AUTORSKI STAV Ksenija Petovar 1 Društvene grupe, kulturni i socijalni razvoj u ruralnim zajednicama Uputstvo za citiranje ovog članka prema izvorniku: Petovar, Ksenija (2013): „Društvene grupe, kulturni i socijalni razvoj u ruralnim zajednicama“ Preuzeto sa www.madmarx.rs © Ksenija Petovar © Academica – Centar za istraživanje kreativne ekonomije 1 Sociolog, profesor (u penziji) Arhitektonskog i Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. 1 Uvodne napomene U razgovoru o proizvodnji, kulturnim navikama i kulturnoj potrošnji u ruralnim odnosno seoskim sredinama 2 ima razloga upitati se kakva su demografska i socijalna obeležja građana koji žive u tim naseljima i da li se oni i koliko razlikuju od građana koji žive u gradovima. Takođe kakvi su uslovi života i naročito uslovi obrazovanja građana u seoskim naseljima, posebno u kontekstu saznanja da je obrazovanje najvažniji kanal društvenog napredovanja i postizanja respektabilnog društvenog statusa. Utoliko rasprava o razvoju i budućnosti seoskih zajednica mora da uključi pitanje uslova i dostupnosti kvalitetnog obrazovanja budući da je ono bitna odrednica socijalnog i ekonomskog statusa društvenih grupa koje bi trebalo da budu među ključnim akterima i nosiocima aktivnosti u oblasti proizvodnje i kulturnog razvoja u seoskim naseljima/zajednicama. Kulturni razvoj i kulturne potrebe ne bi trebalo odvajati od drugih društvenih delatnosti, jer one čine integralni model socijalnog razvoja. Koncept razvoja sela u Srbiji ne menja se već pola veka. Dominiraju stereotipi o selu kao prevaziđenoj formi društvene zajednice, i gradu kao nužnom ishodu razvoja civilizacije. Selo se vidi kao zaostala, primitivna, nekulturna zajednica. Za objašnjenje negativnih pojava u gradu koristi se sintagma ’’poseljačenje grada’. U Evropskoj uniji odnos prema selu je potpuno drukčiji. Nova tipologija urbanih i ruralnih područja u EU pokazuje da ne postoji klasična dihotomija selo – grad i da u urbanim regionima živi oko 40 odsto stanoviništva, u mešovitim (intermediare) oko 37 odsto stanovništva, a u ruralnim područjima oko 23 procenata ukupnog stanovništva. Shodno ovakvoj klasifikaciji, u jednom broju evropskih država udeo stanovništva u ruralnim područjima prelazi 40 procenata (Irska – 73%, Slovačka – 50%, Estonija 48%, Mađarska 47%, Slovenija 42%). Prema klasičnoj statističkoj podeli na gradska i ostala naselja, u Sloveniji i Austriji oko 50 procenata stanovništva živi u seoskim područjima. O društvenim grupama čiji uticaj na razvoj sela će biti presudan u budućnosti možemo konzistentno govoriti kroz tri teme: (1) o uslovima obrazovanja u seoskim naseljima i dostupnosti obrazovanja za decu iz seoskih naselja, (2) položaju žena u seoskim naseljima, i (3) razvijenosti i važnosti organizacija civilnog društva za unapređenje uslova življenja u seoskim naseljima. Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. I Obrazovanje je osnov sveukupnog društvenog napretka sela Temu o obrazovanju treba analizirati u kontekstu dostupnosti usluga od javnog interesa, njihovom kvalitetu, mogućim akterima u organizovanju ovih usluga, povezivanju javnog i privatnog sektora u organizovanju usluga, obezbeđivanju prostora za organizovanje usluga i izvora finansiranja. Javne službe su najvažniji okvir za ostvarivanje nekih osnovnih socijalnih i kulturnih prava građana. U Evropskoj uniji koristi se sintagma usluge od opšteg (ekonomskog) interesa 2 , a jasno je naglašena odgovornost javne uprave da obezbedi opskrbu ovih usluga. Usluge od opšteg interesa obuhvataju širok spektar delatnosti sa velikim varijacijama između država članica EU, od snabdevanja vodom, energijom, odlaganja