koji gaji samo ovu kupusnjaču, tako da smo
tokom vegetacije pratili tri parcele sa brokolijem i to na tri različita lokaliteta. Simptomi
P.brassicae manifestovali su se kod jednog proizvođača (Turekovac). Simptomi su se
ispoljili tokom viših dnevnih temperatura na nekoliko mesta u parceli gde je primećeno
zaostajanje u porastu i sušenje po nekoliko biljaka. Tu su konstatovane manje guke na
korenu.
189
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Karfiol - Brassica oleracea vr.botrytis. Tokom prvog pregleda na karfiolu uopšte
nije bilo simptoma prisustva P.brassicae. Biljke su se u početku skoro normalno razvijale. U drugom pregledu, koji je obavljen l9.06.2009., kod 5-6 biljka bilo je simptoma na
nadzemnom delu. Ostale biljke su izgledale zdravo, bez ikakvih promena. U toku dalje
vegetacije oštećeno je još 12 biljaka, a 6 biljaka su ostale do kraja vegetacije bez simptoma i formirale su glavice.
Simptomi na korenovom sistemu su bili identični sa simptomima na kupusu - veće
guke na glavnom korenu. Praćene su i dve parcele za koje se sumnjalo da je zemljište zaraženo ovim parazitom i to u selu Gložanu, koje je neposredno pored Južne Morave i na
kojoj je ranije na kupusu bilo simptoma P.brassicae. Tu je karfiol vrlo rano uništen. Drugi
lokalitet je bili selo Priboj, gde do sada nije bilo većih problema sa ovim parazitom. Međutim, i na ovom lokalitetu zapaženi su simptomi sušenja biljaka karfiola na 2-3 mesta u
parceli. Ovaj lokalitet je daleko od mesta na kojima se postavljaju ogledi i za koje se zna
da je zemljište zaraženo parazitom. Znači, parazita ima na širem prostoru Leskovca.
Kelj - Brassica oleracea var.sabauda. Ova vrsta je slična kupusu, ili kako se spominje u literaturi, jedan varijetet kupusa. U ogledu je bio nešto tolerantniji u odnosu na
predhodne dve vrste. Simptomi su se manifestovali tek kod druge kontrole (posle 33-35
dana) i to kod 3-4 biljke. Tokom vegetacije zahvaćeno je bilo 50 % biljaka. Simptomi i
na nadzemnom delu i na korenu su bili isti kao kod kupusa. Ovde je zapaženo da je veći
broj biljaka ostao do kraja vegetacije, ali je samo mali broj formirao glavice. Na terenu,
odnosno u prozvodnji malo je bilo proizvodjača koji su gajili samo ovu kulturu. Ona se
nalazila na delovima parcela sa kupusom.
Kupusna uljana repica - Brassica napus oleifera. Spada u grupu industrijskih
ratarskih kultura. Na ovom području se osamdesetih godina gajila na većim površinama
- na oko 800-1.000 hektara. Pošto spada u familiju Brassicaceae uvrstili smo je u ogled
sa ostalim kupusnjačama pod istim uslovima. Iako se ona gaji, odnosno proizvodi direktnom setvom semena, ovde je proizveden rasad zajedno sa ostalim vrstama. Rasađivanje
je obavljeno istiovremeno, ali je brže rasla i bila robusnija. U prvom delu vegetacije nije
pokazivala simptome prisustva P.brassicacae. Kasnije je zapažena i kod nje promena na
nadzemnom delu, jer su neke biljke zaostale u porastu. Čupanjem takvih biljka zapaženo
je da ova biljka formira vrlo jak korenov sistem. Na prizemnom delu korena nalažene su
guke, ali su one bile sitnije, kompaktnije i otvorenije boje, što je bio znak da su se formirale kasnije, tako da pojava kile kupusa na uljanoj repici praktično nije mnogo uticala na
prinos i kvalitet. Znači, uljana repica se može uvrstiti u domaćina P.brasscacae, s tim u
široj proizvodnji i sa gustom setvom se ne bi bitno odrazilo na prinos.
Holandski hibrid – Tekila. Zahvaljujući predusretljivošću predstavnika kompanije S&G i Syngenta koje prate stanje na terenu i rade na selekciji hibrida otpornih na
pojedina oboljenja kupusa, dobili smo određenu količinu semena hibrida Tekila. Ovo
seme je istovremeno i pod istim uslovima zasejano, odnegovano i rasađeno u Stajkovcu.
Rasađeno je 20 biljaka kao i kod ostalih vrsta. Tokom čitave vegetacije kod ovog hibrida
se nisu ispoljili simptomi P.brasscacae. Tek po završetku vegetacije, čupanjem biljaka i
pregledom korena konstatovano je da su se na nekim sporednim žilama formirale izrasline manje veličine, otvorenije boje, što znači da su se guke formirale kasnije pri kraju
vegetacije.
Kupusnjače koje smo imali u ogledima su poznate povrtarske kulture koje se
odavno gaje na ovom prostoru. U literaturi iz povrtarstva samo se kod kupusa pominje
190
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
P.brassicae kao parazit koji se može naći i uticati na prinos. U literaturi iz fitopatologije
kao domaćini se pominju i ove kupusnjače, s tim što je većina njih (karfiol, kelj, uljana
repica) uvrštena u grupu umereno osetljivih (Ivanović M., 1992). Brokola se nigde ne
pominje, verovatno zbog toga što je relativno nova vrsta u proizvodnji. U našem ogledu
upravo je brokola bila najosetljivija. Kelj je ispoljio najveću tolerantnost, što se može
objasniti na više načina. Uljana repica se, takođe, pokazala dosta tolerantnom, jer su
skoro sve biljke ostale do kraja vegetacije. Karfiol je bio medju osetljivijim vrstama. Holandski hibrid Tekola koji je deklarisan kao otporan na P.brassicae tokom vegetacije nije
ispoljio simptome prisustva parazita. Međutim, pregledom korena na kraju vegetacije
zapaženo je da se na nekim sporednim žilama obrazovale male, sitne gukice. To je bila
kasna infekcija koja nije mogla uticati na razvoj biljaka i formiranje prinosa.
Zaključak
Na podučju Leskovca kila kupusa (Plasmodiophora brassicae) determinisana je
još početkom osamdesetih godina prošlog veka i to na dva lokaliteta. Za ovih četvrt veka
parazit se proširio na širem prostoru leskovačkog područja. *Do sada su samo proizvođači kupusa zapažali taj problem, na ostale kupusnjače nije obraćana pažnja. Pošto se
površine pod ovim kulturama povećavaju stručna služba je u interesu tih proizvođača postavila ogled sa više vrsta i nekim stranim hibridima.* Utvrđeno je da patogen parazitira
sve kupusnjače. Najosetljivija je bila brokola, a najtolerantnija uljana repica. *Od stranih
hibrida u laboratorijskim uslovima utvrdjeno je da je japanski hibrid Nozomi osetljivji od
holandskog Jetme, ali da su oba stradala od prouzrokovača kile kupusa. *Kasni holandski
hibrid Tekila tokom cele vegetacije nije ispoljio simptome P.brassicae, a na kraju vegetacije na sporednim žilama pojavile su se male guke od ovog parazita. *Prvi deo cilja postavljanja ogleda je obavljen. *Proizvođačima i struci je ukazano na to da, pored kupusa,
P.brasicaae napada i druge kupusnjače. *Drugi deo zadatka, provera stranih hibrida je
ovim ogledima otpočeta, pa će se na tome više raditi u narednom periodu.
Literatura
1. Todorović, D., Jovanović Gordana, Perić Sanja (2009 a): Plasmodiophora brassicae Wor.– ograničavajući faktor proizvodnje kupusa u nekim lokalitetima u Leskovcu.
Zbornik naučnih radova, PKB Agroekonomik, Beograd, 15 (1-2): 93-97.
2. Todorović, D., Jovanović Gordana, Perić Sanja (2009b): Proučavanje osetljivosti različitih vrsta porodice Cruciferae i nekih stranih hibrida kupusa na pojavu Plasmodiophora brassicae u Leskovcu. VI Kongres o zaštiti bilja sa simpozijumom o biološkom
suzbijanju invazivnih organizama. Zlatibor, 23. - 27.11.2009, Zbornik rezimea I, 67.
3. Todorović, D. (2007): Četvrt veka postojanja i širenja kile kupusa Plasmodiophora
brassicae Wor. u okolini Leskovca. Biljni lekar, 5, 2007.
4. Ivanović, M. (1992): Mikoze biljaka. Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet,
1-521.
5. Perišić, D, Todorović, D. (1983): Proučavanje Plasmodiophora brassicae Wor. parazita kupusa u Južnomoravskoj regiji. Neum, Zbornik radova, Sveska 5, 399-402., 1984.
191
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 635.34:632.4+57.017.2
Professional paper
STUDY OF DIFFERENT TYPES OF FAMILIES SENSITIVITY
CRUCIFERAE AND SOME FOREIGN HYBRIDS TO CABBAGE
PLASMODIPHORA BRASSICAE IN LESKOVAC
D. Todorović, G. Jovanović∗
2
Summary
The paper investigation different sensitivitzspecies of the family Cruciferae (cabbage, broccoli, kale, cauliflower, cabbage rapeseed), and foreign hibrida cabbage (Nozomi and Jetmore), and the Dutch hybrid Tequila Plasmodophora brassicae in the area of
Leskovac, where the phenomenon this pathogen in some localities quite pronounced, and
thus brought into question the production of cabbage.
Laboratory tests were performed in the laboratory PSS Leskovac, and the Polish
experiment in the locality Stajkovce. On that occasion to set forth all pathogenic parasitic, broccoli is the most sensitive and the most tolerant rapeseed. Since foreign hybrids in
laboratory conditions it was found that the Japanese Nozomi hybrid of the Dutch Jetmore,
but both suffered from hernia causing cabbage. Late Dutch hybrid Tequila throughout the
growing season showed no symptoms P.brassicae, and at the end of vegetation on the side
veins appeared are small guke of this parasite.
Key words: Plasmodophora brassicae, cabbage, sensitivity.
∗
Dragan Todorović, Ph.D., „Jugo-hem“, Leskovac; Gordana Jovanović-Nikolić, M.Sc., Agricultural
extention service, Leskovac.
192
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 635.64+635.03:631.878
Originalni naučni rad
EFEKAT PRIMENE TRESETNIH SUPSTRATA U
PROIZVODNJI RASADA PARADAJZA
R. Pavlović, Lj. Bošković-Rakočević, D. Stevanović∗
1
Izvod: Period proizvodnje rasada predstavlja prvu i najosetljiviju fazu u tehnologiji proizvodnje paradajza, odvija se u veoma složenim uslovima, zahteva maksimalnu
stručnost i organizaciju ovog procesa, kao i optimalizaciju svih uslova, prvenstveno mikroklimata, mineralne ishrane i zaštite. Sve navedeno je u funkciji proizvodnje rasada
standardnog kvaliteta, zdravstveno ispravnog, čime se obezbeđuje i u velikoj meri utiče
na ranostasnost i postizanje visokih i stabilnih prinosa, jer se ove karakteristike paradajza
opredeljuju i formiraju u fazi rasada. U cilju utvrđivanja uticaja hranidbenog režima tresetnih supstrata na parametre kvaliteta rasada paradajza postavljen je eksperiment u visokom blok plasteniku koncerna „Farmakom“ Šabac, u delu za proizvodnju rasada koji je
opremljen najsavremenijim proizvodnim uređajima za kontrolu mikroklimata. Istraživanja su obavljena u zimsko-prolećnim ciklusima gajenja paradajza po sistemu zaštićenog
korena. Kao smeše supstrata korišćeni su čisti treseti, u koje je vršeno dodavanje oplemenjenog zeolita i vodotopivih NPK đubriva. Na ispitivane parametre kvaliteta rasada paradajza najbolji efekat ispoljila je primena originalnog oplemenjenog treseta, a najslabiji
efekat neoplemenjeni treset.
Ključne reči: paradajz, rasad, supstrat, treset, zeolit.
Uvod
Proizvodnja povrća u zaštićenim prostorima je visokointenzivna sa težnjom za
što većim koeficijentom iskorišćavanja zemljišta i smenjivanju što većeg broja gajenih
vrsta. U cilju ostvarivanja ovakvih zahteva uz pravilan izbor i kombinaciju gajenih vrsta
i sorti njihova proizvodnja se odvija preko rasada. U proizvodnji u zaštićenom prostoru u
našoj zemlji dominantno je gajenje paradajza u različitim ciklusima proizvodnje, isključivo preko rasada. Kvalitetno proizveden rasad predstavlja osnovu za postizanje visoke
produkcije koja se već opredeljuje u rasadničkoj fazi (Ilin i sar., 2003; Pavlović i sar.,
2009a.). Rasad paradajza u periodu sadnje na stalno mesto mora biti optimalno razvijen
jer to u narednom periodu omogućuje bržu regeneraciju korenovog sistema i svih njegovih funkcija, kao i dalji rast biljaka. Ovakvi zahtevi podrazumevaju opšte prihvaćene
standarde kvaliteta rasada paradajza koji u vreme rasađivanja mora biti visine 25-30 cm,
∗
Dr Radoš Pavlović, profesor, dr Ljiljana Bošković-Rakočević, profesor, Agronomski fakultet, Čačak;
dr Dragi Stevanović, red. profesor, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd.
193
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
debljine stabla oko 1 cm, 6-8 stalnih listova tamnozelene boje, nadzemne mase 6-8 g,
prve cvasti u fazi butonizacije i suve materije nadzemnih delova od 11-13% (Lazić i sar.,
2001.). Da bi se ostvarili ovakvi standardi u proizvodnji rasada se koriste različiti hranljivi supstrati. Poslednjih godina u našoj zemlji se sve više pažnje poklanja izboru supstrata,
gde dominiraju inostrani supstrati koji su najčešće na bazi treseta kojima se uglavnom dodaju hraniva u različitim zapreminskim odnosima čime se omogućuje pravilna mineralna
ishrana mladih biljaka rasada. U cilju regulisanja hranidbenog i vodno-vazdušnog režima
u tresete se dodaju oplemenjeni zeoliti u kojima se nalaze dodatne količine hraniva, čime
se izbegava prihranjivanje rasada (Damjanović i sar., 2005). Na osnovu svih navedenih
činjenica, a u pravcu povećanja hranljive vrednosti treseta, postavljen je cilj rada da se
različitim kombinacijama NPK-đubriva i zeolita oplemeni treset i utvrdi njihov uticaj na
osnovne parametre kvaliteta rasada paradajza.
Materijal i metod rada
Istraživanja su izvedena tokom 2008. i 2009. godine u mestu Debrc kod Šapca, u
visokim blok plastenicima koncerna „Farmakom“ Šabac. Ovaj savremeni plastenik proizveden u kompaniji „Rishel“ u Francuskoj jedan je od najopremljenijih u Srbiji, površine
oko 4.5 ha i u svom sastavu poseduje odeljak za proizvodnju rasada. Ovaj deo objekta
je opremljen najsavremenijim proizvodnim uređajima za kontrolu mikroklimata, gde se
rasad proizvodi po sistemu zaštićenog korena na proizvodnim stolovima. Eksperimenti
su obavljeni u zimsko-prolećnom ciklusu gajenja paradajza korišćenjem hibrida Tamaris,
selekcija semenske kompanije Clause iz Francuske. Hibrid Tamaris pripada tipu visokog
rasta, namenjen za proizvodnju u zaštićenom prostoru, krupnih plodova mase 180-200 g,
izuzetnog ukusa, intenzivne crvene boje, kompaktnosti i čvrstine i dužine čuvanja.
Rasad je proizveden po sistemu zaštićenog korena sa setvom u plastične kontejnere i kasnijim pikiranjem u plastične saksije prečnika 10 cm u fazi dva prava lista. Saksije
su punjene smešom supstrata od treseta (oplemenjeni treset „Tref“ i naturalni treset), u
koji su dodate mineralne komponente zeolita, kao i kompleksno vodotopivo NPK đubrivo 20:20:20+me, po sledećoj šemi:
I – Čist oplemenjeni treset „Tref“ 100%,
II – Treset „Tref“ 95% + čist zeolit 5%,
III - Treset „Tref“ 90% + obogaćeni zeolit 10%,
IV – Treset „Tref“ + NPK đubrivo 20:20:20+me (2 kg/m3),
V – Čist naturalni treset 100%,
VI – Naturalni treset 95% + čist zeolit 5%,
VII - Naturalni treset 90% + obogaćeni zeolit 10%,
VIII - Naturalni treset + NPK đubrivo 20:20:20+me (2 kg/m3).
Ogled je izveden u tri ponavljanja, sa 20 saksija u svakom ponavljanju. Tokom ciklusa proizvodnje rasada primenjene su standardne mere nege i zaštite, kao i podešavanje
svih mikroklimatskih uslova koje zahteva paradjz u rasadničkom periodu.
194
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Pred fazu rasađivanja uzeti su uzorci biljaka od svake varijante i određeni sledeći parametri kvaliteta rasada: visina biljaka, broj stalnih listova, dužina korena, debljina
stabla i masa biljke.
Dobijeni rezultati istraživanja su obrađeni statističkom metodom analize varijanse, a statistička značajnost razlika utvrđena je LSD-testom.
Rezultati istraživanja i diskusija
Među najbitnije parametre kvaliteta rasada spada visina biljaka koja prema većini
autora (Marković i sar., 1997; Damjanović i sar., 2005) treba da iznosi 25-30 cm. Analizirajući prosečnu visinu biljaka (tab. 1.) uočava se da se na većini ispitivanih varijanti ona
kretala u intervalu od 16.6-30.8 cm, osim kod korišćenja čistog naturalnog treseta gde je
ona iznosila svega 5.6 cm. Najveća visina biljaka ostvarena je na smeši komercijalnog
treseta „Tref“ sa 5% oplemenjenim zeolitom (30.8 cm) i kod čistog tresesta (30.4 cm),
što ukazuje na postojanje dovoljnih količina hraniva u ovom supstratu i njegovu povoljnu
hranidbenu vrednost za gajenje rasada. Najmanja visina biljaka postignuta je na varijanti
sa čistim naturalnim tresetom (5.6 cm), što ukazuje na nedostatak pristupačnih hraniva u
ovom supstratu, a što je i karakteristika ovih prirodnih neoplemenjenih treseta (Pavlović i
sar., 2009b). Dodavanje oplemenjenih zeolita u naturalni treset statistički značajno je uticalo na povećanje visine biljaka (26.7, odnosno 22.1 cm), što se može tumačiti dodatim
količinama hraniva koja se nalaze u oplemenjenom zeolitu, kao i povoljnim vodno-vazdušnim osobinama supstrata.
Tab. 1. Uticaj supstrata na masu i visinu biljke
Effect of substrate on plant weight and plant height
Varijante
Variant
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
LSD
2008.
1.07
1.15
0.75
0.49
0.22
0.77
0.88
0.63
0.05
0.01
Masa biljke (g)
Plant weight
Prosek
Index
2009.
Average
1.09
1.11
436
1.13
1.11
452
0.81
0.87
324
0.46
0.43
184
0.25
0.28
100
1.02
1.27
408
0.99
1.10
396
0.49
0.35
196
0.246
0.375
2008.
32.6
28.9
14.7
25.1
5.0
24.9
23.8
15.4
Visina biljke (cm)
Plant height
Prosek
2009.
Average
30.4
28.2
30.8
32.7
16.6
18.5
22.3
19.5
5.6
6.2
26.7
28.5
22.1
20.4
17.7
20.2
4.687
5.623
Index
543
550
296
398
100
477
395
316
Masa biljke je u direktnoj vezi sa habitusom biljke i ukazuje na veću ili slabiju
razvijenost biljke. Korišćeni supstrati pokazali su veliki uticaj na ovaj parametar (tabela
2), pri čemu je najveća masa (1.13 g) utvrđena na varijanti gde je u oplemenjeni treset
dodato 5% oplemenjenog zeolita. Ovi rezultati u direktnoj vezi su sa količinom hraniva
koja se nalazi u supstratima, jer je i na varijanti sa čistim oplemenjenim tresetom takođe
195
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
utvrđena veća masa biljaka (1.09 g). Kao i kod visine biljaka najslabiji efekat pokazala
je varijanta sa čistim prirodnim tresetom, što je i očekivano s obzirom na njegovu slabu
obezbeđenost hranivima (Pavlović i sar., 1997).
Parametar broja stalnih listova po biljci rasada paradajza je u direktnoj vezi sa
formiranjem prve cvetne grane što utiče na ranostasnost, jer je to i genetska osobina paradajza da se nakon određenog broja listova formira prva cvetna grana. Na svim ispitivanim
varijantama (tab. 2.), osim kod čistog prirodnog treseta (2.2 lista), ostvareni broj listova
se nalazi u granicama koje zahteva rasad standardnog kvaliteta u vreme sadnje. Istraživanja su pokazala da unošenje mineralnih đubriva u naturalne tresete povećava ovaj parametar kod rasada paradajza prosečno za 2.8 listova po biljci, što je saglasno rezultatima
Pavlovića i sar. (2009b).
Tab. 2. Uticaj supstrata na broj listova po biljci, dužinu korena i debljinu stabla
Effect of substrate on the number of leaves per plant, root length and stem width
Broj listova po biljci
Dužina korena (mm)
Debljina stabla (cm)
Root length
Stem width
Var. Number of leaves per plant
Vari.
Pros.
Pros.
Pros.
2008 2009
Index 2008 2009
Index 2008 2009
Ind.
Aver.
Aver.
Aver.
I
6.3
7.3
6.8
309
82.0
76.4
79.2
132
0.9
0.7
0.8
400
II
8.0
6.4
7.2
327
77.9
78.9
78.4
130
1.1
0.9
1.0
500
III
5.9
7.3
6.6
300
65.1
67.5
66.3
110
0.7
0.3
0.5
250
IV
6.4
5.4
5.9
268
62.4
57.8
60.1
100
0.6
0.6
0.6
300
V
2.1
2.3
2.2
100
133.0 143.0 138.0
230
0.2
0.2
0.2
100
VI
7.1
5.9
6.5
295
65.0
72.4
68.7
114
0.5
0.7
0.6
350
VII
5.5
6.5
6.0
273
63.5
62.1
62.8
104
0.4
0.6
0.5
250
VIII
4.8
5.2
5.0
227
66.1
63.7
64.9
108
0.5
0.5
0.5
250
LSD
0.05
0.945
10.366
0.228
0.01
1.281
12.142
0.367
U ovim istraživanjima su uzeta dva supstrata različitog porekla i fizičko-hemijskih osobina, oplemenjeni treset i naturalni treset, što je direktno uticalo na postojanje
razlika u dužini korena (tabela 2.), jer je to prostor u kome se on razvija po sistemu zaštićenog korena. Najveća prosečna dužina korena utvrđena je gajenjem rasada na čistom
prirodnom tresetu (138.0 mm), što je rezultat njegovog izduživanja u potrazi za hranom
u supstratu siromašnom u hranljivim elementima (Petrović i Kastori, 1992). Na ostalim
varijantama utvrđen je sličan porast korenovog sistema koji se kretao u intervalu od 60.179.2 mm i nije se previše izduživao, a što je rezultat povoljnog hranidbenog režima.
U pogledu parametra debljine stabla rasada paradajza izdvojile su se dve varijante
(čist oplemenjeni treset i njegova smeša sa 5% oplemenjenog zeolita) sa prosečnim prečnikom stabla u osnovi od 1.0 i 0.8 cm, što je u skaldu sa standardom kvaliteta rasada koji
po Lazić i sar. (2001) treba da iznosi oko 1 cm. U našim istraživanjima, pri optimalnim
uslovima mikroklimata i konstantnom vegetacionom prostoru (saksije), debljina stabla
196
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
rasada direktno je bila pod uticajem sadržaja hraniva u supstratima, gde je na najkvalitetnijem tresetu ona ostvarila najveće vrednosti.
Kod svih ispitivanih parametara kvaliteta rasada paradajza nije utvrđen uticaj godine proučavanja, jer su istraživanja obavljena u objektu sa specijalno opremljenim za
proizvodnju rasada, gde su zahtevani uslovi mikroklimata podešavani u optimalnim granicama.
Zaključak
Dobijeni rezultati dvogodišnjih istraživanja upućuje na sledeće zaključke:
Ispitivani supstrati različitog porekla i fizičko-hemijskih osobina, oplemenjeni treset i naturalni treset, direktno su uticali na postojanje razlika kod svih ispitivanih parametara.
Rasad standardnog kvaliteta po svim ispitivanim parametrima ostvaren je na komercijalnom supstartu „Tref“ u koji je dodato 5% oplemenjenog zeolita.
Najslabiji rasad proizveden je na čistom naturalnom tresetu.
Literatura
1. Damjanović, M., Zdravković Jasmina, Stevanović, D., Grubišić, M., Pavlović, R.
(2005): Uticaj supstrata na kvalitet rasada paradajza. Arhiv za poljoprivredne nauke,
Vol.66, br.3, str. 35-43.
2. Ilin, Ž., Marković, V., Mišković, A., Vujasinović, V. (2003): Proizvodnja rasada paradajza. Savremena poljoprivredna tehnika, Vol.29, br.3, 69-75.
3. Lazić Branka, Marković, V., Đurovka, M., Ilin, Ž. (2001): Povrće iz plastenika. Partenon, Beograd.
4. Marković, V., Đurovka, M., Ilin, Ž. (1997): The effect of seedling quality on tomato
yield, plant and characteristics. Acta Horticuturae, Vol. 462, 163-169.
5. Pavlović, R., Stevanović, D., Bjelić, V., Maksimović, P. (1997): Koeficijent iskorišćavanja
NPK hraniva rasadom paradajza. Posebna publikacija „Uređenje, korišćenje i očuvanje
zemljišta JDPZ“, str. 329-334, Novi Sad.
6. Pavlović, R., Bošković-Rakočević Ljiljana, Stevanović, D. (2009a): Optimalizacija hranidbenog režima smeša supstrata u funkciji kvaliteta rasada paradajza. Zbornik naučnih
radova Instituta PKB AgroekonomikVol. 15, br. 1-2, 121-127.
7. Pavlović, R., Bošković-Rakočević Ljiljana, Stevanović, D., Đurovka, M. (2009b): Značaj
supstrata u proizvodnji rasada paradajza. Zbornik radova XIV Savetovanja o biotehnologiji. Vol. 14 (15), 129-134.
8. Petrović, M., Kastori, R. (1992): Ishrana biljak-fiziološke osnove. Nauka, Novi Sad.
197
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 635.64+635.03:631.878
Original scientific paper
THE EFFECT OF PEAT SUBSTRATES ON TOMATO
TRANSPLANT PRODUCTION
R. Pavlović, Lj. Bošković-Rakočević, D. Stevanović∗
2
Summary
Transplant production is the initial and most delicate stage in transplant production technology, undertaken under highly complex conditions, requiring maximum expertise and organizational skills, as well as optimization of all necessary conditions, primarily
microclimate, mineral nutrition and crop protection. The above contributes to producing
standard-quality safe transplants, which in itself ensure and largely enhance precocity and
high stable yields, the traits being determined and developed at the transplant stage. In
order to evaluate the effect of a peat substrate nutritional regime on quality parameters of
tomato transplants, an experiment was conducted at the Farmakom Concern Šabac, within a transplant production area of the gutter-connected plastic-covered greenhouse equipped with the latest microclimate control devices. The research was undertaken during
the winter and spring tomato growing cycles using the containerized transplant production system. The substrate mixtures used included pure peat supplemented with enriched
zeolite and water-soluble NPK fertilizers. The strongest effect on the quality parameters
of tomato transplants tested in this study was exhibited by enriched peat, whereas the nonenriched peat substrate had the weakest effect.
Key words: transplant, tomato, substrate, peat, zeolite.
∗
Radoš Pavlović, Prof. Ph.D, Ljiljana Boškovic-Rakočevic, Prof. Ph.D., Faculty of Agronomy,
Čačak; Dragi Stevanović, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture Zemun-Belgrade.
198
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 631.84+661.8...43:635.41
Originalni naučni rad
UTICAJ VRSTE I KOLIČINE AZOTNOG ĐUBRIVA NA
SADRŽAJ NITRATA KOD SPANAĆA
Lj. Bošković-Rakočević, R. Pavlović, M. Đurić∗
3
Izvod: U okviru tehnologije proizvodnje spanaća, mineralna ishrana i đubrenje
azotom imaju veliki značaj za postizanje visokih prinosa. U želji da se postignu visoki
prinosi vrši se prekomerno đubrenje azotom, koje prouzrokuje povećan sadržaj nitrata u
jestivim delovima spanaća. Korišćenjem takvog spanaća u ishrani ljudi unose se štetni
nitrati u organizam čoveka prouzrokujući kancerogena oboljenja. Na osnovu navedenog
postavljen je cilj rada da se utvrdi kako različite vrste azotnog đubriva (KAN i urea) i njihove doze (50, 100 i 200 kgN/ha), dodate u prihranjivanju, utiču na prinos i akumulaciju
nitrata u listu spanaća. Poljski ogledi su izvedeni u prolećnom ciklusu gajenja spanaća
2007. i 2008. godine, na zemljištu tipa smonica, korišćenjem hibrida Marisca. Dobijeni
rezultati istraživanja pokazuju da je najmanji sadržaj nitrata utvrđen na kontrolnoj varijanti (176 mg/kg), dok je primenom najveće doze azota putem KAN-a utvrđeno 1456 mg/
kg, a primenom 200 kgN/ha korišćenjem uree 504 mg/kg.
Ključne reči: KAN, nitrati, spanać, urea.
Uvod
Ishrana biljaka azotom, kao jednim od najznačajnijih hranljivih elemenata, ima niz
specifičnosti pri čemu usvajanje od strane biljaka direktno zavisi od njegovog sadržaja u
zemljištu, oblika i doze azota koji se unosi u zemljište, dok pristupačnost pojedinih oblika
za biljke u najvećoj meri zavisi od klimatskih i edafskih faktora. Najčešći oblik usvajanja
azota je nitratni, tako da treba racionalno izbalansirati doze azotnih đubriva da ne dođe do
njegovog povećanog usvajanja i nakupljanja u biljkama. Primena KAN-a kao amonijačno-nitratnog đubriva omogućava brzo usvajanje nitratnog oblika azota od strane biljaka,
dok usvajanje azota iz uree teče sporije i najvećim delom u obliku amonijaka, što direktno
utiče na sadržaj nitrata u zemljištu i ispitivanim biljkama. Raikova i Petkov (1996a) su
ispitujući uticaj Ca(NO3), amonijum-nitrata i uree na sadržaj nitrata u zemljištu i spanaću
utvrdili da sadržaj nitratnog azota u zemljištu koji ostaje nakon ubiranja spanaća iznosi od
1.0-4.0 mg/kg nezavisno od primenjene vrste azotnog đubriva, dok primenjeni izvor azota direktno utiče na sadržaj NO3-N u spanaću, jer je najveći utvrđen primenom Ca(NO3),
zatim amonijum-nitrata i i najmanji kod uree. U sličnim istraživanjima, isti autor (1996b)
navodi da je sadržaj nitratnog azota u zemljištu nakon ubiranja spanaća 2.1-2.6 mg/kg (na
dubini 0-30 cm), dok je sadržaj nitrata u listu spanaća prosečno oko 1200 mg/kg. Gunes
et al. (1994) su utvrdili da je veći sadržaj nitrata u biljkama utvrđen primenom NH4-NO3
oblika u odnosu na ureu. Do sličnih rezultata došli su i Hammad et al. (2007) koji su is∗
Dr Ljiljana Bošković-Rakočević, profesor, dr Radoš Pavlović, profesor, dr Milena Đurić, vanredni
profesor, Agronomski fakultet, Čačak.
199
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
pitujući akumulaciju nitrata u spanaću utvrdili da je sadržaj nitrata pokazivao tendenciju
povećanja sa povećanjem doze azota, pri čemu je koncentracija nitrata bila manja kada je
izvor azota bila urea u odnosu na amonijačno-nitratni i nitratni oblik. Spanać, koji pripada
grupi nitrofilnog povrća, usvaja značajne količine nitrata iz zemljišta koji se nakupljaju u
listovima, pa je veoma značajno utvrditi koje doze azota povoljno utiču na ispoljavanje
maksimalnog genetskog potencijala rodnosti, a da istovremeno ne izazovu prekomernu akumulaciju nitrata. Rezultati Eerole et al. (1974) i Bošković-Rakočević i Pavlović
(2007) ukazuju da su to doze do 120 kgN/ha. Pri gajenju spanaća posebnu pažnju treba
obratiti na izbor sorte, jer je utvrđeno da sorte spanaća sa naboranim listovima imaju veći
sadržaj nitrata od onih sa glatkom lisnom površinom, čak i do 30% (Baker et al., 1974),
što je uticalo i na izbor sorte u našim proučavanjima. Na osnovu aktuelnosti problematike proizvodnje zdravstveno-bezbednog povrća, kao i rezultata dosadašnjih proučavanja
brojnih autora, postavljen je cilj rada da se utvrdi na koji način i u kojoj meri različiti
oblici i doze azota utiču na akumulaciju nitrata u spanaću. Na taj način moguće je izvršiti
optimalizaciju mineralne ishrane spanaća, kao jedne od veoma značajnih povrtarskih vrsta u ishrani ljudi, posebno dece.
Materijal i metod rada
Ogledi su izvedeni u visokim plastenicima bez dopunskog zagrevanja, na zemljištu tipa smonica u mestu Trbušani kod Čačka. Gajenje spanaća je obavljeno u prolećnom
ciklusu tokom vegetacionih sezona 2007. i 2008. godine. U obe godine istraživanja spanaću je prethodilo gajenje paradajza, nakon čega je pre setve spanaća izvršen sistem površinske pripreme zemljišta u vidu rotofreziranja, a potom izvršena setva na definitivno
rastojanje 20x8 cm, i to 01. februara 2007. i 03. februara 2008. godine. Pre setve spanaća
uzeti su uzorci zemljišta u kojima su izvršena osnovna agrohemijska ispitivanja.
Tokom vegetacionih sezona primenjene su standardne mere nege spanaća u plasteničkoj proizvodnji, a prihranjivanje je izvedeno sa KAN-om i ureom, u fazi intenzivnog
porasta (01.03.2007. i 04.03.2008. godine), prema sledećim varijantama:
I varijanta - kontrola Ø,
II varijanta - 50 kgN/ha (185 kg/ha KAN-a),
III varijanta - 100 kgN/ha (370 kg/ha KAN-a),
IV varijanta - 200 kgN/ha (740 kg/ha KAN-a),
V varijanta - 50 kgN/ha (109 kg/ha uree),
III varijanta - 100 kgN/ha (218 kg/ha uree),
IV varijanta - 200 kgN/ha (435 kg/ha uree).
U ogledu je korišćen hibrid spanaća Marisca, (selekcija semenske kompanije Seminis iz Holandije) pogodan za setvu u proleće, brzog porasta. List je krupan, gladak,
okruglo ovalnog oblika i zelene boje.
Ubiranje spanaća, u obe godine istraživanja, obavljeno je u fazi tehnološke zrelosti (01.04.2007. i 02.04.2008. godine), kada je utvrđen prinos spanaća i uzeti uzorci
lista za određivanje sadržaja nitrata u njima. Istovremeno, uzeti su i uzorci zemljišta za
određivanje sadržaja nitratnog azota.
Laboratorijski deo ovih ispitivanja obuhvatio je analizu zemljišta (pH-potenciometrijski, sadržaj mineralnih oblika azota-metodom po Kjeldahl-u i sadržaj lakopristupačnog
200
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
fosfora i kalijuma- AL metodom po Egner-Riehm-u), i analizu biljnog materijalaodređivanje sadržaja nitrata mikrometodom po Kjeldahl-u.
Testiranje značajnosti razlika između izračunatih srednjih vrednosti ispitivanih
faktora izvršeno je primenom modela analize varijanse za trofaktorijalni ogled. Sve ocene
značajnosti su izvedene na osnovu F-testa i LSD-testa za prag značajnosti 5% i 1%.
Rezultati istraživanja i diskusija
Jedan od najznačajnijih faktora koji utiču na akumulaciju nitrata u biljkama je njegov sadržaj u hranljivom supstratu. Rezultati analiza zemljišta na kome su vršena istraživanja (tab.1) pokazuju da je sadržaj nitrata bio u okviru optimalne obezbeđenosti, što
je zajedno sa dodatim količinama azota putem prihranjivanja, uticalo da se koncentracija
nitrata u listovima spanaća kreće u okviru graničnih vrednosti za ovu povrtarsku vrstu
(tab.4). I ostali parametri plodnosti zemljišta bili su u optimalnim granicama za povrtarsku proizvodnju.
Tab. 1. Agrohemijske osobine zemljišta
Agrochemical characteristics of the soil
Godina
Year
2007.
2008.
pH
H2O
7.60
7.71
NH4-N
NO3-N
mg/kg
9.8
53.0
10.5
51.0
KCl
6.79
7.01
P2O5
K2O
mg/100 g
36.87
33.0
56.14
40.0
Pri gajenju povrća u plastenicima moguće je uticati na neke od klimatskih faktora,
pre svega obezbeđenost biljaka vodom, jer u uslovima nedostatka vode dolazi do prekomernog nakupljanja nitrata u biljkama. Iz tog razloga u našim istraživanjima vršena su
interventna zalivanja, tako da ovaj parametar nije imao uticaja na tok proučavanja, već
samo temperatura. Tokom vegetacionog perioda spanaća temperature su bile u okviru
optimalnih vrednosti (tab.2), nije bilo značajnih oscilacija, posebno nakon prihranjivanja,
tako da su se procesi aktivnosti nitrat-reduktaze u biljkama normalno odvijali.
Tab. 2. Srednje dnevne temperature tokom vegetacionog perioda spanaća
Mean daily temperatures during the vegetation period of spinach
Mesec
Month
Februar
February
Mart
March
April
April
Prosek
Average
Dekade
Decade
I
II
III
I
II
III
I
II
III
Srednje dnevne temperature (0C)
Mean daily temperatures
2007.
2008.