otpada, zdravstvene zaštite, obrazovanja, socijalne zaštite, poštanskih usluga i sl. Konfederacija evropskih sindikata smatra da je univerzalna dostupnost uslugama od javnog interesa fundamentalno pravo i stub Evropskog socijalnog modela 3 . Usluge javnih službi se finansiraju iz javnih fondova (sa ili bez učešća korisnika i drugih izvora), i po tom osnovu one treba da budu dostupne svim zainteresovanim građanima odnosno pripadnicima ciljne grupe. Obaveze javnog sektora u oblasti socijalnih i kulturnih prava građana utvrđene su međunarodnim dokumentima koje je Srbija ratifikovala (Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, Evropska socijalna povelja, Konvencija o pravima deteta, Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije žena, Konvencija Međunarodne organizacije rada o minimalnim standardima socijalnog obezbeđenja i dr), kao i Ustavom, zakonima i drugim aktima. Definicija usluga od opšteg interesa u međunarodnim dokumentima ukazuje na njihova bitna obeležja (1) jednak pristup za sve, (2) razumni uslovi dostupnosti i (3) visok nivo subvencioniranosti budući da najveći broj ovih usluga nije profitabilan 4 . Obavljanje usluga od javnog interesa u Srbiji regulisano je zakonom o javnim službama, sektorskim zakonima i podzakonskim aktima. Ustanove javnih službi osnivaju se u oblasti obrazovanja, nauke, kulture, fizičke kulture, učeničkog i studentskog standarda, zdravstvene zaštite, socijalne zaštite, društvene brige o deci, socijalnog osiguranja, zdravstvene zaštite životinja. Za obavljanje delatnosti odnosno poslova utvrđenih zakonom u 2 Services of general (economic) interest. 3 Public services ­ known in European Union jargon as services of general interest (SGIs) or services of general economic interest (SGEIs)­ fulfil people’s daily needs and are vital to their well being. Više na linku http://www.etuc.org/a/3167
4 Evropska konferencija ministara nadležnih za prostorno planiranje. Lisabon, 2006 Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. 3 oblasti: javnog informisanja, PTT saobraćaja, energetike, puteva, komunalnih usluga i drugim oblastima određenim zakonom, osnivaju se preduzeća. Žitelji seoskh, perifernih i saobraćajno neintegrisanih naselja imaju slab pristup javnim službama, kako u pogledu vrste tako i u pogledu kvaliteta pruženih usluga. Njima su ne retko nedostupne i usluge koje su zagarantovane Ustavom. U Srbiji još uvek dominira urbocentrični koncept organizacije javnih službi. Osnovna 4 obeležja ovog koncepta su: (1) usluge se organizuju mahom u gradskim naseljima bez pratećih i komplementarnih aktivnosti koje će usluge učiniti dostupnim i za žitelje seoskih naselja, manjih gradova odnosno naselja u kojima ne postoje takve vrste usluga; (2) modeli organizacije ovih usluga prilagođeni su gradskim sredinama (stacionarnost, gustina izgrađenosti, gustina naseljenosti), i (3) usluge koje se organizuju u seoskim naseljima su po pravilu substandardne i slabog kvaliteta, ne retko ispod minimalnih standarda za pojedine vrste usluga. Povećanje prostorne dostupnosti ne podrazumeva da u svakom naselju odnosno u mestu stanovanja postoje usluge javnih službi, ali podrazumeva da usluga bude dostupna svakom građaninu. To se ostvaruje različitim modalitetima organizovanja usluga. Jedan način je da se formiraju različite komplementarne usluge koje povećavaju gravitaciono područje službe/usluge (đački i studentski domovi i internati, umrežavanje privatne ponude za smeštaj učenika i srednjoškolaca i sl). Smisao organizovanja ovakvih sadržaja je da se poveća područje sa koga dolaze korisnici usluge i time poveća broj/koncentracija korisnika usluga, a