4.4
4.4
5.8
0.6
5.1
7.4
8.3
6.3
8.9
8.0
7.6
7.3
7.8
9.5
10.9
13.3
13.8
13.5
8.1
7.8
Prosek
Average
4.4
3.2
6.2
7.3
8.4
7.4
8.6
12.1
13.6
8.0
201
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Prosečne vrednosti sadržaja nitratnog azota u zemljištu prikazane u tab. 3. pokazuju da je korenov sistem spanaća usvojio nitratni azot iz zemljišta, koji je nakon završenog eksperimenta bio u granicama niske obezbeđenosti na svim ispitivanim varijantama,
uključujući i primenu najvećih doza azota. Prihranjivanjem sa oba oblika azota sadržaj
nitratnog azota koji je ostao u zemljištu nakon ubiranja spanaća je bio najniži na kontrolnoj varijanti i iznosio je 3.5 mg/kg. Takođe, može se videti da je sa povećanjem doza
azota, i kod primene KAN-a i uree, linearno dolazilo do porasta sadržaja nitratnog azota u zemljištu, što je prethodno utvrđeno kod Hammada et al. (2007). Poredeći sadržaj
nitratnog azota između istih doza različitih oblika azota koji je ostao u zemljištu nakon
ogleda, može se uočiti da su vrednosti približne uz postojanje razlika, ali bez statističke
značajnosti, što je saglasno rezultatima Raikove et al. (1996a).
Tab. 3. Sadržaj nitratnog azota u zemljištu
Content of NO3-N in the soil
Varijanta
Variant
2007.
Kontrola/Control
KAN-50
KAN-100
KAN-200
Urea-50
Urea-100
Urea-200
LSD
2.8
6.1
10.1
20.3
6.0
9.5
21.8
0.05
0.01
Sadržaj nitratnog azota u zemljištu (mg/kg)
Content of NO3-N in the soil
Prosek
2008.
Average
3.5
4.2
5.3
4.5
10.5
10.9
17.5
14.7
7.0
8.0
8.8
8.1
19.3
16.8
4.180
6.045
Intenzivna povrtarska proizvodnja u zaštićenim prostorima uslovljava primenu visokih normi mineralnih đubriva, posebno azotnih, što za posledicu ima veliki negativni
efekat na usvajanje štetnih nitrata od strane biljaka, posebno nitrofilnih, čija koncentracija
u jestivim delovima može ugroziti njihovu veliku nutritivnu vrednost. U našim istraživanjima, nakupljanje nitrata u listovima spanaća pokazalo je direktnu zavisnost od primenjenih doza azota (tab.4). Naime, najmanja koncentracija nitrata utvrđena je na kontrolnoj varijanti (176 mg/kg), dok je najniža doza azota od 50kg/ha izazvala povećanje
sadržaja nitrata u spanaću u odnosu na kontrolu i kod KAN-a i kod uree, ali bez statističke
značajnosti. Dalja primena rastućih doza azota uslovila je povećanje koncentracije nitrata
u listovima spanaća, sa utvrđenom pozitivnom korelacijom, pri čemu i kod najveće doze
čistog azota od 200 kg/ha nije utvrđen sadržaj nitrata iznad prosečnih vrednosti za ovu
povrtarsku vrstu (Corré i Breimer, 1979). Uporedno analizirajući sadržaj nitrata u spanaću zavisno od oblika azota koji je primenjen može se zaključiti da su biljke akumulirale
više nitrata primenom KAN-a u odnosu na ureu, što su prethodno utvrdili i drugi autori
(Gunes et al., 1994; Raikova et al., 1996a; Hammad et al., 2007).
I pored visokih normi đubrenja (najveća doza 200 kgN/ha) koje su primenjene u
ogledu, nije došlo do prekomerne akumulacije nitrata u listovima spanaća što se može
202
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
tumačiti i pravilnim izborom hibrida. Hibrid Marisca pripada grupi spanaća sa glatkom
površinom lista koje akumuliraju manje nitrata jer poseduje slabije izraženu nervaturu
lista u kojoj se i nakuplja najviše nitrata.
Tab. 4. Sadržaj nitrata u listovima spanaća i prinos
Nitrate content in spinach leaf and the yield
Varijanta
Variant
Kontrola /
Control
KAN-50
KAN-100
KAN-200
Urea-50
Urea-100
Urea-200
Prosek-Average
0.05
LSD
0.01
Sadržaj nitrata (mg/kg suve
materije)
Nitrate content (mg/kg dry matter)
Prosek
2007.
2008.
Average
186
210
564
1406
204
240
536
478.0
166
238
516
1506
188
208
472
470.6
52.854
64.187
Prinos (t/ha)
Yield
2007.
2008.
Prosek
Average
176
9.8
11.8
10.8
224
540
1456
196
224
504
474.3
14.0
20.7
22.0
13.7
19.4
20.0
17.1
15.2
19.1
21.0
14.5
18.0
20.4
17.1
2.834
3.549
14.6
19.9
21.5
14.1
18.7
20.2
Godine istraživanja nisu pokazale uticaja na tok proučavanja jer su ogledi izvedeni
u zaštićenom prostoru, gde su po potrebi vršena samo navodnjavanja da ne dođe do deficita vodom, a temperature nisu bile ograničavajući faktor, već su se biljke normalno razvijale i rasle, tako da nije dolazilo do prekomernog nakupljanja nitrata u listovima spanaća.
Postignuti prinosi spanaća prikazani u tabeli 4. pokazuju direktnu zavisnost prinosa od dodatih količina azota. Primena rastućih doza azota uslovila je povećanje prinosa
u odnosu na kontrolnu varijantu. Najniži prosečan prinos ostvaren je na kontroli (10.8 t/
ha), a najveći (21.5 t/ha) primenom 200 kgN/ha putem KAN-a i 20.2 t/ha sa istom dozom
azota, ali kroz ureu. Navedeni rezultati istraživanja ukazuju da su primenom 100 kgN/ha
kod obe vrste đubriva ostvareni zadovoljavajući rezultati i da dalje povećanje doze azota
ne uslovljava značajno povećanje prinosa, bez ekonomske opravdanosti za primenu ovako visokih doza azotnih đubriva.
Zaključak
Na osnovu postavljenog cilja rada i izvedenih dvogodišnjih istraživanja delovanja
različitih oblika i doza azota na akumulaciju nitrata u listovima spanaća mogu se izvesti
sledeći zaključci:
Primena rastućih doza azota uslovila je povećanje koncentracije nitrata u listovima spanaća, sa utvrđenom pozitivnom korelacijom, pri čemu i kod najveće doze čistog
azota od 200 kg/ha nije utvrđen sadržaj nitrata iznad prosečnih vrednosti za ovu povrtarsku vrstu.
203
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Spanać je akumulirao više nitrata primenom KAN-a u odnosu na ureu, sa utvrđenim statistički značajnim razlikama između istih doza azota.
U pogledu postignutog prinosa najoptimalnijom se pokazala doza od 100 kgN/
ha i kod KAN-a i kod uree, bez ekonomske opravdanosti za daljim povećanjem količina
azota.
Literatura
1. Baker, A.V., Maynard, D.N., Mills, H.A. (1974): Variations in nitrate accumulation
among spinach cultivars. J. Amer. Soc. Hort. Sci., 99, 132-134.
2. Bošković-Rakočević Ljiljana, Pavlović, R. (2007): Nitrogen fertilization influences on
nitrate contents in spinach. Cereal Research Communations. Vol.35, No. 2, 289-292.
3. Corré, W.J., Breimer, T. (1979): Nitrate and nitrite in vegetables. Center for Agricultural Publishing and Documentation, Wegeningen.
4. Eerola, M., Varo, P., Koivistoinen, P. (1974): Nitrate and nitrite in spinach (Spinacea
oleracea L.) as affected by application of different levels of nitrogen fertilizer, blanching and storage after thawing of frozen product. Acta Agricultura Scandinavica, 24,
286-290.
5. Gunes, A., Post, W.N.K., Kirkby, E.A., Aktas, M. (1994): Influence of partial replacement of nitrate by amino acid nitrogen or urea in the nutrient medium on nitrate
accumulation in NFT grown winter lettuce. Journal of Plant Nutrition, Vol.17, No 11,
1929-1938.
6. Hammad, S.A., Abou-seeda, M.A., El-Ghamry, A.M., Selim, E.M. (2007): Nitrate accumulation in spinach plants by using N-fertilizer types in alluvial soil. Journal of Applied Sciences Research, 3(7), 511-518.
7. Raikova, L.L., Petkov, P.V. (1996a): Formation of nitrate pool in spinach grown on different soils. Progres in nitrogen cycling studies, 259-264.
8. Raikova, L.L., Stoichev, D.A., Angelov, G.K., Stoicheva, D.I. (1996b): Testing of different ways of N-fertilizer application for decreasing the nitrate content in some vegetable crops. Progres in nitrogen cycling studies, 265-270.
204
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 631.84+661.8...43:635.41:
Original scientific paper
NITRATE CONTENT OF SPINACH AS AFFECTED BY TYPE
AND APPLICATION RATE OF NITROGEN FERTILIZER
Lj. Bošković-Rakočev , R. Pavlović, M. Đurić∗
4
Summary
High yields are generally obtained by excessive nitrogen fertilization, which induces an increase in nitrate content in edible parts of spinach. Such spinach, when consumed, becomes a source of harmful nitrates in the human organism causing carcinogenic
diseases. The above facts were used to establish the objective of the paper, which was to
determine the effect of different types of nitrogen fertilizers (CAN and urea) and application rates (50, 100 and 200 kg N/ha) on spinach yield and nitrate accumulation in spinach
leaves. Field trials were conducted during the spring growing cycles in 2007 and 2008
on vertisol involving the Marisca hybrid. The obtained results showed that the nitrate
content was lowest in the control treatment (176 mg/kg); moreover, the highest nitrogen
rate applied through CAN gave 1,456 mg nitrate/kg and the application of 200 kg N/ha
through urea resulted in 504 mg nitrate/kg spinach.
Key words: CAN, nitrates, spinach, urea.
∗
Ljiljana Boškovic-Rakočevic, Prof. Ph.D., Radoš Pavlović, Prof. Ph.D., Milena Đurić, Prof. Ph.D.,
Faculty of Agronomy, Čačak.
205
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
206
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 635.03:631.53.02+531.731
Originalni naučni rad
UTICAJ ZAPREMINE KONTEJNERSKIH ĆELIJA
NA KARAKTERISTIKE RASADA KADIFICE
(Tagetes erecta L.)
M. Rapajić, D. Beatović, Đ. Moravčević, V. Bjelić, S. Jelačić∗
1
Izvod: Kontejnerska proizvodnja rasada kao intenzivni način proizvodnje rasada
ima niz prednosti u odnosu na klasičnu, i svoju primenu je odavno pronašla u povrtarskoj i cvećarskoj proizvodnji. Od svih kontejnerskih sistema proizvodnje, najracionalniji
i najpraktičniji se pokazao “speedling sistem”, odnosno sistem polistirenskih i polipropilenskih kontejnera sa ćelijama različite zapremine u koje se stavlja supstrat i vrši setva.
Istraživanja su sprovedena tokom 2008. godine u stakleniku Poljoprivrednog fakulteta u
Beogradu. Rasad kadifice je proizveden u kontejnerima sa različitim zapreminama ćelija
(7,3; 20; 33; 80 cm3). Analizirani su parametri kvaliteta rasada: visina biljke, broj bočnih
grana, masa biljke i masa korena.
Najbolji kvalitet rasada kadifice dobijen je proizvodnjom u kontejnerima sa najvećom zapreminom ćelije od 80 cm3.
Ključne reči: kadifica, kontejneri, zapremina ćelije.
Uvod
Kadifica (Tagetes erecta L. Familija Asteraceae) je jednogodišnja, ukrasna biljna
vrsta koja se koristi za ozelenjavanje javnih zelenih površina, okućnica, bašti, terasa, balkona i žardinjera (Mijanović, 1979; Vujošević, 2008).
U savremenoj fitoterapiji listovi kadifice koriste se kao sredstvo za čišćenje od
parazita (vermifugalno dejstvo). Kadifica ispoljava antioksidativno dejstvo (Peréz Gutiérrez, 2006) i sadrži etarsko ulje koje je zelene boje, gorkog mirisa i prodorne arome, a koristi se u parfimerijskoj industriji. Dominantene komponente u etarskom ulju su
β-kariofilen, limonen, metilleugenol, (E)-ocimen i pipereton (Marotti, 2004).
Kontejnerska proizvodnja rasada je odavno pronašla svoju primenu u povrtarskoj
i cvećarskoj proizvodnji (Hanić 2000; Scott NeSmith 1998). U proizvodnji rasada lekovitog, aromatičnog i začinskog bilja upotreba kontejnera je novijeg datuma (Beatović i sar.,
2008). Prema Markoviću i sar. (1992) od velikog broja sistema kontejnerske proizvodnje
najracionalniji i najpraktičniji se pokazao “speedling sistem”, odnosno sistem polistirenskih (polipropilenskih) kontejnera sa ćelijama različite zapremine u koje se stavlja supstrat i vrši setva.
∗
Milica Rapajić, dipl.inž.spec., Srednja poljoprivredna škola “Siniša Stanković” Futog; Damir
Beatović, dipl.inž., stručni saradnik, mr Đorđe Moravčević, asistent, dr Vukašin Bjelić, vanredni profesor, dr
Slavica Jelačić, vanredni profesor, Poljoprivredni fakultet, Zemun-Beograd.
207
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Proizvodnje rasada u kontejnerima ima sledeće prednosti u odnosu na klasičnu:
proizvodnja je sigurnija jer se biljke razvijaju u optimalnim uslovima; skraćuje se vreme
proizvodnje čime se umanjuje utrošak ljudskog rada; mogućnost planske organizacije
proizvodnje (u odnosu na vremena rasađivanja) i transport i čuvanje biljaka do momenta
sadnje su lakši i sigurniji (Hanić, 2000).
Takođe, proizvodnja rasada u kontejnerima odlikuje se povećanim brojem biljaka
po jedinici površine u odnosu na tradicionalni način gajenja, što prema Damjanoviću i
sar. (1994). utiče na ekonomičnije korišćenje zaštićenog prostora i uštedu energije. Bilderback, (1991) ističe značaj različitih oblika kontejnerskih ćelija u proizvodnji rasada. U
proizvodnji rasada značajan momenat je izbor kontejnera. Beatović i sar. (2006) odredili
su najpovoljniji kontejner za proizvodnju rasada bosiljka.
Keever i sar. (1985); Dufault i Waters, (1985); Marsh i Paul, (1988); Latimer,
(1991); Mišković i sar. (2006); Dardić i Govedarica-Lučić, (2007) u proizvodnji rasada
ukrasnog bilja i povrća koristili su kontejnere različitih dimenzija.
Cilj ovog rada je određivanje kvaliteta (karakteristika) rasada kadifice proizvedenog u kontejnerima sa različitom zapreminom ćelija..
Materijal i metod rada
Istraživanja sa navedenim ciljem sprovedena su tokom 2008. godine u stakleniku
Poljoprivrednog fakulteta u Beogradu. Rasad kadifice je proizveden u kontejnerima sa
različitom zapreminom ćelija, čije su karakteristike prikazane u tabeli 1.
Tab. 1. Karakteristike ispitivanih kontejnera
Properties of the containers tested
Zapremina
ćelije
(cm3)
Cell size(cm)
Broj
ćelija
Cells
number
7,3
230
20
104
33,5
66
80
42
Oblik ćelija
Cell form
Kvadrat1
Square
Kvadrat
Square
Obrnuta kupa2
Cone inverse
Obrnuta kupa
Polypropillene
Prečnik
ćelije (cm)
Diameter
cells(cm)
Materijal
izrade
Material
Dimenzije
kontejnera (cm)
Container
size(cm)
2
Polipropilen3
50x28x3,5
3,3
Polipropilen
50x28x3,5
4
Polipropilen
50x28x3,8
5
Polipropilen
50x28x4,8
Kao supstrat za setvu semena i proizvodnju rasada kadifice u kontejnerima različite zapremine ćelije korišćen je komercijalni supstrat Stender A-280. Upotrebljeni supstrat
predstavlja kombinaciju belog treseta (80%) i mešanog treseta (20%) sa dodatkom đubriva formulacije 14:16:18 + mikroelementi, kisele je reakcije (pH 5,3-5,8) i sa sadržajem
soli od oko 0,5 g/l.
Za setvu je korišćeno seme kadifice sorte »Inca Orange«. Setva semena u kontejnere obavljena je ručno 11.03.2008. sa po dve semenke u ćeliju. Nakon nicanja ostavljena
208
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
po jedna biljka u svakoj ćeliji. Tokom perioda proizvodnje rasada korišćene su uobičajene
mere nege rasada: zalivanje, zasenjivanje i provetravanje. Proizvodnja rasada je trajala
do 8.5.2008. godine.
Metodom slučajnog uzorka izabrana je po 31 biljka od svake varijante i izvršena
je analiza posmatranih parametara kvaliteta rasada. Analizirani su: visina biljke (cm), broj
bočnih grana, masa biljke – nadzemni deo (g) i masa korena (g).
Ispitivanje razlika između tretmana (kontejneri sa različitom zapreminom ćelija)
sprovedeno je metodom analize varijanse (ANOVA) i LSD-testom.
Rezultati istraživanja i diskusija
Visina biljke kadifice u proseku je iznosila 13,35 cm (tabela 2). Veličina zapremine
kontejnerskih ćelija značajno je uticala na visinu biljaka. Razlika u visini između rasada
proizvedenog u kontejnerima sa najvećom (80 cm3) i najmanjom (7,3 cm3) zapreminom
ćelija iznosila je 6,75 cm (povećanje za 69%). Najveća prosečna vrednost visine biljke
(16,47 cm) dobijena je proizvodnjom u kontejnerima sa najvećom zapreminom ćelije od
80 cm3. Najmanja prosečna vrednost (9,72 cm) dobijena je proizvodnjom u kontejnerima
sa najmanjom zapreminom ćelije od 7,3 cm3 .
Između testiranih kontejnera sa različitim zapreminama ćelije postignute su visoko statistički značajne razlike u prosečnim vrednostima visine biljaka.
Tab.2. Uticaj zapremine kontejnerskih ćelija na visinu biljke
Influence of container cell on the plant height
Zapremina ćelije (cm³)
Cell size(cm³)
7,3
20
33,5
80
Prosek
Average
LSD
Visina biljke (cm)
Plant height(cm)
9,72
12,79
14,45
16,47
Indeks
Index
100
132
149
169
13,35
137
0,05
0,01
1,3
1,8
Dobijeni rezultati su u skladu sa istraživanjima Latimer-a, (1991) koji je testirao
rasad kadifice u kontejnerima različite zapremine. Autor navodi da je ispitivani rasad
postigao veću prosečnu visinu proizvodnjom u ćelijama veće zapremine. Beatović i sar.
(2006), su koristili 7 različitih kontejnera u proizvodnji rasada bosiljka. Najveća prosečna
visina rasada bosiljka dobijena je proizvodnjom u kontejnerima sa najvećom zapreminom
ćelija (76 cm3).
Slične rezultate dobili su i Dufault, (1985) u ogledima sa brokoli i karfiolom, Mišković i sar. (2006) u ogledima sa rasadom kupusa i karfiola, Dardić i Govedarica-Lučić,
(2007) u proizvodnji rasada paprike u različitim kontejnerima.
U tabeli 3 prikazane su prosečne vrednosti broja bočnih grana. Prosečna vrednost broja bočnih grana iznosila je 10,79. Najveći broj bočnih grana (13,58) dobijen je
209
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
proizvodnjom u kontejnerima sa najvećom zapreminom ćelije (80 cm3), dok je najmanji
prosečni broj bočnih grana (7,48) dobijena proizvodnjom u kontejnerima sa zapreminom
ćelije od 7,3 cm3. Razlika u broju bočnih grana između rasada proizvedenog u kontejnerima sa najvećom (80 cm3) i najmanjom (7,3 cm3) zapreminom ćelija iznosila je 6,1 cm
(povećanje za 82%).
Između testiranih kontejnera sa različitim zapreminama ćelije postignute su visoko statistički značajne razlike u prosečnim vrednostima broja bočnih grana.
Tab.3. Uticaj zapremine kontejnerskih ćelija na broj bočnih grana po biljci
Influence of container cell on the number lateral branch per plant
Zapremina ćelije (cm³)
Cell size(cm³)
7,3
Broj bočnih grana
Nnumber of lateral branch
7,48
Indeks
Index
100
20
10,9
146
33,5
11,2
150
80
13,58
182
Prosek
Average
10,79
144
LSD
0,05
0,01
1,1
1,5
Uticaj kontejnera sa najvećim zapreminama ćelija na broj bočnih grana potvrđeni
su u istraživanjima Latimer-a, (1991).
Razvijenost rasada kadifice ogleda se i masi nadzemnih delova. Prosečna vrednost
mase biljke iznosila je 16,55 cm. Rezultati istraživanja u tabeli 4 pokazuju višestruko
povećanje prosečnih vrednosti mase biljke proizvedene u kontejnerima zapremine ćelija
33,5 i 80 cm3 u odnosu na ostale varijante ogleda (20 i 73, cm3). Vrednosti povećanja u
indeksnim poenima iznosile su 319 (33,5 cm3) i 550 (80 cm3). Najveća prosečna vrednost
mase biljke iznosila 29,57 cm i dobijena je proizvodnjom u kontejnerima sa zapreminom
ćelije od 80 cm3, dok je najmanja masa biljke (5,37 g) dobijena proizvodnjom u kontejnerima sa zapreminom ćelije od 7,3 cm3.
Tab.4. Uticaj zapremine kontejnerskih ćelija na masu biljke.
Influence of container cell on the plant weight
210
Zapremina ćelije (cm³)
Cell size (cm³)
7,3
20
Masa biljke (g)
Plant weight (g)
5,37
14,13
Indeks
Index
100
263
33,5
17,15
319
80
Prosek
Average
LSD
29,57
550
16,55
0,05
0,01
308
2,3
3,2
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Između ispitivanih varijanti ogleda dobijene su visoko statistički značajne razlike
u prosečnim vrednostima mase biljke.
Dufault, (1985); Latimer, (1991); Scott NeSmith, (1998); Mišković i sar. (2006);
Beatović i sar. (2006); Dardić i Govedarica-Lučić, (2007) u svojim eksperimentima sa
drugim biljnim vrstama potvrdili su uticaj veličine zapremine kontejnerske ćelije kontejnera na masu biljke.
Efekat zapremine kontejnerskih ćelija ispoljen je i na masu korena kadifice (tabela
5). Prosečna vrednost mase korena iznosila je 8,08 g. Tendencija najjačeg uticaja kontejnera sa najvećom zapreminom ćelija ispoljena je i kod ovog posmatranoga parametra
kvaliteta rasada, dobijena je prosečna vrednost od 13,89 g. Ova vrednost se značajno statistički razlikuje u odnosu na ostale varijante ogleda.
Tab.5. Uticaj zapremine kontejnerskih ćelija na masu korena
Influence of container cell on the root weight
Zapremina ćelije (cm³)
Cell size (cm³)
7,3
20
Masa korena (g)
Root weight (g)
3,73
7,28
Indeks
Index
100
195
33,5
7,42
199
80
Prosek
Average
13,89
372
8,08
217
LSD
0,05
0,01
1,2
1,6
Najmanja masa korena (3,73 g) dobijena je proizvodnjom u kontejnerima sa zapreminom ćelija od 7,3 cm3. Između kontejnera (20 cm3 i 33,5 cm3) nisu dobijene statistički značajne razlike u masi korena.
Zapremina ćelija kontejnera značajno je uticala na masu korena ispitivanih vrsta i
u ogledima Latimer-a, (1991) i Beatovića i sar. (2006).
Zaključak
Unapređenje tradicionalnih tehnologija proizvodnje rasada u nas je neophodno. U
poslednje vreme u savremenoj proizvodnji rasada cveća, povrća, lekovitog, aromatičnog
i začinskog bilja široko je prihvaćena kontejnerska proizvodnja, koja ima niz prednosti u
odnosu na klasičnu.
Jedan od značajnih momenata u proizvodnji rasada jeste i pravilan izbor kontejnerskog sistema.
Naša istraživanja su pokazala su da se najkvalitetniji rasad kadifice dobija proizvodnjom u kontejnerima sa zapreminom ćelije od 80 cm3.
211
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Literatura
1. Beatović, D., Vujošević, А., Jelačić, S., Lakić, N. (2006): Modeliranje proizvodnje
rasada bosiljka – izbor kontejnera. Arhiv za poljoprivredne nauke. Vol.67, No 238.
(2006/2). 103-109.
2. Beatović, D., Jelačić, S., Moravčević, Đ. (2008): Kontejnerska proizvodnja rasada lekovitog, aromatičnog i začinskog bilja, XXVIII Savetovanje o lekovitim i aromatičnim biljkama, 08-11.10.2008. Zbornik apstrakata 83-84.
3. Bilderback, T.E., Fonteno, W.C. (1991): Effects of container geometry and media
physical properties on air and water volumes in containers. Journal of Environmental
Horticulture, 5: 180-182.
4. Damjanović, M., Marković, Ž., Zdravković, J., Todorović, V. (1994): Primena supstrata
i smeše supstrata u proizvodnji rasada paradajza gajenog u kontejnerima. Savremena
poljoprivreda, Novi Sad, Vanredni broj, Vol. 42, XLII, 166-173.
5. Dardić, M., Govedarica-Lučić, A. (2007): Uticaj zapremine saća u kontejnerskoj proizvodnji paprike. XII Savetovanje o Biotehnologiji, Čačak, 02-03.2007, Vol.12(13),
265-269.
6. Dufault, R.J., Waters, Jr.L. (1985): Container size influences broccoli and cauliflower
transplant growth but not yield. HortScience 20:682-684.
7. Hanić, E. (2000): Značaj supstrata, kontejnera i hormona u rasadničarskoj proizvodnji,
Univerzitet “Džemal Bijedić” Mostar, Studij za mediteranske kulture.
8. Latimer, J.G. (1991): Contaiener size and shape influence growth and land shape perfornnance of Marigold seedlings. Hortscience, 26: 124-126.
9. Marković, V., Takač, A., Voganjac, A. (1992): Kontejnerska proizvodnja rasada, Savremena poljoprivreda Vol 40, broj 1-2, 11-14.
10. Marotti, M., Piccaglia, R., Biavati, B., Marotti, I. (2004): Characterization and yield
of essential oils from different Tagetes species. Journal of essential oil research, 16,
No.5, 440-440.
11. Marsh, D.B., Paul. K.B. (1988): Influence of container type and cell sizeon cabbage
transplant development and field performance. HortScience 23:310-311.
12. Mijanović, O. (1979): Cvećarstvo II deo, Autrizovana skripta, Cvetne culture za uzgoj
na otvorenom polju, Beograd, 1-171.
13. Mišković, A., Iliin, Ž., Marković, V., Đurovka, M., Červenski, J. (2006): Uticaj vrste
supstrata i zapremine kontejnera na kvalitet rasada kupusa i karfiola. Savremeni povrtar. God. V, br. 20, 4-6.
14. Peréz Gutiérrez, R.M., Hernández Luna H., Hernández Garrido, S. (2006): Antioxidant activity of Tagetes erecta essential oil. Journal of the Chilean Chemical Society,
51, No. 2, 883-886.
15. Scott NeSmith, D., Duval, J. R. (1998): The effect of container size. HortTechnology,
October-December, 8(4).
16. Vujošević, A., Beatović, D., Jelačić, S., Lakić, N., Lazarević, S. (2008): Uticaj spororazlagajućeg đubriva na kvalitet rasada cveća, Zbornik naučnih radova Institit PKB
Agroekonomik, 14 (1-2): 115-124.
212
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 635.03:631.53.02+531.731
Original scientific paper
INFLUENCE OF CONTAINER CELL CAPACITY
ON THE PROPERTIES OF MARIGOLD SEEDLINGS
M. Rapajić, D. Beatović, Đ. Moravčević, V. Bjelić, S. Jelačić∗
2
Summary
Container seedling production being intensive has a number of advantages and is
used in both vegetable and flower production. The “speedling system” i.e. the system of
polystyrene and polypropilene containers with pots of different volumes for substrate and
seed sowing is known to be the most rational and practical container production system.
The researches were conducted during 2007 in the greenhouse of the Faculty of Agriculture in Belgrade.The seedlings of marigold were grown in containers with different cell
sizes (7,3; 20; 33; 80 cm3). The following parameters of seedling quality were analyzed:
plant height, number of lateral branch, plant mass and root weight.
The most favourable marigold seedling quality was obtained in the largest sized
containers cells 80 cm3.
Key words: marigold, containers, volume cell.
∗
Milica Rapajić, B.Sc., spec., Agricultural School “Siniša Stanković” Futog; Damir Beatović, B.Sc.,
Đorđe Moravčević, M.Sc., assistant, Vukašin Bjelić, Prof. Ph.D., Slavica Jelačić, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture, Zemun-Belgrade.
213
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
214
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 631.42:631.811+631.559
Originalni naučni rad
ZNAČAJ AGROHEMIJSKIH ANALIZA
POLJOPRIVREDNOG ZEMLJIŠTA
A. Savin, S. Pupavac, M. Ljubić, D. Kovačević D. Grujičić, J. Redžić,
Z. Vampovac ∗
3
Izvod: U radu su razmatrani agrohemijski parametri ispitivanja zeljišta na gazdinstvima registrovanih poljoprivrednioh proizvođača i na gazdinstvima PKB Korporacije u
periodu 2008-2009. godina. Na osnovu agrohemijskih parametara prikazane su količine
preporučenog đubriva za registrovane poljoprivredne proizvođače. Podaci o prinosima
pojedinih kultura za 2007-2008 godinu dati su na osnovu zvaničnih podataka Statističkog
zavoda Srbije.
Na osnovu prikazanih rezultata može se zaključiti da je za poboljšanje kvaliteta
zemljišta i povećanje prinosa neophodno ispitivanje zemljišta i primena datih preporuka.
Ključne reči: agrohemija, ispitivanje zemljišta, preporuke, prinos.
Uvod
Uvođenje novih više prinosnih sorti i hibrida, primena najsavremenije agrotehnike i zaštite bilja, preduslov je povećanju prinosa gajenih biljaka. Veoma značajnu ulogu,
pored navedenih činilaca, ima i pravilna ishrana koja pored uticaja na ispoljavanje genetskog potencijala značajno utiče na sastav zemljišta i njegovo očuvanje za naredne cikluse
ratarske proizvodnje.
Cilj rada je da se prikaže kvalitet obradivog zemljišta na teritorijama gradskih
opština Grada Beograda i ukaže na značaj njegovog očuvanja kao najvećeg prirodnog
resursa, a u cilju postizanja većih i bezbednijih prinosa za ishranu ljudi i životinja.
Materijal i metod rada
U radu su razmatrani osnovni parametri agrohemijskih analiza zemljišta uzorkovanog na gazdinstvima registrovanih poljoprivrednih proizvođača i na gazdinstvima PKB
Korporacije a.d. Beograd, u periodu 2008 i 2009 godina. Uzorkovanje zemljišta kod registrovanih proizvođača je rađeno na osnovu Uredbe Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Sl. Glasnik 21/09 i Zahteva PKB Korporacije a.d. Rezultati analiza
zemljišta za PKB Korporaciju a.d. su prikazani da bi se ukazalo na razliku u rezultatima
između individualnog i državnog sektora. (tabele 1 i 2).
∗
Mr Ankica Savin, mr Snježana Pupavac, EKO-LAB DOO, Padinska Skela-Beograd; Mlađan Ljubić,
dipl.inž., Dejan Kovačević, dipl.inž., Duško Grujičić, dipl.inž., Jelena Redžić, dipl.inž., PKB Korporacija,
Padinska Skela-Beograd; Zlatko Vampovac, dipl.inž., Institut PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Beograd.
215
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Gradske Opštine u kojima je rađena kontrola plodnosti zemljišta u 2008 godini
City communites in which is control fertile soil in 2008 year
Gradska opština
Town
1) Obrenovac
2) Grocka
3) Čukarica
4) Palilula
5) Surčin
6) Novi Beograd
Ukupno
Totaly
Broj registrovanih
gazdinstava
Number of registered
farms
332
39
10
5
1
3
Broj parcela Površina (ha)
Area(ha)
Number of lots
390
Broj uzoraka
Number of
samples
1136
346
48
14
16
7
1301,60
186,96
32,26
8,58
24,10
13,70
2751
858
74
19
44
19
1567
1567,20
3765
Tab. 2. Gradske Opštine u kojima je rađena kontrola plodnosti zemljišta u 2009 godini
City communites in which is control fertile soil in 2009 year
Gradska opština
Town
1) Obrenovac
2) Grocka
3) Čukarica
4) Palilula
5) Surčin
6) Novi Beograd
Ukupno
Totaly
Broj registrovanih
gazdinstava
/Number of registered
farms
227
52
12
7
8
1
309
Broj parcela
Number of lots
Površina (ha)
Area(ha)
Broj uzoraka
Number of
samples
1373
381
69
46
27
7
1410,78
217,32
33,68
49,43
42,03
13,79
3231
1013
112
101
91
28
1905
1769,03
4596
Određivani su: pH-vrednost, kalcijum-karbonat, humus, lakopristupačni fosfor
i kalijum. Pored ovih parametara na zemljišti individualnih registrovanih proizvođača
određivan je i sadržaj neorganskog azota. Ispitivanja su vršena u EKO-LAB DOO prema
akreditovanim metodama, po Rešenju br. 01-045. Na osnovu agrohemijskih parametara
prikazane su i količine i vrste preporučenog đubriva za registrovane poljoprivredne proizvođače. Podaci o prinosima pojedinih kultura za 2007 i 2008 godinu dati su na osnovu
zvaničnih podataka Statističkog zavoda Srbije.
Rezultati ispitivanja i diskusija
Uočeno je da su zemljišta individualnih poljoprivrednih proizvođača kisela do
jako kisela i to više od 60% površine na kojoj su vršena ispitivanja. Zemljišta, preko 60%,
su siromašna humusom, neorganskim oblikom azota i fosforom. U više od 70% analizirano zemljište je dobro obezbeđeno kalijumom. U cilju poboljšanja kvaliteta zemljišta
216
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
na parcelama individualnih poljoprivrednih proizvođača potrebna je primena adekvatnih, preporučenih, mineralnih đubriva i u većini slučajeva kalcifikacija zemljišta. (tabele
3,4,5).
Tab. 3. Dobijeni agrohemijski parametri, u procentima, za G.O.
Obrenovac sa preporukama
Obtained agrochemical parameters, in percent, for
Obrenovac with recommened
parametar
parameters
pH-vrednost
pH-value
Humus
Humus
Azot
neorganski
oblik
Nitrogeninorganic form
P2O5
K2O
Jako kiselo
Very sour
Kiselo / Sour
Slabo kisela
Slightly acidic
Neutralno/ Neutral
Slabo alkalno Slightly
alkaline
Alkalno/ Alkali
Vrlo slabo humozno
Very weak humozno
Slabo humozno
Poor humozno
Dobro humozno
Good humozno
Do 10mg/kg
By 10mg/kg
Od 10 do 20mg/kg
10 to 20mg/kg
Više od 20mg/kg
More than 20mg/kg
Slabo obezbeđeno
Poorly secured
Srednje obezbeđeno
Medium provided
Dobro obezbeđeno
Well secured
Slabo obezbeđeno
Poorly secured
Srednje obezbeđeno
Medium provided
Dobro obezbeđeno
Well secured
Opština Obrenovac
Commune Obrenovac
Preporučene količine
đubriva
Recommended amounts of
fertilizer
2008
2009
30.61
53.4
38.27
32.4
16.60
9.1
/
12.89
5.1
/
/
/
/
1.64
/
/
14.72
3.0
Stajnjak: 20-35t/ha
Manure
60.68
79.1
Stajnjak: 10 – 20t/ha
24.60
17.9
Stajnjak: do 10t/ha
90.0
61.4
KAN: 400 kg/ha
7.0
29.1
KAN: 300 kg/ha
3.0
9.5
KAN: 200 kg/ha
55.63
42.9
MAP:200-350kg/ha
20.00
17.0
MAP: 100-200kg/ha
24.37
40.1
MAP: do100kg/ha
0.91
0.03
KCl: 200-350 kg/ha
21.70
21.60
KCl: 100-200 kg/ha
77.39
78.37
KCl: do 100 kg/ha
Potrebna je kalcifikacija
Required calcification
217
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 4. Dobijeni agrohemijski parametri, u procentima, za G.O. Grocka sa preporukama
Obtained agrochemical parameters, in percent, for Grocka with recommened
parametar
parameters
pH-vrednost
pH-value
Humus
Humus
Opština
Grocka
Preporučene
količine đubriva
Recommended
2008 2009
amounts of fertilizer
Jako kiselo/Very sour
16.12 35.6
Kiselo / Sour
15.65 34.8
Slabo kisela/Slightly acidic
Neutralno/ Neutral
Slabo alkalno/Slightly alkaline
Alkalno/ Alkali
13.79 10.3
43.57 19.7
/
1.4
10.86
/
Vrlo slabo humozno/Very weak humozno 43.57
9.1
Slabo humozno/Poor humozno
35.63 88.3
Dobro humozno/Good humozno
7.50 2.6
Do 10mg/kg/By 10mg/kg
79.2 73.6
Azot neorg. oblik
Od
10
do
20mg/kg/10
to
20mg/kg
19.0 19.2
Nit.-inorganic form
Više od 20mg/kg/More than 20mg/kg
1.8
7.2
Slabo obezbeđeno/Poorly secured
67.6 68.2
P2O5
Srednje obezbeđeno/Medium provided 16.6 18.5
Dobro obezbeđeno/Well secured
15.8 13.3
Slabo obezbeđeno/Poorly secured
/
0.20
K2O
Srednje obezbeđeno/Medium provided 13.9 8.70
Dobro obezbeđeno/Well secured
86.1 91.1
Potrebna je
kalcifikacija
Required
calcification
/
/
/
/
Stajnjak: 20-35t/ha
Manure
Stajnjak: 10 – 20t/ha
Stajnjak: do 10t/ha
KAN: 400 kg/ha
KAN: 300 kg/ha
KAN: 200 kg/ha
MAP:200-350kg/ha
MAP: 100-200kg/ha
MAP: do100kg/ha
KCl: 200-350 kg/ha
KCl: 100-200 kg/ha
KCl: do 100 kg/ha
Tab. 5. Dobijeni agrohemijski parametri, u procentima, za gazdinstava
PKB Korporacije
Obtained agrochemical parameters, in percent, for farms PKB Corporation
parametar
parameters
pHvrednost
pH-value
Humus
Humus
P2O5
K2O
218
Jako kiselo / Very sour
Kiselo / Sour
Slabo kisela/Slightly acidic
Neutralno/ Neutral
Slabo alkalno/ Slightly alkaline
Alkalno/ Alkali
Vrlo slabo humozno/ Very weak humozno
Slabo humozno/ Poor humozno
Dobro humozno/ Good humozno
Do 10mg/kg/By 10mg/kg
Od 10 do 20mg/kg/10 to 20mg/kg
Više od 20mg/kg/ More than 20mg/kg
Slabo obezbeđeno/ Poorly secured
Srednje obezbeđeno/ Medium provided
Dobro obezbeđeno/ Well secured
Godina
Year
2008
1
7
51
18
23
/
12
78
10
13
56
31
/
16
84
2009
/
8
50
19
23
/
/
91
9
27
49
24
/
30
70
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Na osnovu dobijenih rezultata uočene su razlike između kvaliteta zemljišta između državnog sektora i individualnih poljoprivrednih proizvođača. Bolje humozno zemljište, sa višim sadržajem azota i fosfora, kao i bolja očuvanost kalijumom na društvenom
sektoru su rezultat optimalne primene đubriva, potpune agrotehnike, kao i pravilna primena plodoreda i kultura gajenja, a što se ogleda kroz veće prinose svih poljoprivrednih
kultura. Prinosi svih kultura na individualnom sektoru su zabeležili porast u 2008 u odnosu na 2007 godinu, što možemo tumačiti i poboljšanjem dugogodišnje adekvatne primene
datih preporuka za đubrenje na individualnom sektoru. (tabele 6,7,8).