da se istovremeno obezbede potrebni uslovi za kvalitetno obavljanje usluge. Drugi način je korišćenje mobilnih usluga ('usluga ka korisniku''). Svrha mobilne usluge je da dopre do korisnika na znatno širem geografskom prostoru, tako što će mobilni timovi u određeno vreme (jednom nedeljno, jednom u petnaest dana, jednom mesečno) dolaziti u seosko naselje i pružati odgovarajuće usluge lokalnom stanovništvu. Mobilne usluge i službe se prilagođavaju potrebama manjeg broja korisnika koji žive u naseljima disperzovanog tipa, čiji broj i koncentracija nisu dovoljni da obezbede racionalnost organizovanja stalne i klasično (stacionarno) organizovane službe. To mogu biti mobilne stomatološke ordinacije, laboratorije, biblioteke, učionice sa kompjuterskom opremom i internetom, mobilni vrtići i dr. ili mobilne ekipe i timovi koji periodično dolaze u naselje i rade u objektima u seoskom naselju (nastavnici za pojedine predmete kao što su matematika, strani jezik, računarstvo za koju nastavu učitelji u područnim školama nisu dovoljno kvalifikovani, lekar, kućna nega, briga o slabije pokretnim i starim licima i dr). Svako naselje za potrebe obavljanja ovih aktivnosti treba da ima odgovarajući objekat/zgradu. Ti objekti mogu da budu organizovani kao mali multifunkcionalni centri u kojima se mogu obavljati različite aktivnosti (pomenute mobilne usluge, aktivnosti lokalnih organizacija civilnog društva, programi za lokalno stanovištvo i dr). Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. Uvođenje mobilnih programa, naročito u oblasti zdravstva i obrazovanja, motivisano je, između ostalog, i poboljšanjem usluga i dostupnosti u područjima sa podstandardnom dostupnošću i kvalitetom usluga. Takvi programi, izuzev onih komercijalne prirode, oslanjaju se na javni sektor u obrazovanju i zdravstvenoj zaštiti. Na internetu se može naći veliki broj informacija o organizacijama i programima mobilne zdravstvene zaštite u državama širom sveta, obrazovnim aktivnostima, socijalnim službama i dr. Neki podaci za Srbiju o uslovima i obuhvatu obrazovanja: -
u Republici Srbiji 6 odsto učenika osnovnih škola (48.281 učenika) ima obezbeđen besplatan prevoz (Vojvodina 4%, Centralna Srbija 7%, grad Beograd 5%). U 21 opštini više od petine učenika koriste besplatan prevoz, a u 24 opštine uopšte nema učenika kojima je obezbeđen besplatan prevoz (Saopštenje SRB 37 DD10, RZS, Beograd, 2009). -
Deca koja žive u seoskim naseljima u kojima postoji područna škola imaju male izglede da nastave školovanje u starijim razredima i srednjoj školi (pored loše lokalne putne mreže, problem je nepostojanje javnog prevoza, neusklađen javni prevoz sa radnim vremenom škole, veliki broj siromašnih opština nema novac da subvencionira učeničke karte u javnom prevozu, prevoz za srednjoškolce se ne subvencionira itd). -
Đački domovi u Srbiji mogu da prime tek oko 3,4 odsto učenika koji pohađaju srednju školu (oko 290.000 učenika u školskoj 2005/2006). Kapacitet domova je oko 10.000 korisnika. Ukupno godišnje, za internate i domove učenika iz budžeta se izdvaja oko 20 miliona eura (2.000 eura po korisniku). -
Poređenja radi, u Crnoj Gori je školske 2011/2012 upisano oko 31.000 učenika u srednje škole, a broj mesta u internatima bio je oko 3.000, odnosno oko 9,5 odsto učenika upisanih u srednje škole. -
Prema zaključcima Evropske komisije, za razvoj ekonomije zasnovane na znanju neophodno je da bar 75 procenata stanovništva bude obuhvaćeno srednjom školom, dok se u Obnovljenoj/dopunjenoj strategiji održivog razvoja Evropske Unije kao jedan od ciljeva postizanja socijalne uključenosti i povećanja zaposlenosti mladih, navodi smanjenje ranog napuštanja školovanja ispod 10 odsto i srednje obrazovanje bar za 85 procenata stanovništva starosti do 22 godine. Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. 5 -