Tab. 6. Prinos žitarica po kulturama i Opštinama
Yield grains by raising and communites
R. b.
Serial number
Pšenica
Wheat
Ječam
Barley
Ovas
Oats
Kukuruz
Corn
1
2
3
4
Obrenovac
Grocka
2007
2008
Prinos t/ha
Yield t/ha
2009
2007
3.44
3.86
3.5-4
2.63
3.55
3.5
3.22
3.63
4
2.82
1.52
3.3-3.5
2.07
2.71
2.39
0.33
2.64
3.79
2.14
3.99
Vrsta
Type
4.5-5
2008
2009
4.5
Tab. 7. Prinos povrća po kulturama i Opštinama
Yield vegetables by raising and communites
R. b.
Serial
number
1
2
3
4
5
6
7
8
Vrsta
Type
Krompir
Potato
Šargarepa
Carrot
Crni luk
Onions
Pasulj
Beans
Grašak
Peas
Kupus i kelj
Cabbage and kale
Paradajz
Tomato
Paprika
Paprika
Obrenovac
Grocka
2007
Prinos t/ha
Yield t/ha
2008
2007
8.69
10.09
8.13
13.27
4.69
6.02
3.96
6.36
6.17
7.54
2.25
5.23
1.35
1.39
1.05
2.05
2.07
1.72
2.04
2.17
9.61
16.42
7.80
17.21
6.41
9.40
5.95
14.55
4.73
5.79
2.74
2.18
2008
219
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 8. Prinos voća u G.O. Grocka
Yield fruit in the Grocka
Redni broj
Serial number
Vrsta voća
Type of Fruit
Trešnja
Cherry
Višnja
Cherry
Kajsija
Apricot
Jabuka
Apple
Kruška
Pear
Dunja
Quince
Šljiva
Plum
Breskva
Peach
Orah
Walnut
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Prinos kg/stablu
Yield kg / tree
2007
2008
28.9
29.4
18.5
19.2
13.7
24.0
15.4
15.2
18.6
26.8
15.1
26.3
22.9
27.1
23.4
18.2
21.1
18.9
Zaključak
Na osnovu agrohemijski parametara zemljišta može se zaključiti da su zemljišta
kisela i siromašna makroelementima potrebnim za ishranu biljaka. Za poboljšanje kvaliteta zemljišta i povećanje prinosa neophodno je dalje kontinualno ispitivanje zemljišta i
primena dobijenih rezultata.
Literatura
1. Huang, J.W., Chen, J., Berti, W.R., Cunninghham, S.D. (1997): Environmental
Science&Technology, Vol. 31, No. 3, 800.
2. Pantović, M., Džamić, R., Petrović, M., Jakovljević, M. (1989): Praktikum iz agrohemije, Poljoprivredni fakultet, Zemun, 16.
3. Jakovljević, M., Blagojević, S., Stevanović, D., Martinović, Lj. (1997): Uređenje, korišćenje i očuvanje zemljišta, Radovi Devetog kongresa Jugoslovenskog društva za
proučavanje zemljišta, JDPZ, 181.
4. Miljković, N. Bogdanović, N., Todorović, E. Priručnik za ispitivanje zemljišta, knjiga I,
Hemijske metode ispitivanja zemljišta, Jugoslovensko društvo za proučavanje zemljišta, Beograd, 67, 105-107.
5. Džamić, R., Stevanović, D. (2000): Partenon, Beograd, Agrohemija, 108, 125, 133.
220
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 631.42:631.811+631.559
Original scientific paper
IMPORTANCE OF AGROCHEMICAL ANALYSIS OF
AGRICULTURAL SOIL
A. Savin, S. Pupavac, M. Ljubić, D. Kovačević, D. Grujičić, J. Redžić,
Z. Vampovac ∗
4
Summary
This project has considered basic parameters of agrochemical analysis os soil, samled from fields of registered farmers and on agriculture enterprises of PKB Korporacije
a.d. Beograd, in period 2008-2009. Based on agrochemical parameters, recommendation
concerning type and volume of fertilization has been issued to the registered farmers.
Data related to yield of specific crops for 2007 and 2008 have been taken from the official
Serbia Stat source.
For further improvement of soil quality and increases of yield, it is necessary to
continuously analyze soil, but to utilize achieved results too.
yield.
Key words: agrochemistry, soil analyze, appropriate applicationof fertilizers,
∗
Ankica Savin, M.Sc., Snježana Pupavac, M.Sc., ECO-LAB DOO, Padinska Skela-Belgrade; Mlađan
Ljubić, B.Sc., Dejan Kovačević, B.Sc., Duško Grujičić, B.Sc., Jelena Redžić, B.Sc., PKB Corporation, Padinska
Skela-Belgrade; Zlatko Vampovac, B.Sc., Institute PKB Agroekonomik, Padinska Skela-Belgrade.
221
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
222
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 631.4+631.821+631.445.3:541.132.3
Originalni naučni rad
EFEKAT KALCIFIKACIJE NA SADRŽAJ ELEMENATA U
ANALIZIRANOM ZEMLJIŠTU TIPA PSEUDOGLEJ
M. Đurić, R. Pavlović, H. Čivić, Lj. Bošković-Rakočević∗
5
Izvod: U radu je dat značaj primene kalcifikacije kiselih zemljišta tipa pseudoglej,
obzirom da su ta zemljišta jako zastupljena naročito u centralnoj Srbiji. Cilj ovih istraživanja je bio primena različitih nivoa kalcifikacije pseudogleja i njihov uticaj na primenu
pH vrednosti, mobilizciju Al jona i povećanje sadržaja makro i mikro elemenata u zemljištu. Urađena je agrohemijska analiza zemljišta sledećih elemenata: N, P, K, Ca, Mg, Al,
Cu, Zn, Mn, Mo u kontrolnoj varijanti i kod tri različita nivoa kalcifikacije (T1, T2 i T4)
i to pre setve useva i nakon žetve.
Konstatovana je promena pH vrednosti. Najbrža promena se desila kod varijante
T4 od 4,5 na 6,5–7,2).
Efekat kalcifikacije na pomenute elemente konstatovan je i kod varijanata T1 i T2.
Ključne reči: elementi, zemljište, kalcifikacija, pseudoglej, pH.
Uvod
Tipičan pseudoglej je zemljište vrlo siromašno bazama, srednje do jako kisele reakcije, loše strukture, siromašno organskim materijama i lošeg mehaničkog sastava.
Slaba obezbeđenost fosforom, kalijumom, kalcijumom i azotom su osnovni i organičavajući faktori proizvodnje.
Ta zemljišta sadrže veće količine mobilnih spojeva aluminijuma koji su toksični
za biljku. Primena kalcifikacije uz mineralno i organsko đubrenje dovodi do agrohemijske popravke pseudogleja, a samim tim i do stabilnijeg prinosa.
*
Dr Milena Đurić, vanredni profesor, dr Radoš Pavlović, profesor, dr Ljiljana Bošković-Rakočević,
profesor, Agronomski fakultet, Čačak; mr Hamdija Čivić, asistent, Poljoprivredno-prehrambeni fakultet Sarajevo.
223
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Materijal i metod rada
Uzorak zemljišta za ova istraživanja uzet je na teritoriji SO Ivanjica, inače područje karakteristično po kiselim zemljištima i otežanoj poljoprivrednoj proizvodnji usled sve
veće pojave „ogoljenih mesta na parcelama“. Ujednačen uzorak je dobijen tako što su
uzorci zemljišta uzeti sa više mesta parcele, a nakon toga dobro izmešan. Uzeta zemlja je
usitnjena i mešana sa peskom odnosa 3:1 i na taj način se u startu intervenisalo sa ciljem
poboljšanja fizičkih osobina i mehaničkog sastava.
Varijante ogleda su bile rastuće doze CaCO3 izražene u % u zavisnosti od težine
zemlje i date su u tabeli 1.
Tab. 1. Varijante ogleda
Types of experiments
Oznake / Design.
Kontrola / Control
Nivo kalcifikacije / Liming rates
pripremno zemljište gde je dodavan CaCO3
T1
kontrola+0,1% CaCO3 od težine zemlje
T2
kontrola+0,2% CaCO3 od težine zemlje
T4
kontrola+0,4% CaCO3 od težine zemlje
Ogled je izveden u vegetacionim sudovima i u kontrolisanim uslovima. Test biljka
je bila paradajz.
U varijantama ogleda u kojima je dodavan kreč (CaCO3) granulacija je bila 0,2
mm. Mešanje kreča izvršeno je 3 nedelje pre postavljanja ogleda (setve). Ispitivanja su
trajala dve godine (2006. i 2007.godine).
Pre postavljanja ogleda kod svih varijanti ogleda određena je pH vrednost u KCl i
u H2O. Urađena je hemijska analiza zemljišta pre setve i nakon žetve i dobijene su vrednosti za kontrolu, T1 T2 i T4 varijantu sledećih elemenata: N, P, K. Ca, Mg, Al, Zn, Cu,
Mn, Mo. N je urađen po metodi – Kjeldahl.
P i K – Al metodom – ekstrakcija, tako da je P određen kalorimetrijski na spektrofotometru a K – atomskom emisionom spektrofotometrijom.
Ca, Mg, Al, Zn, Cu, Mn, Mo – atomskom apsorpcionom spektrofotometrijom.
224
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Rezultati istraživanja i diskusija
Sadržaj elemenata u analiziranom pseudogleju i konstatovane promene po završenoj kalcifikaciji date su u tabeli 2.
Tab. 2. Sadržaj rastvorljivih elemenata u analiziranom zemljištu i efekat
različitih nivoa kalcifikacije.
Soluble element contents of the tested soil and the effect of different liming rates
G.
Y.
N
P
Kontrola
Control
Počet.
Trial
onset
T1
Po žet. Pr. Set.
Upon Prior to
harvest sowing
Efekat kalcifikacije
Liming effect
T2
T3
Po žet.
Upon
harvest
Pr. Set. Po. žet. Pr.set. Po.že
Prior to Upon Prior to Upon
sowing harvest sowing harvest
∆x1
(T01K0)
∆x1
(T0-2K0)
∆x1
(T0-4K0)
06
0,09
0,015
0,09
0,015
0,15
0,02
0,15
0,02
0,0
+0,06
+0,06
07
0,09
0,014
0,09
0,015
0,14
0,02
0,15
0,02
-0,001
+0,04
+0,054
06
3,61
0,60
11,49
2,08
15,89
2,55
18,23
3,03
+6,40
+10,3
+12,19
07
3,62
0,55
11,45
2,03
15,82
2,47
18,17
3,00
+6,35
+10,3
+12,10
06
11,5
1,91 20,3
3,56
21,0
3,67
22,1
3,68
+7,24
+7,7
07
11,4
1,90 20,2
3,48
21,0
3,70
22,1
3,70
+7,23
+7,7
+8,89
06
0,70
0,11
2,17
0,36
3,00
0,45
3,70
0,46
+ 1,22
+1,9
+2,65
07
0,69
0,10
2,10
0,32
3,01
0,42
3,82
0,44
+ 1,19
+2,0
+2,75
06
1,42
0,23
2,02
0,33
2,21
0,36
2,21
0,35
+0,50
+0,7
+0,67
07
1,38
0,22
2,00
0,35
2,20
0,36
2,20
0,35
+0,49
+0,6
+0,69
06
13,0
10,80 4,30
3,60
0,00
0,0
0,0
0,0
-1,50
-2,20
-2,20
07
13,2
9,70
4.70
3,47
0,00
0.0
0,0
0,0
-2,27
-3,50
-3,50
Cu
06
2,30
0,35
2.70
0,38
3,21
0,71
3,30
0,73
+0,37
+0,5
+0,
07
2,25
0,31
2,60
0,35
3,13
0,70
3,34
0,70
+0,31
+0,4
+0,70
Zn
06
1,90
0,31
2,37
0,56
4,00
0,71
4,41
0,73
+0,22
+1,7
+2,09
07
1,95
0,27
2,40
0,55
4,03
0,69
4,34
0,71
+0,17
+1,6
+1,9
06
40,2
6,71
40,3
6,72
40,4
6,89
41,0
7,01
+0,10
+0,1
+0,5
07
40,1
6,70 40,2
6,71
40,3
6,79
40,7
7,00
+0,14
+0,1
+0,30
K
Ca
Mg
Al
Mn
Mo
+8,83
06
0,12
0,11
0,14
0,14
0,23
0,21
0,26
0,25
+0,01
+0,0
-0,01
07
0,11
0,11
0,14
0,13
0,21
0,20
0,25
0,22
0,0
+0,0
+0,03
Količine ispitivanih mikro i makro elemenata u zemljištu tipa pseudoglej u kontrolnoj varijanti ovog ogleda saglasne su sa istraživanjima Sarića (1976) za isti tip zemljišta.
Pregledom podataka iz tabele 1 vidimo različito ponašanje sadržaja elemenata u
analiziranom zemljištu kao posledicu primenjenih nivoa kalcifikacije.
Uopšteno možemo zaključiti da je kalcifikacija imala uticaj na različito povećanje
ovih elemenata u zemljištu izuzev Al.
Sadržaj N, Ca, Mg, Cu, Zn, Mn i Mo pokazao je veoma mali porast sa povećanjem
primenjenih doza kalcijuma, dok je sadržaj K i P najveći porast ispoljio sa kalcifikacijom
1 gram na 1 kg zemlje u odnosu na kontrolnu varijantu, a ostale doze kalcifikacije imaju
uticaj na povećanje njihovog sadržaja, ali sa opadajućim priraštajima u odnosu na kalcifikaciju sa 1 gramom (slika 1. i 2.).
Saržaj Al sa povećanjem sadržaja Ca pokazuje izrazit pad, s tim da je već kod
tretmana sa 2 grama CaCO3 na 1 kg zemlje sadržaj Al potpuno imobilisan. Do sličnih re-
225
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
zultata je došao Brković (1995) gde je konstatovao da je u kontrolnoj varijanti zemljišta
tipa pseudoglej na Kosovu sadržaj pokretnog Al bio 10,6 mg/100 gr zemlje, a tamo gde
je vršena kalcifikacija Al nije konstatovan. I Bašović (1964) je došao do sličnih rezultata
primenom kalcifikacije i baznih NPK đubriva. Slične rezultate je dobio i Savić (1976) gde
navodi da Al praktično nema u obliku slobodnih jona pri pH=5,0–7,0; a već pri pH=4,5
njegova rastvorljivost se jako povećava.
Kalcifikacija ima i efekat na promenu pH vrednosti ispitivanog zemljišta tipa pseudoglej. Rezultati promene pH vrednosti analiziranog zemljišta u toku vegetacionog perioda dati su u tabeli 2.
Sl. 1.
Efekat kalcifikacije na sadržaj elemenata kod pripreme zemljišta u 2006.god.
The effect of liming on the soil element contents during soil preparation in 2006
Sl. 2.
Efekat kalcifikacije na sadržaj elemenata kod pripreme zemljišta u 2007.god.
The effect of liming on the soil element contents during soil preparation in 2007
226
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Iz tabele 3 vidimo da su različiti nivoi kalcifikacije imali značajan uticaj na promenu pH vrednosti zemljišta. U toku celog vegetacionog perioda u kontrolnoj varijanti
pH vrednost se nije menjala (4,59–4,65). Izvršena kalcifikacija sa 1 i 2 grama CaCO3
uticala je na brz porast pH vrednosti od 4,6 do neutralne ili blago kisele od (6,5–7,2), a
koja je postignuta 15 dana od postavljanja ogleda, a u kasnijem periodu pH se uglavnom
održavala na tom nivou. Kalcifikacija sa 4 grama imala je brži porast pH vrednosti koji je
u roku od tri dana od postavljanja ogleda dostigao nivo blago kisele do neutralne reakcije
od 6,87–7,2 i koja se održavala u daljem vegetacionom periodu.
Tab. 3. Kretanje pH vrednosti u toku vegetacionog perioda
Soil pH ranges during the growing season
Kada je mereno
Day of measurement
Na dan postavljanja ogleda
A day setting up experiments
2. dana od postavljanja ogleda
Second day setting up experiment
3. dana od postavljanja ogleda/
Third day setting up exper.
15 dana od postavljanja ogleda/
fifteenth day setting up experiments
U fazi cvetanja/In flowering stage
15 dana po cvetanju/fFifteenth day of
flowering stage
Kontrola
Т1
T2
T4
Control
u
u
u
u KCl
u KCl
u KCl u Н20 u KCl
H 20
Н20
Н 20
4,65
3,45
4,70
3,65 4,82
3,82
5,02
3,97
4,65
3,45
4,85
3,84 4,92
3,91
5,95
4,94
4,61
3,42
5,11
3,92 5,87
4,83
6,87
5,96
4,60
3,40
6,20
4,83 7,05
5,52
7,20
6,00
4,60
3,40
6,18
4,81 7,00
5,48
7,20
6,00
4,59
3,38
6,18
4,81 7,00
5,48
7,21
6,01
Sl. 3. Dinamika pH (u H2O) u toku vegetacije
Dynamics of pH (in H2O) during the growing season
227
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 4. Dinamika pH (u KCl) u toku vegetacije.
Dynamics of pH (in KCl) during the growing season
Kako je već napred navedena pH vrednost kontrolne varijante tokom celog vegetacionog perioda kretala se od 4,59–4,65 i hemijskom analizom zemljišta utvrđeno je
da je Al bio prisutan u količini od 13,00–13,20 mg/100 gr zemlje, što se može porediti
sa rezultatima do kojih je došao Kamparth (1970), ističući da je Al dominantan katjon u
adsorptivnom kompleksu kiselih zemljišta koja imaju pH=5 i manju.
Zaključak
Na osnovu ovih istraživanja možemo zaključiti da su različiti nivoi kalcifikacije
imali značajan uticaj na promenu pH vrednosti od 4,59 do 6,5–7,2 kao i to da je u varijanti
ogleda sa 4 grama CaCO3 na 1 kg zemlje dala najbržu promenu pH od 6,8–7,2. Sadržaj
Al u kontrolnoj varijanti održavao se od 13,0–13,20 mg/100 gr zemlje u startu i tokom
čitavog vegetacionog perioda.
Primena kalcifikacije sa 2 gr na 100 gr zemlje imobilisala je prisustvo Al.
Sadržaj N, Ca, Mg, Cu, Zn, Mn i Mo pokazao je mali porast sa povećanjem primenjenih doza CaCO3, dok je sadržaj K i P najveći porast ispoljio pri kalcifikaciji sa 1 gr na
1 kg zemlje u odnosu na kontrolnu varijantu.
228
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Litertura
1. Alva, A.K., Edwards, D.G., Asher, C.G., Blamey, F.PC. (1986): Relationship between
root Length of soybean and calculated activities of aluminium monomers in nutrient
solution. Soil Sci Soc Am J, 50, 959-962.
2. Bašović, M., Milošević, A. (1964): Prilog proučavanju optimalnog intenziteta đubrenja pri gajenju raznih sorti pšenice na parapodzolu. Ekonomika poljoprivrede, br. 2,
Beograd.
3. Bartlett, R.J., Riceo, C.D. (1972): Toxicity of hydraxy aluminium in relation to pH and
phosphorus. Soil Science, 114 (3), 194-200.
4. Blamey, F.P.C., Aster, C.J., Edwards, D.G. (1987): Hydrogen and aluminium tolerance,
Plant and Soil, 99, 31-37.
5. Brković, M., Petrović, B. (1995): Dosadašnja istraživanja uticaja hemijskih melioracija
na popravku kiselih zemljišta na Kosovu i Metohiji. Zbornik radova, Srpska fabrika
stakla, Paraćin.
6. Kamprath, E.J. (1970): Exchangeable aluminium as a criteria for Liming Leached mineral solis. Soil Sci Soc Am Proc., 34, 252-254.
7. Radovanović, D. (1995): Uticaj krečnih materijala na hemijske promene distričnog
pseudogleja i prinos ratarskih kultura (kukuruz, pšenica, soja). Doktorska disertacija,
Poljoprivredni fakultet Zemun, 1-125.
8. Savić, B., Petijević, O. (1976): Uticaj nekih agrotehničkih mera na sadržaj Zn u pseudogleju. Zbornik radova, Poljoprivredni fakultet Sarajevo.
229
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 631.4+631.821+631.445.3:541.132.3
Original scientific paper
THE EFFECT OF LIMING ON ELEMENT CONTENTS
OF PSEUDOGLEY
M. Đurić, R. Pavlović, H. Čivić, Lj. Bošković-Rakočević∗
6
Summary
This paper highlights the importance of lime applications on acid pseudogley,
which is among the most common soil types in Serbia, primarily in its central part. The
objective of this study was to evaluate the effect of different liming rates on changes in
pH, mobilization of Al ions and increase in macro- and micro-element contents of the tested soil. The soil samples underwent agrochemical analysis for the following elements:
N, P, K, Ca, Mg, Al, Cu, Zn, Mn and Mo in the control and three different lime treatments
(T1, T2 and T4) both prior to and following harvest. A change in soil pH was observed,
with the highest rate of change being measured in T4, pH changing from 4.5 to 6.5-7.2.
The effect of liming on the above elements was also noted in the T1 and T2 treatments.
Key words: elements, soil, liming, pseudogley, pH.
*
Milena Đurić, Prof. Ph.D., Radoš Pavlović, Prof. Ph.D, Ljiljana Boškovic-Rakočević, Prof. Ph.D.,
Faculty of Agronomy, Čačak; Hamdija Čivić, M.Sc., Faculty of Agriculture and Food Science, Sarajevo.
230
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 631.417:631.4+631.458
Pregledni rad
PROCENA SADRŽAJA ORGANSKE MATERIJE
U ZEMLJIŠTIMA SRBIJE
D. Vidojević, M. Manojlović∗
7
Izvod: Organska materija zemljišta (OM) potiče od ostataka biljaka i živih
organizama, čija su tela manjim ili većim delom razložena, kao i od živih organizama koji
su takođe sastavni deo organske materije zemljišta. Da bi se osiguralo održivo upravljanje
zemljištem i zemljište zaštitilo od degradacije, neophodno je da se organska materija u
zemljištu sačuva i održava na zadovoljavajućem nivou. Da bi se izvršila procena rezervi
OM u zemljištu i sprečili njeni gubici neophodno je prikupiti podatke i utvrditi bazni
status OM. Ispitivanje odnosa između tipa zemljišta, reljefa i promenljivih elemenata
(sadržaja OM, klime i načina korišćenja zemljišta), predstavlja osnovu za procenu
njihovog uticaja na rezerve OM u zemljištu. Za donosioce odluka veoma je važno da se
shvate komponente sistema upravljanja zemljištem koje imaju najveći uticaj na količine
organske materije u zemljištu.
Ključne reči: organska materija, zemljište, rezerve, degradacija.
Uvod
Organski deo zemljišta predstavlja složen sistem izrazito dinamičkog karaktera.
Ovo je rezultat neprekidnog priliva organskih jedinjenja u zemljište i njihove neprekidne
transformacije. Jedan deo organskih materija se pod uticajem mikroorganizama, vlage
i toplote odmah mineralizuje na hranive elemente i ugljen dioksid (CO2), dok se drugi
deo postepeno transformiše i pretvara u novu specifičnu tvorevinu poznatu pod imenom
humus.
Humus je specifična organska materija tamne boje, nastala procesima
humifikacije, razgradnjom prvobitne organske materije u jednostavnija jedinjenja,
koja zatim polimerizacijom i kondenzacijom prelaze u visokomolekularna jedinjenja.
Mikroorganizmi učestvuju u obe faze.
Sadržaj i kvalitet humusa u zemljištu zavisi od čitavog niza faktora: temperature
- sadržaj humusa se povećava od toplijih ka hladnijim područjima; vlažnosti - slaba
dreniranost zemljišta utiče na akumulaciju organske materije što je posledica usporene
mineralizacije zbog nepovoljnog vodnog i vazdušnog režima; mehaničkog sastava
– peskovita zemljišta sadrže manje vode i humusa u odnosu na ilovasta i glinovita,
toplija su i dobro aerisana (što omogućava bržu oksidaciju (mineralizaciju) organskih
ostataka); hemijske reakcije (pH vrednosti) – najveća akumulacija je u Ph neutralnoj
∗
Mr Dragana Vidojević, Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja-Agencija za zaštitu
životne sredine, Beograd; dr Maja Manojlović, profesor, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
231
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
sredini; kvantitativnog i kvalitativnog sastava adsorbovanih katjona – adsorptivni
kompleks zasićen kalcijumom povoljno utiče na kvalitet humusa, a zasićen vodonikom
i natrijumom nepovoljno; biljnog pokrivača – karakteristike biljnog pokrivača utiču
na stepen akumulacije organske materije i aktivnost organizama u zemljištu. Količina
humusa koja se sintetiše u toku jedne godine približna je količini koja se mineralizuje u
datim bioklimatskim uslovima, kada su u pitanju devičanska zemljišta tj. zemljišta van
uticaja čoveka.
Čovek svojom aktivnošću može da poveća ili smanji prirodnu otpornost zemljišta
prema različitim vidovima njegove degradacije. Pod degradacijom zemljišta podrazumeva
se pojava koja može da dovede do smanjenja sadašnjeg i budućeg proizvodnog potencijala
zemljišta. Jedan od značajnih vidova degradacije zemljišta je smanjenje sadržaja organske
materije u zemljištu. Različite studije su pokazale da uništavanje šuma, paljenje biomase,
i ostale aktivnosti koje vode ka prelasku iz prirodnih u poljoprivredne ekosisteme (obrada
zemljišta, odvodnjavanje vlažnih zemljišta, odnošenje biomase i njeno korišćenje kao
goriva), dovode do značajnih gubitaka S iz prvobitnih rezervi organskog S u zemljištu
(Lal, 2004; Manojlović i Aćin, 2007; Manojlović i sar., nepublikovano). Iz tog razloga
da bi se osiguralo održivo upravljanje zemljištem, tj. da bi se zemljište zaštitilo od
degradacije, neophodno je da se organska materija sačuva i održava na zadovoljavajućem
nivou.
Smanjenje sadržaja organske materije predstavlja indikator lošijeg kvaliteta
u većini zemljišta. To je upravo zbog toga što je organska materija izuzetno važna za
sve procese koji se u zemljištu odvijaju: u organskoj materiji su akumulirani hranljivi
elementi, izvor je plodnosti, doprinosi aeraciji zemljišta time što redukuje njegovu
zbijenost, poboljšava infiltraciju i povećava kapacitet zemljišta za vodu. Organska
materija takođe služi kao pufer za promene u reakciji zemljišta (pH) i izvor je energije za
zemljišne mikroorganizme.
Organska materija u zemljištu učestvuje u globalnom kruženju ugljenika
(C). Vezivanje (imobilizacija) ugljenika u terestrijalnim ekosistemima podrazumeva
premeštanje CO2 iz atmosfere u dugotrajne rezerve S, kao što su npr. terestrijalne i
geološke. Vezivanje predstavlja usvajanje i skladištenje S biološkim (fotosinteza) i
abiotičkim procesima (deponovanje u geološke slojeve ili okeane). Povećanje organske
materije u zemljištu predstavlja važnu strategiju biološkog vezivanja (imobilizacije)
ugljenika (Manojlović i Aćin, 2007; Manojlović i sar., 2008). Prema Kyoto Protocolu (UNFCCC, 1998), smatra se da je zemljište esencijalna komponenta za ublažavanje
povećane koncentracije gasova sa efektom staklene bašte u atmosferi.
Sadržaj organske materije u pojedinim slojevima zemljišta predstavlja osnovu za
izračunavanje akumulacije OM u sloju do jedan metar dubine zemljišta. Na taj način je
moguća procena rezervi OM u zemljištu u zavisnosti od tipa zemljišta i načina njegovog
korišćenja. Utvrđivanje parametara koji utiču na smanjenje OM u zemljištu, kao i odgovarajućih relacija između ovih parametara, predstavlja osnov za definisanje područja u
kojima postoji rizik za smanjenje OM u zemljištu.
232
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Pregled dosadašnjih istraživanja i vladajućih stavova
U velikom broju ispitivanih zemljišta u Evropi, kao posledica neadekvatnog načina korišćenja i obrade zemljišta, dolazi do opadanja sadržaja organske materije (Smith
i sar., 2005; Vleeshouwers i Verhagen, 2002; Freibauer i sar., 2004, Hadžić i sar., 2004;
Čuvardić i sar., 2004; Nešić i sar., 2008). Da bi se sprečili dalji gubici organske materije
zemljišta, neophodno je prvo da se odredi trenutno stanje organske materije, kao i da se
identifikuju uzroci njenog smanjenja (Lieve i sar., 2004). Za donosioce odluka veoma je
važno da se shvate komponente sistema upravljanja zemljištem koje imaju najveći uticaj
na količine organske materije u zemljištu.
U većini slučaja organska materija se izračunava na osnovu sadržaja organskog
ugljenika u zemljištu, korišćenjem standardnog odnosa konverzije 1:1,7204.
Dosadašnja istraživanja pokazuju da nedostaju georeferencirani podaci o
količinama organskog ugljenika u zemljištu na Evropskom nivou. Evropska mreža
za razmenu podataka o zemljištu, sa bazom u istraživačkom centru u Italiji (JRC),
finansirala je prikupljanje informacija o zemljištu više od deset godina. Kao rezultat
toga homogenizovani i sveobuhvatni podaci o organskoj materiji, mogu se ekstrahovati
u razmeri 1:1.000.000. Internacionalni program koji obuhvata monitoring uticaja
zagađenja vazduha na šume (ICP Forest), obuhvatio je ispitivanje organskih i mineralnih
slojeva zemljišta, uključujući ispitivanje organske materije u grid sistemu 16x16 km.
Poredeći podatke dobijene iz Programa ICP Forest nivo I sa evropskom bazom podataka
za zemljište zaključeno je da je ograničena uporedivost i komparabilnost ovih setova
podataka (Lieve i sar., 2004 po Wiedermann-u i sar., 2001).
Korišćenjem pedoloških podataka Van Ranst i sar. (1995) su procenili distribuciju
organskog ugljenika u Evropi. Njihovi rezultati pokazuju da 45% zemljišta Evrope ima
nizak ili veoma nizak sadržaj organskog ugljenika, dok 40% ima srednji nivo. Ovakav
pristup nije dao dobre rezultate za područje južne Evrope, odnosno korišćeni kriterijumi
ne predstavljaju dobar odnos za izračunavanje sadržaja organskog ugljenika. Zduli i sar.
(2004) su procenili sadržaj u okviru dve klase: OC≤2% i OS≥2%. Rezultati pokazuju da
74% zemljišta u južnoj Evropi u površinskom sloju ima manje od 2% sadržaja organskog ugljenika, odnosno 3,4% organske materije. Grupa za Geohemiju Foruma direktora evropskih geoloških ispitivanja (Forum of European Geological Surveys Directors
FPREGS) je istraživanjem u 26 evropskih zemalja, na 925 lokaliteta utvrdila da je sadržaj
ukupnog organskog C uzorkovan uglavnom u šumskim i planinskim pašnjacima, relativno visok (>4% TOC) u Irskoj, Ujedinjenom Kraljevstvu, Švedskoj, Finskoj, Estoniji,
Nemačkoj, Holandiji, Slovačkoj, Švajcarskoj, delu Austrije, Francuske, Portugala, Italije,
Grčke i Norveške. Sadržaj je relativno nizak u Poljskoj, severnoj Norveškoj i Švedskoj,
Danskoj i centralnoj Francuskoj (Lieve i sar., 2004).
Zemljište je ispitivano i u baltičkim zemljama na 748 lokaliteta (Baltic Soil Survey), pri čemu su rezultati sadržaja organske materije prikazani kao gubici sagorevanjem,
određeni na 1030°C (Reimann i sar., 2003). Jones i sar. (2005) su u okviru svojih istra-
233
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
živanja izračunali da se godišnje u Evropi, u proseku, gubi 0,6% ugljenika iz zemljišta.
Na osnovu rezultata prognostičkih modela, Smith i sar. (2006) su prikazali projektovane
promene ugljenika u zemljištu šumskih ekosistemima u periodu 1990-2100., pri čemu
nije uključeno područje Srbije. Mnogobrojne studije na nacionalnom nivou sprovođene
su u evropskim zemljama, pri čemu su korišćeni i modeli za procenu rizika za smanjenje
koncentracije organske materije u zemljištu (EPIC, ROTH-C, DNDC, CANDY-Carbon
balance). Ovi modeli koriste različite ulazne parametre i vremensku dinamiku za procenu
rizika u zavisnosti od raspoloživih podataka.
Prikazana istraživanja pokazuju da jedinstveni pristup nije moguć na širem području i da detaljnije analize zahtevaju preciznije i pouzdanije podatke na regionalnom
i nacionalnom nivou, što daje opravdanost ovog istraživanja. Na prostoru Srbije, nije
vršena sistematska procena rezervi organske materije u zemljištima. U dugogodišnjim
poljskim ogledima, ispitivan je dugoročni uticaj poljoprivredne prakse na sekvestraciju
(akumulaciju) organskog ugljenika u černozemu (Manojlović i sar., 2008). Rezulati su
pokazali da agrotehničke mere značajno utiču na akumulaciju organskog C, pri čemu
je obrada zemljišta oranjem imala najviše negativan uticaj, dok su redukovani sistemi
obrade imali manje negativan uticaj. Primena mineralnih đubriva uz zaoravanje žetvenih
ostataka, kao i primena stajnjaka, pozitivno su uticali na akumulaciju u odnosu na tretman
bez đubrenja. Uvođenje leguminoza u plodored, posebno na manje plodnom zemljištu,
pozitivno je uticalo na akumulaciju, u odnosu na dvopolje pšenica/kukuruz.
Pojedinačni projekti u Srbiji, koji su imali za cilj utvrđivanje kvaliteta zemljišta,
obuhvatali su i ispitivanje udela organske materije u površinskom sloju zemljišta, međutim, do sada nije vršena integralna procena rezervi organske materije na nivou naše
zemlje.
Kompleksna ispitivanja kojima se utvrđuje plodnost zemljišta i dobijaju podaci
o sadržaju humusa u poljoprivredenom zemljištu u Republici Srbiji realizuju ovlašćene
poljoprivredne stručne službe kroz Projekat Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede ″Sistematska kontrola plodnosti obradivog poljoprivrednog zemljišta″.
Na osnovu podataka Pokrajinskog sekretarijata za poljoprivredu u periodu 20022006. godine na području Vojvodine ukupno je analizirano 89 825 uzoraka. Rezultati analiza pokazuju da je sadržaj humusa kod oranica dominantno iznad 3% (slika 1).
U 2008. godini na području Vojvodine analizirano je 20 052 uzoraka poljoprivrednog
zemljišta. Rezulati analize humusa pokazuju da većina ispitivanog zemljišta pripada klasi
humuznog zemljišta (prosečna vrednost 3.16%) (Izveštaj o stanju životne sredine u 2006.
godini, 2007).
234
analiza pokazuju da je sadržaj humusa kod oranica dominantno iznad 3% (slika 1). U 2008.
godini na području Vojvodine analizirano je 20 052 uzoraka poljoprivrednog zemljišta.
analiza pokazuju da je sadržaj humusa kod oranica dominantno iznad 3% (slika 1). U 2008.
Rezulati
humusa
pokazuju
da većinaje ispitivanog
zemljišta
pripada klasi
humuznog
godinianalize
na području
Vojvodine
analizirano
20 052 uzoraka
poljoprivrednog
zemljišta.
zemljišta
(prosečna
vrednost
3.16%)
(Izveštaj
o stanju
životne
sredine
2006. godini,
Rezulati
analize humusa
pokazuju
da većina
ispitivanog
zemljišta
pripada
klasiuhumuznog
Radovi sa
XXIV savetovanja
16. br.u1-22006. godini,
2007).
zemljišta (prosečna
vrednost
3.16%)agronoma,
(Izveštajveterinara
o stanjui tehnologa,
životne Vol.
sredine
2007).
1. Sadržaj
humusa
na području
Vojvodine
Sl. 1. Sl.
Sadržaj
humusa
na području
Vojvodine
Sl.
1. Sadržaj
humusa
nainpodručju
Vojvodine
Humus
Humus
content
the territory
of Vojvodina
content
in the
territory
of Vojvodina
Humus content in the territory of Vojvodina
70
70 класе земљишта (% хумуса)
класе земљишта (% хумуса)
60
5050
% узо
% узо
60
4040
3030
2020
1010
0
0
<1
1-3%
<1
Оранице
1-3%
Оранице
Виногради
3-5%
5-10%
3-5%
5-10%
Воћњаци
Воћњаци
Заш
тићен простор
Виногради
Заштићен простор
Analiza humusa u 25 125 uzoraka na području Centralne Srbije u 2008. godini
Analiza
humusa
u 25125
125
uzoraka
na
Centralne
Srbije
u 2008.
godinigodini
pokazuje
da većina
ispitivanog
zemljišta
pripada
klasi slabo
humoznog
zemljišta
(49.9%
Analiza
humusa
u 25
uzoraka
na području
području
Centralne
Srbije
u 2008.
uzoraka)
humoznog
zemljišta (41.7%
uzoraka)
(slika
2).slabo
pokazuje
da većina
ispitivanog
zemljišta
pripada
klasi
humoznog
zemljišta
(49.9%
pokazuje
da ivećina
ispitivanog
zemljišta
pripada
klasi
slabo
humoznog
zemljišta
(49.9%
uzoraka)
i humoznog
zemljišta
(41.7%uzoraka)
uzoraka)(slika
(slika 2).
2).
uzoraka)
i humoznog
zemljišta
(41.7%
Sl. 2. Sadržaj humusa na području Centralne Srbije
content
in na
thepodručju
territory Centralne
of Central Srbije
Serbia
2.Humus
Sadržaj
humusa
Sl. 2. Sl.
Sadržaj
humusa
na području
Centralne Srbije
content
the territory
of Central
Serbia
HumusHumus
content
in thein territory
of Central
Serbia
6.6%
6.6%
0.8%
0.8%
1.1%
ХУМУС (%)
1.1%
≤1
ХУМУС
(%)
1.01 - 3
≤1
3.01-5
1.01 - 3
5.01-10
41.7%
49.9%
3.01-5
>10
5.01-10
41.7%
Potreba procene sadržaja organske materije u49.9%
zemljištima Srbije.
>10
Postojanje disbalansa između nastanka organske materije i njene mineralizacije
vodi ka smanjenju sadržaja organske materije u većem delu Evrope (Eckelmann i sar.,
2006). Na osnovu preporuka i procedura datih u Predlogu Direktive EU, koja predstavlja
Potreba procene
sadržaja
organske
u zemljištima
Srbije.
procene
sadržaja
organskematerije
materije
zemljištima Srbije.
okvir zaPotreba
zaštitu zemljišta
u EU i dopunjuje
Direktivuu 2004/35/EC,
potrebno je uspostaviti
Postojanje
disbalansa
između
nastanka
organske
materije
ii njene
mineralizacije
Postojanje
disbalansa
između
nastanka
organske
materije
njene
mineraliprogram merenja koji treba da uključi ciljeve za smanjenje rizika koji
se odnosi
na
vodismanjenje
ka smanjenju
sadržaja
organske
materije
u
većem
delu
Evrope
(Eckelmann
zacije
vodiorganske
ka smanjenju
sadržaja
organske
materije
u
većem
delu
Evrope
(Eckelmamaterije u zemljištu, kao degradirajućeg faktora. Zemlje sa i sar.,
2006).
osnovu
preporuka
procedura
datih umaterije
Predlogu
Direktive
EU, koja
predstavlja
nnNa
i sar.,
2006).
Na podataka
osnovui preporuka
i procedura
datih uu zemljištu
Predlogu
Direktive
EU,
koja
neadekvatnim
setom
o nivou organske
neodložno
treba
da
okvirimplementiraju
za zaštitu okvir
zemljišta
u uzorkovanja,
EUzemljišta
i dopunjuje
potrebnomaterije
je uspostaviti
programe
odredio2004/35/EC,
bazni
status
organske
u
predstavlja
za zaštitu
udaEUbiDirektivu
i se
dopunjuje
Direktivu
2004/35/EC,
potrebno
zemljištu
(Lieveprogram
i sar., treba
2004).
program
merenja
koji
da uključi
za smanjenje
rizika koji
odnosi
na
je uspostaviti
merenja
koji trebaciljeve
da uključi
ciljeve za smanjenje
rizikasekoji
se
Na
prostoru
Republike
Srbije
trenutno
ne
postoji
sistematsko
prikupljanje
podataka
odnosi
na
smanjenje
organske
materije
u
zemljištu,
kao
degradirajućeg
faktora.
Zemlje
sa
smanjenje organske materije u zemljištu, kao degradirajućeg faktora. Zemlje sa
oneadekvatnim
količinamasetom
organske
materijeouonivou
zemljištu.
Agencija
za zaštitu
sredine
je započela
setom
podataka
nivou organske
organske
materije
u zemljištu
neodložno
treba treba
da
neadekvatnim
podataka
materije
u životne
zemljištu
neodložno
da
implementiraju programe uzorkovanja, da bi se odredio bazni status organske materije u
zemljištu (Lieve i sar., 2004).
Na prostoru Republike Srbije trenutno ne postoji sistematsko prikupljanje 235
podataka
o količinama organske materije u zemljištu. Agencija za zaštitu životne sredine je započela
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
implementiraju programe uzorkovanja, da bi se odredio bazni status organske materije u
zemljištu (Lieve i sar., 2004).
Na prostoru Republike Srbije trenutno ne postoji sistematsko prikupljanje podataka o količinama organske materije u zemljištu. Agencija za zaštitu životne sredine je
započela prikupljanje podataka o količinama organskog ugljenika u zemljištima Srbije
na osnovu «Tehničkog Uputstva za prikupljanje podataka za organski ugljenik kroz EIONET mrežu za razmenu podataka o stanju životne sredine» (JRC, European Commision).
Cilj Agencije je objedinjavanja svih podataka neophodnih za ocenjivanje i praćenje stanja
zemljišta na jednom mestu, u sklopu nacionalnog informacionog sistema zaštite životne
sredine (Vidojević i Dilparić, 2005). Dosadašnje iskustvo pokazuje da su postojeći pojedinačni podaci dobijeni iz naučno-istraživačkih projekata često neuporedivi upravo zbog
nepostojanja harmonizovanih metoda prikupljanja i analize uzoraka, kao i prikazivanja
podataka.
Za potrebe donosioca odluka na nacionalnom nivou od vitalnog je značaja postojanje tačne slike sadržaja organske materije u zemljištu i poznavanje komponenti sistema za upravljanje zemljištem koji imaju najveći efekat na njeno smanjenje (Jones i sar.,
2004).
Bazni status organske materije u zemljištu predstavlja sadržaj organske materije
utvrđen u periodu do 1990. godine. Smatra se da su u periodu nakon 1990. godine, promene načina korišćenja zemljišta i klimatskih faktora značajnije uticale na promenu sadržaja organske materije u zemljištu (Lieve i sar., 2004).
Za potrebe informisanja i izrade izveštaja o stanju zemljišta na prostoru Srbije,
koji bi uključio indikatore kojim se prati sadržaj i smanjenje organske materije kao degradirajući faktor, neophodno je sprovesti dodatna istraživanja i utvrditi procedure i metodologiju za njihovo praćenje.
Iz tog razloga buduća istraživanja na proceni rezervi organske materije u zemljištima Srbije će biti usmerena na: 1) procenu rezervi OM u sloju do jedan metar dubine zemljišta, u zavisnosti od tipa zemljišta i načina njegovog korišćenja; 2) utvrđivanje
prirodnih, topografskih i antropogenih parametara, i odgovarajućih odnosa između njih,
koji utiču na smanjenje sadržaja OM u zemljištu. Od prirodnih faktora neophodno je da
budu razmatrani klimatski elementi (temperatura i padavine), matični supstrat zemljišta,
pokrovnost i/ili tip vegetacije. Među topografskim faktorima biće izdvojeni konfiguracija
terena, nagib i nadmorska visina, dok kao najznačajniji antropogeni faktor treba da se
razmatra način korišćenja i upravljanja zemljištem i degradacija zemljišta. Identifikacija
faktora koji utiču na promenu nivoa organske materije u zemljištu je važna i za niz drugih područja istraživanja kao što su: sekvestracija ugljenika, plodnost zemljišta, transfer
zagađujućih materija, i sl. Planiranje poljoprivredne proizvodnje u cilju zaštite agroekosistema mora da bude usklađeno sa trendom globalnih klimatskih promena (Vidojević,
2001).
Procena uticaja klimatskih faktora na sadržaj organske materije u zemljištu neophodna je iz više razloga. Tendencija smanjenja godišnjih suma padavina u istočnoj i
jugoistočnoj Srbiji, kao i porast srednjih godišnjih temperatura vazduha koji prati pojava
novih apsolutnih temperaturnih rekorda, izmerenih u 158. godišnjem nizu instrumental-
236
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
nih osmatranja, ukazuju da se može očekivati trend razgradnje organske materije u zemljištu na području Srbije.
Podaci iz perioda 1951-2008. sa prostora Srbije pokazuju da je u većem delu zemlje
(osim na krajnjem jugoistoku i okolini Leskovca) prisutan porast godišnje temperature
vazduha (slika 3). Posle 1990. godine rast godišnje temperature vazduha karakterističan je
za celo područje Srbije. Intenzitet porasta temperature u periodu 1991-2008. je višestruko
veći nego u periodu 1951-2008. (Izveštaj o stanju životne sredine u 2008. godini, 2009).
Sl. 3. Teritorijalna raspodela trenda godišnje temperature vazduha na području Srbije;
levo – period 1951−2008, u oC/100 godina, desno – period 1991-2008,
u oC /100 godina.
Sl.
3.
Teritorijalnadistribution
raspodela trenda
vazduha
na području
Srbije; of
Territorial
of thegodišnje
annualtemperature
air temperature
trend
in the republic
o
o
0
levo
–
period
1951
2008,
u
C/100
godina,
desno
–
period
1991-2008,
u
C
/100
godina.
Serbia; left – period 1951−2008, in C/100 years , right – period 1991-2008,
Territorial
distribution of the annual air temperature trend in the republic of Serbia;
0
in C /100 years
0
0
left – period 1951 2008, in C/100 years , right – period 1991-2008, in C /100 years
.
PALIC
46.0
KIKINDA
SOMBOR
KIKINDA
SOMBOR
45.5
45.5
ZRENJANIN
N.SAD
ZRENJANIN
N.SAD
45.0
VRSAC
B.Karlovac
SR.MITR.
BEOGRAD
44.5
.
PALIC
46.0
45.0
BEOGRAD
V.GRADISTE
44.5
LOZNICA
VALJEVO
44.0
S.PALANKA
C.VRH
Kragujevac
CUPRIJA
VALJEVO
NEGOTIN
44.0
43.0
LESKOVAC
42.5
NIS
KOPAONIK
43.0
19.5
20.0
20.5
21.0
21.5
22.0
22.5
-0.4
0.0
0.4
1.0
1.4
1.8
2.2
VRANJE
42.0
23.0
DIMITR.
LESKOVAC
42.5
SEPA_Ti_Pop_'09
. 19.0
KRUSEVAC
SJENICA
DIMITR.
NEGOTIN
ZAJECAR
POZEGA
ZLATIBOR
KRALJEVO
VRANJE
42.0
C.VRH
Kragujevac
CUPRIJA
NIS
KOPAONIK
S.PALANKA
43.5
KRUSEVAC
SJENICA
V.GRADISTE
LOZNICA
ZAJECAR
POZEGA
ZLATIBOR
KRALJEVO
43.5
VRSAC
B.Karlovac
SR.MITR.
SEPA_Ti_Pop_'09
. 19.0
19.5
2.5
PERIOD 1951 – 2008.
20.0
3.5
20.5
4.5
21.0
21.5
5.5
22.0
6.5
22.5
23.0
7.5
PERIOD 1991 – 2008.
Analiza niza podataka godišnjih suma padavina u periodu 1951-2008. na području Srbije, ukazuje da je u istočnoj i jugoistočnoj Srbiji prisutna tendencija smanjenja
godišnjihAnaliza
suma padavina
(slika
4). Intenzitet
negativnog
trenda1951-2008.
iznosi do na
20%
od norniza podataka
godišnjih
suma padavina
u periodu
području
Srbije,
ukazuje da
je godina.
u istočnoj
i jugoistočnoj
prisutna tendencija
smanjenja
male
1961-1990.
za 50
Godišnje
padavineSrbiji
na jugozapadu
i severu Srbije
imaju
godišnjihtendencije.
suma padavina
(slika
4). Intenzitet
negativnog
trenda iznosi
do 20% odsuma
normale
suprotne
Period
1991-2008.
karakteriše
pozitivan
trend godišnjih
pada1961-1990.
za 50
Godišnje1961-1990.
padavine naza
jugozapadu
Srbije
suprotne
vina,
intenziteta
dogodina.
45% normale
20 godina.i severu
Ovakav
trendimaju
je prvenstveno
tendencije. Period 1991-2008. karakteriše pozitivan trend godišnjih suma padavina,
posledica
činjenice da su tokom devedesetih godina bile učestale sušne godine, dok je u
intenziteta do 45% normale 1961-1990. za 20 godina. Ovakav trend je prvenstveno
poslednjoj
padavinama
većim
proseka
i godina
sa dok
sufucitom
posledica deceniji
činjenice bilo
da sugodina
tokomsa
devedesetih
godina
bileodučestale
sušne
godine,
je u
(Izveštaj
o
stanju
životne
sredine
u
2008.
godini,
2009).
poslednjoj deceniji bilo godina sa padavinama većim od proseka i godina sa sufucitom
(Izveštaj o stanju životne sredine u 2008. godini, 2009).
237
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 4. Trend godišnjih suma padavina na području Srbije; levo 1951-2008,
u % normale1961-1990 za 50 godina, desno 1991-2008, u % normale
4. Trend
1961-1990
za suma
20 godina.
Sl.
godišnjih
padavina na području Srbije; levo 1951-2008, u %
Trend of annual
amounts
in theu area
of the Republic
of za
Serbia;
normale1961-1990
za 50precipitation
godina, desno
1991-2008,
% normale
1961-1990
20 godina.
left 1951-2008,
in % of normale
from the
1961-1990
for 50 years,
right left
Trend
of annual precipitation
amounts
in period
the area
of the Republic
of Serbia;
1951-2008,
in
%
of
normale
from
the
period
1961-1990
for
50
years,
right
1991-2008,
in
1991-2008, in % of normale from the period 1961-1990 for 50 years
% of normale from the period 1961-1990 for 50 years
.
PALIC
46.0
KIKINDA
SOMBOR
KIKINDA
SOMBOR
45.5
45.5
ZRENJANIN
N.SAD
ZRENJANIN
N.SAD
45.0
VRSAC
B.Karlovac
SR.MITR.
BEOGRAD
44.5
.
PALIC
46.0
45.0
BEOGRAD
V.GRADISTE
44.5
LOZNICA
VALJEVO
44.0
S.PALANKA
C.VRH
Kragujevac
CUPRIJA
VALJEVO
NEGOTIN
44.0
SJENICA
43.5
DIMITR.
42.5
ZAJECAR
NIS
KOPAONIK
43.0
VRANJE
42.0
42.0
SEPA_Ti_Pop_09
SEPA_Ti_Pop_'09
. 19.0
19.5
-20
20.0
-10
20.5
21.0
-5
21.5
5
22.0
10
22.5
20
23.0
DIMITR.
LESKOVAC
42.5
VRANJE
NEGOTIN
KRUSEVAC
SJENICA
LESKOVAC
C.VRH
Kragujevac
CUPRIJA
NIS
KOPAONIK
S.PALANKA
POZEGA
ZLATIBOR
KRALJEVO
KRUSEVAC
43.0
V.GRADISTE
LOZNICA
ZAJECAR
POZEGA
ZLATIBOR
KRALJEVO
43.5
VRSAC
B.Karlovac
SR.MITR.
. 19.0
19.5
20.0
-5
5
20.5
10
21.0
21.5
20
22.0
30
22.5
23.0
45
PERIOD 1951 – 2008.
PERIOD 1991 – 2008.
Informacije o zemljišnom pokrivaču, kao i o njegovim promenama u toku poslednje decenije na prostoru Srbije prate se preko Corine programa uz korišćenje odgovarajućih statističkih podataka. Corine Land Cover 2000 (CLC2000, 1:100 000) predInformacije o zemljišnom pokrivaču, kao i o njegovim promenama u toku
stavlja bazu podataka za referentnu 2000. godinu i proizvod je Evropske agencije za
poslednje decenije na prostoru Srbije prate se preko Corine programa uz korišćenje
životnu sredinu (EEA) i njenih zemalja članica u okviru Evropske mreže za informisanje
odgovarajućih statističkih podataka. Corine Land Cover 2000 (CLC2000, 1:100 000)
i osmatranje
(Eionet).
Analiza
CLC20002000.
baze godinu
podataka
u 23 evropske
zemljeagencije
u odnosuza
predstavlja
bazu
podataka
za referentnu
i proizvod
je Evropske
na
CLC1990
pokazuje
da
je
na
0,3%
teritorija
ovih
zemalja
došlo
do
promena
načina
ko- i
životnu sredinu (EEA) i njenih zemalja članica u okviru Evropske mreže za informisanje
rišćenja
zemljišta
usled
povećanja
urbanih
površina
i
prateće
infrastrukture.
osmatranje (Eionet). Analiza CLC2000 baze podataka u 23 evropske zemlje u odnosu na
CLC1990 pokazuje da je na 0,3% teritorija ovih zemalja došlo do promena načina
korišćenja zemljišta usled povećanja urbanih površina i prateće infrastrukture.
238
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Corine Land Cover klase u Republici Srbiji u 2000. godini.
Corine Land Cover clases in the Republic of Serbia in 2000
KATEGORIJE
Categories
Površina ha
Area
Procenat%
Percentage (%)
1. VEŠTAČKE POVRŠINE / Artificial surface
111 Kontinuirano urbano područje / Continuous urban area
301
0.0039
112 Diskontinuirano urbano područje / Discontinuously urban area
213 603
2.7536
121 Industrijske ili komercijalne jedinice / Ind. or commercial units
17 818
0.2297
122 Putne i železničke mreže i prateće zemljište / Road and rail networks and
associated land
1 078
0.0139
208
0.0027
124 Aerodromi / Airports
1 910
0.0246
131 Rudnici / Mining
8 089
0.1043
132 Odlagališta otpada / Place waste
968
0.0125
133 Gradilišta / Construction
414
0.0053
141 Zelena urbana područja / Green urban areas
4 187
0.0540
142 Sportski i rekreacioni objekti / Sports and recreation facilities
2 128
0.0274
123 Luke / Harbor
2. POLjOPRIVREDNE POVRŠINE / Agricultural area
211 Oranice koje se ne navodnjavaju / Plow-fields that are not irrigating
1 988 398
25.6330
221 Vinogradi / Vineyards
11 813
0.1523
222 Voćnjaci / Orchards
10 882
0.1403
231 Pašnjaci / Pastures
194 888
2.5124
1 228 139
15.8323
983 344
12.6766
242 Kompleksi parcela koje se obrađuju / Lots complexes that are processed
243 Pretežno poljoprivredna zemljišta sa značajnim površinama pod
prirodnom vegetacijom / Predominantly agricultural land with significant
areas under natural vegetation
3. ŠUME I POLUPRIRODNA PODRUČJA / Forests
311 Širokolisne šume / Wide forest
2 068 418
26.6646
312 Četinarske šume / Coniferous forests
81 797
1.0545
313 Mešovite šume / Mixed forest
116 118
1.4969
321 Prirodni travnati predeli / Natural grass areas
217 690
2.8063
324 Prelazno područje šumski predeo/žbunje / The area backwoods /bushes
474 503
6.1170
1 964
0.0253
331 Plaže, dine, peskovi / Beaches, dunes, sands
332 Ogoljena stena / Parched rocks
163
0.0021
20 176
0.2601
642
0.0083
21 176
0.2730
511 Vodotoci / Water flows
62 132
0.8010
512 Vodeni baseni / Water basins
24 234
0.3124
333 Područja sa razređenom vegetacijom / Areas with vegetation diluted
334 Požarišta
4. VLAŽNA PODRUČJA / Humid environments
411 Kopnene močvare / LF wetlands
5. VODENI BASENI / Water basin
239
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
U periodu 1990-2000. godine i u Evropi i u Srbiji, poljoprivredno zemljište je pretrpelo najviše promena. Smatra se da konverzija prirodnih ekosistema u agroekosisteme i
poremećaj u ciklusu kruženja vode, ugljenika i drugih elemenata može dovesti do opadanja kvaliteta zemljišta i manje produkcije biomase (Lal, 2004; Manojlović i Aćin, 2007).
Rezultati Manojlović i sar. (nepublikovano), pokazuju da se prevođenjem šumskog zemljišta u pašnjak (Golija), u proseku umanjuje akumulacija organskog C za 23.8% u sloju 0-10 cm, dok se prevođenjem šume u obradivo zemljište gubi 32.1% C. U sloju 0-20
cm, najveće rezerve organskog C izmerene su u šumskom zemljištu, dok nije bilo razlika
između pašnjaka i obradivog zemljišta. Do sličnih rezultata su došli Jelić i sar. (2007) na
pseudogleju (Kraljevo), koji su u obradivom zemljištu izmerili u proseku za 44.7% manju
koncentraciju organskog C, u sloju 0-20 cm u odnosu na šumsko zemljište. U zemljištu
ispod pašnjaka, koncentracija C je za 37.4% bila manja u odnosu na šumsko zemljište. Od
ukupnog područja u Evropi koje je promenilo namenu korišćenja od ruralnog ka urbanom
zemljištu, u ovom periodu, 48% je u okviru kategorije obradivog zemljišta i stalnih useva,
dok je 36% u okviru kategorije pašnjaka i mešovitih poljoprivrednih područja. Ukupna
površina zemljišta na teritoriji Republike Srbije (bez podataka sa područja Autonomne
pokrajine Kosovo i Metohija) koja je promenila namenu korišćenja u periodu 1990-2000.
godine predstavlja 1.1% od ukupne posmatrane teritorije (slika 5). Najveće promene prisutne su u okviru kategorije veštačkih površina, pri čemu se uočava povećanje od 3 947
ha. Poljoprivredne površine se u posmatranom periodu smanjuju za 8 473 ha, površine
pod kategorijom šuma i poluprirodnih područja se generalno povećavaju za 1 975 ha,
dok se područja pod vodenim basenima povećavaju za 2 343 ha (Izveštaj o stanju životne
sredine u 2007. godini, 2008).
Sl. 5. Promena površina CLC klasa u periodu 1990-2000. godini u Republici Srbiji
Change in surfaces CLC classes in the period 1990-2000 in the Republic of Serbia
(ha)
7000
2000
-3000
112 121 122 131 132 133 141 142 211 221 222 231 242 243 311 312 313 321 324 331 334 411 511 512
-8000
Укупна промена (ha)
-13000
Jedan od faktora koji uslovljavaju smanjenje organske materije u zemljištu je konverzija pašnjaka, šuma i prirodne vegetacija u obradivo zemljište. U uslovima u kojima
prirodna i polu-prirodna područja promene namenu korišćenja u obradivu površinu, uobičajno je da se za 30-60% organska materija smanji u odnosu na pređašnje stanje (Jones
i sar., 2004). Na području Republike Srbije se u periodu 2006-2008. godine površine pod
pašnjacima smanjuju (Izveštaj o stanju životne sredine u 2007. godini, 2008).
240
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Zaključak
Smanjenje sadržaja organske materije u zemljištu predstavlja faktor degradacije
zemljišta koji je prepoznat, zajedno sa erozijom, kao najizraženiji i kome je dat prioritet
na nivou Evrope. Da bi se zemljište zaštitilo od degradacije, neophodno je da se organska
materija u zemljištu sačuva i održava na zadovoljavajućem nivou. Da bi se izvršila procena rezerve neophodno je: (1) prikupiti podatke i utvrditi bazni status organske materije u
zemljištu i (2) ispitati odnos između tipa zemljišta, reljefa i promenljivih elemenata (sadržaja organske materije, klime i načina korišćenja zemljišta), što će predstavljati osnovu za
procenu njihovog uticaja na rezerve organske materije u zemljištu. Na osnovu utvrđenog,
postojaće osnova da se predlože procedure i metodologija za izradu indikatora kojim se
prati sadržaj i smanjenje organske materije na području Srbije, kao i monitoring program
za praćenje sadržaja organske materije u zemljištu. Procena rezervi organske materije u
zemljištu daće osnov za uspostavljanje sistema blagovremenog upozoravanja donosiocima odluka i omogućiće da se proces odlučivanja i usmeravanja mera zaštite zemljišta
adekvatnije sprovodi.
Zahvalnost: Istraživanje Procene sadržaja organske materije u zemljištima Srbije
je delom podržano projektom: Education, Research and Training for Global Environmental Change and Sustainable Management of Natural Resources, Norwegian University of
Life Sciences.
Literatura
1. Čuvardić, M., Hadžić, V., Sekulić, P., Kastori, R., Belić, M., Govedarica, M., Nešić, Lj.,
Pucarević, M., Vasin, J. (2004): Kontrola kvaliteta poljoprivrednog zemljišta i vode za
navodnjavanje Vojvodine. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo, Novi Sad. Zbornik
radova, sveska 40, 115-127.
2. Eckelmann, W., Baritz, R., Bialousz, S., Bielek, P., Carre, F., Houšková, B., Jones,
R.J.A., Kibblewhite, M.G., Kozak, J., Le Bas, C., Tóth, G., Tóth, T., Várallyay, G., Yli
Halla, M. & Zupan, M. (2006): Common Criteria for Risk Area Identification according to Soil Threats. European Soil Bureau Research Report No.20, EUR 22185 EN,.
Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg, 94 pp.
3. Freibauer, A., Rounsevell, M., Smith, P. et al. (2004): Carbon sequestration in European
agricultural soils. Geoderma 122: 1-23.
4. Gajic, B., Dugalic, G., Djurovic, N. (2006): Comparison of soil organic matter content,
aggregate composition and water stability of gleyic fluvisol from adjacent forest and
cultivated areas. Agronomy research 4(2), 499-508.
5. Hadžić, V., Nešić, Lj., Sekulić, P. Ubavić, M., Bogdanović, D., Dozet, D., Belić, M.
Govedarica, M., Dragović, S., Verešbaranji, I. (2004): Kontrola plodnosti zemljišta i
utvrđivanje sadržaja opasnih i štetnih materija u zemljištima Vojvodine.«Zbornik radova«, Naučnog Instituta za ratarstvo i povrtarstvo, Novi Sad vol. 40, str.45-57.
6. Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2006. godinu (2007): Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja, Agencija za zaštitu životne sredine, http://
www.sepa.gov.rs/.
241
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
I7. zveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2007. godinu (2008): Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja, Agencija za zaštitu životne sredine, ISBN
978-86-87159-00-6.
8. Izveštaj o stanju životne sredine u Republici Srbiji za 2008. godinu (2009): Ministarstvo životne sredine i prostornog planiranja, Agencija za zaštitu životne sredine, ISBN
978-86-87159-01-3.
9. Jelić, M., Dugalić, G., Gajić, B., Đalović, I. (2007): Humus content in pseudogley soil
depending on land use. http://agricultura.usab-tm.ro / Simpo 2007 pdf / Parte % 20 II
/ Sectiunea % 205 / Section % 205. php.
10.Jones, R. J. A., Hiederer, R., Rusco, E., Loveland, P. J., Montanarella, L. (2004): Topsoil organic carbon content in Europe: Map in ISO B1 format. Special Publication
Ispra 2004 No.72 (S.P.I.04.72), European Communities.
11. Jones, R.J.A., Hiederer, R, Rusco, E, Montanarella, L (2005): Estimating organic
carbon in the soils of Europe for policy support. European Journal of Soil Science
56:655-671.
12. JRC, European Commision, (2009): Collection of soil erosion and soil organic carbon
data for Europe through EIONET, Technical gudeline (draft).
13. Lal, R. (2004): Agricultural activities and the global carbon cycle. Nutrient Cycling
in Agroecosystems 70:103-16.
14. Manojlović, M., Aćin, V. (2007): Globalne promene klime i ciklus ugljenika u životnoj
sredini, Letopis naučnih radova, b.31(11), 187-195.
15. Manojlović, M., Aćìn, V., Šeremešić, S. (2008): Long-term effects of agronomic practices on the soil organic carbon sequestration in Chernozem, Archives of Agronomy
and Soil Science, 54:4, 353-367.
16. Manojlović, M., Čabilovski, R., Sitaula, B. Soil organic carbon at the mountain Golija
(Serbia) affected by land use and altitude (nije publikovano).
17. Milne, E., Easter, M., Cerri, C.E., Paustian, K. And Williams, S. (2006): Assessment
of Soil Organic Carbon Stocks and change at National Scale (2006) Technical Report
of the Global Environment Facility Co-financed Project No GFL -2740-02-4381.
18. Nešić, Lj., Belić M., Manojlović, M., Vasin, J.(2008): Zemljište–osnova održive poljoprivrede. Poglavlje u monografiji: Đubrenje u održivoj poljoprivredi, urednik Manojlović M., str.35-44., Poljoprivredni fakultet N. Sad.
19. Nešić, Lj., Belić, M., Manojlović, M., Pucarević, M. (2008): Fertility status and hazardous and harmful residues in the soils of Srem (Serbia), Eurosoil, Book of Abstracts,
University of Natural Resources and Applied Life Sciences (BOKU) Vienna, Austria,
August 2008., p.286, ISBN:978-3-902382-05-4.
20. Reimann, C., Siewers, U., Tarvainen, T., Bityukova, L., Eriksson, J., Gilucis, A., regorauskiene, V., Lukashev, V. K., Matinian, N. N., Asieczna, A. (2003): Agricultural Soils
in Northern Europe: A Geochemical Atlas. Geologisches ahrbuch, Sonderhefte, Reihe
D, Heft SD 5, Schweizerbart’sche Verlagsbuchhandlung, Stuttgart.
21. Smith, P., Smith, J., Wattenbach, M., Meyer, J., Lindner, M., Zaehle, S., Hiederer,
R., Jones, RJA, Montanarella, L., Rounsevell, MDA, Reginster, I., Kankaanpää, S.
(2006): Projected changes in mineral soil carbon of European forests, 1990–2100.
Canadian Journal of Soil Science, submitted.
242
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
22. Smith, P., Andren, O., Karlsson, T., Perala, P., Regina, K., Rounsevell, M., Wesemael,
B. (2005) Carbon sequestration potential in European croplands has been overestimated. Global Change Biology 11: 2153-2163.
23. Stolbovoy, V., Montanarella, L., Filippi, N., Selvaradjou, S., Panagos, P., Gallego, J.
(2005): Soil Sampling Protocol to Certify the Changes of Organic Carbon Stock in
Mineral Soils of European Union. EUR 21576 EN, 12 pp. Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg.
24. UNFCCC, (1998): Report of the Conference of the Parties on its Third Session, Held
at Kyoto from 1 to 11 December 1997. Addendum. Document FCCC/CP/1997/7/
Add1. Dostupno na sajtu: http://www.unfccc.de
25. NLieve, V.C., Bujarrabal, B., Gentile, A.R., Jones, R.J.A., Montanarella, L., Olazabal,
C., Selvaradjou, S.K. (eds.) (2004): Reports of the technical Working Groups Established under the Thematic Strategy for Soil Protection. Volume III Introduction and
Executive Summary. EUR 21319 EN/3.
26. Škorić, A. (1986): Postanak, razvoj i sistematika tla, Fakultet poljoprivrednih znanosti, Zagreb.
27. Van Ranst, E., Thomasson, A.J., Daroussin, J., Hollis, J.M., Jones, R.J.A., Jamagne,
M., King, D., Vanmechelen, L. (1995): Elaboration of an extended knowledge database to interpret the 1:1,000,000 EU Soil Map for environmental urposes. In: European
Land Information Systems for Agro-environmental Monitoring. D. King, R.J.A. Jones and A.J. Thomasson (eds.). Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg. EUR 16232 EN, 71-84.
28. Vidojević, D. (2000): Planiranje poljoprivredne proizvodnje sa aspekta zaštite ekosistema, XV savetovanje agronoma, veterinara i tehnologa, Beograd, 7(1): 9-15.
29. Vidojević, D., Dilparić, V. (2005): Baza podataka o zemljištu Republike Srbije - Deo
nacionalnog informacionog sistema zaštite životne sredine, XI Kongres društva za
proučavanje zemljišta Srbije i Crne, Knjiga plenarnih referata i abstrakata, Budva,
str. 204.
30. Vidojević, D., Manojlovic, M. (2007): Overview of soil information and policies in
Serbia, Chapter in the book: Status and prospect of soil information in south-eastern
Europe: soil databases, projects and applications, Institute for Environment and Sustainability, EC JRC, EUR 22656 EN, 87-99.
31. Vleeshouwers, L. M. and A. Verhagen, (2002): Carbon emission and sequestration by
agricultural land use: a model study for Europe. Global Change Biology 8: 519-530.
32. Zdruli, P., Jones, R.J.A., Montanarella, L. (2004): Organic Matter in the Soils of
Southern Europe. European Soil Bureau Research Report No. 15. Office for Official
Publications of the European Communities, Luxembourg. EUR 21083 EN, 17 pp.
243
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 631.417:631.4+631.458
Review paper
ESTIMATION OF SOIL ORGANIC MATTER
CONTENT IN SERBIA
D. Vidojević, M. Manojlović∗
8
Summary
Soil organic matter (OM) is derived from the degraded plants and living organisms
remains, as well as living organisms that are also part of soil organic matter. To ensure
the sustainable land management and to protect the land from degradation, it is necessary
to achieve and to maintain soil organic matter at a satisfactory level. To estimate the
reserves of soil OM and to prevent its further losses it is necessary to collect data and to
determine the basic status of OM. The examination of the relationship between the type
of soil, relief and variable components (organic matter content, climate and land use) is
the basis for assessing their impact on the reserves of soil OM. For decision makers it is
very important to understand the components of land management that have the greatest
impact on the amount of organic matter in soil.
Key words: organic matter, soil, reserves, degradation.
∗
Dragana Vidojević M.Sc., Ministry of Environment and Spatial Planning-Agency for Environmental
Protection, Belgrade; Maja Manojlović, Prof. Ph.D., Faculty of Agriculture, Novi Sad.
244
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:631.878+629.1.071.2:622.026
Kratko saopštenje
ODREĐIVANJE UKUPNIH I EKSPLOATACIONIH KOLIČINA
TRESETA PEŠTERSKE TRESAVE
M. Miladinović, V. Perović, B. Brebanović, N. Koković, D. Jaramaz∗
9
Izvod: Pešterska tresava se nalazi u Pešterskom polju na nadmorskoj visini od oko
1100 m. Prostire se na preko 200 ha, između sela Bračak i Karajukića Bunara, većinom
na potezu „Ševari“, a pripada opštinama Sjenica i Tutin. Na pomenutoj tresavi obavljeno
je ukupno 237 bušotina radi određivanja ukupne dubine treseta i moćnosti slojeva mineralizovanog i nemineralizovanog treseta. Na osnovu rezultata koje smo dobili, a poštujući važeće ekološke principe, ispitivanu teritoriju tresave podelili smo u pet ekplataciona
polja („A“, „B“, „C“, „D“ i „E“). Polje „A“ i „B“ imaju ukupnu prosečnu moćnost treseta
ispod 150 cm, polje „C“ do 230 cm, polje „D“ preko 270 cm, dok polje „E“ 390 cm. Sva
istraživanja obavljena su po važećim Republičkim propisima, a cela tresava i sve bušotine
geodetski su snimljene u X,Y i Z osi.
Ključne reči: Pešterski treset, ukupne količine, eksploatacione količine.
Uvod
Pešterska tresava se nalazi u Pešterskom polju na nadmorskoj visini od oko
1100m. Ona se prostire na preko 200 ha, između sela Bračak i Karajukića Bunara, većinom na potezu „Ševari“, a pripada opštinama Sjenica i Tutin. Prema mestu nastanka
Pešterska tresava pripada visinskim tresavama. Većim delom vlasnički pripada privatnoj
firmi „Jelak“-„Dalas“ (preko 140 ha), a ostatak tresave je vlasništvo fizičkih lica. Pri
određivanju ukupnih i eksploatacionih količina treseta ove tresave, rukovodili smo se zatečenim stanjem na tresavi i to samo dela tresave koja pripada firmi „Jelak“ - „Dalas“. Geodetskim merenjem smo ustanovili, da neto površina neeksploatisanog treseta ovog dela
tresave iznosi 113,2 ha. Ostale površine tresave navedenog vlasnika su već eksploatisane
ili su u fazi eksploatacije. Cilj rada je da se sagledaju realne mogućnosti korišćenja treseta
Pešterske tresave kao mineralne sirovine, koja je neophodna za kvalitetnu proizvodnju u
povrtarstvu, cvećarstvu, voćarstvu i pečurkarstvu.
Materijal i metode rada
Rukovodeći se uslovima na terenu (karta 1.), a sve u cilju odrđivanja moćnosti
treseta ove trsave i stepena njegove eksploatacije, načinili smo ukupno 237 bušotina, od
*
Miroslav Miladinović, dipl.inž., Veljko Perović, dipl.inž., Branka Brebanović, dipl.inž., Nikola Koković, dipl.inž., Darko Jaramaz, dipl.inž., Institut za zemljište, Beograd.
245
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
kojih se 174 nalaze na delu tresave koja još nije obuhvaćena eksploatacijom. Bušotine su
vršene do dubine podine. Sve bušotine urađene su u sistemu A i B rezervi, a i gušće (karta
2.), poštujući pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralizovanih sirovina. Po ovom pravilniku A rezeve podrazumevaju gustinu bušotina, u sistemu kvadrata,
dimenzija 62,5 m do 125 m, a B rezerve od 125 m do 250 m.