Više od trećine (37,4%) redovnih osnovnih škola u Srbiji (ukupno 3.910) nema toalet u zgradi, pa deca koriste poljske klozete bez ispiranja (1.229 škola) ili sa ispiranjem (164 škole); u ove škole, 2004. godine, bilo je upisano oko 47.700 učenika 5 . Primeri dobre prakse u Srbiji. U Srbiji postoje primeri dobre prakse odnosno organizovanja usluga koje su prilagođene korisnicima u seoskim i udaljenim naseljima. Navešćemo nekoliko primera: -
Infobus u opštini Prijepolje je autobus sa bibliotekom i kompjuterima koji dva puta mesečno dolazi u seosko naselje 6 . Projekt je bio finansijski podržan od strane inostranog donatora, a opština je nakon pet godina preuzela dalje finansiranje. -
Internati pri srednjim poljoprivrednim školama u Svilajncu i Čačku su primeri dobro organizovanih škola koje u svom sastavu imaju internat i tako obezbeđuju upis i dobre uslove školovanja za decu koja ne stanuju u ovim gradovima. -
Program zdravstvenih pregleda u seoskim naseljima u opštini Jagodina u februaru 2011. godine. Kako, dakle, unaprediti kvalitet i dostupnost obrazovanja u seoskom području? Neke od mera mogu biti sledeće: ‐
Predškolska zaštita: mobilni vrtići, umrežavanje privatnog sektora, uključujući i subvencionisanje boravka prema kriterijumima koji su prihvaćeni za obdaništa u državnom sektoru; prostor za predškolsku zaštitu može se obezbediti kroz zakup objekata, korišćenje montažnih objekata, zakup prostora u zgradi osnovne škole, podrške za privatnu inicijativu i sl. ‐
Područne osnovne škole – kvalitet nastave se može unaprediti kroz mobilne timove i mobilne učionice (kompjuteri, biblioteke itd) ‐
Dostupnost starijih razreda u osmorazrednim osnovnim školama za decu iz naselja u kojima takva škola ne postoji kroz prilagođavanje javnog prevoza radnom vremenu škole, petodnevni/četvorodnevni internati za učenike, organizovana ponuda privatnog smeštaja standardizovanog kvaliteta i sl). 5 Popis školskog prostora 2004, Bilten 463, RZS, 2006. 6
Prema podacima sa internet prezentacije ovog projekta: „Mobilni informativni i komunikacioni centar (MIKC) – Infobus obilazi naselja i sela prijepoljske opštine koja na svom području nemaju organizovane ogranke biblioteke. Počeo je sa radom 2003. godine kao zajednički projekat Matične biblioteke Vuk Karadžić iz Prijepolja i Narodne biblioteke Srbije. Misija Infobusa je da što većem broju građana omogući slobodan pristup informacijama i znanju, kulturnim sadržajima, savremnim komunikacionim tehnologijama. U ovom savremeno opremljenom vozilu su smeštene police sa knjigama i drugom građom, stolovi za bibliotekara i čitaoce. Pored pozajmljivanja knjiga, časopisa, multimedija, korisnici u okviru Infobusa mogu koristiti Internet, a realizuju se različiti programi i radionice koje promovišu društvo zasnovano na znanju, kontinuirano obrazovanje, poštovanje ljudskih prava i kulturne različitosti“. Više na www.infobus.rs Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. 6 Srednje obrazovanje za decu iz seoskih naselja može se učiniti pristupačnim kroz internate, umreženu ‐
ponudu privatnog smeštaja standardizovanog kvaliteta, subvencioniranje karata u javnom prevozu, konačno kroz saradnju lokalnih uprava i republičkih ustanova na konkretnim problemima. Opšti zaključak je da problem u podizanju kvaliteta i nivoa obrazovanja u seoskim zajednicama nije ‐