Sl. 1. Satelitski snimak tresave
Satellite image
Sl. 2. Raspored bušotina
Drill Schedule
246
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Bušenje je obavljeno ručnom garniturom prečnika φ = 100 mm, a tresetno jezgro
je vađeno u poremećenom stanju. Pri bušenju svrdlo je vađeno iz treseta na svakih 0,25 m
dubine, tj. četiri puta po dubinskom metru, jezgra su slagana jedno do drugog na klasičnoj
podlozi. Po formiranju celog jezgra merenjem smo odredili sledeće parametre:
*ukupnu dubinu bušotine,
*debljinu mineralizovanog sloja treseta,
*debljinu nemineralizovanog sloja treseta.
Ovi parametri su prikazani kartografski, za reprezentativne bušotine neeksploatisanog dela tresave. Pored navedenog, iz svake bušotine uzeli smo uzorak za analizu, te
sjedinjavanjem uzoraka iz jednog profila dobili prosečan uzorak profila – kako nemineralizovanog, tako i mineralizovanog treseta.
Poštujući ekološke principe da se iskopom treseta omogući ponovno njegovo formiranje, utvrđeno je da se iskop ne vrši do podine već da se eksploatacija vrši na prosečno
5 cm iznad nje.
Na osnovu dobijenih rezultata izvršena je podela tresave na eksploaticiona polja
(karta 3.), a rukovodeći se činjenicom da postojeća tehnologija eksploatacije treseta može
da se nesmetano vrši sve do dubine od 200 cm (polja „A“ i „B“). Poboljšanjem tehnologije iskopa, uvođenjem u rad klizećeg bagera, moći će da se eksploatiše treset i preko
200 cm dubine (polje „C“). Za ekspaltaciju treseta sa većih dubina od 300 cm, mora se
uvesti u rad ploveći bager (polje „D“). Ovim bagerom eksplatiće se i treset koji će ostati
neeksploatisan sa enklava polja „C“. Polje „E“ ne treba eksploatisati, već ga proglasiti
Nacionalnim dobrom. Prema ovoj podeli, prvo treba eksploatisati polje „A“, zatim „B“,
potom polje „C“ – sa klizaćim bagerom i crpnom stanicom i na kraju polje „D“- plovećim
bagerom bez korišćenja crpne stanice.
Rezultati istraživanja i diskusija
Analizom svake bušotine ponaosob, na stepen mineralizacije, kolorimetrijskom
metodom smo ustanovili da se stepen mineralizacije razlikuje od bušotine do bušotine.
Ova razlika je u direktnoj vezi sa kretanjem nivoa podzemnih voda i pojave njene učestalosti na pojedinim nivoima. Pri određivanju eksploatacionih količina nemineralizovanog
treseta rukovodili smo se činjenicom da treset ne eksplatišemo do podine, već prosečno 5
cm od podine i da treset ne eksplatišemo sa polja „E“.
247
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Sl. 3. Šematski prikaz ekplatacionih polja
Schematic diagram ekplatacionih fields
Pri definisanju eksploatacionog polja „D“ vodili smo računa da se njegova eksploatacija vrši u kasnijoj fazi, te da ono do daljnjeg ima ulogu zaštitnog pojasa polja „E“. U
tabeli 1. prikazali smo ukupnu neto površinu polja, prosečnu dubinu mineralizovanog i
nemineralizovanog treseta, ukupne zalihe treseta, ukupne eksploatacione količine treseta
i eksploatacione količine treseta po vrstama i poljima.
Tab. 1. Zalihe treseta i treseta za eksploat. po eksploat. poljima i stepenu mineralizacije
Total stocks of peat and peat for exploitation by exploitation areas and the
degree of mineralization
Eks.
Polje
Exp.
field
A
B
C
D
A
Ukup.
Količ.
Sum.
Stepen mineralizacije
Level mineralization
Broj
bušotina
Number
of wells
Sred.
dubina
(cm)
Midle
depth
Pov.polj
(ha)
Field
area
(ha)
Ukupne
količine (m3)
Total quantity
(m3)
Eksploatacione
količine (m3)
Exp. quantity
(m3)
Mineralizovano/Mineralized
Nemineraliz./ Nomineralized
Ukupno/ Total
20
35.0
112.5
147.5
23.7
82.950
266.625
349.575
82.950
254.775
337.725
71.974
162.184
234.158
89.568
583.488
673.056
98.494
1.008.953
1.107.447
2.400
21.000
23.400
345.386
2.042.250
2.387.636
71.974
152.484
224.458
89.568
569.088
658.656
98.494
988.603
1.087.097
Mineralizovano/Mineralized
Nemineraliz./ Nomineralized
Ukupno/ Total
Mineralizovano/Mineralized
Nemineraliz./ Nomineralized
Ukupno/ Total
Mineralizovano/Mineralized
Nemineraliz./ Nomineralized
Ukupno/ Total
Mineralizovano/Mineralized
Nemineraliz./ Nomineralized
Ukupno/ Total
Mineralizovano/Mineralized
Nemineraliz./ Nomineralized
Ukupno/ Total
34
41
68
1
174
37.1
83.6
120.7
31.1
202.6
233.7
24.2
247.9
272.1
40.0
350.0
390.0
19.4
28.8
40.7
0.6
113.2
0.00
342.986
1.964.950
2.307.936
Ukupne zalihe treseta po eksploatacionom poljima iznose 2 387 636m3 od čega
ukupne eksploatacione količine iznose 2 307 936m3. Prema eksploatacionim poljima
ukupne količine treseta u polju „A“ , koji ima površinu od 23,7 ha, iznosi 349 575 m3 a
ekplatacione količine 337 725m3, polje „B“ površine 19,4ha, ima ukupne količine treseta
248
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
234 158 m3 dok su ekplatacione količine 224 458 m3. Ukupne količine treseta u polju „C“
koje se prostire na površini od 28,8ha, rezerve iznose 673 056m3, od čega su eksploatacione količine 658 656 m3. Polje „D“, sa površinom od 40,7 ha, ima ukupne količine treseta
u iznosu od 1 107 447 m3 a eksploatacione količine su 1 087 097 m3. Eksploatacione polje
„E“ se prostire na površini od 0,6 ha i njegove ukupne količine se pocenjuju na 23 400 m
3
i kao takvo čini jezgro tresave.
Polazeći od činjenice, da se uz primenu opisane tehnologije i tržišnih zahteva , godišnje planira eksploatacija oko 20 000 m 3 ( u zbijenom stanju) proizilazi da će se:
*polje „A“ eksploatisati oko 17 godina; *polje „B“ oko 11 godina; *polje „C“ oko
33 godine; *polje „D“ oko 50 godina; *polje „E“ se neće eksploatisati.
Kako ukupne eksploatacione količine treseta ovog dela Peštarske tresave izose 2
307 936 m3, slobodno možemo konstatovati da će se ekplatacija treseta vršiti 100 i više
godina, uz poštovanje navedenih principa. Mišljenja smo, da ne treba povećavati godišnje
eksploatacione količine treseta preko 20 000 m3 radi ekonomske dobiti, već njegovom
finalizacijom u gotove proizvode ostvariti ekonomski efekat. Ako se nekad eksploatiše
podina treseta, to treba pažljivo raditi, kako se nebi njenim uklanjanjem izgubila podzemna voda iz tresave.
Zaključak
U radu su sagledane relane mogućnosti korišćenja i eksploatacije treseta sa Pešterske tresave gde je obavljeno ukupno 237 bušotina radi određivanja ukupne dubine treseta
i moćnosti slojeva mineralizovanog i nemineralizovanog treseta. Na osnovu rezultata do
kojih smo došli a poštujući važeće ekološke principe, ispitivanu teritoriju tresave podelili
smo u pet ekplataciona polja („A“, „B“, „C“, „D“ i „E“). Polje „A“ i „B“ imaju ukupnu
prosečnu moćnost treseta ispod 150 cm, polje „C“ do 230 cm, polje „D“ preko 270 cm,
dok polje „E“ 390 cm. Utvrđeno je da se eksploatacija treseta obavlja na način koji neće
duguročno ugroziti postojeći ekosistem, te da će se najmoćnije jezgro tresave trajno zaštititi od bilo kakve eksploatacije (polje „E“). Kako ukupne eksploatacione količine treseta
ovog dela Peštarske tresave izose 2 307 936 m3, može se konstatovati da će se ekplatacija
treseta vršiti 100 i više godina, poštujući navedene principe.
Literatura
1. Vukćević P., Miladinović M., Koković N., Perović V., Kostić Lj. (2008): ,,Mogućnost
korišćenja Dunavskih nizinskih treseta za proizvodnju supstrata” - Zemljište i biljka,
Vol. 57, br.1, str. 53-61, Beograd.
2. Miladinović, M., Damljanović, M., Koković, N., Kostić, Lj., Vukčević, P., Andrić, A.
(2008): Definisanje najkvalitetnijeh supstrata za rasadničku proizvodnju paprike.
Zbornik naučnih radova XXII savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, 14 (1-2):
105-114.
3. Miladinović, M., Koković, N., Perović, V., Jaramaz, D. (2009): Proizvodnja pokrivke
šampinjona na bazi kiselog treseta, Radovi sa XXIII Savetovanja agronoma, veterinara
i tehnologa, Beograd,15 (1-2): 177-180.
249
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC:631.878+629.1.071.2:622.026
Short anausment
DETERMINATION OF THE TOTAL QUANTITY OF PEAT AND
EXPLOITATION PESTER PEAT
M. Miladinovic, V. Perovic, N. Kokovic, B. Brebanovic, D. Jaramaz ∗
10
Summary
Pester peat is in the Pester field, that there the height of about 1,100 m. It extends over 200 ha, between the villages Bračak and Karajukića prison, mostly on the move
“Sevari”, and belongs to the municipalities of Sjenica and Tutin. The aforementioned peat
conducted a total of 237 wells to determine the total depth of peat and powerful layers
mineralization and not mineralization peat. Based on the results we have obtained a valid
respecting environmental principles examined territory moorland divided we ekplataciona in five fields (A, B, C, D and E). Field “A” and “B” have the overall average powerful
peat below 150 cm, the field “C” above 230 cm, the field “D” over 270 cm while the field
“E” 390 cm. All research conducted by the applicable national regulations and the whole
peat, and all wells were recorded geodesic in X, Y and Z axis.
Key words: Pester peat , total quantity, exploitation quantity.
∗
Miroslav Miladinović, B.Sc., Vaso Popović, B.Sc., Branka Brebanović, B.Sc., Nikola Koković,
B.Sc., Veljko Perović, B.Sc., Institute of Soil Science, Belgrade.
250
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 338.246.027:675.471.1
Originalni naučni rad
UTICAJ PODSTICAJA NA POKRIĆE VARIJABILNIH
TROŠKOVA U PROIZVODNJI RATARSKIH USEVA
J. Subić, L. Ivanović, M. Jeločnik ∗
11
Izvod: U procesu tranzicije domaće privrede u tržišnu ekonomiju, poljoprivredna gazdinstva, kao strateški temelj agrarnog sektora u Republici Srbiji, svoje poslovne
aktivnosti nastoje prilagoditi novim uslovima privređivanja. U tom novom privrednom
okruženju, njihovi su se ciljevi znatno promenili: od samodovoljnosti (odnosno zadovoljenja sopstvenih potreba) ka pravcu povećane proizvodnje za tržište i ostvarenje postulata vlastite profitabilnosti (rentabilnosti). Drugim rečima, nameće se nov način organizacije porodičnog bavljenja poljoprivredom, u vidu razvojno opredeljenog (komercijalnog)
gazdinstva.
Ova istraživačko-aplikativna aktivnost bi trebala, na naučno utemeljenoj osnovi,
da utvrdi efekat podsticaja na prihode i pokriće varijabilnih troškova koje za sobom povlači tehnološki proces proizvodnje ratarskih kultura, organizovane na poljoprivrednim
gazdinstvima u Brčko Distriktu, BiH. Dobijeni rezultati bi mogli poslužiti za izradu komparativne analize, u cilju kreiranja jednog novog modela za efikasniju finansijsku podršku
poljoprivrednim gazdinstvima u Republici Srbiji.
U radu su urađene kalkulacije po varijabilnim troškovima različitih biljnih proizvodnji, te je utvrđeno pokriće varijabilnih troškova. Zatim je praćeno koliki su efekti
podsticaja na prihode i pokriće varijabilnih troškova u proizvodnji ozime pšenice, kukuruza i soje. Na taj način je utvrđena visina podsticaja, odnosno uticaj efekata podsticaja
na prihode od proizvodnje, varijabilne troškove i ukupne prihode.
Izrađene kalkulacije upućuju na sledeće konstatacije: efekat podsticaja na pokriće
varijabilnih troškova je najveći u proizvodnji soje (25,83%), dok je uticaj pomenutog parametra najmanji u proizvodnji kukuruza (14,49%).
Ključne reči: podsticaji, prihodi, varijabilni troškovi.
Uvod
Proizvodnja ratarskih kultura je veoma složen proces koji poljoprivredniku nameće svakodnevno donošenje odluka važnih za održanje, ili povećanje visine dobiti poljo∗
Dr Jonel Subić, doc.naučni saradnik, mr Lana Ivanović, istraživač saradnik, mr Marko Jeločnik, istraživač
pripravnik, Institut za ekonomiku poljoprivrede, Beograd.
Rad je deo istraživanja na projektima Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije pod nazivima-149007 „Multifunkcionalna poljoprivreda i ruralni razvoj u funkciji uključenja Republike Srbije u Evropsku
uniju“ i 159004 D „Uključivanje privrede Srbije u Evropsku uniju-planiranje i finansiranje regionalnog i ruralnog
razvoja i politika razvoja preduzeća“.
251
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
privrednog gazdinstva. Donošenje pravovremenih i ispravnih odluka, tesno je povezano
sa posedovanjem odgovarajućih znanja i veština, potrebnih informacija, ali i sa pravilnim
uočavanjem i rešavanjem nastalih problema. U tim i takvim okolnostima, prepoznatljiva je važna uloga poljoprivrednog savetodavstva u pružanju neophodnih informacija i
podsticanju poljoprivrednika u donošenju samostalnih odluka. Shodno tome, savetodavni
stručnjaci moraju posedovati potrebna znanja i veštine, te poznavati bazna privredna načela kako bi mogli pružiti kvalitetne i blagovremene savete. Njihov uticaj ne može biti
znatan na strukturiranje tržišta, ne mogu uticati na formiranje cena i sigurnost plasmana
proizvoda, ali mogu pružiti adekvatnu pomoć poljoprivrednicima u donošenju poslovnih
odluka davanjem saveta o komparativnim prednostima različitih proizvodnih sadržaja,
dijagnosticiranjem slabih tačaka gazdinstva, ili procenjujući promene u proizvodnji ili
profitabilnosti investicija (zasnovanoj na ekonomskoj efektivnosti). Takav rad zahteva
poznavanje ekonomske analize i ocenjivanja različitih preduzetničkih aktivnosti na poljoprivrednom gazdinstvu, jer saveti nisu usmereni isključivo na rast proizvodnje, nego i
na povećanje dohotka na gazdinstvu. Poznavanje ekonomike gazdinstva, pomoći će savetodavnim stručnjacima da pružaju savete poljoprivrednicima pri donošenju odluka kako
proizvoditi sa postojećim resursima i tehničkim znanjem.
Za ekonomsku analizu poslovanja poljoprivrednog gazdinstva, potrebno je izraditi
program za analizu postojećeg stanja i proizvodnje, baziran na kalkulacijama varijabilnih
troškova, kao i obračun poslovanja za jednu poslovnu godinu na bazi izveštaja. Shodno
tome, izračunavanje pokrića varijabilnih troškova za različite vrste ratarskih proizvodnji
može poslužiti kao podloga za ekonomsku analizu i planiranje poslovanja gazdinstva,
radi dobijanja kvalitetnih proizvoda uz što je moguće niže troškove proizvodnje. Drugim
rečima, kalkulacije pokrića varijabilnih troškova u ratarskoj proizvodnji, mogu biti važan
savetnički alat koji će savetodavnim stručnjacima različitih specijalnosti pomoći u izradi ekonomske analize gazdinstva, dok će poljoprivrednim proizvođačima poslužiti kao
osnova za proveru vlastite tehnologije proizvodnje i postignutih rezultata, na bazi tehnoloških i ekonomskih pokazatelja proizvodnje.
Marerijal i metod rada
Metoda kalkulacije pokrića varijabilnih troškova u proizvodnji ratarskih kultura (odnosno: ozime pšenice, kukuruza i soje) na poljoprivrednim gazdinstvima Brčko Distrikta,
BiH, temelji se na oduzimanju ukupnih varijabilnih troškova od ukupnih prihoda za svaku
proizvodnju na gazdinstvu, izraženih po jedinici površine (ha). Dobijeni rezultat, koji se naziva pokriće varijabilnih troškova (svake vrste proizvodnje), množi se sa brojem hektara:
uPVT = PVT × BMJ , gde je PVT = Q − V
T
Značenje simbola je sledeće:
, tj.
Q = (q × c )+ p ,
uPVT - ukupno pokriće varijabilnih troškova proizvodnje;
PVT - pokriće varijabilnih troškova;
BMJ - broj mernih jedinica (ha);
Q - vrednost proizvodnje;
252
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
V
T - varijabilni troškovi;
q - količina proizvoda;
c - cena proizvoda po jedinici mere;
p - podsticaji.
Zbir pokrića varijabilnih troškova pojedinih proizvodnji daje ukupno pokriće
varijabilnih troškova na gazdinstvu, iz kojeg se oduzimanjem ukupnih fiksnih troškova
izračunava dobit (ili gubitak), odnosno finansijski rezultat celokupnog poslovanja poljoprivrednog gazdinstva u jednoj godini. Ovakav način prikazivanja dobijenih rezultata,
omogućava brz i jednostavan pregled poslovanja poljoprivrednog gazdinstva u jednoj
proizvodnoj godini, kao i kalkulaciju očekivanih ekonomskih rezultata u slučaju promene
obima proizvodnje, ili prelaska iz jedne proizvodnje u drugu.
Kalkulacije se rade na bazi prihoda i troškova koji se ostvaruju na površini od
1 ha za period od godinu dana. U cilju omogućavanja upoređivanja vrednosnih pokazatelja
proizvodnje, troškovi i prihodi se osim u konvertibilnim markama po jedinici površine (KM/
ha), izražavaju i u službenoj valuti Evropske unije (EURO/ha).
Modeli kalkulacija ozime pšenice, kukuruza i soje, izražavaju se u dve odvojene tabele: pokriće varijabilnih troškova i struktura varijabilnih troškova (mineralna đubriva, sredstva
za zaštitu bilja i operacije mehanizacijom). Razlog je u tome da se poljoprivrednicima koji
poseduju veliki deo mehanizacije i sami obavljaju mehanizovane operacije, omogući upoređenje iznosa troškova i rezultata proizvodnje u slučaju iznajmljivanja usluga mehanizacije.
Sa druge strane, potrebno je da se poljoprivrednicima ukaže, kako na visinu troškova pojedinih đubriva, tako i na visinu troškova neophodnih sredstava za zaštitu bilja.
Metodologija izračunavanja pojedinih stavki u kalkulacijama pokrića varijabilnih
troškova biljnih proizvodnji je ista, osim ako postoje specifični prihodi ili troškovi, kao
što su novčani podsticaji, ili troškovi berbe i žetve. U tom kontekstu, novčani podsticaji
se izražavaju u strukturi prihoda pod posebnom stavkom.
Efekti podsticaja na prihode i pokriće varijabilnih troškova, izražavaju se u posebnoj tabeli. Shodno tome, u tabeli se iskazuje efekat podsticaja kroz:
učešće podsticaja u prihodima od prodaje;
učešće podsticaja u ukupnim varijabilnim troškovima;
učešće podsticaja u ukupnim prihodima.
Rezultati istraživanja i diskusija
Proizvodnje ozime pšenice, kukuruza i soje su izuzetno važni elementi ratarske proizvodnje, kao i značajni faktori konkurentnosti agrarnog sektora na teritoriji Brčko Distrikta,
BiH, razlozi koji su i više nego dovoljni da se detaljno uradi kalkulacija pokrića njihovih varijabilnih troškova, kao i uticaj efekata podsticaja na ekonomiku proizvodnje.
U proizvodnji ozime pšenice, izrađena kalkulacija odslikava sledeće stanje: pokriće varijabilnih troškova iznosi 115,43 € (tabela 1); u strukturi varijabilnih troškova najzastupljeniji su troškovi koji se odnose na operacije mehanizacijom (416,70 € - tabela 2);
efekat podsticaja na pokriće varijabilnih troškova iznosi 17,43% (tabela 3).
253
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 1. Pokriće varijabilnih troškova u proizvodnji ozime pšenice
Covering of variable costs in winter wheat production
Količina
Quantum
Jedinica
mere
Unit of
measurement
Zrno / Grein
5.000,00
kg
0,30
1.500,00
766,94
Slama / Straw
2.100,00
kg
0,07
147,00
75,16
300,00
153,39
1.947,00
995,48
306,90
156,91
Mineralna đubriva
Mineral fertilizer
450,00
230,08
Sredstva za zaštitu bilja
Pesticide
149,34
76,36
Troškovi mehanizacije
Expenses machinery
815,00
416,70
1.721,24
880,05
225,76
115,43
Opis
Description
Cena po jedinici
Ukupno
Ukupno KM/
mere
EUR/ha
ha
Price per unit of
Total EUR/
Total KM/ha
measurement
ha
A Prihodi / Incoming
Podsticaj / Incentive
Ukupno / Total
B Varijabilni troškovi /
Variable costs
Seme / Seed
Ukupno / Total
C Pokriće varijabilnih
troškova (A-B)
Cover variable costs
330,00
kg
0,93
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
Source: Group of Autors (2009) Analysis of the effects - the effects of incentive funds placed
- feedback (reports) - catalog calculation of Agriculture Institute of Agricultural Economics,
Belgrade.
254
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 2. Varijabilni troškovi u proizvodnji ozime pšenice
Variable costs in winter wheat production
Opis
Description
Količina
Quantum
Cena po
Ukupno
Jedinica mere
Ukupno
jedinici mere
EUR/ha
Unit of
KM/ha
Price per unit of
Total
measurement
Total KM/ha
measurement
EUR/ha
MINERALNA ĐUBRIVA
Mineral fertilizer
NPK 15:15:15
300,00
kg
0,95
285,00
KAN 27%
300,00
kg
0,55
165,00
84,36
450,00
230,08
26,36
13,48
Ukupno / Total
SREDSTVA ZA ZAŠTITU
BILJA
Pesticide
Karate zeon
0,20
l/ha
131,80
145,72
Duet ultra
0,60
l/ha
105,00
63,00
32,21
Artea
0,50
l/ha
92,96
46,48
23,76
Peak
0,02
kg/ha
675,00
Ukupno/Total
OPERACIJE
MEHANIZACIJOM
Mechanized processing
Oranje / Plowing
Rasipanje mineralnih đubriva
Fertilization
Tanjiranje
13,50
6,90
149,34
76,36
4,00
sat/ha
37,50
150,00
76,69
0,30
sat/ha
166,67
50,00
25,56
2,20
sat/ha
68,18
150,00
76,69
Drljanje / Harrowing
1,00
sat/ha
75,00
75,00
38,35
Setva / Seeding
0,70
sat/ha
85,71
60,00
30,68
Prskanje / Pesticide aplication
1,00
sat/ha
50,00
50,00
25,56
Prskanje / Pesticide aplication
1,00
sat/ha
50,00
50,00
25,56
Kombajniranje / Harveresting
1,50
sat/ha
113,33
170,00
86,92
Transport / Transport
2,00
sat/ha
30,00
60,00
30,68
815,00
416,70
Ukupno / Total
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
Source: Group of Authors (2009): Analysis of the effects - the effects of incentive funds placed
- feedback (reports) - catalog calculation of Agriculture. Institute of Agricultural Economics,
Belgrade.
255
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 3. Efekat podsticaja u proizvodnji ozime pšenice
Subsidies effect in winter wheat production
Opis
Description
AO Prihodi bez podsticaja
(%=(ao/AO)*100)/
Income without incentives
ao Iznos podsticaja / The amount of incentives
BO Varijabilni troškovi (%=(ao/Bo)*100)
Variable costs (%=(ao/Bo)*100)
Ukupno
KM/ha
Total
KM/ha
Ukupno
EUR/ha
Total
EUR/ha
Efekat podsticaja %
Subsidies effect %
1.647,00
842,09
18,21
300,00
153,39
1.721,24
880,05
17,43
PROMENA (kalkulacija bez podsticaja)
Change (calculation without incentives)
AP Prihodi / Incoming
1.647,00
842,09
BP Varijabilni troškovi / Variable costs
1.721,24
880,05
-74,24
-37,96
CP Pokriće varijabilnih troškova (AP-BP)
Cover variable costs (AP-BP)
EFEKAT PODSTICAJA (na povećanje dobiti poljoprivrednog gazdinstva)
Subsidies effect (the increase in farm profit)
AO Prihodi bez podsticaja / Income without
incentives
1.647,00
842,09
ao Iznos podsticaja (povećanje dobiti) / The
amount of incentives (increased profit)
300,00
153,39
(A=AO+ao) Ukupni prihodi
(%=((ao/A)*100)
1.947,00
995,48
15,41
Total income
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
Kod proizvodnje kukuruza, rezultati iskazani u kalkulaciji upućuju na sledeće konstatacije: pokriće varijabilnih troškova iznosi 472,89 € (tabela 4); u strukturi varijabilnih
troškova najzastupljeniji su troškovi koji se odnose na operacije mehanizacijom (421,81
€ - tabela 5); efekat podsticaja na pokriće varijabilnih troškova iznosi 14,49% (tabela 6.).
256
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 4. Pokriće varijabilnih troškova u proizvodnji kukuruza
Covering of variable costs in maize production
Opis
Description
Količina
Quantum
Cena po jedinici
Jedinica mere
Ukupno KM/ Ukupno EUR/
mere
Unit of
ha
ha
Price per unit of
measurement
Total KM/ha Total EUR/ha
measurement
A Prihodi /
Incoming
Zrno kukuruza /
Corn seed
8.000,00
kg
0,30
2.400,00
1.227,10
Podsticaj/ Boost
250,00
127,82
Ukupno / Total
2.650,00
1.354,92
172,00
87,94
Mineralna đubriva
Mineral fertilizer
600,00
306,77
Sredstva za zaštitu
bilja
Pesticide
128,11
65,50
Troškovi
mehanizacije
Expenses machinery
825,00
421,81
1.725,11
882,03
924,89
472,89
B Varijabilni
troškovi
Variable costs
Seme / Seed
Ukupno/Total
C Pokriće
varijabilnih
troškova (A-B)
Cover variable costs
2,00
s.j.
86,00
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
257
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 5. Varijabilni troškovi u proizvodnji kukuruza
Variable costs in maize production
Opis
Description
Cena po
Jedinica
jedinici mere Ukupno KM/
Ukupno
Količina
mere
Price per
ha
EUR/ha
Quantum
Unit of
unit of
Total KM/ha Total EUR/ha
measurement
measurement
MINERALNA ĐUBRIVA
Mineral fertilizer
KAN 27%
400,00
kg
0,55
220,00
112,48
NPK 15:15:15
400,00
kg
0,95
380,00
194,29
600,00
306,77
Ukupno/ Total
SREDSTVA ZA ZAŠTITU BILJA/
Pesticide
Acetosav
2,00
l/ha
11,74
23,48
12,01
Cambio
2,50
kom
13,10
32,75
16,74
Motivel
1,20
l/ha
59,90
71,88
36,75
128,11
65,50
Ukupno/ Total
OPERACIJE MEHANIZACIJOM
Mechanized processing
Oranje/ Plowing
4,00
sat/ha
37,50
150,00
76,69
Rasipanje mineralnih đubriva/
Fertilization
0,30
sat/ha
166,67
50,00
25,56
Tanjiranje
2,20
sat/ha
68,18
150,00
76,69
Drljanje/ Harrowing
1,00
sat/ha
75,00
75,00
38,35
Setva / Seeding
1,40
sat/ha
42,86
60,00
30,68
Prskanje herbicidom Pesticide
aplication
1,00
sat/ha
50,00
50,00
25,56
Kultiviranje sa prihranjivanjem
Cultivation with nutrition
1,75
sat/ha
34,29
60,00
30,68
Berba / Vintage
16,60
sat/ha
10,24
170,00
86,92
Transport/Transport
2,00
ha
30,00
60,00
30,68
825,00
421,81
Ukupno/ Total
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
258
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 6. Efekat podsticaja u proizvodnji kukuruza
Subsidies effect in maize production
Ukupno
KM/ha
Total
KM/ha
Ukupno
EUR/ha
Total
EUR/ha
Efekat podsticaja %
Subsidies effect %
AO Prihodi bez podsticaja (%=(ao/AO)*100)
Income without incentives
2.400,00
1.227,10
10,42
ao Iznos podsticaja/ The amount of incentives
250,00
127,82
1.725,11
882,03
Opis
Description
BO Varijabilni troškovi (%=(ao/Bo)*100)
Variable costs (%=(ao/Bo)*100)
14,49
PROMENA (kalkulacija bez podsticaja)
Change (calculation without incentives)
AP Prihodi / Incoming
2.400,00
1.227,10
BP Varijabilni troškovi / Variable costs
1.725,11
882,03
674,89
345,06
CP Pokriće varijabilnih troškova (AP-BP)
Cover variable costs (AP-BP)
EFEKAT PODSTICAJA (na povećanje dobiti poljoprivrednog gazdinstva)
Subsidies effect (the increase in farm profit)
AO Prihodi bez podsticaja/ Income without
incentives
2.400,00
1.227,10
ao Iznos podsticaja (povećanje dobiti)
The amount of incentives (increased profit)
250,00
127,82
2.650,00
1.354,92
(A=AO+ao) Ukupni prihodi (%=((ao/A)*100)
Total income
9,43
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
U slučaju soje, izračunavanjem pojedinih stavki u kalkulacijama došlo se do sledećih rezultata: pokriće varijabilnih troškova iznosi 51,87 € (tabela 7); u strukturi varijabilnih troškova najzastupljeniji su troškovi koji se odnose na operacije mehanizacijom
(406,48 € - tabela 8); efekat podsticaja na pokriće varijabilnih troškova iznosi 25,83%
(tabela 9).
259
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 7. Pokriće varijabilnih troškova u proizvodnji soje
Covering of variable costs in soybean production
Opis
Description
Količina
Quantum
Jedinica mere
Unit of
measurement
2.500,00
kg
Cena po
Ukupno KM/ Ukupno
jedinici mere
ha
EUR/ha
Price per unit
Total
Total EUR/
of measurement
KM/ha
ha
A Prihodi / Incoming
Soja / Soybean
0,50
1.250,00
639,11
Podsticaj/ Boost
400,00
204,52
Ukupno / / Total
1.650,00
843,63
165,00
84,36
Mineralna đubriva i
folijarna prihrana
Fertilization
460,50
235,45
Sredstva za zaš. Bilja
Pesticide
128,06
65,47
Troškovi mehanizacije
Expenses machinery
795,00
406,48
1.548,56
791,76
101,44
51,87
B Varijabilni troškovi
Variable costs
Seme / Seed
Ukupno/ Total
C Pokriće varijabilnih
troškova (A-B)
Cover variable costs (A-B)
110,00
kg
1,50
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
Source: Group of Authors (2009): Analysis of the effects - the effects of incentive funds placed
- feedback (reports) - catalog calculation of Agriculture. Institute of Agricultural Economics,
Belgrade.
260
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 8. Varijabilni troškovi u proizvodnji soje
Variable costs in soy bean production
Količina
Quantum
Jedinica
mere
Unit of
measurement
Cena po
jedinici mere
Price per unit
of measurement
Ukupno
KM/ha
Total KM/
ha
Ukupno
EUR/ha
Total EUR/
ha
NPK 15:15:15
400,00
kg
0,95
380,00
194,29
KAN 27%
100,00
kg
0,55
55,00
28,12
5,00
l/ha
5,10
25,50
13,04
460,50
235,45
40,56
20,74
Opis
Description
MINERALNA ĐUBRIVA I
FOLIJARNA PRIHRANA
Mineral fertilizer
Folifertil - folijarna prihrana/
foliar Fertilization
Ukupno / Total
SREDSTVA ZA ZAŠTITU
BILJA
Pesticide
Dual gold
1,40
l/ha
28,97
Fusilade forte 1/1
1,40
l/ha
62,50
Ukupno / Total
87,50
44,74
128,06
65,47
OPERACIJE
MEHANIZACIJOM
Mechanized processing
Oranje/ Plowing
4,00
sat/ha
37,50
150,00
76,69
Rasipanje mineralnih đubriva
Fertilization
0,30
sat/ha
166,67
50,00
25,56
Tanjiranje
2,20
sat/ha
68,18
150,00
76,69
Drljanje/ Harrowing
1,00
sat/ha
75,00
75,00
38,35
Setva/ Seeding
0,70
sat/ha
85,71
60,00
30,68
1,00
sat/ha
50,00
50,00
25,56
1,75
sat/ha
34,29
60,00
30,68
Žetva / Harvest
1,50
ha
113,33
170,00
86,92
Transport/Transport
1,00
ha
30,00
Prskanje herbicidom
Spraying of herbicides
Međuredno kultiviranje/
cultivating
Ukupno / Total
30,00
15,34
795,00
406,48
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
Source: Group of Authors (2009): Analysis of the effects - the effects of incentive funds placed
- feedback (reports) - catalog calculation of Agriculture. Institute of Agricultural Economics,
Belgrade.
261
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab. 9. Efekat podsticaja u proizvodnji soje
Subsidies effect in soy bean production
Ukupno
KM/ha
Total
KM/ha
Ukupno
EUR/ha
Total
EUR/ha
Efekat podsticaja %
Subsidies effect %
AO Prihodi bez podsticaja (%=(ao/AO)*100)
Income without incentives
1.250,00
639,11
32,00
ao Iznos podsticaja / The amount of incentives
400,00
204,52
Opis
Description
BO Varijabilni troškovi (%=(ao/Bo)*100)
1.548,56
791,76
Variable costs (%=(ao/Bo)*100)
PROMJENA (kalkulacija bez podsticaja)
Change (calculation without incentives)
AP Prihodi / Incoming
1.250,00
639,11
BP Varijabilni troškovi / Variable costs
1.548,56
791,76
CP Pokriće varijabilnih troškova (AP-BP)
-298,56
-152,65
Cover variable costs (AP-BP)
Cover variable costs (AP-BP)
EFEKAT PODSTICAJA (na povećanje dobiti poljoprivrednog gazdinstva)
Subsidies effect (the increase in farm profit)
AO Prihodi bez podsticaj
1.250,00
639,11
Income without incentives
ao Iznos podsticaja (povećanje dobiti) ) / The amount of
400,00
204,52
incentives (increased profit)
(A=AO+ao) Ukupni prihodi (%=((ao/A)*100)
1.650,00
843,63
Total income
25,83
24,24
Izvor: Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne
informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
Source: Group of Authors (2009): Analysis of the effects - the effects of incentive funds placed
- feedback (reports) - catalog calculation of Agriculture. Institute of Agricultural Economics,
Belgrade.
Zaključak
Da bi poljoprivredno gazdinstvo moglo započeti proces proizvodnje, ono mora
nabaviti potrebna sredstva za proizvodnju, odnosno inpute: semenski i sadni materijal,
đubriva, sredstva za zaštitu bilja, gorivo, poljoprivrednu mehanizaciju, porodični rad i/ili
angažovanu radnu snagu (spoljni radnici). Ako poljoprivrednik želi svojim gazdinstvom
upravljati efikasno, odnosno tako da mu ono donosi profit, vrednost ukupnih outputa
(proizvoda) mora biti veća od vrednosti ukupnih inputa (troškova proizvodnje).
Dobit (ili gubitak), kao poslovni rezultat koji ostvari poljoprivredno gazdinstvo,
predstavlja ukupnu dobit (ili ukupan gubitak) pojedinih proizvodnji. Ostvarenje profita na
gazdinstvu, nije i pravilo da sve proizvodnje pojedinačno realizuju profit. Shodno tome, da
bi se mogla objasniti ukupna dobit na gazdinstvu, moraju se znati rezultati pojedinih proizvodnji, što iznova potvrđuje činjenicu da se inputi i outputi moraju, što je više moguće,
specificirati po pojedinim proizvodnjama na gazdinstvu.
262
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Za svaku od pojedinih proizvodnji kojima se bavi poljoprivredno gazdinstvo, potrebno je izraditi posebnu kalkulaciju prihoda i rashoda (troškova), kako bi se mogle izdvojiti
one proizvodnje koje su najprofitabilnije (najrentabilnije). Drugim rečima, kalkulacije treba
da sadrže jednostavan, pregledan i lako primenljiv model analize različitih vrsta biljne i stočarske proizvodnje (u našem slučaju, ratarske proizvodnje), koji daje mogućnost upoređenja
sa ostvarenim rezultatima proizvodnje na gazdinstvu. Pored toga, kalkulacije treba da sadrže
iznos podsticajnih sredstva i njihov uticaj na rentabilnost i konkurentnost poljoprivrednog
gazdinstva.
Posmatrajući ostvarene rezultate na osnovu kalkulacija pokrića varijabilnih troškova kod proizvodnje odabranih ratarskih kultura, mogu se izvući sledeći zaključci:
iznos podsticaja je najveći kod proizvodnje soje (204,52 €/ha);
pokriće varijabilnih troškova je kod svih kultura pozitivno, tj. ostvaren je dobitak
(u ovom slučaju najveći iznos je ostvaren u proizvodnji kukuruza, 472,89 €);
kod svih kultura, u strukturi varijabilnih troškova, najizraženiji su troškovi koji se
odnose na operacije mehanizacojom (u konkretnom slučaju najveći iznos je zabeležen u
proizvodnji kukuruza, 421,81 €);
uticaj efekata podsticaja na pokriće varijabilnih troškova je najizraženiji u proizvodnji soje (25,83%).
Literatura
1. Andrić, J. (1991): Troškovi i kalkulacije u poljoprivrednoj proizvodnji. Poljoprivredni
fakultet Beograd, Beograd-Zemun.
2. Andrić, J., Vasiljević Zorica, Sredojević J. Zorica (2005): Investicije - osnove planiranja
i analize. Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Beograd – Zemun.
3. Cicea, C., Subic, J., Cvijanovic, D. (2008): Beyond Agriculture and Rural Development:
Investments, Efficiency, Econometrics. Institute of Agricultural Economics Belgrade.
4. Gittinger Price, J. (1972): Economic Analysis of Agricultural Project. The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London.
5. Grupa autora (2009): Analiza učinaka - efekata plasiranih podsticajnih sredstva - povratne informacije (izvještaji) - katalog kalkulacija poljoprivrede. Institut za ekonomiku poljoprivrede, Beograd.
6. Jovanović, P. (2000): Upravljanje investicijama. Treće izdanje, Grafoslog, Beograd.
7. Subić, J. (1999): Characteristic of economic efficiency of investments in agriculture. Proceedings of the Third International Symposium on „Investments and Economic Recovery“, Academy of Economic Studies Bucharest, Management Faculty, Department of Economic Efficiency.
8. Subić, J., Umihanić, B., Hamović, V. (2008): Sastavljanje investicione kalkulacije i njen
značaj za izradu biznis plana na poljoprivrednim gazdinstvima. Simpozijum agroekonomista sa međunarodnim učešćem povodom 45 godina Odseka za agroekonomiju Agroekonomska nauka i struka u tranziciji obrazovanja i agroprivrede. Tematski zbornik.
Univerzitet u Beogradu, Poljoprivredni fakultet, Institut za agroekonomiju, Beograd.
9. Vasiljević Zorica (2006): Upravljenje investicijama. Skripta, Univerzitet Braća Karić,
Fakultet za trgovinu i bankarstvo „Janićije i Danica Karić“, Beograd.
263
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 338.246.027:675.471.1
Original scientific paper
THE IMPACT OF SUBSIDIES ON VARIABLE COSTS
COVERING IN FIELD CULTURES PRODUCTION
J. Subić, L. Ivanović, M. Jeločnik ∗
12
Summary
During transition process of national economy into the market economy, agricultural husbandries, as strategic base of agrarian sector in Republic of Serbia, are trying to adjust
their business activities to new earning conditions. In that, new economic surround, their
aims are much changed: from self-sufficiency (meeting their own needs), to direction
of increased production for market and realization of postulate of their own profitability. In
other words, new system of family business in agriculture is imposed in a shape of developmentally oriented (commercial) husbandry.
This research-applicative activity has to determine, according science requirements,
subsidies effect on incomes and variable costs covering, which are pulled by technological process of field cultures production, organized on farms in Brcko District, Bosnia and
Herzegovina. Gained results could be helpful for comparative analysis making, with aim to
create new model for more efficient financial support to agricultural husbandries in Republic
of Serbia.
In paper work are done calculations under variable costs for various plant productions. Also, covering of variable costs is determined. After that, subsidy effects on
income and variable costs covering in production of winter wheat, maize and soy bean
are followed. On that way is estimated subsidies sum, or impact of subsidy effects on the
production incomes, variable costs and total income.
Calculations which are made point to next statements: subsidies effect on variable
costs covering is maximal in soy bean production (25,83%), while impact of mentioned
parameter is lowest in maize production (14,49%).
Key words: subsidies, incomes, variable costs.
∗
Jonel Subić, Prof. Ph.D., Lana Ivanović, M.Sc., Marko Jeločnik, M.Sc., Institute of Agricultural Economics, Belgrade.
Paper work is a part of the project researches 149007 „Multifunctional agriculture and rural development
in function of accession of Republic of Serbia in European Union“ and 159004 D „Accession of Serbian Economy
into EU – planning and financing of regional and rural development and policies of companies development“ financed by the Ministry of Science and Technological Development of Republic of Serbia.
264
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 631+336.77:338.43
Originalni naučni rad
ANALIZA PERFORMANSI PREDUZEĆA U
AGROKOMPLEKSU SRBIJE
B. Mihailović, D. Cvijanović, G. Cvijanović ∗
13
Izvod: Za razvoj poljoprivrede je potrebna politika koja može uticati na povećanje
produktivnosti putem prestruktuiranja i investicija, što podrazumeva jasna vlasnička prava
i formiranje efikasnog tržišta zemljišta, kredita i inputa. Sadašnji obim i struktura poljoprivredne proizvodnje, njena visoka ekstenzivnost i oscilatornost, a niska produktivnost, uz
neefikasnu organizaciju proizvodno-prometnih tokova i neefikasne strategije svih tipova
agrosubjekata koje ne uvažavaju u dovoljnoj meri signale tržišta – osnovni su faktori koji
ograničavanju dostizanje konkurentnosti domaćih proizvođača na tržištu poljoprivrednoprehrambenih proizvoda.
Ključne reči: agrokompleks, konkurentnost, performanse, razvoj.
Uvod
Agrokompleks se može definisati kao veliki subsistem ukupne privrede koji obuhvata (1) industriju sredstava za proizvodnju u poljoprivredi i prehrambenoj industriji; (2) primarnu poljoprivrednu proizvodnju; (3) industriju za preradu poljoprivrednih
proizvoda (u gotove industrijske prehrambene i industrijske neprehrambene proizvode);
(4) promet poljoprivredno-prehrambenih proizvoda i (5) finalnu potrošnju hrane. Suštinu
ovog velikog subsistema čini kompleksnost funkcionalnih veza i odnosa međuzavisnosti
i uslovljenosti između pojedinih segmenata, (Milanović, M. R., 2002.g.).
Unapređenje performansi agrokompleksa u Srbiji zahteva konstituisanje tržišno
orijentisanih preduzeća, što podrazumeva niz strukturnih promena, usmerenih ka unapređenju efikasnosti poslovanja i prilagođavanju zahtevima tržišta. Uspešno pozicioniranje
na tržištu poljoprivrednih proizvoda u Srbiji zahteva odgovarajuće informacije o promenama u okruženju, a pre svega na tržištu, kako bi se smanjili rizik i neizvesnost. Tržišni
rizik se ne može eliminisati, ali putem istraživanja tržišta on se može, u značajnoj meri,
spoznati i smanjiti.
Potrebama tržišta se treba prilagođavati izmenama proizvodne strukture i adaptacijom proizvodnje po količini, kvalitetu i konkurentnosti. Na osnovu naših proizvodnih kapa∗
Dr Branko Mihailović, istraživač saradnik, prof.dr Drago Cvijanović, naučni savetnik, Institut za
ekonomiku poljoprivrede, Beograd; prof.dr Gorica Cvijanović, viši naučni saradnik, Fakultet za biofarming,
Univerzitet Megatrend, Bačka Topola.
Rad je deo rezultata istraživanja na projektu 149007 finansiran od strane Ministarstva za nauku i
tehnološki razvoj R. Srbija.
265
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
citeta i komparativnih prednosti, potrebno je projektovati strategiju tehnološkog progresa,
razvoja poljoprivrede, sela, prehrambene industrije, kao i ofanzivnu izvoznu orijentaciju.
Konkurentnost na dobro organizovanom tržištu roba i usluga ima nezamenljivu ulogu filtera efikasnog tehnološkog razvoja, a na državi je da usmerava i podstiče intenzitet tehnološkog razvoja u opštem interesu. (Mandal, Š., 2004.g.).
Srbija ima veliki potencijal u poljoprivrednom sektoru, koji nije u potpunosti iskorišćen. Uz adekvatnu agrarnu politiku, poljoprivreda može dati značajan doprinos ekonomskom razvoju zemlje. Ona je, zbog svoje povezanosti i uticaja na ostale sektore, izuzetno značajna za razvoj Srbije. Osim što zapošljava, direktno ili indirektno, veliki broj
ljudi, obezbeđuje prehrambenu sigurnost građana i doprinosi ruralnom razvoju i ekološkoj ravnoteži, ona učestvuje, značajnim delom, u spoljnoj trgovini.
Stanje i tendencije u agrokompleksu Srbije
Poljoprivreda u Srbiji suočava se sa mnogim problemima, koji su, između ostalog,
rezultat ograničenja nastalih u uslovima ekonomskog okruženja i agrarne politike vođene
posle Drugog svetskog rata do raspada SFRJ, teškoća nastalih u proteklih petnaestak godina i teškoća u prilagođavanju tržišnoj ekonomiji, (Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i
vodoprivrede, Beograd, 2004.g.).
Poljoprivreda u Srbiji je opterećena posledicama centralno planske privrede u
delu vlasništva i korišćenja zemljišta. Za razvoj je potrebna politika koja može uticati
na povećanje produktivnosti putem prestruktuiranja i investicija, što podrazumeva jasna
vlasnička prava i formiranje efikasnog tržišta zemljišta, kredita i inputa neophodnih za
poljoprivredna preduzeća. Dosadašnja uloga poljoprivrednih preduzeća ogledala se u
sledećem.
Ekonomija veličine poljoprivrednih preduzeća omogućavala je primenu savremene tehnike i tehnologije i uspostavljanje i razvoj semenske proizvodnje;
Koncentracija stručnih kadrova omogućavala je razvoj nauke i agrotehnike i njihov transfer na seljačka gazdinstva;
Poljoprivredna preduzeća bila su inicijalna kapisla za nastanak i razvoj prehrambene industrije u istim organizacionim okvirima kombinatskog tipa;
Državna, a kasnije društvena svojina, kao osnova za uspostavljanje uticaja države
na poljoprivredna preduzeća, dodelila im je ulogu proizvođača jevtinih proizvoda u funkciji očuvanja samodovoljnosti osnovnih poljoprivrednih proizvoda, strateške stabilnosti
zemlje i socijalne sigurnosti građana.
Koncept razvoja poljoprivrede, koji je omogućavao direktnu administrativnu kontrolu tokova u poljoprivredi, dao je ovim preduzećima ulogu posrednika između seljačkih
gazdinstava, s jedne strane, i proizvođača inputa prehrambne industrije, s druge strane.
Kao i sva druga, poljoprivredna preduzeća imaju zakonsku obavezu vođenja poslovnih knjiga, plaćanja poreza na promet, imovinu, ostvarenu dobit, tako da je, u tom
pogledu, njihov formalno-pravni položaj daleko nepovoljniji od položaja seljačkih gazdinstava. Akcenat je na manje radno intenzivnim linijama proizvodnje i relativno je visok
stepen specijalizacije u okviru pojedinih proizvodnih jedinica. Poljoprivredna preduzeća
imaju relativno visok nivo primene agrotehničkih mera (u odnosu na individulana gaz-
266
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
dinstva), jer veličina poseda nije ograničavajući faktor. Njihova organizaciona struktura
je veoma složena i često preterano razuđena, a uslovljena je razvijenošću i brojnošću
poslovnih funkcija, formalno-pravnim položajem, specijalizacijom proizvodnje i sl. Poljoprivredna preduzeća još uvek raspolažu izvesnim kapacitetima za skladištenje i doradu
poljoprivrednih proizvoda, s obzirom da je njihov razvoj išao u pravcu izgradnje velikih
poslovnih sistema kombinatskog tipa, što je podrazumevalo i razvoj prehrambene industrije u okvirima poljoprivrednih preduzeća. Veći deo prehrambene industrije organizaciono se izdvojio iz sastava poljoprivrednih preduzeća u posebne poslovne sisteme, ali se
izvesni deo kapaciteta skladištenja, dorade i primarne prerade poljoprivrednih proizvoda,
ipak, zadržao u sastavu poljoprivrednih preduzeća.
Pojedina preduzeća u okviru složenih poslovnih sistema u agroindustriji najčešće
su međusobno proizvodno-tehnološki povezana. Ako postoji ovakva povezanost u okviru
složenih poslovnih sistema, onda su ona obično organizovana po principu strateških
poslovnih jedinica, odnosno profitnih centara. U tom slučaju, prioritetni cilj nije profit
pojedinačnih preduzeća, već maksimalni ukupni profit na nivou celine složenog sistema,
a on, po pravilu, ne predstavlja prost zbir maksimiziranih profita pojedinačnih preduzeća,
zbog sinergetskih veza koje postoje između njih. Danas se veliki sisitemi u agrokompleksu
ne suočavaju toliko sa problemom nedostatka investicija, koliko sa obavezom pokretanja
privatizacionih procesa koji ih razaraju već oprobanom praksom usitnjavanja, čime je
ugroženo i njihovo preživljavanje, (Fokus grupa: privredna komora Beograda 23. maj
2008.).
Razdvojeni su reprolanci, kao i primarna poljoprivredna proizvodnja od prerade, a
na tržištu dominiraju trgovci i uvoznički lobi. Izgubile su se sve funkcije jednog solidnog
sistema koji je funkcionisao u prethodnom periodu, baziranog na velikim sistemima
u agraru oko kojih su se okupljale zemljoradničke zadruge i mali posednici. Takođe,
problem subvencija nije rešen na adekvatan način (Beograd ima premiju za mleko od
2 dinara/1 l, ali samo za privatne farmere). Shodno tome, nameće se pitanje šta treba
stimulisati: određeni tip vlasništva, oblik organizovanja ili kvalitetan tržišni proizvod.
Subvencije se daju do sto hektara, sto junadi, sto krava. Potrebno je izabrati nekoliko
ključnih oblasti koje treba podržati.
Kao značajno ograničenje javlja se i način oporezivanja poljoprivrednih preduzeća.
Poljoprivreda je nerentabilna grana svuda u svetu, ali su u Srbiji poreska opterećenja ista
kao za samoposluge i sl. Istovremeno, pri otpočinjanju posla u agrobiznisu, preduzetnici se suočavaju sa problemom nedovoljno razvijenog agroinženjeringa, dok tehnološka
osnova značajno zaostaje sa aktuelnim tehnološkim rešenjima u svetu. Bitan faktor koji
utiče na performanse velikih sistema u agrokomleksu Srbije predstavlja problem zakupa
poljoprivrednog zemljišta. PKB Korporacija ima 22.000 ha obradivog zemljišta, a od
toga 17.000 ha državnog zemljišta. Očigledno, nije moguća efikasna privatizacija dok se
ne reši taj problem.
Zakon o poljoprivrednom zemljištu je već u prvoj godini primene prouzrokovao
brojne i nepoželjne konfrotacije između vlasnika registrovanih individualnih poljoprivrednih gazdinstava i radnika i rukovodstva neprivatizovanih, odnosno radnika i vlasnika
privatnih poljoprivrednih preduzeća, zbog čega je neophodna svestrana i kritička analiza
održivosti pojedinih njegovih odredbi, (Ševarlić, 2007).
267
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Glavna slabost proizilazi iz organizaciono-tehnološki i ekonomski anahronog
omogućavanja usitnjavanja velikih uređenih zemljišnih kompleksa u državnoj svojini i
devastacije izuzetno značajnih sredstava uloženih u programe uređenja i zaštite državnog
poljoprivrednog zemljišta u proteklih pet decenija.
Sa druge strane, naspram rasparčavanja uređenih zemljišnih kompleksa, na uređenju usitnjenih i obrađivanju stotine hiljada hektara neobrađenih oranica praktično ništa
nije učinjeno u proteklim godinama.
Zbog toga je obim poljoprivredne proizvodnje (posebno stočarske) još uvek značajno ispod nivoa koji je ostvarivan 1980-tih godina, a danas Srbija sve više zaostaje
i u odnosu na rezultate susednih zemalja, koje su tada bile daleko iza nje. Posledično,
uspešno kreiranje i implementiranje strategije razvoja velikih sistema u agrokompleksu
zahteva otklanjanje prethodno navedenih barijera u njihovom razvoju. (Cvijanović, Mihailović, Simonović, 2009). U sadašnjem trenutku ne može se osporiti prednost velikih
uređenih kompleksa zemljišta sa kojima raspolažu malobrojna velika poljoprivredna preduzeća i agrosistemi u poljoprivredi Srbije.
Ovi kompleksi zemljišta omogućavaju, pre svega, primenu koncepta ekonomije
obima i nije potrebno puno reči za dokazivanje da je ekonomičnije i rentabilnije proizvoditi na velikim zemljišnim kompleksima, jer se na njima može primeniti savremena tehnika i tehnologija, nova naučna rešenja, izgraditi jevtiniji i efikasniji sistemi navodnjavanja,
veće i rentabilnije stočarske farme.
Agrobiznis sistemi imaju neospornu perspektivu da postanu istinski nosioci horizontalne i vertikalne povezanosti u poljoprivredi, kao i njenog tehničko-tehnološkog
napretka.
Međutim, poljoprivredna preduzeća koja imaju velike komplekse zemljišta i značajan procenat zemljišta u državnom vlasništvu susreću se sa brojnim problemima, počev
od nedostatka investicionog kapitala, preko nerazvijenog i neregulisanog tržišta poljoprivrednih proizvoda, do problema zakupa državnog zemljišta (visoke cene zemljišta usled
licitacije, kratkoročni periodi zakupa, neizvršena restitucija i sl).
Za pravilno i dugoročno vođenje zemljišne politike neophodno je što pre izvršiti
restituciju zemljišta nacionalizovanog u periodu posle Drugog svetskog rata, a u međuvremenu, izdavanje državnog zemljišta u zakup trebalo bi da bude dugoročnije (20-30 godina), uz neizostavno očuvanje uređenih kompleksa državnog zemljišta pri kombinatima
i poljoprivrednim preduzećima. Naime, ove komplekse zemljišta ne bi trebalo «cepati»,
jer se time, pre svega, devastiraju značajna sredstava koja su u prethodnom periodu uložena u programe njihovog uređenja.
Analiza performansi nekih preduzeća u agrokompleksu Srbije
Malobrojni, visoko razvijeni giganti u srpskoj poljoprivredi (PKB Korporacija,
Delta Agrar i dr.) samo su mala ostrva u moru još uvek pretežno tradicionalne seljačke poljoprivrede. Potrebu njihovog postojanja ne bi trebalo posebno dokazivati, s obzirom da
je više nego jasno da - jedino ovi sistemi mogu obezbediti veću proizvodnju (naturalno,
kvantitativno) i primenu naučnih rešenja, odnosno tehničko-tehnoloških inovacija. Složeni poslovni sistemi sastoje se od većeg broja organizacionih jedinica za koje je karakteri-
268
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
stičan relativno veliki delokrug samostalnog poslovnog odlučivanja. Najčešće je složeni
poslovni sistem sastavljen od većeg broja posebnih privrednih subjekata, preduzeća koja
imaju poseban pravni i ekonomski status (žiro-račun). Ono što povezuje ova preduzeća u
složeni poslovni sistem je vlasništvo, odnosno interesi većinskih akcionara.
PKB Korporacija
Današnja PKB Korporacija je «matično preduzeće», dominantno u sistemu PKB i
ima učešće u kapitalu u 5 zavisnih preduzeća iz oblasti primarne proizvodnje i prehrambene
industrije. Praktično, u sistemu PKB, na principima kapital odnosa, funkcionišu:
PKB «Avijacija», malo preduzeće, u funkciji primarne proizvodnje PKB Korporacije;
«PKB Agroekonomik», Institut za naučna istraživanja, u funkciji proizvodnje i
razvoja PKB Korporacije;
«EKO-LAB», Centar za ispitivanje kvaliteta, oslonjen uglavnom na tržište koje
čine preduzeća sadašnjeg i bivšeg sistema PKB-a;
«PKB Voćarske plantaže» - Boleč, ima minimalnu poslovnu aktivnost i trenutno je
u iščekivanju aukcijske privatizacije. Poseduje izuzetno veliku hladnjaču od 10.000 tona
koja nije u funkciji (već dve godine ne radi). Ranije je ovo preduzeće proizvodilo sokove
i imalo 1.200 ha u funkciji. U njegovom sastavu je ''PKB Grocka'', fabrika za preradu,
koja nije u funkciji, a nekada je prerađivala voće i povrće (marmelade, kompoti, konzervirano povrće);
«PKB Inshra», industrija koncentrovane stočne hrane značajnih skladišnih i preradnih kapaciteta, solidne i kompletne tehnološke osnove, tržišno usmerena na razvoj
stočarstva PKB Korporacije i preduzeća stočarske proizvodnje iz ranijeg sastava PKB-a.
Gro proizvodnih kapaciteta, tehnička logistika i administracija PKB Korporacije,
PKB Inshra, EKO-LAB i Institut PKB Agroekonomik, locirani su u Pančevačkom Ritu,
naselje Padinska Skela, koje je udaljeno 15 km severno od centra Beograda, sa kojim je
povezano dobrim regionalnim putem. Kroz Pančevački Rit, do industrijske i administrativne zone PKB-a, prolazi železnički kolosek kojem je potrebna određena revitalizacija,
što je u nadležnosti Javnog preduzeća «Železnica Srbije». Svi proizvodni pogoni PKB-a
u Pančevačkom Ritu obezbeđeni su električnom energijom preko dobre mreže električnih
vodova i trafostanica, relativno dovoljnim brojem telefonskih priključaka i dovoljnim
količinama sanitarne vode iz vodova u vlasništvu PKB Korporacije.
Proizvodne površine i pogoni prerade voća preduzeća «PKB Voćarske plantaže»
locirani su 15 km južno od Beograda, na području Boleča i Grocke, takođe su dobro infrastrukturno opremljeni i saobraćajno povezani. Pogon za preradu sokova, lociran u Luci
Beograd, u sastavu užeg gradskog područja, posebno je atraktivna lokacija, saobraćajno
povezana drumskim, železničkim i rečnim saobraćajem (preko Luke Beograd na Dunavu). Značajni proizvodni resursi i kapital locirani su u preduzećima PKB Inshra i PKB
Voćarske plantaže u kojima je PKB Korporacija vlasnik 30% akcija i upravljačkih prava.
Koncepcija PKB Korporacije je da u ovim preduzećima postigne većinsko vlasništvo, i
to:
- u PKB Inshri, putem dokapitalizacije,
- u PKB Voćarskim plantažama, putem preuzimanja dela duga ovog preduzeća.
269
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Realizacijom ovog koncepta učvrstila bi se reintegracija linije stočarstva u PKB-u
i proširila paleta ponude za program voća i prerađevina koji bi bili pod većinskim upravljanjem PKB Korporacije.
Delta Agrar se bavi primarnom poljoprivrednom proizvodnjom, agrotrgovinom i
distribucijom. U delu primarne proizvodnje Delta Agrar bavi se ratarstvom, stočarstvom,
ribarstvom, kao i proizvodnjom voća i povrća. U oblasti trgovine agroproizvodima
preduzeće se bavi prometom žitarica i uljarica, mesa i stoke, organizuje kooperaciju i
rad otkupnih centara. U oblasti distribucije Delta Agrar, u saradnji sa vodećim svetskim
proizvođačima, (Syngenta, BASF, Pioneer, Bayer CropScience, Nufarm, DanBred, Fendt,
Deutz-Fahr, Amazone, Kverneland Group, Summit Agro International i drugi) distribuira: pesticide, semena, stočnu hranu, agromehanizaciju, mineralna đubriva. Preduzeće je
organizovalo i sopstvenu maloprodajnu mrežu poljoprivrednih apoteka.
Primarna poljoprivredna proizvodnja. U okviru Delta Agrara kompletna ratarska,
povrtarska, voćarska i deo stočarske proizvodnje odvija se na 5 poljoprivrednih imanja
površine 18.000 ha: Podunavlje a.d – Čelarevo; Napredak a.d. - Stara Pazova; Kozara
a.d. - Banatsko Veliko Selo; Jedinstvo a.d.– Apatin; Topola a.d .– Kikinda.
Agro trgovina i distribucija. Ove aktinosti preduzeća čine: Program uljarica i
žitarica, Program mesa i stoke, Programi kooperacije i otkupnih centara, Program berze
agro proizvoda, Program semena, Program agromehanizacije, Program mineralnih đubriva, Program pesticida, Program maloprodaje. Dodatni program podrazumeva širok
asortiman različitih proizvoda koji su potrebni proizvođačima: od đubriva, supstrata, semenske robe, stočne hrane do - folija i veziva, garden programa, alata i opreme, sitne
poljoprivredne mehanizacije i priključnih mašina. Strateško opredeljenje Delta M Grupe
je da u agrarnu proizvodnju uvede najsavremenije tehnologije.
BD Agro, a.d., Dobanovci. Privatno preduzeće sa većinskim učešćem kanadskog
vlasnika. Proizvodni program je proizvodnja sirovog mleka. Preduzeće takođe zatvara
ceo mlečni ciklus, od proizvodnje hrane za krave do mleka kontrolisanog kvaliteta. Trenutno poseduje oko 250 krava, godišnja proizvodnja mleka po kravi je 10.000 litara. Svi
proizvodni procesi na farmi (odgoj teladi, junica, proizvodnja mleka, proizvodnja hrane
i ishrana) su u skladu sa procedurama ISO 9001:2000, a planira se i uvođenje HACCPa. U toku je realizacija projekta visokoproduktivne farme mleka, koja bazira na totalnoj
rekonstrukciji štalskih kapaciteta i nabavci (uvozu) kompletno novog matičnog stada od
2.400 visokosteonih junica holštajn rase iz Kanade (do juna 2009. godine trebalo bi da
se nabavi svih 2.400 grla). Ove junice daju po 11.000 litara mleka godišnje, a to znači
da će ovo preduzeće, već 2010. godine, isporučivati tržištu godišnje 25 miliona litara
mleka izuzetnog kvaliteta. Na taj način BD Agro će postati pojedinačno najveća farma
mleka kontrolisanog kvaliteta u Srbiji (biće jedina farma sa 2.400 grla na jednom mestu).
BD Agro mleko isporučuje mlekari Somboled, a meso (muška telad do 150 kg) prodaje
preduzećima koja se bave tovom (ne ide klanicama). Farma je slobodnog sistema držanja
krava, a za par godina preduzeće će imati i prve junice koje će ići u prodaju, čime će
se BD Agro širiti i unaprediti genetski potencijal u Srbiji (svake godine biće oko 600
steonih junica za prodaju). Oprema za mužu se uvozi iz Holandije i Nemačke. Najveći
problemi su: (1) dispariteti cena (inputi idu svojim tokom nekotrolisano, a poljoprivredni
proizvodi su pod kontrolom monopola i države; i dalje je mleko socijalna kategorija) i
(2) nepostojanje jasne uloge države i stabilne agrarne politike u strateškom usmerenju
poljoprivredne proizvodnje.
270
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Poljoprivredno preduzeće «Dragan Marković», Obrenovac. U ovom preduzeću
najviše je urađeno na planu farme svinja (farma «Ratari»); farma krava je sanirana u meri
da može da funkcioniše (farma krava «Mladost» i farma junadi «Orašac»). Dobre strane
preduzeća - nema viškova zaposlenih. Loše strane preduzeća – (1) potrebna su velika ulaganja u opremu i mehanizaciju, koja je dotrajala; (2) zatim, u opremanje farme krava, a
takođe je i (3) biljna proizvodnja problem zbog lošeg kvaliteta zemljišta (problem i obrade i vodopropusnosti); sa svojom biljnom proizvodnjom ovo preduzeće ne može da obezbedi dovoljno stočne hrane; dug ovog preduzeća prema PK Beograd je 120.000.000 dinara (ulaganje u poslovnu konsolidaciju i revitalizaciju proizvodnje); država je iz socijalnog
programa uložila 53.000.000 dinara, subvencije iznose 150.000.000 dinara. Preduzeće je
pred aukcijskom privatizacijom.
Na osnovu plana za konsolidaciju, koji su sačinili Vlada Republike Srbije i PKB
Korporacija, ostvareni su značajni rezultati u revitalizaciji preduzeća. Izvršen je remont
mlina i pekare, koji su stavljeni u funkciju. Fabrika stočne hrane radi i podmiruje potrebe preduzeća, a jedan deo hraniva se i prodaje. Na farmi svinja u Ratarima izvršena je
generalna rekonstrukcija objekata i remont opreme. Farme muznih krava ‘’Mladost’’ i
‘’Stubline’’ su takođe u fazi rekonstruisanja i popunjavanja kvalitetnim priplodnim materijalom iz PKB-a. U ratarskoj proizvodnji, posle četiri godine, ponovo su zasejane sve
parcele.
Ukupna dugovanja preduzeća su značjno smanjena u odnosu na stanje pre uvođenja
privremenih mera. Nakon sprovedenog socijalnog programa, u preduzeću je ostalo 315
radnika. Planira se završetak radova na rekonstrukciji farmi svinja i muznih krava i aktiviranje farme za tov junadi. Neophodna je i nabavka poljoprivredne mehanizacije za ratarsku proizvodnju, zamena kotlova, kupovina inkubatora i dr., kako bi se preduzeće u
potpunosti osposobilo za samostalno funkcionisanje. U voćarskoj proizvodnji se planira podizanje novih zasada višnje, jabuke i breskve, a konačan cilj je nastavak pozitivnog
poslovanja do potpunog ozdravljenja preduzeća.
Zaključak
Uz adekvatnu agrarnu politiku, koja može uticati na povećanje produktivnosti,
poljoprivreda Srbije može izgraditi konkurentnost i dati značajan doprinos ekonomskom razvoju zemlje. Iako je na polju sistemskih reformi dosta urađeno, u narednom
periodu ključna je uloga države u stvaranju povoljnog i stimulativnog makroekonomskog
i poslovnog ambijenta, koji je jedina baza za podsticajnu agrarnu politiku, usmerenu ka
restrukturiranju, razvoju tržišta i povećanju investicionih ulaganja u poljoprivredni sektor,
odnosno (poljo) privredne subjekte Srbije.
Uređena država, razvijena tržišna, finansijska, institucionalna i infrastrukturna
baza, jasni zakoni i njihovo efikasno sprovođenje - danas su prva i osnovna pretpostavka
tržišne utakmice. Da bi se ostvarila konkurentnost poljoprivrede, makroekonomski menadžment mora menjati bazične elemente poljoprivrednih razvojnih strategija, pre svega,
u pravcu stvaranja održivih poljoprivrednih sistema, čiji se rast vodi znanjem i inovacijama, kao i u pravcu razvoja tržišta i poljoprivrednog lanca proizvoda.
271
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Literatura
1. Mandal, Š. (2004): Tehnološki razvoj i politika, Ekonomski fakultet, Beograd.
2. Strategija poljoprivrede Srbije (2004): Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Beograd.
3. Milanović, M.R. (2002): Prehrambena industrija SR Jugoslavije, Društvo agrarnih
ekonomista Jugoslavija, Institut za ekonomiku poljoprivrede, Beograd.
4. Paraušić, V. (2005): Savremeni tržišni pristup u formulisanju razvojnih strategija poljoprivrednih subjekata u Srbiji, magistarski rad, Ekonomski fakultet, Beograd
5. Cvijanović, D., Mihailović, B., Simonović, Z. (2009): Uloga i značaj marketinga u
razvoju agrarnog sektora Srbije, monografija, Institut za ekonomiku poljoprivrede,
Beograd.
6. Fokus grupa (2008): Mesto i uloga velikih poljoprivrednih sistema u strategiji razvoja
poljoprivrede, prehrambene industrije i ruralnog razvoja na području grada Beograda,
Privredna komora Beograda, 23. maj.
7. Ševarlić, M. (2007): Slabosti Zakona o poljoprivrednom zemljištu, Poljoprivreda.biz
21.11.2007. //www.propertyexpat.org/?l=sr&a=1107
8. www.pkb.co.yu,
9. www.deltayu.com
10. www.bdagro.com
272
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 631+336.77:338.43
Original scientific paper
ANALYSIS PERFORMANCE IN THE AGRO SERBIAN
B. Mihailović, D. Cvijanović, G. Cvijanović ∗
14
Summary
For agricultural development is necessary the policy that can influence on increase
of producing by restructuring and investments that means clear owner right and making
efficient land market, credit and input. The current volume and structure of agricultural
production, its high extensiveness and fluctuation and low productivity, together with inefficient organization of production and payment operations and inefficient strategies of all
types of agriculture enterprises which insufficiently take market signals into account – are
the basic factors that prevent the domestic producers from becoming competitive in the
food and agriculture products.
Key words: agricultural sector, competitiveness, performances, development.
∗
Branko Mihailović, Ph.D., Drago Cvijanović, Prof. Ph.D., Institute of Agricultural Economics, Belgrade; Gorica Cvijanović, Prof. Ph.D., Faculty of biofarming, Megatrend University, Backa Topola.
The work is part of the research results of the 149,007 project funded by the Ministry of Science and
Technological Development, R. Serbia.
273
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
274
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 620.95:631+630:574
Pregledni rad
KORIŠĆENJE BIOMASE KAO ALTERNATIVNOG
IZVORA ENERGIJE
J. Jezdimirović, S. Mitrović ∗
15
Izvod: Zbog sve većih potreba za energijom opravdana je bojazan od iscrpljivanja
rezervi fosilnih goriva u celom svetu. Usled toga javlja se potreba za korišćenjem obnovljivih izvora energije. Jedan od njih je i biomasa. U radu je dat kratak pregled različitih
mogućnosti dobijanja biomase u poljoprivredi i šumastvu, njene prednosti i mane sa posebnim osvrtom na životnu sredinu.
Biomasa sigurno predstavlja konkurentno gorivo koje se može uspešno koristiti za
proizvodnju energije i to pre svega pri obradi drveta i kod većih poljoprivrednih proizvođača koji raspolažu većim količinama biomase i mogu iskoristiti svoj biootpad iz procesa
proizvodnje.
Ključne reči: Obnovljivi izvori energije, poljoprivreda, šumarstvo, ekologija.
Uvod
Obnovljivi i alternativni izvori energije, od kojih su pojedini sasvim novi a neki se
koriste već duže vreme, obuhvataju biomasu, solarnu i hidroenergiju, geotermalni i vetro-potencijal itd. Neki od ovih izvora omogućavaju profitabilnu proizvodnju električne
ili termo energije, dok su pojedini još uvek u razvojnoj fazi, pa se njihova komercijalna
primena tek očekuje.
Zajednička osobina svih obnovljivih i alternativnih tehnologija je relativno visok
stepen početne investicije, ali i njihova niska operativna cena. Na osnovu analize tehnoloških ciklusa, ovo čini da je njihova ukupna cena povoljnija. Važan aspekt obnovljivih
izvora energije predstavlja njihov mali uticaj na životnu sredinu, pa su sa ekološkog aspekta oni takođe konkurentni drugim tehnologijama proizvodnje energije. Kako je potencijal obnovljivih izvora energije ogroman, njihovo dalje tehnološko usavršavanje i
primena treba da budu prioritet ekonomskog razvoja kod nas.
Korišćenje alternativnih izvora energije u Srbiji. S obzirom na deficit konvencionalnih izvora energije (nafte i gasa), u EU je postignut sporazum da se poveća
korišćenje udela energije iz obnovljivih izvora sa 14 na 20 %, težeći da se do 2012. godine ukupna emisija gasova smanji za 12 % u odnosu na 1990. godinu. Zato su obnovljivi
izvori energije stavljeni u samo središte njene razvojne politike.
∗
Jelena Jezdimirović, dipl.inž., JP ‘’Srbijašume’’, Beograd; Suzana Mitrović, dipl.inž., Institut za
umarstvo, Beograd.
275
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Iskorišćenost potencijala obnovljive energije u Srbiji manja je nego u zemljama
EU jer se koristi tek petina mogućih potencijala u alternativnim oblicima energije. Kod
nas se i dalje najviše koristi električna energija, gas u malom procentu a najmanje obnovljivi izvori energije (biomasa, vetar, hidro, geotermalna energija i dr.).
Na slici 1. dat je grafički prikaz količine zaliha konvencionalnih izvora energije
u Srbiji.
Domestic production andenergy importin Serbia
Sl. 1. Domaća proizvodnja i uvoz energije u Srbiji
Domestic production andenergy importin Serbia
120
100
0
2.85
80
60
40
100
69.3
74.5
30.7
26.5
97.15
20
0
hidroenergija čvrsta goriva tečna goriva
gas
domaća proizvodnja
uvoz
Izvor: Bogunović i Bogdanov, 2009.
Izvor: Bogunović i Bogdanov,
2009. and Bogdanov, 2009
Source: Bogunovic
Source: Bogunovic and Bogdanov, 2009
Biomasa. Biomasa je najveći obnovljivi izvor energije. Srbija spada u vrh evropskih zemalja po količini raspoložive a neiskorišćene biomase. Tehnologije za njeno koriBiomasa.
Biomasa
je prihvatljive
najveći iobnovljivi
izvor
energije.
šćenje
su raspoložive,
ekološki
ne spadaju u red
visokih
tehnologija.Srbija
Glavna spada u v
evropskih
zemalja
količini
raspoložive
a neiskorišćene
biomase.
Tehnologije za nje
prepreka
većem po
korišćenju
biomase
za proizvodnju
električne energije
leži u troškovima
proizvodnje.
Proizvodnja električne
iz biomasei još
ima značajno
troš- tehnologi
korišćenje
su raspoložive,
ekološkienergije
prihvatljive
neuvek
spadaju
u redveće
visokih
kove
od
proizvodnje
iz
fosilnih
goriva.
Glavna prepreka većem korišćenju biomase za proizvodnju električne energije leži
Ukupan godišnji energetski potencijal biomase u Srbiji iznosi oko 2,7 miliona t
troškovima
proizvodnje.
električne
energije
iz biomase
još uvek
ekvivalentne
nafte; to jeProizvodnja
više od polovine
ukupne godišnje
proizvodnje
električne
ener- ima značaj
veće troškove
od2005.
proizvodnje
fosilnih
goriva.
gije koja je
god. iznosilaizoko
34 milijarde
kWh, blizu je četiri petine uvezenog prirodnog
gasagodišnji
(2,3 milijarde
m³) ili nešto
preko polovine
ukupnog
uvoza nafte,
Ukupan
energetski
potencijal
biomase
u godišnjeg
Srbiji iznosi
oko 2,7 miliona
koja je 2005. iznosila tri miliona t (Stojadinović, 2006).
ekvivalentneZnačajni
nafte; to
je
više
od
polovine
ukupne
godišnje
proizvodnje
električne
energ
dostupni potencijali za proizvodnju biodizela u Srbiji čine da bi proikoja jezvodnja
2005. domaćeg
god. iznosila
oko
34 da
milijarde
kWh,
blizu je četiri
uvezenog prirodn
biodizela
mogla
zameni 13-15
% korišćenja
goriva petine
na energetskom
nivou.