samo u nedovoljnim finansijskim sredstvima, već u boljoj organizaciji i inovativnosti u pristupu. Statistički podaci, štaviše, govore o natprosečnom izdvajanju sredstava za učenike u područnim školama sa substandardnim kvalitetom nastave. II Kultura seoskih zajednica ogleda se u položaju i ulozi žene Druga oblast koja može biti ključna za održivost ruralnih zajednica tiče se položaja žena u seoskim zajednicama, a naročito njihove imovinske i pravne (ne)sigurnosti u domaćinstvu. U seoskim naseljima u Srbiji već nekoliko decenija je udeo žena u starosnim kontingentima 20 do 40 godina niži od muškaraca. To pokazuju popisi stanovništva 1991, 2002, i 2011. godine. U donjoj tabeli dat je procenat ženskog stanovništva u ukupnom i u šest starosnih grupa (Popis 2011). Tabela 1: UČEŠĆE ŽENA U UKUPNOJ POPULACIJI I PO STAROSNIM GRUPAMA preko 60 Područje/tip naselja Ukupno 0‐19 20‐29 30‐39 40‐49 50‐59 REPUBLIKA SRBIJA 51,3 48,6 48,9 49,4 50,4 51,3 56,3 Gradska 52,3 48,6 50,0 50,7 52,0 53,3 57,3 Ostala 49,9 48,5 47,0 47,1 48,0 48,3 55,2 Beogradski region 52,6 48,7 50,7 51,2 52,0 53,8 57,5 Gradska 53,2 48,7 51,2 51,8 52,5 54,7 58,3 Ostala 50,2 48,5 48,2 48,3 49,4 50,3 54,1 Region Vojvodine 51,4 48,6 48,6 48,7 50,1 51,0 57,8 Gradska 52,2 48,6 49,9 49,7 51,1 52,8 58,3 Ostala 50,2 48,6 46,6 46,9 48,7 48,5 57,1 SRBIJA JUG 50,7 48,5 48,2 48,9 49,9 50,3 55,1 Gradska 51,6 48,5 49,2 50,4 52,3 52,6 55,6 Ostala 49,7 48,4 47,0 47,0 47,5 47,9 54,7 godina Izvor: Popis stanovništva 2011. Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. 7 Statistički podaci potvrđuju da mlade žene u većem broju od muškaraca: (1) migriraju iz Srbije, i (2) napuštaju seoska naselja i odlaze u gradove. Koji su razlozi za to? ‐
Brojne obaveze i naporan rad u domaćinstvu i poljoprivrednom gazdinstvu. Žena u poljoprivrednom 8 gazdinstvu ima status pomažućeg člana, i ne ostvaruje pravo na penziono osiguranje, nema pravo na plaćeno porodiljsko bolovanje i druge pogodnosti koje imaju zaposleni (naročito u javnom sektoru); ‐
Nedostatak javnih službi (obdanište, škola, zdravstvena služba...) što u značajnoj meri ograničava zapošljavanja van domaćinstva, čak i kada se nađe posao; ‐
Imovinska i pravna nesigurnost žena. Nakon dugogodišnjeg ulaganja i rada na unapređivanju domaćinstva, žena koja je udajom došla u domaćinstvo ne stiče pravo na nasleđivanje. Uvećana vrednost imovine nije zajednička bračna tekovina. Takođe, porodica koja ostaje na imanju nasleđuje ga na jednake delove sa naslednicima koji žive u gradu i ne ulažu niti doprinose održavanju i unapređivanju domaćinstva; ‐
Ako nema imovinu, žena ne može biti korisnik subvencija i drugih pogodnosti koji se daju za unapređenje poljoprivrednog domaćinstva. Žene su vlasnici tek 10 procenata gazdinstava u Srbiji. Dakle, žene ne mogu biti nikakav značajniji akter razvoja poljoprivrede i drugih oblika privređivanja u seoskim područjima. Neke mere za promenu ovog stanja mogle bi biti: ‐
Promena zakona o nasleđivanju tako da veća prava u nasleđivanju imovine ima naslednik odnosno porodica koja ostaje na imanju, obrađuje i unapređuje posed, i brine o starijim članovima odnosno vlasniku imovine? ‐
Korišćenje Ugovora o doživotnom izdržavanju kao pravne forme koja obezbeđuje: (a) imovinsku i pravnu sigurnost porodice koja živi i unapređuje domaćinstvo i brine o starijim članovima – vlasnicima; (b) imovinsku i pravnu sigurnost žene koja se udaje i ostaje da živi sa mužem u domaćinstvu; i (c) pravičnost u nasleđivanju s obzirom na uloženi rad na održavanju i unapređenju vrednosti imanja (kuća, okućnica). ‐
Usmeravanje subvencija u poljoprivredi prema ženama‐preduzetnicama i stvaranje zakonske mogućnosti da postane vlasnik ostvarene dobiti. Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. Na kraju, neka pitanja su ključna i odgovor na njih tiče se sistemskog rešenja održivosti seoskih zajednica kroz konzistentno rešenje položaja žene: ‐