Kako
je
poljoprivreda
vezana
za
proizvodnju
biodizela,
može
se
očekivati
da ovaj nafte, koja
gasa (2,3 milijarde m³) ili nešto preko polovine ukupnog godišnjeg uvoza
sektor
bude
njegov
najveći
potrošač
i
da
se
biodizelom
zameni
45-50
%
ukupno
korišće2005. iznosila tri miliona t (Stojadinović, 2006).
nog dizel goriva (Stojadinović, 2006.)
Značajni
dostupni
potencijali
za proizvodnju
biodizela
u uSrbiji
Biomasa
u poljoprivredi.
Poljoprivredom
se bavi veliki deo
stanovništva
Srbi- čine da
proizvodnja
domaćeg
biodizela
mogla
da
zameni
13-15
%
korišćenja
goriva
ji. Nešto ispod polovine populacije (44 %) živi u ruralnim područjima, baveći se poljoprivredom i nivou.
aktivnostima
vezanim
za nju. Trgovina poljoprivrednim
proizvodima čini
12,8
energetskom
Kako
je poljoprivreda
vezana za proizvodnju
biodizela,
može
%
ukupnog
iznosa
spoljno
trgovinske
razmene
(Bogunović
i
Bogdanov,
2009).
očekivati da ovaj sektor bude njegov najveći potrošač i da se biodizelom zameni 45-50
ukupno korišćenog dizel goriva (Stojadinović, 2006.)
Biomasa u poljoprivredi. Poljoprivredom se bavi veliki deo stanovništva u Srb
Nešto ispod polovine populacije (44 %) živi u ruralnim područjima, baveći
276
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Postoje tri osnovna oblika korišćenja biomase u poljoprivredi – za ishranu stoke,
kao sirovina za industrijsku preradu i za proizvodnju toplotne energije. U poslednje vreme reaktivira se četvrti oblik korišćenja biomase kao organskog đubriva (stajnjaka).
Poljoprivredno zemljište u Srbiji zauzima površinu od oko 5.100.000 ha od kojih
je oko 3.600.000 ha kultuvisano (Bogunović i Bogdanov, 2009). Glavno područje proizvodnje žitarica je severni deo zemlje, dok je gajenje voća dominantno zastupljeno u
brdsko planinskim regionima centralne i jugozapadne Srbije.
Biootpad od ratarskih kultura. Gajeni usevi sa potencijalom za proizvodnju biogoriva u Srbiji su soja, suncokret, kukuruz i uljana repica. Ovaj tip proizvodnje biljaka za
dobijanje biogoriva započet je 2007. god. kada je izgrađena prva fabrika za proizvodnju
biodizela. Smatra se da oko polovine rezidua biomase na velikim poljoprivrednim farmama može biti upotrebljeno u proizvodnji ove vrste goriva.
Biootpad u voćarstvu i vinogradarstvu. Jedna od glavnih tehnoloških operacija
u voćarstvu i vinogradarstvu je rezidba. Delovi krune odbačeni rezidbom mogu biti korišćeni u energetske svrhe. Količina orezanih grana zavisi od vrste i sortimenta voćaka i
kreće se od 1 kg po stablu za neke sorte jabuke do 7 kg po stablu za neke sorte breskve
i šljive. Rezidba vinove loze daje 4–8 t/ha otpadne biomase. Ovo je značajna sirovinska
baza jer površine pod vinogradima u Srbiji iznose oko 45.000 ha. (Žunić i Matijašević,
2009), odnosno preko 255.000 ha površine pod voćnjacima gde u strukturi voćnjaka preko 53 % zauzimaju šljivici (Mratinić i sar., 2007).
Dodatni izvor otpadaka biomase pri gajenju voćaka i vinograda je zamena starih,
izrođenih stabala novim. Zamena se vrši svakih 10 do 25 godina, u zavisnosti od vrste
voćaka koje se gaje. Ova aktivnost je uobičajena za dobro organizovane i održavane voćnjake. Energetski potencijal iskrčenih voćaka i čokota na godišnjem nivou je oko 245.000
t ekvivalentne nafte.
Biootpad u stočarskoj proizvodnji. Tečno đubrivo koje se dobija prilikom gajenja goveda i svinja zajedno sa živinskim otpadom predstavlja još jedan potencijalni izvor
obnovljive energije. Zbog visokog sadržaja vode (do 90 %), ovi ostaci podležu aerobnim
procesima, u cilju dobijanja đubriva povoljnih po životnu sredinu. Količina proizvedenog tečnog đubriva zavisi od niza faktora (vrsta domaće životinje, uslovi čuvanja i načina
ishrane, faze u reproduktivnom ciklusu, stepen i tip životinjske aktivnosti, meteorološki
i mikroklimatski uslovi itd.).
Populacija goveda je ravnomerno distribuirana u ravničarskim i planinskim područjima, dok se svinje uglavnom gaje u ravnicama. Goveda na farmama (260.300 grla)
proizvedu oko 5 270 m3 đubriva, dok svinje proizvedu 4 560 m3 đubriva. Sa pretpostavkom relativno restriktivne proizvodnje biogasa od 20 m3 biogasa za m3 đubriva, od goveda i svinja može se dobiti energetski potencijal od 20.140 t ekvivalentne nafte od goveđeg
i 17.500 t ekvivalentne nafte od svinjskog đubriva. Iz ovoga proizilazi da je na godišnjem
nivou samo od gajenja stoke na velikim i srednjim farmama, energetski potencijal 42.240
t ekvivalentne nafte.
Biomasa u šumarstvu. Energija na bazi drveta je ekološki prihvatljiv izvor energije zbog sposobnosti da smanji emitovanje gasova koji doprinose stvaranju efekta staklene bašte.
277
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Drvo kao prirodni materijal za razliku od drugih, uz pomoć sunčeve energije i
ugljen dioksida iz atmosfere, kroz proces fotosinteze, vezuje u svojim tkivima ugljenik, a
ispušta u atmosferu kiseonik. Prilikom sagorevanja drveta, u atmosferu se emituje vezani
ugljenik u vidu CO2. Na taj način drvo doprinosi kruženju ugljenika u prirodi vraćajući
apsorbovani ugljenik u atmosferu. Emitovane količine CO2 nastale tokom sagorevanja drveta ponovo vezuje drugo drveće, tako da se u atmosferi ne javlja višak CO2. Zbog toga je
drvo neutralan materijal sa stanovišta emisije CO2 i njegovog uticaja na stvaranje efekta
staklene bašte, koji je glavni izazivač globalnog zagrevanja.
U razvijenim zemljama energija na bazi drveta počela je naglo da se koristi u poslednjoj dekadi, zamenjujući u sve većoj meri fosilna goriva. Ukupna proizvodnja drveta
u 2000. godini u svetu bila je oko 3,9 milijardi m3od čega je oko 2,3 milijarde m3 korišćeno kao ogrevno drvo, što upućuje da se blizu 60 % ukupne svetske proizvodnje drveta
koristi za energetske potrebe (Glavonjić, 2008).
Srbija se smatra srednje šumovitom zemljom jer se 29,1 % njene površine nalazi
se pod šumom. Ostalo šumsko zemljište, gde spadaju i šikare i šibljaci, obuhvata 4,9 %
teritorije, što iznosi 34 % površine produktivnog zemljišta (Banković, 2009).
Tab. 1. Struktura površina prema vrsti (načinu korišćenja) zemljišta
Land use
Način korišćenja zemljišta
Land use
Šuma
Wood
Ostalo šumsko zemljište
Other wood area
Neplodno zemljište
Barren land
Poljoprivredno zemljište
Agricultural land
Livade i pašnjaci
Meadows and pastures
Urbano zemljište
Urban land
Vodene površine
Water surfaces
Ukupno
Total
Površina (ha)
Land area (ha)
Površina (%)
Land area (%)
2.252.400
29.1
382.4
4.9
92
1.2
3.594.800
46.4
1.029.600
13.3
312
4
85 200
1.1
7.748.400
100
Izvor: Nacionalna inventura šuma, (Banković, 2009).
Source: National forest inventory (Bankovic, 2009)
Šumovitost Srbije je bliska svetskoj vrednosti koja iznosi 30 %, a znatno je niža
od evropske koja dostiže 46 %. Uvećanje šumovitosti u odnosu na referentnu 1979. god.
iznosi 5,2 % što je svakako pozitivno uticalo na stanje i kvalitet životne sredine u celini
(Banković, 2009).
278
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
U odnosu na ukupnu površinu šuma u Srbiji sastojine visokog porekla pokrivaju
27,5 %, sastojine izdanačkog porekla 64,7 %, veštački podignute sastojine 6,1 % i plantaže (klonovi topola i vrba) 1,7 % površine. Proizvodnja drveta u izdanačkim šumama
na godišnjem nivou je manja za oko 3.500.000 m3 u odnosu na proizvodnju u visokim
šumama (Banković, 2009).
Oko polovine svih šuma su čiste lišćarske šume gde preovlađuju bukva, hrast i topola, a samo 5 % su četinarske (uglavnom crni bor i smrča). Najveći deo zauzima bukva,
koja čini preko 40 % šumskog drveća (Bogunović i Bogdanov, 2009).
Mogućnost za povećanje energetskog potencijala drvne biomase predstavlja i formiranje energetskih plantaža. Topola je veoma pogodna vrsta za energetski prinos pošto
je njen godišnji porast zapremine drveta mnogo veći nego što je to slučaj sa drugim vrstama. Prema domaćim istraživanjima, kultivacijom topola moguće je proizvesti drvenu
biomasu sa godišnjom energetskom vrednošću od 6,7 t ekvivalentne nafte/ha. Sa pretpostavkom da drvna biomasa može biti proizvedena na trećini zemlje koja se danas koristi,
mogući godišnji energetski potencijal šumskog roda bio bi oko 328.000 t ekvivalentne
nafte (Bogunović i Bogdanov, 2009).
Osim samog stabla, kao jednog oblika šumskog asortimenta, postoje različite vrste
otpada biomase kao što su delovi drveta koji opadaju i oni koji nastaju pri njegovoj samoj
obradi (tabela 2). Procena je da ostaci biomase u šumi čine oko 2,9·106 m3, što ima energetsku vrednost od 549.500 t ekvivalentne nafte.
Na osnovu iznetog može se zaključiti da ekonomičnost i rentabilnost određuju koji
će se delovi stabla i u kojoj meri iskoristiti. Ukoliko bi cena drvnog ostatka bila odgovarajuća, rešili bi se i tehničko-tehnološki problemi sakupljanja i transporta delova drvne
mase stabla posle seče, što tenutno jeste jedan od problema.
Tab. 2. Prosečni udeo različitih kategorija drveta u ukupnoj masi
Average share of different categories of wood in the total mass of the tree
Drvni asortiment
Wood assortment
Udeo u ukupnoj masi (%)
Share in the total mass [%]
Tehničko oblo drvo/Round wood
38
Prostorno drvo/Stacked wood
30
Kora oblovine/Bark peeled from wood for the market
4
Šumski otpadak/Residues of wood cutting in forest
9
Sitna granjevina/Small branches
11
Panjevina/Stumps
Ukupno/Total
8
100
Izvor: Značaj i perspektiva briketiranja biomase, (Danon i Bajić, 1996).
Source: Significance and prospects of biomass briquetting, (Danon and Bajic, 1996)
Ekologija i biomasa. Stalan porast potrošnje energije, visoke cene goriva na svetskom tržištu i iscrpljivost rezervi konvencionalnih goriva uticali su na promenu odnosa
prema alternativnim izvorima energije među kojima biomasa zauzima značajno mesto.
279
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Biomasa je dragocena sirovina za proizvodnju ekološkog goriva. Među materijale organskog porekla koji se mogu upotrebiti za njegovu proizvodnju spadaju ostaci iz
ratarske proizvodnje (slama od svih vrsta žitarica, otpadak od soje i uljane repice, kukuruzovina, stabljike od suncokreta i ostaci drugih poljoprivrednih kultura) i drvo. Deficit
drveta, nastao usled masovnog nestajanja šuma u svetu, stvorio je potrebu za izradom
novih proizvoda iz njegovih otpadnih delova koja nemaju stvarnu upotrebnu vrednost
(briketi). Korišćenje ovih materijala za proizvodnju biomase opravdano je sa ekološkog
i energetskog aspekta. Pri njihovom sagorevanju ostaje minimalni sadržaj pepela i sumpora, materija koje najviše doprinose zagađivanju životne sredine. Sirovine iz ratarske
proizvodnje po svom hemijskom sastavu sadrže približno iste vrednosti pepela i sumpra
kao i drvo, s tom razlikom što je učešće pepela posle njihovog sagorevanja veće u odnosu
na sirovine iz drveta. U tabeli 3 dat je sadržaj pepela i sumpora u ostacima sagorevanja
različitih vrsta dreća.
Tab. 3. Sadržaj pepela i sumpora nastalog sagorevanjem različitih vrsta drveća
Ash and sulfure content, arised after burning process of different types
of wood trees
Vrsta drveta
Wood type
Bukva/Beech
Lipa/Linden
Hrast/Oak
Jela/Fir
Smrča/Spruce
Crni bor/Black Pine
Učešće u %/Percentage ( % )
Pepeo/Ash
Ksilem/Xylem
Kora/Bark
0.36
2.29
0.32
0
0.36
6.68
0.42
1.16
0.39
2.23
0.2
1.05
Sumpor/Sulfure
0
0
0
0
0
0
Izvor: Značaj i perspektiva briketiranja biomase, (Ostojić, 1996).
Source: Significance and prospects of biomass briquetting, (Ostojic, 1996)
Pri korišćenju i sagorevanju fosilnih goriva dolazi do mnogo većih zagađenja životne sredine. Naime, njihovom upotrebom u atmosferu se oslobađaju različite vrste gasova (ugljen dioksid, metan, sumpor heksafluorid i dr.) koji izazivaju tzv. efekat staklene
bašte tj. globalno zagrevanje. planete i klimatske promene. Korišćenjem obnovljivih resursa nastoji se da se ova količina gasova smanji, i da se do minimuma dovede stvaranje
drugih štetnih materija (kao što su pepeo i sumpor).
Korišćenje biomase u energetske svrhe. Za šire korišćenje biomase u energetske
svrhe neophodno je savladati niz poteškoća počev od prikupljanja, transporta i bezbednog
skladištenja do uspešnog sagorevanja. Za ostatke ratarske proizvodnje je karakteristično
da se dinamika njihovog nastajanja ne poklapa sa dinamikom potreba u energiji, pa to
zahteva njihovo skladištenje. Pošto su ostaci ratarske proizvodnje kabasti i lako zapaljivi,
skladišta moraju biti prostrana i predstavljaju stalnu opasnost od požara. Takođe, ostaci
ove proizvodnje se bitno razlikuju od drvnih otpadaka po sadržaju mineralnih primesa,
koji je i do 10 puta veći. Njihova mala gustina takođe ima značajan uticaj na troškove prikupljanja, pa je isplativost transporta je usled toga ograničena na udaljenost od 10 km.
280
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Upravo zbog svih ovih osobina, ostaci ratarske proizvodnje nisu pogodni za proizvodnju električne energije za industrijske kotlarnice ili gradske toplane već samo za
male potrošače energije koji se nalaze na mestu njihovog nastajanja ili u neposrednoj blizini. Takvi potrošači su ekonomije, sušare, farme, staklenici, postrojenja za dehidraciju,
individualna domaćinstva itd.
Vlada republike Srbije donela je Uredbu o podsticanju proizvodnje električne
energije iz obnovljivih izvora energije, čime ona postaje konkurentna energiji proizvedenoj iz fosilnih goriva. Naime, ovom Uredbom garantovane otkupne cene za struju proizvedenu u malim hidroelektranama, postrojenjima na biomasu, solarnu energiju, vetar
i biogas. Najveća garantovna cena je za struju dobijenu u solarnim elektranama i iznosi
23 evrocenta/kWh. Uredbom se garantuje i cena od 7,8 do 9,7 evrocenti/kWh za struju
proizvedenu u malim hidroelektranama, od 11,4 do 13,6 evrocenti za struju iz biomase; za
struju iz biogasa garantovana cena je od 12 do 16 evrocenti, a za struju iz vetroelektrana
cena je 9,5 evrocenti/kWh proizvedene struje (Službeni glasnik RS, br. 99/09).
Zaključak
Energetski bilans Republike Srbije za 2008. godinu, pokazuje da ukupna potrošnja
energije raste. Od ukupne potrošnje primarne energije oko 58 % se obezbeđuje iz domaće proizvodnje. Prema podacima Ministarstva rudarstva i energetike Republike Srbije
(www.mem.sr.gov.yu) iz uvoza se obezbeđuje oko 42 % od ukupno potrebne primarne
energije, a dominira uvoz sirove nafte i naftnih derivata, zatim prirodni gas i ugalj. Imajući u vidu da potrošnja energije raste a time i uvozna zavisnost, sve je veći značaj upravo
obnovljivih izvora energije.
Od svih alternativnih izvora energije, najveći doprinos u bližoj budućnosti se očekuje od biomase. Njenim korišćenjem smanjuje se zavisnost od uvoza energije i ostvaruje
značajna devizna ušteda. Takođe, nove tehnologije povlače sa sobom i upošljavanje nove
radne snage a sve to zajedno doprinosi povećanju nacionalnog dohotka i uopšte, državnoj
stabilnosti. Dugoročna ali i najveća prednost ovog načina dobijanja energije je očuvanje
i zaštita životne sredine.
Danas se sve više govori o ovim problemima a obnovljivi izvori energije su postali
ne samo obaveza, nego i nužda. Važno je da i Srbija kao poljoprivredna zemlja u tranziciji i veliki uvoznik značajne količine primarne energije, prepozna ovaj problem i da se
uključi u savremene energetske i proizvodno – razvojne tokove.
Literatura:
1. Banković, S., Medarević, M., Pantić, D., Petrović, N. (2009): Nacionalna inventura
šuma Republike Srbije: šumski fond Republike Srbije.
2. Bogunović, A., Bogdanov, N. (2009): Analysis of Renewable Energy and Its Impact on
Rural Developmen in Serbia. Enlargment network for Agripolicy Analysis. AgriPolicy. www.europartnersearch.net.
281
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
3. Danon, G., Bajić, V. (1996): Biomasa u šumarstvu i preradi drveta. Zbornik radova,
Značaj i perspektiva briketiranja biomase: 3-14.
4. Glavonjić, B. (2008): Vodič za drvnu biomasu: vrste, karakteristike i pogodnosti za
grejanje.
5. Mratinić, E., Veličković, M., Nikolić, M. (2007): Stanje i problemi voćarstva u Srbiji.
Zbornik I Savetovanja ‘’Inovacije u voćarstvu i vinogradarstvu’’: 9 – 21.
6. Ostojić, D. (1996): Ekološke vrijednosti briketa. Zbornik radova, Značaj i perspektiva
briketiranja biomase: 39-46.
7. Perunović, P., Pešenjanski, I. (1996): Korišćenje biomase u energetske svrhe. Zbornik
radova, Značaj i perspektiva briketiranja biomase: 69 – 74.
8. Renewable Energy (2009). http://rpkns.com/pdf/ekologija/obnovljiva_energije
9. Stojadinović, D. (2006): Biomasa – spaljene milijarde. Ekonomist Magazin.
10.Uredba o merama podsticaja za proizvodnju električne energije korišćenjem obnovljivih izvora energije i kombinovanom proizvodnjom električne i toplotne energije.
‘’Službeni glasnik RS’’ br. 99/09.
11. Žunić, D., Matijašević, S. (2009): Aktuelni sortiment stonih sorti i klonova vinove
loze. Zbornik naučnih radova XXIV Savetovanja ‘’Unapređenje proizvodnje voća i
grožđa’’15 (5): 105 - 111.
282
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 620.95:631+630:574
Review paper
BIOMASS USAGE AS AN ALTERNATIVE ENERGY SOURCE
Jelena Jezdimirović, Suzana Mitrović ∗
16
Sumarry
According to the increasing needs for the energy, it is a realistic worry that the
global reserves of fosil fuel will be elapsed, and because of that a need exists to use restorable energy resources. One of them is biomass, too. The article contains a short review of
different posibbilities of biomass production in agricultur and forestry, their advantages
and disadvantages, with a particular aim to the environment.
Biomass surely presents a competitive fuel that can be used successfully for the
energy production, and especially from the side of greater agricultural producers which
possess larger biomass quantities and can use their own bio – wasted material from the
production process.
Key words: Renewable energy resources, agriculture, forestry, ecology.
∗
Jelena Jezdimirović, B.Sc., ‚‚Srbijašume“ State Company, Belgarde; Suzana Mitrović, B.Sc., Institut
of Forestry, Belgrade.
283
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
284
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK:581.19+616.022.1:661.665.2:632.95.028:612.392.7.
Pregledni rad
PRISUSTVO HEMIJSKIH KONTAMINANATA U
NAMIRNICAMA BILJNOG POREKLA
M. Grubačić, D. Đurđević Milošević ∗
17
Izvod: Namirnice biljnog porekla su vrlo važne u ishrani s obzirom na višestruko
pozitivne zdravstvene efekte. Poslednjih godina sve je više interesovanja za prisustvo hemijskih kontaminanata u namirnicama, a ovaj problem je direktno povezan sa zdravljem
ljudi i životinja kao konzumenata.
Hemijski kontaminanti u hrani su rezultat zagađenja životne sredine, kontaminiranosti zemljišta i/ili vode za navodnjavanje, zaostajanja pesticida korišćenih tokom
gajenja biljaka, ili su prirodno prisutni kao neki toksični metali. Neki od pesticida su perzistentni i zaostaju u zemljištu i preko jestivih delova biljaka nalaze put za ulazak u lanac
ishrane. Vrlo važan način za smanjenje ovih rezidua su tehnološke operacije (pranje, ljuštenje, konzervisanje ili kuvanje) kojima su namirnice izložene pre konzumacije i često u
velikoj meri mogu da redukuju nivo pesticida.
U ovom radu su prezentovani teški metali i rezidua pesticidi kao hemijski kontaminanti u namirnicama biljnog porekla, kao i neke od operacija u industriji ili domaćinstvu, koje mogu dovesti do njihove redukcije.
Ključne reči: hemijska kontaminacija, teški metali, pesticidi, namirnice biljnog
porekla.
Uvod
Kao izvor vitamina, mineralnih materija i dijetnih vlakana, svakodnevan unos namirnica biljnog porekla jedan je od preduslova pravilno organizovane ishrane svakog
pojedinca (Ilić et al., 2008; Vasilišin et Grubačić, 2008). Međutim, značajan broj hemijskih kontaminanata može se naći u namirnicama kao posledica zagađenja životne sredine, primene agrotehničkih mera, kao produkti metabolizma mikroorganizama prisutnih
u namirnicama, ali i nastati tokom različitih vidova obrade namirnica. Za neke od njih
postoje zakonski dozvoljene koncentracije zavisno od vrste namirnice, radi procene njene
zdravstvene ispravnosti. Kontinuiran unos namirnica biljnog porekla koje sadrže hemijske kontaminante i ispod dozvoljenog limita, na duži vremenski period može da izazove
zdravstvene probleme kod konzumenata.
∗
Dr Miroslav Grubačić, profesor, Tehnološki fakultet, Banja Luka; mr Dragica Đurđević Milošević,
predavač, Visoka tehnološka škola strukovnih studija, Šabac.
285
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Iako optimizacija procesa proizvodnje i čuvanja namirnica u velikoj meri doprinose kvalitetu namirnica (Grubačić 1998a; 1998b; Đurđević et al, 1998), za potpuno osiguranje kvaliteta finalnog proizvoda, neophodno je identifikovati mikrobiološke, fizičke i
hemijske rizike koje prate namirnicu od polja uzgajivača, preko prerađivača, sve do stola
potrošača. Zbog epidemiolških rizika, kontrola prehrambenih sirovina i namirnica uglavnom je bila fokusirana na mikrobiološke analize (Šolaja, Đurđević Milošević, 1999), sa
naglaskom na pojedine patogene mikroorganizme (Popović, Đurđević Milošević, 2008;
Jovanović, Đurđević Milošević, 2009). Međutim, analiza hemijskih kontaminanata u sirovinama mogla bi u ekonomskom smislu da bude daleko više opravdana nego testiranje
krajnjih proizvoda (Ropskins i Beck, 2002). Raznovrsnost poznatih hemijskih kontaminanata onemogućava procenu zdravstvene ispravnosti određene namirnice bez ciljanih
analiza, a praćenje prisustva određenih hemijskih kontaminanata moguće je samo preko
dobro organizovanog monitoringa hrane. Pri tome, kontinuirano uzorkovanje i analiziranje namirnica na hemijske kontaminante preduslov je za blagovremeno informisanje o
zdravstvenoj ispravnosti hrane (Grubačić et al, 2009).
Među često pominjanim kontaminantima biljnih sirovina i namirnica nalaze se
teški metali i pesticidi, a ređe se pominju pojedini spojevi ili grupe spojeva koji su karakteristični za ekološku sliku područja sa koga namirnice potiču.
Teški metali kao kontaminanti
Teški metali predstavljaju grupu hemijskih elemenata čija atomska gustina prelazi
5 g/cm3 (Seregin i Ivanov, 2001). Neki od ovih elemenata su neophodni za metabolizam
biljaka, ali biljke usvajaju i akumuliraju i metale čija uloga u metaboličkim procesima
nije utvrđena. Kontaminacija metalima se može dogoditi tokom rasta, zavisno od uslova
životne sredine u kojima biljka raste - direktnoj izloženosti kontaminiranoj atmosferi i/ili
akumulaciji preko zemljišta.
Unos teških metala preko sistema zemljište-urod pokazao se dominantan put izloženosti ljudi teškim metalima iz životne sredine. Izvestan broj metala su veoma toksični
za žive organizme, pa čak i oni koji se smatraju za esencijalne mogu biti toksični u prekomernim dozama. Metali kao hrom, kobalt, bakar, gvožđe, mangan i cink su esencijalni sa
već poznatim biohemijskim funkcijama, dok je olovo neesencijalan sa toksičnim efektom
(Gibb et Chen, 1989).
Postoji više izveštaja o upotrebi otpadnih voda pri navodnjavanju zemljišta zasejanog poljoprivrednim kulturama i nalazu toksičnih metala kao pratećeg problema (Singh
et al., 2004). Drugi potencijalni izvor kontaminacije su poljoprivredne hemikalije, bilo
đubriva, bilo pesticidi. Tako je nađena povećana koncentracija arsena u urodu uzgojenom
na zemljištu koje je imalo visoku koncentraciju arsena, ili bilo navodnjavano kontaminiranom (Abedin et al., 2002), kao posledica upotrebe pesticida (Doghesiem et Alla, 2004),
nakon aplikacije insekticida u čijem se sastavu nalazio i to više godine nakon aplikacije
usled zaostajanja u zemljištu (Wolz et al., 2003).
Akumulacija metala u različitim delovima biljaka zavisi od njihove biodostupnosti i vrste metala u zemljištu, rastvorljivosti, potencijalu za translokaciju i vrste biljke.
Biodostupnost teških metala je uglavnom uslovljena ukupnim sadržajem teških metala
286
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
u zemljištu, sastavom zemljišta i njegovim fizičkim karakteristikama i biljnom vrstom
(Cheng et al., 2006). Od karakteristika zemljišta najveći značaj imaju pH vrednost, redoks potencijal, kapacitet izmjene katjona i sastav organske materije. Povećanje sadržaja
organske materije i pH vezuje metal za zemljište. Smanjenjem redoks potencija, teški
metali su konvertovani iz nerastvorne u rastvornu formu, tako da se povećava njihova
biodostupnost (Kabata-Pendia et Pendias, 1992).
Kontaminacija zemljišta teškim metalima doprinosi smanjenju poljoprivrednih
prinosa, a utiče i na zdravlje ljudi i životinja ukoliko se uključe u lanac ishrane.
Karakteristike akumulacije teških metala.
Teški metali su proučavani u različitim sirovinama (Đurđević Milošević et al.,
2008a; Vasilišin et Grubačić, 2008), a dosadašnja istraživanja su pokazala da gajene biljke ispoljavaju različitosti pri usvajanju i akumulaciji teških metala (tabela 1).
Tab. 1. Relativna akumulacija teških metala u jestivim delovima (Kloke et al., 1984)
Relative accumulation of heavy metals in edible parts (Kloke et al., 1984)
Relativni nivo akumulacije
Relative accumulation level
Visok
High
Srednji
Medium
Nizak
Low
Vrlo nizak
Very low
Salata
Salad
Kupus
Cabbage
Kukuruz
Corn
Pasulj
Beans
Endiva
Endiva
Krompir
Potato
Brokoli
Broccoli
Lubenica
Watermelon
Kelj
Kale
Celer
Celery
Paradajz
Tomato
Rotkvica
Radish
Karfiol
Cauliflower
Grašak
Peas
Šargarepa
Carrot
Spanać
Spinach
Način translokacije elementa do jestivih delova biljke zavisi od genotipa biljke,
zemljišta, klimatskih fakotora i načina uzoja (Moreno et al., 2002). Izvestan broj radova
govori i o translokaciji teških metala iz korena do listova i jestivih delova biljaka (Fytianos et al., 2001). Biljke teške metale usvajaju prvenstveno iz zemljišta, a pri određenim
uslovima i preko nadzemnih organa iz vazduha (Lagerwerff, 1972).
Albering et al. (1999) su utvrdili niske koncentracije polutanata u gajenim biljkama (kukuruz, krompir, Lolium perenne), bez obzira što su poticale sa lokaliteta sa visokom koncentracijom metala. Sa druge strane, koncentracija kadmijuma u pšenici bila je
veća od dozvoljene. Ovakvi rezultati ukazuju na važnost poznavanja akumulacije i distribucije teških metala u biljkama koje se koriste u ishrani ljudi i životinja, jer se sa takvim
saznanjima može uticati na odabir jestivih delova, sprovođene ciljanih hemijskih analiza,
kao i izbor tehnoloških operacija koje eventulano mogu redukovati količinu polutanta,
287
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
a sve u svrhu dobijanja zdravstveno bezbedne hrane. Istovremeno, informacije o načinu
distribucije teških metala na obradivim površinama i njihovoj akumulaciji i translokaciji
u jestive delove biljaka bile bi vrlo korisne za odabir biljnih vrsta koje ih mogu akumulirati i smanjiti koncentraciju metala u visokozagađenom zemljištu (Sinha et al., 2002), ili
onih koje su tolerantne na zagađenje, ne vrše akumulaciju polutanata i mogu se bez rizika
uključiti u proces prerade. Tako je studirana akumulacija teških metala u povrću nakon
aplikacije različitih količina otpadnih voda i rezultati su pokazali da salata izraženo akumulira metale, dok krompir i šargarepa nisu akumulatori i s tog stanovišta su korisni za
kultivaciju zemljišta kontaminiranog metalima (Dowdy et Larson, 1975).
Veliki broj autora je utvrdio da je akumuliranje teških metala u korenu biljaka
intenzivnije u odnosu na nadzemni deo (Garate et al., 1993). Seregin et Ivanov (2001) su
našli da u slučaju kontaminiranosti zemljišta, sadržaj teških metala u pojedinim organima
opada sledećim redosledom: koren > listovi > stablo > cvetovi > seme. Ovaj redosled
može biti i drugačiji, u zavisnosti od biljne vrste, a nejednaka distribucija metala u pojedinim organima zavisi od načina tansporta. Tako su Pandey i Sharma (2002) gajili kupus
u prisustvu ekvimolarnih koncentracija Co, Ni i Cd. Autori su uočili povećanu akumulaciju metala kod tretiranih biljaka, ali je stepen akumulacije i relativna distribucija između
korena i nadzemnih delova bila različita. Biljke su u najvećoj meri akumulirale Cd, i to u
korenu, zatim listovima, a najmanje u stablu. Veće koncentracije kadmijuma su nađene u
korenu graška (Sandalio et al., 2001), a veću akumulaciju kadmijuma u korenu paradajza
i pasulja uočili su Ouariti et al. (1997b).
Istražujući koncentracije olova, kadmijuma i cinka u povrću uzgojenom u Aspenu,
Boon et Soltanpour (1992) našli su da je generalno u lisnatnom povrću najviša koncentracija istraživanih metala. Korenasto i gomoljasto povrće pokazuje srednji stepen kontaminacije, a plodovito povrće – najmanji. Uzorci vrste Brassica oleracea nisu pokazali
akumulaciju olova u listovima, čak i ako su bili uzgajani u kontaminiranim povrtnjacima,
ali su akumulirali kadmijum i cink. U radu Kumar Sharma et al. (2008) praćen je uticaj
atmosferske depozicije teških metala na njihovu koncentraciju u povrću uzgojenom u
urbanoj regiji Varanasi u Indiji. Rezultati su pokazali da je B. oleracea maksimalno bila
kontaminirana, a potom A. esculentus i B. vulgaris, i ukazali da povećana koncentracija
metala može da bude posledica atmosferske depozicije metala tokom prodaje povrća na
pijacama.
He and Singh (1994) su reportovali akumulaciju kadmijuma kao spanać > šargarepa > pirinač > zob, a Đurđević, Milošević et al. (2008a) akumulacije cinka > kupus >
jabuke > krompir.
Metali i proces prerade.
Uzorkovanje u različitim fazama prerade hrane pokazali su da se teški metali
mogu javiti od uzgoja do momenta konzumacije. Kontaminacija metalima namirnica,
kako biljnog tako i životinjskog porekla, može se dogoditi u različitim stepenima procesa
proizvodnje, uključujući rast, ubiranje i brigu o urodu, fabričku preradu, pripremanje za
konzumaciju u domaćinstvima ili nekom drugom mestu, kuvanje i sam akt konzumacije
(Morgan, 1999).
288
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Kontakt sa metalima koji se koriste u toku prerade, procesnom opremom, skladišnim ili ambalažnim kontejnerima takođe doprinosi kontaminaciji metalima. Upotreba
kontaminiranih dodataka može kontaminirati finalni proizvod. Voda koja se koristi u fabrici za pranje ili ispiranje ili ulazi u sastav finalnog proizvoda ne sme biti kontaminirana.
Prisustvo toksičnih metala u aditivima je sledeći potencijalni izvor toksičnih elemenata u
hrani. Aluminijumske i limene konzerve mogu da doprinesu kontaminaciji hrane metalima (Morgan, 1999).
Pranje može u nekim slučajevima da smanji sadržaj metala. S druge strane, kuvanje generalno povećava koncentraciju metala u hrani, pre svega zbog gubitka mase. Uz to
još i nepropisno rukovanje hranom, kao što je obrada namirnica na kontaminiranim radnim površinama, upotreba prašnjavog posuđa ili sudnih krpa, kao i zagrevanje u olovnim
ili glazirano-keramičkim posudama, može u značajnoj meri doprineti unosu toksičnih
metala.
U nekim slučajevima se pokazalo da kuvanje može da redukuje nivo kadmijuma u
namirnicama kao što je pirinač. Polirani pirinač je bio ručno opran vodovodnom vodom
i kuvan nakon dodatka jednake količine vode. Koncentracija kadmijuma je bila redukovana sa 0,21 ppm u poliranom pirinču, do 0,13 ppm u opranom piriniču, do i 0,11 ppm
u kuvanom pirinču. Ukupno gledajući, 48% kadmijuma je redukovano pranjem i kuvanjem. Slični rezultati su primećeni kod rezanaca koji su napravljeni od pšeničnog brašna.
U ovom slučaju, koncentracija kadmijuma je bila smanjena sa 4,89 ppm u zamesu testa
do 3,69 ppm u kuvanim rezancima (Lee, 1990).
Hemijski sastav sirovine može da ima uticaj na količinu teških metala akumuliranih iz zemljišta, vode i vazduha. Do sada se pokazalo da pektini mogu da vezuju teške
metale i da prema rezličitim metalima pokazuju različit stepen afiniteta. Tako su Kartel et
al. (1999) vršili procenu sposobnosti vezivanja teških metala nekoliko industrijski proizvedenih pektina, pri čemi je uočena sledeća selektivnost : Pb2+ >> Cu2+ > Co2+ > Ni2+ >>
Zn2+ > Cd2+. Nađeno je da pektin iz repe pokazuje veći afinitet prema Pb2+ i Cu2+ jonima,
pektin iz jabuke prema Co2+ jonu, a pektin iz citrusa prema Ni2+ jonu. Sposobnost pektina
za vezivanje teških metala malo je izražena prema Zn2+ i Cd2+ jonima.
Pesticidi kao hemijski konataminanti
Mnoge agrohemikalije se koriste pre, ali i posle berbe voća i povrća, sa namerom da im očuvaju kvalitet tokom skladištenja, transporta, i prodaje. Pod pesticidima se
podrazumevaju hemijska sredstva koja se upotrebljavaju protiv prouzrokovača biljnih
bolesti, štetnih insekata, nematoda, glodara, ptica, za suzbijanje korova ili za regulisanje
rasta biljaka (Mirić i Šobajić, 2002). Količine pesticida koje se trajno zadražavaju na biljkama naziva se rezidualna količina pesticida ili rezidua. Neke od ovih supstanci poseduju
kumulativno dejstvo i nakon ekspozicije organizma u minimalnim količinama (desetine
delova miligrama) mogu da dovedu do trovanja. Zato se u većini zemalja sprovodi program monitoringa pesticida čije informacije ujedno predstavljaju i kvalitet sirovina na
tržištu, s obzirom na ovu vrstu kontaminanata. Tako su Bhati et Taneja (2005) proveli
analizu prisustva pesticida u uzorcima povrća tokom zimske i letnje sezone u periodu
2002-2003. godine. Rezultati su pokazali je da je srednja vrednost za količinu DDT-ija u
289
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
zimskom povrću bila 5,47 ppb, a nešto niža u letnjem – 2,82 ppm DDT-ija. Kumari et al.
(2004) su izvestili o analizama 84 uzorka sezonskog povrća koje je uzgajano na farmi i
pokazalo prisustvo DDT-ija, ali ispod dozovoljenog limita, uz napomenu da kontinuirana
konzumacija i nižih koncentracija može da se akumulira u receptorima tela i da dovede
do hroničnih efekata koji mogu biti fatalni.