Kakva je perspektiva domaćinstva koje se osipa (bez mladih koji ostaju, zasnivaju porodicu i imaju decu) i kakva je budućnost vlasništva poljoprivrednog zemljišta ako se nastavi sa demografskim gašenjem sela? ‐
Da li lokalna samouprava ima instrumente da podrži razvoj seoskog domaćinstva? ‐
Koji programi bi bili važni za poboljšanje uslova života žena u seoskim naseljima? ‐
Kakvi su izgledi da subvencije i ulaganja u poljoprivredu daju rezultate ako se ne zaustavi populaciono osipanje seoskih područja a naročito odlazak mladih žena u fertilnom periodu? III Od zadruživanja do udruživanja Organizacije civilnog društva su zapostavljen ali potencijalno veoma važan akter u razvoju seoskih zajednica. Tokom poslednjih nekoliko decenija organizacije civilnog društva u Srbiji su ostvarile vidljiv i značaj doprinos u mnogim sektorima, od zaštite životne sredine, unapređenja uslova života marginalizovanih društvenih grupa, podrške siromašnim grupama do projekata u oblasti socijalnog i kulturnog razvoja, podrške mladima i dr. Organizacije civilnog društva su mahom organizovane u gradskim naseljima, dok su njihove aktivnosti u seoskim naseljima još uvek veoma skromne, bez većeg uticaja i slabo vidljive. Nekadašnje forme udruživanja kao što su mobe, zadruge i slični oblici međusobne ispomoći su ugašene ili zadržane u simboličnom obliku, a nove se sporo osnivaju. S obzirom na obeležja seoskih sredina u Srbiji, od posebnog je značaja osnivanje organizacija civilnog društva. Nizak socijalni kapital i nerazvijene forme udruživanja građana u selima su ozbiljna prepreka za razvoj civilnog društva i s tog razloga bi bilo neophodno usmeravati i podsticati razvoj ovih organizacija od strane NVO koje funkcionišu u gradskim naseljima, opštinskim centrima, na regionalnom ili nacionalnom nivou. Bez podrške organizacija civilnog društva iz gradskih sredina, žitelji seoskih naselja će teško dobiti potrebne informacije o uslovima organizovanja i udruživanja građana, o primerima dobre prakse, o mogućnostima da apliciraju za različite programe na nacionalnom nivou ili fondove EU, projekte drugih država, međunarodnih organizacija i dr. Organizacije civilnog društva mogu u seoskim sredinama obezbeđivati mnoge usluge od vitalnog značaja za socijalni i kulturni razvoj i za unapređenje kvaliteta života žitelja. Potrebno je na nacionalnom nivou uraditi odgovarajuće izmene zakonske regulative koje će podržati i olakšati osnivanje NVO u seoskim naseljima i Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. 9 omogućiti organizovanje usluga i aktivnosti važnih za poboljšanje uslova života u okviru civilnog sektora (zakon o neprofitnim organizacijama, fleksibilniji uslovi za organizovanje predškolskih usluga, umrežavanje privatnog sektora u organizovanje usluga od javnog interesa, organizovanje privatnog internatskog smeštaja, formiranje dnevnih boravaka za stara lica ili osoba kojima je potrebna tuđa nega, itd). Objavljeno 12. februara 2013. Ovaj članak preuzet je sa portala www.madmarx.rs – Centar za istraživanje kreativne ekonomije. Osim ukoliko izričito nije naznačeno drugačije, autorska i izdavačka prava za ovo elektronsko izdanje članka zadržava autor. Bez pisane dozvole autora nije dozvoljeno štampanje ili prenošenje ovog članka u elektronskom ili štampanom obliku, u celini ili delovima. Mišljenja i stavovi izneseni u ovom članku su stavovi autora i ne moraju nužno odražavati stavove Centra za istraživanje kreativne ekonomije. 10 
Download

Društvene grupe, kulturni i socijalni razvoj u ruralnim zajednicama