Đurđević Milošević et al. (2008b) su prilikom analize DDT-ija u namirnicama
biljnog porekla našli redosled akumulacije: gomolj krompira >plod jabuke>glavica
kupusa>lukovica crnog luka, iz čega je uočljivo da nije bilo oštre polarizacije na podzemne i nadzemne izdanke.
Prisustvo rezidua pesticida u različitim namirnicama biljnog porekla limitirano je
propisima. Međutim, u nekim slučajevima se razlikuju vrednosti predviđene nacionalnim i internacionalnim propisima. Tako su u slučaju nađenih koncentracija malationa u
krompiru, svi uzorci zadovoljavali propise Republike Srbije, dok prema standardima EU
nijedan uzorak nije bio zadovoljavajući (Đurđević Milošević et al., 2009).
Rezidua pesticidi i proces prerade
Komercijalni procesi prerade kombinuju pranje, ljuštenje, ceđenje, kuvanje i
koncentrisanje, a neke od ovih operacija su nezaobilazni deo obrade namirnica u domaćinstvima. U kojoj meri će pesticidi biti redukovani tokom prerade sirovine zavisi i od
karakteristika pesticida: hlapivost, hidroliza, penetracija, metabolizam (enzimatska transformacija), oksidacija. Fotodegradacija generalno prestaje ili je vrlo redukovana kada je
urod podignut sa mesta uzgoja. Lipofilni pesticidi imaju tendenciju koncentrisanja u tkivima koja su bogata lipidma, a to može dovesti do povećanja količine rezidua u gotovma
proizvodima tipa biljnih ulja.
Ispitani su efekti pranja, skladištenja, kuvanja, ljuštenja, odstranjivanja semene
lože i pravljenja soka na smanjenje rezidua pesticida u jabukama. Statistička analiza je
pokazala redukciju od 18 do 38% zavisno od pesticida i vrste jabuke. Ceđenje soka i
ljuštenje kore značajno je redukovalo sve prisutne pesticide. U slučaju detektovanih pesticida, 1-24% je distribuirano u sok i oljuštene jabuke. Nijedan od rezidua pesticida
nije značajno redukovan nakon pranja ili uklanjanaja semene lože. Skladištenje značajno
redukuje pet rezidua: diazinon, hlorpirifos, fenitrotion, kresoksim-metil i tolilfluanid, za
25-69%. Kuvanje značajno redukuje rezidue fenitrotion i tolilfluanind za 32%, odnosno
81%. Samo nekoliko od posmatranih efekata obrade moguće je objasniti fizičkim i hemijskim karakteristikama pesticida. Nije bilo razlika u efektima obrade zavisno od vrste
jabuka (Rasmussen i sar., 2003).
Kuvanje paradajza prilikom proizvodnje paste na temperaturi 100°C tokom 30
minuta redukovalo je rezidualne pesticide u odnosu na početnu vrednost od 1 ppm. Organofosforni pesticidi (dimetoat, profenofos i primifos metil) su redukovani više nego organohlorni pesticdi (HCB, linden, p,p-DDT). Organofosforni su redukovani za 71,0-81,6%,
dok su organohlorni redukovani za 30,7-45,5%. Ovakvi rezultati su dobijeni verovatno
zahvaljujući visokoj stabilnosti organohlornih pesticida (Abou-Arab, 1999).
Sos od jabuka pripremljen zagrevanjem oljuštenih kriški jabuka bez semene lože
pokazali su visok stepen redukcije pesticida od 98,5% (Zabik et al., 2000).
290
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Uticaj obrade voća i povrća u domaćinstvu su rezultovali u 65-95% dekontaminacije pesticida. Od 512 svežih uzoraka analiziranih na prisustvo organohlornih i organofosfornih pesticida, nađeno je prisustvo pesticida u 12 uzoraka. Tokom kućnih obrada,
njihova količina se smanjila ispod limita (Ramesh et Balasubramanian, 1999).
Prevedena je studija o prisustvu rezidua pesticide u poljoprivrednim sirovinama i
mogućnosti smanjenja njihovog sadržaja tokom pranja, ljuštenja, i kuvanja. Od ukupno
analiziranih 243 uzorka, niske koncetracije pesticida su nađena 97 uzoraka ili 40 %. Broj
uzoraka koji su sadržavali merljive količine pesticida pao je na 47 uzoraka odnosno 19%
nakon kućnih priprema (pranje, ljušnje i kuvanje), što dovodi do zaključka da se količina
pesticida može redukovati tokom priprema u domaćinstvima (Schattenberg et al., 1996).
Proveden je monitoring rezidua pesticida u krompiru i njegovim porizvodima
(pomfrit i čips). Eksperimenti su sprovedeni da bi se determinisale promene koncentracije pesticida tokom pranja, ljuštenja i toplotne obrade (blanširanje i prženje). Rezultati su
pokazali da su od pesticida najprisutniji bili malation, HCB, lindan, i p,p-DDT. Najviše
vrednosti pesticida su nađene u krompiru, a zatim u pomfritu, dok su najmanje vrednosti
nađene u čipsu. Ljuštenje je bilo neophodno da bi se uklonila najveća količina pesticida.
Pranje vodom ili drugim rastvorima, kao i toplotni tretman (blanširanje i prženje) pomaže
pri eliminaciji rezidua pesticide iz gomolja krompira (Soliman, 2001).
Budući da prezentovana istraživanja ukazuju da bi pravilan odabir tehnoloških
operacija mogao da dovede do redukcije rezidua pesticida i dobijanja zdravstveno ispravnog finalnog proizvoda, rezultati analiza pesticida u sirovinama postaju jedan od parametara tehnološkog kvaliteta sirovine (Grubačić et al., 2009).
Zaključak
Hemijski kontaminanti u namirnicama biljnog porekla mogu da imaju različito
poreklo, a od prisutnih koncentracija u namirnicama i dužine njihovoj izloženosti zavise
efekti na zdravlje konzumenta. Periodično uzorkovanje i analiza namirnica na prisustvo
hemijskih kontaminanata, odnosno monitoring hemijskih kontaminanata u namirnicama
doprinosi boljem poznavanju hemijskih rizika kojima su izložene namirnice.
Teški metali i pesticidi su često pominjani kao hemijski kontaminati, a njihovo
prisustvo u namirnicama često je posledica prisustva u sirovinama. Za razliku od teških
metala, u slučaju rezidualnih pesticida, pojedine tehnološke operacije mogu dovesti do
redukcije njihovih koncentracija. U tom smislu, odabir tehnoloških operacija teba da je
usklađen sa kvalitetom sirovine s obzirom na koncentracije hemijskih kontaminanata.
Literatura
1. Abedin, Md.J, Cresser, M.S., Meharg, A.A., Jorg, F., Cotter-Howells, J. (2002): Arsenic accumulation and metabolism in rice (Oryza sativa L.) Environ. Sci. Technol. 36,
962-968.
2. Abou-Arab, A.K. (1999): Behavior of pesticides in tomatoes during commercial and
home preparation. Food Chemistry, 65, (4): 509-514.
291
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
3. Albering, H.J., van Leusen, S.M, Moonen, E.J., Hoogewerff, J.A., Kleinjans J.C. (1999):
Human health risk assessment: A case study involving heavy metal soil contamination
after the flooding of the river Meuse during the winter of 1993-1994. Environmental
Health Perspectives ,107(1): 37–43.
4. Bhanti, M., Taneja, A. (2005): Monitoring of organochlorine pesticide residues in summer and winter vegetables from Agra, India: A case study. Environmental monitoring
and assessment, 110 (1-3): 341-346.
5. Boon, D.Y., Soltanpour, P.N. (1992): Lead, Cadmium, and Zinc Contamination of Aspen Garden soils and Vegetation. J. Environ Qual, 21: 82-86.
6. Cheng, W., Zhang, G., Yao, H., Wu, W., Xu, M. (2006): Genotypic and envrionmental
variation in cadmium, chromium, arsenic, nickel, and lead concentration in rice grains.
J Zhejiang Univ Sci B 7: 565-571.
7. Dogheim, S.M, Gad Alla, S.A., el-Syes, S.M., Almaz, M.M., Salama, E.Y. (1996): Organochlorine and organophosphorus pesticide residues in food from Egyptian local
markets. J AOAC Int. 79(4): 949-52.
8. Đurđević Milošević, D., Antonović, D., Grubačić, M., Dimitrijević Branković, S.
(2009): Uticaj rezidua pesticida na hemijske rizike u procesu prerade sirovog povrća i
voća. Zbornik radova Tehnološkog fakulteta u Leskovcu. 19: 83-91.
9. Đurđević Milošević, D., Antonović, D., Dimitrijević Branković, S. (2008a): Akumulacija cinka u nekim namirnicama biljnog porekla. Drugi internacionalni kongres “Ekologija, zdravlje, rad, sport”, Banja Luka, Republika Srpska, Bosna i Hercegovina, 2528. juna, Zbornik radova 2, pp. 210-213.
10. Đurđević Milošević, D., Antonović, D., Dimitrijević Branković, S. (2008b): Prisustvo DDT u nekim uzorcima voća i povrća. Drugi internacionalni kongres “Ekologija,
zdravlje, rad, sport”, Banja Luka, Republika Srpska, Bosna i Hercegovina, 25-28.
juna, Zbornik radova 2, pp. 214-217.
11.Đurđević, D., Šolaja, M., Topalić, Lj. (1998): Uticaj higijenske ispravnosti procesa
proizvodnje na mikrobiološki kvalitet tjestenine, Gl. Hem. i Teh. RS, 40: 57-59.
12.Fytianos, K., Katsianis, G., Triantafyllou, P., Zachariadis, G. (2001): Accumulation
of heavy metals in vegetables frown in an industrial area in relation to soil. Bull. Environ. Contam. Toxicol. 67, 423-430.
13.Garate, A., Ramos, I., Manzanares, M., Lucena, J.J. (1993): Cadmium uptake and
distribution in three cultivars of Lactuca sp. Bulletin of Environment Contamination
and Toxicology 50: 709-716.
14.Gibb H., Chen, C. (1989): Evaluation of issues relating to the carcinogen risk assesssment of crhomium. Sci Total Environ 86:181-186.
15.Grubačić, M. (1998a): Optimizacija uslova, primjene hlađenja i kapaciteta transporta
lakokvarljivih namirnica. VI Savjetovanje hemičara i tehnologa Republike Srpske,
Banja Luka, 19-20. novembra, Zbornik izvoda radova, p. 138.
16.Grubačić, M. (1998b): Optimizacija uslova, primjene hlađenja i kapaciteta u trgovinskoj i ugostiteljskoj mreži. VI Savjetovanje hemičara i tehnologa Republike Srpske,
Banja Luka, 19-20. novembra, Zbornik izvoda radova, p. 139.
17.Grubačić, M., Antonović, D., Dimitrijević Branković, S., Đurđević Milošević, D.
(2009a): Rezidualna količina pesticida kao parametar tehnološkog kvaliteta sirovina
biljnog porekla. Kvalitet. 19 (11-12): 72-77.
292
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
18.Grubačić, M., Antonović, D., Dimitrijević Branković, S., Đurđević Milošević, D.
(2009b): Zagađenje životne sredine i značaj monitoringa hemijskih kontaminanata u
hrani. Ecologica 16 (55): 325-331.
19.Grubačić, M., Vasilišin, L. (2003): Uticaj različitih načina bistrenja na kvalitet koncentrisanog soka od jabuke. Jugosl. voćar. 37(143-144): 163-167.
20. H,e Q.B., Singh, B.R. (1994): Water, Air and Soil Pollutin 74: 251.
21. Ilić, D., Đurđević Milošević, D., Popović, G. (2008): Voće i povrće u ishrani studentkinja. Festival kvaliteta. 35. Nacionalna konferencija o kvalitetu. 14-16. jun, Kragujevac. Zbornik radova CD-Rom.
22. Jovanović, G., Đurđević Milošević, D. (2009): Poređenje dejstva antibiotika i eteričnih ulja na rast bakterija Staphylococcus aureus. Zbornik naučnih radova Instituta
PKB Agroekonomik. 15(3-4): 181-188.
23. Kabata-Pendias, A., Pendias, H. (1992): Trace Element in Soils and Plant, CRC Press, Boca Raton, USA.
24. Kumar Sharma, R., Agrawal, M., Marshall, F.M. (2008): Heavy metal (Cu, Zn, Cd
and Pb) contamination of vegetables in urgan India: A case study in Varanasi. Environmental Pollution. 154(2): 254-263.
25. Lagerwerff, J.V. (1972): Lead, mercury and cadmium as environmental contaminants.
In: Micronutrients in Agriculture (Mortvedt, J.J., Giordano, P.M., Lindsa, W.L., eds.),
Soil Science Society of America, Madison, pp. 593-636.
26. Kartel, M.T., Kupchik, L.A., Veisov, B.K. (1999): Evaluation of pectin binding of heavy metal ions in aqueous solutions. Chemosphere. 38(11): 2591-6.
27. Kloke, A., Sauerbeck, D.R., Vetter, H. (1984): The contamination of plants and soils
with heavy metals and the transport of metals in terrestrial food chains. In: Changing metal cycles and human health. Springer, Berlin, Heidelberg, New York, Tokyo:
113–141.
28. Kumari. B., Madan, V.K, Singh, J., Singh, S., Kathpal, T.S. (2004): Monitoring of Pesticidal Contamination of Farmgate Vegetables from Hisar. Environmental Monit and
Assess. 90(1-3): 65-71.
29. Lee, W.–Y, Wang, W.–X. (2001): Metal accumulation in the green macroalge Ulva fasciata: Effects of nitrate, ammonium and phosphate. Sci. Total Environ. 278: 11-22.
30. Mirić, M., Šobajić, S.S. (2002): Zdravstvena ispravnost namirnica. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Beograd.
31. Moreno, A., Villora, G., Henrandez, J., Castilla, N., Romero, L. (2002): Accumulation
of Zn, Cd, Cu, and Pb in chinase Cabbage as Influenced by Climatic Conditions under
Protecetd Cultivation. J. Agric. Food Chem. 50(7):1964-1969.
32. Morgan, J.N. (1999): Effects of Processing on heavy metal content of foods. In: Impact of Processing on Food Safety,edited by Jackson et al. Kluwer Academic. Plenum
Publishers, New York.
33. Ouariti, O., Gouia, H., Ghorbal, M.H. (1997): Responses of bean and tomato plants
to cadmium: growth, mineral nutrition and nitrate reduction. Plant Physiology and
Biochemistry 35: 347-354.
34. Pandey, N., Sharma, C.P. (2002): Effect of heavy metals Co2+, Ni2+ and Cd2+ on
growth and metabolism of cabbage. Plant Science 163: 753-758.
293
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
35. Popović, G., Đurđević Milošević, D. (2008): Prisustvo bakterija Listeria monocitogenes u namirnicama i prateći rizik za zdravlje potrošača. Zbornik naučnih radova 2008.
Institut PKB Agroekonomik, 14(3-4): 151-158.
36. Ramesh, A, Balasubramanian, M. (1999): The impact of household preparations on
the residues of pesticides in selected agricultural food commodities available in India.
J AOAC Int. 82 (3): 725-37.
37. Rasmussen, R.R, Poulsen, M.E., Hansen, H.C.B. (2003): Distribution of multiple pesticide residues in apple segments after home processing. Food Additives and Contaminants. 10(11): 1044-1063.
38. Ropskins, K., Beck, A.J. (2002): Controlling organic chemical hayards in food manufacturing: A hazard analysis critical control points (HACCP) approach. Nahrung/
Food. 46(4): 258-269.
39. Sandalio, L.M., Dalurzo, H.C., Gomez, M., Romero-Puertas, M.C., del Rio L. A.
(2001): Cadmium-induced changes in the growth and oxidative metabolism of pea
plants. Journal of Experimental Botany 52: 2115-2126.
40. Schattenberg, H.J. 3rd, Geno, P.W, Hsu, J.P, Fry, W.G, Parker, R.P. (1996): Effect of
household preparation on levels of pesticide residues in produce. J AOAC Int. 79, (6):
1447-53.
41.Seregin, I.V., Ivanov, V.B. (2001): Physiological aspects of cadmium and lead toxic
effects on higher plants. Russian Journal of Plant Physiology 48: 523-544.
42. Singh, S., Sinha, S., Saxena, R., Pandey, K., Bahatt, K. (2004): Translocation of metals and its effects in the plant of tomato grown on various amendment of tannery wastes: Evidence for involvement of antioxidants, Chemosphere, 57, 91-99.
43. Sinha, S., Saxena, R., Singh, S. (2002): Comparative studies on accumulation of Cr
from metal soluiton and tannery under repeated metal exposure by aquatic plants: Its
toxic effects. Environ. Monit. Assess, 80, 17-31.
44. Soliman, K.M. (2001): Changes in concentration of pesticide residues in potatoes during washing and home preparation. Food Chem Toxicol. 39, (8):887-91.
45. Šolaja, M., Đurđević Milošević, D. (1999): Kontrola mikrobiološke ispravnosti namirnica u Kontrola kvaliteta i bezbjednosti namirnica, Urednik: R. Grujić. Univerzitet
u Banjoj Luci, Banja Luka, pp. 103-119.
46. Vasilišin, L., Grubačić, M. (2008): Sadržaj mikroelemenata u jagodičastom voću. VIII
Savjetovanje hemičara i tehnologa Republike Srpske, Banja Luka, 27-28. novembra,
Zbornik izvoda radova, p.6.
47. Wolz, S., Fenske, R.A, Simcox, N.J., Palcisko, G., Kissel, J.C. (2003): Residental arsenic and lead levels in an agricultural community with a history of lead arsenate use.
Environ Res., 93(3): 293-300.
48. Zabik, M. J., El-Hadid,i M.F.A., Cash J.N., Zabik M.E., Jones A.L. (2000): Reduction
of Azinphos-methyl, Chloropyriphos, Esfenvalarate and Methomyl residues in processed apples. Journals of Agriculture and Food Chemistry. 48: 4199-4203.
294
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC:581.19+616.022.1:661.665.2:632.95.028:612.392.7.
Review paper
THE PRESENCE OF CHEMICAL CONTAMINANTS IN
FOODSTUFFS OF PLANT ORIGIN
M. Grubačić, D. Đurđević Milošević ∗
18
Summary
The foodstuffs of plant origin are important food and highly beneficial for health.
In recent years have been shown great concern about the presence of chemical contaminants in food, and problem is directly related to human and animal health.
The chemical contaminants in food are result of environmental pollution, contamination of soil and/or irrigated water, residue after application of pesticide during the
harvesting of crop or are natural occurring as some toxic metals. Some of pesticide persist
and remain in the environment and through the edible parts of plants are finding the link
to the food chain. An important factor leading to reduction of any residues left on crops
are processing treatments such as washing, peeling, canning or cooking that the majority
of foods receive prior to consumption. These can often substantially reduce the residue
levels on or in food that has been treated with pesticides.
In this paper are presented toxic metals and residue pesticide as a chemical contaminants in foodstuffs of plant, and same processing or domestic treatments as way to
reduction of contaminants.
Key words: chemical contaminants, metals, pesticide, foodstuffs of plant origin.
∗
Miroslav Grubačić, Prof. Ph.D., Faculty of Technology, University of Banja Luka; Dragica Đurđević
Milošević, M.Sc., Lecturer, Higher Technological School of Professional Study, Šabac.
295
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
296
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDK: 632.95+339.142+632.95.024
Originalni naučni rad
PROMET I POTROŠNJA PESTICIDA U JABLANIČKOM
OKRUGU SA POSEBNIM OSVRTOM NA
AKUTNA TROVANJA LJUDI
D. Todorović, G. Jovanović, I. Ignjatović ∗
19
Izvod: Područje Jablaničkog okruga je poznato po intenzivnoj poljoprivrednoj
proizvodnji, pa samim tim i po intenzivoj primeni sredstava za zaštitu bilja, tako da se u
ovom regionu permanentno povećavala količina utrošenih pesticida, kao i broj prodajnih
mesta. Zbog toga, je postojala opasnost da može doći do neželjenih posledica usled nekontrolisane, nestručne i nepravilne primene istih.
Cilj ovog rada je da se široj naučnoj i stručnoj javnosti ukaže na akutna trovanja
ljudi do kojih dolazi delovanjem sredstava za zaštitu bilja, a posebno da se utvrdi procenat
trovanja, slučajnih i namernih, usled povećane upotrebe pesticida na području Jablaničkog okruga.
Ključne reči: pesticidi, promet,potrošnja, akutna trovanja, Jablanički okrug.
Uvod
Leskovački region i područje južne Srbije karakteriše usitnjeni posed u poljoprivredi (u Leskovcu samo 2,1 ha po domaćinstvu). Dominantna je intenzivna poljoprivredna proizvodnja - gajenje povrća na otvorenom i u zaštićenom prostoru, kao i gajenje
sitnog voća (višnja, jagoda, malina). Tako se na području Leskovca pod povrćem godišnje nađe oko 3000 ha (bez krompira), a pod sitnim voćem oko 5400 ha. Intenzivna proizvodnja zahteva i intenzivnu zaštitu od biljnih bolesti i štetočina, pa se broj prodajnih
mesta i količina utrošenih pesticida stalno povećavao. To je opet dovodilo do neželjenih
posledica - akutnih i hroničnih trovanja.
∗
Dr Dragan Todorović, „Jugo-hem“, Leskovac; mr Gordana Jovanović-Nikolić, Poljoprivredna
stručna služba, Leskovac; dr Irena Ignjatović, Opšta bolnica, Leskovac.
297
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Tab.1. Radi upoređivanja dajemo pregled osnovnih podataka o području i
broju poljoprivrednih apoteka za područje južne Srbije - za pet
okruga (Nišavski, Jablanički, Toplički, Pirotski, Pčinjski)
For comparison we review the basic data on agricultural area and the number
of pharmacies for the area of southern Serbia - in five districts
(Nišavski, Jablanica, Toplički, Pirot, Pčinjski)
OKRUG
District
Nišavski
Jablanički
Pirotski
Toplički
Pčinjskii
Ukupno/Total
Ukupna
površina
(ha)
Total area
(ha)
244000
277100
276400
223000
351900
1.372400
Obradiva
Poljoprivredna
zemljišta
zemljišta (ha)
(ha)
Agricultural land
Arable land
(ha)
(ha)
159094
116797
156018
94870
155871
59536
118644
68305
201290
75373
790917
414879
Broj
stanovnika
Population
Broj polj. apoteka
Number of
agricultural
pharmacies
310000
270000
108000
118000
206900
1.012900
51
91
20
12
25
199
Iz tabele se vidi da je reč o velikom području sa preko 1,3 miliona hektara i preko
milion stanovnika. Vidi se, takođe, da je broj poljoprivrednih apoteka različit, kao i da je,
po svim parametrima, u Jablaničkom okrugu taj broj najveći. Na ovom području jedna
apoteka dolazi na oko 1000 ha obradivog zemljišta ili na oko 2970 stanovnika, u Nišu
jedna apoteka na 2300 ha, i 6070 stanovnika, a u Vranju na preko 3100 ha i 8270 stanovnika (Todorović i sar., 2007).
U daljem tekstu će biti više reči o primeni i potrošnji pesticida u Jablaničkom
okrugu, pa zato prvo dajemo podatke za ovo područje (Tabela 2).
Tab. 2. Pregled podataka sa područje Jablaničkog okruga.
Summary data from the area of Jablanica region
Oranice i
Obrad. zemlj.(ha)
bašte Fields
Arable land (ha)
and gardens
94870
77075
Voćnjaci
Orchards
10363
Vinogradi Industr. bilje
Vineyards Industrial Crops
5152
1930
Krmno
bilje
Forage
Crops
10615
Pšenica Kukuruz
Wheat
Maize
21000
24000
Krompir
Potato
4380
U ratarstvu najveće površine su pod kukuruzom i pšenicom, ali se mnogo veće količine pesticida troše na manjim površinama pod povrćem i sitnim voćem. Kod kukuruza i
pčenice se na ovom području tretira oko 25-30% površina i to samo herbicidima. Krompir
se obavezno tretira protiv štetočina, a na znatnim površinama primenjuju se i fungicidi i
herbicidi, tako da se broj tretmana kreće izmedju 3 i 5.
Paradajz i paprika su ugroženi od velikog broja biljnih patogena zbog nemogućnosti poštovanja plodoreda, maksimalne tehnologije i velikog broja biljaka po jedinici
površine. Prema podacima prikupljenim sa terena paprika se tretira 4-6 puta, paradajz na
298
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
otvorenom 4-6 puta, a u plastenicima 6-8 puta. Količina preparata po hektaru se kreće oko
40-50 kg. Najviše pesticida se potroši kod kornišona, gde se za kratko vreme obavi 10-13
tretiranja i potroši preko 60 kg /ha. Mnogo manje se prskaju krastavci salatari.
Vinova loza i veći broj voćnih vrsta se obavezno tretira protiv štetočina i bolesti,
ali i znatne površine i protiv korova. Najveći broj tretmana je kod jabuke (9-12). Šljiva je
sa najvećim brojem stabala, ali se daleko manje prska, u proseku 1 do 2 puta. Višnja se
prska 5-7 puta na svim površinama, kao i ostalo sitno voće. Kod jabuke najveći problem
je Venturia spp. i štetočine, kod višnje najveću opasnost predstavlja Monilia spp., kod
jagode Micospharela i Botritis, Aphididae i dr.
Potrošnja pesticida i prodajna mesta
Primena pesticida na ovom području datira od ranije, ali se veća potrošnja registruje od polovine šezdesetih (Janjić V., 1995). Prva tona zebeležena je 1963.godine. Sa
uvodjenjem novih sorata, hibrida, nove tehnologije, u borbi za veće prinose, stalno su se
povećavale količine hemijskih preparata za zaštitu bilja, sve do polovine osamdesetih,
kada je zabeležen maksimum blizu 800 tona. U to vreme, polovinom osamdesetih, je registrovana velika potrošnja plavog kamena, sumpora i zemljišnih insekticida, pre svega
na društvenom sektoru. Nakon toga količine su se smanjivale i to iz dva razloga.
Prvi razlog je taj što je zbog poznatih događanja počela stagnacija u poljoprivredi, a drugi zbog toga što su hemijske industrije proizvodile i plasirale preparate sa većim
sadržajem aktivne supstance i drugim kvalitetnim komponentama, pa su ti preparati bili
efikasniji sa manjim dozama po jedinici površine. Podatak o potrošnji pesticida u nekim
najkarakterističnijim godinama dat je u tabeli 3.
Tab. 3. Potrošnja pesticida u najkarakterističnijim godinama
Consumption of pesticides in the most characteristic age
GODINA
Year
1963
1970
1975
1980
1985
1987
1990
1993
2006
2007
2008
2009
10
63
310
560
786
630
333
180
250
230
220
200
Povećanom prodajom pesticida počele su se otvarati specijalizovane prodavnice
– poljoprivredne apoteke. Leskovac je u tome bio poznat. Prve tri apoteke u Leskovcu,
Vlasotincu i Lebanu otvorene su 1955. (prva u Srbiji je bila u Velikoj Plani 1954.). Godine 1974. bilo ih je 17. Zatim 1984. je bilo 52 i još 51 prodajno mesto (magacini repromaterijala). Par godina kasnije bilo je preko 130 prodajnih mesta, a danas je na području
leskovačkog okruga 91 poljoprivredna apoteka. Prema prikupljenim podacima od nadležnih službi na ovom istom području je oko 40 humanih apoteka, a veterinarski lekovi se
prodaju u 11 veterinarskih stanica i 12 veterinarskih ambulanti.
Količina prodatih pesticida po apoteci kreće se od 1 do 4 tone godišnje, sa prosekom od oko 2,5 do 2,7 tona. Prema broju prodajnih mesta najveće količine preparata prodaju se u Leskovcu, gde u samom gradu ima 26 apoteka, a samo u jednoj ulici ih je 15.
299
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Značaj poljoprivredne struke.
Pitanje poljoprivredne struke u ovom radu se pominje zbog toga što je u vreme
najveće primene i potrošnje pesticida funkcionisala kompletna struka, od osnovne preko
regionalne do republičke. U Zemljoradničkim zadrugama i organizacijama kooperanata
bilo je pored ostalih stručnjaka i zaštitara koji su bili u kontaktu sa poljoprivrednim proizvodjačima. Danas zadruga više nema, takođe, nema osnovne službe. Ostala je samo
regionalna u Stanicama i Zavodima, gde je najčešće po jedan ili dvoje zaštitara, koji ne
mogu da pokriju celo područje. Proizvodjači su upućeni na poljoprivredne apoteke, gde
su još uvek stručnjaci sa srednjom školskom spremom.
Posledice nepravilne i nestručne primene sredstava za zaštitu bilja.
Pomenuti faktori: nedostatak struke, borba proizvodjača za prinos i kvalitet, intenzivna zaštita i veća potrošnja pesticida često puta se završavaju sa intoksikacijama.
U leskovačkoj bolnici se ova problematika prati duže vreme, pa je pre 7-8 godina kod
Službe urgentne medicine formirana Toksikološka služba sa prihvatnom ambulantom.
Ovaj deo rada predstavlja deo istraživanja koje su sproveli lekari specijalisti SUM (Služba urgentne medicine) u Leskovcu. Nakon pružanja osnovne medikamentne pomoći radi
stabilizacije vitalnih parametara, pacijenti se smeštaju u toksikološku ambulantu. Tu se
pacijenti drže i posmatraju određeno vreme, a u međuvremenu se obavljaju konsultacije
i pregledi od strane ostalih specijalista (neurologa, hirurga, pneumofiziologa, oftamologa
i dr.) i zajednički donosi odluka o nastavku lečenja. Kompletni podaci za period 2002 do
2009 nalaze se u tabeli 4. U protokolu koji vodi ova služba registrovana su sva trovanja.
Godišnje se kod Službe urgentne medicine (SUM) primi i hospitalizuje oko 200-400 pacijenata. Broj pacijenata i broj smrtnih slučajeva se povećava.
Tab. 4. Akutna trovanja ljudi i broj umrlih evidentiranih u Službi urgentne
medicine za period 2002. – 2009. godine u Jablaničkom okrugu
Acute poisoning of people and number of deaths recorded in the Service
emergency medicine for the period in 2002. - 2009. in the Jablanica District
Broj akutno otrovanih
Number acute pesticide
Trovanje pesticidima
Poisoning pesticide
2002
2003.
2004.
2005.
2006.
2007.
2008.
2009.
177
233
333
338
390
379
422
456
UKUPNO
Totaly
2728
16
24
26
26
23
39
39
13
206
Broj umrlih
od trovanja pesticidima
Number of deaths
of pesticide poisoning
2
1
3
1
2
1
1
3
14
7,55%
0,51 %
Godina
Year
300
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Iz tabele se vidi da je broj trovanja od pesticida vrlo mali, svega 7,55 %, iako se u
nekim medijima vrlo često pesticidi pominju kao najveći uzročnici trovanja. Broj umrlih
od trovanja pesticidima kreće se oko 0,51%. Najčešće se kao uzročnici trovanja pominju
Etiol, Sistemin i drugi ditiokarbamati kao i herbicidi. (Tabela 5.).
Tab.5. Etiologija akutnih trovanja pesticidima u 2009. godini.
Etiology of acute pesticide poisoning in 2009. year
Broj akutnih trovanja pesticidima
The number of acute pesticide
poisoning
Malation-Etiol
Malathion-Etiol
13
9 (69,23 %)
Herbicidi
Herbicides
4 (30,76 %)
Od 13 ukupno otrovanih pacijenata u 2009. godini više je otrovanih žena u odnosu
na muškarce, dok je starosno doba od 14-30 godina sa više otrovanih pacijenata.
Trebalo bi u vezi sa ovim još reći da se kod Služba urgentne medicine prati samo
akutna trovanja i kod pacijenata koji se jave zdravstvenoj službi.
Hronična trovanja, kojih je mnogo više, ne mogu se registrovati. Prema stanju u
zaštiti bilja, obučenosti prozvodjača, broju poljoprivrednih apoteka i stručnosti apotekara,
nedostatku službe za edukaciju neposrednih potrošača pesticida, opasnost od hroničnih
trovanja je svuda prisutna. Kod radnika koji prodaju pesticide, kod samih proizvodjača
koji ne poštuju osnovna načela sopstvene zaštite i na kraju potrošača biljnih proizvoda,
kod kojih nije ispoštovana karenca, koncentracija i doza.
U ranijim izveštajima poljoprivredne službe registrovane su i neke pojave namerno pričinjene štete na domaćim životinjama, usevima i zasadima. Iako o ovome nema
preciznih podataka može se konstatovati da takvih pojava još ima.
Zaključak
Na leskovačkom području, zbog izuzetno malog poseda, zemljoradnici veći dohodak ostvaruju gajenjem intenzivnih kultura - povrća i sitnog voća.
Napredak u poljoprivredi uvodjenjem novih, rodnijih sorata i hibrida, uvođenjem
novih tehnologija uslovilo je intenzivnu zaštitu bilja. Kao posledica svega došlo je i do
neželjenih efekata. Trovanja su najčešće izazvana zbog nestručne i nepravilne primene pesticida. U poslednje vreme kod medicinske službe registrovano i dosta akutnih trovanja.
Da bi se poboljšao kvalitet zaštite i smanjili štetni efekti neophodno je preduzeti
sledeće mere:
*u oblasti prometa kod svih subjekata koji se bave prometom na veliko i malo poštovati odredbe Zakona o zaštiti bilja i Zakona o otrovima;
*u oblasti primene jačati struku na svim nivoima i najveću pažnju pokloniti edukaciji neposrednih izvršioca zaštite /zemljoradnika;
*voditi knjigu evidencije tretiranja bilja, zatim knjigu polja, na imanjima poljoprivrednih proizvodjača;
*uspostaviti kontakt sa osposobljenim laboratorijama za kontrolu prisustva
rezidua na poljoprivrednim proizvodima.
301
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Literatura
1. Todorović, D., Stojanović, D., Ignjatović Irena, Stojković, M. (2007): Promet i potrošnja sredstava za zaštitu bilja sa osvrtom na akutna trovanja ljudi u Leskovačkom
području. XIII Simpozijum sa savetovanjem o zaštiti bilja sa medjunarodnih učešćem.
Zlatibor, 26.-30.11.2007., Zbornik rezimea, 165.
2. Janjić, V. (2005): Fitofarmacija, Beograd – Banja Luka, 2005.
302
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
UDC: 632.95+339.142+632.95.024
Original scientific paper
TRADE AND CONSUMPTION OF PESTICIDES IN
JABLANICA DISTRICT WITH SPECIAL REFERENCE INTO
ACUTE POISONING PEOPLE
D. Todorović, G. Jovanovic, I. Ignjatovic ∗
20
Summary
The area of Jablanica region is known for intensive agricultural production, and
thus by application of plant protection agents, so that in this region permanently increase
the amount spent pesticides, and the number of outlets. Therefore, there was a danger
that may occur due to the adverse consequences of uncontrolled, unskilled and improper
application of them.
The aim of this paper is that the wider scientific and professional public show of
acute poisoning of people occur action of plant protection agents, especially to determine
the percentage of poisonings, accidental and intentional, due to increased use of pesticides in the area of Jablanica District.
Key words: pesticides, sales, consumption, acute poisoning, Jablanica district.
∗
Dragan Todorović, Ph.D., Jugo-hem“, Leskovac; mr Gordana Jovanović-Nikolić, Agricultural extention service, Leskovac; dr Irena Ignjatović, General Hospital, Leskovac.
303
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
304
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
SPONZORI
XXIV SAVETOVANJA
AGRONOMA, VETERINARA I TEHNOLOGA
PKB KORPORACIJA, Beograd
EKO-LAB d.o.o., Beograd
IMLEK A.D., Beograd
KOMERCSERVIS d.o.o., Subotica
DUPONT SRB d.o.o., Beograd
CHEMINOVA d.o.o., Beograd
BAYER d.o.o., Beograd
BASF SRBIJA d.o.o., Beograd
SELSEM, Beograd
DUNAV OSIGURANJE, Beograd
PINUS PLUS d.o.o., Novi Sad
VST-TREND, Novi Sad
AGROUNIK, Beograd
BANKOM, d.o.o., Beograd
FEED & SEED TECHNOLOGIES d.o.o., Beograd
JUGO-HEM, d.o.o., Leskovac
305
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
306
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
307
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
308
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
309
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
310
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
311
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
312
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
313
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
314
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
315
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
sigurna za{tita
va{ih kultura
Program za{tite bilja
BASF Srbija d.o.o.
11000 Beograd
Tri{e Kaclerovi}a 27L
tel: 011/ 30 93 400
fax: 011/ 30 93 423
316
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
317
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
FEED&SEED
Technologies
FEED&SEED
Technologies
d.o.o.
[email protected]
Požeška 22, 11030 Beograd, Srbija
Tel/Fax: +381 11 355 6006
PIB: 104870945,
M.br: 20261935
318
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa, Vol. 16. br. 1-2
Pouzdana sredstva u zaštiti Vaših useva
HERBOTROF
RADAZIN TZ 50
RADAZIN EXTRA TZ
SORGUM
SAMBA
INTER D
INTER PLUS
INTER OF
LORET
BOND
PATROL
DIKOCID SL
CIDOHERB
NORDOX 75 WG
TAKT
AVI
CROS
STOPER
MANKOZEB
CRVENO ULJE
BELO ULJE
KING
ZAGOR
21000 Novi Sad • Bul. Oslobođenja 69/I
[email protected] • www.vsttrend.com
Tel./Fax: +381 (21) 424-418 • 472-55-04 • 472-55-05 • 472-55-08 • 472-55-09
319
CIP – Katalogizacija u publikaciji
Narodna biblioteka Srbije, Beograd
63
ZBORNIK naučnih radova/ glavni i
odgovorni urednik Radmila Beskorovajni. –Vol. 16,
br. 1-2 (2010) – Padinska Skela:
Institut PKB Agroekonomik, 2010- (Beograd:
PORTAL). -24 cm
ISSN 0354- 1320 = Zbornik naučnih radova –
Institut PKB Agroekonomik
COBISS. SR- ID 105536775
Download

Zbornik naučnih radova 2010 vol_16_1-2